Wikipedia ndswiki https://nds.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:H%C3%B6%C3%B6ftsiet MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Spezial Diskuschoon Bruker Bruker Diskuschoon Wikipedia Wikipedia Diskuschoon Bild Bild Diskuschoon MediaWiki MediaWiki Diskuschoon Vörlaag Vörlaag Diskuschoon Hülp Hülp Diskuschoon Kategorie Kategorie Diskuschoon Portal Portal Diskuschoon TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 137 1061819 1061354 2026-04-05T12:57:35Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061819 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden}}{{Infobox Land WD |NAAM_INHEEMSCH = Canada |NAAM = Kanada |NAAM_ENGELSCH = Canada |LAAG = |WAHLSPRÖÖK = {{lang|la|A Mari Usque Ad Mare}} |WAPEN = Coat of arms of Canada.svg |FLAGG = Flag of Canada (Pantone).svg |HYMNE = [[O Canada]]/ [[God save the King]] |AMTSSPRAKEN = [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Franzöösche Spraak|Fransch]] |HÖÖFTSTADT = [[Ottawa]] |GRÖTTSTE_STADT = |STAATSFORM = föderale parlamentaarsche [[Monarkie|Monarchie]] |BAAS_TITEL = Premierminister |BAAS = |GRÖTT = 9984670 |PERZENT_WATER = |INWAHNERS_AFSCHÄTZT = 3700000 |INWAHNERS_AFSCHÄTZT_JOHR = 2020 |INWAHNERS_TELLT = |INWAHNERS_TELLT_JOHR = |INWAHNERSjeKM2 = |BBP_JOHR = 2021 |BBP = 2,0 Billionen USD |BBPjeKOPP = 52.015 USD |UNAFHÄNGIGKEIT_TYP = |UNAFHÄNGIGKEIT = |GELDSOORT = Kanaadsche Dollar (CAD) |GELDSOORT_SYMBOL = |GELDSOORT_AFK = |TIETREBEET = UTC−3:30 bet UTC−8 |AFSTANDtoWELTTIET = |TIETREBEET_SOMMER = |AFSTANDtoWELTTIET_SOMMER = |TLD = .ca |ISO3166 = CA, CAN |VÖRWAHL = +1 |FOOTNOTEN = }} '''Kanada''' ([[Engelsche Spraak|engelsch]]/[[Franzöösche Spraak|franzöösch]] ''Canada'') is en [[Staat]] in [[Noordamerika]] liggt un sik in tein Provinzen un dree Territorien deelt. De Grött na is Kanada de tweedgröttste Staat weltwied. Navers sünd de [[Vereenigte Staten|Verenigden Staten]] un [[Gröönland]], wat en Deel vun [[Däänmark]] is. In’n Noorden liggt de [[Nöördlike Iessee|Nöördliche Iessee]], in’n Oosten de [[Atlantik]] un in’n Westen de [[Pazifik]]. De [[Hööftstadt]] is [[Ottawa]]. Anner grote Städer sünd [[Toronto]], [[Montreal]] un [[Vancouver]]. Indigene Völker leven sied rund 10.000 Jaren in dat hüdige Kanada. In’n 16. Jaarhunnerd begünn de Kolonialtied in Kanada, as engelsche un franzöösche Seelüüd dat uutkunkeluren un versöchen sik daaltolaten. Na verscheden Kriegen geev Frankriek 1763 meist alle siene Kolonien in Noordamerika op. So dat’t hüdige Kanada een Deel vun dat britsche Weltriek wurr. 1867 is Kanada een Dominion mit veer Provinzen worrn, to dat lütt bi lütt anner britsche Provinten in Noordamerika dortokemen. De Unafhängikeit vun Grootbritannien güng Schrid för Schrid mit de ''Stutue of Westminster'' 1931 un besünners dat Kanada-Gesett 1982. Kanada is ene parlamentaarsche Demokratie un ene konstitutschonelle Monarchie mit enen Westminstersysteem. De Böverst in de Regeren is de Premierminsiter. De zeremonielle Staatsböverst is König vun Kanda, de in Personaalunion de König vun grootbritannien is. De Generaalgouverneur vertridt den König in Kanada. Dat Land höört to de [[Commonwealth of Nations]]. Kanada is offitschell tweesprakig (Engelsch un Franzöösch). Kanada tellt weltwied to de Staten mit de höögste Levenqualitäät, Bildung un Minschenrechten. Dat Land tellt mit siene Immigratschoonsgeschicht to den kultutell un ethnisch diversten Staten. ==Landsnaam== De Naam ''Kanada'' stammt vun dat Woord ''kanata'' ‘Dörp’ uut de [[laurentsche Spraak]], ene uutstorven [[Irokeesche Spraken|irokeesche Spraak]].<ref>James Stuart Olson, Robert Shadle: ''Historical Dictionary of European Imperialism''. Greenwood Publishing Group, Westport CT 1991, <nowiki>ISBN 978-0-313-26257-9</nowiki>, S. 109</ref> 1535 bruken de Inwaners vun de Regioon üm de hüdige Stadt [[Québec (Stadt)|Québec]] dat Woord ''kanata'' den Seemann [[Jacques Cartier]] den Weg na dat Dörp [[Stadacona]] to beschrieven.<ref>Bruce G. Trigger: ''Handbook of North American Indians'', Smithsonian Institution, Washington 1978, Bd. 15, S. 357–361.</ref> Cartier bruuk later den Naam ''Canada'' nich alleen för dat Dörp, man för heel dat Rebeed, dat [[Donnacona]], de Höövdling vun Stadacona beherrscht het.<ref name=":0">Alan Rayburn: ''Naming Canada. Stories about Canadian Place Names''. University of Toronto Press, Toronto 2001, <nowiki>ISBN 978-0-8020-8293-0</nowiki>, S. 14–22.</ref> Vun 1545 an stünn ''Canada'' för dat Rebeed üm den [[Sankt-Lorenz-Stroom]] op europääschen Kaarten.<ref name=":0" /> In de Tied vun dat 16. Jaarhunnerd bet in dat fröhe 18. Jaarhunnerd beteken ''Canada'' den Deel vun [[Neefrankriek]] langs den Sankt-Lorenz-Stroom.<ref>Paul R. Magocsi: ''Encyclopedia of Canada's Peoples''. University of Toronto Press, Toronto 1999, <nowiki>ISBN 978-0-8020-2938-6</nowiki>, S. 1048.</ref> In de Tied weren ''Kanada'' un ''Neefrankriek'' faken Synonymen.<ref>Germaine Warkentin, Carolyn Podruchny: D''ecentring the Renaissance: Canada and Europe in Multidisciplinary Perspective, 1500–1700''. University of Toronto Press, Toronto 2001, <nowiki>ISBN 978-0-8020-8149-0</nowiki>.</ref> Nadem dat de Briten Neefrankriek verövert harrn, kreeg dat Rebeed 1763 den Naam ''Provint Quebec''.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/province-of-quebec-1763-91 |titel=Province of Quebec 1763-91 |abruf=2025-07-17 |sprache=en}}</ref> 1791 hebbt de Briten de Provinz in de Kolonien Overkanada un Nedderkanada deelt, de ook de ''Canadas'' nöömt wurrn. 1841 wurrn de beiden Kolonien to de [[Provinz Kanada]] verenigt.<ref>[https://books.google.de/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada'']. J.C. Fisher & W. Kimble. 1841. S. 20</ref> As 1867 de Kanaadsche Konföderatschoon grünnt worrn is ''Dominion of'' ''Canada'' de Naam för de britschen Kolonien in Noordamerika worrn.<ref>Roger O'Toole: ''Dominion of the Gods: Religious continuity and change in a Canadian context''. In: Annika Hvithamar, Margit Warburg, Brian Arly Jacobsen (Ruutgevers): H''oly Nations and Global Identities: Civil Religion, Nationalism, and Globalisation''. Brill, Leiden 2009, <nowiki>ISBN 978-90-04-17502-2</nowiki>, S. 137.</ref> Dat Kanada-Gesett vun 1982 (''Canada Act 1982'') maak den ''Canada'' den offitschellen Landsnaam.<ref>Philip Buckner (Ruutgever): ''Canada and the British Empire''. Oxford University Press, Oxford 2008, <nowiki>ISBN 978-0-19-927164-1</nowiki>, S. 37–40, 56–59, 114, 124–125.</ref> == Spraken == De Amtsspraken sünd [[Ingelsch|kanaadsch Ingelsch]] un [[Franzöösch|kanaadsch Franzöösch]]. Den Urinwahners ehr Spraaken sün an Siet vun ingelsch un franzöösch ok Amtsspraaken in twee vun de tree Territorien: [[Nunavut]] un de [[Noorwest-Territorien]]. De wichtigsten Spraaken sünd: [[Inuktitut]], [[Inuvialuktun]], [[Chipewyan]], [[Cree (Spraak)|Cree]], [[Dogrib]], Gwich’in, un [[Slavey]]. Vun plattdüütsche Inwannerers warrt ok [[Plattdüütsch]] snackt, de Mennoniten snackt [[Plautdietsch]]. == Geographie == Kanada is mit 9.984.670 km² dat tweetgröttste Land op de [[Eer]]. Kanada sett sik ut tein Provinzen un dree Territorien tosaam; anordnet vunn Oost to West: [[Niefundland un Labrador]], [[Nova Scotia]], [[Prinz-Edward-Eiland]], [[Nie Brunswieck]], [[Québec]], [[Nunavut]], [[Ontario]], [[Manitoba]], [[Saskatechwan]], [[Noorwest-Territorien]], [[Alberta]], [[Britisch Kolumbien]] un [[Yukon (Provinz)|Yukon]]. === Klima === [[Bild:Canada Köppen.svg|alternativtext=Kaart mit Klimazonen vun Kanada na Köppen|duum|Köppen-Klimaklassifikatschoon vun Kananda]] Kanada ümfaat ünnerscheedlich Klimazonen vun [[Polaarklima]] in’n Noorden to [[matig Klima]] an de Westküst. De grote Deel vun Kanada liggt in de [[Boreaal Klima|boreale]] Klimazoon mit [[Landklima]] un langen, kolen Winters un korten hitten Sommers. An de Westküst is een [[Seeklima]] mit veel [[Regen]] to finnen. Hier op de Westsied vun de Küstenbargen un de [[Rocky Mountains]] regent sik de Wulken af, de mit de fuchte Luft vun de [[Pazifik]] kaamt. Een groten Deel vun Noordkanada is vun Ies un Permafrost bedeckt. De Tokumst vun de Permafrost is man unseker, denn de Arktis het sik mit den [[Klimawannel]] dree maal starker opwarmt as de weltwiede Dörsnid.<ref>{{Internetquelle |url=https://natural-resources.canada.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR_FULLREPORT-EN-FINAL.pdf |titel=Canada's Changing Climate Report |werk=Government of Canada/Gouvernement du Canada |seiten=84 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190422235552/https://www.nrcan.gc.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR_FULLREPORT-EN-FINAL.pdf |archiv-datum=2019-04-22 |abruf=2025-07-18 |sprache=en}}</ref> De Dörsnidstemperatuur in heel Kanada is verglen mit 1948 1,7 °C stegen (1,1 °C bet 2,3 °C je na na Regioon).<ref>R. W. McCol: ''[https://books.google.de/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA135&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Canada].'' In: ''Encyclopedia of World Geography''. Infobase Publishing. S. 135.</ref> De Temperaturen sünd in’n Noorden starker stegen as in de Prärie.<ref>{{Internetquelle |url=https://natural-resources.canada.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR-Chapter4-TemperatureAndPrecipitationAcrossCanada.pdf |titel=Changes in Temperature and Precipitation Across Canada; Chapter 4 |hrsg=Government of Canada |archiv-url=https://web.aarchive.org/web/20201218102442/https://www.nrcan.gc.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR-Chapter4-TemperatureAndPrecipitationAcrossCanada.pdf |archiv-datum=2020-12-18 |abruf=2025-07-18 |sprache=en}}</ref> In den süüdlichen Regionen is as Folg vun versmuddt Luft suren Regen een Probleem un het negativen Inflood op Water, Strööm, Woolden un Feller namen.<ref>Ravid R. Boyd: ''[https://books.google.de/books?id=SeYgVGE9j3EC&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Unnatural Law: Rethinking Canadian Environmental Law and Policy]''. UBC Press 2001, S. 67–69.</ref> Kanada tellt to de Staten mit den höögsten Uutstööt vun Drievhuusgasen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.climatewatchdata.org/ghg-emissions |titel=Greenhouse Gas (GHG) Emissions |werk=Climate Watch |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220321170958/https://www.climatewatchdata.org/ghg-emissions |archiv-datum=2022-03-21 |abruf=2025-07-18 |sprache=en}}</ref> De uutpuust Emischonenn nemen twüschen 1990 un 2022 16,5&nbsp;% to.<ref>{{Internetquelle |autor=Environment and Climate Change Canada |url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/greenhouse-gas-emissions.html |titel=Greenhouse gas emissions |werk=Canada.ca |datum=2007-01-09 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200411165603/https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/greenhouse-gas-emissions.html |archiv-datum=2020-04-11 |abruf=2025-07-18 |sprache=en}}</ref> === Flora un Fauna === Rund 12,1&nbsp;% vun de kanaadsche Landflach un Binenseen steit ünner Natuurschuul.<ref name="conserved">{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/conserved-areas.html|title=Canada's conserved areas|publisher=Environment and Climate Canada|year=2020|archive-date=April 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402184441/https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/conserved-areas.html|url-status=live}}</ref> Rund 11,4&nbsp;% vun de hoge See üm Kanada steit ünner Natuurschuul.<ref name="conserved" /> Kanada sien eersten [[Natschonaalpark]] weer de [[Banff Natschonaalpark]], de 1885 grünnt worrn is.<ref>{{Internetquelle |autor=Parks Canada Agency, Government of Canada |url=http://www.pc.gc.ca/docs/v-g/pm-mp/guidem-mguide/sec15/gm-mg15_e.pdf |titel=The Mountain Guide – Banff National Park |archiv-url=https://web.archive.org/web/20060615122147/http://www.pc.gc.ca/docs/v-g/pm-mp/guidem-mguide/sec15/gm-mg15_e.pdf |archiv-datum=2006-06-15 |abruf=2025-07-18 |sprache=en }}</ref> De ''[[Lake Superior National Marine Conservation Area]]'', de 2025 inricht worrn is, is weltwied de gröttste [[Söötwater|Söötwaterflach]] ünner Natuurschuul.<ref>{{cite web|url=https://www.dfo-mpo.gc.ca/oceans/publications/mpaspotlight-pleinsfeuxzpm/index-eng.html|title=Spotlight on Marine Protected Areas in Canada|publisher=Fisheries and Oceans Canada|date=December 13, 2017|archive-date=April 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413193502/https://www.dfo-mpo.gc.ca/oceans/publications/mpaspotlight-pleinsfeuxzpm/index-eng.html|url-status=live}}</ref> De gröttste Flach ünner Natuurschuul is sied 2018 de [[Scott Islands Marine National Wildlife Area|''Scott Islands Marine National Wildlife Area'']].<ref>{{Internetquelle |autor=Environment and Climate Change Canada |url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/national-wildlife-areas/locations/scott-islands-marine/regulatory-strategy.html |titel=Proposed Scott Islands Marine National Wildlife Area: regulatory strategy |datum=2013-02-07 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210123182613/https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/national-wildlife-areas/locations/scott-islands-marine/regulatory-strategy.html |archiv-datum=2021-01-23 |abruf=2025-07-18 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/national-wildlife-areas/locations/scott-islands-marine/regulatory-strategy.html |wayback=20210123182613 |text=Proposed Scott Islands Marine National Wildlife Area: regulatory strategy |archiv-bot=2026-04-05 12:57:35 InternetArchiveBot }}</ref> ==Historie== === Oor- un Fröhgeschicht === De eersten Minschen in Kanada kemen sachtens vör rund 14.000 Jaren över [[Sibirien]] na [[Noordamerika]], as de [[Beringia|Beringbrügg]] de beiden Kontinenten verbünn.<ref>Thomas D. Dillehay'': The Settlement of the Americas: A New Prehistory''. Basic Books, New York 2008, <nowiki>ISBN 978-0-7867-2543-4</nowiki>, S. 61.</ref><ref>Brian M. Fagan, Nadia Durrani: ''World Prehistory: A Brief Introduction''. Routledge, London/New York 2016, <nowiki>ISBN 978-1-317-34244-1</nowiki>, S. 124.</ref> Dat is de Begünn vun de [[Paläoindianer|Paläoindianers]]. In den [[Bluefish-Höhlen]] in dat nöördliche Yukon un de [[Old Crow Flats]] fünnen sik de öllsten minschlichen Sporen in Kanada. In den [[Charlie-Lake-Höhl]] fünnen sik Warktüüg uut de Tied üm 10.500 v. Chr. Uut de Tied üm 9000 v. Chr. givt dat Funnen bi [[Banff (Alberta)|Banff]], in [[Saskatchewan]] un in [[Québec]].<ref>Claude Chapdelaine: ''Présences autochtone de l’âge glaciaire à aujoud’hui Des chasseurs de la fin de l’âge glaciaire dans la région du lac Mégantic: découverte des premières pointes à cannelure au Québec.'' In: ''Recherches amérindiennes au Québec.'' 30 (2004).</ref> Vör rund 5000 Jaren kemen de hüdigen [[Inuit]] na vun Siberien na Kanada.<ref>Andrew Kitchen, Michael M. Miyamoto, Connie J. Mulligan: ''A Three-Stage Colonization Model for the Peopling of the Americas.'' In: ''Public Library of Science.'' (PLoS), 13. Februar 2008, doi:10.1371/journal.pone.0001596</ref><ref>J. V. Wright: ''A History of the Native People of Canada: Early and Middle Archaic Complexes.'' Canadian Museum of Civilization, Ottawa 2001.</ref> ===Koloniaaltied=== [[File:Nouvelle-France map-en.svg|upright=1.3|thumb|Map of territorial claims in [[North America]] by 1750. Possessions of [[British America]] (pink), [[New France]] (blue), and [[New Spain]] (orange); California, Pacific Northwest, and Great Basin not indicated.<ref name="Chapman p.">{{cite AV media |last=Chapman |first=Frederick T. |title=European Claims in North America in 1750 |jstor=community.15128627 |url=https://jstor.org/stable/community.15128627 |access-date=July 23, 2023}}</ref>]]De [[Wikinger|Wikingers]] ünner [[Leif Eriksson]] gellen as de eersten Europäers, de an de kanaadsche Oostküst ankemen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/leif-ericsson |titel=Leif Eriksson |abruf=2025-07-17 |sprache=en}}</ref> Üm dat Jaar 1000 richten se för korte Tied ene lütte Kolonie op, de vundaag bi de archäoloogsche Fundsteed [[L’Anse aux Meadows|''L’Anse aux Meadows'']] op [[Newfoundland]] liggt.<ref>Linda S. Cordell, Kent Lightfoot, Francis McManamon, George Milner: ''L'Anse aux Meadows National Historic Site''. In: ''Archaeology in America: An Encyclopedia.'' ABC-CLIO, Santa Barbara 2009, <nowiki>ISBN 978-0-313-02189-3</nowiki>, S. 27, 82.</ref> Bet 1497 kemen süss keen Europäers na de kanaadsche Küst, as [[Giovanni Caboto]] de kanaadsche Atlantikküst in’n Opdrag vun’n engelschen König [[Hinrich VII. (Tudor)|Hinrich VII.]] uuttoforsch.<ref>Raymond B. Blake, Jeffrey Keshen, Norman J. Knowles, Barbara J. Messamore: ''Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada''. University of Toronto Press, Toronto 2017, <nowiki>ISBN 978-1-4426-3553-1</nowiki>, S. 19.</ref> 1534 kunkeluur [[Jacques Cartier]] den [[Sankt-Lorenz-Stroom]] uut un neem dat Rebeed as Neefrankriek för den franzööschen König [[Franz I. (Frankriek)|Franz I.]] in Besitt.<ref>Jacques Cartier, Henry Percival Biggar, Ramsay Cook: ''The Voyages of Jacques Cartier''. University of Toronto Press, Toronto 1993, <nowiki>ISBN 978-0-8020-6000-6</nowiki>, S. 26.</ref> == Staat == Kanada is en konstitutschonell [[Monarkie|Monarchie]] in den [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]]. Dat [[Staatshööft]] is de König oder Königin vun dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland]] un so is dat siet 2022 [[Charles III.]] == Städer == * [[Ottawa]] * [[Saint-John’s]] * [[Québec (Stadt)|Québec]] * [[Toronto]] * [[Montréal]] * [[Vancouver]] * [[Winnipeg]] * [[Calgary]] * [[Saskatoon]] == Weblinks == {{Commons|Canada|Kanada}} * [https://www.canada.ca/ Offizielle Website van Kanada] (engelsch/franzöösch) * [https://web.archive.org/web/20130502071308/http://de.canada.travel/ Frömdenverkehrsamt van Kanada] == Footnoten == <references/> {{Länner in Noord- un Middelamerika}} {{Navigatschoonsliest Commonwealth of Nations}} {{Navigatschoonsliest NATO-Staten}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:Noordamerika]] [[Kategorie:Kanada]] d5rrh0v6ohqic8im2w1azjtdc9oitrs 0 188 1061870 1056975 2026-04-05T16:52:20Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061870 wikitext text/x-wiki {{Infobox Land WD |NAAM_INHEEMSCH = |NAAM = |NAAM_ENGELSCH = |LAAG = |WAHLSPRÖÖK = |WAPEN = |HYMNE = |AMTSSPRAKEN = |HÖÖFTSTADT = [[Amsterdam]] |GRÖTTSTE_STADT = Amsterdam |STAATSFORM = |BAAS_TITEL = |BAAS = |GRÖTT = 41.543 |PERZENT_WATER = 18,41 |INWAHNERS_AFSCHÄTZT = |INWAHNERS_AFSCHÄTZT_JOHR = |INWAHNERS_TELLT = 18.046.000 |INWAHNERS_TELLT_JOHR = 2025 |INWAHNERSjeKM2 = 434 |BBP_JOHR = |BBP = |BBPjeKOPP = |UNAFHÄNGIGKEIT_TYP = |UNAFHÄNGIGKEIT = |GELDSOORT = |GELDSOORT_SYMBOL = |GELDSOORT_AFK = |TIETREBEET = |AFSTANDtoWELTTIET = |TIETREBEET_SOMMER = |AFSTANDtoWELTTIET_SOMMER = |TLD = |ISO3166 = |VÖRWAHL = 31 |FOOTNOTEN = }} De '''Nedderlannen''' (informell '''Holland''') sünd en parlamentaarsche Monarkie un Deel vun dat [[Königriek vun de Nedderlannen]]. Anners höört dor noch [[Aruba]] un de [[Nedderlannsche Antillen|Nedderlannschen Antillen]] as sülvstännige Länner mit to. Se liggt in dat nöördlich Europa an de [[Noordsee]]. Dat Land is to’n gröttsten Deel relativ flach. Bi en Veerdel vun dat Land an de Waterkant liggt ünnerhalv vun den Seespegel. In den Süüdoosten is dat Land höger, de höögste Fleck is de [[Vaalserberg]] mit 321 m. Navers sünd [[Belgien]] un [[Düütschland]]. Tosommen mit [[Belgien]] un [[Luxemborg]] billen de Nedderlannen de [[Benelux]]-Staaten. De [[Hööftstadt]] vun dat Land is [[Amsterdam]]. De [[Regeren]] sitt in [[Den Haag]]. To de Nedderlannen hörrt ok noch de dree [[Karibik]]inseln [[Bonaire]], [[Sint Eustatius]] un [[Saba (Eiland)|Saba]]. De Nedderlannen sünd indeelt in Provinzen. == Land un Inwahner == === Landsnaam === De offiziell un ok in de Ümgangsspraak begäng nedderlannsch Naam vun dat Land is ''Nederland'' (Singular), wiels dat in de düütsch Spraak ''Niederlande'' (Plural) heet un ümgangsspraaklich tomeest ''Holland'' nömmt wurrd. De Naam [[Holland]] betreckt sück eegentlich aber blots up den noordwestlichen Deel vun dat Land, up de fröhere Provinz Holland as bedüüdenst Provinz vun de [[Republiek vun de Vereenigte Nedderlannen]]. Siet Midden vun dat [[19. Johrhunnert]] is disse Provinz updeelt in de twee Provinzen [[Nordholland]] (Hööftstadt [[Haarlem]]) un [[Süüholland]] (Hööftstadt [[Den Haag]]). In’t Nedderlännsch bruukt man den Utdruck ''Holland'' in eerste Lien för disse twee Provinzen. Ansonsten is ''Holland'' ehder en ironisch Sülvstbeteken. Ok bi’t [[Football]] luut de Sülvstbeteken ''Holland'', to’n Bispeel in den Slachtroop ''Hup Holland Hup''. Buterhalv vun de Nedderlannen wurrd de Inwahners tomeest as „Holländer“ betekent un ok de nedderlannsch Tourismusindustrie un anner Wertschap vermarkten dat Land dörgahns as ''Holland'' (sowohl in’t Engelsch as ok in’t Düütsch). Nedderlänner, de nich ut de Region Holland stammen, hebbt tomeest en gewisse Afneegen tegenöver de Beteken ''Holland'' för de Nedderlannen un ''Holländer'' för de Nedderlänner. De Landsnaam „Niederlande“ (in düütsch un in’ Plural) ergifft sück ut de Historie. De Nedderlannen weern lang Tiet en Deel vun dat Herrschapsrebeet vun dat [[Huus Habsburg|Fürstenhuus Habsburg]], dat sowohl an’ [[Böverrhien|Böver-]] as ok an’ [[Region Nedderrhien|Nedderrhien]] Herrschapsrebeden harr. Eerstere hebbt se „die oberen Rheinlande“ ([[Sundgo]], [[Breisgo]], [[Vörderöösterriek]]), Letztere „die niederen Rheinlande“ ([[Holland]], [[Flannern]], [[Zeeland|Seeland]] usw.) nömmt. In de Loop vun de Tiet sünd de Stroombeteken wegfallen, sünners ok dorum, wiel de Habsburger hör böverrhienschen Rebeden verleesen deen un so bleev blots noch de Beteken „Niederlande”, wiels dat sietdem spraaklich kien Böverlande (mehr) gifft. In’ Nedderlannsch seggt man to de historsch Regionen ok ''de Lage Landen'', also de deep oder leeg liggend Länner, wiels dat in de Nedderlannen kien Bargen un blots wenig Hööchsten gifft. De noordnedderlännschen Provinzen vun de [[Utrechter Union]] (Holland, [[Zeeland]], [[Provinz Utrecht|Utrecht]], [[Gelderlaand]], [[Oaveriessel]], [[Provinz Grunneng|Grunneng]], un [[Freesland]]) hebbt sück an’ 26. Juli 1581 unafhängig vun’ Landsherrn [[Philipp II. (Spanien)|Philipp&nbsp;II. von Spanien]] verklort. In de Verdrääg vun den [[Westfäälisch Freeden|Westfäälschen Freeden]] 1648 wurr de Unafhängigkeit vun dat [[Hillig Röömsch Riek]] proklameert, dat Rebeet weer etwa dat latere Nedderlannen. De süüdlich Deel vun dat Rebeet, inslooten Flannern, verbleev bi dat Riek; later is dorut denn de Staat [[Belgien]] entstahn. Dormals hett man vun de nöördlich un süüdlich Nedderlannen snackt. De [[Wiener Kongress]] hett denn för en körten Tiet noch mal den Noorden un den Süüden as unafhängigen Staat ''Koninkrijk der Nederlanden'' vereenigt. Aber all 1830 hebbt sück de süüdlich Nedderlannen ünner de Beteken ''Belgien'' för unafhängig verklort (''Belgica'' is de Naam vun en old röömsch Provinz un in de Renaissance wurr de Utdruck as latiensch Naam vun de Nedderlannen bruukt, ok för den Noorden.) De engelsch Beteken „Dutch” is ut [[middelnedderlannsch]]en Formen as ''duutsc'' entstahn. De middernedderlannsch Formen ''duutsc'' un ''dietsc'' hebbt de in’t Volk spraken westgermaanschen Mundoorten betekent un hebbt as Afgrenzen vun disse Mundoorten tegenöver dat Latiensch – de Spraak vun Verwalten, Wetenschap un Kark – deent. De Formen ''Dutch'' un ''duutsc'' entspreken den standarddüütsch Woort ''deutsch''. Batavia is de fröhere latiensch Naam för de hüüdigen Nedderlannen un betreckt sück up de bi dat Rhiendelta siedelnd germaansch Stamm vun de [[Bataver]]. De Niederlänner sülvst hebbt de hüüdig Hööftstadt vun [[Indonesien]], [[Djakarta]], to hör Kolonialtiet toeerst ok Batavia nömmt. === Geographie === [[Bild:The_Netherlands_compared_to_sealevel.png|miniatur|links|De Nedderlannen ahn Dieken: Wu dat Land utsehn dee, wenn de ünner den Meeresspegel liggend Rebeden floot wurrn deen]] [[Bild:Afsluitdijk met standbeeld Lely.jpg|miniatur|hochkant=1.5|De 1932 upricht Afslussdiek trennt dat [[Iesselmeer]] vun de Noordsee]] [[Bild:Oosterscheldekering lucht 2.JPG|duum|hochkant=1.5|Dat Stormflootwehr Oosterscheldekering is Deel vun de Deltawarken]] De gröttste Deel vun dat Land is [[Masch]]. In'n Oosten gifft dat ok [[Geest]]. Ungefähr de Hälft vun dat Land liggt weniger as een Meter över, rund een Veertel ünnerhalv vun den Meeresspegel (meeten bi Amsterdam). De flach Rebeden wurrd in de Regel dör Dieken vör Stormflooten schuult, de all tosommen en Längt vun etwa 3.000 km hebbt. De hööchste Punkt vun de Nedderlannen is mit 877 Meter de [[Mount Scenery]] up de Karibikinsel [[Saba (Eiland)|Saba]]. De hööchste Punkt vun dat Fastland, de [[Vaalserberg]] in’ butersten Süüden, in de Provinz [[Limburg (Nedderlannen)|Limburg]], in dat [[Dreelännereck]] to Düütschland un Belgien, befind sück 322,50&nbsp;m över den [[Amsterdamer Pegel]]. Deelen vun de Nedderlannen, as to’n Bispeel meest de gesamte Provinz [[Flevolaand|Flevoland]], wurrn dör Landgewinnen vun dat Meer afwunnen. Se wurrd as [[Koog|Polder]] (in’t Düütsch as [[Koog]]) betekent. Ruch weg een Fievtel vun de Landsflach is mit Water bedeckt, worvan dat [[IJsselmeer]] den gröttsten Deel utmakt; en ehmalg Buch vun de Noordsee mit Naam [[Zuiderzee]], de 1932 dör en 29 km langen [[Afslussdiek]] inpoldert wurr. De wichtigst Strööms vun de Nedderlannen (dor ''de grote rivieren'' nömmt) sünd [[Rhien]], [[Maas]] un [[Schelde]]. Se deelen dat Land in en Norden un en Süüden un finnen sück weer in dat mehr oder minner tosommenhangend [[Rhien-Maas-Delta]], de gröttste un zentraal Landschap vun den Staat. De Rhienstroom vertwiegt sück eerstmals ganz dicht bi de Grenz to [[Noordrhien-Westfalen]]. De Naam „Rhien“ geiht in’t Delta bemarkenswerterwies up weniger wichtig Deltaarms över. De Hööftstroom vun dat Rhiensystem heet in dat Delta anfangs [[Waal (Stroom)|Waal]], later [[Merwede]], denn [[Noord (Stroom)|Noord]], un toletzt [[Nieuwe Maas|Nee Maas]] (!). Anner groot Deltaströöms sünd [[Nederrijn]], [[Lek (Stroom)|Lek]] un [[Iessel]]. De Maas münn fröher bi [[Gorinchem]] in de Waal, siet 1904 is se aber upgrund vun künstlich Verleggen vun de Maasmünn mit dat Rhiensystem eegentlich nich mehr verbunnen un floot över [[Bergse Maas]] un [[Amer (Stroom)|Amer]] in de ehmalge Meeresbucht ''[[Hollands Diep]]'' („Hollannsch Deep“). Vun de Schelde liggt blots ehr Münnsberiek nöördlich vun dat belgisch [[Antwerpen]] in den Nedderlannen. De Hööftwindricht is Süüdwest, dorut resulteeren en gemäßigt maritim Klima mit köhl Sömmern un mild Winters. Sünners in’ Westen vun dat Land, an de Noordseeküst, is dat Klima starker atlantisch präägt (mild Winter, köhl Sömmer). Nah Oosten hen nimmt de atlantisch Infloot licht af, so dat man dicht vun de düütsch Grenz all ehder vun subatlantisch Klima snacken kann mit wat koller Winter (mild bit mäßig-kolt) un licht warmer Sömmer. === Bevölkerung un Spraak === De Nedderlannen hörrn mit 529 Inwahner pro Quadratkilometer [[Landflach]] to de an’ dichtesten besiedelt Flachenstaaten vun de Welt (to’n Vergliek: Weltwiet Dörsnitt &nbsp;48, [[Irland]]&nbsp;60, [[Düütschland]]&nbsp;231, Noordrhien-Westfalen&nbsp;528, [[Namibia]]&nbsp;2,4).<ref>''Der Fischer Weltalmanach 2006. Zahlen, Daten, Fakten''. Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfort an’ Main 2005, ISBN 3-596-72006-0; S. 334,117,126,321,325</ref> In’ Dezember 2023 harrn de Nedderlannen etwa 17.948.000 Inwahner<ref>[https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/bevolkingsteller Bevölkerungsantahl vun de Nedderlannen]. Stand Dezember 2023. Informatschoon: ''Centraal Bureau voor de Statistiek'' (Zentraalbüro för Statistik); nedderlannsch. Afroopen an’ 4. Februar 2024</ref>, dorvan wahn ungefähr de Hälft in de ''[[Randstad]]'', de dicht besiedelt Westen vun dat Land. De [[Amtsspraak]] is [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlannsch]], wat ut dat [[Nedderfranksch]] entstahn is, wat to de [[nedderdüütsch]]en Spraken hörrt. In de Provinz [[Freesland]] is todem dat eng verwandte [[Freesche Spraak|Freesch]] Verwaltensspraak.<ref>Dat Grundgesett vun dat Königriek vun de Nedderlannen bestimmt kien Amtsspraken. Bit 1992 weer ok in anner Gesetten kien Amtsspraak fastleggt. Sietdem bestimmt dat „Algemene wet bestuursrecht“ (Allgemeen Verwaltensrechtgesett) in Artikel&nbsp;2:6: „''Bestuursorganen en onder hun verantwoordelijkheid werkzame personen gebruiken de Nederlandse taal, tenzij bij wettelijk voorschrift anders is bepaald''“ (Verwaltensorgaans un ünner hör Verantwoorten tätige Personen bruuken de nedderlannsch Spraak, es sei denn, en gesettlich Vörschrift bestimmt dat anners). Dit Gesett ordnet ok den amtlichen Gebruuk vun de freesch Spraak binnerhlv vun de Provinz Freesland an.</ref> In de süüdwestlich Hälft vun dat Land wurrd nedderfränkisch Mundoorten spraken. De Oortsdiialekte vun den Süüdoosten hörrn to dat [[Ripuaarsch]]e un in Noordoosten to dat Neddersassche. Nedderfränkische, ripuaarsche un neddersassche wurrd in’ t Dialektkontinuum staatsövergriepend ok in [[Düütschland]] snackt, nedderfränkisch un ripuaarsch Dialekte ok in [[Belgien]]. In de Rieksdeelen in Översee (in de Karibik) is Nedderlannsch Amtsspraak, neben entweder [[Papiamento]] oder [[Engelsch Spraak|Engelsch]]. En Aftwieg vun dat Nedderlannsch, de intüschen en eegen [[Standardspraak]] dorstellt, is dat [[Afrikaans]] in Süüdafrika. Nah den Statistik sünd nedderlannsch Mannlüüd un Fruen de körperlich gröttsten Minschen up de Eer. Se sünd in’ Dörsnitt 1,83&nbsp;m (Mannlüüd) un 1,72&nbsp;m (Fruen) groot. De dörsnittlich Levensverwachten bedroog in 2005 för Mannlüüd 77 Johr un för de Fruen 82 Johr.<ref>OECD-Factbook 2008</ref> In den Nedderlannen leven tüschen 6.000 un 10.000 Sinti un Roma,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.sintienroma.nl/index.php?pag=main&id=2 |wayback=20070807223811 |text=Landelijke Sinti/Roma Organisatie |archiv-bot=2026-03-14 06:26:25 InternetArchiveBot }}, dorin sünners:[http://www.sintienroma.nl/main2.php?id=2&subid=38 Sinti and Roma in the Netherlands]</ref> as ok etwa 30.000 so nömmt ''woonwagenbewoners''. Se wurrd afschätzig ok ''kampers'' nömmt, se sülvst nömmt sück lever ''reizigers''. Se leevt oortsfast up Standplatzen in statschonären Caravans. Völ öövt ambulante Erwerbstätigkeiten ut. Ganz överwegend gaht se up verarmt nedderlannsch Buern, Landarbeiter un Törfsteker vun dat 18. un 19. Johrhunnert torüch. De Tall is siet dat Enn’ vun den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] in Tosommenhang mit Arbeitsmigratschoon un Wahnkösten dör dat Totrecken ut de Merheitsbevölkerung stark anwussen. De gruppenintern Spraak ''Bargoens'' is en nedderlannsch baseert Sonnerspraak, vergliekbor mit dat düütsch [[Rotwelsch]] oder [[Jenisch Spraak|Jenisch]].<ref>Annemarie Cottaar, The Making of a Minority: the Case of Dutch Travellers, S. 114–132, in: Leo Lucassen/Wim Willems/Annemarie Cottaar, Gypsies and Other Intinerant Groups. A Socio-Historical Approach, New York 1998; dies., Dutch Travellers: Dwellings, Origins and Occupations, in: ok dor, Sieden 174–189</ref> In de Nedderlannen sünd Minschen ut de ganz Welt inwannert. Afsehn vun völ Totrucken ut de Nahberstaaten (ünner annern ut Düütschland, Belgien un England) leevt hüüd völ Minschen ut anner Eerdeelen hier, as to’n Bispeel ut [[Marokko]] un [[Törkie]], ut de ehmalg Kroonkolonien Indonesien, [[Suriname]] un ut de [[Karibik]]. De Bevölkerung in den Nedderlannen vun utlännsch Herkunft (2007)<ref>As to en utlännsch Herkunftsgrupp hörrnd wurrd jede Person tellt, de sülvst oder vun de mindst een Öllerndeel nih in de Nedderlannen boren is. Born: Zentralamt für Statistik, 2007.</ref>: {| class="wikitable zebra" border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" |- ! Staat, Territorium ! Antahl ! Perzent |- |'''de Nedderlannen (utsluutend)''' |align="right"|'''13.187.586''' |align="right"|'''80,6 %''' |- |'''Westlich Staaten'''<ref>Alle europäisch, noordamerikaansch un ozeaanich Staaten, ok [[Japan]] un Indonesien. De meest Inwahner vun indoneesch Herkunft sünd Witten oder Mischlings un hör Nahkommen. Disse Grupp wurr Enn’ vun de veertiger, Anfang vun de fievtiger Johren wegen de Unafhängigkeit vun Indonesien in de Nedderlannen „repatriiert“, ofschons völ noch nie in Europa west weern.</ref> |align="right"|'''1.431.954''' |align="right"|'''8,8''' |- |[[Indonesien]] |align="right"|389.940 |align="right"| |- |[[Düütschland]] |align="right"|381.186 |align="right"| |- |[[Belgien]] |align="right"|112.224 |align="right"| |- |ehmalig [[Jugoslawien]] |align="right"|76.465 | |- |[[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Vereenigt Königriek]] |align="right"|75.686 |align="right"| |- |[[Polen]] |align="right"|51.339 |align="right"| |- |ehmalig [[Sowjetunion]] |align="right"|47.450 |align="right"| |- |[[Italien]] |align="right"|36.495 |align="right"| |- |[[Frankriek]] |align="right"|33.845 |align="right"| |- |[[USA]] |align="right"|31.154 |align="right"| |- |anner westlich Staaten |align="right"|196.170 |align="right"| |- |'''Nich-westlich Staaten''' |align="right"|'''1.738.452''' |align="right"|'''10,6''' |- |[[Suriname]] |align="right"|333.504 |align="right"| |- |[[Marokko]] |align="right"|329.493 |align="right"| |- |[[Türkei]] |align="right"|309.000 |align="right"| |- |(ehmalige) [[Nedderlannsch Antillen]] un [[Aruba]] |align="right"|129.965 |align="right"| |- |[[Volksrepubliek China|China]] |align="right"|45.298 |align="right"| |- |[[Irak]] |align="right"|43.891 |align="right"| |- |[[Afghanistan]] |align="right"|37.230 |align="right"| |- |[[Iran]] |align="right"|28.969 |align="right"| |- |anner nich-westlich Staaten |align="right"|421.502 |align="right"| |} === Religion === [[Bild:Religie in Nederland 2006.png|thumb|300px|<center>Religion in den Nedderlannen (2005)<br />(luut ''Geloven in het publieke domein'' WRR)</center> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#63AAFE|TEXT=Röömisch-Kathoolsch – 27,0 %}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#DD2D32|TEXT=Protestanten – 16,6 %}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFF58C|TEXT=Muslime – 5,7 %}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#4EE257|TEXT=Hindus – 1,3 %}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#6711FF|TEXT=Buddhisten – 1,0 %}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FEA746|TEXT=Konfessionslose – 48,4 %}} ]] De traditschonell gröttste Bevölkerungsgrupp weer de vun de Protestanten. Intüschen sünd se aber tallenmäßig vun de Konfessionslosen un den Katholiken överdrapen wurrn. De Protestanten sünd in den Nedderlannen överwiegend [[Calvinismus|Calvinisten]], nah den vör allen in [[Genf]] warkend [[Frankriek|franzööschen]] [[Reformator]] in dat 16. Johrhunnert, [[Jean Calvin]]. De [[Nedderdüütsch-Reformeert Kark]] (''Nederduits Gereformeerde Kerk''), de 1571 in [[Emden]] grünnd wurr, gellt as „Oorkark“ vun dat [[Reformeerte Kark|Reformeertendom]] in de Nedderlannen. Hüüd is de Calvinismus institutschonell mit de [[Lutheraner]]s in de [[Protestantse Kerk in Nederland]] vereenigt ([[Uneerte Karken (evangeelsch)|Uneerte Kark]]). In dat 19. Johrhunnert harrn sück twee verscheeden calvinistisch Richten in den Nedderlannen rutbildt, de gemäßigteren un vun de Antall her starkeren ''[[Nederlandse Hervormde Kerk|hervormden]]'' un de streng-glöövig ''[[Gereformeerte Kerken in Nederland|gereformeerden]]''. Beid Wöör bedüüden „reformeert“ un wurrn oorsprünglich ünnerscheedslos bruukt. In Düütsch un Plattdüütsch kann man de Ünnerscheeden nich verkloren, vun dorher leest man för de ''gereformeerden'' af un to „oldreformeert“ (ofschons dat organisatorisch sehn de jüngere Richt is, en Afspalten vun de ''Nederlands hervormde kerk'') oder „streng-reformeert“ bzw. „streng-calvinistisch“. [[Bild:Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk (Dordrecht, The Netherlands).jpg|rechts|miniatur|Groot oder Leevfruenkark in [[Dordrecht]], Provinz Süüdholland. Siet [[1572]] is de ehmals kathoolsch Kark in de Hann’ vun Protestanten. Typisch för den Calvinismus is de eenfak Binneninricht, bispeelswies ahn Hilligenbiller.]] Siet en Neeorganisatschoon van [[2004]] gifft dat de [[Protestantse Kerk in Nederland]], de theoretisch beid Richten vereenigt. Eenig besünner Streng-Glöövend sünd allerdings eegenstännig bleven, as de [[Gereformeerde Kerken vrijgemaakt]] (de tweetgröttste protestantisch Karkenvereenigung). Vun de Antall vun de Liddmaaten<ref>{{Webarchiv|url=http://www.wrr.nl/dsc?c=getobject&s=obj&!sessionid=1yBPekM35UuYCWRV1zyOvofBaqyo3l50uZxzYXp5K38LdWziQW2wD1FEo9vhsUly&objectid=3840&!dsname=default&isapidir=/gvisapi/ |wayback=20110724174029 |text=Geloven in het publieke domein, von das Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid |archiv-bot=2026-03-14 06:26:25 InternetArchiveBot }}, Afroop an’ 1. Oktober 2011.</ref> vun de Karken her is de wichtigst Religion dat [[Christentum]]: mit [[Katholizismus]] (27,0 %)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.wrr.nl/dsc?c=getobject&s=obj&!sessionid=1yBPekM35UuYCWRV1zyOvofBaqyo3l50uZxzYXp5K38LdWziQW2wD1FEo9vhsUly&objectid=3840&!dsname=default&isapidir=/gvisapi/ |wayback=20110724174029 |text=Geloven in het publieke domein, vun dat Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Tabell 4.2 Siet 92 |archiv-bot=2026-03-14 06:26:25 InternetArchiveBot }}, Afroop an’ 1. Oktober 2011.</ref> un [[Protestantismus]] (16,6 %), dorvan 11,9 %<ref>{{Webarchiv|url=http://www.wrr.nl/dsc?c=getobject&s=obj&!sessionid=1yBPekM35UuYCWRV1zyOvofBaqyo3l50uZxzYXp5K38LdWziQW2wD1FEo9vhsUly&objectid=3840&!dsname=default&isapidir=/gvisapi/ |wayback=20110724174029 |text=Geloven in het publieke domein, vun dat Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Tabell 4.4 Siet 96 |archiv-bot=2026-03-14 06:26:25 InternetArchiveBot }}, Afroop an’ 1. Oktober 2011.</ref> in de gröttst Protestantisch Kark – PKN. Insgesamt weern Enn’ 2005 en beten weniger as 44 %<ref>{{Webarchiv|url=http://www.wrr.nl/dsc?c=getobject&s=obj&!sessionid=1yBPekM35UuYCWRV1zyOvofBaqyo3l50uZxzYXp5K38LdWziQW2wD1FEo9vhsUly&objectid=3840&!dsname=default&isapidir=/gvisapi/ |wayback=20110724174029 |text=Geloven in het publieke domein, vun dat Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid Sieden 90 un 91 – 7,132 Millionen Christlichen up Gesamtbevolkerung vun 16,3 Millionen |archiv-bot=2026-03-14 06:26:25 InternetArchiveBot }}, Afroop an’ 1. Oktober 2011.</ref> vun de Nedderlannsch Lüüd Liddmaat vun en christlich Kark. 5,7 % der Bevölkerung hörrn den [[Islam]] an, etwa 1,3 % weern [[Hinduismus|Hindus]] un ebenfalls etwa 1 % weern [[Buddhismus|Buddhisten]]. 48,4 % oder meest de Hälft vun der Nedderlannsch hebbt sück kien Religionsgemeenschap togehörig föhlt (Stand: 31. Dezember 2005). In de Johren 2006, 2007 un 2008 hebbt de beid gröttsten Karken (as ok in Düütschland) wiederhen Liddmaaten verloren un hebbt (Stand 31. Dezember 2008) luut letzt eegen Angaven (KASKI Daten)<ref>[http://www.ru.nl/kaski/onderzoek/gegevens/ up Nedderlannsch: Tallen un Fakten vun de Kathoolsch Kark in den Nedderlannen un de Protestantsch Kark in den Nedderlannen as ok vun eenig lüttgere Karken], afroopen an’ 8. Oktober 2011</ref> de folgenden Liddmaattallen: # Kathoolsch Kark: 4,267 Million Liddmaaten, 25,9 % vun de Bevölkerung # Protestantsch Kark ''(Protestantse Kerk in Nederland, PKN)'': 1,847 Million Liddmaaten, 11,3 % vun de Bevölkerung. Anner christlich Karken sünd düütlich lüttger. Se hebbt jeweils weniger as een Perzent vun de Gesamtbevölkerung as Liddmaaten. To disse hörrt verscheeden reformeert Freekarken as de [[Gereformeerde Kerken in Nederland]] as ok [[Baptisten]] un [[Mennoniten]] ([[Algemene Doopsgezinde Sociëteit|Doopsgezinde]]). In de [[Reformatschoonstiet]] weern de Nedderlannen en vun de Zentren vun de [[Döper]]bewegen (kiek [[Menno Simons]]). Wiederhen gifft dat de in dat 18. Johrhunnert entstahn [[Old-Kathoolsch Kark vun de Nedderlannen]] mit den Sitt vun den Arzbischop in [[Utrecht]], vun de de nah dat [[Eerst Vatikaansch Konzil]] entstaahn [[Oldkathoolsch Kark]]en afstammen. Anner religiöös Minnerheiten sünd [[Moslems]], [[Jödendom|Jöden]], [[Hinduismus|Hindus]] (vör allen ut [[Suriname]]) un [[Buddhismus|Buddhisten]]. [[Bild:Nederlandgodsdienst1849-de.PNG|thumb|Religionsverhältnisse in den Niederlanden, 1849]] Luut Nedderlannsch Zentraalamt för Statistik (CBS)<ref name="cbs.nl">{{Webarchiv|url=http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/5B157CA2-8F7F-4157-BD22-7B627CC96584/0/2010a26pub.pdf |wayback=20111013090119 |text=Centraal Bureau voor de Statistiek Statistisch jaarboek 2010 Tabelle 22.9 Siet 328 |archiv-bot=2026-03-14 06:26:25 InternetArchiveBot }}, afroopen an’ 8. Oktober 2011</ref> is de Antall vun de Katholiken un Protestanten, de sück up en Umfraag grünnen (en beten weniger as 10.000 Lüüd öller as 12 Johr), jeweils höhger – de Ünnerscheed is deelwies to verkloren, dat de Jöögs weniger faken döfft sünd as de Utwussen Deelnehmers vun de Umfraag: * 27 % [[Katholizismus]]<ref name="cbs.nl"/> * 17 % [[Protestantismus]] (''hervormd'', ''[[Gereformeerde Kerken in Nederland|gereformeerd]]'' un luthersch)<ref name="cbs.nl"/> * 10 % anner Religionen (5 % [[Islam]], 1 % [[Hinduismus]], wiederhen [[Buddhismus]], [[Jödendom]] un wieder christlich Karken) * 44 % ahn Konfession De Norden un de Westen vun dat Land weern traditschonell protestantsch, wiels in’ Süüden un Oosten de Katholiken de Bevölkerungsmehrheit stellt hebbt un deelwies noch stellen. In de Midden vun dat Land gifft dat en so nömmt ''Bijbelbelt'' („Bibelgördel“) mit en höhger Andeel vun de ''gereformeerden''. Noch immer stellen Katholiken de Mehrheit vun de Bevölkerung in de meest Rebeden süüdlich vun dissen Bibelgördel dor (>to’n Bispeel 70 % in Limburg). Nördlich un westlich vun dissen Gördel sünd de Lüüd ahn Konfession düütlich in de Mehrheit. En Karkenstüer wurrd in den Nedderlannen nich intrucken. De Königin is ''hervormd''. Wegen de synodalen Organisatschon vun calvinistisch Karken hett dat Könisghuus aber formell kien führend Stellung in de ''Nederlands hervormde kerk'' inne harrt, de mit de vun lutherschen Landsherrn in Düütschland oder Skandinavien to verglieken weer. === Verkehrswesen === [[Bild:Amsterdam Central Station 2010 0914.JPG|miniatur|links|Centraal Station, Amsterdam]] [[Bild:Port of Rotterdam Landsat 8 Photo 8 May 2016.jpg|miniatur|Satellitenfoto vun den Haven vun Rotterdam]] De Nedderlannen hebbt en good utbaut Straatennett mit en Gesamtlängt vun 116.500 Kilometer. Da Schienennett hett en Gesamtlängt vun 2808 Kilometer un is dat an’ dichtesten befohren Schienennett in Europa. Dat wichtigst Verkehrsünnernehmen is de nedderlannsch Iesenbahnsellschop ''Nederlandse Spoorwegen'', kört [[Nederlandse Spoorwegen|NS]]. Vun den gesamten Transport vun de Nedderlannen wurrd 44 % per Straat un 30,5 % över Schienen verfracht. De Strööm [[Rhien]], [[Maas]] un [[Schelde]], de ut dat europäisch Utland dör de Nedderlannen in de Noordsee flooten, hebbt de Nedderlannen to en Knüttpunkt vun de europäisch [[Binnenschippfohrt]] makt. De [[Haben Rotterdam|Haben vun Rotterdam]] weer över Johrteinten de gröttste Haben vun de Welt. Disse Positschoon hett he aber 2004 an den Haben vun [[Shanghai]] verloren. De Rotterdamer Hafen blifft aber wiederhen de gröttste Haben vun Europa. Wiedere wichtig Habenstäder binnerhalv vun de Nedderlannen sünd [[Amsterdam]], [[Eemshaven]], [[Vlissingen]]/[[Terneuzen]]. De Nedderlannen hebbt twee wichtig, internatschonaal Flooghabens: [[Schiphol]] un de [[Flooghaben Rotterdam]]-Den Haag. Schiphol is aber de gröttste Flooghaben in den Nedderlannen un speelt ok en wichtig internatschaal Rull. He tellt to de gröttst Flooghabens in Europa un is, wat de Tall vun de Passagieren bedrapt, de 13. gröttst Flooghaben weltwiet. All Straatenbahnen in den Nedderlannen, etwa in [[Straatenbahn Den Haag|Den Haag]] oder [[Straatenbahn Rotterdam|Rotterdam]], brukken de Normaalspoor. Städisch Bussen dröfft offiziell den Gleiskörper mit straatenähnlichem Belag mitbruuken, um nich in den Verkehr sticken to blieven. De Nedderlänner bruukt meest immer Brüggen vun den Typ [[Hollännerbrügg]] mit hör hooch uphangt Gegengewicht. Aber dat gifft ok noch eenig [[Schuuvbrügg]]en, [[Dreihbrügg]]en un [[Heevbrügg]]en sünners as [[Kanal (Waterbau)|Kanal]]- un [[Gracht]]-Querungen. In den Nedderlannen is dat Fohrrad (''fiets'') wiet verbreedt. För de Radfohrers giift dat meest eegen Verkehrsstriepen oder en gesondert Radweegnett. Mit dörsnittlich 43&nbsp;Verkehrsdooden pro Million Inwahner in’t Johr is de Verkehr in den Nedderlannen de sekerste in’ ganzen EU-Ruum.<ref>http://vcoe.at/start.asp?ID=4364 {{Webarchiv|url=http://vcoe.at/start.asp?ID=4364 |wayback=20110706095150 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:26:25 InternetArchiveBot }}</ref> == Historie == === Middelöller === [[Bild:WilliamOfOrange1580.jpg|miniatur|hochkant|links|[[Wilhelm I. (Oranien)|Wilhelm&nbsp;I. von Oranien-Nassau]], Grünner vun de Nedderlannen. Adriaen Thomasz Key (um 1575)]] Nah dat Updeelen vun dat [[Fränkisch Riek|Frankenriek]] hebbt de nedderen Lannen to dat [[Oostfrankenriek|oostfränkisch Königriek]] (Regnum Teutonicae) un dornah to dat [[Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon|Hillig Röömsch Riek]] hörrt. Ünner Kaiser [[Karl V. (HRR)|Karl&nbsp;V.]], de togliek [[Spanien|spaansch]] König weer, weer dat Land in söbenteihn Provinzen updeelt un hett ok [[Belgien]] (mit Utnahm vun dat [[Fürstbisdom Lüttich]]) un Deelen vun Noordfrankriek un Westdüütschland umfaat. An’ 15./16. Juli 1572 keemen Repräsentanten vun de meest Städer vun de Grafschap Holland in [[Dordrecht]] (in dat Huus „Het Hof“) tosommen un hebbt hör Unafhängigkeit vun Spanien beslooten. Se hebbt [[Wilhelm I. (Oranien)|Wilhelm vun Oranien]] to ehrn Führer makt. Nah nee’ere historsch Forschen gellt disse [[Dordrechter Ständeversammlung]] as en wesentlich Kienzell vun verfaatenstextlich un politisch wirksamen [[Grundrechte]]n in de [[Neetiet]]. Nah de [[Utrechter Union]] van’ 23. Januar 1579, de endgültig Unafhängigkeitsverkloren van’ 26. Juli 1581 un den [[Achtzigjohrig Krieg|Achtzigjohrigen Krieg]] tegen de spaansch Habsburger wurr de formell Unafhängigkeit vun [[Spanien]] in’ [[Freeden vun Mönster]] as Deel vun den [[Westfälsch Freeden|Westfälschen Freeden]] an’ 15. Mai 1648 beseegelt, de, to glieker Tiet mit de Swiez, to de Trennung vun dat middelöllerich Düütsch Riek führen dee. Dit Datum gellt as Gebortsdag vun de hüdig Nedderlannen. === Republiek vun de Söben Vereenigten Nedderlannen === In de Folg wussen de Nedderlannen, oder „nedderen düütschen Lande“ („de nederen duitse landen”), as [[Republiek vun de Söben Vereenigten Nedderlannen]], to en vun de gröttsten See- un Wertschapsmächte vun dat 17. Johrhunnert. In disse Tiet wurrn Kolonien un Hannelsposten up de ganze Welt erricht. Bekannt is de Grünnen vun Nee Amsterdam ''(Nieuw Amsterdam),'' dat later in [[New York City|New York]] umnömmt wurr. In Asien hebbt de Nedderlänner hör Kolonialriek Nedderlannsch-Indien ''('Nederlands-Indië'),'' grünnd, dat hüdige [[Indonesien]], dat in‘ Dezember 1949 unafhängig wurr. Ok in‘ Noordoosten vun Süüdamerika hebbt se Kolonien erricht. [[Suriname]] wurr 1975 unafhängig. Bi den Nedderlannen bleven blots noch wenig Eilannen in de Karibik. === Napoleoonsch Tiet un 19. Johrhunnert === 1795 wurr mit franzöössch Stööt de [[Batavisch Republiek]] grünnd (nömmt nah den germaanschen Stamm vun de [[Bataver]], de dat Rebeet tüschen Rhien un Maas toeerst besiedelt harr); 1806 hett de franzöösch Kaiser [[Napoléon Bonaparte|Napoleon&nbsp;I.]] dorut dat [[Königriek Holland]]. König wurr [[Louis Bonaparte|Louis-Napoléon Bonaparte]], en Bröer vun den Kaiser. Kaiser Napoléon weer nich tofree dormit, wu sien Bröer dat nee Königriek verwalten dee. In‘ Juli 1810 hett he dorum dat Königriek Holland uplööst. De Nedderlannen wurrn to Frankriek slahn. De Nedderlannen kreegen hör Unafhängigkeit 1813 weer torüch. [[Wilhelm I. (Nedderlannen)|Wilhelm&nbsp;I.]] ut dat Huus [[Oranien|Oranien-Nassau]] wurr souverän Fürst vun de Nedderlannen; 1815 wurr he König. De [[Wiener Kongress]] hett denn 1815 de süüdlich Nedderlannen, dat hüdige [[Belgien]], an dat Königriek toföögt. De Afsicht dorbi weer, dat Frankriek in Tokunft in‘ Noorden vun en starken Staat begrenzt wurr. De dormals verafscheedt [[Verfaaten vun de Nedderlannen|nedderlannsch Verfaaten]] gellt hüüd noch, wenn ok mit tallriek Ännern. De wichtigste, van 1848, hett de Ministerverantwoortlichkeit inführt un hett dormit den Weg platt makt för dat parlamentarisch System. De Wiener Kongress hett buterdem dat Hartogdom Luxemborg to’n [[Groothartogdom Luxemborg]] un hett Luxemborg Wilhelm&nbsp;I. persönlich tospraaken, as Utgliek för den Verlust vun sien Rebeeden in Düütschland ([[Nassau-Dillenburg]], [[Siegen]], [[Hadamar]] un [[Diez]]). De süüdlichen Nedderlannen kreegen nah de belgisch Revolutschoon van 1830 hör Unafhängigkeit, de allerdings eerst 1839 vun Wilhelm&nbsp;I. anerkannt wurr. De nedderlannsch König weer siet 1815 ok Groothartog vun [[Luxemborg]], wo de [[Lex Salica]] kien weiblich Staatsböverhööft toleet. As [[Wilhelm III. (Nedderlannen)|Wilhelm&nbsp;III.]] bi sien Dood 1890 blots een Dochter (Königin [[Wilhelmina (Nedderlannee)|Wilhelmina]]) achterleet - sien Söhns weern storven – gung de Luxemborger Thron up en anner Arvfolgelien in dat Huus Nassau över un Wilhelm sien Vedder [[Adolf I. (Luxemborg)|Adolf von Nassau]] övernehm dor de Regeeren. === 20. Johrhunnert === De Nedderlannen bleeven ok in den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] offiziell neutral un kunnen sück ok ut den Krieg ruthollen. Hör Truppen hebbt se aber bit to dat Kriegsenn’ mobiliseert hollen un harrn doröver herut mit en groot Flüchtlingswell ut dat vun Düütschland besett [[Belgien]] to doon. Nah den Eersten Weltkrieg hebbt de Nedderlannen den bitherigen Düütschen Kaiser [[Wilhelm II. (Düütsch Riek)|Wilhelm&nbsp;II.]] Exil gewährt. [[Bild:Bundesarchiv Bild 141-1114, Rotterdam, Luftaufnahme von Bränden.jpg|miniatur|Rotterdam nah den düütschen Luftangreep, Mai 1940]] Ok bi den Utbröök vun den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] hett de nedderlannsch Regeeren toeerst versöcht, sück neutral to verhollen. [[Adolf Hitler|Hitler]] hett aber de [[Wehrmacht]] befahlen, de Nedderlannen, Belgien un Luxemborg to besetten, üm dat se Frankriek ünner Umgahn vun de „[[Maginot-Lien]]“ vun Noorden her innehmen kunnen. Nah en dree Daag düernd Kamp hebbt de düütsch Truppen an’ Abend vun den 14. Mai 1940 de Nedderlannen dwungen, uptogeven. Utslaggevend dorför weer dat Bombardement vun [[Rotterdam]]. De königlich Familie weer to den Tietpunkt all nah England flücht. Dat Land wurr vun dor an bis April 1945 vun de Wehrmacht besett hollen. De [[Nationaal-Socialistische Beweging|Nationaal-Socialistische Beweging (NSB)]] ünner [[Anton Adriaan Mussert]] hett mit de düütsch Besettenstruppen tosommenarbeit, kreeg aber kien relevanten Infloot in de Bevölkerun as ok in den Besettensapparat. Aber de Nedderlannen hebbt mit 60.000 Freewilligen en bedüüdend Kontingent an utlänndsch Freewilligen in de Waffen-SS stellt. Nah de Invasion keem dat to de [[Jodendom|Jödenverfolgung]] dör de düütsch Besetter. De [[Februarstreik]] 1941 gegen de Deportatschonen wurr bluöödig daalslahn. Vun de to Anfang vun den Krieg 160.000 jöödsch Nedderlanners un 20.000 jöödsch Flüchtlings hebbt an‘ Enn‘ vun den Krieg blots noch etwa 30.000 leevt. Symbol för de Jödenverfolgung is de Fall vun [[Anne Frank]]. Ok Roma un Sinti („Manoesje“) ut de Nedderlannen sünd in dat Vernichtungslager [[Auschwitz-Birkenau]] deporteert wurrn. [[Bild:COLLECTIE TROPENMUSEUM Militaire kolonne tijdens de eerste politionele actie TMnr 10029132.jpg|miniatur|Nedderlannsch Militärkolonne wiels de eerst Polizeiaktschoon in Nedderlannsch-Indien, Sömmer 1947]] An‘ 11. Januar 1942 fung de [[Japan|japaansch]] Invasion vun [[Nedderlannsch-Indien]] an. De Nedderlanners hebbt an‘ 1. März 1942 kapituleert. De süüdlich Deel süüdlich Deel wurr in de tweet Hälft vun dat Johr 1944 vun de vorrückend Allieerten befreet; de Noorden vun dat Land eerst bi Kriegsenn‘. Sofort nah de japaansch Kapitulatschoon hebbt de indoneesch Natschonalisten an‘ [[Indoneesch Unafhängigkeitsverkloren|17. August 1945]] de Unafhängigkeit utroopen. Eerst nah militärisch Utnannersetten, „Polizeiaktschonen“ nömmt, wurr [[Indonesien]] an 27. Dezember 1949 formal in de Unafhängigkeit entlaaten. Bi den Nedderlannen verbleev bit 1962 de [[Nedderlannsch-Neeguinea|Westdeel vun de Insel Nee-Guinea]]. Van 1949 bit 1963 weern in‘ Rahmen vun de Nedderlannsch Annexionsplääns nah den Tweeten Weltkrieg westddütsch Gemeendn ut den [[Selfkantkreis Geilenkirchen-Heinsberg|Landkreis Geilenkirchen-Heinsberg]] ([[Selfkant]]) un de Gemeend [[Elten]] (bi [[Emmerich an‘ Rhien|Emmerich]]) ünner nedderlannsch Verwalten stellt. Versöök vun de nedderlannsch Regeeren, Deelen vun [[Neddersassen]] as ok vun dat westlich Mönster- un Rhienland an de Nedderlannen antogleedern ([[Bakker-Schut-Plaan]]), harrn kien Spood. 1952 hebbt de Nedderlannen mit [[Frankriek]], [[Düütschland]], [[Italien]], [[Belgien]] un [[Luxemborg]] de [[Europäisch Gemeenschap för Köhlen un Stahl]] (un dormit de latere [[Europäisch Union]]). Sie weern ebenfalls Mitbegrünner vun de [[NATO]]. In‘ Februar 1953 geev dat en verheerend [[Hollandstormfloot|Stormfloot]] in‘ Süüdwesten vun de Nedderlannen. 1853 Minschen keemen dorbi to Dood. De Nedderlannen weern Grünnensliddmaat vun de [[Benelux]]-Wirtschapsunion (siet 1944 plaant, an‘ 3. Februar 1958 fastleggt un an‘ 1. November 1960 in Kraft treden). 1980 folg Königin [[Beatrix (Nedderlannen)|Beatrix]] hör Moder Königin [[Juliana (Nedderlannen)|Juliana]] nah, de in dat Öller vun 71 Johren afdanken dee. === 21. Johrhunnert === [[Bild:2008-09 Nijmegen ssst.JPG|thumb|Reaktschoon up de „Utgahns-Gewalt” in nedderlannsch Städer: en Straatenschild, dat to Rücksichtnahm up de Inwahner uproopen deiht ([[Nijmegen]] 2008).]] De Morde an den Politiker [[Pim Fortuyn]] an’ 6. Mai 2002 un an den Speelbaas [[Theo van Gogh (Speelbaas)|Theo van Gogh]] an’ 2. November 2004 hett de nedderlannsch Apenlichkeit bannig uprüttelt un hebbt to heftig Debatten över dat Sülvstverständnis vun de nedderlannsch Sellschopp führt. Nah den Mord an Theo van Gogh keem dat in den Nedderlannen ok to Brandanslääg up islamisch un christlich Inrichtungen. Siet April 2001 is in den Nedderlannen dat Sluuten vun gliekgeschlechtlich Ehen mögelk. Dormit weern de Nedderlannen weltwiet de eerste Staat, de över den Status vun de „indragen Levenspartnerschap” to dat Schaffen vun en rechtlichen Rahmen för homosexuelle Beziehungen herut keem. Königin Beatrix hett an’ 30. April 2013 afdankt. Hör öldste Söhn [[Willem-Alexander (Nedderlannen)|Willem-Alexander]] wurr hör Nahfolger. == Staat == === Politik === De Nedderlannen sünd ein parlamentarisch Monarkie. Dat Staatsböverhoopt is nah der Nedderlannsch Verfaaten, de König, to Tiet König [[Willem-Alexander (Nedderlannen)|Willem-Alexander]]. Se ernennt offiziell den Ministerpräsidenten un de Ministers, tosommen formen se de Regeeren. Dat Parlament, de [[Generalstaaten]] (''Staten-Generaal''), besteiht ut twee Kamers. De eerste wurrn vun de Afordneten vun de Provinzparlamente, de tweet vun nedderlannsch Börgers nah Listen wählt. Dormit is de [[Tweete Kamer vun de Generalstaaten|Tweete Kamer]] (''Tweede Kamer'') de wichtigere; se entspreekt den düütschen Bundsdag oder den Natschonalrat in Öösterriek un de Swiez. Formell hett dat Parlament nich över de Tosommensetten vun de Regeeren to bestimmen, tatsächlich aber ernennt de Königin de Minister nah Konsultatschoon vun de Fraktschonen. De Tweete Kamer mit 150 Seet wuur toletzt in’ Juni 2010 wählt. Dor sünd 10 Perteien vertreden. De veer gröttst Parteien sünd de rechtsliberale VVD, de rechtspopulistische PVV, de christdemokraatsche CDA un de linksliberale D66. De CDA weer 2006 noch de starkste Kraft in dat Parlament wurrn un stell siet 2002 den [[Ministerpräsident]]en, [[Jan Peter Balkenende]]. Bit man en Nahfolger nömmt hett, bleev he kommissarisch in’t Amt. Nah meest veer Maand lang Koalitschoonsverhanneln wurr an’ 2. Oktober 2010 dör en Afstimmen up den Sonnerparteidag vun de Christdemokraten de letzte Hürde bisiet sett, um en dör de PVV „duld“ Koalitschoon vun VVD un CDA to billen. De Rechtspopulist<ref>http://www.spiegel.de/politik/deutschland/0,1518,721098,00.html</ref> [[Geert Wilders]] kreeg mit sien Partei PVV dordör en bedüüdend starkeren Infloot up de nedderlannsch Regeeren.<ref>http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,720923,00.html</ref> Van 2010 bit 2024 weer [[Mark Rutte]] ([[VVD]]) de Ministerpräsident vun de Nedderlannen. Siet den 23. Februar 2026 is nu [[Rob Jetten]] de Ministerpräsident. === Polizei === Dat Land is siet 1994 in 25 [[Polizei]]regionen (''politieregio's'') indeelt, de je över een Regionalkorps (''regiokorps'') verfügen. Dorben gifft dat en Landspolizeikorps ([[Korps Landelijke Politiediensten]] – KLPD), bi de verscheeden Stellen ansiedelt sünd as Waterschuul-, [[Iesenbahn|Bahn]]- un [[Autobahn]]<nowiki/>polizei, [[Interpol]]-Verbinnensbüro, berieden Polizei un en Sekerheitsdeenst för Regeerensinrichten un Botschoppen. In de Nedderlannen sünd etwa 55.000 zivil [[Polizist|Polizeibeamte]] in Deenst. De nedderlannsch [[Gendarmerie]], de dor ''[[Koninklijke Marechaussee]]'' nömmt wurrd, mit ruch weg 6.800 Mitarbeiters hörrt organisatorisch as eegen Deelstrietkraft to de Nedderlannsch Strietkraften. Se hett Upgaven as de Düütsch Grenzschutz, dat Bewachen vun Flooghabens un den Personenschutz för de Königsfamilie. === Militär === De allgemeen [[Wehrplicht]] wurr 1996 up unbestimmt Tiet utsett. De Nedderlannen hebbt somit en Beropsarmee. De Striekraften umfaat all tosommen 53.130 Personen, dorvan entfallen up dat Heer 23.150, up de Luftwaffe 11.050 un up de [[Koninklijke Marine|Marine]] 12.130 Soldaten. Dorneben gifft dat noch de [[Koninklijke Marechaussee]] (kiek vörigen Afsatz), siet 1998 as eegenstännig Deel vun de Strietkraften. De Militärutgaven bedragen 1,6 % vun dat [[Bruttoinlandsprodukt|BIP]] (to’n Vergliek: Düütschland: 1,5 %, USA: 3,4 %). Dat [[nedderlannsch Heer]] (''Koninklijke Landmacht'') is ok dör dat [[1. Düütsch-Nedderlannsch Korps]] mit de Düütsch [[Bundswehr]] verbunnen. === Internatschonal Tosommenarbeit === [[Bild:International Court of Justice HQ 2006.jpg|thumb|[[Fredenspalast]] in Den Haag, Seet vun den [[Internatschonaal Gerichtshov|Internatschonalen Gerichtshoff]]]] De Nedderlannen sünd Liddmaat ünner annern in de folgend internatschonalen Organisatschonen: * [[Benelux]] * [[Vereente Natschonen]] * [[Westeuropäisch Union]] * [[NATO]] * [[Europarat]] * [[Europäisch Union]] * [[ESA]] Dat Land hett de Inführen vun den Euro in dat Johr 1999 ([[Verdrag vun Maastricht]]) as Währungseenheit vun de [[EU]] mit up den Weg brocht. Siet den 1. Januar 2002 is de [[Euro]] de offiziell Währungseenheit, de den [[Nedderlannsch Gulden|Gulden]] aflööst hett. In den Nedderlannen hebbt ünner annern folgend internatschonal Institutschonen ehrn Seet: * [[Internatschonaal Gerichtshov|Internatschonal Gerichtshoff]] * [[Internatschonal Straafgerichtshoff]] * [[Europol]] * [[Europäisch Weltruumforschens- un Technologiezentrum]] === Provinzen un Gemeenden === [[Bild:Map provinces Netherlands-de.svg|thumb|Provinzen vun de Nedderlannen]] [[Bild:Gemeenten 2024.png|thumb|Gemeenden in de Nedderlannen]] De Nedderlannen sünd en dezentraliseert Eenheitsstaat. Ünnerhalv vun de natschonale Ebene gifft dat de Provinzen (nedderlannsch ''provincies''). 1579 geev dat tonächst söben Provinzen. Later keemen de so nömmt [[Generalitätslande]] (nedderlannsch ''Generaliteitslanden'') as Provinzen Nord-Brabant un Limburg dorto. Drenthe wurr ebenfalls en eegen Provinz, un de domineeren Provinz Holland wurr 1840 in [[Noord-Hollaand]] un [[Süüd-Hollaand]] updeelt. Eerst 1986 wurr [[Flevolaand|Flevoland]] as jüngste Provinz grünnd, dormit sünd dat nu twalv. Man deelt de Provinzen faken in veer Gruppen tosommen: * [[Provinz Utrecht|Utrecht]], [[Noord-Hollaand|Noord]]- un [[Süüd-Hollaand]] in’ Westen * [[Seeland (Nedderlannen)|Seeland]], [[Noord-Braobant]] un [[Provinz Limborg (Nedderlannen)|Limborg]] in’ Süüden * [[Flevolaand|Flevoland]], [[Gelderlaand]] und [[Oaveriessel]] in’ Osten * [[Drenthe]], [[Provinz Grunneng|Grunneng]] und [[Freesland]] in’ Noorden Dat wurrd doöver diskuteert, bispeelswies Rotterdam as ''stadsprovincie'' uttogledern oder de dree Noordprovinzen tosommen to leggen. Das Recht dorto hett de nedderlannsch Binnenminister. Allgemeen aber sünd disse Provinzen bannig old un traditschoonsriek, so dat dorut woll so gau nix wurrd. De Provinzen wedderrum gleedern sück in [[Gemeend (Nedderlannen)|342&nbsp;Gemeenden]] (''gemeenten''; Stand: 1. Januar 2024). De Stadt [[Amsterdam]] bispeelswies is en Gemeend mit [[Stadtbezirke vun Amsterdam|söben Stadtbezirken]], ebenso is [[Oude IJsselstreek]] en Gemeend, de en Stadt as ok mehrere Dörper un Oortschapen beinhollen deiht. En Indeelen in Kreise un kreisfree Städer gifft dat nich. De 342&nbsp;Gemeenden hörrt jeweils een vun de twalv Provinzen an as ok een vun de 25&nbsp;Polizeiregionen. Dorneben gifft dat noch de ''waterschappen'', de sück mit [[Diekschuul]] un [[Waterwertschap]] befaaten. De so nömmt [[Plusregio]]s (nedderlannsch: ''Plusregio's'')<!-- Apostroph hörrt sück so in dat Ndl. --> sünd en Tosommenarbeitsform, de af un to en Grupp vun Gemeenden för sück wählt hett. Bispelen dorför sünd dat ''Stadsgewest Haaglanden'', de ''Stadsregio Arnhem-Nijmegen'' un de ''Parkstad Limburg''. 2006 geev dat acht vun disse Plusregios. De Provinzen hebbt jeweils en Parlament (''[[Provinciale Staten]]'') un en Regeeren (''[[College van Gedeputeerde Staten]]''). Dat ''College'' besteiht ut den [[Beupdragten vun de Königin]] (Commissaris van de Koningin) un wählt Vertreders vun dat Parlament vun de Provinz. Ähnlich gifft dat in de Gemeenden en Gemeenderaad un en Gemeendvörstand (''[[College van burgemeester en wethouders]]''). De Gemeendvörstand besteiht ut den Börgermeester un wählt Vertreder vun den Gemeenderaad. De Beupdragten vun den König un de Börgermeester wurrd mit königlich Besluss vun de Regierung ernannt, in’ Allgemeen up Vörslag vun de Staten oder den Gemeenderaad. Bi de Provinzen un groot Städer wurrd de politisch Machtverdeelen in dat natschonal Parlament berücksichtigt. Völ Börgermeester makt Karriere in den Börgermeesterberop, in de se nah’nanner in ünnerscheedlich Gemeenden Deenst doon (för jeweils en sössjohrig Periood, de nee makt wurrn kann). En Börgermeester is also nich wählt Vertreder vun den Gemeenderaad oder vun de lokal Bevölkerung. Siet Johren gifft dat Initiativen, etwa dör Referenden de Inwahner vun de Gemeend an de Utwahl vun den Börgermeester to bedeeligen. 2005 is en Gesettentwurf to en Direktwahl aber scheitert. === Karibisch Rebeeden === Siet 1986 bestunn dat [[Königriek vun de Nedderlannen]] ut de dree Länner Nedderlannen, dat Land [[Nedderlannsch Antillen]] un Aruba. Dit Eiland harr in dat Johr den Status vun en eenzeln Land kreegen. Mit den 10. Oktober 2010 kreegen den Eilannen en nee Indeelen:<ref>[http://www.trouw.nl/nieuws/nederland/article3246220.ece/De_Nederlandse_Antillen_zijn_geschiedenis.html Trouw: Nederlandse Antillen zijn geschiedenis], Afroopen an’ 2. Oktober 2010.</ref> * [[Aruba]], [[Curaçao]] un [[Sint Maarten]] sünd eenzeln Länner in dat Königriek. * [[Bonaire]], [[Sint Eustatius]] un [[Saba (Eiland)|Saba]] sünd [[Besünner Gemeend (Nedderlannen)|„besünner Gemeenden“ vun de Nedderlannen]] un hörrt aber kien nedderlannsch Provinz an. === Städer === Hööftstadt un gröttste Stadt vun de Nedderlannen is Amsterdam mit 742.884 Inwahners. Regeerensseet un dartgröttste Stadt vun dat Land is Den Haag mit 473.941 Inwahners. De folgend Tabelle enthollt de Städer un Gemeenden mit mehr as 50.000 Inwahner, nah de offiziell Schätzung vun dat Zentraalamt för Statistik vun de Nedderlannen för de Johren 1980, 1990, 2000 und 2008 (jeweils 1. Januar).<ref>City Population: [http://www.citypopulation.de/Netherlands-Mun_d.html Die größten Gemeinden]</ref> Upführt is ok jeweils de Provinz, to de de Gemeend hörrt. De Inwahnertallen betrecken sück up de jeweilig Gemeend in hör politisch Grenzen, ahn politisch sülvstännig Vöröörd. (S = Schätzung) {| class="prettytable sortable" style="text-align:right;" !align="center" style="background-color:#ABCDEF" | Rang !align="center" style="background-color:#ABCDEF" | Naam !align="center" style="background-color:#ABCDEF" | S 1980 !align="center" style="background-color:#ABCDEF" | S 1990 !align="center" style="background-color:#ABCDEF" | S 2000 !align="center" style="background-color:#ABCDEF" | S 2008 !align="center" style="background-color:#ABCDEF" | Provinz |- | 1. || align="left" | [[Amsterdam]] || 716.919 || 695.162 || 731.288 || 747.584 || align="left" | [[Noordholland]] |- | 2. || align="left" | [[Rotterdam]] || 579.194 || 579.179 || 592.673 || 580.952 || align="left" | [[Süüdholland]] |- | 3. || align="left" | [[Den Haag]] || 456.886 || 441.506 || 441.094 || 475.932 || align="left" | Süüdholland |- | 4. || align="left" | [[Utrecht]] || 253.250 || 245.724 || 253.825 || 294.810 || align="left" | [[Utrecht (Provinz)|Utrecht]] |- | 5. || align="left" | [[Eindhoven]] || 194.451 || 191.467 || 201.728 || 210.456 || align="left" | [[Noordbrabant]] |- | 6. || align="left" | [[Tilburg]] || 169.941 || 175.880 || 193.116 || 201.931 || align="left" | Noordbrabant |- | 7. || align="left" | [[Almere]] || 6.632 || 71.086 || 142.765 || 183.299 || align="left" | [[Flevolaand|Flevoland]] |- | 8. || align="left" | [[Grunneng]] || 161.322 || 167.872 || 173.139 || 182.954 || align="left" | [[Groningen (Provinz)|Groningen]] |- | 9. || align="left" | [[Breda]] || 137.754 || 144.892 || 160.615 || 170.985 || align="left" | Noordbrabant |- | 10. || align="left" | [[Nimwegen|Nijmegen]] || 147.614 || 144.748 || 152.200 || 161.226 || align="left" | [[Gelderlaand]] |- | 11. || align="left" | [[Apeldoorn]] || 138.164 || 147.586 || 153.261 || 155.065 || align="left" | Gelderlaand |- | 12. || align="left" | [[Enschede]] || 143.042 || 146.010 || 149.505 || 154.760 || align="left" | [[Overijssel]] |- | 13. || align="left" | [[Haarlem]] || 158.291 || 149.269 || 148.484 || 147.595 || align="left" | Noordholland |- | 14. || align="left" | [[Arnem]] || 127.846 || 130.220 || 138.154 || 143.495 || align="left" | Gelderlaand |- | 15. || align="left" | [[Zaanstad]] || 128.809 || 130.007 || 135.762 || 142.769 || align="left" | Noordholland |- | 16. || align="left" | [[Amersfoort]] || 88.097 || 99.403 || 126.143 || 141.202 || align="left" | Utrecht |- | 17. || align="left" | [[Haarlemmermeer]] || 77.657 || 95.782 || 111.155 || 140.698 || align="left" | Noordholland |- | 18. || align="left" | [[’s-Hertogenbosch]] || 110.450 || 118.369 || 129.034 || 136.407 || align="left" | Noordbrabant |- | 19. || align="left" | [[Zoetermeer]] || 63.832 || 96.292 || 109.941 || 119.584 || align="left" | Süüdholland |- | 20. || align="left" | [[Dordrecht]] || 107.453 || 109.285 || 119.821 || 118.250 || align="left" | Süüdholland |- | 21. || align="left" | [[Maastricht]] || 109.285 || 117.008 || 122.070 || 118.022 || align="left" | [[Limborg (Nedderlannen)|Limborg]] |- | 22. || align="left" | [[Leiden (Stadt)|Leiden]] || 103.046 || 110.423 || 117.191 || 116.957 || align="left" | Süüdholland |- | 23. || align="left" | [[Zwolle]] || 82.190 || 94.131 || 105.801 || 116.265 || align="left" | Overijssel |- | 24. || align="left" | [[Emmen (Drenthe)|Emmen]] || 89.763 || 92.807 || 105.972 || 109.196 || align="left" | [[Drenthe]] |- | 25. || align="left" | [[Ede (Nedderlannen)|Ede]] || 82.829 || 93.377 || 101.700 || 107.722 || align="left" | Gelderlaand |- | 26. || align="left" | [[Westland (Süüdholland)|Westland]] || ''83.948'' || ''91.426'' || ''94.927'' || 99.378 || align="left" | Süüdholland |- | 27. || align="left" | [[Deventer]] || 79.947 || 82.388 || 89.149 || 97.377 || align="left" | Overijssel |- | 28. || align="left" | [[Delft (Nedderlannen)|Delft]] || 83.939 || 88.739 || 96.095 || 96.058 || align="left" | Süüdholland |- | 29. || align="left" | [[Sittard-Geleen]] || ''87.540'' || ''93.100'' || ''98.404'' || 95.675 || align="left" | Limborg |- | 30. || align="left" | [[Alkmaar]] || 71.245 || 89.649 || 92.836 || 93.795 || align="left" | Noordholland |- | 31. || align="left" | [[Leeuwarden]] || 84.518 || 85.570 || 88.887 || 92.848 || align="left" | [[Fryslân|Freesland]] |- | 32. || align="left" | [[Venlo]] || 85.363 || 88.175 || 89.598 || 91.899 || align="left" | Limborg |- | 33. || align="left" | [[Heerlen]] || 71.102 || 94.046 || 95.147 || 89.633 || align="left" | Limborg |- | 34. || align="left" | [[Helmond]] || 58.490 || 68.159 || 80.098 || 86.836 || align="left" | Noordbrabant |- | 35. || align="left" | [[Hilversum]] || 92.964 || 84.608 || 82.177 || 83.757 || align="left" | Noordholland |- | 36. || align="left" | [[Hengelo]] || 75.216 || 75.993 || 79.751 || 81.051 || align="left" | Overijssel |- | 37. || align="left" | [[Amstelveen]] || 69.488 || 69.982 || 77.623 || 79.020 || align="left" | Noordholland |- | 38. || align="left" | [[Purmerend]] || 32.565 || 58.718 || 70.284 || 78.431 || align="left" | Nordholland |- | 39. || align="left" | [[Roosendaal]] || ''62.814'' || ''68.687'' || 75.157 || 77.339 || align="left" | Noordbrabant |- | 40. || align="left" | [[Oss (Nedderlannen)|Oss]] || 54.907 || 59.952 || 65.763 || 76.787 || align="left" | Noordbrabant |- | 41. || align="left" | [[Schiedam]] || 74.895 || 69.417 || 75.589 || 75.098 || align="left" | Süüdholland |- | 42. || align="left" | [[Spijkenisse]] || 36.863 || 67.229 || 73.078 || 73.171 || align="left" | Süüdholland |- | 43. || align="left" | [[Lelystad]] || 38.971 || 57.638 || 63.098 || 73.079 || align="left" | Flevoland |- | 44. || align="left" | [[Leidschendam-Voorburg]] || ... || ... || ''75.968'' || 72.789 || align="left" | Süüdholland |- | 45. || align="left" | [[Almelo]] || 63.381 || 62.190 || 66.263 || 72.260 || align="left" | Overijssel |- | 46. || align="left" | [[Alphen aan den Rijn]] || 51.780 || 61.132 || 69.928 || 71.665 || align="left" | Süüdholland |- | 47. || align="left" | [[Gouda (Nedderlannen)|Gouda]] || 58.784 || 64.611 || 71.918 || 70.893 || align="left" | Süüdholland |- | 48. || align="left" | [[Vlaardingen]] || 79.531 || 73.852 || 73.535 || 70.728 || align="left" | Süüdholland |- | 49. || align="left" | [[Hoorn (Provinz Noordholland)|Hoorn]] || 39.300 || 57.384 || 64.604 || 68.636 || align="left" | Noordholland |- | 50. || align="left" | [[Velsen]] || 61.202 || 58.520 || 66.553 || 67.563 || align="left" | Nordholland |- | 51. || align="left" | [[Bergen op Zoom]] || 56.223 || 59.511 || 65.104 || 65.261 || align="left" | Noordbrabant |- | 52. || align="left" | [[Assen]] || 45.036 || 49.650 || 58.445 || 65.190 || align="left" | Drenthe |- | 53. || align="left" | [[Capelle aan den IJssel]] || 41.834 || 57.574 || 64.251 || 65.113 || align="left" | Süüdholland |- | 54. || align="left" | [[Veenendaal]] || 39.210 || 48.343 || 59.875 || 61.761 || align="left" | Utrecht |- | 55. || align="left" | [[Nieuwegein]] || 37.134 || 58.774 || 63.118 || 61.072 || align="left" | Utrecht |- | 56. || align="left" | [[Katwijk]] || ''52.446'' || ''56.518'' || ''59.147'' || 61.051 || align="left" | Süüdholland |- | 57. || align="left" | [[Zeist]] || 61.532 || 59.469 || 60.020 || 60.345 || align="left" | Utrecht |- | 58. || align="left" | [[Hardenberg (Overijssel)|Hardenberg]] || 50.466 || 52.628 || 56.797 || 58.174 || align="left" | Overijssel |- | 59. || align="left" | [[Den Helder]] || 61.761 || 61.647 || 59.441 || 57.836 || align="left" | Nordholland |- | 60. || align="left" | [[Doetinchem]] || 43.225 || 48.122 || 53.650 || 56.241 || align="left" | Gelderlaand |- | 61. || align="left" | [[Terneuzen]] || 56.673 || 55.903 || 55.432 || 55.127 || align="left" | [[Zeeland]] |- | 62. || align="left" | [[Smallingerland]] || 48.472 || 50.229 || 52.437 || 54.962 || align="left" | Freesland |- | 63. || align="left" | [[Hoogeveen]] || 43.645 || 45.764 || 52.790 || 54.474 || align="left" | Drenthe |- | 64. || align="left" | [[Roermond]] || 46.554 || 47.532 || 53.771 || 54.398 || align="left" | Limborg |- | 65. || align="left" | [[Oosterhout]] || 43.462 || 48.395 || 52.291 || 53.787 || align="left" | Nordbrabant |- | 66. || align="left" | [[Barneveld]] || 36.451 || 42.335 || 47.744 || 51.515 || align="left" | Gelderland |- | 67. || align="left" | [[Heerhugowaard]] || 31.459 || 35.799 || 44.246 || 50.383 || align="left" | Noordholland |- |} Born: Zentraalamt för Statistik vun de Nedderlannen == Wertschap == === Allgemeen === [[Bild:Waalhaven in Rotterdam 2016.jpg|thumb|Haben vun Rotterdam]] De Nedderlannen hebbt en good funtschoneeren, ehrder liberaal Wertschapssystem. Siet den 1980er Johren hett de Regeeren hör ökonomisch Ingreep wietgahnd torüchnommen. Mit Tostimmen vun Gewerkschaften, Arbeitgevers un Staat geev dat in dat Land en Lohnmäßigung. De Arbeitslosenquote is mit 2,8 % bannig leeg. Bi dat produzeeren Gewarf domineeren Levensmiddel ([[Unilever]], [[Heineken]]), chemisch Industrie ([[AkzoNobel]], DSM), Eerdöölraffinerie ([[Royal Dutch Shell|Shell]]) un de Herstellen vun Elektrogeräten ([[Philips (Ünnernehmen)|Philips]], [[TomTom]], [[Océ]]) as ok LKW ([[DAF (Automobile)|DAF]]). Lang vör sien europäisch Nahbers hett dat Land för en utwogen Staatshuushollen sörgt un is spoodriek tegen de Stagnatschoon in’ [[Arbeitsmarkt]] vörgahn. Deenstleistung is in de Nedderlannen besünners wichtig. De groot Finanzdeenstleister ([[ING Groep|ING]], [[Fortis (Ünnernehmen)|Fortis]], [[AEGON]]), de Welthabens Rotterdam un Amsterdam, Schiphol (Amsterdam Airport) hörrt to de fiev gröttsten Deenstleister in Europa. [[Bild:Euro accession.svg|miniatur|De Nedderlannen is Deel vun den [[Europäisch Binnenmarkt|Europäischen Binnenmarkt]]. Tosommen mit 16 wiederen EU-Liddmaatstaaten (blau) bild se en Währungsunion, de [[Eurozone]].]] De hooch technologiseert [[Bueree|Landwertschap]] is besünners [[Produktivität|produktiv]]: neben [[Getreide]]-, [[Gemüüs]]-, [[Frucht|Früchte]]- un [[Schnittblömen]]nanbau – de [[Tulpen]]tüchten hett sogor up de Historie vun dat Land Infloot harrt – gifft dat noch de Melkveehhollen in grooten Maatstaff. Letztere leefert [[Kääis]] as wichtig Exportprodukt. De nedderlannsch Landwertschap beschäftigt blots 2 % vun de Arbeitnehmer, drocht aber düchtig to’n Export bi. De Nedderlannen sünd nah de [[USA]] un [[Frankriek]] de weltwiet dartgröttste Exporteur vun landwertschaplich Göder. As Mitbegrünner vun de [[Euro]]-Zone wurr in den Nedderlannen för Bankgeschäfte an’ 1. Januar 1999 de vörherig Währung de [[Nedderlannsch Gulden|Gulden]], dör den Euro ergänzt. Der Johr later, an’ 1. Januar 2002, hebbt de Euromünten un –banknoten för de Konsumenten den Gulden as Betahlmiddel ersett. Up de natschonale Rücksiet vun den Münten is ahn Utnahm Königin Beatrix afbildt. In’ Vergliek mit den [[Bruttoinlandsprodukt]] vun de [[Europäisch Union]] utdrück in Koopkraftstandards kummt de Nedderlannen up en Index vun 126 (EU-25:100) (2005).<ref>http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=STAT/06/166&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en Eurostat News Release</ref> De Nedderlannen hebbt mit Düütschland mehrere Düppelbestüerensafkommen afslooten. === Natuurressourcen === [[Bild:Kurhaus achterkant.jpg|miniatur|Dat Kurhuus an‘ Strand vun Scheveningen]] De Nedderlannen verfügt över [[Eerdgas]]lager, ut de dicht bi [[Groningen]] as ok in de süüdliche [[Nordsee]] in grooten Maatstaff fördert wurrd. 1996 wurrn 75,8&nbsp;[[Milliarde|Mrd.]]&nbsp;m³ (nah [[BP (Konzern)|BP]]) fördert. Dormit staht de Nedderlannen in‘ Lännervergliek bi de [[Eerdgas]]förderung up Platz fiev, nah [[Russland]] (561,1&nbsp;Mrd.&nbsp;m³), [[USA]] (546,9&nbsp;Mrd.&nbsp;m³), [[Kanada]] (153,0&nbsp;Mrd.&nbsp;m³) un [[Grootbritannien]] (84,6&nbsp;Mrd.&nbsp;m³). Wiederhen gifft dan an de [[Eemsland|eemsländsch]] Grenz lüttgere [[Eerdööl]]reserven un gröttere [[Spiessolt|Saltlagerstätten]] bi [[Delfzijl]] un [[Hengelo]]. Afsehn vun [[Torf|Törf]] (u.&nbsp;a. in dat [[Bourtanger Moor]]) verfügt de Nedderlannen över kien wiedere nennenswert [[Bodenschatz]]en. === Staatsutgaven === De [[Huushaltsplan|Staatshuusholt]] hett 2009 Utgaven vun ümrekend 410&nbsp;Mrd. [[US-Dollar]] utwiest, bi Innahmen vun ümrekend 368&nbsp;Mrd. US-Dollar. Dorut ergifft sück en [[Huusholtssaldo|Huusholtsdefizit]] in Hööcht vun 5,3 % vun dat [[Bruttoinlandsprodukt|BIP]].<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nl.html The World Factbook] {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nl.html |wayback=20070612210611 |text=The World Factbook |archiv-bot=2026-03-14 06:26:25 InternetArchiveBot }}</ref><br /> De [[Staatsverschuldung]] bedroog 2009 497&nbsp;Mrd. US-Dollar oder 62,2 % vun dat BIP.<ref name="CIA"/> 2006 bedroog de Andeel vun de Staatsutgaven (in % vun dat BIP) folgend Berieken: * [[Gesundheitssystem|Gesundheit]]:<ref name="Fischer">Der Fischer Weltalmanach 2010: Zahlen Daten Fakten, Fischer, Frankfurt, 8. September 2009, ISBN 978-3-596-72910-4</ref> 9,4 % * [[Bildungssystem in den Nedderlannen|Bildung]]:<ref name="CIA"/> 5,3 % (2005) * [[Militär]]:<ref name="CIA"/> 1,6 % (2005) == Kultur == [[Bild:Queen's day 2004 Queen greeting.jpg|thumb|Königin Beatrix an’ Koninginnedag]] === Fierdaag === In den Nedderlannen gifft dat kien eegentlichen [[Natschonalfierdag]], dorför aber den Königinnendag. In‘ Vergliek to all anner europäisch Länner is de 1. Mai kien [[Fierdag]] un dat Enn‘ vun den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] wurrd an‘ 5. Mai (nich an‘ 8. Mai) begahn, wiel de düütsch Strietkraften in den Nedderlannen sünnert kapituleert hemm. {| class="wikitable zebra" ! Datum ! Naam ! Düütsch Naam ! Anmarken |---- |[[1. Januar]] ||''Nieuwjaar(sdag)'' ||[[Neejohr]] || |---- |Freedag vör Ostern ||''Goede Vrijdag''||[[Karfreedag]]||för manch en en Free Dag |- |Eerst Sönndag un Mandag nah den [[Fröhjohrsvullmaand]] ||''Pasen'' ||[[Ostern]] ||Ostersönndag un Ostermandaag |---- |[[27. April]] ||''[[Koningsdag]]'' ||Dag vun de Köning |Gebortsdag vun de Köning Willem-Alexander (>=2014) |---- |[[30. April]] ||''[[Koninginnedag]]'' ||Dag vun de Königin |Gebortsdag vun de fröhere Königin Juliana (Beatrix hör Moder) (<2014) |---- |[[4. Mai]] ||''[[Dodenherdenking]]'' ||Doodengedenken |Gedenkdag an de Dooden vun beid Kriegen (kien free Dag) |---- |[[5. Mai]] ||''[[Bevrijdingsdag]]'' ||Befreeensdag |Gedenken anlässlich vun dat Befreen vun de Düütsch Besatten in‘ Tweeten Weltkrieg ) kien free Dag) |---- |39 Tage nah [[Ostersönndag]] ||''Hemelvaartsdag'' |[[Christi Himmelfohrt]] || |---- |49 Tage nah [[Ostersönndag]] ||''Pinksteren'' ||[[Pingsten]] ||Pingstsönndag un Pingstmandag |---- |[[5. Dezember]] ||''Sinterklaasavond'' oder ''Pakjesavond'' ||[[Nikolaus von Myra|Nikolausabend]] | (kien free Dag), statt Wiehnachten de Dag, an de Kinner beschenkt wurrn |---- |[[25. Dezember|25.]] un [[26. Dezember]] |''Kerstmis'' ||[[Wiehnachten]] ||1. un 2. Wiehnachtsfierdag |---- |[[31. Dezember]] |''Oudjaar'', ''Oudejaarsdag'' oder ''Oud en Nieuw'' (Old un Nee) ||[[Silvester]] || (kien free Dag) |} [[Bild:Vincent Willem van Gogh 128.jpg|thumb|[[Vincent van Gogh|Van Gogh]] „Sünnenblömen“]] === Maleree un Kunst === Völ weltberühmt Maler weern Nedderlanner. Een vun de bekannst fröhen Künstlers weer [[Hieronymus Bosch]]. De Blütetirt vun de Republik in dat 17. Johrhunnert, dat so nömmt [[Golden Tietöller (Nedderlannen)|Golden Tietöller]] broch groot Künstlers as [[Rembrandt van Rijn]], [[Jan Vermeer]], [[Frans Hals]], [[Carel Fabritius]], [[Gerard Dou]], [[Paulus Potter]], [[Jacob Izaaksoon van Ruisdael]] oder [[Jan Steen]] hervör. Berühmt Maler vun latere Epochen weern [[Vincent van Gogh]] un [[Piet Mondrian]]. [[M.&nbsp;C. Escher]] un [[Otto Heinrich Treumann]] weern bekannte [[Grafik]]er. [[Bild:Amsterdam Rijksmuseum.jpg|thumb|[[Rijksmuseum Amsterdam|Rijksmuseum]], Amsterdam. Een vun de renommeertesten Kunstmuseen vun de Welt]] === Architektur === Nedderlannsch Architekten hebbt wichtige Impulse för de Architektur vun dat 20. Johrhunnert geven. Hervörtoheven sünd vör allen [[Hendrik Petrus Berlage]] un de Architekten vun de [[De Stijl|De-Stijl]]-Grupp ([[Robert van ’t&nbsp;Hoff]], [[Jacobus Johannes Pieter Oud]], [[Gerrit Rietveld]]). [[Johannes Duiker]] weer en Vertreder vun dat [[Nee Bauen]]. De so nömmt [[Amsterdamer School (Architektur)|Amsterdamer School]] ([[Michel de Klerk]], ''[[Het Schip]]'') hett en bemarkenswerten Bidrag to de [[Expressionismus (Architektur)|expressionistisch Architektur]] leefert. [[Bild:Kinderdijk holland.jpg|thumb|De weltberühmt Möhlen vun Kinderdijk]] Ok nah den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] geev dat innovativ nedderlannsch Architekten. [[Aldo van Eyck]] un [[Herman Hertzberger]] hebbt de Architekturströömg [[Strukturalismus (Architektur)|Strukturalismus]] präägt. [[Piet Blom]] wurr dör sien eegenwillig Boomhüüs bekannt. Ünner de Gegenwartsarchitekten tellt [[Rem Koolhaas]] mit sien Büro [[Office for Metropolitan Architecture|OMA]] to den inflootriekst Vertreder vun en tietgenössischen, up urbanistisch Erfohrungen beruhend Architekturricht (tietwies to’n [[Dekonstruktivismus (Architektur)|Dekonstruktivismus]] toordnet). Nedderlannsch Architektur hett siet de 90er Johren vun dat 20. Johrhunnert un immer noch fortdüernd en erheblichen Infloot up de weltwiet Architekturentwicklung nommen. === Wetenschap un Technologie === Ut den Nedderlannen stammen bedüüdend Wetenschapler as [[Erasmus von Rotterdam]], [[Baruch Spinoza]], [[Christiaan Huygens]] un [[Antoni van Leeuwenhoek]]. [[René Descartes]] hett en grooten Deel vun sien Schaffenstiet in den Nedderlannen tobrocht. Överhoopt funnen siet de fröhe [[Neetiet]] tallriek verfolgt Wetenschapler in den Nedderlannen Asyl un Warkensmögelkeiten. [[Bild:Gebouw TU Delft.jpg|thumb|Hööfthuus vun de [[Technische Universität Delft|Technisch Universität Delft]]]] De modern [[Soziologie]] verdankt ehrn nedderlannsch Begrünner [[Sebald Rudolf Steinmetz|S. Rudolf Steinmetz]] bedüüdend Anregungen. För de Medizin vun de fröhe Neetiet weern de Bildungsinrichten in de Stadt Leiden (insbesünner de [[Universitätsbibliothek Leiden]]) en relevant Zentrum, vun de wichtige Impulse utgingen. Hüüd gifft dat 148 Universitäten in den Nedderlannen un tallriek Hoochschoolen. In [[Noordwijk]] is de [[Europäische Weltruumorganisatschoon]] ansiedelt. De Verwalten vun de [[Top-Level-Domain]] vun den Nedderlannen, [[.nl]], övernimmt de [[Stichting Internet Domeinregistratie Nederland]] (SIDN) siet 1996<ref>[https://www.sidn.nl/en/about-sidn/ Sülvstdorstellung up sidn.nl]</ref> as Nahfolger vun dat [[Centrum Wiskunde & Informatica]]. === Literatur === In dat „[[Golden Tietöller (Nedderlannen)|Golden Tietöller]]“ (''De Gouden Eeuw'') vun de Nedderlannen is neben de Maleree ok de Literatur upbleut. As bekannst Vertreder sünd [[Joost van den Vondel]] un [[Pieter Corneliszoon Hooft]] to nennen. Während de düütsch Besetten (1940–1945) hett [[Anne Frank]] in Amsterdam hör weltbekannt [[Daagbook vun de Anne Frank|Daagbook]] schreven. As de dree wichtigst Schrievers vun de tweet Hälft vun dat 20. Johrhunnert gellen [[Harry Mulisch]] („[[Das Attentat (Roman)|Das Attentat]]“, „[[Die Entdeckung des Himmels]]“, beid ok verfilmt), [[Willem Frederik Hermans]] („Die Dunkelkammer des Damokles“, ok verfilmt: ''Like Two Drops of Water'' [Europa] / ''The Dark Room of Damocles'' [USA]; „Nie mehr schlafen“) un [[Gerard Reve]] („Die Abende“, „Der vierte Mann“, beid ok verfilmt). To de in Düütschland ok wat bekannteren hörrt ok noch [[Cees Nooteboom]], [[Jan Wolkers]] un [[Hella Haasse]]. === Musik === En hervörragend Strömung in de [[Renaissance]] weer de [[Nedderlänner School]], de aber wesentlich vun Flamen, Hennegoern un Franzoosen dragen wurr. Dat nedderlannsch [[Musikleven]] weer in den Beriek vun de [[Kunstmusik|klassisch Musik]] lang Tiet nich up dat Niveau vun anner europäisch Staaten organiseert. Eerst Enn‘ vun dat 19. Jorhunnert funn en Professionaliseeren statt un dat hebbt sück denn tallriek [[Orchester]] un [[Kamerensemble]]s grünnd. Wichtig nedderlannsch Komponisten um 1800 weern bispeelswies de gebörtig Düütsche [[Johann Wilhelm Wilms]] as ok [[Carolus Antonius Fodor]], de sück beid an de Wiener Klassik orientiert hebbt. In‘ 19. Johrhunnert hebbt lang Tiet vun de düütsch Romantik beinfloot Strömungen dat Musikleven domineert, u.&nbsp;a. repräsenteert dör [[Richard Hol]]. [[Bernard Zweers]] hett as eerst versöcht en spezifisch nedderlannsch Natschonalmusik to entwickeln. Hüm sünd denn [[Julius Röntgen]] un [[Alphons Diepenbrock]] folgt, mit de de nedderlannsch Musik den Ansluss an de internatschonale Musikentwicklung funn. Wichtige [[Komponist]]en in‘ 20. Johrhunnert sünd [[Willem Pijper]], [[Matthijs Vermeulen]], [[Louis Andriessen]], [[Otto Ketting]], [[Ton de Leeuw]], [[Theo Loevendie]], [[Misha Mengelberg]], [[Tristan Keuris]] un [[Klaas de Vries (Komponist)|Klaas de Vries]]. De woll bekanntste nedderlannsch Rockband [[Golden Earring]] harr in de 1970er Johren ehrn gröttsten Hit mit „Radar Love“. Ebenfalls weltbekannt weern in de 1970er Johren de [[Classic Rock]] Bands [[Ekseption]] um [[Rick van der Linden]] un [[Focus (Band)|Focus]], as ok [[Shocking Blue]] mit ehr Hit „Venus“. Internatschonal bekannt nedderlannsch Musikers sünd to’n Bispeel [[Herman van Veen]], [[Robert Long]], [[Nits]], [[Candy Dulfer]], [[Anouk Teeuwe]], [[Ellen ten Damme]], [[Tiesto]] oder de Gruppen [[Within Temptation]] un [[The Gathering (Band)]]. Da jährlich veranstalt [[North Sea Jazz Festival]] in [[Ahoy Rotterdam]] (vörher [[Den Haag]]) hörrt to de wichtigst Jazz-Ereignissen weltwiet. Siet eenig Johren is ''nederlandstalige muziek'', Musik in de Landsspraak, bannig spoodriek. Nestor vun disse Gattung is [[Peter Koelewijn]], de all siet 50 Johr Rock 'n' Roll in sien Moderspraak singt. Later keem de Ledermaker [[Boudewijn de Groot]] up. To’n Anfang vun de 1980er Johren weer nedderlannsch Popmusik mal bannig anseggt, deren wichtigst Vertreder [[Doe Maar]], [[Het Goede Doel]] un [[Frank Boeijen]] weern. Nah 1984 gung de Popularität vun disse Gattung stark torüch, um sück teihn Johr later weer to verhalen, ditmal aber nich blots für en poor Johr. De berühmtest Pop/Rockbands vun de nee Ära sünd [[Bløf]], de meest speelt Band in dat nedderlannsch Radio in de vergahn Johren, un [[Acda en de Munnik]], en Duo, dat mit Lüttkunstprogrammen bekannt wurrn is. Noch höhgere Plattenverkoopstallen harrn Slagerkünstler as [[Marco Borsato]], [[Jan Smit (Sänger)|Jan Smit]] un [[Frans Bauer]]. Bekannt nedderlannsch Rapper sünd [[Ali&nbsp;B]] un [[Lange Frans]]. Siet de 1990er Johren is en nee Musikricht in den Nedderlannen entstahn, de ok in ganz Europa un Amerika bannig anseggt ist. [[Hardcore Techno]] oder [[Gabber]] entstunn in Rotterdam, [[Trance (Musik)|Trance]] wanner vun Düütschland in de Nedderlannen un hett dor sien weltwiet gröttste Popularität. Bekannt Vertreder sünd [[Angerfist]], [[Neophyte (Musik)|Neophyte]] oder [[DJ Buzz Fuzz]]. Siet en paar Johren sünd noch de wieder makt Musikrichten Jumpstyle, Hardstyle un Speedcore dortokommen. === Zeitungen un politische Magazine === {| class="wikitable float-right" style="text-align:center" |- ! colspan="3" style="background-color:#ddd" | Nedderlannsch Kinospeelfilmpruduktschoon<ref>[http://www.fafo.at/download/WorldFilmProduction06.pdf Weltfilmproduktionsbericht (Auszug)], Screen Digest, Juni 2006, S. 205–207 (ansehn an‘ 15. Juni 2007)</ref> |- ! Johr ! Antall |- | 1975 || 16 |- | 1985 || 13 |- | 1995 || 18 |- | 2005 || 24 |} De bedüüdenst Traditschoonszeitungen sünd ''[[De Telegraaf]]'', ''[[AD (Blatt)|AD]]'', ''[[de Volkskrant]]'', ''[[NRC Handelsblad]]'' un ''[[Trouw]]''. En historsch wichtig överregionaal Dagblatt weer ''[[Het Parool]]'', de later to en Amsterdamer Stadtzeitung umkonzipeert wurr. 1999 keemen mit ''[[Metro (Blatt)|metro]]'' un ''[[Sp!ts]]'' de eersten Gratiszeitungen in den Nedderlannen herut, mittlerwiel sünd ''[[DAG (Blatt)|DAG]]'' un ''[[De Pers]]'' dortokommen. Disse un dat Internett hebbt den Traditschoonszeitungen to’n Deel völ Marktandeelen afnommen. Mit ''[[De Groene Amsterdammer]]'', ''[[Elsevier (Tietschrift)|Elsevier]]'', ''[[HP/De Tijd]]'', ''[[Vrij Nederland]]'' gifft dat veer politisch Weektietschriften. === Feernsehn === As in völ europäisch Länner ok, ünnerscheedt man ok in den Nedderlannen de Feernsehlandschap in apenlich-rechtlich un privaat Feernsehsenner. To de apenlich-rechtlich Senner hörrn [[Nederland&nbsp;1]], [[Nederland&nbsp;2]] un [[Nederland&nbsp;3]] un för Nedderlanner in’t Utland [[BVN]]. Se wurr to’n grooten Deel över Stüern betallt, deelwies aber noch dör dat Liddmaatsystem: Oorsprünglich werrn de Rundfunksenner vun weltanschaulich orienteert Vereens richt wurrn, as dat kathoolsche oder dat Arbeiterradio. In den Nedderlannen gifft dat söben Privatsenner, dat sünd [[RTL&nbsp;4]], [[RTL&nbsp;5]], [[RTL 7 (Nedderlannen)|RTL&nbsp;7]], [[RTL&nbsp;8]], [[NET&nbsp;5]], [[SBS&nbsp;6]], [[Veronica (Rundfunkanstalt)|Veronica]]. Marktführer is in den Nedderlannen de [[RTL Group]] mit RTL&nbsp;4. De utländsch TV-Inhollen as to’n Bispeel amerikaansch Produktschonen, de en Grootdeel vun dat nedderlannsch Feernsehn utmaken, wurrd nich as in Düütschland synchroniseert, sonnern in Originalspraak utstrahlt un betitelt. Bi Kinnerprogramme draapt dat so aber nich to, de wurrd synckroniseert. === Wat antokieken is === * [[De Hollandse Biesbosch]], en Stroom- un Sumplandschap * [[Keukenhof]] * de Natschonalparks [[Hoge Veluwe]] un [[Veluwezoom]] in de [[Veluwe]] * de Natuurschuulrebeden up [[Texel (Insel)|Texel]] * [[Reeuwijkse Plassen]] bi [[Gouda (Nedderlannen)|Gouda]] * [[Schiermonnikoog]] * De [[Deltawarken]] Schutzwehre tegen Stormflooten. Baut nah de [[Stormfloot]] vun 1953 * De [[Natschonalpark De Meinweg]] bi [[Roermond]] in de Provinz [[Limburg (Nedderlannen)|Limburg]] [[Bild:Patat met.jpg|thumb|Frikandel mit Frieten/Patat]] === Nedderlannsch Köken === Oorsprünglich ünnerscheedt sück de nedderlannsch Köken nicht völ vun de düütsch, in de ok Kantuffel, Suerkohl un Wursten en grooten Rull spelen (to’n Bispeel in‘ ''stamppot''). An‘ bekanntsten sünd ‚frieten‘ oder ‚patat‘, nedderlannsch för Pommes Frites mit verscheeden Saucen, wobi de woll bekanntste Kombinatschoon ut Mayonnaise un Eerdnöötsooß (mit Ziepels) besteiht, de ‚patatje oorlog‘. Anner Spezialitäten sünd ''Gouda-Kaas'' un ''Hollandse Nieuwe''; bi disse [[Matjes]] hannelt sück dat um junge, noch nich geschlechtsriep Herngs. Dör de Vergangenheit as Seemacht keemen aber ok kulinarisch Inflooten ut de ehmalg Kolonien in dat Land, so as to’n Bispeel de Nasibal oder Bamibal. Dorbi hannelt sück dat um Nasi- oder Bamigoreng in Frikadellenform. Över de Grenzen herut bekannt sünd ok de nedderlannsch Pudding [[Vla]] un de Braatrullen, de „Frikandel“ nömmt wurrn (in’ Gegensatz to de Utspraak vun düütsch Touristen liggt de Betoonung bi „Frikandel“ up de letzte Sülv – ähnlich as bi de düütsch Frikadelle – un nich up de tweete!). [[Bild:Kaasmarkt2 close.jpg|thumb|''Kaasmarkt'' in Gouda]] [[Bild:Matjes.ganz.wmt.jpg|thumb|Hollandse Nieuwe]] == Enkeld Nahwiesen == <references/> == Literatur == * F. Wielenga, I. Taute (Hrsg.): ''Länderbericht Niederlande. Geschichte – Wirtschaft – Gesellschaft'', Bonn 2004. [http://www.bpb.de/publikationen/VZ1L8T,,0,L%E4nderbericht_Niederlande.html] * C. Meyer: ''Anpassung und Kontinuität. Die Außen- und Sicherheitspolitik der Niederlande von 1989 bis 1998'', Münster 2007. [https://web.archive.org/web/20090705203816/http://www.waxmann.com/index2.html?kat/1865.html] * G. Moldenhauer, J. Vis (Hrsg.): ''Die Niederlande und Deutschland. Einander kennen und verstehen'', Mönster u.&nbsp;a. 2001. * Horst Lademacher: ''Die Niederlande. Politische Kultur zwischen Individualität und Anpassung'', Frankfort an' Main/Berlin 1993. * Dik Linthout: ''Frau Antje und Herr Mustermann. Niederlande für Deutsche'', Ch. Links, Berlin 2002, ISBN 3-86153-268-9. * [[Michael North]] 2008: ''Geschichte der Niederlande''. München, C. H. Beck Verlag. ISBN 978-3-406-41878-5. * Christoph Driessen: ''Geschichte der Niederlande''. Regensborg 2009, Verlag Friedrich Pustet. ISBN 978-3-7917-2173-6. == Weblenken == * {{Commons|Netherlands|Niederlande}} * [http://taal.phileon.nl/nds/ Spraak in de Nedderlannen] * [http://www.regering.nl/ Nettpräsenz vun de Regeeren vun de Nedderlannen ''(nedderlannsch, engelsch)''] * [http://www.koninklijkhuis.nl/ Nettpräsenz vun dat nedderlannsch Königshuus] * [http://www.niederlandenet.de/ NiederlandeNet.de: Gröttst Informatschoonsportal över de Nedderlannen un de düütsch-nedderlannsch Beziehungen in düütsch Spraak] * [http://www.dnhk.org/ Nettpräsenz vun de Düütsch-Nedderlannsch Hannelskamer (DNHK)] (''düütsch, nedderlannsch'') * [http://www.destatis.de/download/d/veroe/laenderprofile/lp_niederl.pdf Lännerprofil] vun dat [[Statistisch Bundsamt]] * [https://web.archive.org/web/20070612210611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nl.html CIA World Factbook – Netherlands Lännerinformatschonen vun de [[CIA]] (engelsch)] {{Navigatschoonsliest Königriek vun de Nedderlannen}} {{Länner in Europa}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:Nedderlannen| ]] tifomyg3yeolhwosqdtmoe6lsxor8mp 0 215 1061906 1061401 2026-04-05T18:46:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061906 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraak |Koort=Low Saxon dialects.png |Spraak=Plattdüütsch</br> Nedderdüütsch/Neddersassisch |Länner={{DEU}}<br/> {{NLD}}<br/> {{DNK}}<br/> <small>'''In Spraakeilannen''':</br> {{BLZ}}<br/> {{BRA}}</br> {{BOL}}<br/> {{CAN}}<br/> {{KAZ}}<br/> {{KGZ}}<br/> {{MEX}}<br/> {{PRY}}<br/> {{RUS}}<br/> {{USA}}</small> |Spreker=4–8&nbsp;Millionen weltwied * Düütschland: ≈ 2,2&nbsp;Mio. gode Sprekers, ≈ 5&nbsp;Mio. Sprekers allens tohoop<ref>Adler u.&nbsp;a: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016''. ([https://web.archive.org/web/20180313031748/http://www.ins-bremen.de/fileadmin/ins-bremen/user_upload/umfrage2016/broschuere-umfrage.pdf online])</ref> * Nedderlannen: ≈ 1,6–2,15&nbsp;Mio.<ref>[[Henk Bloemhoff]]: ''Taaltelling Nedersaksisch'' 2005. ({{Webarchiv|url=https://www.stellingia.nl/wp-content/uploads/2014/12/Taaltelling-Nedersaksisch-1.pdf |wayback=20211005011839 |text=online |archiv-bot=2026-03-14 07:20:57 InternetArchiveBot }})</ref> * Brasilien: ≈ 0,3–0,4&nbsp;Mio. * Plautdietsch: ≈ 0,5&nbsp;Mio. |Klassifikatschoon= * [[Indoeuropääsche Spraken|Ιndoeuropääsch]] *: [[Germaansche Spraken|Germaansch]] *:: [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]] |KSpraak=Plattdüütsch |Amtsspraak= |ISO1=- |ISO2=nds |ISO3='''För de ganze Spraak:''' nds<ref>[[SIL International]]: {{Internetquelle |url=https://iso639-3.sil.org/code/nds |titel=nds {{!}} ISO 639-3 |abruf=2021-01-12}}</ref><br />'''För enkel Dialekten:'''</br>[[Achterhooksch]]: act <br />[[Drents]]: drt</br>[[Grunnegs|Grönnegs]]: gos<br/>[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]]: frs<br />[[Plautdietsch]]: pdt<br/> [[Sallandsch]]: sdz</br>[[Stellingwarfs]]: stl</br>[[Twents|Twentsch]]: twd</br>[[Veluws]]: vel</br>[[Westfäölsk Plat|Westföölsch]]: wep<br /> |Minderheitensprache={{DEU}} {{NLD}} {{BRA}}|Minnerhedenspraak={{DEU}}</br> {{NLD}}</br> {{BRA}}}} '''Plattdüütsch''', kort '''Platt''', ook '''Nedderdüütsch''' oder '''Neddersassisch''' un '''Sassisch''' heten, is ene [[Regionaalspraak]] un [[Dialektgrupp]], de rund twee Millionen Minschen in [[Noorddüütschland]] un an de twee Millionen Minschen in [[Nedderlannen (Europa)|Oostnedderland]] snackt. Besünners mit dat [[Mennisten|mennistsche]] [[Plautdietsch]] het sik de Spraak ook weltwied uutbreedt. Se höört to’n [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]], het den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]] nich mitmaakt, un is so ene [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütsche]] Spraak, de tohoop mit [[Freesche Spraken|Freesch]] un [[Engelsche Spraak|Engelsch]] to de [[Ingväoonsche Spraken|noordseegermaanschen]] Spraken tellt. Dat frömiddelöllerlich [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] is de öllste överlevert Spraakform vun dat Plattdüütsche. Later het de Spraak as [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] [[Hansespraak]] Inflood op [[Europa|Noordeuropa]] namen un weer Schrievspraak för Recht un Hannel. In de fröhe Neetied hebbt [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]] un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] de Rull as Schrievspraken övernamen, so dat Plattdüütsch, nu sünner Standard- un Schrievspraak un in verscheden Dialekten –&nbsp;so as [[Mark-Brannenborger Platt|Märksch]], [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelnborg-Vöörpommersch]], [[Noordneddersassisch]], [[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]] un [[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]]&nbsp;– deelt, wieder besteit. Striedig blivt de Stand as Spraak. Op de enen Sied warrt Platt je na [[Dackspraak]] as hoogdüütschen oder nedderlandsschen Dialekt bekeken, annersieds behanndelt en Deel Spraakwetenschoppers un Kultuurorganisatschonen Plattdüütsch as ene egen Spraak. Ook mang den Spraakgemeenschop is de Ansicht, dat Plattdüütsch ene Spraak is, wied verbreedt. Vundaag laat [[Düütschland]] un de [[Königriek vun de Nedderlannen|Nedderlannen]] de Regionaalspraak Plattdüütsch na de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta vun de Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] gellen. Liekers is de Spraak bedroot, denn de Präzens in dat Alldagsleven un de Apentlichkeid is ring. Hoogdüütsch un Nedderlandsch hebbt allerwegens de Överhand. Versöök, de Spraak to bewaren un wedder in’t Leven to halen, ümfaat [[Plattdüütsch (Schoolfack)|plattdüütsch Schoolünnerricht]], [[Plattdüütsche Schrieveree|Literatuur]] un [[Plattdüütsche Musik|Musik]] in de Spraak, seltener ook Medien so as [[List vun plattdüütsche Films un TV-Serien|Feernseen]] oder [[Plattdüütsch Radioprogramm|Radio op Platt]]. Verscheden regionale Organisatschonen stütt de Spraak mit Events, Spraakkursen un Publikatschonen. Doch blivt de Tokumst vun dat Plattdüütsch unseker. Öllern geevt eer meist nich meer an de Kinner wieder. So is Platt in Delen vun dat Spraakrebeed al meist uutstorven, un in wieden Delen vun dat Spraakrebeed bloot ünner de öllste Generatschoon begäng. == Klassifikatschoon == === Spraakverwandschop === [[Bild:2022 04 16 - KARTE WG – um 580 n.Chr. - END.png|duum|Westgermaansche Spraken üm 580.<ref>[[Wolfram Euler]]: ''Das Westgermanische: von der Herausbildung im 3. bis zur Aufgliederung im 7. Jahrhundert – Analyse und Rekonstruktion''. Inspiration Unlimited Berlin 2022.</ref> Ooldsassisch hier mit Ooldengelsch un Ooldfressch, de wedder ene enegere anglo-freesche Grupp (hier ook noordseegermaansch) billt, as Deel vun ene nöördliche westgermaansche Grupp]] Dat [[Westgermaansche Spraken|westgermaansche]] Plattdüütsch tellt to’n [[germaansche Spraken|germaanschen]] Telg vun de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie. De Spraak het den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]], de [[Hoogdüütsche Dialekten|Hoogdüütsch]] vun annern westgermaanschen Spraken ünnerscheedt, nich mitmaakt un is so ene [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütsche]] Spraak.<ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL'', S.&nbsp;440&nbsp;f.</ref><ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Oostnederlandse taallandschap tot het begin van de 19de eeuw'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;55.</ref> Plattdüütsch is en Deel vun dat [[kuntinentaalwestgermaansch Dialektkuntinuum]], dat sied den Schrievsprakenwessel vun [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] to’n [[Düütsche Spraak|Hoogdüütschen]] un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandschen]] un besünners sied dat 19.&nbsp;Jhd langs de Grenz vun de modernen Standardspraken uuteenbrickt.<ref>Maarten van den Toorn u.&nbsp;a.: ''Geschiedenis van de Nederlandse taal'', Amsterdam University Press, Amsterdam, 1997, S.&nbsp;149&nbsp;f.</ref><ref>[[Jan Goossens]]: ''Deutsche Dialektologie.'' De Gruyter 1977, S.&nbsp;48.</ref> So sünd besünners in dat 20.&nbsp;Jhd dat Plattdüütsch in Düütschland un dat [[Nedderlandsch-Neddersassisch|Neddersassisch in de Nedderlannen]] uuteenannerdreven.<ref>Jan Goossens: . In: Jan Goossens (Hrsg.): . Karl Wachholtz, Neumünster 1973, S. 9–27.</ref> Plattdüütsch stünn in den Verloop vun de Tied besünners mit Hoogdüütsch, [[Freesche Spraken|Freesch]] un [[Nedderfranksche Spraken|Nedderfranksch]] in Kuntakt. [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], dat Plattdüütsche sienen Vöörlöper, [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]] un [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]] hebbt so vele Gemeensamkeiden, dat se de [[Ingväoonsche Spraken|noordseegermaansche]] Ünnergrupp binnen dat Westgermaansche billt. Striedig is, of de noordseegermaanschen Spraken vun enen gemeensamen Vöörlöper afstammt, wat in de verleden Tied as Annaam begäng weer, oder mit Spraakkuntakt langs de [[Noordsee]]küst opkamen sünd, wat vundaag de verbreedt Ansicht is.<ref name=":42">Henk Wolf: ''Nordseegermanisch''. In: Stefan J. Schierholz, Laura Giacomini (Ruutgevers): ''Wörterbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft (WSK) Online''. De Gruyter, Berlin 2022 ([https://www-degruyterbrill-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/database/WSK/entry/wsk_id_wsk_artikel_artikel_15877/html. online], opropen den 13.06.2035).</ref> Vergleken mit Engelsch un Freesch, de wedder ene engere [[Anglofreesche Spraken|anglofreesche]] Ünnergrupp billt, wiest Ooldsassisch avers minner noordseegermaansche Kennteken.<ref name=":42" /> Sachtens het sik dat noordseegermaansche Ooldsassisch mit anner Varietäten vermischt, as de [[Sassen (Volk)|Sassen]] in’t 4.&nbsp;Jhd. vun [[Holsteen]] na Süden tögen un mit anner Stämm den sassischen Grootstamm billen. Villicht weer aver ook heel dat sassische Stammland noordseegermaansch un den Ooldsassischen sünd wegen den Kuntakt mit dat [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderdfranksch]] un [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]] noordseegermaansche Kennteken verlüstig gaan.<ref name="Peters 18f">[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;18&nbsp;f.</ref> Plattdüütsch steit so twüschen de vun öllers her noordseegermaansche Grundlaag un den hoogdüütschen Inflood.<ref>[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', S.&nbsp;29. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> === Stand as Spraak === Wieldes Oold- un [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] allgemeen Spraken heten warrt, is de Stand as Spraak för’t Plattdüütsche vundaag striedig.<ref>[[Jan Wirrer]]: ''Zum Status des Niederdeutschen,'' S.&nbsp;308.</ref> Dat Plattdüütsch in öllere Tieden op’n Weg weer regionale Varianten in de Schrievspraak uuttoglieken, warkt vundaag as „[[Plattdüütsch Spraakmythos|plattdüütschen Spraakmythos]]“ na un bringt de Fraag na dat Plattdüütsche sienen Stand jümmers wedder op.<ref>[[Jan Goossens]]: ''Niederdeutsche Sprache,'' S.&nbsp;26&nbsp;f.</ref><ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Zur Verwendung des Niederdeutschen heute.'' In: ''Mehrsprachigkeit in der Stadtregion'' ( =&nbsp;Jahrbuch des Instituts für deutsche Sprache 1982) Schwann: [[Düsseldörp]] 1982. S.&nbsp;152. ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/1953/file/Stellmacher_Zur_Verwendung_des_Niederdeutschen_heute_1982.pdf online])</ref> Dat givt allgemeen dree Positschonen: * '''Plattdüütsch as Spraak''': De Historie na is Plattdüütsch ene westgermaansche Spraak, de den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]] nich mitmaakt het un egenstännig ranwussen is, ook wenn se jümmers in Kuntakt mit de Süsterspraken Hoogdüütsch un Nedderlandsch stünn.<ref>[[Hubertus Menke]]: ''Een’ Spraak is man bloots een Dialekt, de sik to Wehr setten kann.'' S.&nbsp;27&nbsp;f.; Hubertus Menke: ''Niederdeutsch: Eigenständige Sprache oder Varietät einer Sprache?'' S.&nbsp;183.</ref> Ook de Status as Schrievspraak in de fröhe Neetied is en anner Argument för den Stand as egen Spraak. De Ünnerscheden in [[Luudstand]], [[Grammatik]] un [[Woordschatt]] twüschen Plattdüütsch, Nedderlandsch un Hoogdüütsch sünd groot noog Plattdüütsch as egen Spraak antospreken.<ref name=":14">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;188&nbsp;f.</ref> * '''Plattdüütsch as Dialekt''': Na de [[Sotscholinguistik|sotscholinguistschen]] Begevenheiden vundaag is Plattdüütsch ene Spraak för dat private Ümfeld mit verminnert Funktschonen. Se is stark regionaal opdeelt un het kenen överegionalen Standard.<ref name=":14" /> Hoogdüütsch un Nedderlandsch sünd je na Staat [[Dackspraak|Dackspraken]] un överneemt de Funktschoon as Schrift- un Standardspraak. So kann Plattdüütsch för enen düütschen oder nedderlandschen Dialekt gellen, denn de Sprekerschen un Sprekers bruukt Platt jüst so, as ook anner Dialektsprekerschen un -sprekers dat doot, de ünner dat Dack vun ene Standardspraak staat.<ref name=":02">[[Ulrich Ammon]]: ''Was ist ein deutscher Dialekt?'' In: [[Klaus Mattheier]], [[Peter Wiesinger]] (Ruutgever): ''Dialektologie des Deutschen. Forschungsstand und Entwicklungstendenzen'' (=&nbsp;''Germanistische Linguistik.'' 147). Niemeyer: Tübingen 1994, S.&nbsp;369–384, S.&nbsp;376&nbsp;f.</ref> De Afstand twüschen Plattdüütsch un sienen Dackspraken warrt jümmerto lütter. Se billt vundaag en Kontinuum vun Dialekt na Standardspraak, in dat sik Plattdüütsch den Dackspraken anglieken deit.<ref name=":28" /> * '''Plattdüütsch as Afstandsspraak un Schiendialekt''': Ene Middelpositschoon, de versöcht de Historie un de Begevenheiden vundaag mittobedenken, is Plattdüütsch as ene [[Afstandsspraak]] un togliek enen [[Schiendialekt]] to beschrieven. De Begrepen gaat op [[Heinz Kloss]] torügg un beschrievt, dat Plattdüütsch in de verleden Tied as ene egenstännige Spraak ranwussen is un ook vundaag noch noog Afstand to sienen Dackspraken Hoogdüütsch un Nedderlandsch het, dat as egen Spraak antospreken. Liekers bruukt de Sprekerschen un Sprekers Plattdüütsch vundaag so, dat de Spraak so as enen Dialekt schient.<ref>[[Heinz Kloss]]: ''Abstandsprachen und Ausbausprachen.'' In: [[Joachim Göschel]] u.&nbsp;a. (Ruutgever): ''Zur Theorie des Dialekts'' (=&nbsp;ZDL Beih. N.&nbsp;F., Nr.&nbsp;16). Wiesbaden 1976, S.&nbsp;303, 305.</ref><ref>Heinz Kloss: ''Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800'' (=&nbsp;''Sprache der Gegenwart'', 37). 2.&nbsp;Oplaag. [[Düsseldörp]] 1978, S.&nbsp;67–70, 181–198.</ref> == Naams vun de Spraak == {{Kiek ook bi|Naams vun dat Plattdüütsch}} === Egennaams === In’n Alldag bruukt de Plattdüütschen mit Hoogdüütsch as Schriftspraak ''Plat(t)dü(ü)tsch''&nbsp;–&nbsp;mit regionalen Varianten so as ''Pla(t)dü(ü)ts(k)'', ''Plat(t)duitsk'' oder kort ''[[Platt (Dialekt)|Plat(t)]].''<ref name=":39">{{Internetquelle |autor=Universität Münster, Andreas Brandt |url=https://www.uni-muenster.de/Germanistik/cfn/Plattinfos/WasistNiederdeutsch/Was_ist_Niederdeutsch.html#Plattdeutsch |titel=Was ist Niederdeutsch |abruf=2025-06-08 |sprache=de}}</ref> Wo Nedderlandsch Schriftspraak is, sünd Naams för den regionalen Dialekt, so as ''[[Drentsch|Drents Plat]]'' oder [[Twentsch|Twents Plat]], begäng. Ook de Uutdruck ''Nedersaksisch'' is in’n Nedderlannen verbreedt.<ref name=":41">[[Henk Bloemhoff]]: ''Taalsociologische aspecten'', In: ''HNTL'', S.&nbsp;295&nbsp;ff.</ref> De düütsche Spraakwetenschop bruukt ''[[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|Nedderdüütsch]].'' Op Platt is de Begreep bloots in formalen Kontexten begäng, so as in de Egennaam ''[[Bunnsraat för Nedderdüütsch]].<ref name=":39" />'' ''Neddersassisch'' un ''Sassisch –''&nbsp;de olen Egennaams to Hansetieden&nbsp;– schöölt dat „düütsch“ in Platt- un Nedderdüütsch ümgaan, dat de Lüüd buten Düütschland nich uutslaten warrt. Se schöölt ook den gemeensamen Oorsprung vun de noorddüütschen un oostnedderlandschen Dialekten ünnerstrieken. Beide Naams sünd vundaag in Düütschland raar un meist alleen bi spraakaktivistischen Gruppen begäng. Wieldes sett sik ''Nedersaksisch'' as Egennaam för de oostnedderlandschen Dialekten jümmers starker döör.<ref name=":41" /> === Historie vun de Naams === <gallery perrow="2" class="rechts"> Bild:BibelMagdeburg.jpg|''Düdesch'' in de Meideborger Bibel vun 1554: ''De gantze Hillige Schrifft, <u>Vordüdeschet</u>'' Bild:1614 Bible.jpg|''Sassisch'' as Naam in de [[Bibel vun 1614]]: ''De gantze hillige Schrifft / <u>Sassisch</u>'' </gallery> Uut de ooldsassische Tied is keen Egennaam överlevert. In [[Latiensche Spraak|latienschen]] Texten heet de Spraak {{lang|la|''lingua saxonica''}} na de [[Sassen (Volk)|Sassen]] oder allgemeen {{lang|la|''lingua germanica''}} un {{lang|la|''lingua theudisca''}},<ref name=":0">[[Willy Sanders]]: ''Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch,'' S.&nbsp;24–27.</ref> so as ook in de Prolog vun de [[Heliand]] ({{lang|la|''Theudisca poëmata}}).<ref>{{Internetquelle |url=http://www.fh-augsburg.de/~harsch/germanica/Chronologie/09Jh/Heliand/hel_hf0p.html |titel=Heliand |werk=bibliotheca Augustana |abruf=2025-05-25}}</ref> In [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] Tied weer de Egennaam {{Lang|gml|''düdesch''}} begäng, denn al to Hansetieden hebbt sik de Plattdüütschen as Deel vun de Düütschen seen.<ref name=":43">[[Agathe Lasch]]: ''Mittelniederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;5&nbsp;f.</ref> To de Tied stünnen Nedderdüütsch un Hoogdüütsch noch op den glieken Rang un {{Lang|gml|''düdesch''}} kunn noch för beide Spraken jüstso good staan. Hüüd denkt de Lüüd bi ''düütsch'' direkt an de [[Düütsche Spraak|hoogdüütsche Standardspraak]], wenn de Kuntext dat nich jüst uutsluten deit. Wenn dat doch wichtig weer, sik vun Nedderlandsch oder Hoogdüütsch aftosetten, weren Begrepen as {{Lang|gml|''unse düdesch''}}, {{Lang|gml|''sassesch''}} oder {{Lang|gml|''moderlike sprake''}} begäng.''<ref name=":33" />'' De Nedderlandschen beteken de Spraak ook as {{Lang|dum|''ôstersch''}}''.<ref name=":43" />'' Later as dat at [[Hartogdom Sassen]] na Süüd to wanner, keem {{Lang|gml|''neddersassesch''}} op, sik vun dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsche]] [[Böversassen]] aftogrenzen.<ref name=":0" /> In moderne Tied versöchen to’n Bispeel [[Karl Friedrich Arend Scheller|Karl Scheller]], [[Christian Hinrich Wolke|Chrstian Hinrich Wolke]], [[Georg Ruseler]] oder [[Reinhard F. Hahn|Reinhard Hahn]] de Naams ''Sassisch'' un ''Neddersassisch'' wedder opleven to laten. In Düütschland het sik dat avers nich döörsett. Dat nedderlandsche {{lang|nl|''Nedersaksisch''}}, dat to’n Beginn vun’n 20.&nbsp;Jhd. in de nedderlandsche Spraakwetenschop opkeem, het sik man sied de 1950-er Jahren mit dat ''[[Nedersaksisch Instituut|Nedersaksisch Institut]]'' an de [[Universität Grönneng]] jümmers wieder verbreedt. Besünners sied dat de Nedderlannen Neddersassisch na de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] as regionale Spraak gellen laat, hebbt Spraakverenen un -instutschonen den Begreep övernamen.<ref name=":41" /> ''Plattdüütsch'', ''Platt'' un ''Nedderdüütsch'' kaamt uut’n Nedderlandschen.<ref>Nicoline Van der Sijs: ''Onze Taal'', Jahr 74. Genootschap Onze Taal, Den Haag 2005, S. 310.</ref> ''Plattdüütsch'' is toeerst in’n 16.&nbsp;Jhd. bi [[Cornelis Lettersnijder]] as {{Lang|dum|''in goeden platten duytsche''}} dokumenteert. De Begreep geit nich op dat „platte Land“ torügg, man op dat nedderlandsche {{lang|nl|''plat''}}, wat ‘klaar, düüdlich’ bedüdt un in de Tied noch nich minnächtig weer.''<ref name=":33">[[Agathe Lasch]]: ''Plattdeutsch''. In: ''Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur'', Band&nbsp;42 (1917), S.&nbsp;134&nbsp;ff.</ref>'' ''Nedderdüütsch,'' dat as ''{{lang|dum|neder duutsche}}'' gegenöver den ''{{lang|dum|hoghen duutsche}}'' 1457 dat eerste Maal in enen [[Middelnedderlandsche Spraak|middelnedderlandschen]] Text stünn, kümmt würklich vun de geograafsche Laag af.<ref>[[Luc De Grauwe (Linguist)|Luc de Grauwe]]: ''Theodistik. Zur Begründung eines Faches und ein Plädoyer für eine kontinentalwestgermanische Sicht auf die neuzeitliche Bifurkation Deutsch/Niederländisch''; In: Raphael Berthele u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Die deutsche Schriftsprache und die Regionen: Entstehungsgeschichtliche Fragen in neuer Sicht.'' Walter de Gruyter: Berlin 2003, [[:de:Spezial:ISBN-Suche/3110174979|ISBN 3-11-017497-9]], S. 127&nbsp;ff., hier S.&nbsp;136&nbsp;f.</ref> Ook de Naam ''Nedderlandsch'' kunn eerst noch Plattdüütsch jüst so as Nedderlandsch beteken.<ref>Lasch, Agathe (1914). . Niemeyer, Halle/Saale, p. 6.</ref> In’n 17.&nbsp;Jhd. weer de Naam ''Plattdüütsch'' denn ook in Noorddüütschland as minnächtigen Begreep begäng.''<ref name=":39" />'' Dat öllere ''sassesch'' is denn grotendeels verdrängt worrn.<ref>''[https://www.dwds.de/wb/platt#2 ''platt''],'' In: [[Wolfgang Pfeifer (Etymologe)|Wolfgang Pfeifer]]: ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen.''</ref> Eerst mit de Dialektologie un Literatuur in dat 19. Jhd. kreeg ''Plattdüütsch'' wedder en neutraleren Klang.''<ref name=":39" />'' ''Nedderdüütsch'' weer to Anfang noch raar un eerst mit de [[Dialektologie]], de den düütschen Spraakruum in Nedder-, [[Middeldüütsche Dialekten|Middel]]- un [[Böverdüütsch]] deelt, het sik de Begreep ook in de hoogdüütsche Wetenschop döörsett.<ref>[[Werner Besch]] u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Sprachgeschichte: Ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache und ihrer Erforschung,'' 2.&nbsp;Oplaag., Bd.&nbsp;3, 2003, S.&nbsp;2211.</ref> In’n Verloop vun de Tied wurrn ''Platt-'' un ''Nedderdüütsch'' avers nich alleen as en neutralen Begreep ankeken, de dat Plattdüütsche siene geograafsche Laag beschrivt. Döör dat „düütsch“ wurr dat ook as enen Begreep uutleegt, de seggt, dat de Spraak nix Egenstännigs is un so den hoogdüütschen Anspröök ünnermuurt, dat Plattdüütsch as enen düütschen Dialekt tellt un minner gellen deit.''<ref name=":33" />'' In’n Verloop vun dat 19.&nbsp;Jhd. het sik ''Platt'' denn ook in Westdüütschland uutbreedt. So betekent de Begreep vundaag nich alleen nedderdüütsche Varietäten oder Plattdüütsch an un för sik, man ook [[Westmiddeldüütsche Dialekten|westmiddeldüütsche]] Dialekten.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.atlas-alltagssprache.de/runde-1/f20/ |titel=Mundart/Platt/Dialekt |werk=atlas-alltagssprache |abruf=2024-11-27}}</ref> === Unklaarheiden vun de Naams === [[Bild:Definitions Low German.svg|thumb|Verscheden Definitschonen vun „Nedderdüütsch“]] De Naams för’t Plattdüütsche sünd je na Tied, Kuntext un Definitschoon meerdüdig un unklaar. ''Platt'' betekent nich alleen Spraakvarietäten, de uut dat Ooldsassisch ranwussen sünd oder en Kolonisatschoondialekt vun so ene Varietät sünd, man is ook as Egennaam för de [[Nedderfranksche Spraken|nedderfrankschen]] Dialekten in’n Nedderlannen un Düütschland un ook för den groten Deel westmiddeldüütsch Dialekten begäng.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.atlas-alltagssprache.de/runde-1/f20/ |titel=Mundart/Platt/Dialekt « atlas-alltagssprache |abruf=2025-05-28}}</ref> ''Nedderdüütsch'' betekent in’n wiedsten Sinn alle [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütschen Varietäten]], also Neddersassisch un Nedderfranksch tohoop. So weer dat besünners is de düütsche Dialektologie in’n 19.&nbsp;Jhd. begäng. Vundaag is dat raar Plattdüütsch un Nedderlandsch ünner düssen Begreep tohooptofaten. In’n wieden Sinn ümfaat de Begreep de neddersassischen Dialekten in Düütschland un Nedderland. Vundaag is de Begreep avers meist in’n engen Sinn begäng un betekent alleen de neddersassischen Varietäten in Düütschland.<ref name=":37" /> De nedderdüütsche Süüdgrenz ünnerscheedt sik ook je na Definitschoon un liggt meist an de [[Benrather Linie|maken/machen-Isogloss]] (Benrather Linie) oder ook an de [[Uerdinger Linie|ik/ich-Isogloss]] (Uerdinger Lien), seltener ook an Isolglossen wieder in’n Süden, so as de [[Bad Hönninger Linie|Dorp/Dorf-Isogloss]] (Bad Hönninger Linie).<ref name=":37" /> So is ook unklaar, of [[Nedderrhiensch]] oder [[Bergisch]], de as neddefranksche Varietäten mit to dat Nedderdüütsch in’n wiedsten Sinn tohöört, mit to dat Nedderdüütsch in’n engen Sinn, also dat Nedderdüütsch in Düütschland tellt.<ref name=":37">[[Jan Goossens]]: ''Niederdeutsche Sprache – Versuch einer Definition,'' S. 13–15.</ref> ''Neddersassisch'' kann heel de Spraak vun [[Preußen (Landschop)|Preußen]] bet [[Urk]] beteken.<ref>[[Otto Behaghel]]: ''Geschichte der deutschen Sprache''. 5., verbesserte und stark erweiterte Auflage, Berlin/Leipzig 1928, S.&nbsp;159.</ref> Fakener betekent ''Neddersassisch'' in de Dialektologie avers alleen [[Westnedderdüütsch]], je na Definitschoon sünd de Varietäten in’n Nedderlannen inbegrepen oder nich.<ref>Dieter Stellmacher: ''Niedersächsisch.'' Schwann: [[Düsseldörp]] 1981.</ref> In de Ümgangsspraak kann de Begreep ook slicht de Dialekten in dat Bundsland [[Neddersassen]] beteken. So bruukt dat ook dat ''[[Niedersächsisches Wörterbuch|Niedersächische Wörterbuch]]'' för de Dialekten in Neddersassen un [[Bremen]].<ref>''Niedersächsisches Wörterbuch.'' Band 3, [[Niemünster]] 1953 ff.</ref> De Variant ''Nedersaksisch'' kann besünners in de nedderlandsche Dialektologie Oostnedderlandsch un Westnedderdüütsch tohoop beteken.<ref>[[Hendrik Entjes]]: ''Nedersaksische taal- en letterkunde''. In: ''Driemaandelikse Bladen.'' Bd.&nbsp;27 (1975), S.&nbsp;25–44 .</ref> Fakener betekent ''Nedersakisch'' avers de alleen de oostnedderlandschen Dialekten in’n Gegensatz to dat ''Nederduits'' op de düütsche Sied.<ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Oostnederlandse taallandschap'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;54 Anm.&nbsp;4.</ref> == Historie == [[Bild:Germanic_dialects_ca._AD_1.png|duum|Germaansche Dialektgruppen üm Christi Gebort:<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=blue|[[Noordgermaansche Spraken|Noordgermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=red|[[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=orange|[[Werser-Rhien-Germaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=yellow|[[Elvgermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=green|[[Oostgermaansche Spraken|Oostgermaansch]]}}]] === Översicht === De Spraakwetenschop deelt Plattdüütsch in dree Perioden: [[Ooldsassisch]] (ca.&nbsp;750–1150), [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] (ca.&nbsp;1150–1600) un Plattdüütsch (af 1600). De eerste wichtige Text is dat [[Heliand|Heliand-Epos]] uut’n 9.&nbsp;Jhd. Groot is de Tall schreven Borns uut de middelsassische Tied, besünners to’n Hoogpunkt vun de [[Hansetiet|Hansetied]] mit velen Texten üm [[Juristeree]], [[Theologie]] un [[Historie|Historienschrieveree]]. Een wichtigen Wennpunkt för’t Plattdüütsche weer dat 16./17&nbsp;Jhd., in den Hoogdüütsch un Nedderlandsch de middelsassiche Schrievspraak wegdrängt hebbt. Plattdüütsch is to’n groten Deel as mündliche Spraak mit velen verscheden Dialekten bestaan bleven. In’n 19.&nbsp;Jhd. begünnen Schrieverslüüd sik wedder op de Spraak to besinnen un schreven nu Literatuur op Platt. Vundaag leevt Plattdüütsch as mündliche Spraak un in schreven Dialektliteratuur wieder, is man in sienen Wiederbestand bedroot.<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;17.</ref> === Oorindoeuropääsch un Oorgermaansch === As ene [[Westgermaansche Spraken|westgermaansche Spraak]] sünd de Vöörlöpers för’t Plattdüütsche [[Oorgermaansche Spraak|Oorgermaansch]] un noch wieder torügg [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]]. Mit Wannels in de kumplexe oorindoeuropääsche [[Flekschoon]] un Luudwannels so as de [[eerste germaansche Luudwannel]] het sik dat Oorgermaansche lütt bi lütt vun’n Oorindoeuropääschen un anner indoeuropääschen Spraken wegbeweegt un is to enen egen Telg binnen de Familie ranwussen.<ref>[[Ingerid Dal]]: ''Geschichte der Niederdeutschen Sprache,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;69&nbsp;ff.</ref> Düssen Stremel in de Spraakhistorie is man nich daalschreven worrn un uut later schreven Texten rekonstrueert. In de Tied uut de eerste schreven Borns nableven sünd, harr sik Oorgermaansch al in verscheden Telgen un Spraken deelt: [[Noordgermaansche Spraken|Noordgermaansch]], [[Oostgermaansche Spraken|Oostgermaansch]] un [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]] mit [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]], [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]], [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]], [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderfranksch]] un [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], de Vöörlöper för dat Plattdüütsche vundaag.<ref>Benrard Comrie: ''The World's Major Languages''. New York City 1987 Oxford University Press. S.&nbsp;69&nbsp;f.</ref> === Ooldsassisch === [[Bild:Map Old Saxon Language Area.svg|thumb|Ooldsassisch Spraakrebeed in geelrood mit Schrievoorden, Bischopseten un modern Städen to’n orienteren<ref>Na [[Willy Sanders]]: ''Altsächsiche Sprache'', Kaartenanhang&nbsp;1.</ref>]] [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] weer de Spraak vun de [[Sassen (Volk)|Sassen]], de sik sik in’n 3. un 4.&nbsp;Jhd. vun [[Holsteen]] na Süüd to uutbreeden un mit anner Stämm den sassischen Grootstamm billen. In’n 5.&nbsp;Jhd. tögen en Deel Sassen tohoop mit [[Angeln (Volk)|Angeln]], [[Fresen]] un [[Jüten]] na [[Grootbritannien|Britannien]] un bröchen de egen Spraak, dat later [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]], mit op dat Eiland.<ref name="Dal 78ff">[[Ingerid Dal]]: ''Geschichte der Niederdeutschen Sprache,'' In: ''NSL'' S.&nbsp;78&nbsp;ff.</ref> Uut düsse Tied, de fröhe ooldsassische Periood, sünd man en paar Egennamen un anners keen schreven Borns nableven. Uutnaam sünd villicht de [[Weserrunen]].<ref name=":6">[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', In: ''Niederdeutsche Sprache und Literatur'', S.&nbsp;33. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> De Spraak weer tohoop mit Freesch un Angelsassisch Deel vun dat [[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansch]]. Mit de Tied het Ooldsassisch wat noordseegermaansche Kennteken verloren, indem dat sik de Spraak mit anner süüdlich Varietäten vermischt het oder de Spraakkuntakt mit dat Ooldhoogdüütsch starker worrn is.<ref name="Peters 18f" /> In’n 8.&nbsp;Jhd. wurr de Kunflikt twüschen den [[Franksch Riek|Frankenriek]] un den Sassen eernster un keem opletst mit den [[Christianiserung un Sassenkriege|Sassenkriegen]] 772–804 ünner [[Karl de Grote|Karl den Groten]] to Enn. Dat Ooldsassische an un för sik begünnt eerst üm 820/830, also na de Sassenkriegen, in den de Franken de Sassen betwungen un to’n [[Christendom]] bekeert un dat Stammland enen Deel vun’n frankschen Riek maakt harrn.<ref name=":7">[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', In: ''Niederdeutsche Sprache und Literatur'' S.&nbsp;30. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> De meisten Texten in de ooldsassische Tied weren op [[Latiensche Spraak|Latiensch]].<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;19.</ref> De wenigen ooldsassischen Texten stammt uut Kloosters un sünd meist religiöse Texten, so as [[Ooltsassisch Dööplöövnis|Dööplöövnissen]], Bichtformels un en [[Ooldsassische Genesis|Genesisfragment]], oder administrativ Översichten to Grundbesittafgaven. Dat gröttste un wichtigste Wark is man de [[Heliand]], en [[Epos]] uut de Tied üm 830, dat in meist 6000 Versen [[Jesus vun Nazaret|Jesus]] sien Leven navertellt.<ref name=":25">[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;431&nbsp;f.</ref> Uut’n 10. un 11.&nbsp;Jhd., de late ooldsassische Tied, sünd noch lütter Spraakdenkmalen so as [[Glosse|Glossen]] nableven, denn geit de ooldsassische Schrieveree avers to Enn.<ref name=":6" /> Dat ooldsassische Spraakrebeed streck sik twüschen den [[Rhien]] un [[Elv]] un vun de [[Noordsee]] bet na [[Kassel]] un [[Merseburg]]. In’n Noorden weer de [[Eider]] de Grenz to dat [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]]. In’n Noordwesten grenz de Spraak an dat [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesche]], na West to an dat [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderfranksche]]. De Süüdgrenz mit dat Ooldhoogdüütsch leep de Grenz in’n Westen grotendeels langs de [[Uerdinger Linie|ik/ich]]- un de [[Benrather Linie|maken/machen]]-Isogloss vun [[Dössen]]&nbsp;– [[Essen]]&nbsp;– [[Wupperdaal|Wopperdaal]]&nbsp;– [[Aeulpe]] över [[Waldeck (Land)|Waldegge]]&nbsp;– [[Kassel]]&nbsp;– [[Leinefelde-Worbis|Worbis]], denn süüdlich vun de [[Harz (Middelbargen)|Horz]] na [[Nordhausen|Nordhusen]] un [[Eisleben]] bet an de [[Saale]] bi [[Merseburg]].<ref>[[Willy Sanders]]: ''Altsächsiche Sprache,'' S.&nbsp;32&nbsp;f., 47f.</ref> Oosten de Elv un de Lien [[Kiel]]&nbsp;– [[Loonborg (Elv)|Loonborg]] grenz dat Ooldsassische an [[Slaawsche Spraken|slaawsche]] Spraken mit sassisch-slaawsch Övergangsrebeed in de [[Ollmark]] un dat [[Wendland]].<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;176&nbsp;f.</ref> === Middelsassisch<!-- överarbeiden, stringenter, frö- klassisch, laat, rebeed -->=== [[Bild:Hansesprache-mit Legende.jpg|duum|Gebeed vun de middelsassische Schrievspraak]] Uut’n Ooldsassischen is [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]], ook Middelnedderdüütsch heten, ranwussen. In dat 11. un 12. Jhd. weren, na dem nich meer op Ooldsassisch schreven worrn is, för rund 150 Jaren alle Texten in de Regioon op Latiensch.<ref name=":5">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;177.</ref> De fröhe middelsassische Schrieveree begünnt eerst üm 1200 <ref name=":40">''Lexikologie. Ein internationales Handbuch zur Natur und Struktur von Wörtern und Wortschätzen. 2. Halbband / Lexicology. An international handbook on the nature and structure of words and vocabularies. Volume 2.'' Walter de Gruyter, 2005, p. 1180</ref> In düsse Tied wunnen Städe Inflood un mit Oostkolonisatschoon breedt sik dat Sassis he na Oost to uut. De [[Sassenspegel]], en Rechtsbook vun 1225 is dat eerste grote middelsassische Wark. In de Tied kümmt de grote Deel middelsassische Texten uut den [[Elvoostfäälsch|elvoostfäälschen]] Ruum ööstlich vun’n [[Harz (Middelbargen)|Horz]]. Üm 1250 begünnt dat mit middelsassische Texten un Oorkunnen uut’n Städen. Üm 1350 het sik dat Middelsassische denn as Schrievspraak gegen dat Latiensche wiedhen döörsett.<ref name=":5" /> De Tied vun dat klassische Middelsassisch begünnt nadem sik Sassisch gegen dat latiensch döösett harr üm 1350 un geit bet rund 1500/1530.<ref name=":40" /> Nu kaamt ook meer Texten uut’n Westen un Noorden vun dat Spraakgebeed un de Anhängers vun de ''[[Devotio moderna]],'' ene religiöse Bewegung besünners in’n Westen vun dat middelsassische Rebeed, de sik stark för de Volksspraak insett het, faat vele religiöse Texten af. In den verscheden Regionen billt sik regionale Schrievspraken ruut.<ref name=":24">[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;21&nbsp;f.</ref> An de Westkant billt de [[Iessellandsche Schrievspraak]] enen Övergang na’t [[Middelnedderlandsche Spraak|Middelnedderlandsch]].<ref name=":26">[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;433.</ref> Mit’n 15.&nbsp;Jhd. begünn de middelsassische Hoogtied, de Tied as „[[Hansespraak]]“ an un för sik. Nu harr sünnerlich [[Lübeck|Lübeek]] för den middelsassischen [[Bookdruck]] de Leidkraft un Kennteken för enen överregionalen Uutgliek in de Schrievspraak sünd to seen.<ref name=":24" /> De lüübschen Kennteken neemt man na Süüd un West to af un ene vullstännige Uutglieksspraak oder ene echte [[lüübsche Norm]] kemen nich tostann.<ref name=":26" /> Anners as Middelhoogdüütsch mit siene [[höövsche Literatuur]] bleev Middelsassisch to’n groten Deel ene Schriftspraak för Saaktexten üm Recht, Hannel, [[Historie|Historienschrieverie]], [[Didaktik]] un [[Theologie]].<ref name=":10">[[Karl Bischoff (Germanist)|Karl Bischoff]]: ''Mittelniederdeutsch,'' In: ''NSL'', S. 98&nbsp;ff.</ref> Eerst laat sünd ook literaarsche Warken so as [[Dill Ulenspegel|Dyl Ulenspegel]] oder uut dat Middelhoogdüütsche översett Literatuur opkamen. Üm 1530/1500 begünnt de late middelsassiche Tied un de Schrievsprakenwessel sett in.<ref name=":40" /> Mit de [[Reformatschoon]] weer Middelsassisch ook noch de Spraak mit de Reformaters nu dat Evangelium in Noorddüütschland verkünnen wullen. So kemen de [[Bugenhagenbibel]] un reformatersche Schriften op, de to de late middelsassische Tied tellt. Al frö richten de Reformaters man eren Blick na dat [[Oostmiddeldüütsch]], dat mit de Reformatschoon starken Inflood winnen kunn. Nu begünnt ook allnagraad de Schrievsprakenwessel to’n Hoogdüütschen hen un de middelsassische Literatuur treckt sik na Noord to torügg.<ref name=":23">[[Gerhard Cordes (Philoloog)|Gerhard Cordes]]: ''Mittelniederdeutsche Dichtung'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;352.</ref> Mit de [[Oostkolonisatschoon]] het sik de Spraak vun’t 12.&nbsp;Jhd. an över dat ole sassische Stammland hen uutbreedt. Sassische un nedderfranksche Kolonisten trocken na Oost to, grünnen Dörper un Städen un verdrängen allnagraad de [[Slaawsche Spraken|slaawschen]] Spraken ümto.<ref name=":5" /><ref name=":10" /> As de [[Lingua franca|''lingua franca'']] hebbt de [[Hanse|Hansekooplüüd]] dat Middelsassische rund üm de [[Noordsee|Noord]]- un [[Oostsee]] uutbreedt un vele sassische Handwarkers laten sik in [[Skandinavien]] daal.<ref name=":10" /> So harr Middelsassisch groten Inflood op de fastlandskandinaavschen Spraken, de enen groten Deel middelsassische [[Lehnwoort|Leenwöör]] afkregen hebbt.<ref name=":15">[[Karl Bischoff (Germanist)|Karl Bischoff]]: ''Mittelniederdeutsch,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;108&nbsp;f.</ref> In [[Oost-Freesland]] un [[Grunneng (Provinz)|Grönnen]] begünn in’n 15.&nbsp;Jhd. Middelsassisch de [[Ooldfreesche Spraak|ooldfreesche]] Spraak to verdrängen. In [[Sleswig]] is in’n 15.&nbsp;Jhd. [[Däänsche Spraak|Däänsch]] bet an de [[Slie]] un [[Danewark]] ran verdrängt worrn.<ref name=":15" /> Annersieds güngen in’n Süüdoosten vun dat Spraakrebeed al in’n 14.&nbsp;Jhd. Städen so as [[Halle (Saale)|Halle]], [[Mansfeld]], [[Eisleben]], [[Wittenbarg|Wittenberg]] un [[Merseburg]] to de [[Oostmiddeldüütsch|oostmiddeldüütsche]] Schrievspraak över un ook de eenfachen Lüüd sünd hier al in’n 15./16.&nbsp;Jhd. anfungen middeldüütsche Mundaarden to snacken.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Mittelniederdeutsche Sprache.'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;69&nbsp;f. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> === Schrievsprakenwessel === In’n 16. un 17. Jahrhunnerd gung dat Prestige vun dat Middelsassisch daal, so dat de Spraak vun de [[Oostmiddeldüütsch|oostmiddeldüütsche]] un fröneenedderlandsche Schrievspraak verdrängt worrn is. Mit’n eersten [[Natschonalstaat|Natschonaalstaten]], de in de Tied starker warrt, de verscheden Interessen vun de [[Hansestadt|Hansestäden]] un de Kunkurrenz uut süüddüütschen Städen is de [[Hanse]] bilütten daalgaan un so ook de wichtigste Dreger för de middelsassische Schrievspraak.<ref>Artur Gabrielsson: ''Die Verdrängung der mnd. durch die nhd. Schriftsprache.'' In: ''NSL'' S.&nbsp;119–125.</ref> Annerster as in dat süüdliche Rebeed üm Halle, Wittenberg un ümto, wo Hoogdüütsch al in’n 14.&nbsp;Jhd. Schrievspraak weer, bleev dat Sassische annerwegens as plattdüütsche Dialekten bestaan.<ref name=":16">[[Timothy Sodmann]]: ''Der Untergang des Mittelniederdeutschen als Schriftsprache,'' S.&nbsp;117. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> In’n Nedderlannen verdräng de hollandsche Schrievspraak dat Iessellandsche un dat Oostfreesche in Grönneng, as sik de Kuntreien daar meer na [[Holland]] to uutrichten.<!-- Born fehlt --> De Schrievsprakenwessel begunn bi den Eddellüden un gung denn in de Kanzleen vun de Städen wieder.<ref name=":9">[[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten,'' Sp.&nbsp;1800.</ref> Se begünnen na buten hen mit süüddüütschen Städen, den Institutschonen vun dat [[Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon|Hillige Röömsche Riek]] un den [[Först|Försten]] Hoogdüütsch to schrieven, bleven man eerst noch bi för egen Saken Middelsassisch to schrieven. De Schrievsprakenwessel begünn in [[Brannenborg]] un [[Berlin]], so as ook in [[Danzig]] un [[Goslär]]. Al üm 1570, in Branneborg noch eer, weer de Wessel hier afslaten. [[Mekelnborg]], [[Pommern]] un [[Oostfalen]] begünnen üm 1570 Hoogdüütsch na buten hen to bruken un geven üm 1620/1650 Middelsassisch ook för egen Saken op. [[Hamborg]], [[Sleswig-Holsteen]] un [[Westfalen]] begünnen üm 1580/1590 Hoogdüütsch to bruken un geven de middelsassische Schrievspraak eerst üm 1650 ganz op. Wieder op de Afsied schrievt [[Oostfreesland]] oder dat norweegsche [[Bargen (Noorwegen)|Bergen]] ook noch kort vöör 1700 Middelsassisch. Daarna is de Schrievsprakenwessel to Enn brocht.<ref>Artur Gabrielsson: ''Die Verdrängung der mnd. durch die nhd. Schriftsprache.'' In: ''NSL'' S.&nbsp;146–150.</ref> In’n Nedderlannen het dat [[Iesselandsch|Iesselandsche]], dat al vele middelnedderlandsche Kennteken harr, lütt bi lütt meer hollandsche un fläämsche Schrievwiesen övernamen un is opletst ganz vun de fröneenedderlandsche Spraak verdrängt worrn. Een beten later folgen de Gillen, Ämter un toletzt de Kark un de Privaatlüüd.<ref>Peters S. 26</ref><!-- Uutboen, better verklaren --> In [[Oostfreesland]], [[Lingen]] oder [[Tiäkenbuorger Land|Tiäkenbuorg]] weer de Vöörgang noch kumplexer. Hier bruken se beid Hoogdüütsch un Nedderlandsch, ook wegen de velen [[Reformeerte Kark|reformeerten]] Karken, as Schrievspraken, eer dat vun 1815 an [[Preußen (Staat)|Preußen]] un de [[Evangeelsch-luthersche Karken|luthersche]] Meerheid Hoogdüütsch ook hier allerwegens döörsetten kunnen.<ref name="Polenz240">[[Peter von Polenz]]: ''Deutsche Sprachgeschichte vom Spätmittelalter bis zur Gegenwart.'' Band&nbsp;II: ''17.&nbsp;und 18.''&nbsp;''Jahrhundert.'' Walter de Gruyter: Berlin 2013, ISBN 978-3-11-031454-0, S.&nbsp;240.</ref> === Fröhneenedderdüütsch === De Spraak- un Literatuurwetenschop deelt de Tied na den Schrievsprakenwessel deelwies in de fröhe neenedderdüütsche Tied (1600–1800/1850) un nedderdüütsche Tied an för sik (vun 1800/1850 an) in. Na den Schrievsprakenwessel gellt nu ene mediale Diglossie, weer bi de betern Lüüd weer nu dat [[Hoochdüütsch]]e un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsche]] de feinere Spraak, tominnst bi Geschäftssaken, tohuus weer ook daar Plattdüütsch noch begäng.<ref>[[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten,'' Sp.&nbsp;1799.</ref> De middelsassische Uutglieksspraak, de sik ruutbillt harr, füll nu aver sünner de Klammer, de de Hansespraak billt harr, in enkelte Dialekten uutenanner.<ref name=":2">[[Heinz Kloss]]: ''Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800.'' 2.,&nbsp;gröttere Oplaag, Pädagogischer Verlag Schwann, [[Düsseldörp]] 1978, ISBN 3-590-15637-6, S.&nbsp;68.</ref> Dat Hoogdüütsche weer in de Teid ene Männerspraak, Fruenlüüd tohuus snnacken meist alleen Platt.<ref>Bichel 1985, 1886</ref> Bloot in ganz enkelte Ecken bleev dat Plattdüütsche noch in de Schrift bestaan. De Stadt Lübeck het ehr ''Oberstadtbook'' noch bet 1809 op Plattdüütsch schreven.<ref name=":2" /> Besünners in barocken Theaterstücken kümmt Plattdüütsch in den Twüschenspelen vöör un warrt bi Rullen bruukt, de Buren un lütte Lüüd vun’n Land wiest. In’n 17. un 18.&nbsp;Jhd. warrt Plattdüütsch besünners in Gelegenheidsdichtungen schreven, so as [[Epithalamium|Hoogtiedsgedichten]] oder as [[Satire]] in Schimpschriften. Daar bi is dat Plattdüütsche jümmers Dialekt, de in’n Gegensatz to de hoogüütsche Schrievspraak steit. De Schrievnorm uut middelsassische Tied nimmt man noch lange Inflood op de fröhe neenedderdüütsche Schrieveree.<ref name=":9" /> Ook eerste Stimmen weren opkamen, de in’n Sinn vun de [[Opklärung]] Plattdüütsch as Hemmnis för de Bildung vun de eenfachen Lüüd anseen deen. === Modern Plattdüütsch === [[Bild:Klaus Groth (Allers, Kunsthalle Kiel).jpg|duum|[[Klaus Groth]] gellt för en vun den wichtigen Begrünners vun de nee’e plattdüütsche Literatuur in’n 19.&nbsp;Jhd. (Portree vun [[Christian Wilhelm Allers]])]] Dat Neenedderdüütsche an un för sik begünnt eerst an’t Enn vun dat 18.&nbsp;Jhd., as de eersten Schrievers wedder anfüngen, [[Plattdüütsch Literatur|Literatuur in de Spraak]] optoschrieven, de middewiel den Naam Plattdüütsch annamen harr. To de eersten höör [[Jan Hinrich Voß]]. Plattdüütsch in Schrift bröcht hebbt denn besünners [[Fritz Reuter]] un [[Klaus Groth]] in de Jaren 1850. Toglieks is aver ook dat Hoogdüütsche in düsse Tied vun de böverste Schicht in den Städen nich bloot as Schriftspraak begäng wesen, man ook as Ümgangsspraak keem dat bi düsse Lüüd nu ganz in Bruuk.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;30.</ref> Düsse Spraakverlust bi gooduutbillten börgerlichen Städers dat Plattdüütsche as idyllsch un oorsprünglich bekieken maakt. Mit düsse Sicht kemen ook [[Rassismus|rassistsche]] un [[Antisemitismus|antisemitsche]] Ansichten op, de Plattdüütsch nich alleen as Spraak man ook de Plattdüütschen as ene reine un oorsprüngliche Spraak- un Volksgemeenschop anseen deen, un sik as [[plattdüütsche Bewegung]] organiseert hebbt. Vertreders vun düsse [[Völkisch|völkische]] Bewegung hebbt so dinner dat Plattdüütsche, man eer Rassismus un Antisemtismus in Noorddüütschland vöörran bröcht un den Weg för den Natschonaalsotschalismus in dat 20.&nbsp;Jhd. free maakt. Dat Plattdüütsche het vun dat 16. bet 20.&nbsp;Jhd. bloots as Spraak för neeg bi un Spraak vun de eenfachen Lüüd deent. In School un Kark wöör jümmer meer Hoogdüütsch oder Nedderlandsch de Spraak. Vun de Midd vun dat 20.&nbsp;Jhd. an is dat Hoogdüütsche denn ook bi de eenfachen Lüüd op’n Land meer un meer indrungen. Hoogdüütsch harr dat gröttere Prestige. Dat leeg ünner annern daar an, dat de Lüüd mobiler worrn sünd un för’n Beroop un in’n Alldag meer rümkemen. Vöördem weer dat Dörp de wichtigste Levensmiddelpunkt un veel Lüüd harrn kuum Kuntakt na buten dat egene Dörp oder tominnst keen Kuntakt mit Lüüd vun wieder weg. As de moderne Mobilität mit Autos un Massenmedien in de Standardspraak opkemen un mit de velen Dörpslüüd, de na de Städen trocken sünd, het sik de Verkeersruum för de Lüüd vergröttert un de Naspraak Plattdüütsch het nich mehr noog Kommunikatschoonsreckwiet för düssen groten Kommunikatschoonsruum had.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;31&nbsp;ff.</ref> För de Landlüüd begünn de Spreeksprakenwessel in Brannenborg, un Delen vun Westfalen un Ostfalen üm 1920.<ref>Peter S.30.</ref> In welk Delen vun dat Spraakrebeed is dat Plattdüütsche in de Nutied nu bloot noch Spraak vun enkelte ole Lüüd un in welk folkloristsche Nischen so as Literatur un Theater, annerwegens is Platt tomindst de normale private Ümgangsspraak bi de wat öllern Lüüd. In wieden Delen vun dat Spraakgebeed kenntekent en Spraakverfall dat Plattdüütsche, indem sik Plattdüütsch meer un mer an de dat Hoogdüütsche oder Nedderlandsche angliekt un egen Kenntteken verlüstig gaat. Hinzu kommt der Dialektverlust: Regionen so Westfalen, Oostfalen un Brannenborg sünd vundaag meist kumplett dialektfree, hier is dat Plattdüütsche boold uutstorven. Man ook annerwegens striedt de Spraakverlust vööran. Plattdüütsch het minner un minner Situatschonen, in den dat spraken warrt un Kinners leert de Spraak meist nich meer tohuus. Mit de Spraakpleeg geit de Kumpetenz in den Basisdialekten verlüstig un mit Medien, Literatuur un Theater breedt sik deelwies en plattdütschen Kultuurdialekt uut. Düsse Spraakpleeg het mit de Opnaam in de Europääsche Charta för Minnerheiden un Regionaalspraken 1999 enen rechtlichen Ramen kregen.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;30–32.</ref> Vundaag leevt Plattdüütsch as Kultuurspraak wieder, ook in Regionen wo de spraken Dialekt meit uutstorven is. == Spraakrebeed == === Karnrebeed === [[Bild:Low Saxon dialects.png|duum|Dat plattdüütsche Karnrebeed in Noorddüütschland un Oostnedderland (sünner Pommersch un Preußsch)]] Dat plattdüütsche Karnrebeed liggt in’n Noorden vun [[Middeleuropa]], in dat nöördliche Drüddel vun [[Düütschland]] un in de [[Nedderlannen (Europa)|Oostnedderlannen]]. Dat Rebeed ümfaat de düütschen Bundslänner [[Bremen]], [[Hamborg]], [[Neddersassen]] un [[Sleswig-Holsteen]] un de Noorddeel vun [[Brannenborg]], [[Noordrhien-Westfalen]], [[Sassen-Anholt]] so as ook lütte Delen vun [[Hessen|Noordhessen]] un [[Döringen]].<ref name=":45">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;171&nbsp;ff.</ref> In’n Nedderlannen sünd Provinzen [[Drenthe|Drente]], [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un [[Oaveriessel|Overiessel]] so as ook de grote Deel vun [[Gelderlaand|Gelderland]] plattdüütsch.<ref>{{Internetquelle |url=https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/de/nedling/langvar/dialects#:~:text=Nedersaksisch%20wird%20in%20seinen%20verschiedenen,Drenthe,%20Overijssel%20und%20Gelderland%20gesprochen. |titel=Dialekte in den Niederlanden und Flandern |werk=NEON - Nederlands online |hrsg=FU Berlin |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241211000201/https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/de/nedling/langvar/dialects |archiv-datum=2024-12-11 |abruf=2025-06-15 |sprache=de}}</ref> De Grenz to dat [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] löppt twüschen [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un Freesland vun dat [[Laauwersmeer]] na Süüd to un knappt dat neddersassische [[Köllemerland]] un de [[Stellingwarven]] vun de Provinz Freesland af.<!-- Born fehlt --> De Spraakgrenz to dat Nedderfranksch folgt nu, dat ole Eiland [[Urk]] uutbenamen, de ole Waterkant vun dat [[Iesselmeer]], bet na [[Bunschoten]] in de [[Provinz Utrecht]] un löppt denn döör de Provinz [[Gelderlaand|Gelderland]] mit de Landschoppen [[Veluwe]] un [[Achterhook]] op plattdüütsch Rebeed na de düütsche Grenz to, wo se twüschen [[Emmerek|Emmerik]] un [[Bokelt]] över de Staatsgrenz röverlöppt.<!-- Born fehlt --> Nu folgt se de [[Westfalen|westfäälsche]] [[Eenheidsplural|Eenheidspluraallinie]] bet na’t [[Siegerland]].<ref>{{Internetquelle |autor=Lisa Felden |url=https://dat-portal.lvr.de/orte/dialektkarten/einteilungskarten/westfaelisch |titel=Westfälisch |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=LVR-Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2023-09-20 |abruf=2025-06-15 |sprache=de}}</ref> Hier folgt de Grenz nu de [[Benrather Linie]] bet [[Hessen]],<ref>{{Internetquelle |url=https://dat-portal.lvr.de/orte/dialektkarten/einteilungskarten/benrather-linie |titel=Benrather Linie |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=LVR-Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2021-03-08 |abruf=2025-06-15 |sprache=de}}</ref> wo [[Waldeck (Land)|Waldegge]] un de nöördliche [[Landkreis Kassel]] noch plattdüütsch sünd.<ref>{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Hessen |titel=Weten: Plattdeutsch in Hessen |werk=plattmakers.de |hrsg= |datum=2021-11-27 |abruf=2025-06-15}}</ref> Denn knappt se bi [[Hedemünnen]] de süüdlichste Eck vun [[Neddersassen]] af.<ref name="rede" /> Se folgt de Grenz vun [[Döringen]] langs, bloots mit dat [[Eiksfeld|Neddereiksfeld]] op plattdüütsch Rebeed.<ref>[[Ulrich Scheuermann]]: ''Aspekte einer Sprachgeschichte des Ostfälischen''. In: ''Sprachgescichte'', Bd.&nbsp;3, De Gruyter Mouton, Berlin/Boston 2003, S.&nbsp;2668.</ref> De Spraakgrenz löppt wieder döör [[Sassen-Anholt]] an de Münn vun de [[Saale]] in de [[Elv]] langs na [[Brannenborg]] rin, maakt enen groten Bagen na Noorden üm [[Berlin]] rüm un geit denn en Stück noorden vun [[Frankfort an de Oder]] an de [[Polen|poolsche]] Grenz ran.<ref name="rede">[https://www.regionalsprache.de/SprachGis/RasterMap/WA/267 REDE: WA 267 „machen“], Kaarten ID&nbsp;417, opropen den 30.&nbsp;September 2023.</ref> Vunwegen dat’t [[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborger Platt]] bloots noch swack vertreden is, givt dat hier vundaag kene klare Spraakgrenz meer.<ref name=":48">Rolf Bock, Helmut Langner: ''Zur Geschichte, Gliederung und zu wichtigen Merkmalen der märkischen Dialekte.'' In: WZ PH Potsdam. H. 2. Potsdam 1989, S. 233.</ref> Achter de Grenz na Polen to givt dat, sieddem de Düütschen na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] verdreven worrn sünd, kuum meer Plattdüütsche. De Spraakgrenz folgt nu de Staatsgrenz bet an de [[Oostsee]]. Vöör 1945 weren Hinnerpommern un Preußen, bet op dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsch]] [[Hoogpreußsch]],<ref>Walther Ziesemer: ''Die ostpreußischen Mundarten.'' In: ''Ostpreußen. Land und Leute in Wort und Bild.'' Königsbarg: Gräfe und Unzer, S.&nbsp;78–81.</ref> plattdüütsch.<ref name=":45" /> De Noordgrenz is ook kene klare. In öllere Tieden weer [[Sleswig (Landschop)|Sleswig]] [[Däänsche Spraak|däänsch]] ([[Synnejysk]] un Rieksdännsch) un in’n Westen [[noordfreesch]]. Doch mit dat Middelsassische het sik dat Düütsche uutbreedt. Hüüd is grov de Staatsgrenz ook Spraakgrenz.<ref>[[Ingrid Schröder]]: ''Niederdeutsch in der Gegenwart'', S.&nbsp;36.</ref> Binnen dat plattdüütsche Rebeed liggt in’n Noordoosten dat [[Saterfreesch]] as Spraakeiland un in’n Süden dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsche]] [[oberharzisch]] Spraakeiland.<ref>Erich Borchers: ''Sprach- und Gründungsgeschichte der erzgebirgischen Kolonie im Oberharz''. Elwert, Marburg 1927, S. 34.</ref><!-- Born fehlt för saterfreesch --> === Uutwannerers un Spraakeilannen === [[Bild:Low German dialects around the world.jpg|duum|Plattdüütsch weltwied mit Stammgebeed in Europa un Spraakeilannen weltwied]] Mit Uutwannerers is Plattdüütsch ook in annere Delen vun de Welt kamen un het sik daar in [[Spraakeiland|Spraakeilannen]] över meer oder minner lange Tied hollen. Vöör allen de [[Mennisten]], de ethnischen [[Mennoniten]], de uut dat [[Wießel|Wiesseldelta]] stammt un dat [[Nedderpreußisch|nedderpreußsche]] [[Plautdietsch]] snacken doot, leevt in [[Argentinien]], [[Brasilien]] (to’n Bispeel in [[Fernheim]] un [[Curitiba]]), [[Kanada]], [[Mexiko]], [[Paraguay]] un de [[USA]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.axl.cefan.ulaval.ca/amsudant/mennonites.htm |titel=Les mennonites |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240612224502/https://www.axl.cefan.ulaval.ca/amsudant/mennonites.htm |archiv-datum=2024-06-12 |abruf=2025-01-31 |sprache=fr}}</ref> Dat givt aver ook Rebeden, in de kene Mennisten leevt un in de sik Plattdüütsch deelwies hollen het, so as dat US-amerikaansche [[Wisconsin Pommeranian]] oder in Brasilien [[Pomerano]] un [[Vestfaliano]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |titel=Die Pommernvereinigungen in den USA |werk=pommerscher-greif.de |hrsg=Pommerscher Greif e.V. |datum=2012-02-10 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250422094307/https://www.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |archiv-datum=2025-04-22 |abruf=2025-06-16 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Plattdeutsch in Brasilien |werk=[[plattmakers.de]] |datum=2021-11-27 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220123065222/https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |archiv-datum=2022-01-23 |abruf=2025-01-31 |sprache=de}}</ref> Ook de „Kaschuubschen“ –&nbsp;wat de [[Ökelnaam]] weer – mang den [[Bessarabiendüütsche]]n, de vun 1814 af an uut [[Pommern]], [[Mekelnborg]] un dat [[Hartogdom Warschau]] inwannert sünd, hebbt eer [[Oostpommersch Platt|oostpommersch]] Plattdüütsch bibehollen. De Süüddüütschen weren man in de Övertall; söven vun de 24 düütschen Moderkolonien weren avers Plattdüütsch.<ref>Albert Eckert: ''Die Mundarten der deutschen Mutterkolonien Bessarabiens und ihre Stammheimat''. (= ''Deutsche Dialektgeographie. 40''). Elwert: [[Marborg]] 1941.</ref> 1940 sünd de Bessarabiendüütschen verdreven worrn, kemen eerst in dat besett Polen un denn 1945 na Düütschland, wo de bessarabienplattdüütsche Spraakgemeenschop uuteenfullen is.<!-- Born fehlt --> 1858 sünd Lüüd uut de Ümgegend vun [[Ankum]] un [[Steiwelt]] na de [[Slowakei]] trocken, hebbt daar twee Adelsgöder köfft un sik mit meer as 400 Lüüd in de Dörper [[Tscherman]] un [[Groß Rippen]] daallaten. Eer plattdüütsche Spraak hebbt se bibehollen, bet dat se na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] verdreven worrn sünd.<ref>Theodor Deters: ''Tscherman in der Slowakei. Eine Siedlung des 19. Jahrhunderts von Auswanderern aus dem Altkreis Bersenbrück und dem südlichen Oldenburger Land.'' [[Quokenbrügge|Quakenbrügge]] 1982.</ref> Aver ook binnen Düütschland het dat en lütt plattdüütsch Spraakeiland geven. De [[Gerresheimer Glashött|Glashött in Gerresheim]] het vun 1864 af an siene Glasblasers vöör allen in de plattdüütschen Rebeden oosten de [[Elv]] anworven. Un so keem dat, dat sik in de Arbeiderkolonien op de Hött in [[Gerresheim]] en plattdüütschen Dialekt döörsett het, dat [[Hötter Platt]], dat vundaag aver meist uutstorven is.<ref>{{Internetquelle |autor=Charlotte Rein |url=https://dat-portal.lvr.de/themen/dialekte/dialektinseln/hoetter-platt |titel=Hötter Platt |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2020-04-03 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240404074746/https://rheinische-landeskunde.lvr.de/de/sprache/sprache_themen/tonaufnahmen/hoetter_platt.html |archiv-datum=2024-04-04 |abruf=2024-12-26 |sprache=de}}</ref> == Status == === Allgemeen === [[Bild:Aurich_schild.jpg|alternativtext=Tweesprakig Oordschild Hoogdüütsch–Plattdüütsch in dat oostfreesche Auerk|duum|Tweesprakig Oordschild Hoogdüütsch&nbsp;–&nbsp;Plattdüütsch in’t oostfreesche [[Auerk]]]]As Spraak mit grötter Kommunikatschoonsreckwied warrt nu in all Delen vun Düütschland vun Sprekers vun dat Freesche jüst so as vun Sprekers vun dat Plattdüütsche dat Hoogdüütsche bruukt, in de Nedderlannen jüstso dat Nedderlandsche. Plattdüütsch is bloots ene Spraak för neegbi. Aver ook as Spraak för neegbi hebbt vele Lüüd de Spraak opgeven, so dat in groten vele Delen vun dat Spraakrebeed de Lüüd, de Plattdüütsch snackt, in de Minnertall sünd. Ook för de Spraakeilannen in annere Länner gellt dat to’n Deel, daar hebbt dat Hoogdüütsch, dat anner Uutwannerten mitbröchten oder de Landsspraken (meerstendeels [[Engelsche Spraak|Engelsch]] oder [[Spaansche Spraak|Spaansch]]) düsse Opgaven. Hoogdüütsch heerscht allerwegens vöör. Schreven Plattdüütsch find sik –&nbsp;ole Huusinschriften un Stratennaams uutbenamen&nbsp;– meist nich in dat apentliche Leven.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;209.</ref> Sied de 2000-er Jaren givt dat in Düütschland meer un meer [[List vun Öörd mit tweesprakige Oortsschiller Plattdüütsch/Hoochdüütsch|tweesprakige Oordschiller]].<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;211.</ref> In den letsten Jaren sünd ook de Nedderlannen mit en paar tweesprakig Oordschiller anfungen.<!-- Born Schiller nds nl? --> De Reklaam un de Tourismusbranch bruukt Platt af un an en oold, kommodig oder regionaal Gefööl to wiesen.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;215.</ref> === Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken === [[Bild:ECRM Low Saxon in Germany.svg|duum|Översicht Monitoring döör de Europääsch Charta för Regionaal- un Minnerheidenspraken in Düütschland fört Plattdüütsch]] In Düütschland un de Nedderlannen is de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken]] de Ramen na dat Völkerrecht för de [[plattdüütsche Spraakpolitik]]. De beiden Staten hebbt de Charta 1992 ünnertekent un 1996 ratifizeert, so dat Plattdüütsch sied 1999 in [[Bremen]], [[Hamborg]], [[Mekelnborg-Vörpommern|Mekelnborg-Vöörpommern]], [[Neddersassen]] un [[Sleswig-Holsteen]] na Deel&nbsp;III, in [[Brannenborg]], [[Noordrhien-Westfalen]] un [[Sassen-Anholt]] un sied 1998 in’n Nedderlannen na Deel&nbsp;II vun de Sprakencharta schuult is.<ref name=":44">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/grundlagen-der-sprachencharta/ |titel=Grundlagen der Sprachencharta |werk=niederdeutschsekretariat.de |hrsg=BfN |datum=2018-01-03 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250606010923/https://www.niederdeutschsekretariat.de/grundlagen-der-sprachencharta/ |archiv-datum=202506-06 |abruf=2025-06-16 |sprache=de}}</ref><ref name=":46">[[Heinz Eickmans]]: [https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783110240849.153 ''Niederlande (Koninkrijk der Nederlanden)''.] In: ''Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen: Ein Handbuch zur Sprachpolitik des Europarats,'' S.&nbsp;155.</ref> Mit Deel&nbsp;III verplicht sik de Verdragsstaat tomindsten 35 Maatregels uut den Katalog in de Charta för de Stütt vun de Spraak ümtosetten. Deel&nbsp;II verplicht ook de Spraak aktiv to schulen, avers de Verdragsstaat verplicht sik nich to konkreten Maatregels.<ref name=":44" /> De düütschen Länner geevt dat [[Bundsbinnenministerium]] alle dree Jaren Bericht woans se Plattdüütsch föddern doot. Dat Ministerium verfaat op düsse Grundlaag den Statenbericht för den [[Europaraad]]. De [[Bunnsraat för Nedderdüütsch]] (BfN) vertriddt de plattdüütsche Spraakgemeenschop in Düütschland un begoodacht un kommenteert den Statenbericht. Op Grundlaag vun den Statenbericht, den BfN sien Kommentaar un Besöken in den düütschen Länner verfaat en [[Expertenkommitee (Spraakcharta)|Expertenkommitee]] den [[Expertenbericht (Spraakcharta)|Expertenbericht]], de begoodacht, of Plichten un Maatregels ümsett warrt. Na de Expertenbericht raadt dat [[Ministerkommitee (Europaraad)|Ministerkommitee]] vun de Europaraad de düütsche Regeren an, wat verbetert warrn kann.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/umsetzung-der-sprachencharta/ |titel=Umsetzung der Sprachencharta |werk=niederdeutschsekretariat.de |hrsg=BfN |datum=2018-01-01 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250516145431/https://www.niederdeutschsekretariat.de/umsetzung-der-sprachencharta/ |archiv-datum=2025-05-16 |abruf=2022-12-20 |sprache=de}}</ref> In de Nedderlannen schrivt dat [[Ministerium van Binnenlandsche Saken un Königrieksraltschonen|Binnenministerium]] den Statenbericht un stütt sik för’t Neddersassisch op de ''[[Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied|Streektaal-Organsisatie in het nedersaksisch Taalgebied]]'' (SONT).<ref name=":46" /> De Zentraalregeren versöcht eer Plichten an de [[Provinz (Nedderlannen)|Provinzen]], de avers vergleken mit den düütschen Länner minner Kompetenzen hebbt, to övergeven un övernimmt wenig egen Initschativ för dat Neddersassisch. Andrääg dat Neddersassisch ook na Deel&nbsp;III vun de Charta to schulen, wiest de nedderlandsche Regeren af.<ref>[[Heinz Eickmans]]: [https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783110240849.153 ''Niederlande (Koninkrijk der Nederlanden)''.] In: ''Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen: Ein Handbuch zur Sprachpolitik des Europarats,'' S.&nbsp;161&nbsp;ff.</ref> 2018 hebbt de oostnedderlandschen Provinzen dat [[Convenant Neddersassisch]] ünnertekent un vereenbaart mit de Gesetten un Regels, de al bestaat, dat Neddersassische starker to föddern, statts de Spraak ünner Deel&nbsp;III vun de Charta to stellen un de Spraakpleeg ünner den Provinzen beter to koordineren.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.rijksoverheid.nl/documenten/convenanten/2018/10/10/convenant-nedersaksisch |titel=Convenant Nedersaksisch |werk=Rijksoverheid.nl |hrsg=Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties |datum=2018-10-10 |abruf=2024-12-26}}</ref> === Amtsspraak === In Bremen, Hamborg, Mekelborg-Vöörpommern un Sleswig-Holsteen, hier sogaar na dat Landsverwaltungsgesett, köönt Oorkunnen un Beweismiddel op Plattdüütsch vöörleggt warrn. Andrääg dörvt –&nbsp;mündlich un schriftlich&nbsp;– op Platt stellt warrn. In de Praxis weet Plattdüütschsprekers un Midarbeiders in Behöörden un op Ämter man nix vun düssen Rechten af, so dat Platt in so’n Kontext meist gaarnich bruukt warrt.<ref>''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;10. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> De Gemeen [[Riessen-Hoolt’n]] verkünn 2008, dat se offitschell tweesprakig is un Börgers in dat Gemeenbüro Nedderlandsch un Neddersassisch bruken köönt. In de Praxis sitt avers meist kene Plattspekers in dat Gemeenbüro un Andrääg, de op Platt schreven sünd, warrt nich bearbeidt.<ref>{{Internetquelle |url=https://myprivacy.dpgmedia.nl/consent?siteKey=bn4p6LpNGFRTXN8w&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.tubantia.nl%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Frijssen-holten%252Fgemeente-rijssen-holten-tweetalig-gea-kan-in-het-riessens-nergens-terecht%7Ea12822d6%252F |titel=Gemeente Rijssen-Holten tweetalig? Gea kan in het Riessens nergens terecht |werk=Tubantia |datum=2016-12-16 |abruf=2025-06-18 |sprache=nl}}</ref> Een wichtigen Fall to’n Status vun dat Plattdüütsche bi Amtssaken weer de „[[Läägeünnerloage|Läägeünnerloage“]], för de de Firma Twistringer RBM Dränfilter in’t Jaar 2000 en [[Patent]] anmellt harr. De Patentschrift weer op Plattdüütsch schreven un dat [[Patentamt]] harr eer daarvun torüggwiest. De [[Bundsgerichtshoff|Bundsgerichtshov]] harr toletzt seggt, dat dat rechtens is, en Patent op Plattdüütsch intogeven, aver gellen deit dat bloot, wenn de Patentschrift ook hoogdüütsch översett bigeven oder nalvert warrt.<ref>{{Internetquelle |url=https://lexetius.com/2002,2757 |titel=BGH, ''Läägeünnerloage'', Besluut vun’n 19. 11. 2002 – X ZB 23/01 |werk=lexetius.com |abruf=2024-12-25 |sprache=de}}</ref> Na düsse Ansicht meent „düütsch“ alleen de hoogdüütsche Standardspraak.<ref>{{Internetquelle |url=https://lexetius.com/2002,2757 |titel=BGH, Beschluss vom 19. 11. 2002 – X ZB 23/01 [12]b |abruf=2025-06-27}}</ref> Anner Juristen un Gerichten leggt „düütsch“ so uut, dat Hoog- un Plattdüütsch meent sünd un Platt so as Amtsspraak gellen schall.<ref>German Foerster, Gerd-Harald Friedersen: ''Landesverwaltungsgesetz Schleswig-Holstein'': ''Kommentar'', Nr.&nbsp;1 Abs.&nbsp;4 to §&nbsp;82 a Landesverwaltungsgesetz</ref> Se stütten sik op en öller Ordeel vun 1927 na dat „düütsch“ as Gerichtsspraak platt- un hoogdüütsch meent.<ref>[[Overlandsgericht Ollnborg|OLG Ollnborg]] vun de 10.&nbsp;Oktober 1927 – K 48, HRR 1928,392</ref> Sleswig-Holsteen het düsse Sicht in de verleden Tied deelt.<ref>{{Internetquelle |url=Umsetzung der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen in Schleswig-Holstein – Sprachenchartabericht 2007 |titel=Umsetzung der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen in Schleswig-Holstein – Sprachenchartabericht 2007 Drucksache 16/1400 |werk=Sleswig-Holsteensch Landdag |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110719082318/http://www.schleswig-holstein.de/cae/servlet/contentblob/633574/publicationFile/SprachenchartaberichtDownload.pdf |archiv-datum=2011-10-07 |abruf=2025-18-06 |sprache=en}}</ref> Dat weer man eer Behölperee.<ref>https://www.landtag.ltsh.de/infothek/wahl18/umdrucke/5600/umdruck-18-5652.pdf</ref> Mit de Norm §&nbsp;[https://web.archive.org/web/20250508024229/https://www.lexsoft.de/cgi-bin/lexsoft/justizportal_nrw.cgi?xid=148815%2C381 82 b] [[LVwG SH]] is sied 2016 Plattdüütsch explizit as Spraak nöömt in de –&nbsp;anners as [https://www.lexsoft.de/cgi-bin/lexsoft/justizportal_nrw.cgi?t=175023947014307096&sessionID=3107090891904654716&source=link&highlighting=off&templateID=document&chosenIndex=Dummy_nv_68&xid=148815,91#jurabs_2 §&nbsp;82 a], de „düütsch“ as Amtsspraak fastleggt&nbsp;– Dokumenten vöörleegt warrn köönt. Plattdüütsch het liekers in’n Alldag as Amtsspraak in Sleswig-Holsteen meist kenen Belang.<!-- Born fehlt --> === Plattdüütsch in Kinnergaarn, School un Universität === Kinnergaarns in Noorddüütschland versöcht hier un daar Plattdüütsch an de Kinners wieder to geven. Dat langt an vun en paar plattdüütschen Ledern bet to’n dagdääglichen Plattsnacken mit de Kinners. Plattdüütsch in’n Kinnergaarn stütt sik op private Initschativen. Stütt oder Vöörgaven vun de düütschen Länner givt dat meist nich.<ref name=":13">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;182&nbsp;ff.</ref><!-- Platt in nedderlandsch Kinnergaarns? --> Lange Tied geev dat keen [[Plattdüütsch (Schoolfack)|Plattdüütschünnerricht]]. 2010 is Hamborg mit Plattdüütsch in de [[Grundschool]] anfungen, 2014 sünd Sleswig-Holsteen un Bremen, 2016 Mekelnborg-Vöörpommern folgt. 2017 is Plattdüütsch en Schoolfack för dat [[Abituur]] worrn, dat betto man alleen in Mekelnborg-Vöörpommern anbaden warrt.<ref name=":13" /> In Neddersassen is Plattdüütsch keen Schoolfack, man en Deel vun anner Fäcker. In Noordrhien-Westfalen, Brannenborg un Sassen-Anholt is dat bloot en Arbeidsgemeenschop (AG) na de School. In kenen düütschen Bundsland givt dat allerwegens regulären Plattdüütschünnerricht.<ref name=":13" /> Ook in’n Nedderlannen givt dat Plaans Neddersassisch op de [[Basisschool]] to ünnerrichten.<ref>Kerndoelen Nedersakisch: ''Nedersaksisch in het basisonderwijs'' 2019 ([https://huusvandetaol.nl/wp-content/uploads/2020/10/Kerndoelen-Nedersaksich-dec-2019-1.pdf online], [https://web.archive.org/web/20240612105457/https://huusvandetaol.nl/wp-content/uploads/2020/10/Kerndoelen-Nedersaksich-dec-2019-1.pdf Archiv])</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://nedersaksisch.com/nedersaksisch-in-het-onderwijs/ |titel=Nedersaksisch in het onderwijs |werk=Nedersaksisch |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240424062351/https://nedersaksisch.com/nedersaksisch-in-het-onderwijs/ |archiv-datum=2024-04-24 |abruf=2024-12-01}}</ref> Veel noordüütsche Universitäten befaat sik mit [[nedderdüütsche Philologie]] un beedt enen [[Studiengang Nedderdüütsch]] an, to’n Bispeel [[Europa-Universität Flensborg|Flensborg]], [[Universität Hamborg|Hamborg]], [[Universität Griepswoold|Griepswoold]], [[Christian-Albrechts-Universität zu Kiel|Kiel]], [[Universität Mönster|Mönster]], [[Carl von Ossietzky Universität Oldenburg|Ollnborg]] un [[Universitär Rostock|Rostock]]. Semianren to Plattdüütsch givt dat ook in [[Universität Bremen|Bremen]], [[Europa-Universität Viadrina|Frankfort an’e Oder,]] [[Georg-August-Universität Chöttingen|Chöttingen]], [[Leuphana Universität Lüneburg|Lümborg]], [[Otto-von-Guericke-Universität Magdeburg|Meideborg]], [[Universität Ossenbrügge|Ossenbrügge]], [[Universität Paderborn|Paderbuorn]] un [[Universität Potsdam|Potsdam]].<ref name=":13" /> In dat nedderlandsch [[Rieksuniversität Grönneng|Grönneng]] geev mit dat [[Nedersaksisch Instituut|''Nedersaksisch Instituut'']] bet 2010 en regulären Leerstool för Neddersassisch.<ref>{{Internetquelle |url=https://geheugenvandrenthe.nl/encyclopedie-drenthe/nedersaksisch-instituut |titel=Nedersaksisch Instituut |abruf=2025-06-17}}</ref> Sied 2018 givt dat wedder irregulären Leerstool för Neddersassisch. De schreven un spraken Spraak in den Seminaren is Hoogdüütsch oder in Grönneng Nedderlandsch.<!-- spraak op RUG? --> As ene rare Uutnaam sünd avers en paar [[Bachelor]]-Arbeiden op Platt schreven worrn, de man meist Betog to’n Plattdüütschen hebbt.<ref name=":13" /> === Bi de Plattdüütschen === [[Bild:Low_Saxon_Dialect_or_Language.svg|duum|De Meerheid (59,2&nbsp;%) in dat plattdüütsche Spraakgebeed seet Plattdüütsch as enen Dialekt an. Alleen 39&nbsp;% seet dat as ene Spraak.]] De Status ünner de Lüüd, de de Spraak snacken doot, is ook verscheden. De Süden vun dat Spraakrebeed, mit West- un Oostfalen un de Brannenborgsche Mark, daar is de Willen, de Spraak to bewaren minn stark as in’n Noorden, woneem de [[Noordneddersassisch|noordneddersassischen Dialekten]] spraken warrt. In Delen vun Brannenborg is de Spraak meist ganz dood. Dor is keen Willen meer vörhannen, de Spraak to bewaren, dat givt keen Spraakvereens för Plattdüütsch un keen Speeldelen. Ganz anners süüt dat to’n Bispeel in [[Oostfreesland]] uut. Dar is de Spraak noch op dat beste as Alldagsspraak bewaart. Ook in Delen vun Sleswig-Holsteen un dat Dreeeck twüschen Elv un Weser sünd daar noch Plattsnackers, de sik ook aktiv för dat Plegen vun de Spraak insetten doot. Na de Ümfraag {{Lang|de|''Status und Gebrauch des Niederdeutschen''}} seet in Noordüütschland 59,2&nbsp;% Plattdüütsch as enen Dialekt an, 39&nbsp;% bekiekt Plattdüütsch as ene Spraak. De Ansichten ünnerscheedt sik man na Regioon: Mit 52&nbsp;% in [[Hamborg]] un 50,7&nbsp;% in [[Sleswig-Holsteen]] seet hier de Meerheid Plattdüütsch as ene Spraak an. In [[Sassen-Anholt]] (80,7&nbsp;%) un [[Brannenborg]] (80,5&nbsp;%) is de Andeel Lüüd, de Plattdüütsch as enen Dialekt beteken besünners hoog. Groten Inflood op de Ansicht of Plattdüütsch en Dialekt oder ene Spraak is, het de Plattdüütschkompetenz: Lüüd, de sülvenst Plattdüütsch snackt, seet Platt eer as Spraak. Lüüd, de keen Platt snacken köönt, bekiekt dat as enen Dialekt. Ook Lüüd, de sik stärker mit de egen Regioon verbunnen föölt, seet Platt eer för ene Spraak as enen Dialekt an.<!-- Ansichten to de Spraak in NL? --> == Sprekertall == === Översicht un Historie === Sprekertallen laat sik blot swaar angeven. In’n Zensus is faken de Moderspraak nich affraagt worrn un wenn se affraagt worrn is, denn hebbt de Behöörden keen Ünnerscheed maakt twüschen Plattdüütsch un Hoogdüütsch oder Plattdüütsch un Nedderlandsch. För de öllere Tied lett sik aver daar von uutgaan, dat so teemlich all Minschen in Plattdüütschland ook Plattdüütsch snackt hebbt. Ganz grov lett sik de Tall also för 1800 mit 7&nbsp;Millionen angeven un 1900 mag dat woll so knapp 20&nbsp;Millionen Minschen geven hebben, de Plattdüütsch snackt hebbt. (Düt Rebeed het vundaag en Inwanertall von meist 30&nbsp;Millionen Minschen.) Na 1900 un besünners na 1945 füng de Tall aver teemlich an to dalen. Alltohoop givt dat also dat vundaag so üm un bi 5&nbsp;Millionen Minschen, de Plattdüütsch snacken doot. === Düütschland === [[Bild:Low Saxon Competence by district 2016.svg|duum|Aktive Spraakkompetenz na Landkreisen (2016):<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;203.</ref><br>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#217821|TEXT=Höögste aktive Kompetenz}}<br>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#afe9af|TEXT=Leegste aktive Kompetenz}}]] De repräsentative Ümfraag ''[[Wer spricht Platt?]]'', an de 200 Lüüd deelnemen, versöch 1984 dat eerste Maal de Spraakkompetenz in de Bundsrepublik Düütschland (sünner Oostdüütschland un Nedderland) to ünnersöken. Dat Resultaat weer, dat 20 % vun de Lüüd „bannig good“ Platt snackt, 15 % „good“ un 21 % „een beten“ Platt snackt.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''[[Wer spricht Platt?]]'' [[Verlag Schuster|Schuster]], Leer 1987, S.&nbsp;95.</ref> Na een nee’er Ümfraag 2007, nu in ganz Düütschland, köönt 6 % Platt „bannig good“, 8,3 % „good“ un 23,4 % „een beten“ Platt snacken. Tohooprekent sünd an de an de 3&nbsp;Millionen Lüüd in Düütschland, de „bannig good“ oder „good“ Platt snackt. De nee’este Ümfraag vun 2016 (''[[Status un Gebrauch des Niederdeutschen 2016|Status un Gebrauch des Niederdeutschen]]'') fraag 1632 Lüüd in Plattdüütschland (sünner Süüdwestfalen).<ref>Adler u.&nbsp;a.: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016,'' S.&nbsp;7 ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/9037/file/Adler_Ehlers_Goltz_Kleene_Plewnia_Status_und_Gebrauch_des_ND_2016.pdf online])</ref> un keem to’n Resultaat, dat 6,2&nbsp;% „bannig good“, 9,5&nbsp;% „good“ un 16,7&nbsp;% „een beten“ Platt snacken köönt. 25,4&nbsp;% snackt en paar Wöör un 42,2&nbsp;% köönt gaar keen Platt.<ref>Adler u.&nbsp;a.: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016,'' S.&nbsp;13&nbsp;ff. ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/9037/file/Adler_Ehlers_Goltz_Kleene_Plewnia_Status_und_Gebrauch_des_ND_2016.pdf online])</ref> De passive Spraakkompetenz, also de Tall Lüüd, de Platt verstaan köönt, liggt bi 76,9&nbsp;%.<ref name=":17" /> De Spraakkompetenz ünner de jüngen Lüüd het man stark afnamen: An de 10&nbsp;% (1,4&nbsp;% „sehr gut“, 3,1&nbsp;% good, 5,3&nbsp;% „mäßig“) vun de Lüüd twüschen 16 bet 29 Jaren kunnen 2016 Platt snacken, bi den Olen (över 60) sünd dat mit 52,3&nbsp;% fiev maal so vele. De Ümfraag 2016 ünnersöök ook den sotschalen Achtergrund vun de Deelmehners. Plattdüütschsnackers sünd normalerwiese öller (över 60), leevt op’t Land un hebbt enen ringerern Schoolafsluss. De Spraakompetenz ünnerscheedt sik stark na Regioon. De Spraak is in’n Noordwesten op’t starkst un nimt na Süüdwest to af. Langs de [[Waterkant|Noordseeküst]] vun [[Oostfreesland]] över dat [[Elv-Werser-Dreeeck]], [[Dithmaschen]] bet na [[Noordfreesland]] is Spraakompentenz mit an de 50&nbsp;% Lüüd, de bannig, good oder een beten Platt snackt, recht hoog. Op’t ringst is de Kompetenz in [[Brannenborg,]] hier köönt tohooprekent man 11,6&nbsp;% bannig good, good oder een beten Platt snacken.<ref name=":17">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;201&nbsp;f.</ref><gallery> Bild:Plattdüütsche Spraakkompetenz na Bundsland.svg|alternativtext=Plattdüütsche Spraakkompetenz na Bundsland 2016|Spraakkompetenz na Bundsland (2016) Bild:Plattdüütsche Spraakkompetenz na Öller.svg|alternativtext=Plattdüütsche Spraakkompetenz na Öller 2016|Spraakkompetenz na Öller (2016) </gallery> === Nedderland === In Nedderland het dat 2005 en Ümfraag geven. Bi düsse Ümfraag is rutkamen, dat 1.616.000 Lüüd en von de nedderlandschen plattdüütschen Dialekten snackt.<ref name=":8">[[Henk Bloemhoff]]: ''Taaltelling Nedersaksisch'' 2005. ({{Webarchiv|url=https://www.stellingia.nl/wp-content/uploads/2014/12/Taaltelling-Nedersaksisch-1.pdf |wayback=20211005011839 |text=online |archiv-bot=2026-03-14 07:20:57 InternetArchiveBot }})</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-noncollapsed" |+Aantal sprekers Nedersaksisch eind 2002 volgens Bloemhoff (2005) !Gebede !Sprekers Tohuus !Sprekers allens tohoop !Andeel Sprekers in Percent !Andeel Sprekers ''goed/zeer goed'' !Andeel ''zeer goed'' |- |[[Provinz Grunneng|Grönnen]] |262.000 |446.400 |77,7% |60,9% |40,5% |- |[[Twente]] |334.200 |412.800 |76,1% |52,6% |30,2% |- |[[Oaveriessel|West-Oaveriessel]] |326.100 |378.500 |73,0% |58,8% |34,5% |- |[[Drenthe]] |255.200 |369.600 |76,6% |59,8% |40,9% |- |[[Achterhook]] |211.000 |258.400 |73,0% |57,9% |42,1% |- |[[Veluwe]] |174.800 |229.600 |48,6% |33,0% |14,9% |- |[[Steenwiekerland]] |21.100 |29.000 |67,4% |48,1% |23,5% |- |[[Stellingwarven|Weststellingwerf]] |13.800 |16.800 |64,6% |48,1% |33,0% |- |[[Stellingwarven|Ooststellingwerf]] |6.400 |10.500 |48,8% |30,1% |18,4% |- |Allens tohoop |≈1,6&nbsp;Millionen |≈2,15&nbsp;Millionen |70,9% | | |} De Tallen na en lütter Unnersöök vun 2011 unnerscheed sik man stark. De Andeel Öllern, de Neddersassisch mit eenanner snackt is vun 34&nbsp;% 1995 op 15&nbsp;% 2011 torüggegaan, de Andeel Kinner, mit de Öllern oder Broders un Sösters Platt snackt weer 1995 noch and 7&nbsp;%, man is 2011 op 1&nbsp;% torüggegaan. Vergliek de Tallen hier ünner:<ref>Geert Driessen: ''Ontwikkelingen in het gebruik van Fries, streektalen en dialecten in de periode 1995-2011,'' ITS, Radboud Universiteit Nijmegen, S. 3.</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-noncollapsed" ! !1995 !2001 !2011 |- |Öllern |34% |24% |15% |- |Kind-Moder |7% |5% |1% |- |Kind-Vader |8% |6% |2% |- |Kind-Broder/Söster |7% |5% |1% |- |Kind-Frünnen |6% |5% |1% |} === Weltwied === Vun den 15.000 bet 20.000&nbsp;Düütschen in dat [[Däänmark]] köönt man en lütten Deel noch Plattdüütsch snacken.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Daenemark |titel=Weten: Plattdeutsch in Dänemark |abruf=2025-02-10}}</ref> Den [[plautdietsch]]en Dialekt von de [[Mennoniten]] snackt ook noch wedder so bi 300.000 bet 500.000&nbsp;Minschen.<ref name=":35">{{Internetquelle |url=https://www.ethnologue.com/language/pdt |titel=Plautdietsch |werk=ethnologue.com |hrsg=[[SIL International]] |abruf=2025-02-10}}</ref> Na de [[Ethnologue]] (Uutgaav 2016) verdeelt sik de Tall Plautdietsche so: 4.000 in [[Argentinien]], en beten ünner 10.000&nbsp;Minschen in [[Belize]],<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Belize |titel=Weten: Plattdeutsch in Belize |abruf=2025-02-10}}</ref> 60.000 in [[Bolivien]], rund 8.000 in [[Brasilien]], 80.000 in [[Kanada]], 2.000 in [[Costa Rica]], 100.000 in [[Kasachstan]], 40.000 in [[Mexiko]], noch eenmaal 40.000 in [[Paraguay]], 5.000 in [[Peru]] un üm de 12.000 in den [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]].<ref name=":35" /> Vun den rund 200.000 Russlandmennoniten in Düütschland hebbt vele dat Platdietsch opgeven.<ref>{{Internetquelle |autor=Bundeszentrale für politische Bildung |url=https://www.bpb.de/themen/migration-integration/kurzdossiers/252533/russlanddeutsche-und-andere-postsozialistische-migranten/ |titel=Russlanddeutsche und andere postsozialistische Migranten |datum=2017-07-13 |abruf=2025-02-10 |sprache=de}}</ref> De plattdüütschen Dialekten in Brasilien, besünners dat [[Pomerano]], snackt twüschen 100.000 un 300.000&nbsp;Minschen.<ref name=":36">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Weten: Plattdeutsch in Brasilien |abruf=2025-02-10}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.dw.com/pt-br/esp%C3%ADrito-santo-investe-na-preserva%C3%A7%C3%A3o-da-l%C3%ADngua-pomerana/a-17884813 |titel=Espírito Santo investe na preservação da língua pomerana – DW – 03/09/2014 |archiv-url=https://www.dw.com/pt-br/esp%C3%ADrito-santo-investe-na-preserva%C3%A7%C3%A3o-da-l%C3%ADngua-pomerana/a-17884813 |archiv-datum=2025-01-03 |abruf=2025-02-10 |sprache=pt}}</ref> Dat [[Vestfaliano]] in [[Westfália]] snackt nich meer as 3000&nbsp;Lüüd.<ref name=":36" /> == Dialekten un Varietäten == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Dialekten}} === Översicht === [[Bild:Plattdüütsche Dialektrebeden.png|duum|300px| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#B0FF75|TEXT=[[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]]}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#66CCFF|TEXT=[[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]]}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99CC66|TEXT=Noordneddersassisch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#CCCC66|TEXT=Holsteensch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFFFCC|TEXT=Sleswigsch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99CC33|TEXT=Brannenborgsch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99FFCC|TEXT=Mekelbörgsch-Vörpommersch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#CCCC66|TEXT=Pommersch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#66CCCC|TEXT=Nedderpreußsch}}<br /> Stand vun vör 1945]] Plattdüütsch is ene Spraak sünner Standard, de sik in verscheden Dialekten un Dialektgruppen deelt: * '''[[Mark-Brannenborger Platt|Märksch-Brannenborgsch]]''': Märksch oder ook Brannenborgsch sünd de plattdüütschen Dialekten in [[Brannenborg]], de [[Ollmark]] in [[Sassen-Anholt]] un den ööstlichsten Deel vun [[Mekelnborg-Vörpommern|Meklenborg-Vöörpommern]]. De Dialektgrupp deelt sik wieder [[Noordmarksch|Noordmärksch]], [[Middelmärksch]] un [[Middelpommersch]].<ref name=":49">Rolf Bock, Helmut Langner: ''Zur Geschichte, Gliederung und zu wichtigen Merkmalen der märkischen Dialekte.'' In: WZ PH Potsdam. H. 2. Potsdam 1989, S. 234.</ref> Typsch Kennteken is ''det'' statts ''dat,''<ref>[[Klaas-Hinrich Ehlers]]: ''Mecklenburgisch-Vorpommersch, Mittelpommersch, Brandenburgisch'', S.&nbsp;596&nbsp;ff.</ref> de Uutspraak vun /g/ as [j] un nedderfranksche Substratwöör.<ref name=":49" /> De märkschen Dialekten sünd al in dat 19.Jhd stark vun dat Middeldüütsch, besünners dat Berlinersch bedrängt worrn.<ref name=":48" /> * [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|'''Mekelnborg-Vöörpommersch''']]: ene relativ eenheidliche Dialektgrupp in Meklenborg-Vöörpommern, de avers deelwies wieder in Dialekten as Swerinersch, Strelitzsch un Vöörpommersch deelt warrt. Besünner Kennteken sünd de Diphthonge /au/ un /ei/ in Wöör as ''Kauken'' un ''hei'' un de Wannel vun Vokalen för /r/, so as ''Wuurd'' statts Woord un ''hüren'' statts ''hören.'' Typsch Meklenborgsch is ook de Diminutiv op ''-ing.<!-- Born fehlt -->'' * [[Nedderpreußisch Platt|'''Nedderpreußsch''']] is de ole Dialekt vun [[Preußen (Landschop)|Preußen]] un [[Danzig]] un ook Grundlaag vun dat [[Plautdietsch]]. Kennteken sünd deelwies de Affall vun /n/ so as in ''moake'' un de [[Unrund (Vokaal)|unrunnen]] Vokalen, so as ''Kenig'' statts ''König.''<ref>Walther Ziesemer: ''Die ostpreußischen Mundarten. Proben und Darstellung.'' Hirt, Breslau 1924, S. 79.</ref> * '''[[Noordneddersassisch]]''' is en Dialekt in [[Noordneddersassen]], [[Sleswig-Holsteen]]. Dat Neddersassisch in [[Provinz Grunneng|Grönneng]] is de Spraakhistorie na ook noordneddersassisch. De realtiv eenheidliche Dialektruum kann wieder in [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un [[Grunnegs|Grönnegsch]], [[Emslänner Platt|Eemslandsch]], [[Ollnborger Platt|Ollnborgsch]], [[Noordhannobersch]], [[Holsteener Platt|Holsteensch]] un [[Sleswigsch|Slewswigsch]] ünnderdeelt warrn.<ref>Helmut Glück (Hrsg.): ''Metzler Lexikon Sprache.'' 3., neubearbeitete Auflage. J. B. Metzler, Stuttgart 2005, <nowiki>ISBN 3-476-02056-8</nowiki>, Eintrag „Nordniederdeutsch“, S. 446–447.</ref> Vergleken mit Oost- un Westfäälsch is dat Luudsysteem starker vereenfacht.<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;ff.</ref> Noordneddersassiche Dialekten tellt to den vitaalsten plattdüütschen Dialekten un de grote Literatuur un Medien sünd in enen noordneddersassischen Dialekt. * [[Oostfäälsch Platt|'''Oostfäälsch''']] is ene Dialektgrupp in [[Süüdneddersassen]] un de [[Meideborger Böörd]] in [[Sassen-Anholt]], de sik wieder in [[Elvoostfäälsch]],[[Göttingsch-Grubenhagensch]] [[Heidoostfäälsch]] un [[Karnoostfäälsch]] deelt. Kennteken sünd to’n Bispeel D[[Tweeklang|iphthongen]] uut olen Langvokalen, so as ''Stein'' (<&nbsp;''stên'')'','' ''Faut (<&nbsp;fō₁t'')'','' ''mëin (<&nbsp;mîn'')'','' ''Hius'' (<&nbsp;''hûs'')'',''<ref>Schröder, Ingrid. "Ostfälisch". ''Wörterbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft (WSK) Online'', edited by Stefan J. Schierholz and Laura Giacomini. Berlin, Boston: De Gruyter, 2022. <nowiki>https://www-degruyterbrill-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/database/WSK/entry/wsk_id_wsk_artikel_artikel_16176/html</nowiki>. Accessed 2025-06-16.</ref> dat ''e-'' bi dat Partizip, so as ''ekofft'' statts ''kofft'' un de Personaalpronomen ''mik/mek'' un ''dik/dek'' statts ''mi'' un ''di.'' Anners as de noordneddersassisch toonlangen Vokalen un de westföölschen braken Diphthongen het Oostfäälsch faken Kortvokalen, so as ''Pepper'' un ''Könnig'' statts ''Peper/Piäper'' un ''Köni(n)g/Küöni(n)g.''<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;558&nbsp;f.</ref> * [[Oostpommersch Platt|'''Oostpommersch''']] is de ehmalige Dialekt vun [[Hinnerpommern]]. Vundaag leevt de Dialekt as [[Pomerano]] in [[Brasilien]] wieder. * [[Westfäölsk Plat|'''Westfäälsch''']] is de Dialektgrupp in [[Westfalen]], de sik in [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterländsch]], [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]], [[Süüdwestfäälsch]] un [[Westmönsterlänner Platt|Westmönsterlansch]] ünnderdeelt, un vergleken mit de anner Dialektgruppen veel konservative Kennteken het.<ref name=":47">[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;f.</ref> De [[Nedderlandsch-Neddersassisch|nedderlandsch-neddersassischen]] Dialekten –&nbsp;[[Grunnegs|Grönnegsch]] uutbenamen&nbsp;– tellt de Spraakhistorie na mit to dat Westfäälsch. [[Emslänner Platt|Emslandsch]] gellt deelwies as en westfäälsch-noordneddersassisch Övergangsdialekt.<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;f.</ref> Typsch sünd de braken Diphthongen, so as {{Lang|wep|''Biëke''}} un {{Lang|wep|''Vuëgel''}} statts de noordneddersassisch Langvokalen in ''Beek'' un ''Vagel''.<ref name=":47" /> === Struktuur vun de Dialekten ünnerenanner === [[Bild:Isoglossen.svg|duum|300px|Paar vun de wichtigen Isoglossen vun dat Plattdüütsche<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#3afe33|TEXT=Apokoop vun dat e}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0000ff|TEXT=Eenheidsplural -en/-t}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff9e00|TEXT=dat/det}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff00|TEXT=Affall vun dat -n an’t Woortenn}}{{Koortlegenn|KLÖÖR=#17c1fc|TEXT=Eenheidsplural -(e)t}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff0000|TEXT=Partizip Verleden Tiet op e-}}]] De plattdüütschen Dialekten unnerscheed sik ünner en man nich so stark, as de [[Hoogdüütsche Dialekten|hoogdüütschen Dialekten]]. So is dat ook vergleken swarer de verscheden Varietäten in Gruppen intodelen.<ref>[[Alfred Lameli]]: ''Raumstrukturen im Niederdeutschen, Eine Re-Analyse der Wenkerdaten,'' S.&nbsp;20&nbsp;f. ([https://www.academia.edu/30823402/Raumstrukturen_im_Niederdeutschen_Eine_Re-Analyse_der_Wenkerdaten online])</ref> Traditschonell ünnerdeelt de [[Dialektologie]] Plattdüütsch in [[Westnedderdüütsch]] un [[Oostnedderdüütsch]]. Westnedderdüütsch sünd de Dialekten in dat ole [[Sassen (Volk)|sassische]] Stammland –&nbsp; [[Oost-Freesland]], [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un [[Sleswig]], wo sik Plattdüütsch eerst later uutbreedt het, inbegepen. Oostnedderdüütsch sünd de Dialekten in de Rebeden, in de sik Plattdüütsch mit de [[Oostkolonisatschoon]] hen uutbreed het. De Grenz löppt döör Oostholsteen, sniedt vun [[Neddersassen]] dat [[Wendland]] af un löppt denn dicht bi de Grenz twüschen [[Sassen-Anholt]] un [[Brannenborg]] na Süüd to. De grote Ünnerscheed twüschen düsse beiden Gruppen is de [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]] op ''-(e)t,'' so as ''wi maakt/maket'' gegenöver ''-en'' so as in ''wi maken''.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie und Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;240.</ref> Nee’eren Unnersöök, de den Spraakafstand twüschen Dialekten meten deit, stellt man de traditschonelle Sicht in Fraag. Dat traditschonell oostnedderdüütsche [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelborg-Vöörpommersch]] steit dichter bi dat westnedderdüütsche [[Noordneddersassisch]], as bi dat even so oostnedderdüütsche [[Mark-Brannenborger Platt|Märksch]]. [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]] un [[Oostfäälsch]] hebbt meer Gemeensamkeiden mit eenanner as mit dat Noordneddersassisch. So kann de plattdüütsche Spraakruum ook in ene [[Noordnedderdüütsch|nöördliche Grupp]] mit Noordneddersassisch, Mekelnborg-Vöörpommersch un ene [[Süüdnedderdüütsch|süüdliche Grupp]] mit Oostwestfäälsch un Oostfäälsch indeelt warrn. Märksch steit för sik is avers dichter bi nöördliche Gruppe.<ref>[[Alfred Lameli]]: ''Raumstrukturen im Niederdeutschen.'' ([https://www.academia.edu/30823402/Raumstrukturen_im_Niederdeutschen_Eine_Re-Analyse_der_Wenkerdaten online])</ref> === Dackspraken un Varietätenspektrum === En wichtigen Ünnerscheed, de sik na de [[Dackspraak|Dackspraken]] richt, liggt ook twüschen [[Nedderlandsch-Neddersassisch]] un den Rest vun dat Plattdüütsche. Disse Verscheel is nich vun öllers her un is eerst mit de letsten Jaarhunnerden un besünners in dat 20.&nbsp;Jhd. vun de nedderlandsche un de hoogdüütsche Standardspraak kamen. De Dialekten in de Nedderlannen hebbt ne’e Wöör opnamen, de uut dat Nedderlandsche stammt un de Dialekten in Düütschland hebbt düsse ne’en Begrepen uut dat Hooddüütsche övernamen.<ref>Gooskens, C. S. & Kürschner, S. 2009 Low Saxon dialects across borders — Niedersächsische Dialecte über Grenzen hinweg. Lenz, A. N., Charlotte, G. & Siemon, R. (eds.). Franz Steiner Verlag, p. 273 - 297 (Beihefte Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik; no. 138)</ref> De Dialekten langs de Genze sünd so jümmers wieder uut en anner dreven.<ref>Jan Goossens: ''Niederdeutsche Spracke, Versuch einer Defintion.'' In: Jan Goossens (Ruutgever): ''Niedereutsch, Sprache und Literatur'', S.&nbsp;9–27.</ref> De mennonitschen Dialekten hebbt ook Hoogdüütsch as Dackspraak had, je na Land hebbt aver ook [[Russische Spraak|Russ’sch]], [[Engelsche Spraak|Engelsch]] oder [[Spaansche Spraak|Spaansch]] Inflood namen un veel technische Begrepen sünd daarvun bi de Plautdietschen teemlich verscheden. Eensprakig Plattdüütsche givt dat vundaag nich meer, so dat alle Sprekerschen un Sprekerschen tomindsten ook de düütsche oder nedderlandsche Standardspraak snackt. Unklaar is, of en düsse Situatschoon beter os [[Bilingualismus|Tweesprakigkeid]] oder [[Diglossie]] beschrieven kann.<ref name=":27">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;197&nbsp;ff.</ref> För den noorddüütschen Ruum givt dat verscheden Modellen de Spraaksituatschoon to beschrieven. Dat Diglossie-Modell ünnerscheedt Hoog- un Plattdüütsch as twee klaar scheden Spraakschichten. Dat Kunvergenzmodell, in dat Hoog- un Plattdüütsch en Diasysteem billt, beschrivt de noorddüütsche Spraaklandschop, in de Hoog- un Plattdüütsch op eenanner Inflood neemt un de Övergang twüschen den Varietäten verswümmt. So bruukt Plattsprekers to’n Bispeel [[Code Mixing]] un bruukt in eer Plattdüütsch hoogdüütsche Wöör, besunners Wöör, de in den Dialekt feelt oder ook Funktschoonswöör so as [[Abverb|Abverbien]], [[Kunjunktschoon|Kunjunktschonen]] oder [[Partikel (Linguistik)|Partikeln]]. Morphologie un Syntax blievt annersieds grotendeels plattdüütsch. In dat spraken Hoogdüütsch in Noordüütschland sliekt sik man plattdüütschen Kennteken in so [[Preposition stranding|''Preposition stranding'']] oder de [[Obliquus (Kasus)|oblique]] Kasus. So gliekt sik Plattdüütsch un dat noordüütsche Hoogdüütsch jümmer starker an.<ref name=":27" /><!-- Varietätenspektrum in nds-nl/nl? --> === Mischspraken === Na de Schreivsprakenwessel sünd sied dat 17.&nbsp;Jhd. hoogdüütsch-plattdüütsche [[Mischspraak|Mischspraken]] so as [[Missingsch]], dat [[Flensborg|Flensborger]] [[Petuh]], [[Ruhrdüütsch]] un [[Berlinsch]], opkamen. Plattdüütsch weer in de Tied spraken Spraak, Hoogdütsch meist rein schreven Spraak. Wenn Plattsprekers nu Hoogdüütch snacken wullen, kemen plattdüütsche Kennteken in de Spraak, so dat en Hoogdüütsch mit starken plattdüütschen Inflood opkeem. Eerst weren düsse Mischspraken noch de Spraak vun Lüüd, de plattdüütsch opwussen weren, un Hoogdüütsch snacken versöken. Later is dat ook de Ümgangsspraak vun Minschen worrn, de meist keen Platt snacken kunnen, un de Mischspraak as ere enige hoogdüütsche Varietät snacken. Sied de twede Halve vun dat 20.&nbsp;Jhad sünd de Mischspraken tohoop mit Plattdüütsch döör dat Hoogdüütsch verdrängt worrn. Mit Theater un Literatuur sünd de Mischspraken so as Missingsch un ook Ruhrdüütsch bekannt worrn un is vundaag en Deel vun de Identität in Städen so as [[Hamborg]], [[Bremen]] un Flensborg oder in de [[Ruhrpott]], ook wenn dat meist nich meer snackt warrt.<ref name=":28">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;199&nbsp;ff.</ref> <!-- Mischspraken in NL? Oder eer diglossie/regiolekt? --> == Phonetik un Phonologie == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Phonologie}} === Kunsonanten === Plattdüütsch ünnescheedt rund 20 [[Konsonant|Kunsonanten]], de in den plattdüütschen Dialekten to’n groten Deel gliek sünd. Ünnerscheden sünd ünner beschreven. <ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;245–265.</ref> {| class="wikitable" |+Kunsonanten in’n Plattdüütschen ! ![[Labial|Labiaal]] ![[Alveolar|alveolaar]] ![[Postalveolaar|postalv.]] ![[Palatal|palataal]] ![[Velar|velaar]] ![[Glottal|glottaal]] |- ! style="text-align:left" |[[Plosiv|Plosiven]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|p}}]] · [[Stimmhaften bilabialen Plosiv|b]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|t}}]] · [[Stimmhaften alveolaren Plosiv|d]] | | | style="text-align:center" |[[Stemmlosen velaren Plosiv|{{IPA-Text|k}}]] · [[Stimmhaften velaren Plosiv|g]] | |- !style="text-align:left" |[[Nasaal (Phonetik)|Nasaalen]] | style="text-align:center" |[[Stemmhaften bilabialen Nasaal|{{IPA-Text|m}}]] | style="text-align:center" |[[Stemmhaften alveolaren Nasaal|{{IPA-Text|n}}]] | | | style="text-align:center" |[[Stemmhaften velaren Nasaal|{{IPA-Text|ŋ}}]] | |- !style="text-align:left" |[[Frikativ|Frikativen]] |style="text-align:center" |[[Stemmlosen labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|f}}]] · [[Stimmhaften bilabialen Frikativ|v]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen alveolaren Frikativ|s]] · [[Stimmhaften alveolaren Frikativ|z]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen postalveolaren Frikativ|ʃ]] |style="text-align:center" |[[Stimmlosen palatalen Frikativ|ç]] · [[Stimmhaften palatalen Approximant|j]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen velaren Frikativ|x]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen glottalen Frikativ|{{IPA-Text|h}}]] |- !style="text-align:left" |[[Vibrant|Vibranten]] | |style="text-align:center"|[[Alveolaren Vibrant|r]] | | | | |- !style="text-align:left" |[[Lateraal (Phonetik)|Lateralen]] | | style="text-align:center" |[[Stemmhaften lateralen alveolaren Approximant|{{IPA-Text|l}}]] | | | | |} /{{IPA-Text|p t k}}/ hebbt meist [[Aspiratschoon (Phonetik)|Aspiratschoon]] {{IPA|pʰ tʰ kʰ}}, in’n West- un Oostfäälsch sünd aver deelwies unbepuust {{IPA|p t k}}.<ref>{{Internetquelle |autor=Paul Teepe, in |url=https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf |titel=Niederdeutsch. Sprache und Literatur. Eine Einführung. Band 1: Sprache. |hrsg=[[Jan Goossens]], LWL |datum=1983 |abruf=2018-11-29 |format=PDF}} (PDF)</ref> De [[Uutluudverharden]] maakt /b/ un /d/ an’n Woordenn stemmloos, so as ''goo<u>d</u>'' [go:t]. /d/ fallt twüschen Vokalen faken uut, so as ''Tieden'' /{{IPA-Text|tiːdn̩}}/&nbsp;→&nbsp;{{IPA|tiːn}}. /g/ is in allen Dialekten an’n Woordenn en Frikativ, je na Positschoon vun de Vokaal tovöör [ç x ‌x]. Westföölsch, Nedderlandsch-Neddersassisch un dat Angelsche Platt sprikt dat /g/ jümmers as Frikativ uut. Dat Brannenborgsch seggt meist /j/. /m n ŋ/ un /l/ köönt [[sülvsche Kunsonanten]] sien. /ŋ/ kann ook för en Kunsonantenkluuster {{IPA|ŋg}} gellen. Dat /s/ is an’n Woordanfang stemmloos {{IPA|z}}, in Westfalen stemmloos {{IPA|s}}. /ʃ/ kümmt vun öller ''*sk'' un is in welk Dialekten as {{IPA|sk~ʃk~sx}} bewaart. Dat /ʒ/ kann in Frömdwöör opkamen, so as ''Garage'' {{IPA|ga.ra:ʒ}} un is in welk noordneddersassischen Dialekten de Uutspraak vun dat /{{IPA-Text|ʝ}}/ Dat /l/ kann an’n Woordenn ene velaar Uutspraak hebben: {{IPA|ɫ}}. /r/ is je na Dialekt {{IPA|r~ɾ}} oder {{IPA|ʀ}}. De uvulare Uutspraak warrt in Düütschland jümmers fakener. === Vokalen === ==== Kort- un Langvokalen ==== Plattdüütsch ünnerscheedt acht Kortvokalen /{{IPA-Text|a ɛ ə ɪ ɔ ʊ œ ʊ y}}/ un meist ook /{{IPA-Text|ɐ}}/ as [[Allophoon]]. [[Plautdietsch]] het de [[Labialisatschoon|runnen]] Vokalen /{{IPA-Text|œ}}/ un /y/ mit’n [[Labialisatschoon|unrunnen]] /{{IPA-Text|ɛ}}/ un /{{IPA-Text|ɪ}}/ versmolten.<ref>Cox, Cristopher; Driedger, Jacob M.; Tucker, Benjamin V. (2013), "Mennonite Plautdietsch (Canadian Old Colony)", ''Journal of the International Phonetic Association'', '''43''' (2): 221–229</ref> Bi de langen Vokalen ünnerscheedt de [[Dialektologie]] twee Gruppen: de [[Ooldlange Vokalen|ooldlangen]] un de [[Toonlange Vokalen|toonlangen Vokalen]]. De ooldlangen Vokalen /â ê î ô ö̂ û ü̂/ weren [[Oorgermaansche Spraak|oorgermaansche]] Langvokalen oder [[Tweeklang|Diphthongen]] un sünd in den meisten plattdüütschen Dialekten Monophthongen. [[Ostwestfäälsch|Oost]]- un [[Süüdwestfäälsch]], [[Middelmärksch]] un deelwies ook dat [[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]] hebbt eer man to Diphthongen maakt. De Dialektolgie ünnerscheedt ooldlang ô₁ un ô₂, de je na Dialekt anners uutspraken warrt, un jüstso ooldlang ö̂₁ un ö̂_2. Dat givt veer ooldlange ê-Luden: ê₁, ê₂, ê₃ un ê₄, de ja na Dialektgrupp verscheden to twee oder dree Luden tohoopfullen sünd. Dat ê₂ het sik in ê_2a un ê_2b spleten, de in welk Dialekten mit je ünnerscheedlichen ê-Luden tohoopfullen sünd. So sünd to’n Bispeel in dat westliche [[Noordneddersassisch]], [[Noordmärksch]], [[Westmönsterlänner Platt|Westmönsterlandsch]] un [[Twentsch]] ê₁, ê₂ un ê₄ to enen Luud tohoopfullen, ê₃ is as enen Diphthong för sik bleven. Annersieds het dat [[Süüdwestfäälsch|Süüdwestfäälsche]] dree ê-Luden: ê_1, ê₂ sünd apart bleven, ê₃ un ê₄ sünd tohoopfullen. In’n [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälschen]] un en Deel [[Ostfälsch Platt|Oostfäälsch]] wedderüm is ê₁ mit ê_2a tohoopfullen un ê_2b is mit ê₃ un ê₄ versmolten.<ref name=":31">{{Internetquelle |autor=Olaf Bordasch |url=https://www.plattdeutsch-niederdeutsch.net/dia.htm |titel=Die westfälischen Dialekte |werk=plattdeutsch-niederdeutsch.net |datum=19. August 2020 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250123220522/https://www.plattdeutsch-niederdeutsch.net/dia.htm |archiv-datum=2025-01-23 |abruf=2025-01-23 |sprache=de}}</ref> De toonlagen Vokalen /ā ē ī ō ȫ ū ǖ/ sünd eerst mit’n Övergang vun [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] na [[Middelsassische Spraak|Middelsassich]] opkamen, as korte Vokalen, de in apen [[Stammsülv|Stammsülven]] mit [[Akzent (Spraakwetenschop)|Akzent]] to de toonlangen Vokalen deent worrn sünd. De acht verscheden ooldsassischen Kortvokalen /a e ë i o ö u ü/ sünd in’n Westfäälschen as söven braken Diphtongen bewaart bleven. Oostfäälsch het dat to fiev Luden vereenfacht: /ā ē ī ō ȫ/. Noordneddersassisch un [[Oostnedderdüütsch]] ünnerscheedt alleen dree toonlange Vokalen: /ā ē ȫ/.<ref name=":31" /> ==== Överlange Vokalen ==== Welk noordneddersassische Dialekten hebbt överlange Vokalen, de ook „Sleeptoon“ oder „Knick“ heet. Se kemen wegen de [[Apokoop|e-Apokoop]] op. As dat /ə/ wegfullen is, is en langen Vokaal in de Stammsülv daarför deent worrn un noch länger as en normalen langen Vokaal worrn. Dat givt wat Miminaalparen, de sik döör düssen Sleeptoon ünnerscheedt, so as ''wied'' {{IPA|viːt}} mit eenfachen Langvokaal un ''Wied'' {{IPA|vîːt}} mit överlangen Vokaal.<ref>[[Steffen Höder]]: ''Tonalität im nördlichen Niederdeutschen und in Skandinavien: eine areale Perspektive.''In: ''[[Niederdeutsches Jahrbuch]]'' 143 (2020), [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]]. S.&nbsp;49–67.</ref> === Akzent === De [[Akzent (Spraakwetenschop)|Akzent]] op Platt is dynaamsch, dat will seggen de [[Sülv]] mit den Akzent warrt luder uutsnackt. De Akzent liggt allgemeen op de eerste Sülv, to’n Bispeel: ''<u>bru</u>ken'' oder ''<u>Back</u>stuuv''. Bi Verben mit enen Vöörföögsel kann de Akzent op den Stamm oder op dat Vöörföögsel sitten. De beiden ünnerscheelich betoonten Wöör bedüüdt denn avers ook wat anners, so as ''över<u>setten</u> ‘''in en anner Spraak överdregen’ un ''<u>över</u>setten'' ‘wat överdweren’.'''<ref name=":32">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik'' , S.&nbsp;30.</ref>''' [[Frömdwoord|Frömdwöör]] köönt den Akzent ook op de leste oder vöörletste Sülv dregen, so as ''blüme<u>rant</u>'' oder ''verdeffen<u>de</u>ren''.<ref>{{Internetquelle |autor=[[Klaus-Werner Kahl]] |url=https://www.plattdeutsch.net/pages/posts/betonung-9.php |titel=Betonung |werk=Plattdeutsch.net |datum=2013-08-06 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240915223418/https://www.plattdeutsch.net/pages/posts/betonung-9.php |archiv-datum=2024-09-15 |abruf=2025-01-27 |sprache=de}}</ref> === Luudstand === [[Kuntinentaalwestgermaansch Dialektkuntinuum|Kuntinentalwestgermaansch]], dat op de Dialekten keken, ganz grov en Kontinuum billt, deelt sik op in dree Ünnerdelen, de düüdliche Ünnerscheden in de Phonologie hebbt: [[Nedderfränksch]], [[Hoogdüütsche Dialekten|Hoochdüütsch]] un Plattdüütsch. De Ünnerscheed to dat Hoogdüütsche kemen vöör allen döör den [[Hoochdüütsch Luutwannel|Hoogdüütschen Luudwannel]] tostann, de vun dat [[Oorgermaansche Spraak|Oorgermaansche]] uut de Plosiven in’n [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütschen]] wannelt het. De [[Böverdüütsch|böverdüütschen]] Dialekten hebbt den gröttsten Deel Luudwannels mitmaakt, de [[Middeldüütsch|middeldüütschen]] Dialekten maken deelwies mit un de [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütschen]] Spraken sünd bi de unverschaven Kunsonaten bleven. {| class="wikitable" !Hoogdüütsch Luudwannel ([[Oorgermaansche Spraak|Germ]]. → [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ohd]].) !Bispelen !Gebeed |- |/*p/→/ff/→/f/ |nds. ''sla'''p'''en'' → ''schla'''f'''en''; nds. ''Schi'''pp''''' → ''Schi'''ff''''' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*p/→/pf/ |nds. '''''P'''eperr'' → '''''Pf'''effer''; nds. '''''P'''loog'' → '''''Pf'''lug;'' nds. ''schar'''p''''' → [[Düütsche Spraak|hd.]] ''schar'''pf'''/schar'''f''''' |Böverdüütsch |- |/*t/→/ss/→/s/ |nds. ''da'''t''''', ''wa'''t''''', ''e'''t'''en''→ ''da'''s''''', ''wa'''s''''', ''e'''ss'''en'' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*t/→/ts/ |nds. '''''T'''ied'' → '''''Z'''eit''; nds. '''''t'''ellen'' → '''''z'''ählen''; nds. '''''T'''immer'' → '''''Z'''immer''<ref>[https://woerterbuchnetz.de/?sigle=DWB&sigle=DWB&mode=Vernetzung&lemid=GZ06516 Eintrag „Zimmer“], in ''Deutsches Wörterbuch von Jacob Grimm und Wilhelm Grimm'', Bd.&nbsp;31, Sp.&nbsp;1285 ff.</ref> |Böver- un Middeldüütsch |- |/*k/→/xx/→/x/ |nds., [[Nedderlandsche Spraak|nl.]] ''i'''k''''' → ''i'''ch'''''; nds. ''ma'''k'''en'' → ''ma'''ch'''en''; nds. ''oo'''k''''' → ''au'''ch''''' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*k/→/kx/ un →/x/ |dt. '''''K'''ind'' → [[Süüdbaiersch|süüdbair.]] '''''Kch'''ind'', [[Hoochalemannsch|hoogalem.]] '''''Ch'''ind'' |Süüdbaiersch, Hoog- und Höögstalemannsch |- |/*b/→/p/ |dt. '''''B'''erg'', '''''b'''ist'' → [[Zimbrisch|zimbr.]] '''''P'''erg'', '''''p'''ist'' |Baiersch un Alemannsch deelwies |- |/*d/→/t/ |nds. '''''D'''ag'' → '''''T'''ag''; nds. ''Va'''d'''er'' → ''Va'''t'''er'' |Böverdüütsch |- |/*g/→/k/ |dt. '''''G'''ott'' → bair. '''''K'''ott'' |Baiersch un Alemannsch deelwies |} De Ünnerscheed bi /{{IPA-Text|b}}/, /{{IPA-Text|v}}/ un /{{IPA-Text|f}}/ steit vun’n hoogdüütschen Luudwannel apart: Engelsch het ''wi<u>v</u>es'' {{IPA|waɪ'''v'''z}}, Hoogdüütsch ''Wei<u>b</u>er'' {{IPA|ˈvaɪ̯'''b'''ɐ}} un Plattdüütsch kennt ''Wie<u>v</u>er'' {{IPA|viː'''v'''ɐ}}, aver ook ''Wie<u>b</u>er'' {{IPA|ˈvi'''b'''ɐ}}. De Eentall ''Wief'' {{IPA|ˈvi'''f'''}} warrt aver jümmer as {{IPA|f}} spraken (Hoogdüütsch ''b'', ''Weib''). Ook dat Kluuster ''s''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' an’n Woortanfang is en Ünnerscheed to dat Hoogdüütsche: ''Swien'' un ''slapen'' hebbt op Hoogdüütsch en ''sch'' /{{IPA-Text|ʃ}}/: '''''Sch'''wein'' un '''''sch'''lafen'' (''s''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' warrt man ook in welk plattdüütsche Dialekten as ''sch''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' uutspraken). De ole westgermaansche [[Stimmhaften velaren Frikativ|velare Frikativ]] /ɣ/ is in’n Hoogdüütschen /g/ worrn, en groten Deel plattdüütsche Dialekten het den Wannel ook mitmaakt, Dialekten so as [[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]] hebbt man tohoop mit Nedderlandsch den Friaktiv bewaart. Bi de Kunsonanten is also en groten Ünnerscheed twüschen Hoogdüütsch un Plattdüütsch. Dat Nedderfranksche geit bi de Kunsonanten ganz mit dat Plattdüütsche. Ünnerscheden givt dat aver deelwies bi Luden, de sik eerst in jüngere Tiet verännert hebbt. So as de Övergang vun ''old'' na ''oud'', wat en wichtigen Ünnerscheed is, de Nedderfranksche vun dat Plattdüütsche scheedt. [[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansche]] Kennteken verbinnt Plattdüütsch mit Engelsch un Freesch. Vergleken mit den beiden sünd man al in dat [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassische]] un noch meer in dat moderne Plattdüütsch noordseegermansche Kennteken verlüstig gaan. To’n noordseegermannschen Kennteken tellt de [[Nasaal (Phonetik)|Nasaalswund]] na dat [[Nasaal-Spirant-Gesett]], so as in *''uns''&nbsp;''>''&nbsp;''ūs, *gans''&nbsp;''>''&nbsp;''Goos, *fimf''&nbsp;''>''&nbsp; ''fiev.'' Ooldsassisch harr noch meer Wöör mit Nasaalswund so as {{Lang|osx|''mūth''}} ‘Mund’, man al dat Middelsassische het de Form ''mund'' wedderherstellt. So finnt sik ook in welk Dialekten vundaag Formen mit Nasaal, so as ''u'''n'''s'' oder ''Ga'''n'''s'' un Formen sünner Nasaal in anner Dialekten, so as ''us'' un ''Goos.'' Noordseegermaansche Kennteken sünd ook de Wegfall vun /{{IPA-Text|t}}/ in *''ist''&nbsp;''>''&nbsp;''is'', de Pronomen ''mi, di, he, wi,'' ''ji'' statts ''mir, dir,'' ''er, wir, ihr'' und de [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]]. Anner Kennteken finnt sik bloot deelwies in’n Plattdüütschen, so as [[Metathees|r-Metathees]] in ''*brinnan'' ‘brennen’&nbsp;>&nbsp;engl. ''burn'', un de [[Assibilatschoon|Assibiliatschoon]], de Ooldsassisch mitmaakt het, [[Middelsassische Spraak|Middelsassich]] aver wedder torüggdreit het, so dat vundaag alleen wat Reliktwöör as „[[Kävers|Sever]]“ oder Naams so as „[[Celle]]“ den Luudwannel noch wiest.<ref>Adolphe van Loey: ''Schönfeld’s Historische Grammatica van het Nederlands. Kankleer, vormleer, woordvorming.'' 8.&nbsp;Druck. Thieme, [[Zutfent|Zütfent]] 1970, <nowiki>ISBN 90-03-21170-1</nowiki>, Kap.&nbsp;9, S.&nbsp;XXXIII.</ref> == Grammatik == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Grammatik}} === Verben === Dat Plattdüütsche [[Konjugatschoon|konjugeert]] (bögt) [[Verb|Verben]] na [[Persoon (Grammatik)|Persoon]], [[Antall (Grammatik)|Numerus]] (Antall), [[Tempus]] (Tied) un [[Modus (Grammatik)|Modus]] (Uutsaagwies) un ünnerscheedt so as anner germaansche Spraken [[Stark Verb|starke]] un [[Swack Verb|swacke Verben]]. ==== Konjugatschoon ==== In dat [[Präsens]] (Nutied) markeert Plattdüütsch den [[Eentall|Singulaar]] (Eentall) mit dree verscheden [[Suffix|Suffixen]] (Nasülven): -''(e)'' för de 1.&nbsp;Persoon (ik/ek)'', -(e)st'' för de 2.&nbsp;Persoon (du)'','' un ''-(e)t'' för de 3.&nbsp;Persoon (he, se, dat/et). ''-e'' an’n Woordenn un /{{IPA-Text|e}}/ in ''-et'' sünd in Rebeden mit [[Apokoop|e-Apokoop]] wegfullen. De [[Mehrtall|Pluraal]] (Meertall) is en [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]], dat will seggen alle dree Personen kriegt, anners as op Hoogdüütsch, dat lieke Suffix: -''(e)t'' oder ''-en.'' Dat ''-(e)t'' is de Form in’n olen plattdüütschen Stammland; [[Oostnedderdüütsch]], [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]], [[Grunnegs|Grönnengsch]] un [[Sleswigsch]] hebbt de Pluraal op ''-en.'''''<ref name=":1">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'' S.&nbsp;268.</ref><ref name=":18">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;65&nbsp;f.</ref>''' Starke Verben un en paar unregelmatige swacke Verben verännert in de 2. un 3.&nbsp;Persoon Singulaar den [[Stammvokaal]], maakt em kort un geevt em, wenn mööglich, enen [[Ümluud]]. {| class="Tabell" |+[[Präsens]] (Nutied) | ! colspan="2" |Swacke Verben ('''maken''') |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik/ek mak-'''e'''/maak-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se mak-'''et'''/maak-'''t'''/mak-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du mak-'''est'''/maak-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et mak-'''et'''/maak-'''t''' |- | ! colspan="2" |Starke Verben (slapen) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik slap-'''e'''/slaap-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se slap-'''et'''/slaap-'''t'''/slap-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du sl<u>ö</u>p-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et sl<u>ö</u>p-'''t''' |} Dat [[Präteritum]] (verleden Tied) billt Plattdüütsch op twee verscheden Aarden: De swacken Verben billen dat Präteritum oorsprünglich met de Nasülven ''-e-de'' för de 1.&nbsp;un 3. Persoon Singulaar, ''-e-dest'' för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar un ''-e-den'' för’n Pluraal.'''<ref name=":1" />''' De Endsülven sünd man in velen plattdüütschen Dialekten afslepen un in Gebeden mit e-Apokoop sünd de 1. un 2.&nbsp;Persoon Singulaar Präsens un Präteritum ganz tohoopfullen.'''<ref name=":18" />''' De starken Verben billt dat Präteritum mit [[Afluud]]. Se wannelt den Stammvokaal un hangt för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar ''-(e)st'' un för de Meertall ''-en'' an'','' de 1. un 3.&nbsp;Persoon Singulaar kriegt kene Endsülv.'''<ref name=":18" />''' De Afluud kann sik je na Dialekt ünnerscheden un is in’n Noordneddersassischen starker vereenfacht, as in’n Westfäälschen, dat deelwies noch verscheden Afluden binnen de Präteritumsformen kennt.<!-- born fehlt --> {| class="Tabell" |+[[Präteritum]] (Verleden Tied) | ! colspan="2" |Swacke Verben (maken) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik/ek mak-'''(e)de'''/mak-'''e'''/maak-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se mak-'''(e)den'''/mak-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du maak-'''d(e)st'''/mak-'''est'''/maak-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et mak-'''(e)de'''/mak-'''e'''/maak-'''∅''' |- | ! colspan="2" |Starke Verben (slapen) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik sl<u>ee</u>p | rowspan="3" |wi, ji, se sl<u>e</u>p-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du sl<u>ee</u>p-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et sl<u>ee</u>p |} ==== Tohoopsett Tieden ==== Anner Tieden sett sik [[Hülpsverb|Hülpsverben]] un [[Partizip|Partizipen]] tohoop: Dat [[Perfekt]] (tohoopsett verleden Tied) sett dat Plattdüütsche so as Hoogdüütsch un Nedderlandsch uut den Hülpsverben ''hebben'' oder ''wesen/ween/sien'' un dat [[Partizip Perfekt]] tohoop. Annerster as Hoogdüütsch bruukt dat Plattdüütsche fakener dat Hülpsverb ''hebben'', so as bi Verben, de angeevt, dat sik wat beweegt. Se bruukt op Platt ''hebben'', wenn kene Richt angeven is, so as ''Ik <u>heff</u> lopen'' statts {{Lang|de|''Ich <u>bin</u> gelaufen''}}'','' man ''Ik <u>bün</u> na Huus lopen''. Dat [[Plusquamperfekt]] bruukt ook de Hülpsverben ''hebben'' un ''wesen/ween/sien'', de man in dat Präteritum staat, un dat Partizip Perfekt, so as ''ik <u>weer</u> na Huus <u>lopen</u>.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;62. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-4-5-1-Formen-des-Praeteritumperfekts.html online])</ref> Dat [[Futur]] (Tokumst) bruukt de Hülpsverben ''schölen/sollen, warrn/werrn'' un ''willen/wollen,'' so as ''du <u>schallst</u> di <u>wunnern</u>'' oder ''he <u>will</u> woll noch <u>kamen</u>''. Faken steit man dat Präsens för dat Futuur, besünners wenn en [[Adverb]] de Tied angivt, so as ''ik <u>kaam</u> glieks'' statts ''Ik <u>schall</u> glieks <u>kamen</u>.''<ref name=":3">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;269.</ref> För dat [[Futur#Futur II|Futurperfekt]] (afslaten Tokumst) bruukt Plattdüütsch de Hülpsverben ''schölen/sollen, warrn/werrn,'' ''willen/wollen,'' dat Partizip Perfekt un den [[Infinitiv]] ''hebben'' oder ''wesen/ween/sien,'' so as ''ik will/schall/warr lopen hebben.'' Dat Futuurperfekt is raar un dat Perfekt kann, so as ook op Hoogdüütsch, för dat Futuurperfekt instaan un finnt sik meist alleen, ween en sik wat vermoden is, so as: ''Dat <u>will</u> he woll <u>maakt hebben</u>.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;62–65. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-4-6-Futurperfekt.html onlien])</ref> ==== Partizipien ==== Plattdüütsch kennt twee [[Partizip|Partizipien]]: [[Partizip Perfekt]] un [[Partizip Präsens]]. Dat Partizip Perfekt billt de swacken Verben mit dat Suffix ''-(e)d/-(e)t'' (so as ''riep-'''(e)t''''' vun ''riepen, bruk-'''et'''/bruuk-'''t''' ''vun bruken'')'', de starken Verben mit Afluud un dat Suffix ''-en'' (so as ''h'''u'''lp-'''en''''' vun ''hölpen'', ''gr'''e'''p-'''en''''' vun ''griepen''). Dat [[Präfix]] (Vöörsülv) ''ge-'', so as op Hoog un Nedderlandsch , is –&nbsp;dat [[Mark-Brannenborger Platt|brannenborgsche]] ''je-'' un dat [[Ostfälsch Platt|oostfäälsche]] un geldersch-overiesselsche ''e-'' uutbenamen&nbsp;– kumplett affullen.'''<ref name=":1" />''' Dat Partizip Präsens kriegt dat Suffix ''-d'' achteran, dat man in groten Delen vun dat Spraakgebeed affullen is, so dat hier Partizip Präsens un Infinitiv gliek klingt.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;79. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-6-2-1-Partizip-Praesens.html online])</ref> ==== Modi (Uutsaagwiesen) ==== Plattdüütsch kennt dree [[Modus (Grammatik)|Modi]] (Uutsaagwiesen): [[Indikativ]] (Würklichskeidsform), [[Konjunktiv]] (Mööglichkeidsform) un [[Imperativ]] (Befeelsform). De Indikativ beschrivt allens, wat echt un würklich is. De Formen sünd baven beschreven. De Konjunktiv beschrivt Wünschen, allens wat unwürklich is un ook de [[indirekte Reed]]. In’n groten Deel Dialekten sünd Konjunktiv un Präteritum gliek. Westfäälsch ünnerscheedt bi velen starken Verben noch egen Konjunktivformen, so as ''ik gönk'' (Konjunktiv) vs. ''ik gonk'' (Präteritum).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68&nbsp;f., 115.</ref> Man ook [[Modaalverb|Modaalverben]], so as ''warrn'' oder ''schölen/sollen,'' köönt den Konjunktiv ümschrieven.<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68.</ref> De Imperativ is in’n Singulaar de slichte Verbstamm, in de Meertall kümmt dat Suffix -''(e)t'' achteran, so as ''griep!'' un ''griep-'''(e)t'''!<ref name=":3" />'' ==== Passiv ==== Dat [[Passiv]] bruukt op Platt dat Hülpsverb ''warrn'' un dat Partizip Perfekt, so as ''He <u>warrt</u> vun enen Hund <u>beten</u>''. Faken steit man dat [[Aktiv]] statts Passiv: ''Em <u>het</u>’n Hund <u>beten</u>''. Een [[Tostandspassiv]] kann Plattdüütsch mit ''ween/wesen/sien'' un dat Partizip Perfekt billen, so as ''De Posten <u>is</u> al <u>besett</u>''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;85&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-8-Aktiv-Taetigkeitsform-und-Passiv-Leideform.html online])</ref> === Substantiven === De [[Substantiv|Substantiven]] bögt Plattdüütsch na [[Kasus]] (Fall), [[Antall (Grammatik)|Numerus]] (Antall) un [[Genus (Grammatik)|Genus]] (Slecht). ==== Kasus ==== De Kasus sünd vergleken mit öller Spraakperioden, man ook mit dat [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsche]], stark vereenfacht. De meisten Dialekten hebbt man en beten meer vun’n Kasus bewaart as [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]], [[Noordgermaansche Spraken|Fastlandskandinaavsch]] oder [[Engelsche Spraak|Engelsch]] un ünnerscheedt noch [[Nominativ|Subjektfall]] un enen [[Objektfall]]. [[Sleswigsch]], [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un [[Nedderlandsch-Neddersassisch|Oostnedderlandsch]] hebbt man enen [[Eenheidskasus]]. De ole [[Dativ]] find sik noch in Kortformen na [[Präpositschoon|Präpositschonen]], so as ''in’<u>n</u> Jaar,'' man ook de Objektfall ''in <u>dat</u> Jaar'' is begäng''.'' Na Süüd to neemt de olen Dativrester to. Dat [[Siuerlänner Platt|Suurländsch]] ünnerscheedt sogaar noch [[Dativ]] un [[Akkusativ]] as twee egen Fäll. De ole [[Genitiv]] find sik alleen in starren Uutdrücken so as ''Tied<u>s</u> genoog'' oder ''winterdag<u>es</u>'' un warrt süss ümschreven, to’n Bispeel mit ''vun'', so as ''dat Enne <u>vun</u> de Straat'', oder mit ''sien/eer'', so as ''Vader <u>sien</u> Hov''.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;271.</ref><ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;139–142. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-2-2-2-Genitiv-2-Fall.html online])</ref> ==== Genus ==== De Spraak ünnerscheedt dree [[Genus (Grammatik)|Genera]] (Slechter): maskulin (männlich), so as ''de Mann'', feminin (wievlich), so as ''de Fru'' un neutrum (saaklich), so as ''dat Kind''. An dat Substantiv sülvenst is meist nich to seen, wat dat Genus is. Deelwies is dat Genus ook anners as op Hoogdüütsch oder ünnerscheedt sik je na Dialekt, to’n Bispeel: ''dat Lief'' (neutrum) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Leib''}} (maskulin), ''de Beek/Beke'' (maskulin oder feminin) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Bach''}} (maskulin), ''dat/de Spegel'' (neutrum oder maskulin) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Spiegel''}} (maskulin).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68&nbsp;f.</ref> ==== Numerus ==== Plattdüütsch ünnerscheedt twee [[Antall (Grammatik)|Numeri]] (Antallen): [[Eentall|Singulaar]] (Eentall) un [[Mehrtall|Pluraal]] (Meertall). De Singulaar is unmarkeert, den Pluraal kenntekent verscheden [[Suffix|Suffixen]] oder [[Ümluud]]. De Formen för de Pluraal wiest vele Ünnerscheden in den verscheden Dialekten. [[Oostfreesch Platt]] bruukt to’n Bispeel kenen Ümluud un markeert de Meertaal mit ''-en'', so as Bispeel ''Bomen, Husen'' statt ''Bööm/Böme, Hüüs/Hüser.''<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;145&nbsp;f.</ref> De meisten plattdüütschen Dialekten kennt man ook de Suffixen ''-er'' un ''-en'' un ''-s.'' Dat ''-e,'' dat sik so in’n [[Westfäölsk Plat|Westfäälschen]] un [[Ostfälsch Platt|Oostfäälschen]] find, is in Dialekten mit [[Apokoop|e-Apokoop]] affullen. De Ümluud, de deent Stammvokaal oder en [[stemmhaft]] Endkunsonant sünd man ook na de Apokoop vun ''-e'' as Pluraalkennteken nableven. Deelwies bruukt de Dialekten mit e-Apokoop man ook en anner Suffix (meist ''-en'') oder de Pluraal blivt unmarkeert. De Suffixen ''-er'' un ''-e'' billt sowied mööglich enen Ümluud. {| class="wikitable" |+Översicht Pluraal op Plattdüütsch<ref>Na [[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;270.</ref> ! ! !-(e)/-'''∅''' !-er !-s !-(e)n !-'''∅''' |- | '''-∅''' |m. |Dag&nbsp;>&nbsp;Dag-'''e'''/D'''aa'''g-'''∅''' |Book&nbsp;>B'''ö'''k-'''er''' |Keerl&nbsp;>&nbsp;Keerl-'''s''' |Oss(e)&nbsp;>&nbsp;Oss-'''en''' | |- | |f. |Muus&nbsp;>&nbsp;M'''ü'''s-e/M'''üü'''s-'''∅''' | |Deern&nbsp;>&nbsp;Deern-'''s''' |Göre/Göör&nbsp;>&nbsp;Gör-'''en''' | |- | |n. |Bredd&nbsp;>&nbsp;Bree'''d''' |Kind&nbsp;>&nbsp;Kinn-'''er''' | | | |- | '''-er''' |m. | | |Hamer&nbsp;>&nbsp;Hamer-'''s''' | |Finger&nbsp;>&nbsp;Finger-'''∅''' |- | |f. | | |Moder&nbsp;>&nbsp;Moder-'''s''' | | |- | |n. | | |Fenster&nbsp;>&nbsp;Fenster-'''s''' | | |- | '''-el''' |m. | | |Düwel&nbsp;>&nbsp;Düwel-'''s''' |Appel&nbsp;>&nbsp;Appel-'''n''' | |- | |f. | | | | | |- | |n. | | |Buddel&nbsp;>Buddel-'''s''' | | |} === Artikels === Plattdüütsch het so as anner westgermaansche Spraken [[Artikel (Woortoort)#Bestimmte Artikels|bestemmte]] un [[Artikel (Woortoort)#Unbestimmte Artikels|unbestemmte Artikels]], de vöör dat Substantiv staat. De bestemmte Artikel is in de Eentall ''de'' för maskuline un femnine Substantiven un ''dat'' ([[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborgsch]] ''det'', Oostnedderlandsch ''(h)et'') för’t Neutrum. In de Pluraal hebbt alle Genera den Artikel ''de.'' De grote Deel plattdüütsche Dialekten ünnerscheedt bi’n bestemmten Artikel ene oblique Form för dat Maskulinum ''den;'' de Artikels för dat Femininum un Neutrum blievt gliek. Dat Sleswiger, oostfreesche un oostnedderlandsche Platt hebbt enen Eenheidsfall; hier ännert sik de Artikels nich.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;149&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-3-1-1-Formen.html online])</ref> In’n Süden givt dat Dialekten, de Dativ un Akkusativ bi den Artikels noch scheden. {| class="wikitable" |+Bestemmt Artikels op Plattdüütsch ! rowspan="2" |Numerus ! rowspan="2" |Kasus ! colspan="3" |Genus |- !maskulin !feminin !neutrum |- | rowspan="2" |'''Singulaar''' |'''Subjektfall''' |de | rowspan="2" |de | rowspan="2" |dat |- |'''Objektfall''' |de'''n''' |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |de | rowspan="2" |de | rowspan="2" |de |- |'''Objektfall''' |} De unbestemmte Artikel is ''e(e)n'', staat bloot bi Substantiven in’n Singulaar un warrt na Kasus un Genus bögt: In’n Singulaar het de Subjektfall de Formen: ''e(e)n'' (maskulin/neutrum) un ''ene'' (feminin). In’n Objektfall het alleen dat Maskulinum ene egen Form: ''ene.'' Dat Suurländsche unnerscheed noch Dativ un Akkusativ, dat Brannenborgsche doot dat bloot bi’n Maskulinum. Faken is de unbestemmte Artikels verkört to ''’n'' (maskulin/neutrum)'', ’ne'' (feminin) oder ''’nen'' (maskulin Objektfall). De [[Suffix|Achterföögsels]] för Kasus un Genus sünd man meist afslepen, besünners bi’n Plattsnacken, so is de unbestemmte Artikel faken alleen ''e(e)n'' oder afkört ''’n'' för alle Genera un Kasus.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;152&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-3-2-1-Formen.html online])</ref> {| class="wikitable" |+Unbestemmt Artikels op Plattdüütsch ! rowspan="2" | ! colspan="3" |Vullformen ! colspan="3" |Kortformen |- !maskulin !feminin !neutrum !maskulin !feminin !neutrum |- |'''Subjektfall''' |e(e)n-'''∅''' | rowspan="2" |en-'''e''' | rowspan="2" |e(e)n-'''∅''' |’n | rowspan="2" |’ne/’n | rowspan="2" |’n |- |'''Objektfall''' |en-'''en''' |’nen/’n |} === Adjektiven === [[Adjektiv|Adjektiven]] stemmt na Kasus, Genus un Numerus mit dat Substantiv op dat se Beotg neemt övereen. So as anner germaansche Spraken kennt ook Plattdüütsch twee verscheden Deklinatschonen för de Adjektiven: de starke Deklinatschoon, wenn dat Adjektiv alleen vöör dat Substantiv steit, un de swacke Deklinatschoon, de na enen Artikel steit. De Endsülven, de verscheden Formen markeert, sünd ''-e'', ''-en'' un je na Dialekt deelwies ook ''-(e)s'', ''-(e)t'' un ''-er''. Besünners bi dat Neutrum, wat minner bi Maskulinum un Feminum, givt dat ook Formen sünner Endsülv.<ref name=":34">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;192&nbsp;ff.</ref> {| class="wikitable" |+Deklinatschoon Adjektiven<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;191.</ref> |- !Numerus !Genus !Kasus !stark !swack |- | rowspan="6" |'''Singulaar''' | rowspan="2" |'''maskulin''' |'''Subjektfall''' |dick-'''e''' Kopp |de dick-'''e''' Kopp |- |'''Objektfall''' |dick-'''en''' Kopp |den dick-'''en''' Kopp |- | rowspan="2" |'''feminim''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |ol-'''e''' Kann | rowspan="2" |de ol-'''e''' Kann |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''neutrum''' |'''Subjektfall''' |oold-'''∅'''/-et Book | rowspan="2" |dat ol-'''e''' Book |- |'''Objektfall''' |oold-'''∅''' Book |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' | rowspan="2" | |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |dick-'''e''' Köpp | rowspan="2" |de dick-'''en''' Köpp |- |'''Objektfall''' |} Adjektiven to stiegern bruukt dat Plattdüütsche dat Suffix ''-er'' för den [[Komparativ]] un ''-(e)st'' för den [[Superlativ]]. De Stamm kann enen Ümluud kriegen un [[Assimilatschoon (Linguistik)|Assimlilatschonen]] köönt opkamen, so as ''jung&nbsp;–&nbsp;jüng-'''er''' - jüng-'''st''', oo<u>ld</u>&nbsp;–&nbsp;ö<u>ll</u>-'''er'''&nbsp;–&nbsp;ö<u>ll</u>-'''st'''''. Een paar Adjektiven hebbt unregelmatige Formen, so as ''good&nbsp;–&nbsp;beter&nbsp;–&nbsp;best'' un ''veel&nbsp;–&nbsp;meer&nbsp;–&nbsp;meist/meerst''. Annerster as op Hoogdüütsch bruukt Platt den Superlativ ook twee Grötten to verglieken: ''He is de jüng'''st''' vun de beiden'' gegenöver {{Lang|de|''Er ist der jüng'''ere''' von den beiden''}}.<ref name=":34" /> === Pronomen === ==== Personaalpronomen ==== De [[Personalpronomen|Personaalpronomen]] ünnerscheedt dree Personen, de Numeri Singulaar un Pluraal un den Subjekt- un Objektfall. De drüdde Persoon Singulaar ünnescheed ook de Genera maskulin, feminin un neutrum. In’n Subjektfall sünd de Formen: ''ik/ek'' (1.&nbsp;Persoon), ''du'' (2.&nbsp;Persoon) un in de 3.&nbsp;Person na Genus ünnerscheden: ''he'' (maskulin), ''se'' (feminin), ''et/dat'' (neutrum). In’n Pluraal sünd de Formen: ''wi/we'' (1.&nbsp;Persoon)'', ji/je/i'' (2.&nbsp;Persoon)'', se'' (3.&nbsp;Persoon)''.'' Alle Dialekten kennt Formen för den Objektfall, de sik je na Dialekt un Dialektgrupp stark ünnerscheden köönt. För de 1. un 2.&nbsp;Persoon Singulaar sünd dat ''mi'' un ''di'' ([[Ostfälsch Platt|oostfäälsch]] ''mik/mek'' un ''dik/dek''). För de 3.&nbsp;Persoon Singulaar ''em/en/enne'' (maskulin un neutrum), ''eer/öör'' (feminin);[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un de [[Nedderlandsch-Neddersassisch|oostnedderländschen]] Dialekten hebbt ook Formen mit /{{IPA-Text|h}}/ vöörn: ''hüm, hör''. För de 1.&nbsp;Person Pluraal is dat ''us/uns'' (oostfäälsch ''üsk/ösk''), för de 2.&nbsp;Persoon is dat ''ju'' mit velen regionalen Varianten as ''jü'', ''jau'', ''jo'', ''jö'', ''juug, u'' un oostfäälsch ''juck/jock/jück/jöck'' . De 3.&nbsp;Persoon Pluraal is ''eer, se, ennen'' oder ''jüm.''<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: NSL, S.&nbsp;274.</ref> ==== Possesivpronomen ==== De [[Possesivpronomen]] sünd in’n Singulaar: ''mien'' (1.&nbsp;Persoon), ''dien'' (2.&nbsp;Persoon), ''sien'' (3.&nbsp;Persoom maskulin/neutrum), ''eer'' (3.&nbsp;Persoon feminin) mit dialektaal verscheden Luudvarianten. In’n Pluraal sünd dat: ''uns/us'' (1.&nbsp;Persoon) un ''ju/jo'' (2.&nbsp;Persoon), ''eer'' (3.&nbsp;Persoon). De drüdde Persoon het ook regionale Varianten, so as ''se, jemeer, ennen'' etc. De Possesivpronomen bögt dat Plattdüütsche so as de Adjektiven, faken givt dat man ook unböögte Formen: ''Ik see mien-<u>en</u>/mien-''∅ ''Vadder.<ref name=":4">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;275.</ref>'' ==== Reflexivpronomen ==== Ene egen Form för dat [[Reflexivpronomen]] kennt alleen de 3.&nbsp;Persoon Singulaar un Pluraal: ''sik'' ([[Oostfreesch Platt|oostfreesch]] ''sük'', [[Ostfälsch Platt|oostfäälsch]] ''sek,'' [[Mark-Brannenborger Platt|brannenborgsch]]/[[Nedderlandsch-Neddersassisch|oostnedderlandsch]] ''sich''), so as ''he/se höögt sik.'' De anner Personen bruukt den Objektfall vun dat Personaalpronomen, so as ''ik höög mi, du höögst di, wo höögt u(n)s, ji höögt jo/ju/juug/jük.''<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a. ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;157&nbsp;f.</ref> Slewswig un Delen vun Holsteen bruukt ''sik'' ook för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar, so as: ''Ji freut sik''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;157. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-4-2-Reflexive-Pronomen-rueckbezuegliche-Fuerwoerter.html online])</ref> Dat Reflexivpronomen för de 3.&nbsp;Persoon is uut’n Hoogdüütschen uutleent, [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], so as ook [[Engelsche Spraak|Engelsch]] un [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]] vundaag noch, harr keen egen Reflexivpronomen.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;274&nbsp;f.</ref> === Syntax === Allgemeen is de Syntax vun’t Plattdüütsche nich so good uutforscht as anner Spraken.<ref>{{Internetquelle |url=https://kipdf.com/perspektiven-einer-modernen-niederdeutschen-syntaxforschung_5ad3fc8f7f8b9a728f8b45a7.html |titel=Perspektiven einer modernen niederdeutschen Syntaxforschung |abruf=2025-07-08 |sprache=en}}</ref> De plattdüütsche Syntax stemmt grotendeels mit’n Satzbo in anner kuntinentaalwestgermaanschen Spraken övereen, is man präägt döör den Bruuk as ene Spraak, de vööral snackt man nich schreven warrt. So finnt sik op Plattdüütsch meist [[Satzreeg|Satzregen]], de nich mit [[Konjunktschoon|Kunjunktschonen]] verbunnen sünd. [[Nevensatz|Nevensätz]] sünd rarer un köönt faken ook sünner Kunjunktschonen begünnen.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;321.&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/3-2-1-Grundsaetzliches.html online])</ref> To’n Bispeel: ''He kümmt nich, he is bang'' oder ''Dat regent, ik bliev to Huus.''<ref>Laurits Saltveit: ''Syntax'', In: ''NSL'', S.&nbsp;285.</ref> Ook as Kennteken vun spraken Spraak find sik ook in schreven Plattdüütsch eer en verbalen Stil as enen nominalen Stil, so as ''wat vundaag passeert is'' statts ''die Ereignisse des Tages.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;285.&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-4-2-Verbale-zeitwoertliche-Umschreibungen-von-Substantiven-Nomen.html online])</ref> Een Ünnerscheed to de düütsche Standardspraak is dat [[Preposition Stranding]], dat will seggen dat [[Pronominaaladverb|Pronominaaladverbien]] scheden warrt, so as ''<u>daar</u>'' ''will ik nix <u>mit</u> to doon hebben s''tatts hoogdüütsch ''<u>Damit</u> will ich (...).''<ref name=":2" /> De scheden Pronominaaladverbien kümmt man ook in dat [[Noorddüütsch Hoochdüütsch|noorddüütsche Hoogdüütsch]] op. Annerster as de düütsche Standardspraak kennt dat Plattdüütsche dubbelt Negatschoon, so as ''Dat hev ik <u>nie nich</u> seggt.''<ref name=":2" /> Dat Phänomeen is ook in hoogdüütschen Dialekten verbreedt un so keen spetschell Kennteken för’t Plattdüütsche. Annerster as de düütsche Standardspraak, man just so as hoogdüütsche Dialekten, kennt Plattdüütsch ene [[Periphraas]] uut ''doon''&nbsp;+&nbsp;Infinitiv, de dat Verb betonen kann, so as ''<u>Verköpen deit</u> se mi nix.''<ref name=":2" /><ref>[[Ingrid Schröder]]: ''Niederdeutsch in der Gegenwart. Sprachgebiet – Grammatisches – Binnendifferenzierung.'' In: Dieter Stellmacher (Ruutgever): ''Niederdeutsche Sprache und Literatur der Gegenwart,'' S.&nbsp;44.</ref> Se finnt sik allerwegens in dat Plattdüütsche, dat givt man regionale Ünnerscheed, ''doon'' in Nevensätzen is fakener in dat [[Noordneddersassisch|Noordneddersassische]] to finnen, dat [[Westfäölsk Plat|Westfäälsche]] het meer ''doon''-Periphrasen in Höövdsätzen.<ref>[[Michael Elmentaler]], Felix Borchert: ''Niederdeutsche Syntax im Spannungsfeld von Kodex und Sprachpraxis,'' S.&nbsp;119.</ref> De ''doon''-Periphraas geit man döör den hoogdüütschen Inflood torügg.<ref name="Elmentaler Borchert">[[Michael Elmentaler]], Felix Borchert: ''Niederdeutsche Syntax im Spannungsfeld von Kodex und Sprachpraxis''. In: ''Germanistische Linguistik'', (220), S.&nbsp;101–135.</ref> Anner spetschell plattdüütsche Periphrasen, sünd Kunstruktschonen de enen [[Aspekt]] uutdrückt, so as Beginn oder de Duur vun wat. Se finnt sik faken ook in de hoogdüütsche Ümgangsspraak vun Noorddüütschland. So kann de Periphraas uut Kopula&nbsp;+&nbsp;''an/bi''&nbsp;+&nbsp;Infinitiv de Duur vun wat uutdrücken, so as ''He weer <u>an’t</u> Studeren dat Dansen <u>to leren</u>'' oder ''Ik bün jüst <u>bi’t Eten</u>.<ref name=":3" />'' As ''[[Rheinische Verlaufsform]]'' is de Kuntruktschoon ook in de düütsche un nedderlandsche Ümgangsspraak to finnen. Wenn wat anduurt, kann de Periphraas uut ''hebben''&nbsp;+&nbsp;''to''&nbsp;+&nbsp;Infintiv dat uutdrücken, so as ''he <u>het</u> veel Kraam <u>to liggen</u>''.''<ref name=":3" />'' Den Beginn vun wat kann de Periphraas ''kamen''&nbsp;+&nbsp;Infintiv uutdrücken, so as ''denn <u>keem</u> he op’n Rüch'' ''<u>to liggen</u>.''<ref name=":3" /> Starker as Hoogdüütsch bruukt Plattdüütsch [[Topikalisatschoon]], dat heet dat Satzleden na rechts oder links hen versett warrt, eer so to betonen un dat [[Topik (Linguistik)|Topik]] vun’n Satz to maken. Bispelen sünd: ''<u>Dat Peerd</u>, dat schüdde mit’n Kopp'', wo ''dat Peerd'' na links hen versett is, oder ''Nu hett he en Knecht had, <u>de Buur</u>, de het Hans heten'', wo ''de Buur'' na rechts hen versett is un so as Topik starker betoont is. == Woordschatt == {{Kiek ook bi|Plattdüütsch Vokabular}} === Woordformatschoon === Plattdüütsch kann nee’e Wöör mit [[Kompositschoon (Linguistik)|Kompositschoon]] (Tohoopsetten), [[Derivatschoon (Linguistik)|Derivatschoon]] (Afleiden) un [[Kunverschoon (Linguisitk)|Kunverschoon]] (Woordaarwessel) billen. Bi de Kompositschoon kann Plattdüütsch twee oder meer Substantiven to enen nee’en Woord tohoopsetten, so as ''Fack-wark-huus.'' Platt bruukt man vergleken mit Hoogdüütsch minner tohoopsett Wöör un billt daarför to’n Bispeel en [[Präpositschonaalattribut]], so as ''Weg na Huus'' statts ''Nahuusweg''. Besüners lange tohoopsett Wöör in’n Hoogdüütschen warrt oplööst oder kört, so as ''Automaat för’t Torüggeven vun Pandbuddels'' oder fakener ''Pandbuddelautomaat'' statts hoogdüütsch {{Lang|de|''Pfandflaschenrückgabeautomat''}}. Vergleken mit’n Hoogdüütschen bruukt Plattdüütsch fakener Wöör, de uut enen [[Imperativ]] (Befeelsform) maakt sünd, so as ''Kiek-in-de-Luft'', ''[[Wippsteert|Wüppsteert]]'' (vun ''wüppen'' un ''Steert'').<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;251.&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-2-1-Zusammengesetzte-Substantive-Nomen-Hauptwoerter-Namenwoerter.html online])</ref> Ene Besünnerheid, de so in’n Hoogdüütschen nich to finnen is, sünd tohoopsett Verben. Se köönt uut Substantiven, Adjektiven un Verben tohoopsett warrn oder uut twee Verben billt warrn, so as ''haartagen'' (Substantiv&nbsp;+&nbsp;Verb), ''geelsnacken'' (Adjektiv&nbsp;+&nbsp;Verb), ''smuustergrienen'' (Verb&nbsp;+&nbsp;Verb).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;62&nbsp;f.</ref> Besünners sünd ook de Verben de sik uut den Verbstamm un denn enen Lievdeel tohoopsett, so as ''begriesmulen'' (begriesen&nbsp;+&nbsp;Muul)'', duuknacken'' (duken&nbsp;+&nbsp;Nacken)'', plinkögen'' (plinken&nbsp;+&nbsp;Oog)''.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;253&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-2-2-Zusammengesetzte-Verben.html online])</ref> Mit [[Affix|Affixen]] (Vöör- un Anföögsels) kann Plattdüütsch nee’e Wöör afleiden (Derivatschoon), so as ''ver-tellen'' uut ''tellen,'' en Woord de Woordaard wesseln maken (Kunverschoon), so as dat Adjektiv ''schiet-ig'' uut’n Substantiv ''Schiet'' mit dat [[Suffix]] ''-ig.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;249, 263.</ref> Deelwies bruukt Plattdüütsch man anner Affixen as Hoogdüütsch dat sülve Woord to billen, so as ''Düüster-<u>nis</u>'' statts {{lang|de|''Dunkel-<u>heit</u>''}} oder ''<u>be</u>-leven'' statts un {{lang|de|''<u>er</u>-leben.''}}<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;273&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-3-3-1-Zur-unterschiedlichen-Verwendung.html online])</ref> === Nee’e Wöör un Juxwöör === {{Kiek ook bi|Neosassismus}} [[Bild:Bombus SNY02094 (51337141479).jpg|duum|„Plüüschmoors“ is faken Juxwöör för ‘[[Hummel]]’, wenn Hoogdüütsche enen Plattdüütschen na enen spaßig Woord op Platt fraagt]] In modernen Tieden het Plattdüütsch veel Wöör för nee’e Technolgie uut sienen Dackspraken Hoogdüütsch oder Nedderlandsch övernamen. Statts Leenwöör uut den Dackspraken to övernemen, givt dat deelwies Versöök egen plattdüütsche Wöör uuttodenken.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;279&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-5-Uebernahme-von-Fremdwoertern.html online])</ref> Een Deel vun so’ne Wöör kaamt uut de mündliche Spraak un het ook Ingang in de plattdüütsche Ümgangsspraak funnen, anner sünd künstliche Vöörslääg, de nüms bruken deit. Een groten Deel sünd Juxwöör, also kene seriösen Wöör un ook keen eernsthaftigen Versöök för plattdüütschen [[Spraakuutbu|Spraakuutbo]]. Een Deel Plattdüütschsnackerschen un -snackers seet düssen Slag Wöör daarüm kritsch, denn se maakt Platt noch meer en „Spraak to’n Högen“.<ref name=":29">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2024/11/MehrWoeoerFoerPlatt.pdf |titel=Mehr Wöör för Platt - Woans geiht Spraakutbo? |werk=www.niederdeutschsekretariat.de |seiten=14.&nbsp;f. |archiv-datum=https://web.archive.org/web/20241216170706/https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2024/11/MehrWoeoerFoerPlatt.pdf |abruf=2024-12-16}}</ref> Bispelen för so’ne Wöör sünd ''Plüüschmoors'' för ‘[[Hummel]]’ oder ''Snutenpulli'' för ‘[[Mund-Nees-Dook|Mund-Neesdook]]’.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Lustige-Woerter |titel=Weten: Lustige Wörter |abruf=2024-12-25}}</ref> De Kategorie „beste aktuelle plattdüütsche Uutdruck“ bi dat [[Plattdüütsch Woort vun’t Johr]] tekent meist wenig eernsthaftige nee’e Wöör uut, so as ''Ankiekbook'' för ‘[[Facebook|Facebook’]], ''Brägenplietschmaschin'' för ‘[[Künstlike Intelligenz|künstliche Intelligenz]]’ oder ''fuurtsen-roewertrecken-Code'' för ‘[[QR-Kood]]’.<ref name=":29" /><!-- Juxwöör in NL? --> === Plattdüütsche Wöör uut anner Spraken === Sied den Schrievsprakenwessel het Plattdüütsch meer un meer [[Germanismus|hoogdüütsche Wöör]] övernamen. [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] as Kultuurspraak weer in de Neetied ook in Delen vun Westdüütschland begäng, so dat sik hier ook veel Nedderlandschs in’n Woordschatt finnt. In’n Mark-Brannenborger Platt finnt sik welk nedderlandsche Reliktwöör, de [[Fläämsch|flaamsche]] Kolonisten in de Gegend bröchten.<ref>[[Gilbert A. R. De Smet|Gilbert de Smet]]: ''Niederländische Einflüsse im Niederdeutschen'', In: ''NSL'', S.&nbsp;730–761.</ref> De nedderlandsch-neddersassischen Dialekten hebbt sünnerlich in dat 20.&nbsp;Jhd. veel [[Nedderlandismus|nedderlandsche Wöör]] övernamen. Mit de [[Oostkolinsatschoon]] het besünners dat [[Oostnedderdüütsch|Oostnedderdüütsche]] [[Slawismus|slaawsche Wöör]] övernamen. Dat [[Wendländsch Platt|Wendlandsche Platt]] het besünners veel Reliktwöör uut dat [[Polaabske Sproke|Polaabsche]]. As [[Lehnwoort|Leenwöör]] hebbt sik welk slaawsche Wöör, so as ''[[Döns]]'', ook in dat ole Stammland hen uutbreedt. Al in’t [[Middelsassische Spraak|Middelsassische]] setten sik wat slaawsche Leenwöör döör, so as ''[[Pietsch|Pietsch(e)]]'' för öller ''Sweep''. [[Nedderpreußisch Platt|Nedderpreußisch]] un [[Baltendüütsch]] harrn bet in de Neetied direkten Kuntakt mit’n Slaawschen un [[Baltsche Spraken|Baltschen]], so dat sik hier besünners veel Leenwöör finnt.<ref name=":20">[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interreferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;690–693.</ref> Langs de Noordseeküst, wo Plattdüütsch de freeschen Spraken verdrängt het, finnt sik [[Frisismus|freesche Wöör]], so as [[Oostfreesche Spraak (Freesch)|oostfreesche]] Wöör in dat [[Oostfreesch Platt]] oder en paar wenige Wöör uut dat [[Eidersteder Freesch]] op dat Halveiland Eidersteeed. Dat nedderlandsche [[Stellingwarfs|Stellingwarvsch]] un [[Pompstersch]] hebbt Wöör uut dat [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] övernamen.<ref name=":30">Arne Spenter: ''Niederdeutsch-friesische Interferenzen,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;762–782.</ref> [[Gallizismus|Franzöösche Wöör]] kemen al in middelsassische Tied över de Nedderlannen in’t Plattdüütsche. Düsse Slag Wöör is besünners in den westlichen Dialekten fakener.<ref>Hermann Schönhoff: ''Französische Lehnworte in den niedersächsischen Mundarten''. In: ''Germanisch-romanische Monatsschrift'' 1 (1909), S.&nbsp;356-367.</ref> De grote Deel franzöösche Wöör in’t Plattdüütsch keem avers in’n 18. un 19.&nbsp;Jhd över’t Hoogdüütsch un ümfaat Wöör rund üm dat [[Militäär]], so as ''Generaal'' un ''kummedeern'', de Verwandschopsnamen, so as ''Onkel/Unkel'' un ''Tant(e)'' un Wöör üm de Levenwies vun de betern Lüüd, so as ''kommodig, kumpelsant'' oder ''Pleseer''.<ref>Emil Mackel: ''Romanisches und Französisches im Niederdeutschen''. In: ''Festschrift Adolf Tobler zum 70. Geburtstage''. Dargebracht von der Berliner Gesellschaft für das Studium der neueren Sprachen. [[Bronswiek]]1905. S.&nbsp;263-273.</ref> In de [[Seemannsspraak]] het Plattdüütsch al frö wat [[Anglizismus|engelsche Wöör]] övernamen, so as ''Boot'' oder ''Dock.''<ref>Christopher Moss: ''Niederdeutsch-englische Sprachzusammenhänge,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;664.</ref> In nee’ere Tied kemen över’t Hoogdüütsche oder Nedderlandsche ook anner engelsche Wöör in’t Plattdüütsche, so as ''Computer'' oder ''Notebook.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;279&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-5-Uebernahme-von-Fremdwoertern.html online])</ref> === Plattdüütsche Begrepen in annere Spraken === {{Kiek ook bi|Plattdüütsch Inwark op annere Spraken}} In de Hansetied het dat Plattdüütsche dull op de [[Skandinaavsche Spraken|fastlandskandinaavschen]] Spraken inwarkt. So schull bet to de Halv vun de sweedsche Woordschatt enen plattdüütschen Oorsprung hebben. Ook na’t [[Baltikum]], na [[Russland]], na [[England]] un [[Iesland]] sünd döör de Hanse wat plattdüütsche Wöör kamen.<ref>Karl Hyldgaard-Jensen: ''Mittelniederdeutsch und die skandinavischen Sprachen,'' In: ''NSL'', S.&nbsp; 666–677.</ref> Na de överbleven Wöörlisten het dat uutstorven [[Polaabske Sproke|Polaabsch]] an de 20&nbsp;% plattdüütsche Wöör uutleent.<ref>[[Kazimierz Polański]]: ''Polabian''. In: Bernhard Comrie, Greville Corbet (Ruutgevers): ''The Slavonic languages'', Routledge: London/New York 1993, S.&nbsp;822.</ref> In’t [[Kaschuubsche Spraak|Kaschuubsche]] kaamt rund de Halv vun’n germaanschen Leenwöör uut’n Plattdüütschen, vöör al uut dat [[Oostpommersch Platt|Hinnerpommersche]].<ref>[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;687&nbsp;f.</ref> Dat Poolsche het eer hoog- statts plattdüütsche Leenwöör. Man de Wöör üm de Seefaart, so as {{Lang|pl|''bak''}} ‘[[Baak (Seeteken)|Baak]]’, {{Lang|pl|''śluza''}} ‘[[Slüüs]]’ oder {{Lang|pl|''sztymbort''}} ‘[[Stüerboord|Stüürboord]]’, sünd plattdüütsch''.'' De [[Masuursch|masuurschen]] Dialekten hebbt wedder en beten meer Platt övernamen, so as ''brukować'' ‘bruken’ oder ''dek'' ‘Dack’.<ref>[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;689&nbsp;f.</ref> Ook [[Neddersorbsche Spraak|Neddersorbsch]], dat in öllere Tieden ene gemeensame Grenz mit dat Plattdüütsche harr, het Wöör övernamen. Een lütten Deel Platt is so över’t Neddersorbsche ook in’t [[Böversorbsche Spraak|Böversorbsche]] kamen, dat süss eer [[Middeldüütsch|middeldüütsche]] Wöör uutleent het.<ref name=":20" /> Al [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]] un later besünners de [[Oostfreesche Spraak (Freesch)|oost]]- un [[Noordfreesche Spraak|noordfreeschen]] Mundaarden stünnen sied de middelsassische Tied mit’n Plattdüütsch in engen Kuntakt, so dat se veel Wöör, deelwies ook Grundvokabulaar, övernamen hebbt.<ref name=":30" /> So sünd to’n Bispeel de Tallen {{Lang|frr|''sööwen''}}, {{Lang|frr|''dörtig''}}, {{Lang|frr|''sööwentig''}} un {{Lang|frr|''hunnert''}} in dat [[Öömrang|Amrumer Freesch]] plattdüütsch.<ref>[[Nils Århammar]]: ''Die Amringer Sprache''. In: ''Amrum. Geschischte und Gestalt einer Insel.'' Hansen & Hansen: [[Itzhoe]] 1969, S.&nbsp;132.</ref> Op dat Westfreesche harr Plattdüütsch kenen groten Inflood.<ref name=":30" /> Later sünd, as de [[Düütsche Spraak|hoogdüütsche]] Standardspraak opkamen weer, wo ook Lüüd uut plattdüütsche Rebeden bi Andeel harrn, döör Schrievers uut’n Noorden ook welk plattdüütsche Wöör Deel vun dat Hoochdüütsche worrn, so as {{Lang|de|''dröge''}} oder {{Lang|de|''Achterdeck''}}. Anner Wöör uut dat Plattdüütsche sünd man nich Deel vun de Schriftspraak, aver vun de [[Noorddüütsch Hoochdüütsch|Ümgangsspraak in Noorddüütschland]] worrn, so as: ''schnacken, küern, Trecker'' oder ''duun.''<!-- Born? NSL? --><!-- neddersassisch/oostnedderlandsch Wöör in NL Standardspraak? --> === Wöörböker === Den plattdüütschen Woordschatt dokumenteert besünners de [[Idiotikon|Grootlandschopswöörböker]], so as dat [[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch|''Sleswig-Holsteensch Wöörbook'']], dat [[Niedersächsisches Wörterbuch|''Neddersassisch Wöörbook'']], dat ''[[Mecklenburgisches Wörterbuch|Mekelborgsch Wöörbook]]'' oder dat ''[[Westfälisches Wörterbuch|Westfäälsch Wöörbook]]''. Daaarto givt dat veel Wöörböker un Wöörlisten för lütter Dialektregionen. === Seggwöör un Wellerismen === Typsch för’t Plattdüütsch sünd [[Wellerismus|Wellerismen]]. Se bestaat uut dree Delen: en Seggwoord, denn en, de dat seggt (''…'', ''see he/se/de …,'')'','' un opletst de Ümstänn in de dat seggt warrt. De letste Deel givt den Seggwoord meist enen komischen Drei.<ref>Michael Töteberg: ''Sprichwort, Rätsel, Sage und Märchen'', In: ''NSL'', S.&nbsp;491&nbsp;f.</ref> Een Bispeel is: ''Dubbelt höllt beter, see de Jung, daar streu he sik Zucker op’n Sirop''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;317&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/3-1-8-2-Beispielssprichwoerter-Doeoentjes.html online])</ref> == Schrievwies == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Orthographie|titel1=Plattdüütsche Orthografie}} [[Bild:Sass woorbook.jpg|duum|Dat Wöörbook na [[Johannes Sass]] (hier de Uutgaav vun de [[Fehrs-Gill]]) het mit siene Schrievregels groten Inflood op de noordneddersassische Schrievwies namen]] Plattdüütsch bruukt dat [[Latinsche Schrift|latiensche Alphabeet]], in Düütschland fröher ook as [[gootsche Schrift]]. De eersten [[Ooldsassische Spraak|ooldsassischen]] Texten hebbt besünners na dat franksche [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]] keken. As [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] [[Hansespraak]] stünn dat plattdüütsche an’n Anfang vun ene överegionale Uutglieksschrievwies, so dat sik vergleken wenig Dialektkennteken in schreven Texten finnt. As Resultaat vun de lange Tied as ünnerdrückt Spraak, het Plattdüütsch vundaag kene eenheidliche Schrievwies meer un is in verscheden regionale Schrievtraditschonen opdeelt.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie und Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;239.</ref> De Schrievwiesen in Düütschland kiekt meist na hoogdüütsche Orthografie; de in’n Nedderlannen na de nedderlandsche Schrievwies. Problemen maakt so avers Luden, de dat in’n [[Dackspraak|Dackspraken]] nich givt, so as de Achtervokaal {{IPA|ɑː~ɔː}}, oder Ünnerscheden, de Düütsch un Nedderlandsch nich kennt, so as de ö-Luden {{IPA|œː}} un {{IPA|œʏ}}.<ref>Gerhard Hinsch: ''Schreibung des Niederdeutschen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;184, 189.</ref> Een Deel Schrievwiesen bruukt kene Sünnerteken, de dat Hoogdüütsch nich kennt, anner bruukt Sünnerteken so as ''[[ę]]''[[Ę|,]] ''[[œ]]'' ode ''[[å]].'' För dat [[Noordneddersassisch|Noordneddersassische]] is de [[Sass’sche Schrievwies]], de sik stark na dat Hoogdüütsche richt, wied verbreedt. [[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborgsch]] leent sik an de Schrievwiesen ümto an. För dat [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterlandsche]] givt dat man uutarbeidt Schrievwiesen, so as de Regels vun [[Klaus-Werner Kahl]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattdeutsch.net/pages/platt-schreiben.php |titel=Platt schreiben |werk=plattdeutsch.net |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241211224142/https://www.plattdeutsch.net/pages/platt-schreiben.php |archiv-datum=2024-12-11 |abruf=2025-01-08 |sprache=de}}</ref> Anner [[Westfäölsk Plat|west]]- un [[Ostfälsch Platt|oostfäälsche]] Dialekten bruukt vele verscheden regionale Schrievwiesen.<ref name=":21">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Rechtschreibung |titel=Rechtschreibung des Plattdeutschen |werk=plattmakers.de |abruf=2024-12-09}}</ref> För dat [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelnborg-Vöörpommersche]] is de Schrievwies na [[Renate Herrmann-Winter]] begäng.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.wb-mv.niederdeutsche-literatur.de/wb_mv_text-id.php |titel=Wörterbuch Mecklenburg-Vorpommern |abruf=2022-06-18}}</ref> [[Plautdietsch]] het egen Schrievwiesen uutdacht, de ook na’t Hoogdüütsche kiekt oder sik deelwies stärker afsetten wüllt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plautdietsch-freunde.de/woo-schriew-wie-plautdietsch.html |titel=Woo schriew wie Plautdietsch? |abruf=2022-06-18}}</ref> Dat [[Pomerano]] in Brasilien is lange nich schreven worrn, bruukt man vundaag meist ene Schrievwies, de op [[Ismael Tressmann]] torügggeit un sik mit Sünnerteken un lütt schreven Substantiven stärker vun dat hoogdüütsche Schriftbild ünnerscheidt.<ref name=":21" /> In’n Nedderlannen richt sik de Orthografie na dat nedderlandsche Vöörbild. För de verscheden Dialektgruppen bestaat egen Schrievtraditschonen. Versöök för överregionale Schrievregels so as de [[Vosbergenschriefwies]] uut’n 1950-er Jaren, de ook versöch Dialekten op de düütsche Sied mit to bedenken, de [[SONT-spelling]] uut’n 2000-er oder de [[Algemene Nedersaksische Schriefwieze]] uut de [[nedderlandsch-neddersassische Wikipedia]] kunnen sik nich wiedhen döörsetten.<ref>{{Internetquelle |url=www.wiziq.com/tutorial/146679-SONT-spelling |titel=SONT-spelling |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200814061841/https://www.wiziq.com/tutorial/146679-SONT-spelling |archiv-datum=2020-08-14 |abruf=2025-04-02}}</ref> Mit dat late 20.&nbsp;Jhd. un in’n 21.&nbsp;Jhd sünd besünners in’n [[Internet|Internett]] Initschativen för [[Intersaksische Schriivwise|Intersassische Schrievwiesen]] opkamen, de versöcht den egen Charakter vun de Spraak ruuttostellen, sik vun de Dackspraken afsetten wüllt un ene gemeensame Schrievwies för de düütschen un nedderlandschen Dialekten to finnen versöökt. Bispelen sünd [[Snorre Björkson]] sien ''[[Nordlannsk]]'',<ref>Kellner: ''Zwischen Anlehung und Abgrenzung'', S.&nbsp;295–307.</ref> [[Reinhard F. Hahn]] siene ''[[Algemeyne Schryvwys’|Algemeyne Schrywys’]]'' oder de ''[[Nysassiske Skryvwyse]]'', de man buten dat Internett meist nich bruukt warrt.<ref name=":21" /> == Nedderdüütsche Philologie == [[Bild:Agathe Lasch.jpg|duum|[[Agathe Lasch]] weer de eerste Hamborger Perfessersch för Nedderdüütsch un tellt to den wichtgsten nedderdüütschen Philologen. Eer ''Mitteniederdeutsche Grammatik'' is ook vundaag noch en Standardwark.]] De Wetenschop, de Plattdüütsch ünnersöcht, heet [[Nedderdüütsche Philologie|''Nedderdüütsche Philologie'']]. Se höört in Düütschland meist to de [[Germanistik]], in’n Nedderlannen to de [[Nedderlandistik]].<ref name="NSL1-6">[[Jürgen Meier]], [[Dieter Möhn]]: ''Geschichte un Methoden der niederdeutschen Philologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;1–6.</ref> Anners as to’n Bispeel de [[Westfreesland|westfreesche]] [[Frisistik]], de [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] ook as Wetenschopsspraak bruukt, is nich Plattdüütsch man Hoogdüütsch un deelwies Nedderlandsch de Wetenschopsspraak in düsse Disziplin.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Frisian Reference Grammar, Omkearwurdboek fan de Fryske taal, Ta de Fryske syntaksis, Wurdfoarried en Wurdgrammatika'' (Rezenschoon), In: ''Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik'', 57.&nbsp;Jg. Heft&nbsp;1 (1990), S.&nbsp;117.</ref> Wetenschoplich Interess an’t Plattdüütsche is in dat 18.&nbsp;Jhd. mit [[Idiotikon|Idiotika]], de Wöör uut den Volksmundaarden sammelt, anfungen, so as [[Michael Richey (1678–1761)|Michael Richey]] sien {{lang|la|''[[Idioticon Hamburgense]]''}} oder [[Johann Carl Dähnert]] sien pommersch {{lang|de|''Platt-Deutsches Wörterbuch''}}. So weer [[Lexikografie]] de Vöörlöper för de nedderdüütsche Philologie later.<ref name="NSL1-6" /> Mit’n 19.&nbsp;Jhd. is de Germanistik as Wetenschop an un för sik opkamen. Eerst befaat sik de nedderdüütsche Philologie grotendeels mit de oold- un middelsassischen Spraakdenkmalen un geev kritische Textuutgaven ruut. To’n Enn vun dat 19.&nbsp;Jhd begünn de nedderdüütsche Philogie ook de modernen plattdüütschen Dialekten intensiver uuttoforschen. So stünn nu besünners de [[Dialektologie]] in’n Vöörgrund. 1874 grünn sik de ''[[Verein für niederdeutsche Sprachforschung]]'' mit de Afsicht de plattdüütsche Spraak mit eer Literatuur un Dialekten uuttoforschen.<ref name="NSL1-6" /> Mit de tweden Halv vun dat 20.&nbsp;Jhd. kemen in de nedderdüütsche Philologie [[Sotscholinguistik|sotscholinguistsche]] Fragen op, de to’n Bispeel ünnersöökt woans sik Plattdüütsch un siene [[Dackspraak|Dackspraken]] mit eenanner verhöllt. Eerst mit 20.&nbsp;Jhd. sünd egenstännige Leerstööl för nedderdüütsche Philologie inricht worrn, vöördem weer dat meist en Ünnerdeel vun de allgemene Germanistik oder mit Leeropdrägen afdeckt.<ref name="NSL1-6" /> Dat [[Nedersaksisch Instituut|''Nedersaksisch Instituut'']] an de [[Rieksuniversität Grönneng]] is 1953 grünnt worrn, man 2010 oplööst worrn. Ook vundaag is de nedderdüütsche Philolgie an den meistenn Universitäten en Ünnerdeel vun de Germanistik un keen egen Leerstool. <!-- Givt dat wat wichtigs to de "Nedersaksische taal- en letterkunde" in NL, dat binnen staan mott? --> == Kultuur == Plattdüütsch Kultuurleven mit Verenen, Speeldelen un Schrieverslüüd richt den Blick meist op alleen de egen Regioon. Wenige Institutschonen sünd ook överregionaal opstellt, so as dat [[Institut för nedderdüütsche Spraak]], de Tiedschrift [[Quickborn (Tietschrift)|Quickborn]], de [[Beemsen-Dagfohrt]] oder de Organisation [[SONT]] in’n Nedderlannen. Ook Priesen för plattdüüsche Schrieveree un Kultuur sünd meist överegionaal uutricht, so as de [[Fritz-Reuter-Pries (Stemhagen)|Fritz-Reuter-Pries]], de [[Freudenthal-Pries]], de [[Klaus-Groth-Pries (Heid)|Klaus-Groth-Pries]] oder [[Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln|Literatuurpries vun de Stad Kappeln]].<ref name=":19">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;184&nbsp;f.</ref> Ook wenn sik alle acht noorddüütschen Bundslänner verplicht hebbt dat plattdüütsche Kultuurleven to föddern, givt dat meist givt dat nich noog Steden un Nettwarken an de sik Lüüd in plattdüütschen Kultuurvereen wennen köönt, de plattdüütsche Kultuurarbeid koordineert.<ref>''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;14&nbsp;f ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> === Literatuur === [[Bild:KGrothWKrauskopf.jpg|duum|[[Klaus Groth]] (1884, vun Wilhelm Krauskopf)]][[Plattdüütsche Schrieveree|Plattdüütsche Literatuur]] betekent de schreven Warken – so as [[Romaan|Romaans]], [[Gedicht|Gedichten]], [[Vertellsel|Vertellsels]] oder [[Leed (Musik)|Leder]]&nbsp;– in verscheden plattdüütschen Dialekten un is in siene Form vundaag in’n 19.&nbsp;Jhd anfungen. De Themen sünd meist dat Landleven, de egen Kuntrei, Volkskultuur un verleden Tieden.<!-- born fehlt --> Literatuur op Platt is sied den Beginn in’n 19.&nbsp;Jhd. nich alleen as kunstsinnigen Uutdruck dacht, se schall ook plattdüütsche [[Spraakpleeg]] wesen.<!-- born fehlt --> Na de Daalgang vun de middelsassische Schrievspraak is Plattdüütsch lange Tied nich schreven worrn. Literatuur op Platt begünn suutje in’n 18.&nbsp;Jhd, avers eerst in’n 19.&nbsp;Jhd stellen [[Klaus Groth]] un [[Fritz Reuter]] – de plattdüütschen Klassiskers&nbsp;–<!-- born fehlt --> in [[Düütschland]] ene nee’e plattdüütsche Literatuur op de Been. In’n [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] is de Literatuur en Stücken later anfungen, to’n Bispeel mit [[Dörpsnovell|Dörpsnovellen]]. In’n 19. un 20.&nbsp;Jhd. folgt velen Warken un Schrievers in de Nafolg vun Groth un Reuter. Sied dat 20.&nbsp;Jhd. nimmt de plattdüütsche Schrieveree af un is het Delen vun dat Spraakrebeed al vullkamen nalaten.<ref>[[Robert Langhanke]]: ''Neuniederdeutsche Literatur: Über Beginn und nahenden Abschluss einer überschaubaren Literaturtradition'' ([https://open.fau.de/server/api/core/bitstreams/471e5920-dfb5-408d-81af-c6a8643a1861/content online])</ref> De [[Plautdietsch|plautdietsche]] Schrieveree is eerst laat in dat 20.&nbsp;Jhd mit Schrievers as [[Arnolt Ditj]] un [[Ruben Ap]] anfungen.<!-- born fehlt --> Ene wichtige Positschoon hebbt de [[Literaarsche Sellschop|Autorensellschoppen]], de enen groten Deel to plattdüütsche Kultuur bidreegt. Wichtig sünd de [[Augustin Wibbelt-Selschup|Augustin Wibbelt-Sellschop]], de [[Fehrs-Gill]], de [[Freudenthal-Sellschop]], de [[Fritz-Reuter-Sellschop|Fritz-Reuter Sellschop]] oder de [[Klaus-Groth-Sellschop]], de alle ook vele [[List vun plattdüütschen Priesen|Priesen för plattdüütsche Literatuur]] uutgeevt. Wichtig för de plattdüütsche Schrieveree weren ook Literatuurtiedschriften, so as de ''[[Quickborn (Tietschrift)|Quickborn]]'' oder ''[[Diesel (Blatt)|Diesel]]'' in Düütschland un ''[[’t Swieniegeltje]]'', ''[[Krödde]]'' un ''[[Roet]]'' in’n Nedderlannen.<ref name=":19" /><!-- born fehlt --> === Musik === [[Bild:Liedermacher Knut Kiesewetter (Kiel 68.106).jpg|duum|[[Knut Kiesewetter]] (1976)]] [[Bild:Ina Mueller 2 HagenU.jpg|duum|[[Ina Müller]] (2008)]] [[Plattdüütsche Musik]] is mit Gedichten, de [[Volksleed|Volksleder]] worrn sünd anfungen, so as [[Klaus Groth]] sien ''[[Lütt Matten de Has’]]'' oder [[Fritz Reuter]] sien [[De Eikboom|''Eikboom'']].<ref>[[Heike Müns]] (Ruutgeversche): ''Niederdeutsches Liederbuch. Volkstümliche Lieder aus 5 Jahrhunderten.'' [[Hinstörp]], Rostock 1981.</ref> Bi anner Leder is de Schriever unkünnig bleven, so as ''[[Dat du mien Leevsten büst]]'' oder [[Herrn Pastor sien Kauh|''Herrn Pastor sien Kauh'']]. In de 1960-er un 1970-er Jahren hebbt [[Folkmusik|Folkmusiker]] plattdüütsche Musik wedder in’n Leven haalt. Mit enen plattdüütschen Stück het [[Knut Kiesewetter]] den Anfang maakt un anner Musiker so as [[Hannes Wader]] inspireert. Ook in [[Mekelnborg]] weren Plattdüütsch in de Volksszeen vun de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] populäär, so as dat Duo [[Piatkowski & Rieck]] oder de Singer [[Kurt Nolze]]. Populäre Folkgruppen geev dat ook in’n Nedderlannden, so as [[Törf (Band)|Törf]], de op [[Grunnegs|Grönnengsch]] süngen. Een beten later is hier mit de [[Achterhooks|achterhooksche]] Band [[Normaal]] de [[Buurnrock|Burenrock]] opkamen. In de 1980-er kemen ook Gruppen op, de [[volkstümliche Musik|''volkstümliche Musik'']] op Platt maken, so as ''[[Godewind]], [[De Plattfööt]]'' oder ''[[Speelwark]]''. In de 2000-er Jaren weren [[Ina Müller]] ere Alben mit Covers vun [[Popmusik|Popsongs]] populäär. 2009 is de Hamborger Popgrupp [[De Tüdelband|''De Tüdelband'']] opkamen. Anner Musikstilen find sik hier un daar so as de [[Hardcore-Punk|Hardcore-Grupp]] [[COR (Band)|COR]] mit dat Album ''Snack Platt orrer stirb'' oder ''[[De fofftig Penns]]'' mit elektroonschen [[Hip-Hop (Musik)|Hip-Hop]]. Een Pries för plattdüütsche Musik is de [[Bad-Bemsen-Pries]], man ook anner plattdüütsche Priesen tekent Musikers uut. Mit [[Plattsounds Bandcontest|Plattsounds]] un [[Plattbeats]] givt dat Musikweddstrieden, de sik an junge Lüüd richt un opmünnern schöölt plattdüütsche Musik to maken.<!-- Givt dat noch NL-Bands, Singers, de binnen staan schöölt? --> === Theater === [[Bild:2014-07-10 Conni Ohnsorg-Eingang S1-3082.jpg|duum|Logo vun dat [[Ohnsorg-Theater]] an’n Ingang vun dat Bieberhuus in [[Hamborg]]]] Een wichtigen Deel in’t plattdüütsche Kultuurleven neemt de Speeldelen in, so dat de [[UNESCO]] dat [[Plattdüütsch Theater|plattdüütsche Theater]] 2014 as [[immateriell Kultuurarv]] opnamen het.<ref name=":11">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> Nadem dat de [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] Schrievspraak wegdrängt worrn is, find sik Plattdüütsch noch in [[Fastelavendstück|Fastelavendstücken]] mit groffen un erootschen Humoor. In de [[Barock|Barocktied]] sünd plattdüütsche Twüschenspelen in anners hoogdüütschen Stücken begäng, wo groffe Burenfiguren Platt snackt. Mit dat 19.&nbsp;Jhd. kemen wedder eerste Dramen op Platt op un mit de nedderdüütsche [[Bühnenbewegung]] üm 1900 hebbt sik ook proffeschonellere plattdütsche Speeldelen grünnt. De bekannteste plattdüütsche Speeldeel is dat [[Ohnsorg-Theater]] in [[Hamborg]], dat mit’n Feernseen sied den 1950-er Jaren ook in ganz Düütschland bekannt worrn is (De Stücke sünd man för’t Feernseen in [[Missingsch]] överdregen worrn). Dat anner profeschonell Theater is de [[Fritz-Reuter-Bühn]] in [[Swerin]]. Halvproffeschonelle Theaters givt an de 35, de in den dree Landsverbünnen vun’n [[Nedderdüütsch Bühnenbund|Nedderdüütschen Bühnenbund]] organiseert sünd. Bavento givt dat an de 3000 Laienspeeldelen.<ref name=":11" /> <!-- Theater op Platt in NL? --> === Radio un Höörspeel === De Höörfunk speelt ene wichtige Rull för dat Plattdüütsch.<ref name=":38">''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;12. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> Een vull [[Plattdüütsch Radioprogramm|Radioprogramm op Platt]] givt’t in Düütschland man nich. De Initschativ [[Funklock stoppen|''Funklock stoppen'']] het vun 2020 an versöcht en plattdüütsch Radioprogramm op de Been to stellen. Se mossten dat Programm [[Plattradio]] man wedder instellen.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattradio.com/ |titel=Startsiet – Plattradio |abruf=2024-12-05 }}</ref> [[Hör mal ’n beten to]]'' sennt op de NDR jeden Dag plattdüütsche Dööntjes. De [[Plattdüütsch Nahrichten|''plattdüütschen Nahrichten'']] op [[Radio Bremen]] sennt sössmaal de Week aktuelle Informatschonen op Platt.<ref name=":12">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> De nedderlandsche Internettradiosenner [[Alles Plat|''Alles Plat'']] sennt Programm kumplett op Platt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.allesplat.nl/ |titel=Alles plat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241104053935/http://www.allesplat.nl/ |archiv-datum=2024-11-04 |abruf=2025-02-04}}</ref> Bet 2011 geev dat ook dat twentsche Radioprogramm ''[[Aksent]]'' op [[Radio Oost]].<ref>{{Internetquelle |url=www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |titel=Aksent |werk=rtvoost.nl |archiv-url=https://web.archive.org/web/20080317172643/http://www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |abruf=2008-04-17}}</ref> Besünners vun 1950 bet in de 1990-er Jaren sünd [[plattdüütsche Höörspelen]] in’t Radio geern anhöört worrn. Se hebbt man mit Maatregels to’n Geldsparen un den vundaag ringeren Tohörertallen en good Stück vun eer olen Stand verloren.<ref name=":11" /> Se begünnen in’n 1920-er Jaren, as [[Hans Böttcher (Speelbaas)|Hans Böttcher]] plattdüütsche Theaterstücken un Höörspelen in’t Radio broch. Dat keem man to’n Enn, as de regionalen Senner in’n [[Nazi-Düütschland|Natschonaalsotschalismus]] gliekschalt worrn sünd. Na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] senn de [[Landssenner Swerin]] eerst regelmatig wat plattdüütschs, bet dat de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] de regionalen Senner vereent harr. [[Radio Bremen]] un de Hamborger [[Noordwestdüütsch Rundfunk|Noordwestdüütschen Rundfunk]] (NWDR) arbeiden na den Weltkrieg wedder an plattdüütschen Höörspelen un hebbt later gemeensam an Stücken arbeidt. 1972 geev de Hamborger Redaktschoon de Höörspelen op, so dat se de plattdüütschen Stücken nu noch alleen in Bremen produzeert.<ref>[[Ulf Bichel]]: ''Hörspiel'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;466–486.</ref> <!-- Hööspelen op Platt in NL? --> === Film un Feernseen === {{Kiek ook bi|List vun plattdüütsche Films un TV-Serien}} Ofschoonst sik Bremen, Hamborg, Mekelborg-Vöörpommern Neddersassen un Sleswig-Holsteen in de Charta verplicht hebbt plattdüütsche Medien to föddern, is in dat düütsche Feernseen Plattdüütsch vundaag alleen en beten Nischenprogramm bi’n [[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]].<ref name=":22">{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen |titel=Plattdeutsch im Fernsehen |werk=plattmakers.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240223041132/https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen |archiv-datum=2024-02-23 |abruf=2024-12-09 |sprache=de}}</ref><ref name=":38" /> De nedderlandschen Regionaalsenners [[RTV Drenthe]], [[RTV Noord]] un [[RTV Oost]] sennt deelwies en beten wat op Platt. 1954 begünn de NDR [[Ohnsorg-Theater|Ohnsorg-Theaterstücken]] op [[Missingsch]] statt Platt to sennen; en paar Stücken op anner Speeldelen sünd man op Platt uutstraalt worrn. In de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] geev dat vun de ''[[Mäkelborgsch Staatstheater|Fritz-Reuter-Bühne]]'' ook plattdüütsche Stücken in’t Feernseen.<ref name=":22" /> De [[Nedderlandsch-Neddersassisch|nedderlandsche-neddersassische]] Serie [[Bartje]] keem 1972 ruut.<ref>{{Internetquelle |autor=Arend Kuik, Jan Krol, Jantje Weurding |url=https://www.imdb.com/de/title/tt0179009/ |titel=Bartje |datum=1972-12-26 |abruf=2025-06-17}}</ref> Vun 1977 an leep bi’n NDR ''[[Wi speelt op Platt]],'' dat bet 1984 plattdüütsche Theaterstücken uutstraalt het. Vun 1977 bet 1982 geev dat 20 Folgen ''[[Platt in III]].'' 1978 senn de NDR dat eerste Maal de Talkshow ''[[Klönschnack (NDR)|Klönschnack]]'', bet 1982 ''[[Talk op Platt]]'', dat Formaat aflööst het. De plattdüütsche [[Tatort]] ''[[Wat Recht is, mutt Recht blieben|Wat Recht is, mutt Recht bliewen]]'' keem 1981 ruut. Sied 1999 wiest de NDR op [[Silvester|Ooldjaarsavend]] ''[[Dinner for one - up Platt|Dinner for one - op Platt]].<ref name=":22" />'' [[Regiosoap|Regiosoaps]] so as [[Van Jonge Leu en Oale Grond|''Van Jonge Leu en Oale Grond'']] un [[Boven Wotter|''Boven Wotter'']] sünd in’n 2000-er Jaren produzeert worrn.<ref>Erik Hitters, Tonny Krijnen: ''Koning van de regio: Populariteit en legitimiteit van regionale televisie'', S.&nbsp;60.</ref> 2006 harr de NDR alle plattdüütschen Formaten instellt, as Uutgliek kemen ''[[Billerbook Düütschland]]'' oder ''[[Die Welt op Platt]]'', de nu ook al wedder instellt sünd. Opstunds givt dat alleen ''[[De Noorden op Platt]]'' eenmaal den Maand.<ref name=":22" /><!-- Noch anner NL TV-Programm op Platt? --> As eersten plattdüütschen Film kann ''[[Wir fahren mit der U-Bahn nach St. Pauli]]'' vun 1970 gellen.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme |titel=Plattdeutsche Filme |werk=plattmakers.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230324152518/https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme |archiv-datum=2023-03-24 |abruf=2024-12-09 |sprache=de}}</ref> De grote Deel plattdüütsche Films sünd [[Kummdie|Kummdien]], so as ''[[Ostfriesisch für Anfänger]],'' de Krimikomödien ''[[Boot un Dood]]'' un [[De Krooch an de Wiedau|''De Krooch an de Wiedau'']]'','' de [[Twentsch|twentsche]] Tragikömodie ''[[De Beentjes van Sint-Hildegard]]'' oder de Sciene-Fiction-Parodien uut de Reeg ''[[Apparatspott]]''. Anner Films weren dacht Kinners Platt to leren, so as ''[[Ritter Trenk op Platt]]''. Uutnamen sünd de [[Plautdietsch|plautdietsche]] Film [[Stellet Licht|''Stellet Licht'']] un dat [[Mönsterlänsk Platt|mönsterlandsche]] Drama [[1000 Rosen|''1000 Rosen'']].<!-- Givt dat wichtige Films uut NL, de noch nich binnen steti? --> === Tiedschriften === Dat geev al in’n 19.&nbsp;Jhd kortwielig Versöök Tiedschriften op Platt ruuttogeven, so as so as de ''[[Plattdütsche Husfründ]]'' oder dat ''[[Weltblatt]]''. Liekers givt dat vundaag nix an plattdüütsche Tiedschriften un Dagbläder. Vele noorddüütsche Dagbläder hebbt man Kolumnen op Platt, de meist wat Spaßigs oder uut de Regioon vertellt. Plattdüütsche Artikels in anners hoogdüütschen Blädern sünd raar un hebbt meist ook enen regionalen Betog. Uutnaam weer alleen dat [[Hamburger Abendblatt|''Hamburger Abendblatt'']] 2010 mit ene Uutgaav op Platt un 2016 enen plattdüütschen Titelbladd.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;187&nbsp;f.</ref> <!-- Medien op Platt in NL? --> === Internet, Technik un sotschale Medien === Bi de moderne Technik un in dat Internet is Plattdüütsch wenig präsent. Dat givt man Software so as [[Linux op Platt]] oder „Brann-Stuuv&nbsp;7“ vun [[Ashampoo]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pro-linux.de/news/1/16483/linux-op-platt-wiederbelebt.html |titel=Linux op Platt wiederbelebt |abruf=2025-02-02 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.computerbild.de/artikel/cb-Aktuell-Software-Kurios-Ashampoo-veroeffentlicht-CD-Brennprogramm-auf-Plattdeutsch-1534851.html |titel=Kurios: Ashampoo veröffentlicht CD-Brennprogramm auf Plattdeutsch |abruf=2025-02-02 |sprache=de}}</ref> Online sünd de gröttsten plattdüütschen Sieden de twee Spraakuutgaven vun de [[Wikipedia]]: de [[plattdüütsche Wikipedia]] för de düütsche Sied mit {{NUMBEROFARTICLES}}&nbsp;Artikels un de [[Nedderlandsch-Neddersassische Wikipedia|nedderlandsch-neddersassische]] Uutgaav mit {{NUMBEROF|ARTICLES|nds-nl}}&nbsp;Artikels. Spraaktechnologie givt dat meist alleen för dat Noordneddersassische.<ref>{{Internetquelle |url=https://huggingface.co/datasets/oscar/viewer/unshuffled_original_nds/train |titel=oscar – Datasets at Hugging Face |abruf=2022-06-17 }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://wortschatz.uni-leipzig.de/de/download/Low%20German |titel=Korpusdownload Low German |abruf=2022-06-17}}</ref> Allgemeen kriegt Plattdüütsch dat meist nich torecht de Spraaktechnologie achteran to lopen, denn de plattdüütschen [[Korpus (Linguistik)|Spraakkorpora]], de dat för good Spraaktechnologie bruukt, sünd recht lütt un meist nich annoteert oder taggt.<ref>Die Universal Dependencies v.2.8 beinhaltete ein Sample-Korpus von 83 (!) Sätzen, vgl. https://universaldependencies.org/treebanks/nds_lsdc/index.html. 2024 enthält das Korpus etwa 1000 Sätze, vgl. https://aclanthology.org/2024.lrec-main.1388.pdf</ref> Op’t wichtigste sünd hier dat [[Zwirner-Korpus]],<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/ZW--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> dat [[Korpus Deutsche Mundarten: DDR|''Korpus Deutsche Mundarten: DDR'']],<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/DR--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> dat Korpus [[Ehemalige deutsche Ostgebiete|''Ehemalige deutsche Ostgebiete'']]<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/OS--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> un dat [[Korpus Russlanddeutsche Dialekte|''Korpus Russlanddeutsche Dialekte'']].<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/RUDI_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> Dat ümfangriekste Korpus is nich för dat moderne Plattdüütsch man för’t Middelsassisch, dat ''[[Reference Corpus Middle Low German/Low Rhenish (1200–1650)]]''.<ref>{{Internetquelle |autor=Frank Schätzlein |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/en/ren.html |titel=Reference Corpus Middle Low German/Low Rhenish (1200–1650) |abruf=2022-06-17 |sprache=en}}</ref><!-- Spraaktechnolgie Uni Grünneng? --> === Plattdüütsch in de Kark === {{Kiek ook bi|Plattdüütsch in de Kark}} Sied de 1960-er Jaren keem Plattdüütsch as Spraak wedder in de Predigt op. In velen Regionen givt dat tomindst eenmaal dat Jaar plattdüütsche Goddsdeensten. Översett Leder, Andachts-un Gebeedböker oder de [[Plattdüütsche Bibelöversetten|översett Bibel]] geevt so Initschativen Stütt. In den Rebeden wo Platt noch Alldagsspraak is, het de Spraak ene wichtige Rull för de Seelsorg. De plattdüütschen Pasters un Laien sünd vergleken mit anner plattdüütschen Kultuurorganistschonen düchtig good vernett.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;188.</ref><!-- Platt in de Kark in NL? --> == Spraken Bispelen == {{Kiek ook bi|Wikipedia:Platt anhöörn}} {| |'''[[Nedderlandsch-Neddersassisch]]''' ([[Twentsch]]) |[[Bild:Geluidsopname Johanna van Buren.ogg|duum|[[Johanna van Buren]], de eer twentsch Gedicht vöördrägt]] |- |'''[[Noordneddersassisch]]''' ([[Holsteener Platt|Holsteensch]]) |[[File:Holsteinisch-dialect 1.ogg|thumb|Fro vertellt op Holsteensch Platt|zentriert]] |- |'''[[Süüdwestfäälsch]]''' |[[File:South-Westphalian-dialect.ogg|thumb|Mann vertellt op Süüdwestfäälsch|zentriert]] |- |'''[[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]]''' ([[Paderböärnsch Platt]]) |[[File:East-Westphalian-dialect 1 -483.ogg|thumb|Mann vertelt op Paderböärnsch Platt|zentriert]] |- |'''[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]]''' |[[File:East-Frisian-dialect-of-Low-German-548.ogg|thumb|Mann vertellt op Oostfreesch Platt|zentriert]] |- |'''[[Oostpommersch Platt|Oostpommersch]]''' ([[Pomerano]]) |[[File:East-Pomeranian-dialect-.ogg|thumb|Mann vertellt op Pomerano|zentriert]] |- |'''[[Plautdietsch]]''' (Mexiko) |[[File:Plautdietsch-dialect-546.ogg|thumb|Deern uut Mexiko Plautdietsch|zentriert]] |} == Kiek ook bi == {{Portal}} == Literatuur == === Allgemeen === * [[Gerhard Cordes (Philoloog)|Gerhard Cordes]], [[Dieter Möhn]] (Ruutgevers): ''Handbuch zur niederdeutschen Sprach- und Literaturwissenschaft. (NSL.)'' E.&nbsp;Schmidt: Berlin 1983, ISBN 3-503-01645-7. * [[Klaas-Hinrich Ehlers]]: ''Mecklenburgisch-Vorpommersch, Mittelpommersch, Brandenburgisch.'' In: [[Joachim Herrgen]], [[Jürgen Erich Schmidt]]: ''Sprache und Raum. Ein internationales Handbuch der Sprachvariation.'' Band 4: ''Deutsch'' (=&nbsp;''Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft.'' Band 30.4). De Gruyter Mouton: Berlin/Boston 2019, ISBN 978-3-11-018003-9, S.&nbsp;590–615. * [[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch.'' In: [[Joachim Herrgen]], [[Jürgen Erich Schmidt]]: ''Sprache und Raum. Ein internationales Handbuch der Sprachvariation.'' Band&nbsp;4: ''Deutsch'' (=&nbsp;''Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft.'' Band 30.4). De Gruyter Mouton: Berlin/Boston 2019, ISBN 978-3-11-018003-9, S.&nbsp;550–590. * [[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten.'' In: [[Wolfgang Stammler]] (Ruutgever): ''Deutsche Philologie im Aufriss.'' 1.&nbsp;Bands. 2.&nbsp;Oplaag, Erich Schmidt Verlag: Berlin 1957, Sp.&nbsp;1730–1898. * [[Jan Goossens]] (Ruutgever): ''Niederdeutsch.'' Band&nbsp;1: ''Sprache.'' 2.&nbsp;Oplaag. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1983, ISBN 3-529-04510-1. * [[Klaas Hanzen Heeroma|Klaas Heeroma]]: ''Niederländisch und Niederdeutsch.'' 3.&nbsp;Oplaag. Bonn 1976 ''(Nachbarn 2)''. * [[Willy Sanders]]: ''Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch. Sprachgeschichtliche Grundzüge des Niederdeutschen.'' Vandenhoeck & Roprecht: [[Chöttingen]] 1982, ISBN 3-525-01213-6 ''(Sammlung Vandenhoeck)''. * [[Dieter Stellmacher]]: ''Niederdeutsche Sprache.'' 2. Oplaag. Weidler: Berlin 2000, ISBN 3-89693-326-4 (''Germanistische Lehrbuchsammlung'' 26). * [[Henk Bloemhoff]], [[Jurjen van der Kooi]], [[Hermann Niebaum]], [[Siemon Reker]] (Ruutgevers): ''Handboek Nedersaksische taal- en letterkunde'' (HNTL)'','' Van Gorcum: Assen 2008. * [[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', In: Rahel Beyer, Albrecht Plewina (Ruutgevers): ''Hand der Sprachminderheiten in Deutschland,'' Narr Francker Attempo Verlag: Tübingen 2020. === Wöörböker === {{Kiek ook bi|Wikipedia:Wöörböker}} * [[Renate Herrmann-Winter]]: ''Kleines plattdeutsches Wörterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Sprachraum.'' [[Hinstörp]]: Rostock 1985 (un anner Oplagen). * Renate Herrmann-Winter: Neues hochdeutsch-plattdeutsches Wörterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Raum. [[Hinstörp]]: Rostock 1999 (un anner Oplagen). * [[Johannes Saß|Johannes Sass]]: ''Der neue Sass – Plattdeutsches Wörterbuch – Plattdeutsch – Hochdeutsch, Hochdeutsch – Plattdeutsch.'' 6.&nbsp;Oplaag, [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 2011, ISBN 978-3-529-03000-0. '''Grootlandschopswöörböker''' * ''[[Hamburgisches Wörterbuch]].'' 5&nbsp;Bd.. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1985–2006. * ''[[Mecklenburgisches Wörterbuch]].'' 7&nbsp;Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]], later Akademie, Berlin 1937–1992. Nadruck [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1996. Nadrags- un Registerband ook daar 1998. * ''[[Niedersächsisches Wörterbuch]].'' Band 1&nbsp;ff. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1953&nbsp;ff. * ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' 5&nbsp;Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1927–1935; Nadruck ook daar 1985. * ''[[Westfälisches Wörterbuch]]''. 5 Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: Kiel/[[Hamborg]] 1969–2021. === Grammatiken === * [[Martin Durrell]]: ''Westphalian and Eastphalian.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;59–90. * [[Reinhard Goltz]], Alastair G.&nbsp;H. Walker: ''North Saxon.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;31–58 * [[Rudolf Ernst Keller]]: ''North Saxon: Lower Elbe.'' In: ''German Dialects. Phonology & Morphology, with selected texts.'' Manchester University Press: Manchester 1961, S.&nbsp;339–381. * [[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik'' (= ''Schriften des Instituts für Niederdeutsche Sprache.'' Reihe Dokumentation 20). Schuster: Leer 1998, ISBN 3-7963-0332-3. * Helmut Schönfeld: ''East Low German.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;91–135. * [[Hein Thies|Heinrich Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik. Formen und Funktionen. A–Z'' (=&nbsp;''Kiek mal rin – zum Nachschlagen''). 2. Oplaag. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 2011, ISBN 978-3-529-03200-4. === Plattdüütsche Literatuur === * [[Heinrich Krüger]]: ''Geschichte der niederdeutschen oder plattdeutschen Literatur vom Heliand bis zur Gegenwart.'' Stiller: [[Swerin]] 1913. * [[Wolfgang Stammler]]: ''Geschichte der niederdeutschen Literatur. Von den ältesten Zeiten bis auf die Gegenwart.'' Teubner: Leipzig 1920. * Claus Schoppenhauer: ''Plattdeutsche Klassiker 1850–1950. Wege zur niederdeutschen Literatur'' (=&nbsp;''Schriften des Instituts für Niederdeutsche Sprache.'' Reihe Dokumentation 7). Schuster: Leer 1982, ISBN 3-7963-0209-2. === Spraaksituatschoon === * Birte Arendt: ''Niederdeutschdiskurse: Spracheinstellungen im Kuntextvon Laien, Printmedien und Politik'' (=&nbsp;''Philologische Studien und Quellen.'' H.&nbsp;224). E.&nbsp;Schmidt: Berlin 2010, ISBN 978-3-503-12223-3. * [[Michael Elmentaler]], Peter Rosenberg: ''Norddeutscher Sprachatlas.'' Olms, [[Hilmessen]]: 2015–2022. * [[Hans-Joachim Gernentz]]: ''Niederdeutsch – gestern und heute. Beiträge zur Sprachsituation in den Nordbezirken der Deutschen Demokratischen Republik in Geschichte und Gegenwart'' (= ''Hinstörp-Bökerie. Niederdeutsche Literatur.'' 11). 2.&nbsp;Oplaag, [[Hinstörp]]: Rostock 1980. * [[Ulf-Thomas Lesle]]: ''Plattdeutsch zwischen gestern und morgen: Geschichtsbeschleunigung und die Suche nach der identitas.'' In: [[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]], Horst P. Pütz, Ulrich Weber (Ruutgevers): ''Vulpis Adolatio.'' Festschrift für [[Hubertus Menke]] zum 60.&nbsp;Geburtstag. Heidelberg: 2001, S.&nbsp;429–449. * Ulf-Thomas Lesle: ''Das Eigene und das Fremde: ‚Der Fall des Niederdeutschen‘ – Beispiel eines Identitätsdiskurses.'' In: ''Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte.'' Jg.&nbsp;66, Heft&nbsp;1, 2014, S.&nbsp;32–55. * Ulf-Thomas Lesle: ''Identitätsprojekt Niederdeutsch. Die Definition von Sprache als Politikum.'' In: [[Robert Langhanke]] (Ruutgever): ''Sprache, Literatur, Raum.'' Festschrift für Willy Diercks. Verlag für Regionalgeschichte: [[Builefeld]] 2015, ISBN 978-3-89534-867-9, S.&nbsp;693–741. * Ulf-Thomas Lesle: ''Germanistik und Niederdeutsch. Liaison im Schatten eines Essentialismus.'' In: [[Michael Fahlbusch]] u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Völkische Wissenschaften: Ursprünge, Ideologien und Nachwirkungen.'' De Gruyter: Berlin/Boston 2020, ISBN 978-3-11-065272-7, S.&nbsp;79–101. * [[Hubertus Menke]]: ''Een’ Spraak is man bloots en Dialekt, de sik to Wehr setten kann. Nachlese zur Diskussion um die Europäische Sprachenschutzcharta.'' In: Ursula Föllner (Ruutgever): ''Niederdeutsch. Sprache und Literatur der Region'' (=&nbsp;''Literatur – Sprache – Region.'' 5). Lang: [[Frankfort an’n Main]] u.&nbsp;a. 2001, ISBN 3-631-37194-2, S.&nbsp;9–33. * Hubertus Menke: ''Niederdeutsch: Eigenständige Sprache oder Varietät einer Sprache?'' In: Nina Hartel, Barbara Meurer, Eva Schmitsdorf (Ruutgevers): ''Lingua Germanica. Studien zur deutschen Philologie.'' Jochen Splett zum 60.&nbsp;Geburtstag. Waxmann: [[Mönster]] u.&nbsp;a. 1998, ISBN 3-89325-632-6, S.&nbsp;171–184. == Weblenken == '''Wöörböker''' * [https://plattmakers.de/nds Plattmakers-Wöörbook] (plattdüütsch) * [http://www.deutsch-plattdeutsch.de plattdüütsch Wöörbook] (hoogdüütsch, plattdüütsch) '''Websieden''' * [http://www.plattmaster.de Plattmaster] (hoogdüütsch, plattdüütsch, engelsch) * [http://lowlands-l.net/plattewelt/ Nu is de Welt platt!], wat in de hele Welt för de Spraak bereten ward (meersprakig) * [http://lowlands-l.net/grammar/ Drempels un Tegels vun't Neddersassische (Nedderdüütsche, Plattdüütsche)], so wat as’n lütte Grammatik (düütsch, engelsch) * [http://www.plattdeutsch.net/ Websteed vun Klaus-Werner Kahl mit Wöörböker un velen annern Kraam in Mönsterlänner Platt] (plattdüütsch) * [http://www.plattnet.de/ Webportal mit en List vun plattdüütsche Sieden in’t Internett un mit Narichten to plattdüütsche Themen] (plattdüütsch) '''Organisatschonen''' * [http://www.sont.nl/ Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied] (nedderlandsch) * [https://web.archive.org/web/20110718202459/http://niederdeutsch.bhu.de/niederdeutsch/content/de/bundesrat/start.html Bunnsraat för Nedderdüütsch] (plattdüütsch) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Navigatschoonsliest Plattdüütsche Spraakperioden}} {{Navigatschoonsliest Germaansche Spraken}} {{DEFAULTSORT:Plattduutsch}} [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Spraak]] 2k1osqt7t1g9qihosgrkuceevz9c4c6 0 231 1061905 1061400 2026-04-05T18:45:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061905 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} '''Planet''' is en Begreep ut de [[Astronomie]]. Dat Wort kummt ut dat [[Greeksch]]e un heet so veel as ''Wannelsteern''. Dat kuumt dorvun, dat de Planeten an [[Himmel]] jüst so utseen hebt as de annern [[Steern (Astronomie)|Steerns]], nämlich as lütte lüchtende Punkte. De sünd aber man nich fast, as de Steerns, man bewegt sik allmählich un werrn mol hier to seen un mol dor. De meisten dorvun sünd hell noog, dat man jüm mit bloten Oog seen kann un wörrn deswegen ok all bi de oolen Greeken oder de Chinesen bekannt. Mit dat Utfinnen vun de Wietkiekers (ok Fernrühr nöömt) sünd noch meer entdeckt worrn, as letzten is 1930 Pluto funnen woorn, as dat al grote [[Teleskop]]en geev, mit de man ok noch bannig swack Licht wornemmen kann. Planeten sünd – wie man denn laater rutfunnen hett, as man meer mit Telsekope ünnersocht hett un irgendwann ok de eersten [[Ruumsond]]en in den [[Weltruum]] schoten worrn sünd, de uns denn Fotos no de Eer funkt hebbt – gröttere Massen, de as een Kugel formt sünd, man anners as en Steern nich vun sülvst lüchten dot. == Dat Planetensystem bit 2006 == Dat System vun uns [[Sünn]] (man seggt ok: [[Sünnsystem]]) hett bit August 2006 negen Planeten hat (vun binnen na buten): # de [[Merkur (Planet)|Merkur]] (lütter as de Eer) # de [[Venus (Planet)|Venus]] (meist so groot as de Eer) # de [[Eer]] (wat uns Planet is) # de [[Mars (Planet)|Mars]] (lütter as de Eer) # de [[Jupiter (Planet)|Jupiter]] (de gröttste Planet) # de [[Saturn (Planet)|Saturn]] (is de tweetgröttste Planet, de mit den groten Ring) # de [[Uranus (Planet)|Uranus]] # de [[Neptun (Planet)|Neptun]] # de [[Pluto (Dwargplanet)|Pluto]] Wenn de Mass lütter wörr, denn hett man vun Planetoid oder ok [[Asteroid]] snackt. De hebbt nich blots en Beteken, man krigt ok een Nummer towiest, de denn mit to den Namen hörrt. Twüschen Mars un Jupiter is en Asteroidenrebeet – so ganz genau is dat man nich afgrenzt. Af un an geev dat Spekulatschonens, dat dat noch en teihnten Planeten achter den Pluto gifft. Wenn von Sünnsystem snackt warrt, is meist uns eegen meent. Dorto höört nich blots de Planeten, man allns, wat in de [[Gravitatschoon]] vun de Sünn steit. Siet en poor Johren weet wi aber, dat ok anner Steerns Planeten hebbt. In de Fackspraak nöömt sik so en Planet denn ''Exoplanet''. == Dat Planetensystem na de ne’e Indelen == [[Bild:Solar system.jpg|thumb|upright=0.8|[[Fotomontage|Monteert]] Bild vun de acht Planeten un den Maand (all vun [[Ruumsond|Sonden]] fotografert). De Grötten sünd nich na Skaal.]] In August 2006 hett sik dat nu en beten ännert. Na johrelang Snacken, wat denn nu en Planet is un wat nich, un wo man de Grenz leggen kann, wo groot en Mass wesen mutt, dat man noch Planet dorto seggen kann, hett de [[Internatschoonale Astronoomsche Union]] (IAU) aver en ne’e Definitschoon rutgeven. Dorna is de Pluto blots noch en [[Dwargplanet]], wat bi de IAU nich meer so rech as „richtigen“ Planet gellt, man en egen Klass von Massen billt un jümmer noch to dat Sünnsystem tellt. Pluto is nich de einzige Dwargplanet. Woveel dat dorvun gifft, dat weet man noch nich so nau, dat mutt noch prüft warrn. Vun Pluto afsehn hett de IAU noch twee benöömt, de vörher als Asteroiden betekend weern. Asteroiden kanns jümmers noch dorto seggen, wiel dat jo keen Planeten sünd. Un dormit dat sien Richtigkeit hett, hett nu ok Pluto en Nummer kregen. Opstunns sütt uns Sünnsystem nu as folgt ut (na tonehmen [[Groot Halfass|Halfass]]; Planeten sünd normal, Dwargplaneten ''kursiv'' schreven): # [[Merkur (Planet)|Merkur]] # [[Venus (Planet)|Venus]] # [[Eer]] # [[Mars (Planet)|Mars]] # ''[[Ceres (Dwargplanet)|(1) Ceres]]'' # [[Jupiter (Planet)|Jupiter]] # [[Saturn (Planet)|Saturn]] # [[Uranus (Planet)|Uranus]] # [[Neptun (Planet)|Neptun]] # ''[[Pluto (Dwargplanet)|(134340) Pluto]]'' # ''[[Haumea (Dwargplanet)|(136108) Haumea]]'' # ''[[Makemake (Dwargplanet)|(136472) Makemake]]'' # ''[[Eris (Dwargplanet)|(136199) Eris]]'' Dat gifft aver noch annere Asteroiden, de as möögliche Dwargplaneten gellt un noch nauer ünnersocht warrt. De Tall warrt in de tokamen Tiet seker noch stiegen. == Literatur == * Jan Osterkamp: {{Internetquelle |url=http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |titel=Der nächste neue Transpluto will in den exklusiven Sonnensystem-Planetenklub. |hrsg=Die Zeit (Online) |datum=2005-08-01 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20070228010500/http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |archiv-datum=2007-02-28 |abruf=2013-10-17 }} {{Webarchiv|url=http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |wayback=20070228010500 |text=Der nächste neue Transpluto will in den exklusiven Sonnensystem-Planetenklub. |archiv-bot=2026-04-05 18:45:15 InternetArchiveBot }} * Peter Janle: ''Das Bild des Planetensystems im Wandel der Zeit.'' Teil 1. Vom Altertum bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. In: ''[[Sterne und Weltraum]].'' 45, 2006, 1, S. 34–44. {{ISSN|0039-1263}} * Peter Janle: ''Das Bild des Planetensystems im Wandel der Zeit.'' Teil 2. Vom 19. Jahrhundert bis heute. In: ''Sterne und Weltraum.'' 45, 2006, 4, S. 22–33. {{ISSN|0039-1263}} * {{Literatur |Autor=Gibor Basri, [[Michael E. Brown]] |Titel=Planetesimals To Brown Dwarfs: What is a Planet? |Sammelwerk=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |Band=34 |Nummer=1 |Datum=2006 |ISSN=1545-4495 |Seiten=193–216 |arXiv=astro-ph/0608417 |DOI=10.1146/annurev.earth.34.031405.125058}} * Thorsten Dambeck: ''Planeten, geformt aus Gas und Staub'', in GEO kompakt Nr. 6, März 2006, S. 28–34, {{ISSN|1614-6913}} * Katharina Lodders, Bruce Fegley: ''The planetary scientist’s companion.'' Oxford Univ. Press, New York, NY 1998, ISBN 0-19-511694-1. * W.T. Sullivan, J.A. Baross: ''Planets and life – the emerging science of astrobiology.''Cambridge Univ. Press, Cambridge 2007, ISBN 978-0-521-53102-3. * Rudolf Dvorak: ''Extrasolar planets – formation, detection and dynamics.'' WILEY-VCH, Weinheim 2008, ISBN 978-3-527-40671-5. * Claudio Vita-Finzi: ''Planetary geology – an introduction.'' Terra, Harpenden 2005, ISBN 1-903544-20-3. * [[Günter D. Roth]]: ''Planeten beobachten.'' Spektrum, Akad. Verl., Berlin 2002, ISBN 3-8274-1337-0. == Weblinks == {{Commonscat|Planets|Planet}} {{Wiktionary}} {{Wikiquote}} * [http://www.neunplaneten.de/nineplanets/nineplanets.html Die 8 Planeten – Multimedia-Tour durch das Sonnensystem] (von [[The Nine Planets]]) * [https://web.archive.org/web/20100517001020/http://solarsystem.dlr.de/RPIF/ RPIF-Bildbibliothek] * [https://web.archive.org/web/20040905191638/http://www.planeten.ch/ Informationen zu allen Planeten des Sonnensystems, sowie ihren Monden und über alle extrasolaren Planeten] {{Navigatschoonsliest Sünnsystem}} [[Kategorie:Astronomie]] [[Kategorie:Planet|!]] eaob0xiu81vhm0rae6qfvrx9xk1ntit 0 300 1061970 1061443 2026-04-06T05:51:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061970 wikitext text/x-wiki {{Infobox Land WD |NAAM_INHEEMSCH = United States of America, USA |NAAM = Vereenigte Staten vun Amerika |NAAM_ENGELSCH = the United States |LAAG=LocationUSA.png |WAHLSPRÖÖK = E Pluribus Unum, In God we trust (vun 1956 af an) |WAPEN = US-GreatSeal-Obverse.svg |HYMNE = [[The Star-Spangled Banner]] |AMTSSPRAKEN = keen Amtsspraak fastleggt, man de facto: [[Engelsche Spraak|Engelsch]] |HÖÖFTSTADT = [[Washington D.C.]] |BGR=38|BMIN=53|NS=N|LGR=77|LMIN=02|EW=W |GRÖTTSTE_STADT = [[New York]] |STAATSFORM = [[Präsidialrepubliek|Präsidiale]] [[Bundsrepublik]] |BAAS_TITEL = [[Präsident]] |BAAS = [[Donald Trump]] |GRÖTT = 9.826.630 |PERZENT_WATER = ? |INWAHNERS_AFSCHÄTZT = 300.888.812 |INWAHNERS_AFSCHÄTZT_JOHR = 2006 |INWAHNERS_TELLT = |INWAHNERS_TELLT_JOHR = |INWAHNERSjeKM2 = 31 |BBP_JOHR = 2004 |BBP = |BBPjeKOPP = $ 44.825 |UNAFHÄNGIGKEIT_TYP = Souveränität |UNAFHÄNGIGKEIT = Vun [[Grootbritannien]]<br />[[4. Juli]] [[1776]] |GELDSOORT = [[US-Dollar]] |GELDSOORT_SYMBOL = $ |GELDSOORT_AFK = USD |TIETREBEET = [[UTC]] -5 bit UTC -10 |AFSTANDtoWELTTIET = |TIETREBEET_SOMMER = |AFSTANDtoWELTTIET_SOMMER = |TLD = .us |ISO3166 = |VÖRWAHL = 1 |FOOTNOTEN = }} De '''Verenigten Staten vun Amerika''' (USA, United States of America) sünd en [[Bundsstaat]] in [[Noordamerika]]. 50 [[US-Bundsstaat|Bundsstaten]] höört dorto. Nahwers sünd [[Kanada]], [[Mexiko]] un över de [[Beringstraat]] ok [[Russland]]. De [[Hööftstadt]] is [[Washington D.C.|Washington]]. In'n [[Januar]] [[2007]] leven dor 300.888.312 Inwahners. Dat [[BBP]] liggt bi 44.828 US-$/Inwahner. == Etymologie vun de Landsnaam == De eerste Maal, dat de [[Engelsche Spraak|engelsche]] Uutdruck {{lang|en|''United States of America''}} in een Sokument steit, dateert op den 2. Januar 1776, as [[Stephen Moylan]], een Adjutant in de [[Continental Army]] vun [[George Washington]], enen Breev an [[Joseph Reed]], schreev un üm Stütt in de [[Unafhangigkeidskrieg]] fraag.<ref>Byron DeLear, "Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer", The Christian Science Monitor, July 4, 2013, [https://www.csmonitor.com/USA/Politics/2013/0704/Who-coined-United-States-of-America-Mystery-might-have-intriguing-answer link]</ref><ref>John Fay, "The forgotten Irishman who named the 'United States of America'", IrishCentral, July 15, 2016, [https://www.irishcentral.com/roots/history/The-forgotten-Irishman-who-named-the-United-States-of-America.html link]</ref> Dat eerste Maal, dat de Landsnaam so in druckt Form to lesen stüün, weer op den 6. April 1776 in enen annonymen Essay in de''[[The Virginia Gazette]]'', een [[Dageblatt|Dagblad]] uut [[Williamsburg (Virginia)|Williamsburg]] in [[Virginia]].<ref>Byron DeLear, "Who coined 'United States of America'?", The Christian Science Monitor, July 4, 2013</ref> Een beten later schreev [[Thomas Jefferson]] op den 11. Juni 1776 ''United States of America'' in ene groffe Skizz för de [[amerikaansche Unafhangigkeidsverklaren]],<ref>Byron DeLear, ibid.</ref> de de [[Second Continental Congress|''Second Continental Congress'']] op den 4. Juli 1776 annamen het.<ref>Davis 1996, p. 7.</ref> ''America'' is de feminine Form vun {{lang|la|''Americus Vesputius''}} sien Vöörnaam, wat de latiensche Form vun [[Amerigo Vespucci]] (1454–1512) sien Naam is. ''Amercius'' stammt vun de ooldhoogdüütsch Naam ''Emmerich''. Den Naam Amerika bruken de düütschen Kartografen [[Martin Waldseemüller]] un [[Matthias Ringmann]] 1507 dat eerste Maal.<ref>"Amerigo Vespucci", Encyclopædia Britannica, [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci link]</ref><ref>Note: ''Americus'' comes from the Medieval Latin name ''Emericus'' (for Saint Emeric of Hungary), itself derived from the Old High German name Emmerich.</ref><ref>Sandra Sider, ''Handbook to Life in Renaissance Europe'', Oxford University Press, 2007, p. 226, ISBN 978-0-19-533084-7</ref><ref>Jessie Szalay, "Amerigo Vespucci: Facts, Biography & Naming of America", Live Science, September 20, 2017, [https://www.livescience.com/42510-amerigo-vespucci.html link]</ref><ref>Erin Allen, "How Did America Get Its Name?", Library of Congress Blog, July 4, 2016, [https://blogs.loc.gov/loc/2016/07/how-did-america-get-its-name link]</ref> == Demografie == Dat [[United States Census Bureau|U.S. Census Bureau]] tell bi Zensus op den 1. April 2020 331.449.281 Inwahners in de Verenigten Staten.<ref>Census Bureau, "2020 Population Count", United States Census, April 26, 2021. ([https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2021/2020-census-apportionment-results.htmlpid=2020CENSUS&src=pt] online])</ref>. So sünd de Verenigten Staten na China un Indien dat Land mit de drüddgröttste Inwahnertall.<ref>Central Intelligence Agency, "The World Factbook: United States", November 10, 2018. Available at: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |wayback=20211212224932 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}</ref> Dat Census Bureau schätt de Inwahnertall för 2024 op 340.110.988, war een Wassdoom vun 2,6% sied 2020 is.<ref>U.S. Census Bureau, "Vintage 2024 Population Estimates"</ref> 2023 weren 51% vun de Amerikaners över 15 verheiraadt, 6% weren Wittfroen oder Wittmänner, 10% weren scheden, un 34% unverheiraadt.<ref>U.S. Census Bureau, "Table MS-1. Marital Status of the Population 15 Years Old and Over, by Sex, Race and Hispanic Origin: 1950 to Present", September 11, 2019. Available at: https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html</ref> 2023, de [[Geboortenraat]] liggt bi 1,6 Kinner je Fro,<ref>Ivana Saric, "Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom", Axios, April 25, 2024. Available at: https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023</ref> un het mit 23% weltwied den gröttsten Andeel Kinners mit Ölern, de jüm alleen optrecken doot.<ref>Pew Research Center, "U.S. has world's highest rate of children living in single-parent households", December 12, 2019. Available at: https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/</ref> De Minschen in de Verenigten Staten sünd bannig divers.<ref>U.S. Census Bureau, "Ancestry 2000", June 2004. Available at: http://webarchive.loc.gov/all/20041204015245/https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf</ref> Witte Amrikaners sünd de gröttste Grupp mit 57.8%.<ref>U.S. Census Bureau, "The Chance That Two People Chosen at Random Are of Different Race or Ethnicity Groups Has Increased Since 2010". Available at: https://www.census.gov/library/stories/2021/08/2020-united-states-population-more-racially-ethnically-diverse-than-2010.html</ref> Hispaansche un Latienamerikaansche sünd de tweedgröttste Grupp mit 18.7%, [[Afroamerikaners]] mit 12.1% de drüddgröttste, Asiaatschamerikaansche sünd mit 5.9% op den veerten Platz, Native Americans maken rund 1%.<ref>U.S. Census Bureau, "Ancestry and Native American Population", 2000. Available at: https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf</ref> Some 574 Native tribes are federally recognized.<ref>U.S. Government, "Federally recognized American Indian tribes and Alaska Native entities", April 5, 2024. Available at: https://www.usa.gov/indian-tribes-alaska-native</ref> 2024 weer dat Mediaanöller 39.1 Jaren.<ref>Kristie Wilder and Paul Mackun, "Median Age in 192 Metro Areas Higher Than National Median of 39.1", U.S. Census Bureau, July 4, 2025. Available at: https://www.census.gov/library/stories/2025/06/metro-areas-median-age.html</ref> === Spraken === [[Bild:Languages cp-02.svg|thumb|Meest spraken Spraken in de USA]] Wieldes veel Spraken in de Verenigten Staten spraken warrt, is Amerikaansch Engelsch de lingua franca.<ref>Harmeet Kaur, "FYI: English isn't the official language of the United States", CNN, May 20, 2018. Available at: https://www.cnn.com/2018/05/20/us/english-us-official-language-trnd/index.html</ref> Engelsch weer al lang ''[[de facto]]'' Amtsspraak. Donald Trump maak 2025 mit de [[Executive Order 14224]] Engelsch ook de offitschelle Amtsspraak.<ref>Executive Order 14224, 2025.</ref> 28 Bundsstaten un de [[Jumfern-Eilannen]] leggt Engelsch as Amtsspraak fast; 19 Staten un Washington D. C. hebbt kene offitschelle Amtsspraak.<ref>The Washington Post, "States Where English Is the Official Language", August 12, 2014. Available at: https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/12/states-where-english-is-the-official-language/</ref> Hawaii, Alaska, South Dakota, Amerikaansch Samoa, Puerto Rico, Guam un Noord-Mariana-Eilannen laat ook regiobale indigene Spraken as Amtsspraken gellen.<ref>Hawaii Legislative Reference Bureau, "Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4", November 7, 1978. Available at: https://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html</ref><ref>NPR, Bill Chapel, "Alaska OKs Bill Making Native Languages Official", April 21, 2014. Available at: https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/04/21/305688602/alaska-oks-bill-making-native-languages-official</ref><ref>Argus Leader, "South Dakota recognizes official indigenous language", March 22, 2019. Available at: https://eu.argusleader.com/story/news/politics/2019/03/22/south-dakota-recognizes-official-indigenous-language-governor-noem/3245113002/</ref> 169 indigene Spraken warrt vundaag noch spraken.<ref>Julie Siebens and Tiffany Julian, "Native North American Languages Spoken at Home in the United States and Puerto Rico: 2006–2010", United States Census Bureau, December 2011. Available at: https://www2.census.gov/library/publications/2011/acs/acsbr10-10.pdf</ref> In Puerto Rico is Spaansch wieder verbreidt as Engelsch.<ref>Puerto Rico Channel, "Translation in Puerto Rico", December 29, 2013. Available at: {{Webarchiv|url=https://www.puertorico.com/translation/ |wayback=20131230233259 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}</ref> Besünners in den Middelwesten warrt ok noch 'n beten [[Plattdüütsch]] snackt, to'n Bispeel in [[Iowa]], [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]], [[Washington (Bundsstaat)|Washington]] un [[Wisconsin]]. == Geographie == == Staat == De Verfaten is de oolste demokraatsche Verfaten, de hüüt noch bruukt warrt. === Politisch System === Dat politisch System vun de Vereenigten Staten is en [[Bundsstaat]] mit en starken [[Präsident]]en an de Spitz vun den Bund. Siet 2025 is dat [[Donald Trump]]. He is de 45. Mann, de düt Amt utfüllen deit. De Präsident is Baas vun de [[Exekutive]]. In een Person is he [[Böverst vun’n Staat]] un [[Baas vun de Regeern]]. Bovenhen is he ok noch Böverst Befehlhebber vun de [[Strietkräft vun de Vereenigten Staten]]. De [[Legislative]] is de [[Kongress (USA)|Kongress]]. Hüdigendags is dat de 115. Kongress vun de Vereenigten Staten, wo de [[Republikaansch Partei (USA)|Republikaansch Partei]] de Mehrheit in hett. In düssen Kongress sitt Afordenten ut al 50 Bundsstaten, de wählt wurrn sünd. De [[Verfaten vun de Vereenigten Staten|Verfaten]] schrifft vör, dat de Kongress sik ut twee Kammern tohopensetten deit. He hett dat Seggen över den Huushollt un draff Gesetten in Gang bringen. Vunwegen sien Hoheit över den Huushollt un dormit över de Utgaven vun den Staat hett de Kongress bannig veel to Seggen in de amerikaansche Politik. He alleen draff Bundsgesetten rutgeven un annere Länner den Krieg verklaren. De eerste Kammer vun’n Kongress is dat [[Repräsentantenhuus (USA)|Repräsentantenhuus]]. De tweede Kammer is de [[Senat (USA)|Senat]]. Verdrääg mit frömde Staten weert vun’n Präsidenten ünnertekent, mütt avers vun den Senat in Gang sett (ratifizeert) weern. De Präsident hett dat Recht, Ministers oder hoge Richters (besunners to dat Böverst Gericht) vör to slahn, man de Senat mutt ok hier den Vörslag vun’n Präsidenten annehmen. De Liddmaten vun dat Repräsentantenhuus weert för twee Johren wählt. Jedeen Repräsentant steiht in för den Wahlbezirk vun sien Bundsstaat. Wie veel Wahlbezirken dat gifft, warrt al tein Johren fastleggt, wenn dat Volk dor för tellt warrt. Senators weert för söß Johr wählt. In den Senat gifft dat dree [[Klassen (Senat vun de USA)|Klassen]]. All twee Johren warrt en Drüddel vun den Senat siene Liddmaten nee wählt. Vörsitter vun den Senat is vunwegen de Verfaten de Viezpräsident vun de USA. He draff avers bloß mit afstimmen, wenn en Patt bi de Stimmen vörliggt. Wenn de Viezpräsident nich dor is, bestimmt de Senat en „[[Pro tempore Präsident vun den Senat vun de Vereenigten Staten|Vörsitter up Tiet]]“. De Liddmaten vun de eerste Kammer wählt sik ehren egen Vörsitter. Dat is de „[[Spreker vun dat Repräsentantenhuus vun denVereenigten Staten|Spreker vun dat Repräsentantenhuus]]“ (Speaker). Spreker (hüdigendags [[Nancy Pelosi]]) un Vörsitter up Tiet (hüdigendags Senator [[Robert Byrd]]) sünd jummers Liddmaten vun de Partei, de in düsse Kammer an’n stärksten is. Ehr en Vörlaag vun en Gesett to’n [[Bundsgesett (Vereenigte Staten)|Bundsgesett]] weern kann, mutt se eerst mol dör dat Repräsentantenhuus un ok dör den Senat dörgahn. De Vörlaag warrt toeerst in een vun de beiden Kammern vörstellt. En oder mehr Utschüss nehmt se sik denn vör un pröövt un ännert se un lehnt se denn af oder nehmt se an. Dorna warrt se in de Kammer besnackt. Wenn se denn annahmen is, geiht se fudder na de annere Kammer. Eerst wenn beide Kammern över dat Gesett övereenkamen sünd, warrt se den Präsidenten vörleggt, dat he tostimmen schall. [[Bild:Uscapitolindaylight.jpg|200px|thumb|Dat Kapitol in Washington D. C., Seet vun den Kongress]] De [[Judikative]] in de USA boot sik vun de Bundsstaten her up. An ehre Spitz steiht avers de [[Böverst Gerichtshoff vun de Vereenigten Steaten|Böverste Gerichtshoff]]. Wat de Verfaten vun [[1787]] bestimmt hett, kann en vör Gericht inklagen. Düsse Verfaten bedutt in dat politische Leven vun de USA bannig veel. Wie strevig de Verfaten is, kann een dor an sehn, dat bitherto eerst 27 [[Tosatzartikel to de Verfaten vun de Vereenigte Staten|Tosatzartikels]] toföögt wurrn sünd. In de USA warrt na dat [[Mehrheitswahlrecht]] wählt. So is dat kamen, dat sik dor en [[Tweeparteiensystem]] bildt hett. Düsse beiden Parteien sünd de [[Demokraatsche Partei (USA)|Demokraatsche Partei]] un de [[Republikaansche Partei (USA)|Republikaners]]. In beiden Parteien finnt sik al Koalitschonen vun ganz verscheden Ansichten tosamen. Wenn en nee polietsche Idee upkummt, denn warrt normalerwiese nich versöcht, en nee Partei to grünnen, man sik mit de Afordenten vun beide Grootparteien af to snacken. So maakt dat de „[[American Liberties Union]]“ bi de Demokraten un de „[[Moral Majority]]“ bi de Republikaners. Lüttjere Parteien, as de [[Green Party (USA)|Grönen]] oder de [[Libertarian Party]] speelt keen grode Rull, ofschoonst bi de Wahl to’n Präsidenten de Stimmen, de de Kannedat vun de Grönen kriggt, amenne bi den Kannedaten vun de Demokraten fehlt. === Bundsstaten === [[Bild:Map of USA with state names.svg|duum|350px|links|Koort mit de 50 Bundsstaten]] De USA bestaht alltohoop ut 50 '''[[US-Bundsstaat|Bundsstaten]]'''. Disse 50 Staten warrt ok op de [[Flagg vun de USA]] dör de 50 Steerns dorstellt (de Flagg hett sik ok jümmer ännert, wenn dor Bundsstaten tokemen). Blangen de Bundsstaten gifft dat noch den Bundsdistrikt [[Washington D.C.]] un de US-Butenrebeden, de ok to de USA höört, aver nich densülven Status hebbt as de Bundsstaten. == Historie == === Indigene === [[Bild:Extreme Makeover, Mesa Verde Edition - panoramio.jpg|thumb|left|[[Cliff Palace]], een Dörp vun de [[Pueblos]] jümeer Vöörfaren. Vundaag in dat [[Montezuma County]] in [[Colorado]]. Uut de Tied twüschen 1200 un 1275.<ref>[https://coloradoencyclopedia.org/article/cliff-palace "Cliff Palace"] at Colorado Encyclopedia. Retrieved January 31, 2024.</ref>]] De eersten Minschen in [[Noordamerika]], de [[Paläoindianer|Paläoindianers]], wannern vöör rund 12.000 Jaren över de [[Beringstraat]], de dunntomalen ene [[Landbrügg]] weer, oder kemen langs de ole [[Waterkant]], de in de [[Iestied]] dunntomalen veel leger weer un nu ünner de See liggt, na Noordamerika.<ref>Erlandson, Jon M.; Rick, Torben C.; Vellanoweth, Rene L. (2008). "Human impacts on ancient shellfish: A 10,000-year record from San Miguel Island, California". In *Journal of Archaeological Science*, S. 19.</ref><ref>Savage, Stephen (2011). *The Ancient Americas: A Brief History*. Oxford University Press, S. 55–58.</ref> De [[Clovis-Kultuur]], wuss üm 11.000 v. Chr. in de archaische Tied ran, un gellt för de eerste wiedverbreedt Kultuur in Nordamerika.<ref>Waters, Michael R.; Stafford, Thomas W. Jr. (2007). "Redefining the age of Clovis: Implications for the peopling of the Americas". In *Science*, vol. 315, pp. 1122–1126.</ref><ref>Flannery, Kent V. (2015). *The Early Mesoamerican Village*. Academic Press, pp. 173–185.</ref> Mit de Tied wussen de indigenen noordamerikaanschen Kulturen to steeds kumplexeren Sellschoppen ran, so as to’n Bispeel de [[Missipi-Kultuur]], mit [[Bueree]] un momumentale Architektuur.<ref>Lockard, Craig (2010). *World History*. Cengage Learning, p. 315.</ref> In de [[postarchaische Tied]] leev de Missipi-Kultuur in [[middelste Westen]], de Oosten un Süden vun de Verenigten Staten vundaag, de [[Algonkin]] leven rund üm de [[Grote Seen]] un de US-amerikaansche Oostküst. De [[Hohokam-Kultuur]] un de [[Pueblos]] leven in de Süüdwest vun de hüdigen Verenigten Staten.<ref>Johansen, Bruce (2006). *The Native Peoples of North America: A History, Volume 1*. Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-3899-0. p. 51.</ref> De Tall Minschen, de vöör de de Koloniaaltied in dat Rebbed vun de Verenigten Staten leven, schätt de Forscherlüüd twüschen 500.000<ref>Thornton, Russell (1998). *Studying Native America: Problems and Prospects*. University of Wisconsin Press, p. 34.</ref><ref>Perdue, Theda; Green, Michael (2005). *The Columbia Guide to American Indians of the Southeast*. Columbia University Press, p. 40.</ref> un 10 Millionen.<ref>Perdue, Theda; Green, Michael (2005). *The Columbia Guide to American Indians of the Southeast*. Columbia University Press, p. 40.</ref><ref>Haines, Robin; Haines, Michael R.; Steckel, Richard H. (2000). *A Population History of North America*. Cambridge University Press, p. 12.</ref> === Kolonialtiet === [[Bild:Nouvelle-France map-en.svg|thumb|The [[Colonial history of the United States|colonial possessions]] of [[British colonization of the Americas|Britain]] (the Thirteen Colonies in pink and others in purple), [[New France|France]] (in blue), and [[Kingdom of Spain|Spain]] (in orange) in North America, 1750|upright=1.3]] [[Christoph Kolumbus]] begünn 1492 in Opdrag vun Spanien na enen ne’en Seeweg na Indien to söken un het daarbi de Karibik opdeckt un daar Kolonien för dat Spaansche Riem grünnt. Spaansche Kolonien un Misschonen folgen op [[Puerto Rico]], in Florida un Nee-Mexiko un Kalifornien. De eerste spaansche Kolonie op Grund, de vundaag US-amerikaansch is, weer Spaansch Florida in’t Jaar 1513.<ref>Vigil, Ralph H.; Galloway, Patricia K. (eds.) (2006). *The Hernando de Soto Expedition: History, Historiography, and "Discovery" in the Southeast*. University of Nebraska Press, p. 329.</ref><ref>Hudson, Charles M. (2018). *Knights of Spain, Warriors of the Sun: Hernando de Soto and the South's Ancient Chiefdoms*. University of Georgia Press, p. 130.</ref><ref>Davis, Frederick T. (1932). "The Record of Ponce de Leon's Discovery of Florida, 1513". *The Quarterly Periodical of the Florida Historical Society*, vol. XI, no. 1, pp. 5–6.</ref><ref>Florida Center for Instructional Technology (2002). *A Short History of Florida*. University of South Florida.</ref> Na verscheden Versöök ene Stadt in Florida to grünnen, weer 1565 Saint Augustine, de eerste permantene spaansche Stadt in Noordamerika.<ref>NPR (2015). "Not So Fast, Jamestown: St. Augustine Was Here First". Retrieved March 5, 2021.</ref> Frankriek versöch ook sik in Florida daaltolaten. De Städer hebbt se avers gau wedder opgeven so as Charlesofrt oder de Spannschen hebbt se tonicht maakt, so as Fort Caroline. Op Dur hebbt sik de Franzosen man üm de Grote Seen daallaten, so as dat Fort Detroit, un langs de Mississippi, so as St. Luis un an de Gulf vun Mexiko in New Orleans.<ref>Petto, Christine Marie (2007). *When France Was King of Cartography*. Lexington Books, p. 125.</ref> Mang de fröhen europääschen Kolonisten weren okk de Nedderlänners, de Nee-Nedderland, dat hüdige New York grünnen, un Sweden mit de lütte Kolonie, de nunDelaware is. Grootbritannien begünn innVirginia un in Plymouth in Massachusetss.<ref>Seelye, James E. Jr.; Selby, Shawn (2018). *Shaping North America: From Exploration to the American Revolution*. ABC-CLIO, p. 344.</ref><ref>Bellah, Robert Neelly; Madsen, Richard; Sullivan, William M.; Swidler, Ann; Tipton, Steven M. (1985). *Habits of the Heart: Individualism and Commitment in American Life*. University of California Press, p. 220.</ref> De [[Mayflower Compact]] in Massachusetts un de [[Fundamental Orders of Connecticut]] begrünnen de Kolonien, de sik sülvenst verwalten.<ref>Remini, Robert V. (2007). *A Short History of the United States*, pp. 2–3.</ref><ref>Johnson, Paul E. (1997). *A Shopkeeper’s Millennium: Society and Revivals in Rochester, New York, 1815–1837*. Hill and Wang, pp. 26–30.</ref> Bi de Kontakt twüschen Indigenen un Europäers keem dat jümmers wedder to Konflikten. Man ook Hannel, bi den de Europäers Warktügen gegen Pelzen vun de Indianers tuuschen, keem op.<ref>Ripper, Jason (2008). *American Stories: Living American History*. M.E. Sharpe, p. 6.</ref> === Unafhängigkeit === As de [[Sövenjöhrig Krieg|Sövenjöhrige Krieg]] toenne weer, harr Grootbritannien en groten Sieg över Frankriek schafft. Quebec weer vun de Briten innahmen un de Franzosen mössen [[Louisiana]] an Spanien verkopen. An'n [[7. Oktober]] [[1763]] güng en königliche Proklamatschoon rut. Dor is künnig maakt wurrn, dat de Kamm vun de [[Appalachen]]-Bargen nu de westliche Grenz vund e Kolonien ween scholl. Dat Land dorachter (twuschen Appalachen un [[Mississippi (Stroom)|Mississippi]] scholl in de Hannen vun de Indianers blieven. Dor weern de Siedlers nu gor nich mit inverstahn. Se harrn dat just up düt Land afsehn. De Inwahners in de Kolonien weern dor al vergrellt över England, as denn [[1764]] dat „[[Amerikaansch Fiskalgesett|Amerikaansche Fiskalgesett]]“ vun dat engelsche Parlament beslaten wurrn is. Düt Gesett kreeg in de Kolonien den Naam „Zuckergesett“. Bit dorhen weer dat mööglich ween, dat [[Molasse]] ut Westindien (wo de Zucker vun maakt wurrn is) ohn [[Toll]] na de Kolonien inföhrt weern konn. Nu schollen de Amerikaners dor Toll för betahlen. Dat güng ok dor üm, dat mehr Geld in de engelsche Staatskass keem. Dat duer nich lang, denn keem ok noch dat „[[Währungsgesett]]“ dor to. Dat maak de Lüde bitter gegen de engelsche Politik. Se menen, wat de Weertschup angüng, weern se bloß tweede-Klass-Börgers dor in de Kolonien. Man England geev nich Bott, man hett [[1765]] ok noch dat „Inquarteernsgesett“ un dat „Stempelstüergesett“ rutgahn laten. Nu weern de Amerikaners avers rein in Brass. In al Kolonien geev dat Protest un dat weern ok Stimmen to höörn, de Gesetten weern gegen de engelsche Verfaten. Stüern dröffen na de engelsche Verfaten bloß vun dat Volk süms in dat Parlament beslaten weern, dat gell ja woll ok för Stüern in Amerika. Man de Kolonien weern in dat Londoner Parlament nich vertreden. So weern also de amerikaanschen Stüern ohn dat amerikaansche Volk beslaten. Dat weer Unrecht, so heet dat. Geheeme Organisatschonen sünd upmaakt wurrn, as de „Söhns vun de Freeheit“. Dat geev ok Demonstratschonen un upsternaatschet Volk. Nu güng dat hen un her. [[1767]] maak London de Sake noch leger, as en Toll up [[Tee]] inföhrt wurrn is. De Habenstäder güngen in [[Boykott]] gegen engelsche Waren un in Massachusetts un en Reeg anner Kolonien beslaten de Parlamenten en Rundschrieven gegen de neen gesetten ut London. An'n [[1. Oktober]] [[1768]] lä de Regeern twee [[Regiment]]ers engelsche Suldaten na Boston. An'n [[5. März]] [[1770]] füern engelsche Wachtsuldaten in en upsternaatsche Mass un schaten fiev Lüde doot. Dor mössen de Englänner Bott geven un up en Insel in'n Haben utbüxen. An'n [[16. Dezember]] [[1773]] entern Mannslüde, de sik as Indianers utstaffeert harrn, de Teeschepen vun de ''East India Company'' in'n Haben vun Boston un smeten 342 Kisten mit Tee över Boord. Düsse Aktschoon kreeg later den Naam „[[Boston Tea Party]]“ un bedüüd för de amerikaansche Unafhängigkeit dat, wat de „[[Storm up de Bastille]]“ för Frankriek bedüden dö. Nu güng dat fix un dat keem to'n Krieg. An'n 4. Juli 1776 keem de Kongress vun al dartein Kolonien tohopen un unnerteken de Verklaren vun de Unafhängigkeit. Dor harr besunners [[Thomas Jefferson]] an mitarbeit'. An'n [[3. September]] [[1783]] hett Grootbritannien de Unafhängigkeit vund e USA na dat [[Völkerrecht]] offiziell gellen laten. === Bit to’n Börgerkrieg === An’n [[4. Februar]] [[1789]] is [[George Washington]] to’n eersten Präsidenten vun de USA wählt wurrn. Anners harr dat ok woll [[Benjamin Franklin]] weern konnt, man de weer in düsse Tiet al 83 Johr oolt. Viez weer [[John Adams]] ut [[Massachussetts]]. [[James Madison]] harr sik mit dat Utarbeiden vun 12 Tosätz to de Verfaten befaat. De [[Kongress]] hett 10 vun düsse Tosätz annahmen un de sünd denn [[1791]] ünner den Naam „[[Bill of Rights]]“ Deel vun de Verfaten wurrn. Dormols weer en grote Fraag, wat vun Rull de enkelten Staten vun de Bundsrepublik spelen schollen. Wie scholl de Macht verdeelt weern twuschen de enkelten Bundslänner un de Zentral in [[Washington D.C.]]? Butenminister [[Thomas Jefferson]] meen, dat stünn den Bund nich goot an, to veel Macht in siene Hannen to holen. Man Finanzminister [[Alexander Hamilton]] meen, ohn en starken Bund konnen [[Industrie]], [[Hannel]] un [[Schippfohrt]] nich richtig in’e Gangen kamen. In düssen Striet billen sik al twee Parteien in de Politik vun de USA. Dat weern de „Federalists“ üm Hamilton un Adams to un de „Jeffersonian Republicans“. In düsse Grupp sütt de hüdige demokraatsche Partei vun de USA ehre Wuddeln. In den Krieg twuschen Frankriek un Grootbritannien meen Washington, dat weer „wohre Politik, wenn een üm duerhaftige Bünnen mit jichenseen Deel vun de Welt ümto kamen“ konn. Dor harr he to’n eersten Mol mit utspraken, dat de USA för sik blieven schollen un dor nich Deel an nehmen, wat anners in’e Welt los weer. In dat Johr [[1801]] is Jefferson gegen Adams to’n Präsidenten wählt wurrn. He kreeg spitz, dat [[Spanien]] [[Louisiana]] in en Geheemverdrag an Frankriek aftreden harr. He wenn sik an de Franzosen un in’n [[Mai]] [[1803]] verköff Frankriek dat unbannig grote Land twuschen [[Mississippi (Stroom)|Mississippi]] un [[Rocky Mountains]] nöördlich vun [[Texas]] för 15 Mio. Dollars. Dor is dat Rebeet vun de USA up een Slag duppelt so groot mit wurrn, as vördem. [[1804]] is Jefferson to’n tweeden Mol Präsident wurrn. Dor is he denn in de [[Napoleon|napoleoonschen]] Kriegen mit rintrocken wurrn. De Briten grepen sik in düsse Kriegen jummers wedder amerikaansche Hannelsscheep. De USA setten sik to Wehr mit en Importstopp för Waren ut Grootbritannien [[1806]] un mit en [[Hannelsembargo]] [[1807]]. Man amenne möss dat wedder upgeven weern. Jefferson sien Nafolger Madison weer dor mit inverstahn, dat de Kongress an’n [[18. Juni]] [[1812]] den Krieg an Grootbritannien verklaar. Ziel weer, [[Kanada]] un ok noch [[Florida]] intonehmen. Man dor is gor nix vun wurrn. Blangenbi schollen ok de [[Indianer]]s ehre Länner in [[Indiana]] un [[Ohio]] innahmen weern. So hefft de Indianers unner jem ehrn [[Hööftling]] [[Tecumseh]] vun den Stamm vun de [[Shawanos]] up de Englänner ehre Siet in düssen krieg mitmaakt. Man Tecumseh is al [[1813]] in [[Kanada]] fullen. As de Amerikaners vergeevs versöcht harrn, Kanada to erovern un utbüxen mössen, marscheern de Briten in’n August [[1814]] in Washington in un setten grote Delen vun de Stadt, dormank dat Witte Huus un dat Kapitol, in Brand. An’n [[24. Dezember]] [[1814]] is denn, wietaf in [[Belgien]], in [[Gent]] Freden slaten wurrn. [[1816]] is [[James Monroe]] Präsident wurrn un acht Johr lang bleven. De Partei vun de „Federalists“ löös sik in düsse Tiet up. So geev dat meist keen Oppositschoon. In düsse Johren güng dat so richtig los mit den Marsch na den Westen to. [[1817]] güng dat los mit den Bo vun den [[Eriekanal]]. [[1825]] weer he fardig. In düsse Johren steeg [[New York]] up to’n gröttsten Haben an de Atlantikküst. [[1818]] kemen de USA un Grootbritannien övereen över de Fischereerechten in [[Neepundland]] un över de Grenz twüschen de USA un Kanada. [[1819]] treed Spanien [[Florida]] an de USA af, de dorför [[Mexiko]] un ok Texas as Besitt vun Spanien gellen leten. Fiev Johr later kemen de USA mit [[Russland]] övereen, wie wiet de Russen ehr Interess up den Kontinent langen scholl. Man dat duer nich lang, un de vörmols spaanschen Kolonien sünd sülvstännig wurrn. De USA stünnen för de Fraag, ob se in düsse Situatschoon ingriepen schollen up Siet vun de jungen Staten, ehr Spanien de torüch erovern oder anners en Land ut Europa de innehmen konn. Monroe hett denn an’n [[2. Dezember]] [[1823]] en Verklaren för den Kongress afleggt, de later as „[[Monroe-Doktrin]]“ beröhmt wurrn is. He hett dor in klaar maakt, dat de Kontinent vun Amerika en egen Welt weer, ganz unafhängig vun Europa, un dat jedeen Staat ut Europa sik ünnerstahn scholl, dor wedder Kolonien vun to maken oder sik in to mengeln. [[1824]] is denn [[John Quincy Adams]] Präsident wurrn. [[1828]] folg [[Andrew Jackson]] na. Sien Anhängers dregen al den Naam „Democrats“. Mit siene Tiet, so menen de olen Eliten in den Oosten dormols, füng de „Tiet vun den lüttjen Mann“ in de amerikaansche Politik an. [[1828]] versöch [[South Carolina]] vunwegen en Tollgesett, den Bund to drauhen. Wenn de Bund dat Gesett nich torüchnehmen dö, denn woll South Carolina sien Recht bruken, as en freen Staat ut de USA ut to treden. Man Jackson hett sik nich dwingen laten un South Carolina bleev in de Sake alleen un möss torüch rodern. Man mit düsse „Nullification Crisis“ weer al en eersten Versöök vun en Sezzeschoon maakt. De Süden speel nu in de USA en besunnere Rull. Süüdstaten weern al Bundsstaten süüdlich de Süüdgrenz vun [[Pennsylvania]] un den [[Ohio (Stroom)|Ohio]]-Stroom („Mason-Dixon-Linie“). In de Süüdstaten weer dat verlöövt, Slaven to holen. In de Noordstaten nich. Ehr de Börgerkrieg losgüng, geev dat in dat Johr [[1860]] bi 4 Mio. Slaven. De veerte Deel vun de witten Inwahners in’n Süden heel sik dormols Slaven, man bloß 12 % vun jem harrn de grote Masse vun de Slaven in’e Hand. Se wollen jem partout nich loslaten. Tominnst bit 1850 weern de Präsidenten vun de USA tomeist Lüde ut’n Süden ween. Ok in de Behörden un Institutschonen vun’n Bund seten mehr Lüde ut’n Süden, as dat vunwegen jem ehr Inwahners schicklich weer. So geev dat in’n Noorden allerhand Druselee un suerpöttsch Snackeree över den Süden siene Macht, de em, so meen man, nich tostünn. Bavenhen bo de Noorden jummerto an siene Industrie un stell ok en industriell Landweertschup up’e Beene. Kortweg is de Noorden jummers moderner wurrn, de Süden bleev as he jummers ween weer. In de 1830er Johren keem dat in’n Süden to Slavenupstänn. In’n Noorden is dor denn de „American Antislavery Society“ üm grünnt wurrn. Se striet gegen de Slaveree an sik. [[1837]] stell Texas den Andrag un woll in den Bund upnahmen weern. In dat Johr tovörn harr sik düt Land vun Mexiko afspleten. De Kongress lehn dat af: He wull nich en Staat upnehmen, de denn vunwegen siene Laag to’n Süden tohöörn dö. In dat Repräsentantenhuus harrn al Staten twee Senaters, egolweg, wieveel Inwahners dor in leven döen. Mit jeden Süüdstaat würr de Macht vun den Süden in dat Repräsentantenhuus grötter weern. Dat woll de Noorden nich tolaten. Man an’n [[1. März]] [[1845]] is Texas denn ünner Präsident [[John Tyler]] doch in de USA upnahmen wurrn. Tyler weer bange, dat de Briten dat sunst an sik rieten konnen. Man nu geev dat Krieg mit Mexiko vunwegen Texas. An’n [[13. Mai]] [[1846]] verklaar de Kongress den Krieg an Mexiko. De USA nehmen foorts [[Kalifornien]] in un un marscheern in [[Mexiko-City]] in. An’n [[2. Februar]] [[1848]] is Freden slaten wurrn un de [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]] gell nu as Süüdgrenz vun de USA. De hefft dor avers ok 15 Mio. Dollars för betahlt. Dat Rebeet vun de USA weer vun 1845 af an meist dubbelt so groot wurrn. In all Länner, de Mexiko wegnahmen wurrn sünd, scholl keen Slaveree bedreven weern. Dat bedüüd: Düsse neen Länner gellen nich as Süüdstaten. De USA weern woll bannig grötter wurrn, man de Süden nich. De Süden seet in’e Kniep. Man mit verscheden Kompromissen versöchen de US-Politikers, de Union tohopen to holen. In’n [[Juli]] [[1854]] is in [[Michigan]] de [[Republikaansch Partei|Republikaansche Partei]] grünnt wurrn. Hüdigendags driggt se den [[Ökelnaam]] „Grand Old Party“. Se weer en Partei vun Lüde, de gegen de Slaveree angüngen und dor weern se en Partei för den Noorden üm. In’n Süden legen de „Demokraten“ vörn. Se stünnen achter de Slaveree. Mit de Johren is de Striet üm de Slaveree twuschen Noord un Süüd jummers grötter wurrn. An’n [[16. Oktober]] [[1859]] hett [[John Brown (Abolitschonist)|John Brown]] mit 21 Mannslüde dat Arsenal vun Harper’s Ferry överfullen. He wull dor en Teken för den Upstand vun de Slaven in’n Süden mit geven. Man Truppen vun den Bund ünner dat Kommando vun [[Robert E. Lee]] hefft em fix grepen. He is vör Gericht stellt un uphungen wurrn. Ut den Upstand is nix wurrn. [[1860]] is denn [[Abraham Lincoln]] to’n Präsidenten wählt wurrn. He harr al an’n [[16. Juni]] [[1858]] seggt: „En Huus, wat in sik updeelt is, kann keen Bestand hebben. Ik glööv, düsse Staat kann nich to de Hälft ut Slaven un to de Hälft ut free Lüde bestahn...Ik tööv dor up, dat dat Huus nich länger updeelt is“. [[Bild:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg|thumb|right|Abraham Lincoln]] Mit Lincoln weer dat klaar: Of stünn dat Enne vun de Union vor de Döör of dat Enne vun de Slaveree. Dat Dischddok twuschen Noord un Süüd weer entwei. === De Börgerkrieg === An [[20. Dezember]] [[1860]] verklaar South Carolina, dat dat Land nu ut de Union uttreden dö. Noch ehr Lincoln an’n [[4. März]] [[1861]] sien Amt antreden konn, hefft bit to’n [[1. Februar]] al söß Staten vun den unnern Süden de Union verlaten. Dat duer nich lang, un se wählen [[Jefferson Davis]] ut [[Missisippi (Bundsstaat)|Mississippi]] to’n Präsidenten vun de [[Konfödereert Staten vun Amerika|Konfödereerten Staten vun Amerika]]. An’n [[12. April]] [[1861]] güng South Carolina bi un füer mit Kanonen up [[Fort Sumter]]. Dat weer en Bundsfestung in den Haben vun [[Charleston]]. So füng de [[Amerikaansche Börgerkrieg]] an. Lincoln reep 75.000 Mann an de Wapen un sparr de Habens vun den Süden mit siene Flotte af. Dor slaten sik ok de veer Staten ut den bövern Süden an de Konföderatschoon an. Dat weern [[Virginia]], [[Arkansas]], [[Tennessee]] un [[North Carolina]]. Veer annere Süüdstaten bleven bi de Union: [[Delaware]], [[Maryland]], [[Kentucky]] un [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]], dorto de noordwestlichen Counties vun Virginia, de denn vun [[1863]] af an ünner den Naam [[West Virginia]] en egen Staat binnen de Union wurrn sünd. [[Bild:Robert Edward Lee.jpg|thumb|left|General Robert E. Lee, 1863]] De Börgerkrieg, de nu losgüng, weer in de ganze Welt de eerste Krieg, wo dat Material en grote Rull speel. Mit de [[Iesenbahn]] sünd de Truppen gau över wiete Strecken schickt wurrn. Denn geev dat en ganz nee Wapentechnik, besunners dat Repeteergewehr, de beröhmte „[[Winchester Rifle]]“, wo en gauer mit scheten un beter mit drepen konn. Beide Sieten stellen grote Armeen up. In’n Noorden weern se lange Tiet anföhrt vun [[General]]en, de to dösig för jem ehr Upgave weern. In’n Süden weer [[Robert E. Lee]] en General, de wat vun [[Taktik]] verstünn. Amenne is düsse Krieg de blödigste Krieg wurrn, den de USA jemols föhrt hefft. Mehr as ene Million Dode un Verwunnte sünd dor bi rutkamen, mehr as in al anner Kriegen vun de USA tohopen. De eerste Slacht weer an’n [[21. Juli]] [[1861]] de [[Slacht vun Bull Run]]. Dor sünd de Truppen ut den Noorden afslahn wurrn, as se versöchen, na Virginia dör to breken. In de neegsten Johren güng dat nich richtig vörut. Lee weer de allerbeste Feldherr un hett keen Slacht verloren. An’n [[17. September]] [[1862]] weer bi [[Antietam]] de blödigste Slacht vun den ganzen Krieg. Man an’n [[1. Juni]] [[1863]] slump Lee dat nich, as dat just dor up ankeem. He güng över de Grenz na [[Pennsylvania]] un dreep bi [[Gettysburg]] up veel stärker Truppen ut den Noorden. De slögen em torüch. Na dree Daag harr he 28.000 Mann verlaren, dat weer de drüdde Deel vun siene Suldaten. Dor weer nu klaar mit, dat de Süden düssen Krieg nich winnen konn. Nu harr de Norden ok endlich en General, de dat mit Lee upnehmen konn. Dat weer [[Ulysses S. Grant]]. He nehm an’n [[4. Juli]] [[Vicksburg (Mississippi)|Vicksburg]] in un kreeg dormit Mississippi in siene Hand. Nu güng dat na den Oosten vun [[Tenneessee]]. Dor nehm he [[Chatanooga]] in. Vun dor ut töög [[William Tecumseh Sherman]] dör [[Georgia]] na de Küst hen un lä allens in Dutt, wat up sien Weg liggen dö. An’n [[9. April]] [[1865]] möss Lee bi [[Appomatox Court House]] in [[Virginia]] kaptuleern. De Krieg weer meist veer Johre na sien Anfang to Enne. Fiev Dage later is Abraham Lincoln an’n [[14. April]] [[1865]] dootschaten wurrn un [[Andrew Jackson]] wurr de nee Präsident. === De USA weert Weltmacht === Na den Börgerkrieg sünd in de Johren vun 1865 bit [[1878]] en Reeg vun [[Indianerkriegen]] föhrt wurrn. Amenne weern de lesten [[Indianer]]s, de dat denn noch geev, in [[Reservat]]en tohopendrängelt. Üm [[1900]] rüm leven bloß noch 200.000 Indianers in de ganzen Vereenigten Staten. De meisten hüngen an de Nadel vun staatliche Hölp, harrn keen Arbeit un drunken to veel Alkohol. De Länner, de vördem de Indianers tohöört harrn, wurrn nu vun witte Towannerers besiedelt. [[1862]] weer de „Homestead Act“ rutgahn. Dor warrt jedeen in toseggt, dat he gegen 10 Dollars Gebühr 160 [[acre]]s Land kriegen scholl, wenn he verspreken dö, dor tominnst fiev Johr up to arbeiden. Bit to de Johrhunnertwenn harrn sik dor 600.000 Familien up inlaten. Dat weern bi 2,5 Mio. Minschen. Bit dorhen weern al Länner vun den Westen, bloß nich [[Oklahoma]], [[Arizona]] un [[New Mexiko]] as Staten Liddmaat vun de Union wurrn. Bit [[1880]] sünd 4,5 Mrd. Dollars investeert wurrn för den Bo vun Iesenbahnen. [[1865]] harr dat 35.000 Mielen Schienen geven. Üm 1900 rüm weern dat al 310.000 km. In düsse Johren sünd unbannig vele Saken in Amerika utfunnen wurrn. Dat weer ja nödig, slank över grote Strecken hen to kamen un fixer to ween, as de Annern. So sünd de [[Schrievmaschien]], dat [[Telefon]], de [[Registreerkass]], de [[Settmaschien]], de [[Rekenmaschien]] usw. utfunnen wurrn. [[1882]] grünn [[John D. Rockefeller]] mit den [[Standard Oil Trust]] den eersten groten Industrie-Trust. Dor harr he 90% vun de Öölraffinerien vun dat Land mit in’e Hand. In düsse Johren sünd unbannig grote Industrierieken upboot wurrn, as vun [[Andrew Carnegie]] mit sien Stahlimperium. 1865 produzeer de US-amerikaansche Industrie düütlich minner as Grootbritannien, Düütschland oder Frankriek. Üm 1900 rüm produzeer se mehr, as all dree Länner tohopen. Föfftig Johre lang, vun 1865 bit [[1914]], is dat amerikaansche Bruttosozialprodukt jedet Johr üm 4% wussen. Up de ganze Welt harr dat sowat bitherto noch nich geven. 1865 harr dat Land 35 Millionen Inwahners harrt, [[1895]] weern dat al 70 Millionen. Vun 1865 bit 1900 weern 13,5 Millonen Minschen in dat Land inwannert. Twuschen [[1905]] un [[1914]] kemen jedet Johr ene Million Inwannerers dorto. Mank de Inwannerers weern nu nich mehr an’n meisten Englänner, Iren, Schotten un Düütsche. Nu weern dat to dree Viddeln Lüde ut [[Öösterriek-Ungarn]], [[Italien]] un [[Russland]] ok veel [[Jodendom|Jöden]] dormank. Se harrn en annere Spraak, en annern Gloven un en annere Kultur un mössen integreert weern. Blangen de Indianers harrn de Swarten,de Froenslüde un de Kinner in dat Land avers jummers noch nix to mellen. De Kontinent is denn för de USA to lüttjet wurrn. [[1854]] al harr de Marine de [[Japan]]ers dwungen, jem ehrn Markt open to maken. [[1867]] intresseern sik de USA för en Hannelsverdrag mit [[Hawaii]]. Dor is nix vun wurrn, man in datsülvige Johr reten de USA de [[Midway-Inseln]] an sik un köffen för 7 Mio. Dollars [[Alaska]] vun Russland. In Middel- un Süüdamerika speel nu miteens de [[Monroe-Doktrin]] en grote Rull. De USA nehmen dat as Updrag, sik allerwegens up den Kontinent in to mengeln. [[1898]] reten de USA Hawaii an sik, nadem amerikaansche Siedlers dor al [[1893]] de Regeern stört’ harrn. Hawaii scholl as Hannelsbasis midden in’n [[Pazifik]] up den Weg na [[China]] hen denen. Ok 1898 delen sik de USA mit dat Düütsche Riek de [[Samoa]]- Inseln in’n Süüdpazifik. [[Kuba]] höör in düsse Johren noch to Spanien to. Man de USA stütten de Bewegen för Unafhängigkeit up de Insel. An’n [[19. April]] 1898 verklaar de Kongress Kuba för unafhängig vun Spanien. An’n [[25. April]] verklaren de USA den Krieg an Spanien. Na 113 Dagen weer he vorbi un Kuba weer free. An’n [[1. Mai]] maak de amerikaansche Oostasienflott in de Bay vun [[Manila]] de Spaansche Flott tonicht. In’n Februar [[1899]] geev dat en Fredensverdrag mit Spanien. Dor is in fastleggt wurrn, dat Kuba unafhängig weern scholl. Bavenhen treed Spanien [[Puerto Rico]] un [[Guam]] an de USA af. De [[Philippinen]] schollen eerst mol bi de USA blieven. Nu weern de USA up den Weg, en Kolonialmacht to weern. In’n November 1899 hett sik dor de „Anti-Imperialist League“ üm grünnt. Man amenne sünd de USA denn doch keen Kolonialmacht wurrn. Jem ehr „Open Door Policy“ bedüüd veel mehr, dat de USA sekern, freen un lieken Togang to al Markten hebben wullen. Dor för sehn se denn dor ganz vun af, Herrschup un Macht över en Land ut to öven. Düsse Politik hefft se besunners in China anwennt. Klaar is avers ok, dat de USA annere Länner nich geven hefft, wat se för sik vun de annern foddern döen. So weern de USA an’t Enne vun dat [[19. Johrhunnert]] en Weltmacht. === Bit na den Tweeten Weltkrieg === Präsident [[Theodore Roosevelt]] (1901-1909) seeg dat so, dat de USA allerwegens in de Welt ingriepen schollen. He streev de Böverherrschop vun de USA in [[Latienamerika]] an („[[Big Stick]]“). So güngen de USA bi un lösen in dat Johr [[1903]] [[Panama]] ut [[Kolumbien]] rut, wo dat bit dorhen tohöört harr. De nee Staat scholl den de USA de Souveränität över den [[Panamakanaal]] geven, vunwegen dat de besunners wichtig för de USA weer. In den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] hefft de USA sik eerst mol rutholen. Dat duer bit [[1917]], bit se in den Krieg intreden döen. Dat [[Düütsch Riek|Düütsche Riek]] harr dormols gegen [[Russland]] wunnen un weer nu stärker, as [[Grootbritannien]] un [[Frankriek]]. Bavenhen harrn de Düütschen künnig maakt, se wollen nu den „[[U-Boot-Krieg ahn Grenzen]]“ anfangen. Dor menen de USA, nu weer dat Tiet, mit to maken. Vunwegen de amerikaanschen Truppen kregen de Truppen vun de [[Triple Entente|Entente]] nu Böverwater. Na den Sieg versöch Präsident [[Thomas Woodrow Wilson|Woodrow Wilson]] (1913-1921) in Europa en Politik dör to setten, dat jedet Volk över sik süms bestimmen scholl. He möök ok den Anfang för en [[Völkerbund]]. Mit Hölpe vun sien [[14-Punkten-Programm]] scholl dat en stiftigen un stebigen Freden in Europa geven. Man de Englänner un Franzosen maken dor nich mit. Se wollen Düütschland richtig ünner kriegen. Dor keem noch to, dat utgerekent sien egen [[Senat (USA)|US-Senat]] nich tostimmt hett, dat dat Land in den Völkerbund intreden dröff. Nu fehl just de gröttste Macht vun de Welt in düssen Bund un heel sik wedder rut ut allens, wat in’e Welt passeer. Nu harr de Krieg unbannig veel köst un de Europäers harrn Schullen maakt bi de USA. De US-Weertschup keem in düsse Johren duchtig in Fohrt. Man in’n [[Oktober]] [[1929]] stört an den „[[Swart Dunnersdag|Swarten Dunnersdag]]“ de [[Böörs]] in [[New York]] ineens. Nu folg de [[Krise vun de Weltweertschup]]. In de USA geev dat in düsse Johren bi 15 Mio. Lüde ahn Arbeit ([[1932]]). Denn keem Präsident [[Franklin D. Roosevelt]] mit sien „[[New Deal]]“. Dat weer en Programm, wo de Staat bi as en [[Investor]] uptreden dö un unbannig veel Geld utgeven dö för apentliche Updrääg, as Straten, Bruggen, Flegerhabens oder ok Projekten, as den „Tennessee-Valley-Staudamm“. So schollen de Lüde wedder to Arbeit kamen. Bavenhen geev dat mit den ''Social Security Act'' vun [[1935]] ok en Sozialprogramm. Roosevelt weer de grote Mann in de USA in düsse Johren un he is mit grote Mehrheit wedder to’n Präsidenten wählt wurrn. As dat mit den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] losgüng, hefft de USA toeerst mol wedder nich mitmaakt. Man vun Anfang an hefft se Wapen an England utlevert un dormit duchtig unner de Arms grepen. Dat konnen de doon vunwegen dat [[Utlehn- un Pachtgesett]] (''lend-lease bill''), dat de [[Kongress (USA)|Kongress]] beslaten harr. Hüdigendags warrt annahmen, dat Roosevelt dat vun Anfang an up dat Mitmaken vun sien Land in’n Krieg afsehn harr. In düsse Hensicht keem em dat to pass, as [[Japan]] an’n [[7. Dezember]] [[1941]] den groten Flottenhaben [[Pearl Harbour]] up [[Hawaii]] angriepen dö. Nu verklaren de USA Japan den Krieg. Dat duer gor nich lang, denn verklaren Düütschland un [[Italien]] den Krieg an de USA. Vunwegen de övergrote Kraft vun de US-amerikaansche [[Industrie]] weer de Krieg vun dor af an för de [[Middelmächt]] nich mehr to winnen. Vunwegen de [[Atombomb]]en up [[Hiroshima]] un [[Nagasaki]] in’n [[August]] [[1945]], de Präsident [[Harry S. Truman]] befahlen harr, güng de Tweete Weltkrieg to Enne. Över Recht un Unrecht vun düssen Insatz vun Atomwapen gifft dat hüdigendags jummers noch veel verscheden Meenungen. === Vun’n Tweeten Weltkrieg bit to’n Enne vun’n Kolen Krieg === ==== Binnenpolitik ==== In den [[Koolt Krieg|Kolen Krieg]] na’n Tweeten Weltkrieg menen veel US-Amerikaners, de egentliche Fiend, dat weer de [[Kommunismus]]. In de „[[McCarthy-Johren]]“ geev dat en verrückte Jagd up Kommunisten in dat Land. De [[Senat (USA)|Senater]] [[Joseph McCarthy]] weer Vörsitter vun den „Utschuss för allens, wat unamerikaansch is“ (HUAC). He meen, allerwegens mank de Filmemakers un Politikers un bi dat Militär weern Kommunisten togange un he möss de finnen. Dat geev Anhören un Unnersöken, de ok in’t [[Feernsehn]] utstrahlt wurrn sünd. Wer nix utseggen wull, möss dormit reken, dat he sien Beroop verleren dö. As McCarthy bigüng un meen, ok Präsident [[Dwight D. Eisenhower]] harr wat mit de Kommunisten an’n Hoot, hett de Senat em afköört. Wie dat mit de Swarten Amerikaners weern scholl, dat weer ok na den Börgerkrieg [[1865]] nich kloorstellt wurrn. Al bi den Wedderupbo in de Süüdstaten harr dat in düsse Staten Gesetten geven, de vun de Swarten ehre Rechten wedder wat wegnehmen döen ([[Jim-Crow-Gesetten]]). Eerst na den Tweeten Weltkrieg is en [[Börgerrechtbewegen]] („Civil Rights Movement“) upkamen, de dor för sorgt hett, dat de Witten un de Swarten na dat lieke Recht behannelt wurrn sünd. Ganz wichtig weer dor bi, dat de [[Böverst Gerichtshoff (USA)|Böverste Gerichtshoff]] in dat Johr [[1954]] dat [[Scheden na de Raass]] afschafft hett. Nu dröffen ok swarte Kinner na „witte“ Scholen hengahn. Man to’n Deel möss de [[Natschonalgarr (USA)|Natschonalgarr]] dor för sorgen, dat düt Recht ok ümsett würr. De Gouverneuren vun de Südstaten bleven nämlich bit to’n Enne vun de 1960er Johren dorbi, dat to de „state rights“ in de USA tohören dö, wenn de Südstaten de Raassen ut’neenhollen wullen („Segregation“). [[1968]] hett de Kongress den „[[Civil Rights Act]]“ verafscheedt, de verbeden deit, dat en US-Börger up jichens en Aart diskrimineert weern draff. Präsident [[Lyndon B. Johnson]] hett sik dormols an Ideen vun sien dootschaten Vörlöper [[John F. Kennedy]] holen un de „Great Society“ utropen. Dor schollen [[Minnerheit]]en beter in de amerikaansche Sellschop bi inbunnen weern, de dat bitherto up de Rebeden vun de Gesundheits-, de Bildungs- un de Sozialpolitik nich so goot harrt harrn. ==== Butenpolitik ==== An’n [[26. Juni]] [[1945]] sünd in [[San Francisco]] de [[Vereente Natschonen|Vereenten Natschonen]] grünnt wurrn. De [[Sowjetunion]] weer dor noch ganz mit inverstahn un de USA hefft dor allerhand för daan. Man dat duer nich lang, denn geev dat Striet mit [[Josef Stalin|Stalin]] un amenne weer de [[Koolt Krieg|Kole Krieg]] dor. Präsident [[Harry S. Truman]] maak sien ''[[Rollback-Politik]]'' künnig. Dat bedüüd, he streev en Politik an, de dor up losgüng, den [[Kommunismus]] in de Welt torüch to schuven. Utdruck vun düsse Politik weer de „[[Truman-Doktrin]]“. Dor hett he al Länner mit toseggt, dat Amerika jem mit Militär un mit Geld hölpen dö, wenn dat dor üm güng, Freeheit un Unafhängigkeit to bewohren. Dor meen de Doktrin mit, wenn de Länner gegen den Kommunismus angüngen. Dat weer just dat Gegendeel vun de [[Monroe Doktrin]], wo de Amerikaners mit up den Kontinent vun Amerika un anners nargens hen keken. De USA grepen nu de Antikommunisten in [[Grekenland]] ünner de Arms un hölpen ok de [[Törkei]]. För Westeuropa stellen se den [[Marshall-Plaan]] up de Been. De scholl dor de Weertschup wedder in Gang bringen. [[1948]]/[[1949|49]] sneed de Sowjetunion den Togang na de westlichen Zonen vun [[Berlin]] in de [[Blockaad vun Berlin]] af. Dat weer en vun de Hööchtpunkten vun den Kolen Krieg. De USA boen foorts de [[Berliner Luftbrugge]] up. [[1949]] is denn de [[NATO]] vun de USA. Kanada un de Staten vun Westeuropa grünnt wurrn. Dor wollen se, wat dat [[Militär]] angüng, in tohopenarbeiden un sik gegensiedig hölpen. De Sowjets grünnen mit jem ehre Satellitenstaten denn foorts den [[Warschauer Pakt]]. In de Johrteinten, de denn folgen, geev dat en [[Wettrüsten]] mit [[Atomwapen]] twuschen düsse beiden Bünn. Vun de 1960er Johren af an bedüüd dat, dat jede Siete de Welt mehrmalen in’e Luft jagen konn ([[Overkill]]). Gefährlich weer dat, as bi den [[Korea-Krieg]] ([[1950]] – [[1953]]) un bi de [[Kuba-Krise]] [[1962]] de beiden Blöck an’nanner rasseln döen. Dor fehl nich veel un dat weer to’n Drüdden Weltkrieg kamen. [[1968]] hett dat denn en [[Verdrag to’n Stopp vun Atomwapen]] geven un [[1969]] sünd de [[SALT]]-Verhanneln upnahmen wurrn. Dor is in versöcht wurrn, de Gefohr ut de Saak rut to kriegen. [[1964]] grepen de USA apen in den [[Vietnam-Krieg]] in. Vördem weer dat to de „[[Tongking-Saak]]“ kamen. Man al ehrer harrn de USA Militärraatgevers in dat Land harrt. In düssen Krieg sünd de USA duchtig up’e Nese fullen, wat den Krieg süms angüng, man ok de [[Moral]], de dorachter stünn. [[1973]] mössen de US-Truppen denn aftrecken un dat Ganze enn mit en Nedderlaag. Vunwegen dat de USA sik vörnahmen harrn, den Kommunismus allerwegens in de Welt lüttsch to holen, nehmen se dat in de 1960er un 1970er Johren in düsse Sake mit de [[Demokratie]] nich jummers to genau. De USA grepen ok [[Militärdikatur|Militärdiktaters]] un Verbrekers unner de Arms, as [[Anastasio Somoza Debayle]] in [[Nicaragua]], [[Augusto Pinochet]] in [[Chile]], [[Ferdinand Marcos]] up de [[Philippinen]] un [[Mobuto Sese Soku]] in [[Zaire]]. Wichtig weer man bloß, dat se gegen den Kommunismus gegenan güngen. Na den Vietnamkrieg seeg dat so ut, as wüss de US-Butenpolitik nich recht, wat se woll. Hen un her güng dat. Mol woll sik dat Land um nix in’e Welt mehr groot scheren, denn wedder wies dat sien Militärkraft. So weer dat, as [[Jimmy Carter]] Präsident weer. As de Sowjetunion in [[Afghanistan]] inmarscheer, möök Amerika gor nix. Ünner de Regeern vun [[Ronald Reagan]] ([[1981]]-[[1989]]) keken de USA wedder nich so genau hen bi ehre Frünnen in de Welt, ob se nu de [[Minschenrechten]] gellen laten döen oder nich. Een kann sik fragen, ob de US-Butenpolitik dormols wat afweten dö vun frömde Kulturen un jem ehr Denken. Dormols stellen de USA sik na den [[Eerste Golfkrieg|Eersten Golfkrieg]] twuschen [[Iran]] un [[Irak]] ([[1980]]-[[1988]]) utgerekent achter den [[Diktater]] [[Saddam Hussein]] ut Irak. Dat möken se, weil se bange weern vör de [[Mullah]]s in Iran. Mit jem ehre [[Satellit (Ruumfohrt)|Satelliten]] hölpen se Hussein bi dat Överhenkieken över den Fiend sien Land un över de Front. Later weer kloor: Dat weer en duchtigen Fehler ween. In de Reagan-Tiet keem dat ok to de [[Iran-Contra-Saak]]: [[1986]] verköffen de USA Wapen ok an den Iran. Dat weern to’n groten Deel Raketen to’n Afscheten vun [[Panzer]]s. De US-Sekerheitsraatgever [[Robert McFarlane]] un de US-[[Oberst]] [[Oliver North]] harrn düt Geschäft vermiddelt. Dat Geld, wat de USA dor bi verdenen döen, dat steken se in den Börgerkrieg in Nicaragua. Dor grepen de USA de so nömmten „Contras“ ünner de Arms, de gegen de [[Sozialismus|sozialistische]] Regeern vun de [[Sandinisten]] gegenan güngen. Ok an de [[Mujaheddin]] in [[Afghanistan]] geven de USA Geld un Wapen. Dor wollen se de Sowjetunion in dat Land mit in’e Knee kriegen. Dat schaffen se woll ok, man just dormit möken se de [[Islam|islaamschen]] [[Fundamentalismus|Fundamentalisten]] mit stark, de denn later gegen allens angüngen, wat ut’n Westen keem. Ünner Präsident Reagan keem de Striet mit de Sowjetunion to en Enne. Reagan harr fökener mol seggt, de Sowjetunion, dat weer „Den Bösen sien Riek“ (''evil empire''), dor möss een gegenan gahn, bit dat ünner güng. He geev dor üm jummers mehr Geld för Rüstung ut. Ok Wapens för den [[Weltruum]] schollen för veel Geld boot weern. Dat weer dat so nömmte ''„Star-Wars''-Programm“ ''([[Strategic Defense Initiative|SDI]]-Projekt, Krieg in de Steerns)''. Man [[1985]] un [[1986]] hett Reagan sik ok mit sien sowjetschen Kollegen [[Michail Sergejewitsch Gorbatschow]] drapen. Dor güng dat denn bi üm Verhanneln, wie de ganzen Wapens ok nu afrüst’ weern konnen. De Naam vun düsse Verhanneln weer [[START]] (''Strategic Arms Reduction Talks''). Amenne hefft de USA mit ehre Politik de Sowjetunion ünnerkregen. [[1991]] breek de Sowjetunion ut’neen un de Kole Krieg weer ut. Vun dor af an sünd de USA de eenzigst Supermacht in de Welt. == Kultuur == === Eten === [[Bild:2019-11-28 14 46 15 A single serving of Thanksgiving Dinner in the Parkway Village section of Ewing Township, Mercer County, New Jersey.jpg|thumb|Een [[Thanksgiving dinner]] mit [[Kalkuun]], Stampkantüffeln, suren Gurken, Mais, kandeerte Yam, Kraanbeergelee, Granaat, Arvten un annerwat]] De fröhen Kolonisten kemen mit Spiesen vun de Native Americans so as Kalkuun, Kantuffels, Söotkantüffels, Mais un Körbis un Ahoornsiroop in Kuntakt. De Kolonisten un later Inwannerer bruken de nee’en Ingredentien bekannte Gerichten to kaken un mischen jüm mit Leevmiddels ut de ole Welt, so as Weten,<ref name="Wheat">"Wheat Info", Wheatworld.org, archived October 11, 2009, {{Webarchiv|url=https://www.wheatworld.org/wheat-info/fast-facts/ |wayback=20091011012758 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}, accessed January 15, 2015.</ref> Rindfleesch un Melk un schapen so ene frohe amerikaansche Kaaktraditschoon<ref>"Traditional Indigenous Recipes", American Indian Health and Diet Project, accessed September 15, 2014, https://aihd.ku.edu/recipes/index.html.</ref><ref>Ambrose Akenuwa, ''Is the United States Still the Land of the Free and Home to the Brave?'', Lulu Press, July 1, 2015, pp. 92–94, ISBN 978-1-329-26112-9.</ref> Leevmiddels uut de nee Welt, so as Körbis, Mais, Kantüfffels un Kalkuun as Felesxh sünd Bestanddelen vun dat [[Thanksgiving]]-Dinner.<ref name="Mintz1996">Sidney Wilfred Mintz, ''Tasting Food, Tasting Freedom: Excursions Into Eating, Culture, and the Past'', Beacon Press, 1996, p. 134, ISBN 978-0-8070-4629-6.</ref> Gerichten, so as [[apple pie]], [[fried chicken]], [[Doughnut]]s, [[Pommes]], [[macaroni and cheese]], [[Ies]], [[Hamburger]]s, [[hot dog]]s un Pizza, de for besunners US-amerikaansch gellen, brochen later Inwannerer in dat Land.<ref>Hasia Diner, ''Hungering for America: Italian, Irish, and Jewish Foodways in the Age of Migration'', Harvard University Press, 2001, p. 1.</ref><ref>Tracy N. Poe, "The Origins of Soul Food in Black Urban Identity: Chicago, 1915–1947", ''American Studies International'', Vol. 37, No. 1 (February 1999), p. 5.</ref><ref>Haley Cawthon, "KFC is America's favorite fried chicken, data suggests", ''The Business Journals'', December 31, 2020, https://www.bizjournals.com/louisville/news/2020/12/31/consumer-spending-data-kfc-is-the-most-popular.html.</ref><ref>Joan Russell, "How Pizza Became America's Favorite Food", ''Paste'', May 23, 2016, https://www.pastemagazine.com/food/america/the-history-of-the-pizza/.</ref> Mexikaansche Gerichten, so as [[burritos]] un [[tacos]] geev dat al in vöormaals mexikaansch Rebeden, wurrn man in ene spetschelle amerikaansch mexikaansch Woes anpassr, so as de TexMex Köok. Anpassr chineesche Gerichten un italieensche Pasta sund ook wied verbreidt.<ref name="IFT">James N. Klapthor, "What, When, and Where Americans Eat in 2003", Newswise/Institute of Food Technologists, August 23, 2003, https://www.newswise.com/articles/what-when-and-where-americans-eat-in-2003.</ref> Dat amerikaansche Diner, een informell Restaurant for de Arbeiderklass, het sienen Oorsprung in dat 19. Jhd. un verbreidt in dat 20. jhd. in heel dat land.<ref>"The History of the American Diner", ''Paste Magazine'', September 5, 2016, https://www.pastemagazine.com/food/the-history-of-the-american-diner/.</ref> Amerikaansch [[fast-food]] keem mit dat Automobil op.<ref>"America's Love Of Drive-thrus", ''NPR'', December 11, 2023, https://www.npr.org/2023/12/11/1198909271/1a-draft-12-11-2023.</ref> Al in de 1920.er Jaren geev dat de eersren Restaurant mot Drive-ins , un vun de 1940-er an mit Drive-throughs.<ref name="drivethru">"When Was the First Drive-Thru Restaurant Created?", Wisegeek.org, accessed January 15, 2015, https://www.wisegeek.org/when-was-the-first-drive-thru-restaurant-created.htm.</ref><ref>Andrew Sheldon, "The History of the Drive-Thru in America", ''Your AAA Network'', July 23, 2020, https://magazine.northeast.aaa.com/daily/life/cars-trucks/auto-history/history-of-the-drive-thru/.</ref> Amerikaansch [[fast-food restaurant]]keden, so as [[McDonald's]], [[Burger King]], [[Chick-fil-A]], [[Kentucky Fried Chicken]], [[Dunkin' Donuts]] un veel anner hebbt sik mit de Globalisarachoon weltwied uutbreidt, have numerous outlets around the world.<ref>Rada Pavlova, "Globalization of American Fast-Food Chains: the Pinnacle of Effective Management and Adaptability", ''The Yale Globalist'', April 8, 2019, https://globalist.yale.edu/in-the-magazine/globalization-of-american-fast-food-chains-the-pinnacle-of-effective-management-and-adaptability/.</ref> === Sport === De populäärste Sportaarden in de Verenigten Staten sünd American Football, [[Basketball]], [[Baseball]], [[Football]] un [[Ieshockey]].<ref>{{Internetquelle |autor=Gallup Inc |url=https://news.gallup.com/poll/4735/Sports.aspx |titel=Sports |datum=2007-09-25 |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Sportaarden so as Baseball un American Football hebbt öller europääsche Spelen as Grundlaag. Annersieds wurrn Sportaarden so as Baskeball, [[Volleyball]], [[Skateboarding]] un [[Snowboarding]] in de Verenigten Staten uutfunnen un sünd later weltwied populäär worrn.<ref>Lindsay Sarah Krasnoff (December 26, 2017). "How the NBA went global". ''The Washington Post''. Retrieved September 14, 2023, from https://www.washingtonpost.com/news/made-by-history/wp/2017/12/26/how-the-nba-went-global/</ref> Noordamerikaansche Sportaarden so as [[Lacrosse in the United States|Lacrosse]] un [[Surfen]] hebbt ene indigene Grundlaag.<ref>Howard Liss (1970). ''Lacrosse''. Funk & Wagnalls, p. 13.</ref> The [[Professional sports market in the United States|market for professional sports in the United States]] was approximately $69 billion in July 2013, roughly 50% larger than that of Europe, the Middle East, and Africa combined.<ref>Reuters (June 18, 2008). "Global sports market to hit $141 billion in 2012". Retrieved July 24, 2013, from https://www.reuters.com/article/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618</ref> American Football is allens tohoop de populäärste Sport in de Verenigten Staten.<ref>David K. Krane (October 30, 2002). "Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation's Favorite Sport". Harris Interactive. Archived July 9, 2010, from https://web.archive.org/web/20100709111448/https://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337. Also see: Michael MacCambridge (2004). ''America's Game: The Epic Story of How Pro Football Captured a Nation''. New York: Random House. ISBN 978-0-375-50454-9.</ref> De spelen vun de [[National Football League]] hebbt weltwied de höögste döörsnidliche Besökertallen un den [[Super Bowl]] kiekt sik vele Millionen Minschen op de ganze Welt an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.espn.com/nfl/story/_/id/27321898/how-nfl-took-america-100-years |titel=How the NFL took over America in 100 years |datum=2019-08-14 |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Na American Football sünd Basketball, Baseball, Football un Ieshockey de populäarsten Sportaarden. De Topligen för düsse Sportaarden sünd de [[National Basketball Association]],<ref>{{Internetquelle |url=https://careers.nba.com/history/ |titel=Our History |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> de [[Major League Baseball]],<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mlb.com/official-information/about-mlb |titel=About MLB {{!}} Official Information |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> [[Major League Soccer]],<ref>MLS Soccer. "About MLS Soccer". Retrieved June 8, 2025, from https://www.mlssoccer.com/about/</ref> un de [[National Hockey League]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nhl.com/info/about-the-nhl |titel=Official Site of the National Hockey League {{!}} NHL.com |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> De Individuaalsport mit de meisten Tokiekers is [[Golf (Sport)|Golf]] un Autorennsport, besünners [[NASCAR]] un [[IndyCar]].<ref>Harris Interactive (January 16, 2014). "As American as Mom, Apple Pie and Football? Football continues to trump baseball as America's Favorite Sport". Retrieved March 9, 2014, from https://web.archive.org/web/20140309053431/https://www.harrisinteractive.com/vault/Harris%20Poll%205%20-%202014%20Fave%20Sport_1.16.14.pdf</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Kevin Grier and Tyler Cowen |url=https://grantland.com/features/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football/ |titel=» What Would the End of Football Look Like? |datum=87798 |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> Vergleken mit Europa un anner Weltdelen het de Collegesport een besünner hogen proffesschonellen Rang un bringt dat Jaar bet to ene 1 Milliard US-Dollar.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.si.com/college/2018/03/07/ncaa-1-billion-revenue |titel=NCAA Reports $1.1 Billion in Revenues |datum=2018-03-07 |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> College football un Basketball hebbt grote Tokiekertallen. De [[NCAA Division I men's basketball tournament|NCAA March Madness tournament]] un [[College Football Playoff]] sünd mang de Sportevents mit de meisten Tokiekers.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx |titel=Home |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US }}</ref> De proffesschonelle Collegesport is in den Verenigten Staten ook de wichtige Born för ne’e Talenten in de professchonellen Ligen, wieldes in anner Staten apentlich un privat föddert Sportorganisatschonen un Verenen düsse Opgaav hebbt.<ref>Thomas Rosandich (2002). "Collegiate Sports Programs: A Comparative Analysis". ''Education'', Vol. 122, Issue 3, p. 471.</ref> Achtmaal hebbt US-amerikaansche Städer de [[Olympsche Spele|Olympsche Spelen]] uutdregen. De Olympschen Summerspelen 1904 in St. Louis weren de eersten Olympschen Spelen buten Europa.<ref>Gerald P. Schaus & Stephen R. Wenn (2007). ''Onward to the Olympics: Historical Perspectives on the Olympic Games''. Wilfrid Laurier University Press, p. 224. ISBN 978-0-88920-505-5.</ref>T UOlympic Games will be held in the U.S. for a ninth time when Los Angeles hosts the [[2028 Summer Olympics]]. US-amerikaansche Athleten hebbt allenstohoop meer Medaillien bi Olympschen Spelen wunnen, as jeed anner Land weltwied.<ref>Greatest Sporting Nation. "All-time Olympic medal standings". Retrieved from {{Webarchiv|url=https://greatestsportingnation.com/ |wayback=20250110013648 |text=— |archiv-bot=2026-03-25 15:03:18 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/sports/olympics/the-1000-medals-of-the-united-states/ |titel=1,000 times gold - The thousand medals of Team USA |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Anner wichtige Sportevents in de Verenigten Staten sünd de [[Americas Cup]], [[World Baseball Classic]], de [[U.S. Open (tennis)|U.S. Open]], un de [[Masters Tournament]]. De männliche Footballnatschonaalmannschop vun de Verenigten Staten kunn sik för ölven Weltmeisterschoppen qualifizeren. De Froennatschonaalmannschop het de [[FIFA Women's World Cup]] un de Olympsche Goldmedaillie je veermaal wunnen.<ref>Jeff Carlisle (April 6, 2020). "MLS Year One, 25 seasons ago: The Wild West of training, travel, hockey shootouts and American soccer". [[ESPN]]. Retrieved May 5, 2021, from https://www.espn.com/soccer/major-league-soccer/story/4082408/mls-year-one25-seasons-ago-the-wild-west-of-trainingtravelhockey-shootouts-and-american-soccer</ref> De [[1999 FIFA Women's World Cup]] hebbt de Verenigten Staten ook uutricht.<ref>{{Internetquelle |autor=Aria Gerson |url=https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/2020/07/10/1999-womens-world-cup-uswnt-iconic-moments-brandi-chastain/5405459002/ |titel=Impact of 1999 Women's World Cup went far beyond Brandi Chastain's iconic goal |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> För de Mannslüüd hebt de Verenigten Staten de [[1994 FIFA World Cup]] uutricht un schall tohoop mit Kanada un Mexiko de [[2026 FIFA World Cup]] uutdregen.<ref>Laurel Wamsley (June 16, 2022). "The U.S. cities hosting the 2026 World Cup are announced". [[NPR]]. Retrieved April 16, 2023, from https://www.npr.org/2022/06/16/1105562734/us-cities-hosting-2026-world-cup-announcement</ref> == Städer == * [[Washington D.C.|Washington]] * [[New York]] * [[Chicago]] * [[Los Angeles]] * [[Houston]] == Footnoten == <references/> {{Navigatschoonsliest Bundsstaten vun de USA}} {{Länner in Noord- un Middelamerika}} {{Navigatschoonsliest NATO-Staten}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:Noordamerika]] [[Kategorie:USA]] m1u77soixvachh18gt7n73txvd94h80 0 1499 1061978 1059357 2026-04-06T06:48:27Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061978 wikitext text/x-wiki [[Bild:Bundesarchiv_B_145_Bild-F057884-0009,_Willy_Brandt.jpg|thumb|right|Willy Brandt (1980)]] '''Willy Brandt''' (* [[18. Dezember]] [[1913]] in [[Lübeck]]; † [[8. Oktober]] [[1992]] in [[Unkel (Stadt)|Unkel]] an'd [[Rhien]]; boren as ''Herbert Ernst Karl Frahm'') weer en vun de bedüüdenst [[Sozialdemokratie|sozialdemokraatsche]] [[Politiker]]s. He weer van 1957 bit 1966 Regeeren Börgermeester vun Berlin, van 1966 bit 1969 Butenminister un Viezkanzler in dat Kabinett [[Kurt Georg Kiesinger|Kiesinger]] as ok van 1969 bit 1974 de veerte Bundskanzler vun de Bundsrepubliek Düütschland. För sien Ostpolitik, de up Entspannung un Utgliek mit de osteuropäischen Staaten utricht weer, kreeg he 1971 den [[Freedensnobelpries]]. Van 1964 bit 1987 weer Brandt Vörsitter vun de SPD un van 1976 bit 1992 Präsident vun de Sozialistische Internatschonale. == Leven == === Kindheit un Jöögd === [[Bild:WillyBrandtHausLübeckStube.jpg|miniatur|Nachempfunnen Arbeitszimmer vun den jungen Willy Brandt (dormals ''Herbert Frahm'') in dat [[Willy-Brandt-Haus Lübeck]]]] Willy Brandt, oorsprünglich Herbert Frahm, wurr an’ 18. Dezember 1913 as Söhn vun [[Martha Frahm]], en Verköperin in’ [[Coop eG|Konsumvereen]], un den ut [[Hamborg]] stammen John Möller in de Lübecker Vörstadt [[Lübeck-St. Lorenz|St. Lorenz-Süd]] boren. Den Naam vun den Vader hett Martha Frahm nich nömmt, as de Gebort vun hör Söhn Herbert Frahm bi dat Standesamt indragen wurr. An’ 26. Februar 1914 hett Martha Frahm ehrn Söhn in dat Pastorat II vun de Lübecker Kark [[St. Lorenz (Lübeck)|St. Lorenz]] dööpen laaten; dat Dööpen in de Gemeendkark wurr nichehelich boren Kinner nich togestahn. Sien richtigen Vader hett Brandt nie nich kennenlernt. De weer knapp eenenhalv Johr Realschollehrer in Lübeck un hett sück vun dor in Brandt sien Gebortsmaand, den Dezember 1913 weer afmeldt. Brandt is bi sien Moder un sien Steefgrootvader Ludwig Frahm (1875–1935) upwussen, de Martha Ewert nah de Heiraat mit deren Moder Wilhelmine Ewert sien Naam geven harr. Willy Brandt hett sien Steefgrootvader ''Papa'' nömmt. In sien Abiturtüügnis wurr Ludwig Frahm as Vader nömmt.<ref>Martin Wein: ''Willy Brandt – Das Werden eines Staatsmannes.'' Aufbau Taschenbuch Verlag, Berlin 2003.</ref> Sien nicheheliche Gebort, de vun de Lüüd ut sien Tiet faken as Makel ansehn wurr, hebbt politisch Gegner bit in sien Utwussenleven bruult, um hüm heraftosetten. He hett sück dorgegen nich wehrt, aber he hett seggt, „Herkunft und üble Nachrede“ harrn hüm en „Stachel eingepflanzt“.<ref>Willy Brandt: ''Erinnerungen.'' Ullstein-Taschenbookutgaav, Frankfort an’ Main 1992, S. 85.</ref> Nah de Hochtiet vun sien Moder in’ September 1927 mit den Müerkerpolier Emil Kuhlmann un de Gebort vun den Söhn Günther in’ Februar 1928 bleev Herbert bi sien Steefgrootvader un de sien tweet Fru Dora, de he „Tante Dora“ nömmt hett. Ludwig Frahm hörr de SPD an un kandideer 1926 un 1929 up de SPD-List för de Lübecker Börgerschap; Herbert weer af Harvst 1925 Liddmaat vun de [[Rieksarbeitsgemeenschap vun de Kinnerfrünnen|Kinnerfrünnen]], en Kinnergrupp vun de [[Sozialistische Jugend Deutschlands – Die Falken|Falken]], af April 1929 vun de [[Sozialistische Arbeiter-Jugend|Sozialistisch Arbeiter-Jöögd]] (SAJ), in de he as Liddmaat vun de Lübecker Grupp ''Karl Marx'' en radikalen Kurs vertreeden dee. He hett de St.-Lorenz-Knaben-Middelschool, af 1927 de Von Großheimsche Realschool besöcht un wessel 1928 to dat [[Johanneum zu Lübeck]], an de he 1932 sien Abitur afleggt hett. In den Andrag up Tolaaten to dat Arbitur hett he Journalist as Beropswunsch angeven. Publizistisch harr he sück all mit 13 Johren betätigt. De [[Lübecker Volksbote]], dat örtliche SPD-Blatt, hett in’ Februar 1927 en Upsatz mit twee Teknungen över en Dagswannern vun den Schöler mit Frünnen to de Born vun de [[Trave]] afdruckt. Van 1929 bit 1931 hett he denn politische Texte in’ Volksboten schreven. De Chefredakteuer vun dat Blatt weer [[Julius Leber]], vun de he later seggt hett, dat de hüm entscheeden beinfloot harr. 1930 is he de SPD bidreden. In’ Oktober 1931 hett he aber mit Leber un de SPD braken un hett sück de [[Sozialistische Arbeiterpartei Deutschlands (1931)|Sozialistisch Arbeiterpartei vun Düütschland]] (SAPD), en [[Linkssozialismus|linkssozialistisch]] Grupp, anslooten. För en Studium, för dat Leber hüm en Parteistipendium in Utsicht stellt harr, harr he aber nu kien Geld mehr. In’ Mai 1932 hett he en Volontariat bi de Schippsmaklerfirma, Reederee un Speditschoon F. H. Bertling KG in Lübeck anfungen. === Ünnergrund un Exil === Nah Hitler sien [[Machtgriepen]] 1933 wurr de SAPD verboden. De Partei hett beslooten, in’ Ünnergrund gegen de [[Natschonalsozialismus|Natschonalsozialisten]] to kämpen. Willy Brandt kreeg in’ März 1933 den Updrag, de Utreis vun dat SAPD-Leitungsliddmaat [[Paul Frölich]] nah Oslo to organiseeren. Frölich wurr aber fastnommen, so dat Brandt de sien Upgaav övernehm, in Oslo en Zelle vun de Organisatschon uptobauen. Brandt is över [[Däänmark]] nah [[Norwegen]] emigreert un fung 1934 in Oslo en Geschichtsstudium an, dat he aber wegen sien publizistischen Tätigkeit för norweegsch Zeitungen un sien politischen Insatz wenig vorandreev un nich to en Afsluss broch. In Oslo hett he ok de Zentrale vun de SAPD-Jöögdverband [[Sozialistischer Jugend-Verband Deutschlands|SJVD]] leit. Dorneben hett he den SJVD van 1934 bit 1937 bi dat ''Internationalen Büro revolutionärer Jugendorganisationen'' vun dat [[Londoner Büro]] vertreden. Ünner de [[Decknaam]] Gunnar Gaasland kehr he in’ Updrag vun [[Jacob Walcher]]s van September bit Dezember 1936 as Student nah Deutschland torüch. He hull sück as [[Kriegsberichterstatter]] in Berlin up un hett dorbi Düütsch mit norweegsch Akzent snackt. De richtige Gunnar Gaasland weer af 1936 mit Gertrud Meyer, Brandt sien Lübecker Jöögdfrüendin, verheiraadt, de hör langjohrigen Gefährten in’ Juli 1933 nah Norwegen folgt weer. De Ehe mit Gaasland bestunn [[Schienehe|blots up Papier]] un geev „Trudel“, de bit 1939 mit Brandt tosommenleev, de norweegsch Staatsanbörgerschap. Gaasland stell Brandt sien Naam to Verfügung un bleev in Norwegen. Brandt weer 1937 Berichterstatter för mehrere norweegsch Zeitungen in’ [[Spaansch Börgerkrieg|spaanschen Börgerkrieg]]. An’ 16. Juni entgung he in [[Barcelona]] en Verhaftenswell vun de Kommunisten gegen de [[POUM]], de he nahestunn, un kehr nah Oslo torüch.<ref>Mark Zuehlke: ''The Gallant Cause. Canadians in the Spanish Civil War 1936-1939.'' J. Wiley & Sons, Mississauga 2007, ISBN 978-0-470-83926-3, S. 155.</ref> An’ 5. September 1938 wurr he vun de [[Natschonalsozialismus|natschonalsozialistisch]] Regeeren utbörgert. Deswegen hett he sück um de norweegsch Staatsbörgerschap bemüht. Wiels de düütsch Besetten vun Norwegen in’ [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] keem he 1940 vorövergahnd in düütsch Fangenschap. As he aber upgreepen wurr, droog he de norweegsch Uniform un is somit nich upflagen. Bald, nahdem he freelaaten wurrn weer, kunn he nah [[Schweden]] flüchten. In Stockholm hett he tosommen mit twee sweedsch Journalisten en sweedsch-norweegsch [[Presseagentur]] grünnd, de 70 Daagblööt in Schweden beleefern dee. In’ August 1940 wurr hüm vun de Botschap in Stockholm de norweegsch Staatsbörgerschap tospraken. Bit to’n Enn’ vun den Krieg bleev he in Stockholm, wo he gemeensam mit [[August Enderle]] fedderführend an de Wedderannäherung vun de SAPD-Exilanten an de SPD mitarbeit hett. Dor hett he ok [[Bruno Kreisky]], den latere [[Öösterriek|öösterriekschen]] Bundskanzler kennenlehrt. De beid weern johrenlang früendschaplich verbunnen. Brandt weer van 1941 bit 1948 mit Carlota Thorkildsen verheiraadt un harr mit hör de gemeensam Dochter Ninja (* 1940).<ref>[http://www.bwbs.de/bwbs_biografie/Die_Geburt_von_Willy_Brandts_Tochter_B152.html Oktober 1940: Die Geburt von Willy Brandts Tochter] {{Webarchiv|url=http://www.bwbs.de/bwbs_biografie/Die_Geburt_von_Willy_Brandts_Tochter_B152.html |wayback=20120118195453 |text=Oktober 1940: Die Geburt von Willy Brandts Tochter |archiv-bot=2026-03-14 09:47:30 InternetArchiveBot }}</ref> Nah de Scheeden hett he noch 1948 de Wittfru [[Rut Brandt|Rut Bergaust, boren Hansen]] (* 1920; † 2006) heiraadt. Ut disse Ehe gungen dree Söhns hervör: [[Peter Brandt (Historiker)|Peter]] (* 1948), [[Lars Brandt|Lars]] (* 1951) un [[Matthias Brandt|Matthias]] (* 1961). Nah 32 Johren Ehe leeten sück Rut un Willy Brandt 1980 scheeden. An’ 9. Dezember 1983 hett Brandt de Historikerin un Publizistin [[Brigitte Seebacher-Brandt|Brigitte Seebacher]] (* 1946) heiraadt. === Rückkehr nah Düütschland === 1945 kehr Brandt as [[Korrespondent]] för skandinavisch Zeitungen nah Deutschland torüch un hett över de [[Nürnbarger Prozesse]] bericht. Nahdem he an’ 20. Mai 1946 mit en Reed in Lübeck över ''Deutschland und die Welt'' Tostimmen vun de dortig Sozialdemokraten kreegen harr, stunn in’ Sömmer 1946 nah en Gespräch mit [[Theodor Steltzer]] Brandt sien Rückkehr nah Lübeck to Diskussion. He sull as Nahfolger vun [[Otto Passarge]] Börgermeester vun sien Moderstadt, as he Lübeck betekent hett, wurrn. Nahdem hüm de norweegsch Butenminister [[Halvard Lange]] vörslahn dee, as Presseattaché an de Norweegsch Militärmission nah Berlin to gahn un de norweegsch Regeeren ut de Stadt vun den anfangen Kollen Krieg to berichten, hett he sück gegen sien Gebortsstadt entscheeden, denn „Lübeck kam mir ein wenig eng vor“, nah sien internatonalen Erfohrungen siet de Emigration.<ref>Willy Brandt: ''Erinnerungen.'' Wieder makt Ullstein-Taschenbookutgaav 1992, S. 148.</ref> Sien Gebortsstadt bleev Brandt aber eng verbunnen. So hett he Wahlkämpe bit hen to Kommunalwahlkämpen immer an’ Vördag vun de Wahl mit en Kundgeven in Lübeck afslooten. An’ 1. Juli 1948 kreeg he vun de sleswig-holsteensch Landsregeeren weer de düütsch Staatsbörgerschap. Den Decknaam Willy Brandt, de he sück 1934 toleggt harr, hett he af 1947 düersam bruukt. 1949 leet he hüm as offiziellen Naam vun dat Polizeipräsidium Berlin anerkennen. He sülvst snack 1961 vun en Allerweltsnaam, den he wählt harr, doch geev dat in Lübeck, as he dor sien Volontariat maakt hett, en Schippsutrüsterfirma ''William Brandt Wwe.''<ref>Martin Wein: ''Willy Brandt – das Werden eines Staatsmannes.'' S. 86.</ref> == Politisch Karriere in de Bundsrepubliek == === Berlin === [[Bild:John F. Kennedy meeting with Willy Brandt, March 13, 1961.jpg|miniatur|De Regeeren Börgermeester vun Berlin, Willy Brandt (re.), tosammen mit den US-amerikaanschen Präsidenten, [[John Fitzgerald Kennedy]] (li.) in Washington in dat [[Witt Huus]] (1961)]] [[Bild:McNamara with Erler and Brandt at Pentagon 1965.JPEG|miniatur|US-Minister för’t Verdefferenden [[Robert McNamara]] (re.) in en Gespräch mit den SPD-Fraktschonsvörsitter [[Fritz Erler]] (li.) un den Regeeren Börgermeester vun Berlin, Willy Brandt in [[Arlington County|Arlington]], Virginia, USA (1965)]] Sien politisch Karriere in dat Nahkriegsdüütschland fung 1949 as [[Berlin]]er Afordneter för de SPD in’ eersten [[Düütsch Bundsdag|Düütschen Bundsdag]] an. Brandt hörr den Bundsdag van 1949 bit 1957, 1961 un van 1969 bit to sien Dood 1992 an, also all tosommen 31 Johr lang. 1950 wurr he ok Liddmaat vun dat [[Afordnetenhuus vun Berlin]]. He hett dit Mandat eerst an’ 6. April 1971 daalleggt, also knapp twee Johr nah sien Wahl to’n Bundskanzler. 1955 wurr Willy Brandt as Nahfolger vun [[Otto Suhr]] Präsident vun dat Berliner Afordnetenhuus. 1957 wurr he, ebenfalls as Nahfolger vun Otto Suhr, to’n Regeeren Börgermeester vun Berlin wählt. In dit Amt wunn Brandt wegen sien entslooten Hanneln wiels dat [[Berlin-Ultimatum]] 1958 un nah den [[Müerbau]] 1961 groot Popularität. Disse Popularität hett sück ok in de Ergevnisse vun de Berliner SPD bi de Wahlen to’ dat Berliner Afordnetenhuus daalslahn: 1958 kreeg de SPD 52,6 % vun de Stimmen (en Plus vun 8%) un 1963 reck se mit 61,9 % vun de Stimmen dat tweetbest Ergevnis in hör Historie. In de Tiet vun Brandt as Regeeren Börgermeester full 1963 de Besöök vun Präsident [[John Fitzgerald Kennedy|Kennedy]] in [[West-Berlin]] (tosommen mit den dormaligen Bundskanzler [[Konrad Adenauer]]). Bekannt wurr nich blots Kennedy sien Reed mit dat berühmt Zitat „[[Ich bin ein Berliner]]“, sonnern ok Brandt sien Begröötensreed van' [[26. Juni]] an Kennedy: "Wir grüßen nicht nur das Amt, wir grüßen auch den Mann“. He bleev bit to'n 30 November 1966 Regeeren Börgermeester. Van' 1. November 1957 bit to'n 31. Oktober 1958 weer Brandt turnusmatig [[Präsident vun den Bundsraat (Düütschland)|Bundsraatspräsident]]. Van 1958 bit 1963 weer he Landsvörsitter vun de SPD Berlin. === In de Bundspolitik 1961–1969 === [[Bild:Richard Nixon in Berlin.jpg|miniatur|Besöök vun [[Richard Milhous Nixon]] in Berlin (1969)]] Bi de [[Bundsdagswahl 1961]] is Brandt eerstmals as Kanzlerkandidat vun sien Partei gegen den dormals 85 Jahre ollen [[Konrad Adenauer]] antreden. In' Wahlkamp wurr Brandt faken mit de jöögdhaftigen charismatischen US-Präsidenten John F. Kennedy vergleeken. Adenauer speel an' 14. August 1961, een Dag nah den Anfang vun den Müerbau in Beginn, bi en Wahlveranstaltung in Regensborg, as he vun sien Gegenkandidaten as ''Brandt alias Frahm'' snack, up de sien Johren in't Exil an, doch wurr de Utdruck ok as Henwies up sien nicheheliche Gebort verstahn. An' 16. August hett Adenauer disse Formuleeren in Bonn nochmal bruukt. [[Franz Josef Strauß]] harr all in' Februar 1961 in Vilshofen ünner Anspeelen up de Exiljohren vun Brandt, de immer weer to'n Anlaat för persönlich Angreep bit hen to'n Vorwurf vun Vaderlandsverrat nommen wurrn,<ref>Vgl. Dorto de Studie vun Daniela Münkel: ''„Alias Frahm". Die Diffamierungskampagnen gegen Willy Brandt in der rechtsgerichteten Presse.'' In: Claus-Dieter Krohn (Hrsg.): ''Zwischen den Stühlen? Remigranten und Remigration in der deutschen Medienöffentlichkeit der Nachkriegszeit''. Christians-Verlag, Hamborg 2002, S. 397–418.</ref> seggt: „Eines wird man Herrn Brandt doch fragen dürfen: Was haben Sie zwölf Jahre lang draußen gemacht? Wir wissen, was wir drinnen gemacht haben.“<ref>Peter Merseburger: ''Willy Brandt, 1913–1992. Visionär und Realist.'' Stuttgart 2002, ISBN 3-423-34097-5, S. 410.</ref> De SPD hett bi de Wahl mit 4,4 Perzentpunkten up 36,2 Perzent vun de Wählerstimmen düütlich toleggt. To en Regeerensövernahm keem dat aber nich, ofschons en Koalition mit de 12,8 Perzent vun de FDP reknerisch mögelk ween weer. En Gespräch vun Brandt mit [[Erich Mende]] führ to kien Ergevnis. De afsolute Mehrheit vun de CDU weer aber braken, se verlor 4,8 Perzentpunkte. 1962 övernehm Brandt up Initiative vun [[Herbert Wehner]] den stellvertreden Parteivörösitt,<ref name="merseburger_429">Peter Merseburger: ''Willy Brandt, 1913–1992. Visionär und Realist.'' Stuttgart 2002, ISBN 3-423-34097-5, S. 429.</ref> 1964 as Nahfolger vun den storven [[Erich Ollenhauer]] den Bundvörsitt vun de SPD, de he bit 1987 inne harr. Bi de [[Bundsdagswahl 1965]] verlor he tegen Bundskanzler [[Ludwig Erhard]], woruphen he sück enttäuscht vorövergahnd vun de Bundspolitik torüchtruck un en wiedere Kanzlerkandidatur utsluuten dee. In disse Tiet weer he de woll umstreedenst Politiker in de Republiek. Hüm is besünners suer upstött, dat he wegen sien Vergangenheit angahn wurr, wiels fröhere Natschonalsozialisten hör Vergangenheit vergeeven wurr. Immer weer greep de konservativ Presse Brandt sien Vergangenheit up un legg se gegen hüm ut.<ref>Daniela Münkel: ''„Alias Frahm“ - Die Diffamierungskampagnen gegen Willy Brandt in der rechtsgerichteten Presse.'' In: Klaus-Dieter Krohn, Axel Schildt (Hrsg.): ''Zwischen den Stühlen? Remigranten und Remigration in der deutschen Medienöffentlichkeit der Nachkriegszeit.'' Hamborg 2002, S. 397–419; Dies.: ''Zwischen Diffamierung und Verehrung. Das Bild Willy Brandts in der bundesdeutschen Öffentlichkeit (bis 1974).'' In: Carsten Tessmer (Hrsg.): ''Das Willy Brandt-Bild in Deutschland und Polen.'' (Schriftenreihe der Bundeskanzler-Willy-Brandt-Stiftung, Heft 6) Berlin 2000, S. 23–40.</ref> To de bekannt Vorwürfe keem in' Wahlkamp 1961 de Instrumentaliseeren vun sien Privatleven in de apenlich Utnannersetten dorto.<ref>[[Friedrich Koch (Erziehungswissenschaftler)|Friedrich Koch]]: ''Sexuelle Denunziation. Die Sexualität in der politischen Auseinandersetzung.'' 2. erwiedert Uplaag. Hamborg 1995, ISBN 3-434-46229-5, S. 144 ff.</ref> 1965 hett Brandt seggt: „Dieser Wahlkampf hat Wunden hinterlassen.“ Nah den Rückträe vun Erhard 1966 wurr [[Kurt Georg Kiesinger]] (CDU) to'n Bundskanzler wählt, de en [[Groot Koalitschoon]] mit de SPD bilden dee. Willy Brandt is vun sien Berliner Amt torüchtreden un övernehm dat Amt vun den [[Butenminister]] un Viezkanzler. === Bundskanzler === ==== Kabinett Brandt I (1969–1972) ==== [[Bild:Bundesarchiv B 145 Bild-F031406-0017, Erfurt, Treffen Willy Brandt mit Willi Stoph.jpg|miniatur|Brandt mit [[Willi Stoph]] in [[Erfurt]] (1970)]] [[Bild:WillybrandtBarryKent.JPG|miniatur|Denkmal mit Plakette, de [[Kneefall vun Warschau|Brandt sien Kneefall]] dorstellt, up den [[Warschau]]er Willy-Brandt-Platz]] [[Bild:Haus der Geschichte 2009c.jpg|miniatur|Willy Brandt sien Oorkunn för den [[Freedensnobelpries]] 1971 in dat [[Haus der Geschichte]] in [[Bonn]]]] Nah de [[Bundsdtagswahl 1969|Bundsdagswahl in' September 1969]] hett Willy Brandt gegen den Willen vun Herbert Wehner un [[Helmut Schmidt]], de en Fortsetten vun de Groot Koalitschoon vörtrucken harr, en Koalitschoon mit de [[FDP]] bildt. De [[sozialliberale Koalitschoon]] harr blots en Mehrheit vun twalv Stimmen. De Bundsdag hett Brandt in' Oktober 1969 to'n veerten Bundskanzler wählt. Viezkanzler un Butenminister wurr [[Walter Scheel]] (FDP).<ref>Der Spiegel, ID 45520454, Eine totale Opposition wird scheitern. Spiegel-Gespräch mit Bundeskanzler Willy Brandt, 1969, Nr. 44, van' 27.10.1969, Sieden 29-34, Kommentar Titelthema: „Bonns neue Herren“</ref> Brandt sien Amtszeit is verbunnen mit dat Motto „Wir wollen mehr Demokratie wagen“ un mit dat Steekwort vun de „Neuen [[Ostpolitik]]“, de den [[Kollen Krieg]] ünner de Losung „[[Wandel durch Annäherung]]“ ([[Egon Bahr]]) bzw. „Politik der kleinen Schritte“ afmildern un de Berliner Müer dörlässiger maken sull. Trotz eenig anfänglich Skepsis, ([[Richard Milhous Nixon|Nixon]], [[Henry Kissinger|Kissinger]], [[Georges Pompidou|Pompidou]]) hebbt as Vertreder vun de Westmächte disse Politik ünnerstütt. De weltwiet beacht ''[[Kneefall vun Warschau]]'' an' 7. Dezember 1970 an dat Mahnmal vun den [[Warschauer Ghetto|Ghetto]]-Upstand van 1943 hett symbolisch de [[Entspannungspolitik]] inleist, de later in de [[Ostverdrääg]] mit [[Polen]] un de [[Sowjetunion]] münn dee. Dorto keem de [[Grundlagenverdrag]] mit de [[DDR]]. 1970 harr he sück in [[Erfurt]] mit den Vörsitter vun den Ministerraat vun de DDR [[Willi Stoph]] tonächst to'n eersten düütsch-düütschen [[Erfurter Tippdrapen|Tippdrapen]] in' ''[[Erfurter Hof]]'' un denn in [[Kassel]] drapen. De Erfurter „Willy, Willy“-Roopen weern eendüüdig up Brand betrucken un hebbt de DDR-Machthaber rein weg dörnanner brocht. Dat folg denn noch en Afkommen mit de [[Tschechoslowakei]]. För sien Ostpolitik kreeg Brandt 1971 den [[Freedensnobelpries]]. Mit disse nee „Neuen Ostpolitik“, de Willy Brandt gemeensam mit [[Walter Scheel]] gegen den entscheeden Wedderstand gegen de Mehrheit vun de CDU/CSU-Oppositschoon dörsetten dee, hett he sück um en „Entspannung in Europa“ bemüht. Eenig Geschichts- un Politikwetenschapler seecht dorin hüüd en Paddmaaken för den Tosommenbröök vun de kommunistisch Regeeren in [[Osteuropa]] un de [[Düütsch Weddervereenigen]], de vun Brandt mit sien Ostpolitik aber nich vörsehn weer. To de Tiet wurr hüm vun konservativ Siet vörschmeeten, dat he dormit en unnötig Anerkennung vun de DDR bedreeven harr. Se hebbt de Entspannungspolitik nich as Weg to'n Tosommenbröök vun de Ostblockstaaten sehn, sonnern hebbt in' Ergevnis eenzig en Upwerten un Stabiliseeren vun de Regeeren sehn. To glieker Tiet gung hüm dat um binnenpolitisch Reformen in de Sozial-, Billens- un Rechtspolitik. „Mehr Demokratie wagen“ weer dat [[Slogan|Motto]], mit de Brandt de binnenpolitisch Stagnatschoon vun de Nahkriegstiet överwinnen wull. Ok wegen de [[Öölkries]] van 1973 as Folg vun den israeelsch-arabschen [[Jom-Kippur-Krieg]] sünd disse Reformen blots deelwies dörführt wurrn. Besünners de so nömmt „[[Radikalenerlass]]“ gegen Extremisten in' apenlichen Deenst, de 1972 inführt wurr, is bit hüüd bekannt bleven. De wurrd bit hüüd vun de Kritiker vun de linke Siet scharp kritiseert un ok Brandt sülvst hett hüm nahderhen as swooren Fehler betekent. [[Bild:Bundesarchiv B 145 Bild-F038347-0030, Bonn, Willy Brandt, Walter Scheel nach Wahlsieg.jpg|miniatur|Brandt un [[Walter Scheel]] nah de wunnen Wahl, mit [[Horst Ehmke]] un [[Egon Bahr]] (1972)]] ==== Misstruensvotum un Vertruensfraag (1972) ==== [[Bild:Bundesarchiv B 145 Bild-F042104-0016, Dortmund, Brandt besichtigt Kohlenbergwerk.jpg|miniatur|hochkant|Brandt bi den Besöök vun en Bargwark in [[Düörpm]] (1974)]] Vun' Amtsanträe vun de Regeeren Brandt bit to dat 1972 weern so völ Afordnete vun de SPD un de FDP to de [[Unionsparteien|Unionsfraktschoon]] wesselt (dorünner de ehmalge Bundsminister [[Erich Mende]]), dat de CDU/CSU-Fraktschoon reknerisch en knappe afsolute Mehrheit harr. De CDU/CSU-Fraktschonsvörsitter [[Rainer Barzel]] hett dorher in' April 1972 glöövt, Willy Brandt middels en [[Misstruensvotum|konstruktiv Misstruensvotum]] aflösen to können. Aber för sien Wahl to'n Bundskanzler hebbt hüm bi de Afstimmen twee Stimmen fehlt. Later wurr bekannt, dat dat [[Ministerium för Staatssekerheit]] (MfS) vun de [[DDR]] mindstens een Afordneten, [[Julius Steiner (Politiker)|Julius Steiner]], vun de CDU bestaken harr. Ünner Verdacht stunn dormals ok [[Ingeborg Geisendörfer]]. Mitddlerwiel is dör de [[Rosenholz-Dateien|Rosenholz-Akten]] woll ok en tweeten Afordneten ut de Reeg vun de CSU bekanntwurrn: [[Leo Wagner]] sall vun den MfS 50.000 DM kreegen hemm.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.cicero.de/berliner-republik/liebesgr%C3%BC%C3%9Fe-aus-ostberlin/37219 |wayback=20130207084104 |text=''Liebesgrüße aus Ostberlin.'' |archiv-bot=2026-03-14 09:47:30 InternetArchiveBot }} In: ''Cicero - Magazin für politische Kultur.'' 2. Juni 2009.</ref> Wiel allerdings de SPD/FDP-Koalitschoon in' Bundsdag kien hannelnsfähige Mehrheit mehr harr, stell Brandt in' September 1972 de [[Vertruensfraag]], bi de sück as dat afspraken weer, de Bundsminister enthollen deeen, so dat de Vertruensfraag nich positiv beantwoort wurr un [[Bundspräsident (Düüschland)|Bundspräsident]] [[Gustav Heinemann]] im Sinne vun de Afsichten vun Brandt den Bundsdag uplösen kunn. ==== Kabinett Brandt II (1972–1974) ==== Bi de [[Bundsdagswahl 1972|Neewahlen in' November 1972]] wurr de Regeeren Brandt bestätigt un harr nu en hannelnsfähige Mehrheit in' Bundsdag. De SPD wurr mit 45,8 % vun de Stimmen eerstmals starkste Bundsdagsfraktschoon, en Ergevnis, dat ok in't Utland as Volksafstimmen över de [[Ostverträge]] verstahn wurr, för deren parlamentarisch [[Ratifizeeren]] jetzt de Weg free weer. An' 7. Juni 1973 hett Willy Brandt as eerst düütsch Bundskanzler [[Israel]] besöcht, nahdem 1965 de diplomaatsch Beziehungen tüschen de Bundsrepubliek un Israel upnommen wurrn weer. 1970 harr all mit [[Abba Eban]] eerstmals en israeelsch Butenminister de Bundsrepubliek besöcht, de Gegenbesöök dör Butenminister Walter Scheel funn in dat sülvig Johr statt. ==== Rückträe wegen de Guillaume-Affäär ==== De wunnen Bundsdagswahl 1972 stellt woll den gröttsten politischen Spood vun Brandt dor, aber de Beobachter ut sien Tiet as [[Egon Bahr]] sünd sück dorin eenig, dat disse „Höhepunkt eindeutig auch der Scheitelpunkt war – von da an ging es bergab“. Politisch Ermüdungserscheinungen vun Brandt hebbt sück mit de hooch Verwachten an sien tweet Regeerenstiet poort. Dennoch keem sien Rückträe för de Apenlichkeit överraschend, worbi de [[Guillaume-Affäär]] ehrder de Utlöser as de Oorsaak för Brandt sien Rückträe weer. As Oorsaken wurrd ok de [[Öölkries]] un de dormit verbunnen Wertschapsafswung as ok de nah en harten Laway in' Apenlichen Deenst vun de [[Gewerkschaft Öffentliche Dienste, Transport und Verkehr|ÖTV]] ünner [[Heinz Kluncker]] dörsett hooch Tarifafslüsse ansehn. Beides hett den Speelruum för mögelk Reformen minnert. An' Enn vun en turnusmatig Tosommenkunft vun SPD un Gewerkschapsspitzenfunktschonären in de [[Kurt-Schumacher-Akademie]] (dormalig Naam „Haus Münstereifel“) in [[Bad Münstereifel]] an' 4. un 5. Mai hett Brandt in en up den 6. Mai 1974 dateerten handschriftlichen Breef sien Rückträe mitdeelt, de vun den [[NDR]] an den folgen Dag publik maakt wurr. Anlaat weer de Enttarnung vun den DDR-Spion [[Günter Guillaume]], de as Referent för Parteiangelegenheiten en vun de engste Mitarbeiter vun Brandt ween weer. Brandt övernehm mit sien Rückträe Verantwortung för Fohrlässigkeiten binnerhalv vun de Bundsregeeren. Guillaume weer in unmittelbor Nähe vun den Kanzler bleeven, ofschons he siet mehr as een Johr lang in Verdacht stunn, Spionage to bedrieven. Brandt harr in den Gloov, Guillaumes blot DDR-Herkunft weer de Grund för den [[Spionage]]verdacht ween, de Brisanz vun de Angelegenheit ünnerschätzt. Brandt hett later seggt, Herbert Wehner (to de Tiet Vörsitter vun de SPD-Bundsdagsfraktschoon) weer an sien Rückträe mitschuldig ween, wiel de hüm nich dorvan afhollen harr. Bei bleeven in den Zentraalvörstand vun de SPD un harrn af denn tallriek Unstimmigkeiten. En anner Kontrahent in dat Kabinett Brandt II weer [[Helmut Schmidt]], dormals Finanzminister. Ok wenn Wehner dat immer weer anners vertellt hett, so wurrd doch allgemeen annommen, dat weniger de Affäär ansück, as völmehr Wehner sein Inschätzen, de gesundheitlich anslahn, ünner Depressionen lieden Brandt weer nich to hollen, den Utslag to'n Rückträe geven hett. Brandt seech sück Diffameerenskampagnen vun politisch Gegner utsett, de he nah de Inschätzen vun Wehner in den bevöröstahn Wahlkamp meest nich standhollen harr. Brandt wurrn tallriek Affären mit Fruen un Alkoholprobleme nahseggt. Todem bestunnen ünner annern bi [[Horst Herold]] un [[Günther Nollau]] Befürchtungen, de düütsch Regeerenschef kunn dör disse Affären erpressbor wurrn. Tosommen mit de Brandt ünnerstellt Amtsmödigkeit un de siet eenig Tiet schwelen Kritik – Wehner harr Brandt wiels sien Moskaureis apenlich mit den Wöör „Der Herr badet gerne lau“ angreepen – sall dat de Grund för Wehner ween hemm, den Wessel vun den SPD-Kanzler gau un unsentimental to vulltrecken. Nahfolger vun Brandt as Bundskanzler wurr Finanzminister Schmidt. De will vun de Nomineeren överrascht ween un dat Amt vörrangig ut Plichtgeföhl övernommen hemm. Willy Brandt sülvst bleev aber SPD-Vörsitter. To'n Enn vun sien eegen Kanzlerschap hett Schmidt dat as Fehler betekent, neben de Kanzlerschap nich ok noch den Parteivörsitt övernommen to hemm. He seech dorin een vun de Oorsaken för sien eegen Scheitern. === Nah den Rückträe as Bundskanzler === Ok nah sien Rückträe vun dat Amt as Bundskanzler bleev Brandt politisch aktiv: 1976 wurr he Präsident vun de [[Sozialistisch Internatschonale]] (bit to’n 17. September 1992), af 1979 weer he Liddmaat vun dat [[Europääsch Parlament]] (bit to’n 1. März 1983). In’ April 1977 droog [[Weltbank]]präsident [[Robert Strange McNamara|Robert McNamara]] Brandt den Vörsitt vun de „Unafhängig Kommission för Internatschonale Entwicklungsfragen“ ([[Noord-Süüd-Kommission]]) an. Nah meest dree Johr lang Beraden legg de Kommission an’ 12. Februar 1980 in [[New York City|New York]] ehr [[Noord-Süüd-Bericht]] vör, de allgemeen as „Brandt-Report“ bekannt wurr. An’ 15. November 1978 hett Brandt en [[Myokardinfarkt|Hartinfarkt]] harrt, so dat he sien politisch Upgaven vorövergahnd nich mehr wohrnehmen kunn. An' 7. Juli 1979 keemen Brandt un de öösterrieksch Bundskanzler [[Bruno Kreisky]] in [[Wien (Stadt)|Wien]] mit [[Jassir Arafat]], den Baas vun de palästinensisch [[Palästinensisch Befreeensorganisatschoon|PLO]], to en Meenenuttuusch tosommen. An 15. Oktober 1984 hett sück Brandt up [[Kuba]] mit Staatspräsident [[Fidel Castro]] drapen. In dat sülvig Johr droop he sück ok noch mit [[Deng Xiaoping]] un [[Michail Sergejewitsch Gorbatschow|Michail Gorbatschow]]. An' 19. September 1985 keem he in [[Ost-Berlin]] to Gesprächen mit den DDR-[[Staatsratsvösitter]] [[Erich Honecker]] tosommen. Bi de [[Freedensdemonstratschoon in' Bonner Hoffgorden 1983|Freedensdemonstratschoon in Bonn an' 22. Oktober 1983]] hett Brandt den [[NATO-Düppelbesluss]] kritiseert: „Wir brauchen in Deutschland nicht mehr Mittel zur Massenvernichtung, wir brauchen weniger.“<ref>[http://einestages.spiegel.de/static/topicalbumbackground/3002/atomraketen_im_nachbargarten.html ''25 Jahre Proteste gegen Nachrüstung.''] auf: ''[[Spiegel online]] einestages.'' 22. Oktober 2008.</ref> Brandt hörr wiederhen den Bundsdag an un hett nah de [[Bundsdagswahl 1983]] eerstmals as [[Öllerspräsident]] den Bundsdag inleit, ofschons he blots de tweetöldste Afordneter weer. [[Egon Franke]] harr as tatsächlicher Alterspräsident up disse Würde verzicht un Brandt den Vörträe bi de eerst Sitzung laaten. Nah de Bundsdagswahlen [[Bundsdagswahl 1987|1987]] un [[Bundsdagswahl 1990|1990]] hett Brandt as tatsächlich Öllerspräsident de eerst Sitzung vun den jeweiligen Bundsdag inleit. An' 23. März 1987 is Brandt vun den Parteivörsitt vun de SPD torüchtreden, nahdem an sien Nomineeren vun [[Margarita Mathiopoulos]] as Kandidatin för dat nee to besetten Amt vun de Parteisprekerin bannig parteiinterne Kritik ütert wurr. Up den außerordentlichen [[Parteidag]] an' 14. Juni 1987 wurr he to'n Ehrenvörsitter up Llevenstiet wählt; sien Nahfolger als Parteivörsitter wurr [[Hans-Jochen Vogel]] wählt. An' 20. Januar 1989 hett Bundspräsident [[Richard von Weizsäcker]] to'n Anlaat vun den 75. Gebortsdag vun Willy Brandt to en Gebortsdagsfest in de [[Villa Hammerschmidt]] inlaaden, to de tallriek Frünnen, Weggenossen un Politiker keemen. De eerst Sitzung vun den eersten gesamtdüütschen Bundsdag hett Brandt an' Dezember 1990 as 1983 un 1987 ebenfalls as Öllerspräsident inleit. Eenig Weeken vörher, an' 9. November 1990, weer Brandt mit 194 Geiseln, deren Freelaaten he bi den irakschen Präsidenten [[Saddam Hussein]] reckt harr, nah Düütschland trüggkehrt. [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-1990-0304-022, Gera, SPD-Wahlkundgebung, Willy Brandt.jpg|miniatur|Willy Brandt bi en Wahlkundgeeven in [[Gera]] (1990)]] Nahdem de Müer fallen weer, weer Brandt entscheeden dorför, dat de Regeeren vun [[Bonn]] nah [[Berlin]] truck. An' 20. Juni 1991 hett de Bundsdag beslooten – ünner annern up Andrag vun Willy Brandt – toletzt dat deelwies Ümtrecken ([[Hööftstadtbesluss]]). [[Bild:Ehrengrab Potsdamer Chaussee 75 (Niko) Willy Brandt.jpg|miniatur|Ehrengraff vun Willy Brandts up den [[Waldkarkhoff Zehlendorf]]]] Am 4. Oktober 1991 wurr bi Brandt en Tumor in' Darm opdeckt, de an' 10. Oktober 1991 wegnommen wurr. An' 1. Februar 1992 kreeg Brandt in [[Heidelbarg]] den [[Dolf Sternberger|Dolf-Sternberger-Pries]]. An' 9.Mai 1992 geev Brandt den [[Bild (Zeitung)|Bild]]-Redakteur [[Ulrich Rosenbaum]] sien letzt Interview. An' 10. Mai 1992 wurr he weer in de Universitätsklinik Köln inwiest un an' 22. Mai 1992 ok weer opereert. De Operatschoon hett man aber nah 10 Minüüt afbraken, de Krebs weer torüchkommen un harr in de Tüschentiet to stark street, mehrere Organe weern all bedrapen. An' 30. Mai 1992 hett Brandt de Klinik weer verlaaten un hett sück mit sien Frau in sien Huus nah [[Unkel (Stadt)|Unkel]] begeeven, dat he bit to sien Dood nich mehr verlaaten hett. To en unglückelk Vörfall keem dat an' 20. September 1992: As [[Michail Sergejewitsch Gorbatschow|Michail Gorbatschow]] Brandt unanmeldt besööken wull un sück mit ''Gorbatschow'' an de Spreekanlaag vun dat Huus melden dee, hull Brandt sien Fru dat för en slechten Spaass un hett den Besöker de Döör nich apen maakt. Se hett nich glöövt harrt, dat Gorbatschow tatsächlich vör de Döör stunn. Brandt sien Gesundheitstostand verslechter sück af August 1992 tonehmend. An' 8. Oktober 1992 um 16:35 Ühr is he de storven. An' 17.Oktober 1992 hett de Bundsdag an hüm mit en [[Staatsakt (Veranstalten)|Staatsakt]] docht. Dat [[Ehrengraff]] vun Willy Brandt befind sück up den Berliner [[Waldkarkhoff Zehlendorf]] neben dat Ehrengraff vun [[Ernst Reuter]], Vörgänger vun Brandt as Regeeren Börgermeester vun Berlin in de Johren 1948 bit 1953. Brandt sien tweet Ehefru Rut is ebenfalls up den Waldkarkhoff bisett. == Ehrend Gedenken == [[Bild:WillyBrandtHaus1a.jpg|miniatur|[[Willy-Brandt-Huus]] (SPD-Zentraal) in Berlin-Kreuzberg]] [[Bild:Willy-Brandt-Denkmal in Porto.jpg|miniatur|Willy-Brandt-Denkmal in [[Porto]] ''Amigo de Portugal'']] [[Bild:Willy Brandt Erfurt.JPG|miniatur|Willy-Brandt-Denkmal up dat Daak vun den [[Erfurter Hoff]] (2009)]] [[Bild:Willy.Brandt.Stockholm.2007.jpg|miniatur|hochkant=1|[[Willy-Brandt-Park]] in [[Stockholm]]]] Nah sien Dood wurr Willy Brandt völfack ehrt, Straaten un Platzen nah hüm nömmt, ünner annern de Willy-Brandt-Straße in Berlin, an de dat [[Bundskanzleramt (Berlin)|Bundskanzleramt]] liggt, de Willy-Brandt-Straße in Hamborg as ok de Willy-Brandt-Allee in sien Heimatstadt [[Lübeck]] un in de Bonner [[Museumsmiel]] as Deel vun de B9 tüschen den [[Bundeskanzlerplatz]] un de Heussallee. In Erfurt wurr de Bahnhoffsvörplatz in Willy-Brandt-Platz ümnömmt, wiel dor dat eerste düütsch-düütsche Gipfeldrapen mit Willi Stoph stattfunn. Ok in [[Kassel]], den Oort vun den Gegenbesöök, drocht hüüt de Vörplatz vun den [[Bahnhoff Kassel-Wilhelmshöhe|Bahnhoff Wilhelmshöhe]] de Naam vun Brandt. De Stadt Frankfort an' Main hett 1992 den Theaterplatz in Willy-Brandt-Platz ümwidmet. Dor is hüüd ünner annern de Zentraal vun de Europääsch Zentraalbank ansässig. Willy-Brandt-Denkmäler buterhalv vun Düütschland gifft dat in [[Porto]] ([[Portugal]]) in de ''Avenida do Marechal Gomes da Costa'' un in [[Lille]] ([[Frankriek]]) an de ''Gare de Flandres'' Eck ''Avenue Willy Brandt''. In [[Warschau]] wurr en Willy-Brandt-Platz mit Denkmal schafft, dat an den Kneefall vör dat Ghettomahnmal erinnert. Sien Konterfei zier en Deel vun de 2-[[Deutsche Mark|DM]]-[[Münt]]en. He is todem [[Ehrenbörger]] vun mehreren düütsch Städer (Heimatstadt [[Lübeck]], Berlin). De Bundsrepubliek Düütschland hett to sien ehrend Gedenken de [[Bundeskanzler-Willy-Brandt-Stiftung]] mit Sitz in Berlin erricht. Dat is een vun fiev [[Politikergedenkstiftungen]] vun den Bund. An' 18. Dezember 2007, to'n 94. Gebortsdag vun Brandt, hett de Stiften en Butenstäe in de [[Königstraße (Lübeck)|Königstraße]] vun de Lübecker Oltstadt, dat [[Willy-Brandt-Haus Lübeck]] apen maakt. Dorneben besteiht as wiedere Stiften nah norweegsch Recht de [[Norweegsch-Düütsch Willy-Brandt Stiften]] mit Sitz in [[Oslo]] un Berlin. Dat [[Willy-Brandt-Haus]] is de Bundszentraale vun de SPD in [[Berlin-Kreuzberg]], de 1996 inweeht wurr. In dat [[Atrium]] vun dat Huus steiht en överlevensgroot Willy-Brandt-Denkmal ut Bronze vun de Maler un Bildhauer [[Rainer Fetting]]. De [[École nationale d'administration|ENA]]-Johrgang 2007–2009 geev sück de Naam „Willy Brandt“.<ref>[http://www.spiegel.de/unispiegel/studium/0,1518,481127,00.html ''Willy Brandt schlägt Zinedine Zidane.''] up: ''Spiegel online.'' 4.&nbsp;Mai 2007.</ref> De ''[[École nationale d'administration]]'' is de franzöösch Elitehoochschool, de de angahn hooch Beamten vun den franzzöschen Staatsdeenst utbillen deiht. [[Brigitte Seebacher-Brandt]] schreev up Wunsch vun hör Mann en Biografie, de aber bi eenig Historiker Unmoot hervörropen dee. Hör wurr vörsmeeten, Brandt deelwies unrichtig interpreteert to hemm, bzw. Brandt verfälscht un för eegen Zwecke verinnahmt to hemm. An' 20. Mai 2009 wurr up dat Daack vun dat ehmalge Hotel „[[Erfurter Hof]]“ in [[Erfurt]] de Luchtschrift „Willy Brandt ans Fenster“ in Erinnerung an dat eerste düütsch-düütsche [[Erfurter Gipfeldrapen|Gipfeldrapen]] in dat Johr 1970 inweeht. Dat Denkmal wurr vun [[David Mannstein]] schaffen un ziteert den Roop vun dusende Erfurter, de den dormaligen [[Bundskanzler (Düütschland)|Bundskanzler]] vun de [[Düütschland|Bundsrepubliek Düütschland]] sehn wullen. Nah Besluss vun den Upsichtsraat vun de tostäänig Floogsellschopp van' 11. Dezember 2009 kriggt de nee [[Flooghafen Berlin Brandenburg]] den Binaam ''Willy Brandt''. == Willy-Brandt-Foren == === Willy-Brandt-Forum Swerin === Dat Willy-Brandt-Forum [[Swerin]] wurr in dat Johr 2001 grünnd. An' 21. Oktober 2005 wurr vun 35 Grünnensliddmaaten de indragen Vereen Willy-Brandt-Forum e.V. bildt. De Vereen is en apen Forum, dat insbesünnere to sellschopspolitischen, sozialen un kulturellen Themen Veranstaltungen anbütt. Dat Forum ist den apen Dialog verplicht. Siether hett dat Willy-Brandt-Forum rund 40 verscheeden Veranstaltungen organiseert. In' Harvst 2005 wurr en sössköppig Biraat beropen, de för de inholtliche Utgestaltung vun dat Forum verantwoortlich tekent.<ref>[http://www.willy-brandt-forum.de/ Websteed vun dat ''Willy-Brandt-Forum Schwerin.'']<!-- 2. Juni 2009 --></ref> === Willy-Brandt-Forum Unkel === In Brandt sien letzt Wahnoort Unkel besteiht en düersam Utstellen to sien politisch Wirken, de vun dat öörtlich Willy-Brandt-Forum inricht wurr.<ref>[http://www.willy-brandt-forum.com/ Websteed vun de ''Bürgerstiftung Unkel Willy-Brandt-Forum.'']</ref> 2011 wurr en tiethistorsch Museum mit den glieker Naam inricht, dat ünner annern Brandt sien original privat Arbeitszimmer un en Porträt vun den Oltkanzler wiest. Dat wurr vun [[Georg Meistermann]] för de vun Helmut Schmidt 1974 in't Leven ropen Kanzlergalerie maakt.<ref>[http://www.willy-brandt-forum.com/index.php?id=100 Websteed vun dat ''Willy-Brandt-Forum Unkel am Rhein.'']<!-- 26. August 2012 --></ref> === Forum Willy Brandt Berlin === Da Forum Willy Brandt Berlin, Unter den Linden 62-68, is siet März 2010 nee Hööftsitt vun de [[Bundeskanzler-Willy-Brandt-Stiftung]]. De weer af 1996 in dat [[Raathuus Schöneberg]] ünnerbrocht. Dat Forum Willy Brandt Berlin hett in' Juni 2012 en nee moderne ständige Utstellung to dat Leven un Wark vun Willy Brandt inricht (Willy Brandt - Politik''er''leben). Dorto bütt dat Forum en Programm historsch-politisch Bildung mit lüttgere Veranstaltungen (Tiettüügengespräche, Vördrääg, Podiumsdiskussionen). == Utteknungen == * 1959: Grootkrüüz vun den [[Bundsverdeenstorden]] * 1960: Grootkrüüz vun den [[Sankt-Olav-Orden|St. Olaf-Orden]] * 1961: [[Ehrenteken för de Verdeensten um de Republiek Öösterriek|Groot Sülvern Ehrenteken an’ Band för de Verdeensten um de Republiek Öösterriek]]<ref name="parlament.gv.at">[http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf Upstellung vun all dör den Bundspräsidenten verleeht Ehrenteken för de Verdeensten um de Republiek Öösterriek af 1952]</ref> * 1965: [[Verdeenstorden vun de Italieensch Republiek|Grootkrüüz vun den Verdeenstorden vun de Italieensch Republiek]] * 1968: Grootkrüüz vun den [[Falkenorden]] * 1969: Grootkrüüz vun den [[Orden vun Oranien-Nassau]] * 1970: Grootkrüüz vun den [[Dannebrogorden]] * 1970: Grootkrüüz I. Klass [[Verdeenstorden Pro Merito Melitensi|Pro Merito Melitensi]] * 1970: [[Person of the Year|Man of the Year]] * 1971: [[Freedensnobelpries]] * 1971: Grootkrüüz vun den [[Kronenorden (Belgien)|Kronenorden]] * 1971: [[Orden vun de Upgahn Sünn]] 1. Klass * 1972: Grootkrüüz vun den [[Wasaorden]] * 1972: [[Ehrenteken för de Verdeensten um de Republiek Öösterriek|Groot Golden Ehrenteken an’ Band för de Verdeensten um de Republiek Öösterriek]]<ref name="parlament.gv.at" /> * 1973: Grootkrüüz vun den Orden vun de [[Ehrenlegion]] * 1981: Goldmedaille vun de [[B’nai B’rith]] * 1985: [[Albert-Einstein-Freedenspries]] * 1986: [[Orden El Sol del Perú|Sünnorden vun Peru]] * 1992: [[Dolf Sternberger|Dolf-Sternberger-Pries]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.dolf-sternberger.de/preis1992.html |wayback=20181005210359 |text=Reden bi dat Överreichen vun den Pries an Willy Brandt 1992 |archiv-bot=2026-04-06 06:48:27 InternetArchiveBot }} vun [[Joachim Fest]] un Willy Brandt. ''(afropen an’ 24. Januar 2013)''</ref> == Warken == === Monographien === * ''Zur Nachkriegspolitik der deutschen Sozialisten.'' Jocke Leufvmark. Stockholm 1944, [http://d-nb.info/992975301/about/html|DNB-Indrag] (gemeensam mit [[August Enderle]], [[Irmgard Enderle]], [[Stefan Szende]] un Ernst Behm) * ''[[Verbrecher und andere Deutsche|Forbrytere og andre tyskere]]'' („Verbrecher und andere Deutsche“), Oslo 1946; eerste düütsch Utgaav: ''Verbrecher und andere Deutsche. Ein Bericht aus Deutschland 1946''. Bearb. u. herutgeven vun Einhart Lorenz. Dietz-Verlag, Bonn 2007, ISBN 978-3-8012-0380-1. (Willy-Brandt-Dokumente, Band 1)<ref>Volker Ullrich: [http://www.zeit.de/2007/51/P-Willy-Brandt/komplettansicht ''Der wahre Patriot.''] In: ''[[Die Zeit]].'' 13. Dezember 2007. (över: ''Verbrecher und andere Deutsche.'')</ref> * ''Mein Weg nach Berlin.'' Uptekent vun [[Leo Lania]]. Kindler-Verlag, München 1960, [DNB-Indrag]. * ''Friedenspolitik in Europa.'' S.-Fischer-Verlag, Frankfurt am Main 1968, [http://d-nb.info/456175873/about/html DNB-Indrag] (3. Uplaag. 1971, ISBN 3-10-007701-6) * ''Begegnungen und Einsichten. Die Jahre 1960–1975''. Verlag Hoffmann und Campe, Hamburg 1976, ISBN 3-455-08979-8. * ''Links und frei. Mein Weg 1930–1950''. Verlag Hoffmann und Campe, Hamburg 1982, ISBN 3-455-08743-4. (Neeuplaage: ''Links und frei. Mein Weg 1930-1950.'' mit en aktuell Vörwoort vun den Schriever. Knaur-Verlag, München 1984, ISBN 3-426-03722-X) * ''Erinnerungen''. Propyläen-Verlag, Frankfurt am Main u. a. 1989, ISBN 3-549-07353-4. (Erwiedert Neeuplaag Neuauflage: ''Erinnerungen. Mit den Notizen zum Fall G.'' Ullstein-Verlag, München 2003, ISBN 3-548-36497-7) === Sammelt Reden, Breef un lüttgere Schriften === * [[Helga Grebing]], [[Gregor Schöllgen]], [[Heinrich August Winkler]] (Hrsg.): ''Willy Brandt. Berliner Ausgabe'', ** Band 1: ''Hitler ist nicht Deutschland. Jugend in Lübeck, Exil in Norwegen 1928-1940.'' bearb. vun Einhart Lorenz. Dietz-Verlag, Bonn 2002, ISBN 3-8012-0301-8. ** Band 2: ''Zwei Vaterländer. Deutsch-Norweger im schwedischen Exil, Rückkehr nach Deutschland 1940-1947.'' bearb. vun Einhart Lorenz. Dietz-Verlag, Bonn 2000, ISBN 3-8012-0302-6. ** Band 3: ''Berlin bleibt frei. Politik in und für Berlin 1949-1966.'' bearb. vun Siegfried Heimann. Dietz-Verlag, Bonn 2004, ISBN 3-8012-0303-4. ** Band 4: ''Auf dem Weg nach vorn. Willy Brandt und die SPD 1947-1972.'' bearb. vun Daniela Münkels. Dietz-Verlag, Bonn 2000, ISBN 3-8012-0304-2. ** Band 5: ''Die Partei der Freiheit. Willy Brandt und die SPD 1972-1992.'' bearb. vun [[Karsten Rudolph]]. Dietz-Verlag, Bonn 2002, ISBN 3-8012-0305-0. ** Band 6: ''Ein Volk der guten Nachbarn. Außen- und Deutschlandpolitik 1966-1974.'' bearb. vun Frank Fischer. Dietz-Verlag, Bonn 2005, ISBN 3-8012-0306-9. ** Band 7: ''Mehr Demokratie wagen. Innen- und Gesellschaftspolitik 1966-1984.'' bearb. vun Wolther von Kieseritzky. Dietz-Verlag, Bonn 2001, ISBN 3-8012-0307-7. ** Band 8: ''Über Europa hinaus. Dritte Welt und Internationale.'' bearb. vun Bernd Rother. Dietz-Verlag, Bonn 2006, ISBN 3-8012-0308-5. ** Band 9: ''Die Entspannung unzerstörbar machen. Internationale Beziehungen und deutsche Frage 1974-1982.'' bearb. vun Frank Fischer. Dietz-Verlag, Bonn 2003, ISBN 3-8012-0309-3. ** Band 10: ''Gemeinsame Sicherheit. Internationale Beziehungen und deutsche Frage 1982-1992.'' bearb. vun Uwe Mai, Bernd Rother u. Wolfgang Schmidt. Dietz-Verlag, Bonn 2009, ISBN 978-3-8012-0310-8. * [[Klaus Schönhoven]] (Hrsg.): ''Willy Brandt: Im Zweifel für die Freiheit. Reden zur sozialdemokratischen und deutschen Geschichte''. Dietz-Verlag, Bonn 2012, ISBN 978-3-8012-0426-6. (Willy-Brandt-Dokumente, Band 2) == Literatur == * [[Lars Brandt]]: ''Andenken''. Carl-Hanser-Verlag, München 2006, ISBN 3-446-20710-4. * [[Rut Brandt]]: ''Freundesland – Erinnerungen''. Verlag Hoffmann und Campe, Hamborg 1992, ISBN 3-455-08443-5. * Hartmut H. Brauswetter: ''Kanzlerprinzip, Ressortprinzip und Kabinettsprinzip in der ersten Regierung Brandt 1969-1972.'' Eichholz Verlag, Bonn 1976, ISBN 3-87198-065-X. * [[Josef Heinrich Darchinger|Jupp Darchinger]], [[Margarita Mathiopoulos]]: ''Willy Brandt. Bilder aus dem Leben eines großen Europäers''. Fotos vun Jupp Darchinger, Essay un Texte vun Margarita Mathiopoulos. Droemer/Knaur-Verlag, München 1993, ISBN 3-426-26745-4. * [[Dieter Dowe]] (Hrsg.): ''Brand(t)meister: Willy Brandt als Regierender Bürgermeister von Berlin im Spiegel der Karikatur in West und Ost.'' Bildtexte vun Siegfried Heimann. Olzog-Verlag, München u. a. 1996, ISBN 3-7892-9380-6. * Einhart Lorenz: ''Willy Brandt. Deutscher - Europäer - Weltbürger''. Kohlhammer-Verlag, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-17-021245-9. * Einhart Lorenz: ''Willy Brandt in Norwegen. Die Jahre des Exils 1933 bis 1940''. Neuer Malik-Verlag, Kiel 1989, ISBN 3-89029-955-5. * [[Helga Grebing]]: ''Willy Brandt. Der andere Deutsche.'' Wilhelm-Fink-Verlag, Patterbuorn 2008, ISBN 978-3-7705-4710-4. * [[Gunter Hofmann]]: ''Willy Brandt. Porträt eines Aufklärers aus Deutschland.'' Rowohlt-Verlag, Reinbek bi Hamborg 1988, ISBN 3-499-12503-X. * Günter Hofmann: ''Willy Brandt und Helmut Schmidt. Geschichte einer schwierigen Freundschaft''. Verlag C.H. Beck, München 2012, ISBN 978-3-406-63977-7. * [[Peter Merseburger]]: ''Willy Brandt, 1913–1992. Visionär und Realist''. DVA, Stuttgart 2002, ISBN 3-423-34097-5. * Judith Michel: ''Willy Brandts Amerikabild und -politik 1933-1993.'' Bonn University Press in’ Verlag Vandenhoeck & Ruprecht, Chöttingen 2010. * [[Horst Möller]], Maurice Vaïsse (Hrsg.): ''Willy Brandt und Frankreich.'' Oldenbourg-Verlag, München 2005, ISBN 3-486-57649-6. (Schriftenreeg vun de Veerteljohreshefte för Tietgeschichte, Sonnernummer) * Daniela Münkel: ''„Alias Frahm". Die Diffamierungskampagnen gegen Willy Brandt in der rechtsgerichteten Presse.'' In: Claus-Dieter Krohn (Hrsg.): ''Zwischen den Stühlen? Remigranten und Remigration in der deutschen Medienöffentlichkeit der Nachkriegszeit''. Christians-Verlag, Hamborg 2002, ISBN 3-7672-1411-3, S. 397–418. * [[Steffen Raßloff]] (Hrsg.): ''„Willy Brandt ans Fenster!“ Das Erfurter Gipfeltreffen 1970 und die Geschichte des „Erfurter Hofes“.'' Glaux-Verlag, Jena 2007, ISBN 978-3-940265-05-0. * Kai Schlüter: '' Günter Grass auf Tour für Willy Brandt. Die legendäre Wahlkampftour 1969''. Ch. Links Verlag, Berlin 2011, ISBN 978-3-86153-647-5. * [[Gregor Schöllgen]]: ''Willy Brandt. Die Biographie''. Propyläen-Verlag, Berlin 2001, ISBN 3-549-07142-6. * Jan Schönfelder; Rainer Erices: ''Willy Brandt in Erfurt. Das erste deutsch-deutsche Gipfeltreffen 1970.'' Christoph-Links-Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-86153-568-3. * [[Brigitte Seebacher-Brandt]]: ''Willy Brandt''. Piper-Verlag, München/ Zürich 2004, ISBN 3-492-04383-6. * Carola Stern: ''Willy Brandt in Selbstzeugnissen und Bilddokumenten''. Rowohlt-Verlag, Reinbek bi Hamborg 1975, ISBN 3-499-50232-1. (Neeutgaav: ''Willy Brandt.'' Överarbeit un erwiedert Neeuplaag Rowohlt-Verlag, Reinbek bi Hamborg 2002, ISBN 3-499-50576-2) * [[Martin Wein (Journalist, 1925)|Martin Wein]]: ''Willy Brandt. Das Werden eines Staatsmannes''. Aufbau-Taschenbuch-Verlag, Berlin 2003, ISBN 3-7466-1992-0. == Filme == * ''[[Im Schatten der Macht]].'' Tweedeelig Speelfilm över Brandt sien letzt Daag as Kanzler. == Theater == * ''[[Demokratie (Frayn)|Demokratie]].'' Theaterstück vun [[Michael Frayn]] över de Kanzlerschap un den Rückträe vun Brandt. == Weblenken == {{Commons}} * [http://www.willy-brandt-forum.com/ Willy-Brandt-Forum in Unkel] * [http://d-nb.info/gnd/11851444X/about/html DNB-Katalog] * Dorlis Blume, Irmgard Zündorf, Regina Haunhorst, Antoinette Lepper-Binnewerg: [http://www.hdg.de/lemo/html/biografien/BrandtWilly/index.html Tabellarisch Levensloop up de Sieden vun dat Düütsch Historsch Museum] * [https://web.archive.org/web/20121108062720/http://www.gdw-berlin.de/nc/de/vertiefung/biographien/biografie/view-bio/brandt/ Körtbiografie] vun de [[Gedenkstäe Düütsch Wedderstand]] * [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1971/ Willy Brandt up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [http://www.bam-portal.de/search/Willy+Brandt Informatschonen to Willy Brandt in dat BAM-Portal] * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=11449 Willy Brandt] in de Datenbank vun [[Find A Grave]] (engelsch) * [http://www.cvce.eu/obj/die_einigung_europas_im_politischen_denken_willy_brandts-de-bbbb0aed-1c7a-49f9-9b03-74b7bf20943f.html Willy-Brandt-Spezialdossier in de digitale Bibliothek ENA] * [http://www.stern.de/politik/historie/523745.html?eid=523692 Bildbiografie] [http://www.stern.de/politik/historie/:Fotostrecke-Willy-Brandt-Vision%E4r-Weltpolitiker/241875.html?nv=fs&cp=1 wiedere Fotostreck] up stern.de * [http://www.fes.de/archiv/adsd_neu/inhalt/archive/brandt.htm Willy-Brandt-Archiv] un [https://web.archive.org/web/20130714051428/http://www.fes.de/archiv/adsd_neu/inhalt/nachlass/nachlass_b/brandt-wi.htm Nahlass vun Willy Brandt] in dat Archiv der sozialen Demokratie vun de Friedrich-Ebert-Stiftung (Bonn) * [http://library.fes.de/cgi-bin/populo/brandt.pl Willy-Brandt-Personalbibliografie] in de [[Bibliothek der Friedrich-Ebert-Stiftung Bonn]] * [http://www.willy-brandt-haus.de/ Willy-Brandt-Huus Berlin] * [http://www.willy-brandt-stiftung.de/ Norwegisch-Deutsche Willy-Brandt-Stiftung (Oslo/Berlin)] * [https://web.archive.org/web/20090621191522/http://www.erfurt.de/ef/de/erleben/kunst/eugo/wb/ Info-Terminal Willy-Brandt-Denkmal Erfurt] * [http://www.erfurt-web.de/Willy_Brandt_Denkmal_Erfurt Willy-Brandt-Denkmal up erfurt-web] * [http://www.munzinger.de/document/00000016689 Willy Brandt] Internatschonales Biographisches Archiv 08/1993 van’ 15. Februar 1993 un Nahdrääg, in dat Munzinger-Archiv (Artikelanfang fre afroopbor) * [http://www.europarl.europa.eu/meps/de/919/WILLY_BRANDT.html Indrag över Willy Brandt] in de Afordneten-Datenbank vun dat Europääsch Parlament == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Bunnskanzler BRD}} {{Vizekanzler BRD}} {{Butenminister BRD}} {{Navigatschoonsliest Parteivörsitter SPD}} {{SORTIERUNG:Brandt, Willy}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:SPD]] [[Kategorie:Bundsminister]] [[Kategorie:Liddmaat Düütsch Bundsdag]] [[Kategorie:Freedensnobelpries]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Boren 1913]] [[Kategorie:Storven 1992]] gdo3qh4wilcov7ouy8v43h6a40eguyg 0 1704 1061917 1057792 2026-04-05T19:30:44Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061917 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden}} {{GemeenboxWD |NAAM=Revel |NAAM_INHEEMSCH=Tallinn |STAAT=Eestland |LIGGT_IN= :Provinz: [[Kreis Harju]] :Gemeende: Tallinn |WAPEN=Tallinn wapen.svg |FLAGG= Flag of Tallinn.svg |KOORT= |KOORT2= |FLACH=158 |HÖÖCH=44 |KOOR_NS=59.26 |KOOR_OW=24.46 |INWAHNERS=412341 |INWAHNERS_TIET=2010-01-12 |POSTLEETTALL=15080 |VÖRWAHL=6 |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.tallinn.ee |ÖÖRD |GEMEENSLÖTEL= }} '''Revel''' (amtlich weer bit [[1918]] de hoochdüütsche Naam '''Reval''', de in Düütschland ok hüdigendags noch bruukt warrt), in [[Eestnisch|Eestnische Spraak]] '''Tallinn'''; öllere Naams : [[Russ’sche Spraak|russisch]] Ревель = ''Rewel'', [[Sweedsche Spraak|sweedsch]] ''Lindanäs'', [[Däänsche Spraak|däänsch]] ''Lyndanise'') is de [[Hööftstadt]] vun [[Eestland]]. Se liggt bi 80 km in’n Süden vun [[Helsinki]] an de [[Oostsee]]. De Naam „Revel“ kümmt vun den eestnischen Naam för de Landschop „Revele“ her. För de Borg un de Stadt Revel is düsse Naam denn later vun de Dänen un de Düütschen bruukt wurrn. De eestnische Naam „Tallinn“ schall herkamen vun „Taani-linn(a)“, wat in de Esten ehre Sprake „Däänsche Stadt“ oder „Däänsche Borg“ heten deit. Hüdigendags leevt dor bi 400.000 [[Inwahner]]s. Revel is en ole [[Hanse]]stadt. == Historie == De Geschicht vun Reval<ref>To de Historie bit na de Reformation kiek bi NOTTBECK, EUGEN VON / NEUMANN, WILHELM: ''Geschichte und Kunstdenkmäler der Stadt Reval'', Bd. 1: ''Die Geschichte der Stadt Reval'', Revel 1904, Nahdruck Hannober 1973, S. 1-60; JOHANSEN, PAUL / MÜHLEN, HEINZ VON ZUR: Deutsch und Undeutsch im mittelalterlichen und frühneuzeitlichen Reval, Köln-Wien 1973, S. 28-85; MÜHLEN, HEINZ VON ZUR: ''Siedlungskontinuität und Rechtslage der Esten in Reval von der vordeutschen Zeit bis zum Spätmittelalter'', in: Zeitschrift für Ostforschung ZfO 18 (1969), S. 630-647.</ref> füng an mit en holten Borg up den hüdigen Dombarg. Dat warrt annahmen, dat sik vun de Midden vun dat [[11. Johrhunnert]] ok en Hannelsplatz vun de [[Esten]] dor bi funnen hett. In düsse Tiet is ok de eerste [[Haven]] vun Revel anleggt wurrn. [[Bild:Tallinn-hafen.jpg|thumb|Haven vun Revel]] === Dänentied === In dat Johr [[1219]] hett de [[Däänmark|däänsche]] König [[Waldemar II. (Däänmark)|Waldemar II.]] de ole eestnische Borg up den Dombarg innahmen un hett ehr denn achterher an desülbige Steed nee upboot. He füng dor denn ok an un leet en Domkark boen för den Bischop vun Eestland. Düsse Bischop weer üm [[1167]] vun Däänmark insett wurrn, as de Dänen bigüngen un de [[Mission]] in Eestland bedreven. De Bischop vun Revel weer en [[Suffragan]] vun den [[Arzbischop]] vun [[Lund]], wat in dat hüdige [[Sweden]] liggt. Däänmark konn de Borg avers nich lang verdeffendeern gegen de upsternaatschen Esten un gegen de Düütschen, de dor middewielen in dat Land streven döen. [[1227]] hett de [[Orden vun de Sweertbröder]] vun den [[Paapst]] Verlööv kregen, de Stadt intonehmen. Ut de Hand vun den Paapst sien Statthöller in Eestland kreeg de Orden de Borg un en groten Deel vun dat hüdige Eestland to’n Verwalten. [[1230]] hool de Orden vun de Sweertbröder 200 Kooplüde ut [[Westfalen]] un ut [[Neddersassen]], de dormols up [[Gotland]] weern un siedel jem unnen ünner de Borg an. En Urkunn gifft dat dor nich mehr över, man dat is antonehmen, dat mit düt Ansiedeln de Stadt Revel eerst egentlich grünnt wurrn is. Later lehn de Orden dat af un woll de Borg un sien Land nich wedder an den Paapst sien Legaten torüchgeven. Dor güng denn foorts de däänsche König bi un meen, Revel un Eestland weern sien. [[1236]] is de Orden in en Nedderlaag gegen en Armee ut [[Litauen]] meist tonichte maakt wurrn. Dor streev he denn an, sik foorts mit den [[Düütsche Orden|Düütschen Orden]] tohopen to sluten. De Paapst stimm bloß to, weil he dor Revel för kreeg. So hefft sik [[1237]] de Sweertbröderorden un de Düütsche Orden tohopenslaten un de Stadt Revel keem [[1238]] wedder an den König vun Däänmark. Dor is Revel denn to’n eersten Mol en „civitas“ (en Stadt) bi nömmt wurrn. Bit [[1346]] bleev Revel denn bi Däänmark un de Stadt is in düsse Tied fix grötter wurrn un mit de ganze Weertschop güng dat vöran. [[1248]] geev de König ehr dat [[Lüübsch Recht|Lüübsche Stadtrecht]]. Dat scholl denn bit [[1865]] gellen. Man düt Stadtrecht goll bloß in de ünnere Stadt un nich up den Dombarg. Stadt (ünner den Dombarg) un Dombarg weern al twee ünnerscheedliche Rechtskörperschaften. Mit de Tiet kreeg de Stadt allerhand Privilegen un so weer se vun den Herrn vun dat Land meist ganz unafhängig. In de Hansetieden is in Revel [[Middelnedderdüütsche Spraak|Middelnedderdüütsch]] snackt wurrn un noch hüdigendags sünd dor allerhand Denkmolen un Schriften in düsse Sprake to sehn. Bit [[1889]] is de Amtsspraak denn [[Hoochdüütsch]] ween. Denn treed [[Russ’sche Spraak|Russ’sch]] an siene Steed. Revel stünn dormols ünner den Dään, man in de Stadt hefft doch de Düütschen dat Seggen harrt. Mit de [[Hanse]] geev dat fix en goden Kuntakt. Vun [[1252]] af an seeg Revel dat so, dat de Stadt na de Hanse mit tohöörn dö. Vun [[1285]] af an gifft dat dor ok Urkunnen över. Wichtig weer, dat de däänsche König [[1294]] Verlööv geev, dat all düütsche Kooplüde bit na [[Nowgorod]] un [[Narva (Stadt)|Narva]] henreisen dröffen. Dor weer Revel denn en Knotenpunkt för de Hanse ehren Hannel an de Oostsee mit wurrn. === Revel un de Düütsche Orden === Na dat de grote Upstand vun de Eesten mit Hölp vun den Düütschen Orden dalslahn weer, hett de däänsche König 1346 siene Vasallen in Eestland free geven. He verköff siene Rechten an Noord-Eestland an den Düütschen Orden. Revel harr sik in dat Johr tovören just al de olen Rechten un en Reeg vun nee Rechten dorto vun den däänschen König toseggen laten. Nu leet ok de Orden as nee Lehnsherr al Privilegen bestahn un, wat dat Recht angüng, stünn dat mit de Stadt in düsse Tied vun’n Övergang noch beter, as vördem. Revel höör to dat „Livlannsch Drüddel“ vun de Hanse to un kreeg 1346 tohopen mit [[Riga]] un mit [[Pernau]] dat [[Stapelrecht]]. Dat bedüüd, dat al Kooplüde, de mit [[Russland]] Hannel drepen döen, en vun düsse dree Städer anlopen mössen un dor in en Tied vun dree bit acht Dage jem ehr Waren up’n Markt anbeden mössen. Mit den freen Hannel in de Stadt weer dat nu ut un de Reveler Kooplüde kregen ganz exklusive Hannelsrechten. [[Visby]], wat bit dorhen de wichtigste Stadt för den Hannel in de Oostsee weer, konn sik nich wedder verholen, as de däänsche König ehr [[1361]] utplünnern dö un as dat achterher noch Krieg över en Reeg vun Johren hen geev. As ok noch de [[Vitalienbröder]] ut de Oostsee verdreven weern, dor weer Revel miteens de wichtigste Stadt vun de Hanse ehrn Hannel in de Oostsee. === Russland vör de Döör === Mit den Hannel mit Russland güngdat avers nich ummer leifig voran. De Russen ut [[Moskau]] grepen an un [[1471]] weer denn keen Hannel mit Nowgorod mehr mööglich. [[1478]] hefft de Moskauer denn ok Nowgorod innahmen, wat bit dorhen en unafhängig Förstendom weer. Dat [[Grootförstendom Moskau]] weer ok in’n Krieg mit [[Livland]]. Dor geev dat ja nu en gemeensame Grenz mit. [[1481]] grepen de Moskauer Livland an un de ganzen Flüchtlingen, de na Revel rinströmen döen, bröchen de [[Pest]] mit sik. Ok in de Johren [[1464]], [[1495]]/[[1496|96]] un [[1519]]/[[1520|20]] is de Pest in de Stadt utbraken. Na en korte Tiet, wo Freden weer un wo dat Kontor vun Nowgorod eerst wedder upmaakt un denn doch wedder slaten wurrn is, geev dat in de Johren [[1501]]-[[1503]] en Kriegstog vun den Düütschen Orden gegen Moskau. De güng goot vöran un amenne is en Freden slaten wurrn, de hett bit [[1558]] holen. De Kriegen gegen de Russen ut Mopskau bröchen dat mit sik, dat dat mit de Weertschop in Livland un ok in Revel duchtig bargdal güng. Ok mit de Inwahners is dat veel weniger wurrn. [[1514]] keem denn avers vun’n Neen en Hannel vun Revel un [[Derpt]] mit Nowgorod tostanne un mit de Weertschop leep dat nu wedder beter. In dat [[16. Johrhunnert]] leven in Revel bi 5.000-7.000 Inwahners. === Reformatschoon === De Reformatschoon keem al [[1523]]/[[1524|24]] na Revel. In’n Juli 1524 versammeln sik Vertreder vun de Städer un de [[Ridder]]s ut ganz Livland in dat Raathuus to Revel un beslaten, dat se vun nu af an bi de [[Protestantismus|protestantsche]] Lehr blieven wullen un dat se düsse Lehr ok ünner all Ümstänn verdeffendeern wullen. In’n September vun datsülbige Johr is dat denn ok to en [[Billerstorm]] kamen. Dor is in dree Karken allens, wo se mit utstaffeert weern, bi to Dutt kamen. Man al an’n neegsten Dag konn de Stadt ehr Raat de Ordnung wedder herstellen un sorg ok dorför, dat allens, wat ut de Karken wegnahmen wurrn weer, wedder torüchbröcht weern möss. Allens tohopen kann een seggen, dat bi de [[Reformatschoon]] in Livland un ok in Revel keen Bloot vergaten wurrn is. An’n [[9. September]] [[1525]] is de nee Lehr in Revel „amtlich“ wurrn. Dormols hett de Raat, tohopen mit de [[Gill (Verband)|Gillen]], en nee, [[Evangeelsch-luthersche Kark|luthersche]] Karkenordnung rutgahn laten. [[1549]] kreeg de [[Olaikark]] en [[Gotik|gootschen]] Toorn, de weer 159 m hooch. To düsse Tied weer dat en unbannige Hööchde. Bit he [[1629]] afbrennt weer, is he dat hööchste Bowark in de ganze Welt ween. In’t [[19. Johrhunnert]] is de Toorn wedder upboot wurrn. Vun dor af an is he 123,7 m hooch. === Schutzmacht Sweden === Den Rest vun de Tiet vun den Düütschen Orden geev dat binnen ut buten allerhand Striet. In de Johren [[1558]] – [[1568]] kreeg Moskau bi siene Angreep in Livland den Düütschen Orden ünner. Vor de Doren vun Revel keem dat 1561 to dat Scharmutzel bi den Barg Jerusalem. Dor hefft de Rieders vun de „[[Bröder vun de Swarten Hööften]]“ gegen en russischen Trupp Suldaten wunnen un de Russen vun Revel wegjaagt. Man amenne weer dat mit den Düütschen Orden vorbi un Revel krööp bi [[Sweden]] unner de Flunken. Bit an dat Enne vun den [[Groot Noordisch Krieg|Groten Nordischen Krieg]] in dat Johr [[1710]] bleven nu de Sweden de Herren in Revel. In düsse Johren weer Revel de tweetgröttste Stadt in Sweden. De Sweden hefft mit de Johren de Düütschen ehre Sunnerrechten in de Stadt to’n Deel wegnahmen, man nich so wiet, as de Esten dat woll hofft harrn. [[1631]] is in Revel dat eerste Gymnasium grünnt wurrn. [[1684]] hett dat en groten Brand up den Dombarg geven un na de grote Pest vun 1710 leven bloß noch 2.000 Inwahners in de Stadt. === Ünner de Russen === Vunwegen den Groten Nordischen krieg keem Revel 1710 na Russland. [[Peter de Grote]] hett de olen düütschen Raatsgeslechter heel un deel wedder up jem ehren Platz sett, man in de neegsten twee Johrhunnerten sünd de Rechten vun de Stadtregeern een na’n annern wegnahmen wurrn. [[Bild:Aivazovsky_-_Reval_1845.jpg|thumb|De Haven vun Revel 1845 up en Bild vun [[Iwan Konstantinowitsch Aiwasowski]]]] === Republik Estland 1918–1940 === An’n [[14. Februar]] [[1918]] is de sülvstännige Republik Eestland utropen wurrn. Revel kreeg nu den offiziellen Naam „Tallinn“. De Stadt is Hööftstadt vun de nee Republik wurrn. Vör de Unafhängigkeit geev dat avers eerst den [[Eestnisch Freeheitskrieg|Eestnischen Freeheitskrieg]] (1918-1920). Düsse Krieg is denn dör den [[Freden vun Derpt]] afslaten wurrn un de [[Sowjetunion]] hett Eestland sien Unafhängigkeit vun dor af an eerst mol gellen laten. === Sowjetrepublik un Tweete Weltkrieg === [[Bild:Maarjamäe War Memorial.jpg|thumb|left|Kriegsdenkmal in Tallinn]] In en geheem Tosatzprotokoll to’n [[Düütsch-Sowjetschen Verdrag]] in’n August [[1939]] harrn [[Hitler]] un [[Stalin]] afmaakt, dat de Sowjetunion Eestland un de annern Staten in dat Baltikum innehmen scholl. Dorför scholl de Sowjetunion denn still holen, wenn Düütschland Polen angriepen dö. De [[Düütsch-Balten|düütsch-baltischen]] Inwahners schollen, so harr Hitler dat vörsehn, in Polen in den [[Warthegau]] ansiedelt weern. Se mössen ehre ole Heimat verlaten. Dor weer de Geschicht vun de Düütschbalten, de hunnerte vun Johren duert harr, miteens mit to Enne. In’n Juni [[1940]] nehm de Sowjetunion Eestland in un leet vun en nee Regeren, de se süms insett harr, de [[Eestnische SSR]] utropen. Dat bedüüd, dat dat Land sien Unafhängigkeit verlaren harr un en Deelstaat vun de [[USSR]] wurrn weer. Hööftstadt bleev avers Tallinn. Nu güng dat los mit de eersten [[Deportatschonen]] vun de eestnischen Inwahners, besunners vun de, de in de Kultur un in de Politik wat to bestellen harrn. Se kemen na [[Sibirien]] un na Noordrussland hen. De Sowjets hefft denn Terror in dat Land utöövt- toeerst 1940 un denn wedder [[1944]]/[[1945|45]]. Bi 6,6% vun all Esten sünd in düsse Johren an’e Kant maakt wurrn un bi 6% mössen tominnst för 10 Johr na Sibirien. [[1941]] hett de Düütsche [[Wehrmacht]] Revel innahmen. Hitler harr sik vörnahmen, Eestland scholl nu wedder en Deel vun dat Düütsche Riek weern. De Eesten dachen avers toeerst, nu konn Eestland woll wedder unafhängig weern un allerhand vun jem begröten de Düütschen eerst mol. Veel vun jem möken ok bi de Wehrmacht ehrn Marsch na Osten mit un ok bi dat Ümbringen vun Joden in Vernichtungslagers. De Düütschen güngen bi un bröchen meist all jöödsche Inwahners in revel un in ganz Eestland üm. An’n [[9. März]] [[1944]] geev dat en swaren sowjetschen Luftangreep. 11% vun de Ooltstadt sünd dor bi in Dutt gahn un 600 Lüde sünd ümkamen. An’t Enne vun dat Johr 1944 mössen de Dütschen utbüxen un de Sowjets sünd wedder in Revel inmarscheert. === Republik Estland vun 1991 af an === 51 Johr hett dat duert, dor is Revel an’n [[20. August]] [[1991]], as in [[Moskau]] en [[Putsch]] in Gange weer, vun’n Neen de Hööftstadt vun en unafhängig Eestland wurrn. Eestland is korte Tied later bi de [[UNO]] bitreden. Vun [[2004]] af an is Eestland ok bi de [[EU]] un bi de [[NATO]] mit bi. Mit de Weertschop güng dat eerst mol düchtig bargdal. In Eestland sünd al de Staatsbedrieven, de nix afsmeten, dicht maakt wurrn. Man mit de Tied keem de Weertschop denn wedder in Fohrt. Hüdigendags sütt dat beter ut, as jemols vördem. De olen Hüser in de Ooltstadt sünd to’n groten Deel wedder up Schick bröcht wurrn, direktemang vör de Stadtmuern sünd grote un smucke Hoochhüser ut Glas un Beton boot wurrn un in Peetri in’n Süden vun Revel sünd in en vörmolig Moor Een- un Mehrfamilienhüser boot wurrn. De Priesen för de neen Immobilien sünd nich minner hooch, as in’n Westen vun Europa. [[Bild:SEB_Estonia.jpg|thumb|right|En vun de Stadt ehr hööchsten Bowarken: De 94 Meter hoge „Eesti Ühispank“ vun 1999]] === Krawallen === An’t Enne vun’t Johr [[2007]] geev dat in Revel oorntlichen Krawall. Jugendliche, de tomeist ut russische Familien afstammen döen, maken Lawei un plünnern dorbi ok Geschäften. So wat harr dat siet dat Enne vun de Sowietunion noch nich geven. Dor weer dat to kamen, as de eestnischen Behörden an’n [[27. April]] en Denkmol för de [[Rode Armee]] vun sien Platz in’t Stadtzentrum hefft ümsetten laten up en Militär-Begräffnisplatz wieder buten. == Wo dat fröher in de Stadt togüng == Bit [[1877]] weern de „Dombarg“ un de „Unnerstadt“ twee sülvstännige Städer. Jede harr ehre egene Verwaltung un ehre egenen Gerichten. Up den „Dombarg“ seten fröher de [[Bischop]], den Landsherrn sien Stellvertreder, de Vertreder vun den Düütschen Orden un de Vertreder vun de Ridders. Bit up den hüdigen Dag liggt hier de Gewalt vun den Staat. Hier sitt de [[Rieksdag (Eestland)|Rieksdag]] vun Eestland un hier sitt ok de Regeerung. De Dombarg liggt 48 m över de Unnerstadt. Wenn een dat vun de Historie bekieken deit, denn is de Unnerstadt de egentliche „Stadt Revel“. Hier leev fröher de gröttste Deel vun de Inwahners, vun Handwarkers un Kooplüde. Gegen den Landsherrn över weer de Unnerstadt unafhängig. Bloß lüttje Summen an [[Tins]] un [[Pacht]] mössen an den Düütschen Orden betahlt weern un wenn de Landsherr in de Stadt intehn wull, denn so möss de Stadt em „huldigen“. Bi Rechtsfragen wenn Revel sik an Lübeck. === Bischop === De Bischop weer bloß en Karkenherr un harr anners nix to Seggen. Em höör nich dat ganze Land to, man bloß en Reeg vun Göder. Vunwegen dat Lüübsche Recht weer he ok in sien geistlich Amt vun de Stadt Revel afhängig. He weer den Arzbischop vun [[Lund]] sien [[Suffragan]]. Dat [[Domkapitel]] weer baven alle Maten lüttsch. Bloß veer Domherren hören dor to. Dat Kapitel nömm bloß en Reeg vun Dörper üm Revel rüm sien Egen un kreeg ok noch en beten wat ut frame Stiftungen. Blangen den Dom, den Seet vun den Düütschen Orden in dat Slott un de Unnerkünft vun allerhand Ridders weern up den Dombarg bloß wenig Handwarkers un Deners to finnen. === Inwahners === De Unnerstadt weer nich besunners groot. Vun Noord na Süden to weern dat man bloß bi 1 km an de längste Steed. Dorbi weer se bloß minner, as 700 m breet. Dorför leven dor avers denn doch en ganze Masse Minschen. Ut de Tied vun den Düütschen Orden gifft dat keen Listen mit Inwahners vun de ganze Stadt, man dat finnt sik doch en [[Schootregister]] (Stüerlist) ut dat Johr [[1538]]. Dor staht bi 800 Lüde in. Vergleken mit latere Tieden kann man denn woll annehmen, dat in düsse Johren bi 5.000 Inwahners in de ganze Stadt leevt hefft. För de Domstadt gifft dat dat „Wackenbook“ ut [[1575]]. Mit Hölp vun düt Book kann en vermoden, dat bi 1.000 Minschen in de Domstadt leven döen. Dorto warrt annahmen, dat in de eerste Hälft vun dat [[16. Johrhunnert]] bi 700 Lüde vör de Doren vun de Stadt leven. Alltohopen sünd dat denn bi 6.700 Inwahners. Ut noch fröhere Tieden gifft dat en Schootlist ut dat Johr [[1372]] mit 650 Schootplichtigen. Wenn een dat hoochreken will, denn kümmt he up alltohopen bi 5.000 Inwahners in Domstadt un Unnerstadt. Dor weer Revel en vun de middelgroten Städer in Europa mit, ganz to verglieken mit [[Chöttingen]], [[Hilmessen]] oder [[Stockholm]], man lang nich so groot as [[Bremen]], [[Lübeck]], [[Nürnbarg]] oder [[Danzig]], wo dormols al bi 20.000 Lüde leven döen un eerst recht nich so groot as de Grootstäder [[Köln]], [[Wien (Stadt)|Wien]] oder [[Prag]] mit bi 40.000 Inwahners. De meisten Inwahners vun Revel weern Düütsche. Wenn se nich in Revel baren weern, sünd se ut dat [[Hillig Röömsch Riek|Riek]] dorhen tagen. In de Hansetieden geev dat allerhand Familien, de harrn to de glieke Tied Liddmaten in Revel, Lübeck un annere Hansestäder. As de Reveler Börgernaams ut dat [[14. Johrhunnert]] unnersocht wurrn sünd, dor is bi rutkamen, dat en ganze Reeg vun düsse Naams ut de Gegenden an den [[Rhien]] un [[Westfalen]] herkaamt un de annere grote Grupp ut ganz Noorddüütschland. === Dat soziale Leven in de Stadt === Bi dat soziale Leven in de Stadt speel natüürlich de Verwandschup un ok de Naberschup en grote Rull, man bannig wichtig weern ok de Handwarker-[[Amt (Handwark)|Ämter]], de dree Koopmanns-[[Gill (Verband)|Gillen]] un de „[[Bröder vun de Swarten Hööften]]“. De Gillen heten „Kinner- oder Grote Gill“, „Kanutigill“ (Knut siene Gill) un „Olaigill“ (Olaf siene Gill). Gräffniss un Hochtieden sünd in düsse Korporatschonen tohopen utricht wurrn, dat geev allerhand Danz un Ball, grote Mahltieden sünd fiert wurrn un Regeln för dat Leven vun de Liddmaten sünd ok upstellt wurrn. De Gillen hefft egen Altoren bi de Karken unnerholen un ok Spiese för de Armen tostanne bröcht. [[Bild:Tallinn Schwarzhaupterhaus.jpg|thumb|Ingang to dat [[Swartenhööften-Huus]] in Revel]] En groden Unnerscheed in Revel möök dat ut, wo een vun afstammen dö. Dat geev dree grote „[[Natschoon|Natschonen]]“ in Revel: De Düütschen, de Sweden un de Eesten. De Eesten hefft dormols tomeist den Naam „Undüütsche“ kregen. Na de Schootlist vun 1538 seeg dat so ut: En föffte Deel vun de schootplichtigen Inwahners weern Sweden, un vun de annern veer Föfftel weern to de Hälft Eesten un Düütsche. De ganze Böverschicht weern Düütsche un vun de Middelschicht weern dat mehr as de Hälft. De Ünnerschicht weern to’n groten Deel Eesten, denn noch en Reeg Sweden un bloß hen un wenn mol en Düütschen. Wo dat up’n Dombarg utsehn hett, kann een nich so genau seggen. In de Swedentied weern dor allerhand Sweden bi, man dat kann angahn, dat dat Düütsche ween sünd, de unner den Sweden bloß jem ehrn Naam sweedsch schreven hefft, ok vunwegen de Karrier. === Kaspelen === [[Bild:NigulisteKirikklein.jpg|thumb|right| Nikolaikark (eestn.: Niguliste kirik)]] De beiden [[Kaspeel|Kaspelen]] in de Unnerstadt kaamt vun twee verscheden Ortsdelen her. De Stadtdeel in’n Süden mit den „Olen Markt“ un de Straten, de dor vun afgaht, weer woll al en eestnischen Hannelsplatz. He is later vun de 200 Kooplüde övernahmen wurrn, de in dat Land ropen wurrn sünd. De Kark, de för düssen Stadtdeel tostännig weer, weer „St. Nikolai“ (eestn. „Niguliste“). De ehr Naam is dat eerste Mol in en Urkunn ut dat Johr [[1316]] to lesen. Wiss is se vun düütsche Kooplüde grünnt wurrn, wohrschienlich al in de tweete Hälft vun dat [[13. Johrhunnert]]. As dat ok in annere Hansestäder begäng weer, hett se den Naam vun den [[Sünnerklaas]] kregen, wat de Patron vun de Seefohrers weer. [[Bild:Tallinn church spires.jpg|thumb|left|Olaikark (eestn.: Oleviste kirik)]] De nöördliche Stadtdeel, de sik lang hentrecken deit liggt langs de „Langstraten“. Dat weer de Straat vun den Dombarg na’n Haben. In düsse Gegend wahnen fröher besunners Kooplüde ut Russland un Sweden. De Kark in’n Norden vun de Stadt is „St. Olai“. De ehr Naam is dat eerste Mol to lesen in dat Johr [[1267]]. Wannehr se grünnt wurrn is, kann een avers nich seggen. Dat warrt annahmen, dat se vun den König vun [[Däänmark]] oder vun sweedsche Kooplüde grünnt wurrn is. Ehrn Naam hett se vun den König [[Olav II. Haraldsson|Olav II.]] vun [[Norwegen]], de later hillig spraken wurrn is. Na den groten Brand vun [[1433]] is de Kark an de Stadt övergahn. Nich wiet af vun St. Olai stünn ok en russische Kark, wat ok as Henwies ankeken weern kann, dat dormols allerhand Frömden in düssen Stadtdeel wahnen döen. De Königin [[Margarethe I. (Däänmark)|Margarethe I.]] vun Däänmark hett [[1265]] den Befehl geven, üm beide Stadtdelen en Muer to boen un jem so tohopen to fögen. === Kloosters un Kapellen === Binnen de Stadtmuer hett dat twee Kloosters geven. Dat een höör na de [[Dominikaners]] to, dat annere na de [[Zisterzienserschen]]. Dat Dominikanerklooster weer „St. Katharina“ un stünn up den Dombarg. Dor is dat woll [[1229]] grünnt wurrn. De Börgers müchen dat Klooster woll lieden un hefft em jummers allerhand Schenkungen un Stiftungen tokamen laten. Eerst in de Tied vun de [[Reformatschoon]] mössen de Mönken de Stadt [[1523]] verlaten. Dat Klooster vun de Zisterzienserschen is woll [[1249]] vun’n däänschen König grünnt wurrn. Düt Klooster hett vun’n König allerhand Privilegien kregen un nehm besunners Döchter ut den Adel up. Na de Reformatschoon is dat umwannelt wurrn in en Anstalt to’n Uptehn vun junge Deerns. Blangen de Kloosters in de Stadt geev dat ok noch Hööf, de to Kloosters buten Revel tohören döen. Dor geev dat den Hoff vun de Zisteziensers ut [[Dünamünn]] (Padis) un direkt blangenan de Hoff vun de Zisterziensers ut [[Klooster Roma]] up [[Gotland]]. Gegen düssen Hoff över weer de Zisterzienser ut [[Falkenau]] bi [[Derpt]] ehr Hoff to finnen. [[Bild:Vaults in the medieval Church of Holy Spirit in Tallinn.jpg|thumb| Hillig-Geist-Kark (eestn.: Püha Vaimu kirik)]] [[1316]] warrt to’n eersten Mol de „Hillig-Geist-Kapell“ nömmt. Al fröh is de meist as sülvstännige Kark ankeken wurrn. Besöcht wurrn is se besunners vun de „Undüütschen“ in de Unnerstadt. Dor höör dat „Hillig-Geist-Spital“ för ole un kranke Lüde mit to. Veel öller weer dat „Johannisspital“. Dat warrt to’n ersten Mol [[1237]] nömmt un weer as en Krankenhuus för [[Lepra]]kranken inricht. As dat keen Lepra mehr geev, is dat denn as Sükenhuus bruukt wurrn. Buten de Stadtmuer stünn de „Barbarakapell“, de höör to St. Nikolai to un in woll in de eerste Hälft vun dat [[14. Johrhunnert]] boot wurrn. Dor weer en Karkhoff bi. De Kapell is wohrschienlich bi de Belagerung vun de Russen 1570/71 in Dutt maakt wurrn. Bavenhen hett dat bi’n Haben noch de „Gertrudenkapell“ geven, up den „Tönnisbarg“ de „Antoniuskapell“ un bi Mariendal ([[Pirita]]) dat Klooster „St. Brigitten“. == Wo dat mit de Inwahners gahn is == {| class="Tabell" ! Johr ! Inwahners |- | 16.Jh. ||align="center" | 6-7.000 |- | 1710 ||align="center" | 2.000 |- | 1870 ||align="center" | ca. 31.000 |- | 1934 ||align="center" | 137.792 |- | 1945 ||align="center" | 127.000 |- | 1959 || align="center" |281.714 |- | 1970 || align="center" |369.583 |- | 1979 || align="center" |441.800 |- | 1989 || align="center" | 499.421 |- | 2003 || align="center" | 386.000 |- | 2005 || align="center" | 401.694 |- | 2007 || align="center" | 396.200 |- |2010 || align="center" | 412.341 |} 2007: 37&nbsp;Prozent vun de Inwahners sünd Russen. == Religion == In Revel sitt dat [[Konsistorium]] un de [[Arzbischop]] vun de [[Eestnische Evangeelsch-Luthersche Kark]]. Ok de [[Apostoolsch Administratur|Apostoolsche Administratur]] vun Eestland is dor ansiedelt. De gröttste Deel vun de Esten sünd hüdigendags ohn [[Konfession]]. Vun de Esten, de en Kark tohören doot, sünd de meisten (bi 16 %) [[Evangeelsch- Luthersche Kark|Evangeelsch-Luthersch]]. == Tourismus == === Wat een sik ankieken kann === [[Bild:Tallinn Rathaus town hall.jpg|thumb|left|Raathuus vun Revel]] Noch hüdigendags kann een sik de schöne [[Ooltstadt]] ut dat [[Middelöller]], mit [[Stadtmuer]] un allerhand [[Toorn (Bowark)|Toorns]] ankieken. [[1997]] is de Ooltstadt vun de [[UNESCO]] to’n [[Weltkulturarv]] verklaart wurrn. De Stadt ehr Zentrum is de Raatguusplatz (eestn.: ''Raekoja plats''). Dor steiht dat [[Gotik|gootsche]] Raathuus ut dat [[13. Johrhunnert]] tohopen mit annere staatsche Bowarken. Gegen dat Raathuus över finnt sik de Raatsaftheek (eestn.: ''Raeapteek''). Vun ehr is to’n eersten Mol in en Urkunn ut [[1422]] wat to lesen. De Aftheek is dormit een vun de beiden öllsten Aftheken in Europa, de dat hüdigendags noch gifft (de annere steiht in [[Dubrovnik]]). [[Bild:OldCity GuardTowerPark.JPG|thumb|right|Deel vun de Stadtmüer]] Ganz wat Besunners is de Stadtmuer. In dat Middelöller weer Revel en vun de Städer mit de besten Muer- un Schutzwarken an de ganze Oostsee. Mit den Bo güng dat in de 2. Hälft vun dat 13. Johrhunnert los. Bi 300 Johre lang is dor denn an arbeit’ wurrn. Vunwegen dat de Stormwapen jummers beter toslahn konnen, mössen de Muern ok jummers beter weern. Amenne weer de Muer 2,35 km lang, 13-16 m hooch un 2-3 m dick. Över 40 Toorns hören dor to. Hüdigendags staht noch 1,85 km vun de Muer un 26 Toorns. Dormank de „Dicke Margarethe“, de 25 m dick is. Fröher stünn düsse Kanonentoorn direkt an de See. Hüdigendags is dor dat „Eestnisch Seefohrtsmuseum“ in. Ankieken schall een sik ok den „[[Kiek in de Köök (Revel)|Kiek in de Köök]]“, en vörmoligen Kanonentoorn ut dat 15. Johrhunnert, wat fröher mol de stärkste Kanonentoorn in dat ganze Baltikum weer. Bit up den hüdigen Dag driggt he sien plattdüütschen Naam. [[Bild:Domklein.jpg|thumb|left|Dom]] De „Domkark“ liggt an’n Karkplatz. Acht ole Straten krüüzt sik dor. Se is de Jumfer Maria toegent. Mit den Bo güng dat in dat 13. Johrhunnert los. So is dat en vun de Stadt ehre öllsten Karken. In dat 14. Johrhunnert is se na dat Vörbild vun de Karken up [[Gotland]] umboot wurrn to en [[Basilika]] mit dree [[Schipp (Bowark)|Scheep]] in den Stil vun de [[Gotik]]. De Gotik vun Revel warrt „Kalksteengotik“ nömmt. [[1684]] hett dat en groten Brand geven, dor is meist allens, wat in de Kark weer, bi verbrennt. Hüdigendags is dor dat Interieur üm [[barock]]. 107 [[Epitaph]]en mit Wapen vun den baltendüütschen Adel finnt sik dor noch un ok allerhand Graffsteden vun bekantte Lüde. Dor liggt [[Pontus de la Gardie]], de Heerföhrer vun de Sweden in den [[Livlännsche Krieg|Livlännschen Krieg]], un ok de beröhmte [[Admiral]], Weltümseiler un Updecker [[Adam Johann von Krusenstern]]. Bavenhen roht in düsse Kark Admiral [[Samuel Greigh]] ut [[Schottland]], de veel Slachten för [[Katharina de Grote]] wunnen hett un noch en Barg annere Lüde. Dat gifft twee Familienlogen ut dat [[18. Johrhunnert]], en vun de Familie [[Johann Reinhold vun Patkul|vun Patkul]] un en vun de Familie [[Manteuffel]]. De [[Orgel]] vun [[Friedrich Ladegast]] is later vun de Orgelboers vun de Firma [[Sauer (Orgel)|Sauer]] verbetert wurrn. Hüdigendags höört de Domkark to en luthersche Gemeende mit bi 600 Liddmaten. De ''St.Nikolaikark'' (eestn.: ''Niguliste kirik'') is en Steenkark ut de late Gotik. Dat lohnt sik, den Altar vun den Meester [[Hermen Rode]] ut [[Lübeck]] ut dat Johr [[1481]] an to kieken un ok den beröhmten „Dodendanz“ vun [[Bernt Notke]], de ok ut Lübeck weer. De Nikolaikark weer en „Koopmannskark“, so, as de dat in dat 13. Johrhunnert faken geven hett (Up’n Karken-Böhn weern Waren lagert). Vun dat 15. Johrhunnert af an is se ümboot wurrn to en Basilika, so as dat dormols „modern“ weer. In den „[[Billerstorm]]“ to de Tied vun de Reformatschoon hett se as eenzigst Kark vun Revel keen Schaden nahmen. Bi en Bombenangreep [[1944]] is se to’n groten Deel in’e Merse ween, man na’n Krieg wedder herricht’ wurrn. Hüdigendags höört dor keen Gemeende mehr to, man de Kark deent as [[Museum]] un för Kunzerten. De ''Hillgengeistkark'' (eestn.: ''Püha Vaimu kirik'') is in dat 14. Johrhunnert as Kapell för dat Hillgengeist-Armenspital boot wurrn. Se hett ok as den [[Senat|Raat]] siene Kapelle deent. Dor gifft dat en Flögelaltor ut dat late Middelöller in. Snittjert hett em de Lübecker Meester [[Harmen Rode]]. Ok en Klock ut dat 17. Johrhunnert finnt sik dor. Maakt hett de de Meester [[Christian Ackermann]]. De ''[[Olaikark]]'' (eestn.: ''Oleviste kirik'') hett ehren Naam vun den König [[Olav II. Haraldsson|Olaf II.]] ut [[Norwegen]]. He hett sik dorachter klemmt, dat de Norden vun Europa na dat [[Christendom]] keem. Düsse Kark is in dat 13. Johrhunnert to’n eersten Mol in en Urkunn nömmt wurrn. [[Bild:Alexander-Newski-Kathedrale.JPG|thumb|left|Alexander-Newski-Kathedraal]] De [[Russisch-orthodoxe Kark|russisch-orthodoxe]] ''[[Alexander-Newski-Kathedraal]]'' up den Dombarg, nich wiet af vun Domkark un Slott, is vun [[1894]]-[[1900]] boot wurrn, as de Russen Eestland siene Egenaart wegnehmen wullen un dat ganze Land russisch maken wullen. Siene Toorns sünd wiethen to sehn. Vun de „Borg up den Dombarg“ (eestn. ''Toompea loss'') ut dat Middelöller staht bloß noch de Muern in’n Noorden un in’n Westen un dree Toorns, dormank de „Lange Hermann“ (eestn.: „Pikk Hermann“), de in dat 14. Johrhunnert boot wurrn is. In dat 15. Johrhunnert hefft se em noch mol 10 m höger maakt, so, dat he nu bi 50 m hett. As Eestland 1918 vun dat Zarenriek loskamen is, hefft se up düssen Toorn to’n eersten Mol de blau-swart-witte Fahn uptagen. 1940 hefft de Sowjets de rode Fahn an ehre Steed sett. 1989 is denn wedder de eestnische Fahn uptagen wurrn un dat passeert hüdigendags jeden Dag, wenn de Sunne upgeiht. Geiht se unner, warrt ok de Fahn streken. Blangen den Toorn finnt sik dat smucke Slott, dat in de olen Borgmuern rinboot wurrn is. Besunners in de Tied vun [[Katharina de Grote]] is dor veel an arbeit’ wurrn. Hüdigendags sitt dor dat [[Parlament]] un de [[Regeren]]. In de Unnerstadt steiht dat [[Swartenhööften-Huus]], wat vun [[1531]] af an dat Huus vun de [[Bröder vun de Swarten Hööften]] ween is. An’n nöördlichen Rand vun de Ooltstadt steiht blangen de „Dicke Margreth“ en Denkmol föhr dat Fährschipp „[[Estonia]]“, dat an’n [[28. September]] [[1994]] up de Oostsee unnergahn is. Up en swarten Granitsteen staht de Naams vun all, de dormols verdrunken sünd. An’n Rand vun Reval steiht dat Slott [[Kardiorg|Katharinendal]] (eestn. „Kadriorg“), wat as en Summerresidenz vun de Kaiserin vun Russland boot wurrn is. === Karkhööv === Revel sien düütschen [[Kopli Kalmistu|Karkhoff „Tegelskoppel“]] (eestn. „Kopli Kalmistu“) un de Fischerkarkhoff up de „Fischermai“ kann een sik hüdigendags nich mehr ankieken. De düütsche Karkhoff hett up de Halfinsel mit sülbigen Naam in’n Noorden vun de Ooltstadt legen. [[Werner Bergengruen]] hett dor en Reeg vun siene Vertellen spelen laten. Beide Karkhööv sünd in de 1960er Johren umwannelt wurrn in Parks. De Muern dor umto finnt sik noch un ok de Bööm, man al Graffsteene sünd wegnahmen wurrn. Bi den Fischerkarkhoff „Kalamaia Kalmistu“ is annerlest dat grote Door to’n Ingang wedder upboot wurrn un dor steiht ok en Inschrift mit Henwies up den Karkhoff up. Man vun den düütschen Karkhoff finnt sik nix mehr. Bloß, wenn een up ole Stadtplaans nakieken un de mit nee Plaans verglieken deit, kann een den Karkhoff siene Steed rutfinnen. An’n besten utkieken över Revel kann een vun den [[Feernsehtoorn Revel|Feernsehtoorn]] (eestn. „Teletorn“) mit en Kiekut-Plattform un en Restaurant. Vunwegen dat dat dor mit de Sekerheit nich to’n besten steiht, is dat Restaurant upstunns avers dicht maakt. === Inkopen === In de Oolstadt gifft dat besunners Ladens mit Tüdelkraams för Touristen, Krööge un Eethüser un Ladens för Kledaasch. Bannig veel [[Barnsteen]] warrt ok verköfft, to’n Deel in gode Qualität. Bavenhen finnt sik eestnisch [[Kunsthandwark]]. In de nee City dicht unner de Ooltstadt liggt de groten Inkoopshüser „Viru Keskus“ un „Kaubamaja“. Dor gifft dat en ganze Reeg vun Ladens mit Kledaasch, Sportartikels, Schohwark, dorto Cafés un en groten [[Supermarkt]]. [[Alkohol]] draff dor in’n Momang bloß bit Klock 8 an’n Avend verköfft weern, ofschoonst de Supermarkt bit Klock 23 open is. De Geschäften sünd in Revel ok [[Sönndag]]s open. Dat gröttste Inkoopszentrum vun Eestland heet „Ülemiste“. Dor kummt en mit’n [[Trolleybus]] vun de Binnenstadt in bi 10 min hen. Besunners Besökers ut [[Finnland]] kaamt geern na Revel to’n Inkopen. It jem ehr Snellfähren bruukt se vun [[Helsinki]] ut bloß 80 min. === Eten un Drinken === In de Oolstadt gifft dat en ganzen Barg vun Eethüser un Kröög mit Beergoorns, besunners rund üm den Markt rüm. Veel maakt se dor een up ole Hansestadt un staffeert jem ehr Personal na dat Middelöller ut. == Verkehr == Revel is en wichtigen Oostseehaben. Vun dor ut föhrt de [[Fähr]]scheepe na Helsinki, [[Stockholm]], [[Åland]], [[St. Petersborg]] un wedder retour. De internatschonale [[Flegerhaben]] [[Tallinn Airport]] is bloß veer km vun dat Stadtzentrum weg. Vun’n März [[2008]] af an fleegt ok regelmotig wedder [[Hubschrauber]]s vun Revel na Helsinki. De [[Iesenbahn]] föhrt in russisch [[Breetspoor]]. Veel Verkehr gifft dat dor avers nich mit. Na dat Utland kann een bloß na [[Moskau]] un St. Petersborg föhren. De Verkehr na de annern Städer in Eestland un na dat Utland warrt to’n groten Deel mit [[Linienbus]] tostanne bröcht. Vörnahmen hefft se sik avers dat Projekt vun en Hoochtempobahn mit Naam [[Rail Baltica]]. In de Stadt gifft dat veer [[Stratenbahn]]linien, acht [[Trolleybus]]linien un en ganze Reeg vun normole Buslinien. == Bildung == In Revel finnt sik düsse Inrichtungen för de Bildung: * [[Universität Tallinn]] (TLÜ) * [[Technische Universität Tallinn]] * [[Eestnische Musikakademie]] * [[Eestnische Nationalbibliothek]] * [[Eestnische Kunstakademie]] * Eestnisch Theologisch Institut vun de [[Eestnische Evangeelsch-Luthersche Kark]] * EBS (Estonian Business School) * Düütsch [[Goethe-Institut]] Tallinn * International University Audentes (IUA) == De Stadt ehre bekannten Söhns un Döchter == * [[Evald Aav]] (1900−1939), Singer, Komponist un Chorbaas * [[Alexius II.]] (* 1929), Patriarch vun Moskau un ganz Russland * [[Fjodor Fjodorowitsch Andresen]] (1806−1880), russischen Maler * [[Andrus Ansip]] (* 1956), Premierminister un Vörsitter vun de Eestnische Reformpartei * [[Ants Antson]] (1938-2015), Iesflinklöper un Olympiawinner * [[Alexander von Benckendorff]] (1783−1844), russisch General * [[Georg Dehio]] (1850−1932), düütsch Kunsthistoriker * [[René Eespere]] (* 1953), Komponist * [[Jaan Ehlvest]] (* 1962), Schachspeler * [[Jakob de la Gardie]] (1583−1652), sweedsch Feldmarschall un Generalgouverneur von Livland * [[Magnus Gabriel de la Gardie]] (1622−1686), schweedsch Feldherr un Staatsmann * [[Robert Gernhardt]] (1937−2006), Schriever, Maler, Tekner un Karikaturist, leev in Frankfort an’n Main * [[Dieter Hasselblatt]] (1926−1997), Höörspeel- un freen Romanautor * [[Kristjan Järvi]] (* 1972), US-amerikaansch Dirigent * [[Neeme Järvi]] (* 1937), US-amerikaansch Dirigent * [[Siim Kallas]] (* 1948), Viezpräsident vun de Europääsche Kommission * [[Gerd Kanter]] (* 1979), Lichtathlet * [[Johannes Kirchner]] (1859−1940), düütsch klassisch Philoloog un Epigraphiker * [[Wolfgang Köhler (Psychologe)|Wolfgang Köhler]] (1887−1967), Psycholoog * [[Otto von Kotzebue]] (1788−1846), düütsch-baltisch Updecker un Offizier bi de Russische Marine * [[Jaan Kross]] (1920−2007), Schriever * [[Katariina Lauk]], eestnisch Theater- un Filmschauspelersche * [[Nikolai Lopatnikoff]] (1903−1976), russisch-amerikaansch Komponist * [[Alexei Fjodorowitsch Lwow]] (1798−1870), russisch Vigelinspeler un Komponist * [[Hermann Marsow]] (1485−1555), luthersch Theoloog un Reformator vun Livland * [[Hans-Jürgen von Maydell]] (* 1932), düütsch Forstwetenschopler * [[Lennart Meri]] (1929−2006), vörmolig eestnisch Staatspräsident * [[Irene von Meyendorff]] (1916−2001), Schauspelersche * [[Vladas Mikėnas]] (1910−1992), litauisch Schachspeler * [[Tõnu Õim]] (* 1941), Schachmeester, 9. un 14. Feernschachweltmeester * [[Andres Oper]] (* 1977), Footballspeler * [[Juhan Parts]] (* 1966), Premierminister un Vörsitter vun de rechtsliberale eestnische Partei Res Publica * [[Mart Poom]] (* 1972), Footballspeler * [[Gustav Friedrich von Rosen]] (1688−1769), livlännsch General in sweedsche Densten * [[Alfred Rosenberg]] (1893−1946), [[NSDAP]]-Politiker un Schriever * [[Thomas Johann Seebeck]] (1770−1831), Physiker * [[Kuldar Sink]] (1942−1995), Komponist * [[Heinrich Stahl]] (um 1600−1657), düütschbaltisch Theoloog * [[Carl Gustaf Ströhm]] (1930−2004), düütsch Journalist * [[Hirvo Surva]], Baas vun’n staatlichen Opernchor un de Stadt ehr [[Ehrenbörger]] * [[Eino Tamberg]] (* 1930), Komponist * [[Harald Tammer]] (1899−1942), Gewichtheber un Leichtathlet, Olympiamedaillenwinner * Graf [[Karl Wilhelm von Toll]] (1777−1842), General in de russische Armee * [[Erik Undritz]] (1901−1984), Hämatoloog * [[Edgar Valter]] (1929−2006), Kinnerbookschriever * [[Elsa Wagner]] (1881−1975), düütsche Film- un Theater-Schauspelersche == Dat Weer in Revel == [[Bild:Klimadiagramm-deutsch-Tallinn (Reval)-Estland.png|thumb|Klimadiagramm vun Revel]] == Borns == <references/> == Böker == '''Bibliographien''' * [https://web.archive.org/web/20071118211211/http://www.litdok.de/cgi-bin/litdok?lang=de&treu=x&t_multi=x&v_0=GEO&q_0=%22tallinn%22&q_SPR=ger LitDok Ostmitteleuropa (Herder-Institut Marburg)] '''Annere Warken''' * [[Werner Bergengruen]]: ''Der Tod von Reval.'' Hamborg 1939, Arche-Verlag, Zürich 2003. ISBN 3-7160-2324-8 * [[Kai U. Jürgens]]: ''»Die Spur ist die Mutter des Weges.« Tallinn und Kiel - Die Geschichte einer Städtepartnerschaft'', Verlag Ludwig, Kiel 2006. ISBN 3-937719-44-X * [[Jaan Kross]]: ''Das Leben des [[Balthasar Rüssow]].'' Roman. DTV, München 1990, 1999. ISBN 3-423-12563-2 * Eugen von Nottbeck / Wilhelm Neumann: ''Geschichte und Kunstdenkmäler der Stadt Reval,'' Reval 1904, Needruck Verlag Harro v. Hirschheydt Hannober-Döhren 1973. ISBN 3-7777-0940-9 * [[Paul Johansen]] / Heinz v. zur Mühlen: ''Deutsch und Undeutsch im mittelalterlichen und frühneuzeitlichen Reval'' (= Ostmitteleuropa in Vergangenheit und Gegenwart 15), Böhlau Verlag, Köln-Wien 1973. ISBN 3-412-96172-8 Up Platt is nix över Revel rutkamen. == Weblinks == {{Commons|Tallinn}} {{Commons|Category:Tallinn}} * [http://www.tallinn.ee offizielle Websteed] * [http://www.tourism.tallinn.ee/ger Offizielle Touristen- Informatschoon up hoochdüütsch] * [https://web.archive.org/web/20081012175119/http://www.estnet.info/tallinn/de.asp Up Hoochdüütsch över Tallinn] * [http://www.carstenwilms.online.de/strassen_reval.htm De olen düütschen Stratennaams in Revel un wie de hüdigendags up eestnisch heet] [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Revel]] [[Kategorie:Eestland]] [[Kategorie:Hanse]] [[Kategorie:Weltkulturarv]] [[Kategorie:Hööftstadt]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Oort mit Seehaven]] sgqzxz05kspqlpt1oxjv8ngmafq1s7l 0 1900 1061986 1060401 2026-04-06T07:28:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061986 wikitext text/x-wiki {{Infobox Land WD | |NAAM_INHEEMSCH = جمهوريّة مصرالعربيّة (Gumhūriyyat Misr al-ʿarabiyya) |NAAM = Ägypten |NAAM_ENGELSCH = Egypt |WAHLSPRÖÖK = |WAPEN =Coat_of_arms_of_Egypt.svg |HYMNE = [[Bilady, Bilady, Bilady]] |AMTSSPRAKEN = [[Araabsche Spraak|Araabsch]] |HÖÖFTSTADT = [[Kairo]]|BGR=30|BMIN=3|NS=N|LGR=31|LMIN=14|EW=O |GRÖTTSTE_STADT = [[Kairo]] |STAATSFORM = [[Militärregeeren]] |BAAS_TITEL = [[Präsident]]<br />[[Premierminister]] |BAAS = Vörsitter vun de Böversten Militärraat [[Mohammed Hussein Tantawi]]<br />[[Essam Sharaf]] |GRÖTT = 1.001.449 |PERZENT_WATER = ? |INWAHNERS_AFSCHÄTZT = 78.887.007 |INWAHNERS_AFSCHÄTZT_JOHR = 2006 |INWAHNERS_TELLT = |INWAHNERS_TELLT_JOHR = |INWAHNERSjeKM2 = 72 |BBP_JOHR = 2004 |BBP = |BBPjeKOPP = 1.250 |UNAFHÄNGIGKEIT_TYP = Souveränität<br />kregen |UNAFHÄNGIGKEIT = Vun [[Grootbritannien]]<br />[[28. Februar]] [[1922]] |GELDSOORT = [[Ägyptisch Pund]] |GELDSOORT_SYMBOL = LE (roor ok £E) |GELDSOORT_AFK = EGP |TIETREBEET = |AFSTANDtoWELTTIET = +2 |TIETREBEET_SOMMER = |AFSTANDtoWELTTIET_SOMMER = +2 | |TLD = .ge |ISO3166 = EG |VÖRWAHL = +20 |FOOTNOTEN = }} '''Ägypten''' ([[Araabsche Spraak|arab.]] مصر‎ ''Miṣr'', offiziell ''Araabsch Republiek Ägypten'') is en Staat in’n Noordoosten vun [[Afrika]]. Dat Halfeiland [[Sinai-Halfeiland|Sinai]] höört ok to Ägypten, warrt geologsch aver to Asien rekent. In’n Noorden grenzt dat Land an de [[Middellannsche See]], in’n Oosten an’t [[Root Meer|Rode Meer]], den [[Gaza-Striepen]] un [[Israel]], in’n Westen an [[Libyen]] un in’n Süüden an’n [[Sudan]]. Dor is de Grenz in’t so nöömte [[Hala’ib-Dreeeck]] ümstreden. Ägypten is sowat dreemol so groot as Düütschland. == Naam vun’t Land == De [[Ooltägyptisch Spraak|ooltägyptische]] Landsnaam ''Km.t'' heet översett „Swart Land“ un speelt op de fruchtboren [[Bodden (Grund)|Boddens]] an, de dat in’t [[Nil]]daal gifft in’t Gegendeel to dat „Rode Land“ vun de angrenzenden [[Wööst|Wösten]] (''DSr.t''). In dat [[Koptische Spraak|Koptische]] is dorut ''Kīmi'' oder ''Kīmə'' worrn un in’t [[Ooltgreeksche Spraak|Ooltgreeksche]] an’n End ''Kymeía''. De araabsche Begreep ''Miṣr'', wat vundaag de offizielle Naam vun den Staat Ägypten is, kummt ut dat [[Semitisch Spraken|Semitische]]. He is vundaag noch teemlich liek as de anfänglich [[Assyrsche Spraak|assyrische]] Schrievwies ''Misir''/''Musur'' aver ok verwandt mit dat [[Hebrääsche Spraak|Hebräische]] מִצְרַיִם (''Mitzráyim''). De Bedüden is eenfach blots „Land“ oder „Staat“, womitt histoorsch Ünnerägypten (''dat ünnere Land'') meent weer un later eerst op dat hele Land (''Ünner-'' un ''Böverägypten'') betogen worrn is. De europääschen Begrepen Ägypten, Egypt, Égypte, Egitto usw. sünd vun’t [[latiensch]]e ''Aegyptus'' afleddt un kamt dormit opletzt vun’t ooltgreeksche Αίγυπτος (''Aigyptos''). Na [[Strabon]] hett dat so veel as „Ünner de Ägäis“ (Aἰγαίου ὑπτίως ''Aegaeou uptiōs'') heten. De Kopten hebbt vun sik sülvst seggt, dat se direkt vun’t ooltägyptische Volk ut de Pharaonentiet afstammen deen. Ut jemehrn Naam keem dat greeksche ''aigyptos'' tostannen, wat in’t düütsche denn to ''Ägypten'' worrn is. Man, na en annere Theorie schall ''Aigyptos'' en ännert Utdruck vun’t ooltägyptische ''ḥwt-k3-ptḥ'' wesen, wat so veel heet as „Sitt vun de Seel vun(’n Gott) Ptah“, wat wedder anspeelt op en Ptah-Tempel in [[Memphis (Ägypten)|Memphis]]. == Geografie == [[Bild:Vallee fertile du Nil a Louxor.jpg|thumb|right|De Nil bi Luxor. Ahn dat Water vun den Stroom künn hier nix wassen.]] De Stroom [[Nil]] is de Levensader vun Ägypten. Sien Bornstroom [[Kagera]] kummt ut dat Bargland vun [[Burundi]] un löpt eenmol dwars vun Süüden na Noorden dör Ägypten dör, wo he denn an’n End dör dat ruchweg 24.000 km² grote [[Nildelta]] in de [[Middellannsche See]] münnt. Mol afsehn vun en poor [[Oaas|Oasen]] un lüttere Havens an de Küsten, gifft allen de Nil mit sien fruchtboren Överrebeden noog Water för’n landweertschopplichen Anbo as Grundlaag för de Minschen, de dor leevt. Disse Flach maakt tohopen ungefähr 5 % vun dat Land ut. Dat Staatsrebeet vun Ägypten lett sik in söven Naturrüüm opdelen: Ganz in’n Süüden liggt de to [[Nubien]] un [[Böverägypten]] tellende Afsnitt vun’t Nildaal twüschen [[Abu Simbel]] un [[Assuan]], de vundaag vun’n [[Nassersee]] innahmen warrt. In wieteren Loop hett sik de Nil sien Weg kassenformig in de [[Kalksteen]]tafel vun de [[Wööst]] insneden. Dat Nildaal billt vun’n Utloop ut den Nassersee bit hen na [[Kairo]] en bit to 25 km brede fruchtbore Stroom-Oase. In [[Ünnerägypten]], nöördlich vun Kairo, splitt sik de Nil op in twee Hööftarms vun de Münnen twüschen [[Rosette (Ägypten)|Rosette]] un [[Damiette]]. Dor billt sik ut den Nil en ruchweg 24.000 km² grote [[Stroomdelta|Deltalandschap]] ut aflagerten Nilmudd, de bannig landweertschaopplich nütt warrt un vun tallriek lüttere Münnenarms, Kanals un Wateranlagen dörtogen warrt. In’n Westen vun’n Nil liggt de [[Libysch Wööst|Libysche Wööst]], de as wiet’ un flach’ Schichttafelland ungefähr twee Drüddel vun dat ägyptische Staatsrebeet utmaakt. In’n ehrn Noorden liggt dat teemlich siete Libysche Plateau, dat in Ägypten bit to 241&nbsp;m Hööch hett. In’n Süüdoosten dorvun warrt de Landschop sieter un geiht över in de [[Kattaralunk]], de vun Soltsümp anfüllt is un op bit to 133 ünner [[Normalnull]] daal reckt. In’n Süüdwesten stiggt de Wööst dorgegen op bit to 1.098&nbsp;m an. Dorneven warrt de vun Noord na Süüd ruchweg 1.000 km lange Sand- un Dünenlandschap blots vun enkelte Beckens un Sietlannen mit de Oasen vun [[Siwa (Oaas)|Siwa]], [[Bahariyya]], [[Farafra]], [[Dachla]] un [[Charga]] ünnerbroken. Üm un bi 100 km in’n Süüdwesten vun Kairo liggt dat ruchweg 1.827 km² grote [[Fayyum-Becken]] mit sien Oasenlandschap. Dor in’n Noorddeel liggt de 230 km² grote [[Qarun-See]]. Dorgegen warrt de [[Araabsch Wööst|Araabsche Wööst]] op de Oostsiet vun’n Nil vun en dör mehrere [[Wadi]]s dörtogen Bargland bestimmt, de in sien middleren Afsnitt mehr as 2.000&nbsp;m hooch warrt. De Araabsche Wööst is de westliche Deel vun de opwölbt Rebeet, wovun in’n [[Tertiär (Geologie)|Tertiär]] de Middeldeel inbroken is un vundaag den över 1.000 m deepen Graven vun’t [[Root Meer|Rode Meer]] billt. Disse warrt as Deel vun’t Syrisch-Afrikaansche [[Gravenbrook|Riftsystem]] ansehn. Op dat [[Sinai-Halfeiland]] sett sik dat opwölbte Rebeet foort. Hier stiggt de ''Jabal Katrina'' (Katharinenbarg) op, de mit sien 2.637&nbsp;m de hööchste Barg vun Ägypten is. Dat Halfeiland warrt vun Süüden her vun’n [[Golf vun Sues]] un den [[Golf von Aqaba]] ümslaten. Dör den 161&nbsp;km langen [[Sueskanal]] besteiht en Verbinnen twüschen dat Rode Meer un de Middellannsche See. Afsehn vun’t Nildelta warrt de ägyptische Küst vun de Middellannsche See vun flache Dünen süümt. De Küstenrebeden vun’t Rode Meer sünd dorgegen veel ruger un schroffer, wieldat dat Bargland faken bit ran an de See recken deit. Vun wegen de hogen Temperaturen vun’t Water hebbt sik dor veelfach [[Korallenriff]]s billt, welke de Küst vörlagert sünd. === Klima === Ägypten liggt binnen den noordafrikaanschen Drööggördel mit düchtich wenig [[Nedderslag]] un grote Temperaturännern över’n Dagverloop un över’t Johr. Vun de Middellannsche See beinflusst is blots en Striepen an de nöördlichen Küst un dat Nildelta mit Winternedderslääg twüschen 100 un 200 mm. In’n Süüden vun Kairo regent dat dorgegen kuum. De hööchsten Temperaturen in’n Januar leegt in’n Snitt twüschen 20[[Grad Celsius|°C]] ([[Port Said]], [[Kairo]]) un 24&nbsp;°C ([[Assuan]]), wobi dat in de Nacht aver düchtig köhler warrn kann. In’n Juli gaht de Temperaturen hooch bit twüschen 31&nbsp;°C (Port Said), 35°c (Kairo) un 41&nbsp;°C (Assuan). De grote Hitt is aver vun wegen de siete [[Luftfuchtigkeit]] vun ruchweg 30 % (in’n Sommer) goot uttohollen. Vun März bit Juni weiht de hitte [[Chamsin]], en Sand- un Stoffwind ut’n Süüden. An de Küst vun’t Rode Meer is dat Klima ’n beten matiger mit weniger hitte Sommers (üm 35&nbsp;°C) un mildere Winters (ok nachts tomeist nich köller as 10&nbsp;°C) De Grött vun’t Land föhrt dorto, dat sik Ägypten in fief verscheden Klimarebeden opdelen lett: De ruchwech 700&nbsp;km lange Küst vun de Middellannsche See un dat Nildelta wiest sik dör milde Winters un düchtig warme Sommers ut. In’n Winter leegt de dörsnittlichen Temperaturen an’n Dag twüschen 17 un 20&nbsp;°C un fallt in de Nacht op 8-11&nbsp;°C. Dorto kamt bit to 200 mm Nedderslag, wat för Ägypten en bedüdende Mengde is. In’t Rebeet vun [[Alexandria]] kummt dat ungefähr op 30 Regendaag in’t Johr, de meist all in’n Winter leegt. Dat Fröhjohr is warm un dröög, jüst so ok de Harvst. De hööchsten Temperaturen vun üm un bi 42-45&nbsp;°C warrt aver in’t Fröhjohr meten, un nich in’n Hoochsommer. De Sommer is bannig warm mit 28-32&nbsp;°C an’n Dag un 19-24&nbsp;°C in de Nacht. De Ännern twüschen de Temperaturen an’n Dag un in de Nacht is also nich mehr so groot un Nedderslag fallt nich mehr. De Luftfuchtigkeit is mit 60-75 % dat hele Johr över teemlich hooch, wodör een de Luft faken hitter vörkamt as se tatsächlich is. De See is in’n Sommer bit to 28&nbsp;°C warm, in’n Winter köhlt se op 16-18&nbsp;°C af. Dat ünnere Nildaal – dat geiht ruchwech vun Kairo bit na [[Asyut]] – warrt ok prägt dör milde Winters, man de Sommers sünd hitter as in’t Nildelta un an de Küst vun de Middellannsche See. Nedderslag gifft dat dor över’t hele Johr kuum (5-30 mm) un de Luftfuchtigkeit ist mit 40-60 % ok markbor sieter. De Temperaturen stiegt in’n Winter op 18-22&nbsp;°C, fallt nachts aver wieter af as an de Küst op bit to 4-9&nbsp;°C. Mitünner is morgens sogor [[Fröst|Frost]] möglich, wenn de Ünnerscheed teemlich groot warrt. Fröhjohr un Harvst sünd körter un warmer as an de Küst, de Sommers sünd länger un hitter mit Temperaturen vun 34-37&nbsp;°C dags un 20-22&nbsp;°C in de Nacht. Hööchstweerte vun dit to 48&nbsp;°C sünd möglich. Dat bövere Nildaal hett de lieken klimaatschen Egenschoppen as de westlich und ööstlich liggend Wööstrebeden un Oasen. Ok hier sünd de Winters mild mit Hööchsttemperaturen vun 19-22&nbsp;°C un kohle Nachten vun 5-10&nbsp;°C. Fröhjohr un Harvst sünd bannig kort un warm, wieldat de Sommers vun End April bit End Oktober lang anduert. Se sünd hitt un stoffdröög. An’n Dag kamt Temperaturen vun 38-42&nbsp;°C tostannen, nachts gaht se rünner op 22-26&nbsp;°C. De Luftfuchtigkeit is över’t hele Johr düchtig siet mit blots 15-50 %, wobi dat so as gor keen Nedderslag gifft. Städer as Assuan, [[Luxor]] oder [[Dhakla]] hebbt in’n Snitt blots bit to twee Regendaag in’t Johr. Bi anduernd Hittperioden künnt de Temperaturen bit op över 50&nbsp;°C anstiegen. De Küstenrebeden an’t Rode Meer hebbt Winters mit milde bit warme Temperaturen, de an’n Dag kuum ünner 20&nbsp;°C un nachts op Weerten üm 10-13&nbsp;°C fallt. Harvst un Fröhjohr sünd teemlich warm, de Sommer tomeist düchtig warm bit hitt un bannig dröög. Dagsöver is mit 34-38&nbsp;°C to reken, wobi deelwies Hittperioden mit mehr as 40&nbsp;°C vörkamen künnt. In de Nacht fallt de Temperaturen normalerwies nich ünner 25&nbsp;°C. Nedderslääg gifft dat ok hier tomeist so goot as gor nich mit 0-3 Regendaag in’t Johr, un de Luftfuchigtkeit liggt üm un bi 30-55 %. De See liggt meist das hele Johr twüschen 20-29&nbsp;°C un is jümmer to’n Baden egent. En klimaatsch Sünnerheit in Ägypten stellt de Sinai-Bargens dor: Vun wegen de Hogen Lagen fallt de Winters dor düchtig kohlt ut mit 12-15&nbsp;°C an’n Dag un 0-5&nbsp;°C in de Nacht. Fröhjohr un Harvst duert entsprekend ’n beten wat länger, de Sommers warrt mit 32&nbsp;°C liekers düchtig warm. Nachts warrt dat mit 15-18&nbsp;°C aver doch wedder teemlich frisch. Nedderslag un Luftfuchtigkeit sünd vergliekbor mit de annern Rebeden: Dat regent 1-3 Daag in’t Johr bi en Fuchtigkeit vun 20-40 %. === Planten- un Deertenriek === Dat natürliche Wassdom vun de Plantenwelt is in Ägypten bannig in minnert vun wegen den wenigen Nedderslag, aver ok dör den düchtigen Bruuk vun’t Nildelta för de [[Bueree]]. De Wööst bargt meist gor keen Vegetatschoon, blots enkelte [[Tamarisken]], [[Akazien]] un Doornstrüker wasst dor, un in de Wöstenstepp ok enige Hardgrääs. Längs dat Nilöver wasst Nilakazien, [[Dattelpalmen]], [[Muulbeerfieg]]en un [[Johannisbrootboom|Johannisbrootbööm]] as ok de inföhrten [[Kasuarinen]]. Tyypsch för dat Nildelta sünd [[Lotos (Botanik)|Lotosb]]ööm, [[Bambus]] un [[Reet]]planten. Den [[Echt Papyrus|Echten Papyrus]], de in’t Öllerdom begäng weer, gifft dat vundaag kuum noch. Dat Deertenriek vun Ägypten is riek an Watervagels in’t Rebeet vun’t Delta un an’n Nil (sünners [[Reiher]], [[Kraan (Oort)|Kraans]] un [[Nilgoos|Nilgöös]]). Wiel de Wintermaanden kamt tallriek Togvagels ut Europa dorto. An Roof- un Aasvagels sünd hier [[Milanen]], [[Boortgeier]]s un [[Haavk (Oort)|Haavken]] to Huus. To de grötteren Söögdeerten vun’t Land tellt – blangen de heemsch maakten [[Kamelen]], [[Huusesel]]s, [[Schaap]] un [[Huuszeeg|Zegen]] – [[Schakal]]en, [[Hyään|Hyänen]], [[Fenek]]s, [[Wildkatt]]en un in de Bargens ok de [[Syyrsch Steenbuck|Steenbuck]]. In de Wööst sünd [[Hasen]], [[Springmüüs]], verscheeden [[Eidechsen]]oorden un [[Skorpionen]] antodrapen. In de ländlichen Rebeden an’n Nil kummt ok de [[Uräusslang]] (Ägyptische Kobra) vör. An’n [[Nassersee]] leeft noch enige [[Krokodilen]]. In’n Nil un in de Seen a de Deltaküst gifft dat mehr as 190 ünnerscheedliche Fischoorden. == Inwahners == Ägypten is in eerste Lien in’t Nildaal, in’t Nildelta, an’n Sueskanal un an Öörd bewahnt, de touristisch intressant sünd. In de westlichen [[Oaas|Oasen]] [[Fayyum]], [[Dachla]], [[Farafra]], [[Siwa (Oase)|Siwa]] un [[Charga]] leeft blots wenig Minschen. 2004 hebbt 42 % vun all Ägypters in Städer wahnt, 33,9 % weren jünger as 15 Johr. De gröttsten Städer sünd na’n Stand vun’n 1. Januar 2005: [[Kairo]], [[Alexandria]], [[Gizeh]], [[Sues]], [[Luxor]] un [[Assuan]]. Eine gröttere Översicht steiht ünner: ''[[Städer in Ägypten]]'' === Entwickeln vun de Inwahnertall === [[Bild:Egypt demography.png|thumb|right]] De Inwahnertall vun Ägypten stiggt teemlich gau an (1,9 % in’t Johr), wat dat in sien frutchbor Rebeden ok nu al bannig dicht bewahnte Land för grote Problemen stellt. Üm 1800 rüm harr Ägypten blots üm un bi 2,5 Millionen Inwahners, man 1900 weern dat 12,5 Millionen Lüüd un 2000 al meist 68 Millionen. In verleden Tieten, ruchweg to de Tiet vun de [[Pharao]]nen weer dat Land vun 4 bit 12 Mio. Minschen bewahnt – en Tall, de woll ok för de [[Laatantike]] antonehmen is. === Ethnien === Meist all Inwahners, neemlich 97 %, sünd Ägypters. In’n Süüden vun’t Land wahnt butendem en poor [[Nubier]]. Fröher hebbt in de [[Libysche Wööst|Libyschen Wööst]] enige [[Berber]]stämm leevt, man, dorvun gifft dat büüt blots noch wenige, de in de Oaas [[Siwa (Oaas)|Siwa]] wahnt. In de Wösten in’n Oosten vun’n Nil leeft en poor araabsche un [[Bedscha (Volk)|Bedscha]]-[[Nomaad|Nomaden]]. === Spraken === De [[Amtsspraak]] in Ägypten is [[Araabsche Spraak|Araabsch]]. Vör allen warrt [[Ägyptisch-Araabsche Spraak|Ägyptisch-Araabsch]] snackt, wat en neearabischen Dialekt is. Schreven warrt siet de araabschen Verövern in’t 7. Johrhunnert dat Hoocharaabsch. Blots in de [[Kopten|koptische]] Kark warrt noch dat [[Koptische Spraak|Koptisch]] as Liturgiespraak bruukt, dat ok in en egene Schrift schreven warrt, de sik vun de greeksche afleidt. In de Oaas Siwa warrt noch en Berberspraak snackt, dat so nöömte [[Siwi]]. In’n Süüden un in de Oaas [[Charga]] snackt butendem vele Lüüd [[Nubische Spraak|Nubisch]]. In’n Süüdoosten gifft dat ok Lüüd, de [[Bedscha (Spraak)|Bedscha]] snacken doot. As [[Frömdspraak|Frömdspraken]] sünd in Ägypten vör allen [[Engelsch]] un in de böveren Schichten ok [[Franzöösch]] verbreedt. Bito gift dat noch ruchweg 230.000 [[Domari]]-Snackers, wat en indo-iraansche Spraak is. === Religion === Na de Verfaten is Ägypten en islaamschen Staat un de [[Islam]] is as [[Staatsreligion]] fastschreven. Dat gifft in de ägyptischen Verfaten den Artikel 18, de in de Theorie all Inwahners de Religion freestellt, man, in de Praxis warrt de düütlich ingrenzt. Op staatlich [[Utwies]]en mutt de Religion vermarkt wesen, wobi aver blots twüschen de dree Religionen wählt warrn kann, de offiziell acht warrt, neemlich Islam, [[Christendom]] oder [[Judendom|Jödendom]]. Wokeen en annere Religion tohöört, hett de Wahl, sien wohren Gloven aftostrieden oder keen Utwies to kriegen un dormit to’n groten Deel de Börgerrechten aftogeven. Dat lieke gellt aver ok för de Moslems, de na’t Christendom wesseln doot. För solke Lüüd warrt sogor vun hoge Politikers de [[Doodsstrafe|Doodsstraaf]] föddert<ref>[http://igfm.de/index.php?id=575 Minschenrechten in Ägyten – Internatschonaal Sellschop för Minschenrechten e.V]</ref>. Dat mag verkloren, worüm Ägypten 1966 groten Andeel doran harr, den Afsnitt „the freedom ''to change'' his religion or belief“ in de [[Allgemeen Verkloren vun de Minschenrechten|Minschenrechtendeklaratschoon vun 1948]] weker to maken, so dat in’n Artikel 18 vun’n [[Internatschonaal Pakt över börgerlich un politische Rechten|Internatschonalen Pakt över börgerliche un politische Rechten]] steiht: „the freedom ''to have or adopt'' a religion or belief“<ref>[http://www.islam-watch.org/IbnWarraq/ApostasyHumanRights.htm Islam Watch - „Apostasy and Human Rights“ vun Ibn Warraq]</ref>. Sünners in Böverägypten sünd de Kopten as christliche Minnerheit faken dat Teel vun Terror oder [[Schuulgelderpressen]] dör radikale Muslimen worrn. wobi de öörtlichen Behörden dorvun faken ok wat weet un dat hennehmt. Ne’e koptische Karken drööft nich boot warrn un ok, wenn mol wat Lütts heelmaakt warrn mutt, warrt dorvör en Präsidialorder bruukt. In de verleden Johren keem dat ok al to gewaltsome Strieden twüschen Muslimen un Kopten, wobi dat ok Dode un Verletze geven hett. ==== Muslimen ==== Ruuchweg 85 % vun de Inwahners vun Ägypten sünd [[Sunni|sunnitische]] [[Muslim]]en. De Hööftborn för Gesetten is de [[Scharia]]. To’n een is de Utleggen vun’n Islam in Ägypten tomeist modern un na vör’n richt, nich opletzt dör de in de muslimschen Welt föhrende [[Al-Azhar-Universität]]. Man, op de annern Siet is Ägypten siet Johrteihnten (blangen [[Saudi-Arabien]]) ok en Middelpunkt vun’n [[Islaamsch Fundamentalismus|islaamschen Fundamentalismus]]. Dor is ünner annern de [[Muslimbröder]]schap an’n Gang, un in dat Terrornett [[al-Qaida]] vun [[Osama bin Laden]] weern al to de Tiet vun’n [[Terroranslääg vun’n 11. September|11. September 2001]] ungewöhnlich veel Ägypters op hoge Positschonen. Deelwies staht se bit vundaag mit an de Spitz. Dat is nich antonehmen, dat dse jemehr Wörteln in de Heimat afsneden hebbt. De fundamentalistische Szeen sütt Gewalt gegen westliche Länner un Inrichten, as to’n Bispeel in [[Dahab]] in’n April 2006, as Bestanddeel vun’n gerechten Kamp gegen en gottlosen Staat, en ungerecht System un de westlich-jöödsche Verswören gegen den Islam. ==== Christen ==== [[Bild:Katharinenkloster Sinai BW 2.jpg|thumb|Dat greeksch-orthodoxe Katharinenkloster in’n Sinai]] Bevör sik de Islam in’t [[7. Johrhunnert]] verbreedt un dörsett harr, weer dat Christendom in Ägypten de Hööftreligion. De Evangelist [[Markus (Evangelist)|Markus]] schall dor al üm dat Johr 50 rüm missioneert hebben<ref name="koptischkark">[http://www.kopten.at/index-Dateien/Page3840.htm Websteed vun de öösterrieksche Koptisch orthodoxne Kark] {{Webarchiv|url=http://www.kopten.at/index-Dateien/Page3840.htm |wayback=20080209221232 |text=Websteed vun de öösterrieksche Koptisch orthodoxne Kark |archiv-bot=2026-03-25 16:45:43 InternetArchiveBot }}</ref>. En christliche Minnerheit finnt man vundaag in Kairo un Alexandria aver ok in Middel- un Böverägypten, faken in tomeist christliche Dörper. Tosamen maakt de Christen ungefähr 15 % vun de helen Inwahner vun Ägypten ut, man, de Angaven vun’n Staat un vun de Kark gaht dor teemlich wiet uteneen<ref>[http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/01-Laender/Aegypten.html Lännerinformatschonen vun’t Utwärtige Amt]</ref>. Vele vun de nafolgend Tallen gaht dorüm op Afschätzen torüch. De Mehrheit vun de Christen in Ägypten hett dat, wat op dat [[Konzil vun Chalcedon]] [[451]] beslaten worrn is, nich mitdragen, wat to’n Entstahn vun de [[Koptische Kark|Koptischen Kark]] föhrt hett, de vundaag mit schätzungswies över 10 Mio. Liddmaten mit Afstand de gröttste christliche Kark in Ägypten is. Na egen Angaven tellt se ruchweg 15 Mio. Liddmaten<ref name="koptischkark" />. Annere [[ooltorientalisch Karken|ooltorientalische Karken]] sünd de [[Armeensch-Apostoolsch Kark]] mit ruchweg 15.000 Liddmaten un de [[Syrisch-Orthodoxe Kark vun Antiochien]] mit jüst man 500 Lüüd. Sünners de greeksch-stammige Böverschicht hett sik aver na dat Konzil vun Chalcedon richt, un so hett de [[Greeksch-Orthodox Patriarchat vun Alexandria|Greeksch-Orthodoxe Kark vun Alexandria]] bit hüüt överduert un tellt opstunns mehr as 200.000 Minschen in Ägypten. En wietere [[Orthodoxe Karken|Orthodoxe Kark]] mit Sitt in Ägypten is de [[Orthodoxe Kark an’n Sinai]], de aver blots ruchweg föfftig Minschen anhöört in un ümto dat [[Katharinenkloster (Sinai)|Katharinenkloster]]. De [[Röömsch-kathoolsche Kark]] (Apostoolsch Vikariat vun Alexandria) tellt ruchweg 30.000 Liddmaten<ref name="kathoolsch">[http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dlsco.html Alexandria Catholic-Hierarchy]</ref>, de vör allen vun’t Utland kamt. Bito hebbt sik aver en Reeg vun [[Uneerte Karken]] billt. Mit Afstand an’n bedüdensten vun de ägyptischen mit Rom uneerten Karken is de [[Koptisch-Kathoolsche Kark]] mit ungefähr 250.000 Anhangers in söven Diözesen (Alexandria, Gizeh, Luxor, Minya, Assiut, Sohag, Ismayliah). De [[Melkitische Greeksch-Kathoolsche Kark]] (Arzdiözees vun Alexandria) hett na en Afschätzen ungefähr 35.000 Lüüd; De letzte egene Angaav stammt vun 1970 un wiest 11.000 Liddmaten ut. Wieter gifft dat de [[Maroniten|Maronitische Kark]] (Eparchat vun Kairo) mit 5.000, de [[Syrisch-Kathoolsche Kark]] mit 1.700, de [[Armeensch-Kathoolsche Kark]] (Eparchat vun Alexandria) mit 1.300 un de [[Chaldääsch-Kathoolsche Kark]] (Eparchat vun Kairo) mit 500 Anhangers<ref>[http://www.catholic-hierarchy.org/country/deg2.html Hütige Diözesen in Ägypten]</ref>. Op dat Wark vun presbyteriaansch Missionaren vun’t 19. Johrhunnert geiht de reformeerte [[Koptische Evangelische Kark|Evangelsche Kark vun Ägypten]] torüch, de mit 300.000 Liddmaten mit Afstand de gröttste protestantische Kark in’t Land is<ref>[http://www.arabicbible.com/lpg/ Websteed vun Arabicbible] {{Webarchiv|url=http://www.arabicbible.com/lpg/ |wayback=20080203221014 |text=Websteed vun Arabicbible |archiv-bot=2026-04-06 07:28:31 InternetArchiveBot }}</ref>. Dorblangen gifft dat ünnerscheedlich Karken vun de [[Pingstbewegen]] (''Assemblies of God'', 75.000 Liddmaten; ''Pentecostal Church of God'', 3.800 Liddmaten; ''Church of Grace'', 2.600 Lüüd; ''Church of God (Anderson)'', 1.500 Liddmaten; ''Pentecostal Holiness'', 1.400 Liddmaten; ''Church of God of Prophecy'', 1.100 Lüüd), de to de [[Hilligensbewegen]] tohöörende ''Kark vun de Evangelikalen Kopten'' („Free Methodists“) mit 43.000 Lüüd<ref>[http://freemethodistchurch.org/Magazine/Articles/May-June_2006/MJ_2006_WorldView.htm Websteed vun de Methodisten] {{Webarchiv|url=http://freemethodistchurch.org/Magazine/Articles/May-June_2006/MJ_2006_WorldView.htm |archive-is=20070701161044 |text=Websteed vun de Methodisten |archiv-bot=2026-03-14 10:04:55 InternetArchiveBot }}</ref>, de [[Bröderbewegen]] mit ruchweg 15.000 Lüüd, de anglikaansch [[Episkopalkark vun Jerusalem un den Nögen Oosten]] (Diözees Ägypten) mit 10.000 Anhangers un de [[Baptisten|baptistische]] ''Egyptian Baptist Convention'' mit ungefähr 1.000 Liddmaten<ref>[http://www.adherents.com/adhloc/Wh_89.html Adherents.com - Religion by Location] {{Webarchiv|url=http://www.adherents.com/adhloc/Wh_89.html |wayback=20180519050753 |text=Adherents.com - Religion by Location |archiv-bot=2026-03-14 10:04:55 InternetArchiveBot }}</ref>. De [[Tügen vun Jehova]] sünd in Ägypten 1960 verboden worrn un hebbt siether keen Daten mehr över Liddmatentallen kunnig maakt. ==== Jöden ==== In Ägypten leevt vundaag blots noch üm un bi 100 [[Juden|Jöden]]. 1948 weern dat to’n Vergliek noch 75.000. Jöden weern in groot anleggte Akschonen ut dat Land utwiest, eenmol 1956 in’n Tosamenhang mit’n [[Suezkrieg]] un 1967 vun wegen den [[Sössdaagkrieg]]. Siet 1979 gellt de Fredensverdrag twpschen Ägypten un Israel. Siet de Tiet sünd de Jöden in Ägypten nich mehr in jemehr Religionsfreeheit inschränkt, man se stellt blots noch en bannig lütte, överöllerte Minnerheit dor<ref>[http://www.zionismus.info/antizionismus/arabisch-7.htm To de Laag vun de Juden in enkelte araabsche Länner na de Verkünnen vun de UN-Resolutschoon Nr. 181, an’n 29. November 1947] {{Webarchiv|url=http://www.zionismus.info/antizionismus/arabisch-7.htm |wayback=20080310042548 |text=To de Laag vun de Juden in enkelte araabsche Länner na de Verkünnen vun de UN-Resolutschoon Nr. 181, an’n 29. November 1947 |archiv-bot=2026-03-14 10:04:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ==== Annere ==== In Ägypten leevt ruchweg 2.000 [[Bahai]]. Jemehr Institutschonen sünd 1960 dör en Gesett oplöst worrn. Se striedt för jemehr Börgerrechten, vun wegen dat se, solang se sik to jemehr Religion bekennen doot, keen staatlichen Utwies kriegen künnt<ref>[http://www.bahai-einblicke.de/bahai-in-aegypten-rechtlos.html Bahai in Ägypten] {{Webarchiv|url=http://www.bahai-einblicke.de/bahai-in-aegypten-rechtlos.html |wayback=20080108130656 |text=Bahai in Ägypten |archiv-bot=2026-03-14 10:04:55 InternetArchiveBot }}</ref>. === Soziale Laag un Bildung === In’n afrikaanschen Vergliek liggt Ägypten in’t Middelfeld, wat dat [[Per-Kopp-Inkamen]] angeiht. Dat [[Bruttoinlandsprodukt]] is 2004 üm 4,2% wassen. Dorvun sünd 15% in de [[Bueree|Landweertschap]], 37% in de [[Industrie]] un 48% in de [[Deenstleistung]] weertschapt worrn. 27% vun all Arbeiters sünd 2002 in de Landweertschap ünnerbrocht wesen, 21% in de Industrie un 52% as Deenstleister. Arbeiters sünd in Ägypten all sozialversekert: dat gifft Versekern för [[Krankenversekern|Krankheit]], Öller un Versehrtheit. Butendem gifft dat Leistungen as Renten för Anhörige, [[Krankengeld]] un Ünnerstütten bi Arbeitslosigkeit. In de Industrie sünd de Arbeiters to’n sünnern Prozentsatz an’n Indrag vun’t Ünnernehmen bedeeligt. In de Johren 2005 un 2006 leeg de [[Arbeitslosigkeit]] in’n Dörsnitt bi 9,8%, man de verdeckte Arbeitslosigkeit is hooch. Dorto kummt, dat vun de ehmols dree Millionen ägyptischen Gastarbeiters in’t Utland bannig vele wedder in’t Land torüch kamen sünd – sünners ut’n [[Irak]] un ut [[Kuwait]]. In de ländlichen Rebeden is an sik de saisonal Arbeitslosigkeit tyypsch, in de Städer herrscht dorgegen en anhollend Ünnerbeschäftigen. In den glieken Tietruum leeg de [[Inflatschoon]] in’n Dörsnitt bi 4,5%. Dat Gesundheitssystem is in de Städter vun Ägypten enigermaten goot, man op’n Land gifft dat deelwies düchtige Lücken in de Versorgen. Fehlend Rennlichkeit un [[Hygiene]], as ok de eensietig Nehren sünd de Oorsaken för endeemsch Krankheiten as to’n Bispeel [[Bilharziose]]. En wieter’t Problem is de [[Malaria]]. In Ägypten gifft dat en allgemeen Schoolplicht för 6- bit 12-Johrige. De Ünnerricht köst nix. Dat hüütige Schoolsystem in’t Land is 1952 inföhrt worrn. Dorna slutt sik an de Grundschool en dreejohrige School to’n praat maken un en dreejohrige Sekundarschool an. In’n Ansluss kummt de Hoochschoolutbilln. De Andeel [[Analphabet]]en liggt jümmer noch bi ruchweg 50%, ofschoonst de Scholen düchtig utboot worrn sünd. Dat gifft in Ägypten twölf Universitäten, wovun fief in Kairo sünd. En Sünnerheit is de [[Al-Azhar-Universität]] in Kairo: Se is siet [[983]] en Zentrum för islaamsch Lehr. == Historie == === Opstiegen vun en Hoochkultur === ''Hööftartikel'': [[Historie vun’t Olle Ägypten]] * [[Vördynastisch Tiet (Ägypten)|Vördynastisch Tiet]] (bit 3150 v. Chr.) * De [[Pharao]]nentiet ([[Oolt Ägypten]]) :: [[Fröhdynastisch Periood (Ägypten)|Fröhdynastisch Tiet]] (3032–2707 v. Chr.) De Hoochkultur vun Ägypten güng üm un bi 3000 v. Chr. dormit los, dat dör dat Vereenigen vun Böver- un Ünnerägypten ünner den legendären Pharao [[Menes]] en Königriek entstahn is. He schall sien Residenz in [[Mephis (Ägypten)|Memphis]] hatt hebben. De Indelen vun de Pharaonentiet in dörtig Dynastien geiht torüch op den ägyptischen Priester [[Manetho]], de in’t [[3. Johrhunnert v. Chr.]] en ägyptische Historie verfaat hett. [[Bild:Pharaoh Akhenaten.jpg|thumb|right|170px|Statue vun Amenophis IV. (Echnaton)]] :: [[Oolt Riek (Ägypten)|Oolt Riek]] (2707–2216 v. Chr.) Mit de drüdden Dynastie is dat Olle Riek tostannen kamen, in dat sik de Staat un de Sellschop mit Kunst un Religion utbillt hett. De König weer as Afbild vun den Himmelsgott ansehn un herrsch autokraatsch över all tweeunveertig Gauen vun sien Land. Ünner den Pharao [[Djoser]] (üm 2610-2590) un de Herrschers vun de veerten un föfften Dynastie hett sik dat Rebeet vun’t Königriek bit süüdlich vun [[Assuan]] utwiet. De Pharaonen weern jetzt as de Söhn vun den Sünnengott [[Re (Mythologie)|Re]] acht. :: [[Eerst Twüschentiet (Ägypten)|Eerst Twüschentiet]] (2216–2025 v. Chr.) :: [[Middelriek (Ägypten)|Middelriek]] (2010–1793 v. Chr.) :: [[Tweet Twüschentiet (Ägypten)|Tweet Twüschentiet]] (1648–1550 v. Chr.) Na den Verfall vun’t Olle Riek künn eerst in’t Middelriek (11. bit 14. Dynastie) en Gauförstengeslecht ut’n Süüden ünner [[Mentuhotep II.]] (2061-2010 v. Chr.) wedder tohopenbringen. As ne’e Hööftstadt is [[Theben (Ägypten)|Theben]] grünnt worrn mit de Tempelsteden [[Karnak]] un [[Luxor]]. De Residenz is aver gau wedder in’n Noorden verleggt worrn. Üm 1650 v. Chr. hebbt de [[Hyksos]], de ut Asien kemen, de Herrschap över Ägypten an sik reten. Mit jem brochen se Peerd un [[Strietwagen]] mit in’t Land un somit en vullstännig ne’e Oort vun Kriegstechnik. :: [[Nee Riek]] (1531–1075 v. Chr.) :: [[Drüdde Twüschentiet]] (1075–652 v. Chr.) Först [[Kamose]] künn üm 1550 v. Chr. tohopen mit sien Broder [[Amosis I.]] de frömden Herrschers wedder loswarrn un grünnen in Theben dat Ne’e Riek (18. bit 20. Dynastie), dat sik ünner [[Amenophis I.]] un [[Thutmosis I.]] bit na [[Nubien]] un bit to’n [[Euphrat]] utbreden de. Na de Herrschap vun de „Fredenförstin“ [[Hatschepsut]] (1490-1468 v. Chr.) hett [[Thutmosis III.]] Feldtöög na [[Syrien]] un [[Palästina (Rebeet)|Palästina]] ünnernahmen un dat Riek fastigt, dat vun’n [[Orontes]] in Syrien bit na’n veerten [[Katarakt]] vun’n Nil recken de. Ünner König [[Amenophis IV.]] (1364-1347 v. Chr.) höör dat Utwieten op. He sorgt sik vör allen üm den Religion un hett en geistige Revolutschoon utlöst, as he den Sünnengott [[Aton]] to’n alleenigen Gott hoochsetten de. Ünner den Naam [[Echnaton]] hett he tohopen mit sien Ehfro [[Nofretete]] vun de ne’en Residenz [[Tell el-Armana]] ut dat Riek regeert. Sien Nafolger [[Tutenchamun]] (1347-1338 v. Chr.) hett aver den [[Monotheismus]] wedder torüchnahmen un an sien Steed en Dreeheit vun’t göttliche Prinzip sett. Ünner [[Ramses II.]] (1290-1224 v. Chr.) bleih dat Ne’e Riek noch eenmol wedder op. Man, de Völkerbewegen üm 1200 v. Chr. rüm brochen ne’e Gefohren mit sik, as Ägypten dör de [[Hethiter]], [[Libyer]] un de Seevölker ut’n Noorden bedroht weern. Na den Dood vun [[Ramses III.]] (1184-1153 v. Chr.) güng dat mit Ägypten gau bargdaal un dat Riek füll ünner frömde Herrschers in en grote Tall vun enkelte Herrschoppen uteneen. === Vun’t Grootriek to’n Provinz === [[Bild:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|upright=0.8|Ptolemaios I. Soter, Statue in’t [[Louvre]], Paris]] * [[Laattiet (Ägypten)|Laattiet]] (652 bit 332 v. Chr.) * [[Greeksch-Röömsche Tiet (Ägypten)|Greeksch-Röömsche Tiet]] (332 v. Chr. bit 395) * [[Byzantinsche Tiet (Ägypten)|Byzantinsche Tiet]] (395 bit 638) In’t Johr 525 v.&nbsp;Chr. is Ägypten vun de [[Perser]] innahmen worrn un weer denn to’n eersten mol Provinz vun en frömd Weltriek. In’n sünnern Rahmen hett Ägypten aver sien Religionsfreeheit behollen künnt un sik ok sülvst verwalten dröfft. [[404 v. Chr.]] is Ägypten wedder unafhangig worrn, is aver [[332 v. Chr.]] ahn Kamp in de Hannen vun [[Alexander de Grote|Alexander, den Groten]], de dat Land as’n Deel vun’t [[Makedonien (Antike)|Makedonische Riek]] [[Hellenismus|helleniseert]] hett. Na sien Dood 323 v.&nbsp;Chr. is de Verwalten över de ägyptische Provinz an sien Feldherrn [[Ptolemaios I. Soter]] gahn, de 305 v.&nbsp;Chr. den Titel vun en König annahmen un dormit de Herrscherhuus vun de [[Ptolemäer]] begrünnt hett, dat meist 300 Johr lang in Ägypten dat Regeer harr. Ünner jem is de vun Alexander grünnte Stadt [[Alexandria]] to Ägyptens Hööftstadt maakt worrn. Butenpolitisch hebbt se sik op den middellannschen Ruum konzentreert. As [[Kleopatra VII.]], de letzte Herrscherin vun’t Ptolemäerhuus, doobleven weer, is Ägypten 30 v.&nbsp;Chr. röömsche Provinz worrn. Mit dat Delen vun’t [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] in’t Johr 395 keem dat Land ünner [[byzantinsch]]e Herrschop un hett den gröttsten Deel vun sien dormolige weertschoppliche Bedüden verloren, vun wegen dat sik de Feernhannelsweeg na [[Konstantinopel]] verlagert hebbt. Dordör un sünners dör de ooströömsche Religionspolitik keem en düchtige Oppositschoonsbewegen gegen dat [[Byzantinsch Riek|Byzantinsche Riek]] tostannen. Dat hett sik sünners na dat [[Konzil vun Chalcedon]] in’t Johr [[451]] dör dat Billn vun en unafhangige koptische Kark utdrückt. In de lateren Antike is Ägypten to’n Utgangssteed vun de christlichen [[Mission (Christendom)|Mission]] in [[Nubien]] un [[Äthiopien]] worrn. Jemehr Karken hebbt sik drang an de koptische Kark in Ägypten anlöhnt. === Ünner islaamsch Herrschop === * [[Fröhislaamsche Tiet]] (640 bit 968) ** [[Umayyaden]] ** [[Abbasiden]] ** [[Tuluniden]] ** [[Ichschididen]] * [[Fatimiden]]tiet (969 bit 1171) * [[Ayyubiden]]tiet (1171 bit 1250) * [[Mamluken]]tiet (1250 bit 1517) * [[Osmanenherrschop in Ägypten]] (1517 bit 1801) Üm dat Johr 640 is dat Nildaal vun de islaamschen [[Araber]] erovert worrn. In de folgen Tiet weer Ägyspten vun wesselnde Machtzentren ut – [[Damaskus]], [[Bagdad]], [[Kairo]] – regeert. Ünner de [[Umayyden]] (661-750) hebbt sik araabsche Stämm in de fruchtboren Evenen daallaten un hebbt dorna dat kulturelle Bild uvn Ägypten bestimmt. As [[Saladin]] an de Macht keem, de de Dynastie vun de [[Ayyubiden]] (1171-1249) grünnt hett, is Kairo to’n Middelpunkt vun den Muslimschen Wedderstand gegen de christlichen [[Krüüztog|Krüüztöög]] opstegen. Gegen 1250 geev dat en Opstand vun de Palastgarde, de sik ut Mamluken – anfangs tomeist törksche Militärslaven – tosamensetten dee. Se hebbt de Macht den an sik bröcht. Enn vun’t 13. Johrhunnert hebbt se de letzten Krüüzfohrerstaaten op asiatschen Bodden daalmaakt. De Verwalten vun Ägypten bleev ok in jemehr Hannen, as dat Land 1517 vun de Törken innahmen worrn is. Dat weertschoppliche Nalaten as Folg vun’t Opdecken vun’n Seeweg na [[Indien]] (1498) hett Ägypten to een vun de armsten Länner in’t [[Osmaansch Riek|Osmaansche Riek]] maakt. === Ünner Kontroll vun de Briten === [[Bild:PortSaid Canal 1880.jpg|thumb|Scheep töövt 1880 bi Port Said op jemehr Dörfohrt dör den Sueskanal]] * [[Ägyptische Expeditschoon]] (1798 bit 1802) * [[Dynastie vun Muhammad Ali]] (1805 bit 1882) * [[Britsch Herrschop in Ägypten]] (1892 bit 15. März 1922) * [[Königriek Ägypten]] (19. April 1922 bit Juli 1952) De Herrschop vun de Osmanen weer eerst 1798 to Enn, as dat franzöösche Expeditschoonskorps ünner [[Napoléon Bonaparte|Napoléon]] lannt is. As de britsche Admiral [[Horatio Nelson|Nelson]] in’t glieke Johr bi [[Abukir]] en Seeslacht wunnen hett, müssen de Franzosen jemehrn Orientfeldtog afbreken, un de albanische Offizier [[Muhhamad Ali Pascha]] hett de Situatschoon utnütt, üm de Macht an sik to rieten (1805-1849). He un sien Nafolgers hebbt ünner de törkschen Böverherrschop en Oort vun Sülvststännigkeit kregen. Se bedreven en expansive Politik un hebbt de moderne Historie vun Ägypten in Gang bröcht. De Bo vun’n [[Sueskanal]] (1859-1869) hett dat Land so dull vun utlännsch Nalehen afhangig maakt, dat de vun Grootbritannien un Frankriek inrichte Staatschullenverwalten dat egentliche Regeer vun’t Land övernehmen dee. To’n Sekern vun den Verbinnensweg na Indien hett Grootbritannien de ägyptischen Kanalaktien köfft un besett 1882 dat Land, wat 1914 denn formell to en [[Protektorat]] worrn is. 1922 is Ägypten ünner [[Fuad I.]] en al wietrecken sülvststännig Königriek worrn un kreeg 1936 sien [[Souveränität]], nadem Fuad I. dood bleven weer. In’n [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] weer Ägypten to’n Slachtfeld vun de düütschen un italienschen Armeen ünner [[Erwin Rommel]] un de Briten ünner [[Bernard Montgomery]]. Britische Truppen sünd bit 1946 in’t Land bleven. === Ägypten as Republiek === [[Bild:Gamal Nasser.jpg|thumb|upright=0.8|Gamal Abdel Nasser]] * [[Historie vun de Republiek Ägypten|Republiek Ägypten]] (siet Juli 1952) In dat Johr 1948 hebbt sik ägyptische Armeen an’n araabschen Angreep op de jüst nee utropen Staat [[Israel]] bedeeligt. Man, as de annern araabschen Armeen ok, weer se torüchslahn. An’n 23. Juli 1952, den Natschonalfierdag, hett de Bewegung vun de „Fre’en Offizeren“ den 1936 inthroniseerten König [[Faruk]] stört. De Historie vun de junge ägyptische Republiek weer toeerst vun den General [[Ali Muhammad Nagib]] un dorna vun den föhren Kopp vun de Revolutschoon, Oberst [[Gamal Abdel Nasser]] (1954-1970) bestimmt. Dat [[Sozialismus|sozialistische]] Regime vun Nasser pleeg drangen Kunktakt to de Regeren vun de [[Sowjetunion]]. De Sueskanal-Sellschop is 1956 verstaatlicht worrn, wat to’n militäärsch Ingriepen vun Israel, Grootbritannien un Frankriek föhrt hett. Disse [[Sueskries]] is dör’t Ingriepen vun de [[Vereente Natschonen|Vereenten Natschonen]] bileggt worrn. 1958 hett sik Ägypten mit [[Syrien]] un [[Noordjemen]] to de [[Vereenigte Araabsche Republiek|Vereenigten Araabschen Republiek]] (VAR) tosamenslaten, de dat faktisch blots bit 1961 geev. In’n [[Sössdaagkrieg]] mit Israel in’n Juni 1967, wiel den israelsche Truppen bit na’n Sueskanal rankamen sünd, hett dat Land en swore militärsche Nedderlaag insteken müsst. Na den Dood vun Nasser 1970 is de Viezpräsident [[Anwar as-Sadat]] de nee Staatspräsident worrn. Dör den to’n Deel spoodrieken [[Yom-Kippur-Krieg]] 1973 hett Sadat versöcht, de Nedderlaag vun 1967 wedder goottomaken. 1977 hett Sadat dormit överrascht, dat he mit Fredensanbott den Dialoog mit Israel opnahmen hett, wat 1979 to’n Fredensverdrag un dormit to’n Aftehn vun de israelschen Truppen vun’t [[Sinai-Halfeiland]] föhren dee. Op de annern Siet hett sik dat Land dordör binnen de araabschen Welt isoleert un den Wedderstand vun islaamsch [[Fundamentalismus|Fundamentalist]]en utlöst. Sadat hett 1978 tosamen mit den iasraelschen Premierminister [[Menachem Begin]] den [[Fredensnobelpries]] kregen. Man, in’t Johr 1981 is en Anslag op em veröövt worrn, bi den he dood bleev. Sien dormoligem Viezpräsident [[Muhammad Husni Mubarak]] is sien Amtsnafolger worrn. He hett dat henkregen, dat Ägypten vundaag wedder en vullstännig respekteert Liddmaat vun de [[Araabsche Liga|Araabschen Liga]] is. Sien Politik is jümmer noch op de Verständigung mit Israel utleggt, wodör aver de Militanz vun de vun [[Iran]], [[Libyen]] un [[Sudan]] ünnerstütten Islamisten wieter anstiggt, de op de Grundlaag vun de siet 1981 gellen Nootstandsgesetten verfolgt warrt. 2011 geev dat aber en Revolutschoon in Ägypten. Nah 18 Daag lang Protesten tegen sien Regeeren is Präsident Muhammad Husni Mubarak an' 11. Februar vun sien Amt torüchtreden. Sietdem wurrd dat Land övergangswies dör en Militärregeeren führt. == Politik == ''Hööftartikel'': [[Politisch System vun Ägypten]] === Politisch System === Ägypten is na den [[Verfaten]] vun 1971, de 2005 to’n letzten mol ännert worrn is, en [[Präsidialrepubliek]]. Staatsbaas is de vun’t Parlament mit Tweedrüddelmehrheit vörslahn Präsident, över den dorno dör Volkswahl afstimmt warrt. Denn is he för söss Johren wählt un hett dormit ok gliektietig dat böverste Regeer över de Strietmächt. siet 1981 is [[Muhammad Husni Mubarak]] de Präsident, de toletzt in’t Johr 2005 wedderwählt worrn is. Na en Ankünnigen vun’n 26. Februar 2005 schall de Präsident aver in de tokamen Tiet dör dree Wahlen mit mehrere tolaten Kandidaten wählt warrn. De Präsident bestimmt den [[Ministerpräsident]] un de Liddmaten vun’t Kabinett, as ok de Gouverneuren, de hogen Richters un Offizeren. Bito hett de Präsident en [[Vetorecht]] bi de [[Gesettgevend Macht]], kann [[Dekret]]en verkünnen un ok dat Parlament oplösen. Kritikers meent dorto, dat Mubarak siet den Dood vun sien Vörgänger dör en [[Nootstandsgesett]] regeert un dat he över en schienbor demokraatsch System herrschen deit. Gifft ok Vörholten, dat de Wahlen deelwies schaven oder fälscht worrn sünd, un mitünner ok [[Oppositschoon (Politik)|oppositschonelle]] Politikers na [[Schienprozess]]en fangen sett worrn sünd. In Ägypten schall dat jüst so vell apeentlich Oppositschoon geven, as Mubarak dat tolaten deit. Dat Parlament besteiht ut den ''Volksraat'' 454 Liddmaten, vun de 444 all fief Johren wählt warrt; Siet 1986 sünd dat 400 Afordente över Parteilisten un 44 as parteilose Direktkandidaten. De restlichen teihn warrt vun’n Staatsbass bestimmt. De beraden Gesettgeven Macht is de [[Schura]] mit 210 Liddmaten. Dorvun warrt twee Drüddel all dree Johren wählt, dat annere Drüddel warrt wedder vun’n Staatsbaas insett. Bi de letzten Wahlen to’n Volksraat twüschen den 9. November un 7. Dezember 2005 hett de regeeren [[Natschonaldemokraatsch Partei (Ägypten)|Natschonaldemokraatsche Partei]] (NDP) 311 Sitten wunnen, dat sünd 77 weniger as in’t Johr 2000. Dorna kummt de [[Muslimbröder|muslimsche Broderschap]] mit 88 Sitten (2000: 17) un de liberale [[Wafd-Partei]] mit 6 Sitten (2000: 7). 27 Sitten (2000: 30) warrt vun Unafhangige un Liddmaten vun lüttere Parteien besett. 12 Sitten (2000: 2) sünd free bleven. De Deelwahlen för de Schura in’n Mai/Juni 2004 hebbt ok en Mehrheit för de NDP bröcht. In Ägypten gellt för all Lüüd af 18 Johren en Wahlplicht. De Hööftborn för de Gesetten is de [[Schari’a]]. Dat System vun de Gerichten wiest op de ünnersten Even so nöömte Zentral- un Distriktgerichten op. Butendem gifft dat söss [[Apellatschoonsgerichtshoff|Appelatschoonsgerichtshöff]]. De böverste utöven Instanz is de ''Böverste Gerichtshoff'' in Kairo. Op de konstitutinelle Orden passt en Verfatensgericht op. Ägypten is Liddmaat vun de [[Vereente Natschonen|Vereenten Natschonen]] (UN), vun de [[Welthannelsorganisatschoon]] (WTO), vun de [[Afrikaansche Union|Afrikaanschen Union]] (AU) un vun de [[Araabsche Liga|Araabschen Liga]]. === Indelen vun de Verwaltung === ''Hööftartikel:'' [[Gouvernements in Ägypten]] Dat Rebeet vun Ägypten is in 29 ''Gouvernements'' (araabsch محافظات muhāfazāt, Eental محافظة muhāfaza) indeelt, de elk ünner dat Regeer vun en [[Gouverneur]] staht. De Gouverneur hett den Rang vun en Minister. In Ägypten is de Zentralismus bannig utprägt. Dat schall sik mit de Tiet ännern, so dat op regionale Even de Sülvstverwaltung utboot warrt. === Wahlsystem === Na de Refoorm vun’ne Verfaten weern to’n eersten mol in de Historie vun’t Land mehrere Lüüdför de Wohl to’n Präsidenten tolaten. Wat vun Mubarak as’n [[Mielensteen]] in den ünner den Druck vun de USA inleiten Vörgang vun Reformen un Demokratiseeren betekent hett, is vun de Oppositschoon scharp angrepen worrn, vun wegen dat de [[Novell]] in’n Grunnen en Monopoolstellung för de [[Natschonaldemokraatsch Partei (Ägypten)|NDP]] billn de. To glieken Tiet hett sik in’n Wahlkamp en [[Paradigmenwessel]] andüüt: Na een Veerdeljohrhunnert vun de Herrschap vun Mubarak hett en düchtigen Andeel vun’t Volk apen de Politik vun de harden Hand in Fraag stellt, un jüst so sien jümmer militäärsch un ahn politish Argumenten föhrten Striet gegen den [[Islamismus]]. An’n 18. Juli 2005 hett en breet Oppositschoonsbündnis to’n [[Boykott]] vun de Wahlen opropen, dat sik tosamensett hett ut so ünnerscheedliche Frakschonen as de [[Wafd-Partei]], de [[Muslimbröder|muslimsche Broderschap]] un de Bewegung [[Kifaya]] („Noog“). Prominente potentielle Kandidaten as de Fronsrechtslersche [[Nawal Saadawi]] un de Minschenrechtsaktivist [[Saadeddin Ibrahim]] hebbt jemehr Warven för Präsidentschap wedder torüchtogen. Man, de Kandidat vun de eerst 2004 grünnten liberalen [[Al-Ghad]] („Morgen“), [[Aiman Nour]] is antreden. Gegen em weer Enn vun’n Juni en Prozess anstött worrn, vun wegen daz he angeevlich Wahlünnerlagen fälscht hebben schüll. An’n 30. un 31. Juli geev dat in de Innenstadt vun Kairo Schandaal gegen de Politik vun Mubarak, nadem he bekannt geven harr, dat he wedder för dat Amt kandideren wull. De Sekerheitskräft sünd mit Gewalt gegen de Protesten vörgahn un hebbt üm un bi 20 Lüüd fastnahmen. Bi de Wahl an’n 7. September is Mubarak denn mit 88,6 % vun de Stimmen in sien Amt bestätigt worrn. Sien scharpsten Konkurrent ünner de tosamen negen Gegenkandidaten, Aiman Nour, hett blots 7,6 % vun de Stimmen kregen. De Wahlbeledigen is mit 23 % angeven worrn. Kritikers hebbt seggt, dat dat bi de Wahlen an eenige Steden nich mit rechten Dingen togahn is, man internatschonale Oppassers weern nich tolaten worrn. Bi de Wahlen to’n Volksraat künn de Oppositschoon 2005 bannig dorto winnen. Tohopen hett dat Bündnis knapp 100 vun de tosamen 440 Sitten kregen. In de eersten Wahlrunnen hett sik aftekent, dat de Muslimbröder starker warrt, man de letzte Rund weer dordör tekent, dat Sekerheitskräft mit Gewalt versöcht hebbt, jemehr Anhängers doran to hinnern, in de Wahllokalen to gahn. Twölf Minschen sünd dorbi doodbleven. De Spood vun de muslimsche Bröderschap kummt vun jemehr soziale Anstrengen in de Armenveerdels vun Kairo, wobi de NDP jem gewähren lett. === Butenpolitik === Ägypten steiht siet 1989 op de List vun de [[Vereenigte Staaten vun Amerika|USA]] vun jemehr wichtigsten Verbünnten buten de [[NATO]]. Dat heet, dat Ägypten op Nafraag bi enkelte fastleggte amerikaansche [[Rüstung]]sprogrammen gegenöver annere Länner vörtogen warrt, sogor gegenöver vele annere NATO-Liddmaten. Bi en fief Daag duern Fohrt in’n [[Neeg Oosten|Negen Oosten]] hett de US-amerikaansche Butenministersche [[Condoleezza Rice]] an’n 22. Februar 2006 ehrn Amtskollegen [[Ahmed Abul Ghait]] fraagt, dat he den Weg vun de USA gegen den [[Iran]] un de vun de [[Hamas]] föhrte Regeeren vun [[Palästina]] ünnerstütten deit. Na Diskuschonen mit de düütschen Bundskanzlersche [[Angela Merkel]] un den öösterriekschen Präsident [[Heinz Fischer]] in Berlin un Wien, bi de dat ok üm den Freden in’n Negen Oosten un üm dat iraansch Atomprogramm güng, hett Mubarak an’n 13. März Israel un de Hamaas dorto opropen, foorts mit jemehr Gewalt natolaten un över den Freden to snacken. As de jöödschen Siedlers ut’n [[Gaza-Striepen]] aftogen weern, hett sik Ägypten, Israel un Palästina Mitt vun’n September 2005 eenigt, dat 750 ägyptische Soldaten an de ruchweg 14&nbsp;km langen Grenz twüschen Ägypten un den Gaza-Striepen patrolleeren schüllt. === Minschenrechten === In Ägypten schall jümmer noch regelmatig [[Folter|foltert]] warrn.<ref>[https://archive.is/20120728132922/www.daserste.de/weltspiegel/beitrag.asp?uid=cd9yiu2ca0d7qvdq Folteropfer berichten] – ARD-Weltspiegel, Sennen vun’n 6. Mai 2007</ref> An’n fakensten warrt vun Slääg, elektrische Slääg, dat Ophangen an Hand- oder Footleden, dat Utdrücken vun Zigaretten op’n Lief as ok verscheden Methoden vun psycholoogsch Folter un Misshanneln bericht. Dorünner ok dat Drauhen mit sexuell Vergahn oder misshanneln vun Fangene oder jemehr Froonslüüd in de Familie.<ref>[http://www.tagesspiegel.de/politik/archiv/26.01.2007/3043681.asp Schläge, Tritte, Elektroschocks] – Tagesspiegel vun’n 26. Januar 2007</ref> Kritik warrt in de Apentlichkeit nich hennahmen. Man, dorför gifft dat harde Strafen. De [[Minschenrechtsorganisatschoon|Minschenrechtsorganisatschonen]] klaagt över dat harde un kompromisslose Vörgahn gegen Oppositschonelle dör de ägyptische Polizei un de Justiz, sünners ok gegen de [[Blog]]er-Szeen in’t Land.<ref>[http://hrw.org/english/docs/2006/05/09/egypt13337.htm Egypt: Award-Winning Blogger Among New Arrests] – Human Rights Watch</ref> De Statuten vun’n internatschonalen Straafgerichtshoff hett Ägypten ünnerschreven un de UN-Froonrechtskonventschonen ünner Vörbehollen ratifizeert, man dat Tosatzprotokoll to de Froonrechtskonventschoon hebbt se nich ünnertekent. As in’n Fall vun [[Abu Omar]], hett de Regeeren vun de [[USA]] Ägypten as Twüschenstatschoon bruukt för Lüüd, de vun’n [[CIA]] roovt worrn sünd. Dorför hett se Opdrääg geven ü.a. an de CIA Firma [[Aero Contacts]].<ref>[http://www.blick.ch/news/schweiz/artikel54973 Haftbefehl gegen 26 Personen in Italien Flug nach Ägypten] Blick.ch De List vun [[Henry Habegger]] un [[Beat Kraushaar]] afropen an’n 01. Februar 2007 </ref> === Militär === De [[Ägyptische Strietkräft|ägyptische Strietmacht]] gellt as de starkste Militärmacht op’n afrikaanschen Kontinent un maakt Ägypten to en Regionalmacht in’n [[Neeg Oosten|Negen Oosten]]. Dat Seggen över de Strietkräft hett de Staatsbaas, de as Kommandant gliektietig ok den hööchsten militäärschen Rang föhrt. De Orginisatschoon vun de Strietkräft löpt in veer Twiegen, wat de dree klassischen Sparten [[Armee]], [[Luftwaffe]] un [[Marine]] sünd un tosätzlich as egen Deelstrietmacht vun’t Militär dat Kommando för’t Luftverdeffenderen. In Ägypten gifft dat en dreejohrige [[Wehrplicht]] för Mannslüüd af achtteihn Johren. Vun wegen dat de Inwahnertall so gau anwassen deit, warrt aver nich mehr all Rekruten to’n Deenst togen, as de Tall vun 450.000 aktive Soldaten en Tall vun 800.000 Deenstplichtige gegenöversteiht. Aver de Staat hett butendem noch ruchweg 250.000 paramilitäärsche Kräft, de ünner dat Binnenministerium staht un rantogen warrt, wenn dat üm de Binnere Sekerheit geiht. Mit dat butenpolitische Negerkamen ünner [[Anwar as-Sadat]] hett sik Ägypten den Togang to US-amerikaansche Wapenlevern sekert, wodör in de 1980er Johren en bedüden Moderniseren vun de Strietkräft dörföhrt warrn kunn. == Kultur == {| class="Tabell" align="right" |- | colspan="8" align="center" | '''Ägyptische Kinospeelfilmprodukschoon'''<ref>[http://www.fafo.at/download/WorldFilmProduction06.pdf Weltfilmprodukschoonsbericht (Uttog)], Screen Digest, Juni 2006, S. 205–207 (afropen an’n 15. Februar 2009)</ref> |- style="background:#efefef" align="center" ! Johr ! Tall |- align="center" | 1975 | 49 |- align="center" | 1985 | 75 |- align="center" | 1995 | 13 |- align="center" | 2005 | 23 |} * ''Kiek ok:'' [[Musik vun Ägypten]] Dat Feernsehn vun de [[Düütsche Well]] sennt siet den 28. Februar 2005 jeden Dag dree Stünnen araabsch Programm över den ägyptischen Satelliten NileSat in’n Negen Oosten. == Literatur == * W. & S. Tondok: ''Ägypten individuell'', Reishandbook * W. & S. Tondok: ''Ägypten – Das Niltal'', Reishandbook * Fouad N. Ibrahim, Barbara Ibrahim: ''Ägypten'', WBG-Länderkunde, Darmstadt 2006 ''To dat olle Ägypten kiek bi:'' * Jean Bingen (Hrsg.): ''Hellenistic Egypt''. University Press, Edinburgh 2006 * Hermann A. Schlögl: ''Das alte Ägypten.'' (Beck Wissen), München 2003 (knappe Inföhren mit Literatur). * Lucia Gahlin: ''Ägypten – Götter, Mythen, Religionen.'' Verlag EDITION XXL, 2005 ISBN 3-89736-312-7 == Weblenken == {{Commons|Category:Egypt|Ägypten}} {{Wiktionary}} * [http://www.sis.gov.eg/ Offizielle Websteed vun de ägyptischen Regeeren] * [http://www.auswaertiges-amt.de/www/de/laenderinfos/laender/laender_ausgabe_html?type_id=14&land_id=2 Informatschoonssiet vun’t Utwärtige Amt (D) över Ägypten] == Borns == <references /> {{Länner in Afrika}} {{Navigatschoonsliest Staten in de Araabsche Liga}} [[Kategorie:Land|Agypten]] [[Kategorie:Ägypten|!]] [[Kategorie:Afrika|Agypten]] 5ew3i3fd5p5r5jrha9cb0esrp3ttp20 0 1934 1061874 1006791 2026-04-05T16:58:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061874 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Datei:(at).svg|mini|Dat [[At-Teken]] in jede [[Simple Mail Transfer Protocol|SMTP]]-[[Nettbreef-Adress]]]] [[Datei:Thunderbird-Screenshot-E-Mail.png|mini|Schrieven van enen Nettbreef met den Programm [[Mozilla Thunderbird]] up enen [[Macintosh]]]] Een '''Nettbreev''', is een [[Neosassismus]] för dat düütsche '''E-Mail''', kort ook ''Mail'' (uut ''{{S|en|electronic mail}}'' för „elektroonsche Post“ oder „elektroonsche Breef“). Nettbreev’ sind een Systeem Narichten över Reeknernettwärke, sunnerlik dat [[Internett]], to verstüren. Man ook de Naricht, de so een so elektroonsch överdregen oder kregen het, heet Nettbreev. Nettbreev’ sind een wichtigen Deenst in’n Internett, denn Nettbreev’ maakt dat mööglik Textnarichten man ook digitale Dokumente (exempelwiese Grafiken oder Textdokumente) binnen een paar Sekunnen rund ümme de Eerden to stüren. Anners as dat [[Telefoon]] oder de [[Internet Relay Chat]], de synchrone Kommunikatschon to de glieken Tied mööglik maakt, sind Nettbreev’ – as de analoge Breevpost – een asynchroon Kommunikatschoonsmedium: De Senner stüürt siene Naricht likerveel de Adressat eer glieks annemen kann oder nich. == Historie == Eerdat Nettbreev’ upkemen verstüren de Lüüd’ Narichten as [[Breef|Breev]] oder [[Telegramm]], läter ook – as de eersten beden elektroonschen Verfaren Narichten to överdregen – [[Feernschriever|Feernschreven (Telex)]] un [[Teletex]] as ook dat [[Fax]]. To’n Enne van den 1980er Jaren begunn sik denn weltwied de Nettbreev uuttobreiden un was een mang den eersten Deensten, de dat [[Arpanett]] bruken. Nettbeev’ to verstüren was eerst nich de Sinn van Nettwärken as den Arpanett. So wunner sik de Arpanett-Initischater [[Lawrence Roberts (Inginuer)|Lawrence Roberts]] 1967, dat so veel Brukers van wetenschoplik Reeknernettwärke Narichten unner een verstürt. Een Vöörlöper van den Nettbreev was dat MAIL-Systeemkommando in den Tosatzprogramm [[Multics]] för dat CTSS {{lang|en|Time-Sharing}}-Systemen an’n [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]], dat [[Glenda Schroeder]], [[Louis Pouzin]] un Pat Crisman 1964/65 vöörslaan harrn un dat Tom Van Vleck 1965 ümmesette.<ref>Paul Ferdinand Siegert, Die Geschichte der E-Mail, Bielefeld: transcript 2008, S. 192 (Dissertatschoon Universität Lüneburg)</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.multicians.org/thvv/mail-history.html |titel=The History of Electronic Mail |sprache=en |abruf=2022-10-20}}</ref> Narichten binnen den Arpanett to verstüren, stödde al 1968 [[J. C. R. Licklider]] an, un de Programmschrievers diskuteren de Idee (<nowiki>RFC&nbsp;196</nowiki>, „{{lang|en|Mail Box Protocol}}“ van Richard W.&nbsp;Watson van’n 20. Juli 1971). Na dat Multics, binnen dat een Programm för Nettbreev’ upricht worr, sik den Oktober 1971 an’t Arpanett ansloten harr, sette Mike Padlipsky een Nettbreevprogramm över dat Arpanet van de ''{{lang|en|MAC Networking Group}}'' ümme. == Literatur == * {{Literatur |Autor=Etienne Ruedin, Carla Buser |Titel=e-Mail – der Zwitter |TitelErg=Vermeintliche und wirkliche Einflüsse des e-Mails auf den Menschen |Verlag=Benziger Bildung – Émosson |Ort=[Zürich] |Datum=2008 |Seiten=90 |Kommentar=Zusammenfassung der gängigen und nicht einheitlichen Definitionen von e-Mail in der Wissenschaft aus Sicht von Sprache, Gender, Terminologie, Geschichte, Entwicklung, Technik |Online=[http://www.lulu.com/content/paperback-book/e-mail-%E2%80%93-der-zwitter-vermeintliche-und-wirkliche-einfl%C3%BCsse-des-e-mails-auf-den-menschen/2012721 Online]}}<!-- ohne ISBN --> * {{Literatur |Autor=Wayne Jansen et al. |Hrsg=[[National Institute of Standards and Technology]] |Titel=Guidelines on Electronic Mail Security |Ort=Februar |Datum=2007 |Seiten=139 |Kommentar=Recommendations of the National Institute of Standards and Technology |Online=[http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-45-version2/SP800-45v2.pdf Online] |Format=PDF |KBytes=1360}} * {{Literatur |Autor=Holger Lüngen; Otfried Mickler (Vorwort) |Titel=Organisation am Draht |TitelErg=Folgen des E-Mail-Einsatzes in Unternehmen |Verlag=Eul |Ort=Lohmar / Köln |Datum=2004 |ISBN=3-89936-198-9 |Kommentar=Dissertatschooon Gottfried Wilhelm Leibniz Universität Hannover 2003, XVIII, 287 Sieden}} * {{Literatur |Autor=Paul Ferdinand Siegert |Titel=Die Geschichte der E-Mail |TitelErg=Erfolg und Krise eines Massenmediums |Sammelwerk=Technik – Körper – Gesellschaft<!-- Reihe --> |Verlag=Transcript |Ort=Bielefeld |Datum=2008 |ISBN=978-3-89942-896-4 |Kommentar=Dissertatschoon an de Universität Lüneburg 2008, 360 Sieden}} == Weblinks == {{Commonscat|E-mail|E-Mail}} {{Wiktionary}} {{Wikibooks|Umgangsformen: Internet}} * ''[http://th-h.de/faq/headerfaq.php FAQs: E-Mail-Header lesen und verstehen]'', ''th-h.de'', ''Thomas Hochstein'' (hoogdüütsch) * ''[https://web.archive.org/web/20110827195604/http://www.online-werberecht.de/emailbeweis.html Online-Werberecht – E-Mail als Beweis]'', ''Online-Werberecht'', ''Arno Glöckner'' (hoogdüütsch) * ''[http://www.stefanbucher.net/tutorial/email/ Internet-Tutorial: E-Mail Senden und Empfangen]'', ''stefanbucher.net'', ''Stefan Bucher'' (hoogdüütsch) * ''[http://chaosradio.ccc.de/cre104.html E-Mail – Über das Wesen der elektronischen Post in den modernen Zeiten]'', ''chaosradio.ccc.de'', ''Chaos Computer Club Berlin e.&nbsp;V.'' (hoogdüütsch) == Nawiese == <references/> [[Kategorie:Reekner]] exklix55xci77op6zhtcusbeltyv4ge 0 2142 1061854 1056526 2026-04-05T15:41:54Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061854 wikitext text/x-wiki {{Infobox Land WD |NAAM_INHEEMSCH = |NAAM = |NAAM_ENGELSCH = |LAAG = |WAHLSPRÖÖK = |WAPEN = |HYMNE = |AMTSSPRAKEN = |HÖÖFTSTADT = |GRÖTTSTE_STADT = |STAATSFORM = |BAAS_TITEL = |BAAS = |GRÖTT = |PERZENT_WATER = |INWAHNERS_AFSCHÄTZT = |INWAHNERS_AFSCHÄTZT_JOHR = |INWAHNERS_TELLT = |INWAHNERS_TELLT_JOHR = |INWAHNERSjeKM2 = |BBP_JOHR = |BBP = |BBPjeKOPP = |UNAFHÄNGIGKEIT_TYP = |UNAFHÄNGIGKEIT = |GELDSOORT = |GELDSOORT_SYMBOL = |GELDSOORT_AFK = |TIETREBEET = |AFSTANDtoWELTTIET = |TIETREBEET_SOMMER = |AFSTANDtoWELTTIET_SOMMER = |TLD = |ISO3166 = |VÖRWAHL = |FOOTNOTEN = }} De '''Republik vun de Marshallinseln''' (up [[Marshallsch]]: '''Aolepān Aorōkin Majeļ''' , up [[engelsche Spraak|Engelsch]] '''Republic of the Marshall Islands''') is een Staat up de Inselgrupp vun de '''Marshallinseln''' in den westlichen [[Pazifik]]. Düsse Grupp vun [[Eiland|Eilannen]] höört to [[Mikronesien (Inselbulten)|Mikronesien]] hento. == Allgemeen == De Marshallinseln sund twee Keden vun Inseln oder [[Atoll]]en, de blangenanner her loopt. De [[Ratak-Keed]] in'n Oosten un de [[Ralik-Keed]] in'n Westen. Düsse beiden Keden sett sik tohopen ut allerhand Atollen un ok een paar enkelte Eilannen. Tohopen höört to düsse Inselkeden mehr as 1.150 Eilannen un luurlüttje Eilannen to. De gaht öber een Flach vun 1.900.000 km² in den Middelpazifik hen. Land is aber bloß 181 km², de Rest is Water. == Weer == Up de Eilannen is dat meist fochtig un heet. Vun Mai af an bit to'n November gifft dat en [[Regentiet]]. Hen un wenn jaagt ok [[Taifun]]en öber de Inseln hen. == Inwahners == Twee Drüddel vun de 61.963 Inwahners (2005) leevt up [[Majuro-Atoll|Majuro]] un [[Ebeye]]. Majuro is ok de Hööftinsel vun de Republik. Up de annern Eilannen leevt man bloß wenig oder gor keen Lüde. Dor kann een nich richtig arbeiden un ok nich fudderkamen. De Hööftstadt vun dat Land is [[Majuro]]. == Spraken == Amtsspraken sünd Engelsch un Marshallsch. == Globen == 90% vun de Inwahners höört to de unafhängig [[Protestantismus|protestantsche]] Kark vun de Marshallinseln. 8,5% sünd [[röömsch-kathoolsche-Kark|kathoolsch]]. == Historie == Öber de Fröhgeschicht vun de Eilannen weet wi bloß, dat de eersten Inwahners al in dat 2. Johrdusend vör Christus vun Mikronesien ut up den Inseln kamen sünd. De eerste Mann ut [[Europa]], de dor henkamen is, weer de [[Spanien|spaansche]] Seefahrer [[Alonso de Salazar]] in dat Johr [[1526]]. Man de Spaniers hefft sik mit düsse Eilannen nich groot afgeben un so weer dat denn eerst [[John Marshall]] ut [[England]], de dor [[1788]] wedder henkeem. De eersten Karten hett an'n Anfang vun dat [[19. Johrhunnert]] de düütschbaltsche Entdecker [[Otto von Kotzebue]] in'n Updrag vun de [[Russland|russisch]] Marine tekent. In dat Johr [[1885]] keem een düütschen Hannelsbedriev na de Inseln un in dat Johr [[1906]] sünd de Eilannen denn en Ünnerdeel vun de düütsche [[Kolonie]] [[Düütsch-Neeguinea]] wurrn. In'n [[Eerste Weltkrieg|1. Weltkrieg]] hett [[Japan]] de Eilannen innahmen un dor allerhand Militär ünnerbröcht. In'n [[Tweede Weltkrieg|2. Weltkrieg]] hefft de [[USA]] vun den [[31. Januar]] [[1944]] af an mehr as 30 vun de Inseln innahmen. Dat weer in de [[Slacht üm de Marshall- Inseln]]. Vunwegen de gode Laag vun dat [[Archipel]] hefft de USA up Majuro en Basis för ehr Luftwapen upmaakt. Nah den Krieg keemen de Inseln to dat [[Schutzgebiet vun de Inseln in'n Pazifik]]. Dor hefft de USA in den Updrag vun de [[Vereente Nationen]] up passt. Bit in de [[1960]]er Johren hefft de USA dor ok [[Atomwapen]] up dat [[Bikini-Atoll|Bikini]]- un up dat [[Eniwetok]]- Atoll utprobeert. Veel Inwahners sünd vunwegen de hoge [[Radioaktivität]] krank wurrn un mössen jem ehr Heimat verlaten. Bit up düssen Dag hefft de USA nich insehn, dat se dat wedder goot maken mütt. In dat Johr [[1979]] sünd de Eilannen as en Republik unafhängig wurrn. Dormals hefft se en Verdrag ünnerschreven, dat se sik dicht an de USA anduken wollen. Düsse Verdrag gellt vun [[1986]] af an. Nah dat internationale Recht sünd de Inseln eerst [[1990]] offiziell unafhängig wurrn. Dormals weer eerst de Schutzupdrag vun de UN an de USA to Enn. Just so, as [[Mikronesien (Republik)|Mikronesien]] un [[Palau]] höört de Marshallinseln to de wenigen Staaten, de jummerwegs tohopen mit de USA in de [[UN-Vollversammeln]] gegen [[Kuba]] un för [[Israel]] afstimmt. == Politik == De Verfaten vun de Republik is ut dat Johr 1979. Tolest ännert wurrn is de 1990. De [[Börgerschup]] heet ''Nitijela''. Dor höört 33 Liddmaten to. De Senat sett sik ut 12 Vörsitters vunde Stämm up de Inseln tohopen. Sien Naam is ''Council of Iroij''. Düt sünd bitherto de Präsidenten vun de Marshallinseln: <div style="float:left;text-align:left;padding-right:15px"> {| style="border-style:solid;border-width:1px;border-color:#808080;background-color:#EFEFEF" cellspacing="2" cellpadding="2" width="700px" |- bgcolor="#EFEFEF" ! Naam ! Boren/Sturben ! In'n Amt |- align="center" valign="top" bgcolor="#DCE5E5" | align="left" | [[Amata Kabua]] | align="left" | (* [[1928]] - [[1996]]) | align="left" | [[1. Mai]] [[1979]] – [[21. Dezember]] [[1996]] |- align="center" valign="top" bgcolor="#DCE5E5" | align="left" | [[Kunio Lemari|Kunio D. Lemari]] (för'n Övergang) | align="left" | (* [[1942]]) | align="left" | [[21. Dezember]] [[1996]] – [[14. Januar]] [[1997]] |- align="center" valign="top" bgcolor="#DCE5E5" | align="left" | [[Imata Kabua|Imata Jabro Kabua]] | align="left" | (* [[1943]]) | align="left" | [[14. Januar]] [[1997]] – [[10. Januar]] [[2000]] |- align="center" valign="top" bgcolor="#DCE5E5" | align="left" | [[Kessai Note|Kessai Hessa Note]] | align="left" | (* [[1950]]) | align="left" | [[10. Januar]] [[2000]] |} == Weertschup == De [[Air Marshall Islands]] is de nationale Sellschup för de Flegeree. * [[Bruttonationalinkamen|Bruttosozialprodukt]] [[2004]]: 113 Mio. Euro * Bruttosozialprodukt 2004 / Inwahner: 2000 Euro == Öörd == Mit groden Afstand is [[Dalap-Uliga-Darrit]] de gröttste Stadt up de Marshallinseln. An'n [[1. Januar]] [[2005]] leben dor 25.575 Inwahners. Dat is meist de Hälft vun de Börgers vun de ganze Republik. In düsse Tabell sund nu all Städer un Öörd upföhrt, wo mehr as 300 Lüde leevt. {| {{prettytable}} |----- |colspan="6" align="center" bgcolor="#FFA500" | '''Öörd up de Marshallinseln''' |----- |rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Platz''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Oort''' || colspan="3" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Inwahners''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Distrikt''' |----- |align="center" bgcolor="#98FB98" | '''tellt 1988''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''tellt 1999''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''utrekent 2005''' |----- |align=right | 1. || [[Dalap-Uliga-Darrit]] || align=right | 16.960 || align=right | 19.332 || align=right | 21.019 || [[Majuro-Atoll|Majuro]] |----- |align=right | 2. || [[Ebeye]] || align=right | 8.324 || align=right | 9.345 || align=right | 9.824 || [[Kwajalein]] |----- |align=right | 3. || [[Laura (Majuro)|Laura]] || align=right | 1.575 || align=right | 2.256 || align=right | 2.675 || [[Majuro-Atoll|Majuro]] |----- |align=right | 4. || [[Ajeltake]] || align=right | 556 || align=right | 1.170 || align=right | 1.596 || [[Majuro-Atoll|Majuro]] |----- |align=right | 5. || [[Enewetak]] || align=right | 594 || align=right | 823 || align=right | 894 || [[Enewetak]] |----- |align=right | 6. || [[Kili]] || align=right | 602 || align=right | 774 || align=right | 866 || [[Kili]] |----- |align=right | 7. || [[Wotje]] || align=right | 360 || align=right | 676 || align=right | 828 || [[Wotje]] |----- |align=right | 8. || [[Namorik]] || align=right | 814 || align=right | 772 || align=right | 740 || [[Namorik]] |----- |align=right | 9. || [[Enubirr]] || align=right | 494 || align=right | 621 || align=right | 690 || [[Kwajalein]] |----- |align=right | 10. || [[Jabwor]] || align=right | 674 || align=right | 610 || align=right | 569 || [[Jaluit]] |----- |align=right | 11. || [[Woja (Ailinlaplap)|Woja]] || align=right | 406 || align=right | 487 || align=right | 528 || [[Ailinlaplap]] |----- |align=right | 12. || [[Mejatto]] || align=right | 282 || align=right | 400 || align=right | 473 || [[Kwajalein]] |----- |align=right | 13. || [[Ailuk]] || align=right | 333 || align=right | 451 || align=right | 467 || [[Ailuk]] |----- |align=right | 14. || [[Utirik]] || align=right | 409 || align=right | 433 || align=right | 439 || [[Utrik]] |----- |align=right | 15. || [[Ujae]] || align=right | 448 || align=right | 440 || align=right | 430 || [[Ujae]] |----- |align=right | 16. || [[Woja (Majuro)|Woja]] || align=right | 224 || align=right | 343 || align=right | 421 || [[Majuro-Atoll|Majuro]] |----- |align=right | 17. || [[Likiep]] || align=right | 344 || align=right | 389 || align=right | 408 || [[Likiep]] |----- |align=right | 18. || [[Mejit]] || align=right | 445 || align=right | 416 || align=right | 396 || [[Mejit]] |----- |align=right | 19. || [[Mili]] || align=right | 390 || align=right | 396 || align=right | 392 || [[Mili]] |----- |align=right | 20. || [[Majkin]] || align=right | 237 || align=right | 333 || align=right | 390 || [[Mili]] |----- |align=right | 21. || [[Aerok]] || align=right | 370 || align=right | 372 || align=right | 368 || [[Ailinlaplap]] |----- |align=right | 22. || [[Arrak (Majuro)|Arrak]] || align=right | 118 || align=right | 249 || align=right | 341 || [[Majuro-Atoll|Majuro]] |----- |align=right | 23. || [[Toka]] || align=right | 267 || align=right | 310 || align=right | 331 || [[Ebon]] |----- |align=right | 24. || [[Aur]] || align=right | 219 || align=right | 287 || align=right | 325 || [[Aur]] |----- |align=right | 25. || [[Jeh]] || align=right | 0 || align=right | 303 || align=right | 319 || [[Ailinlaplap]] |----- |align=right | 26. || [[Ine]] || align=right | 0 || align=right | 283 || align=right | 314 || [[Arno-Atoll|Arno]] |----- |align=right | 27. || [[Jaluit (Jaluit)|Jaluit]] || align=right | 246 || align=right | 293 || align=right | 314 || [[Jaluit]] |----- |align=right | 28. || [[Lae (Lae)|Lae]] || align=right | 296 || align=right | 304 || align=right | 302 || [[Lae-Atoll|Lae]] |----- |align=right | 29. || [[Arno Arno]] || align=right | 0 || align=right | 271 || align=right | 301 || [[Arno-Atoll|Arno]] |} == Weblinks == * [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laender/Marshallinseln.html Informatschoon öber dat Land un Reisen dorhen vun dat düütsche Butenamt] (hoochdüütsch) * [https://web.archive.org/web/20070208024310/http://www.diversionoz.com/de/micronesia-marshall.htm Allgemeen wat öber dat Land un den Turismus] (hoochdüütsch, engelsch) * [https://web.archive.org/web/20070110164154/http://www.goruma.de/laender/australien_suedsee/marshallinseln.html Öbersicht] (hoochdüütsch) * [http://marshall.csu.edu.au/index.html Grode Öbersicht] (engelsch) == Böker öber de Marshallinseln == * Martin Mühlbauer: ''Marshall Inseln'', in: W. Kreisel (Hrsg.): ''Mythos Südsee. Länderprofile Ozeaniens zu Wirtschaft und Gesellschaft'', Hamborg 2006, S. 74-81. * Ellen Boneparth, M. James Wilkinson: ''Terminating Trusteeship for the Federated States of Micronesia and the Republic of the Marshall Islands: Independence and Self-Sufficiency in the Post-Cold War Pacific'', in: Pacific Studies 18.2 (1995) S. 61–78. {{Länner in Ozeanien}} {{normdaten}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:Marshallinseln]] [[Kategorie:Inselgrupp]] [[Kategorie:Pazifik]] kiiprn6ntp8fzyxw9qb0pcndddnemhd 0 2461 1061858 1056651 2026-04-05T16:00:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061858 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Meideborg |STAAT=Düütschland |WAPEN = Wappen Magdeburg.svg |KOOR_NS = 52.133333 |KOOR_OW =11.616667 |KOORT = Saxony-Anhalt MD.svg |LIGGT_IN = :[[Bundsland (Düütschland)|Bundsland]]: [[Sassen-Anholt]] :[[Landkreis]]: [[Kreisfree Stadt]] |HÖÖCH = 56 |FLACH = 200.97 |INWAHNERS = 237565 |INWAHNERS_TIET = 31.12.2019 |POSTLEETTALL = 39104–39130 |VÖRWAHL = 0391 <small>(03928 for [[Randau-Calenberge]])</small> |GEMEENSLÖTEL = 15003000 |WEBSTEED= [http://www.magdeburg.de/ www.magdeburg.de] |BÖRGERMEESTER = [[Lutz Trümper]] ([[SPD]]) }} [[Bild:ViewOfMagdeburg.jpg|thumb|300px|Dat Stadtzentrum mit de Stroom-Ilv un den [[Meideborger Dom]]]] '''Meideborg''', ok woll ''Madeborg'', (hoochdüütsch ''Magdeburg'') is de [[Hööftstadt]] vun dat [[Düütschland|düütsche]] [[Bundsland (Düütschland)|Bundsland]] [[Sassen-Anholt]]. In de Stadt leevt um un bi 238.000 Inwahners. Dor is se de tweet grottste Stadt in dat Bundsland, na [[Halle (Saale)|Halle]] mit. In Meideborg sitt en [[Protestantismus|evangeelschen]] un ok en [[Röömsch-kathoolsche Kark|kathoolschen]] [[Bischop]]. In de Stadt gifft dat twee [[Hoochschool|Hoochscholen]]: Dat sund de [[Otto-vun Guericke-Universität Meideborg]] un de [[Hoochschool Meideborg-Stendal]]. De Stadt is bekannt vunwegen ehr histoorsch Arvdeel: Kaiser [[Otto I. (HRR)|Otto de Grote]], de eerste Kaiser vun dat [[Hillig Röömsch Riek|Hillge Röömsche Riek]] vun [[962]] af an, hett dor sien [[Palz]] in harrt. In dat Johr [[2005]] hett Meideborg sien 1200. Boortsdag fiert. Vun dat Johr [[2010]] af an driggt Meideborg ok den Binaam ''Ottostadt''. == Naam un Wapen == [[Blasonerung]]: „In Sülver en rode Borg mit swatte Fogen. Se hett Tinnen un twee Toorns mit Spitzdack. Dat gollen Door steiht open un dat swatte Fallgadder is hooch trocken. Twuschen de Toorns steiht liekup en Jumfer (Meid) in gröne Kledaasch, hollt de rechte Hand hooch un wiest dor en grönen Kranz mit.“ Dat [[Wapen (Heraldik)|Wapen]] vun de Stadt Meideborg is en so nömmt „sprekend Wapen“. De Jumfer (Meid) un de Borg wiest up de Stadt ehrn Naam hen. De Borgerschop vun Meideborg hett düsse beiden Teken al vun dat [[13. Johrhunnert]] af an in ehr [[Seegel]] harrt. Mit de Johre un Johrhunnerte hett sik avers de Oort, wie dat dorstellt wurrn is, verännert. Düt Wapen drückt nu ut, wie de Lüde sik den Naam Meideborg verklaart hefft un noch verklaart. Man dat is [[Volksethymologie]]. In Wohrheit hett de Naam vun de Stadt nix mit en Meid ([[Hoochdüütsch]] „Magd“) to doon. Forschers striet sik dor woll um, wie de Stadtnaam denn nu würklich tostanne kamen is. In't [[10. Johrhunnert]] heet de Oort ''ad Magadoburg'', oder ''Magathaburg''.<ref>http://www.onomastik.com/on_geschichte_magdeburg.php {{Webarchiv|url=http://www.onomastik.com/on_geschichte_magdeburg.php |wayback=20110727044643 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 05:44:28 InternetArchiveBot }}</ref> Dat Grundwoort „Borg“ is allerwegens bekannt. Achter ''Magado'' oder ''Magatha'' steckt woll en germaansch [[Adjektiv]] ''magaþ'', wat „groot“ heten schall. <ref>Kiek bi Christian Forster, Birge Tetzner: Der Magdeburger Dom, S.7 .In [[Karl de Grote|Karl den Groten]] sien „Diedenhofer Kapitular“, as de Stadtnaam to’n eersten Mol in de Geschicht in dat Johr [[805]] in ene Urkunne upduukt, heet he „Magadobourg“. Dat schall denn so veel heten hebben, as „Grote Borg“.</ref> == Geografie == === Laag === De Stadt liggt an de Middelelv un an den ööstlichen Rand vun de [[Meideborger Börde]], um un bi 50 m over [[NN]]. Se liggt up Land, dat al in ole Tieden unner’n Ploog kamen is un is dat Zentrum vun de [[Region Meideborg]]. De Stadt reckt sik sunnerlich up dat Över vun den [[Stroom (Water)|Stroom]] langs. Meideborg is een vun de man blot wenigen Städer in dat Noorddüütsche Siedland, de up en Felsen boot wurrn is. De Meideborger Domfelsen is en Utlöper vun de [[Flechtinger Barge]]. To’n Deel liggt de Grund vun de Stadt avers ok up en langen [[Warder (Eiland)|Werder]] twuschen de „Stroom-Elv“ un de „Ole Elv“ un ok up dat siede Öwer an de ööstliche Kant vun de Elv. De neegsten Städer, de wat grotter sund, sund [[Wulfsborg]], um un bi 64 km in’n Noordwesten, der Partnerstadt [[Bruunswiek]], bi 75 km na Westen to, [[Halle (Saale)]], bi 75 km na Süden to un [[Potsdam]], wat bi 105 km na Osten to liggen deit. Berlin is um un bi 130 km wiet weg un liggt ööstlich vun Meideborg. === Klima === [[Bild:Klimadiagramm-Magdeburg-Deutschland-metrisch-deutsch.png|thumb|Klimadiagramm von Meideborg]] === Gemeenden umto === Düsse Gemeenden liggt, in’n [[Klockenwiesersinn]], um Meideborg to: * In den [[Landkreis Jerichower Land]]: [[Biederitz]] * In’n [[Soltlandkreis]]: [[Schönebeck (Elv)|Schönebeck]] un [[Bördeland]] * In’n [[Landkreis Börde]]: [[Sülzedal]], [[Wanzleben-Börde]], [[Hohe Börde]], [[Barleben]] un [[Wolmirstedt]]. === Wie de Stadt in Stadtdeele updeelt is === Meideborg is indeelt in 40 Stadtdeele. In en Reeg vun Stadtdeele gifft dat noch Unnerdeele, de dor mit de Tied tokamen sund. Dor hannelt sik dat meist um Neebo-Wieken bi. == Geschichte == === Uur- un Fröhgeschichte === De ollsten [[Fuustbiel]]e, de funnen wurrn sund, sund ut de fröhe [[Saale-Iestied]] vör um un bi 150.000 Johren. Henwiese, datt Minschen duerhaftig in de Kuntreien vun Meideborg wahnt hefft, gifft dat vun de late [[Wiessel-Iestied]] af an (um un bi 15.000 Johre v. Chr.). In de Tied vun de [[Lienenbandkeramik]] in de [[Jungsteentied]] is de Gegend um 5.400 v. Chr. dör Stämme ut de Donauland-Kultur besiedelt wurrn. Vunwegen den fruchtboren [[Löß]]bodden, un wiel [[Holt (Woold)|Holt]] un [[Water]] nich wiet af weern, leet sik dat dor goot leven. Vor dat [[Hoochwater]] hett dat westliche Över vun’e Elv Schutz geven. === Middeloller === [[Bild:Ankunft Ottos I. und Ediths in Magdeburg.jpg|thumb|[[Otto I. (HRR)|Otto de Grote]] un siene Fro [[Editha]] gaht bi Meideborg an Land (Hugo Vogel 1898, Ständehaus Merseburg)]] Meideborg warrt to’n eersten Mol nömmt in dat [[Diedenhofer Kapitular]] vun [[Karl de Grote|Karl den Groten]]. Unner Otto den Groten is Meideborg den König un Kaiser siene [[Palz]] ween. [[919]] hett [[Hinrich I. (Oostfrankenriek)|Hinrich I. de Vogler]] Meideborg gegen de [[Ungarn]] un [[Slawen]] befestigt. To desülvige Tied is de [[Fort]] dör den Elvstroom avers ok brukkt wurrn, um Hannel to bedrieven mit de Slawen, de in’n Osten leven döen. [[929]] hett Hinrich I. dat so henkregen, datt sien Söhn Otto (de Grote) den [[England|engelschen]] König [[Edward de Öllere|Edward den Ölleren]] siene Dochter [[Editha]] (ok Edgitha, Eadgyth oder Edith) freen konn. Bi de [[Hochtied]] hett Editha Meideborg as [[Morgengaav]] kregen. [[937]] is in de Stadt en Rieksdrepen afholen wurrn. Dor sund twee Arzbischöppe, acht Bischöppe un allerhand hoge Herren vun weltlichen Stand bi ween. To desülvige Tied is to Ehren vun [[St. Mauritius]] dat [[Mauritiuskloster]] stift’ wurrn. [[946]] is Königin Editha dootbleven un is in de Klosterkarken inkuhlt wurrn. De Klosterkarken is denn later to’n [[Meideborger Dom]] wurrn. Achterna hett Otto [[Ahlheid vun Burgund (HRR)|Ahlheid vun Burgund]] freet, de starken Onfloot harrt hett up de [[Architektuur]] in Meideborg. [[962]] sund Otto un siene tweete Fro in [[Rom]] to Kaiser un Kaiserin vun dat [[Hillig Röömsch Riek|Hillge Röömsche Riek]] kröönt wurrn. Up de [[Synood vun Ravenna]] is de Meideborg [[968]] to’n [[Arzbisdom]] böört wurrn. De eerste [[Arzbischop]] [[Adalbert vun Meideborg]] is later, as de Slawen ehrn [[Apostel (Jesus Christus)|Apostel]] hillig spraken wurrn. To dat Arzbisdom Meideborg höörn as [[Suffragan]]e dat [[Bisdom Brannenborg]], dat [[Bisdom Havenberg]], dat [[Bisdom Meißen]] (bit [[1399]]), dat [[Bisdom Merseborg]], dat [[Arzbisdom Posen|Bisdom Posen]] (bit um un bi [[1000]] rum), dat [[Bisdom Zeitz]] un dat [[Bisdom Lebus]] (eerst vun [[1420]] af an) to. [[Bild:Magdeburger Reiter.jpg|thumb|upright|[[Meideborger Rieder]] ut dat [[13. Johrhunnert]] ]] [[973]] is Kaiser Otto de Grote sturven. He is blangen siene eerste Fro Editha begraven wurrn. [[995]] hett Kaiser [[Otto III. (HRR)|Otto III.]] mit en Patent [[Slesien]] an dat [[Bisdom Meißen]] anslaten un dor dar [[Arzbisdom Meideborg]] mit unnerstellt. [[1035]] is Meideborg to’e Messestadt verklaart wurrn. En Patent hett de Stadt dat Recht geven, Utstellungen for den Hannel un Konventschonen af to holen. Ut allerhand Länner sund Lüde i Meideborg ween un hefft dor ehrn Hannel bedreven. So hett sik eene Meideborger Sülvermunte ut dat [[11. Johrhunnert]] bi den „Müntenfund vun Sandur“ up de [[Faröer]]s mit funnen. In dat Johr [[1126]] is [[Norbert vun Santen]] Arzbischop vun meideborg wurrn. he is later ok hillig spraken wurrn. Dat „[[Meideborger Recht]]“, wat in de Stadt utspunnen wurrn weer, si dormols as modern un praktisch ankeken wurrn un in veele Gemarken vun Middel- un Oosteuropa to’n Vörbild nahmen un overnahmen wurrn. Arzbischop Wichmann hett [[1188]] for de Stadt Meideborg dat so nömmte „Privileg“ na Meideborger Recht rutgahn laten. In dat [[12. Johrhunnert]] hett sik de Stadt vun ehrn Stadtherrn, den Arzbischop, lööst, as dat in annere Städer ok so weer. Man ganz loskamen is se nie nich un vulle [[Freeheit]] hett de Stadt nich kriegen konnt. [[1294]] hefft de Borgerslüde vun Meideborg den Arzbischop de Ämter vun den [[Schulte]]n un den Borggreven afköfft un fudderhen mit egene Lüde besett’. Dor is in de Stadt denn en Aart vun egene [[Verwaltung]] vun de [[Kommune]] mit tostanne kamen. Gegen dat Enne vun dat [[13. Johrhunnert]] is de Meideborg Liddmaat vun de [[Hanse]] wurrn (vun [[1295]] af an is dat na to wiesen) un se is, blangen [[Bruunswiek]], to’n Hööftoort vun den [[Hansestadt|Sassischen Städerbund]] wurrn. Um [[1430]] hett dat [[Krieg]] un Striet mit den Arzbischop geven. Dat [[Konzil vun Basel]] versoch, dor en Enn an to maken. [[1500]] is dat [[Arzstift]] den [[Riekskrink vun Neddersassen]] todeelt wurrn. [[1503]] hett de Arzbischop siene [[Residenz]] na [[halle (Saale)|Halle]] verleggt. Mit de [[Reformatschoon]], de [[1524]] inföhrt wurrn is, is de Spleet twuschen Stadt Meideborg un Arzbischop noch wat breeder wurrn. De [[17. Juli]] [[1524]] warrt as de Dag ankeken, wo de Reformatschoon in de Stadt ehre Karken inföhrt wurrn is. Vördem harr [[Martin Luther]] in Juni en poor Mol in Meideborg predigt. Blot man de Dom is [[Röömsch-kathoolsche Kark|kathoolsch]] bleven. Man as de Arzbischop [[Albrecht vun Brannenborg]] [[1545]] dootbleven is, is de Dom for 20 Johre toslaten wurrn. Vunwegen, datt Meideborg [[1548]] nich mitmaken woll un dat [[Augsborger Interim]] nich gellen laten hett, is [[Hartog]] [[Georg vun Meckelnborg]] gegen de Stadt tagen. Dor hett Kaiser [[Karl V. (HRR)|Karl V.]] achter stahn. De Meideborger Truppen sund bi Hillersleven swaar slahn wurrn un de Hartog hett achterher de Stadt belagert vun’n [[22. September]] [[1550]] bit to’n [[5. November]] [[1551]]. Toenn gahn is de Striet mit en Fredensverdrag. Meideborg hett achterna den Ehrennaam „Usen Herrgott siene Kanzlei“ kregen. Meideborg weer al in de [[Hanse]]tied ene vun de wenigen Städer in’t [[Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon|Hillige Röömsche Riek vun Düütsche Natschoon]], de mehr as 20.000 Inwahners harr. === Fröhe Neetiet === [[Bild:Magdeburg 1572 Franz Hogenberg.jpg|thumb|left|Meideborg um [[1572]] rum]] [[Bild:Magdeburg-1640-Merian.jpg|thumb|left|Meideborg um 1640 rüm (Merian)]] In den [[Dartigjöhrige Krieg|Dartigjöhrigen Krieg]] is Meideborg dör den Kaiser siene Truppen unner den Feldherrn [[Johann t’Serclaes von Tilly|Tilly]] an’n [[20. Mai]] [[1631]] (na den [[Juliaansch Klenner|Juliaanschen Klenner]] an’n 10. Mai) erovert wurrn. Tilly harr de Stadt for de [[Kathoolsche Liga]] innahmen. Achterna is de Stadt heel un deel afbrennt wurrn („[[Meideborger Hochtied]]“). Düsse Saak is dortieds unner den Naam „Meideborgiseern“ allerwegens in’e Welt bekannt wurrn. Blot en poor Dusend Inwahners sund an’t Leven bleben, as de Fiende inrücken döen un de Brand de Bowarke upfreten hett. Wiethen is de Stadt in’n Dutt maakt wurrn un meist numms konn dor mehr wahnen blieven. 20.000 Lüde, annere Borns seggt 30.000, sund doot bleven. Dor is dat dat grottste [[Massaker]] in de Geschicht vun den Dartigjöhrigen Krieg mit. 205 Floogschriften un 41 illustreerte Floogblöer vertellen dortieds vun dat, wat in Meideborg un umto passeert weer. [[1635]] sund de Stadt un dat Arzstift in den [[Prager Freden (Dartigjöhrige Krieg)|Prager Freden]] in de Hand vun Prinz [[August (Sachsen-Weißenfels)|August]] vun [[Kurförstendom Sassen|Sassen]] kamen. He weer al [[1628]] to’n [[Administrater (Evangeelsche Kark)|Administrater]] wählt wurrn. In den [[Westfäälsch Freden|Westfäälschen Freden]] [[1648]] is dat Arzstift Meideborg [[Brannenborg]] tospraken wurrn, man so, datt Brannenborg dat eerst kriegen scholl, wenn de Administrater ut Kursassen doot weer. In düsse Johre ([[1646]] bit [[1681]] is [[Otto vun Guericke]] Borgermeester vun Meideborg ween. He weer bito ok as [[Physik]]er togange, hett de [[Luftpump]] utfunnen un hett de beröhmten [[Vakuum]]-Versöke mit de [[Meideborger Halfkogeln]] utföhrt. As August [[1680]] sturven weer, is dat Arzstift as en weltlich Förstendom nu in Branneborg sien Besitt kamen. Dor weer de Stadt denn mit bi. De Stadt hett in’n dormoligen [[Holtkreis]] legen, man as so nömmte [[Immediatstadt]] stunn se direkt unner dat Hartogdom siene [[Regeerung]] un is [[1714]] dor ok de [[Hööftstadt]] vun wurrn. Al na [[1666]] hett de Kurförst vun Brannenborg 15.000 Suldaten in de Stadt unnerbrocht un hett sik dor um scheert, datt de Befestigungen, de in Dartigjöhrigen Krieg to Dutt gahn weern, wedder up Schick brocht wurrn sund. In dat [[18. Johrhunnert]] is de [[Festung]] wieter utboot wurrn. Unner [[Frederik II. (Preußen)|Frederik II.]] is se 200 Hektar groot ween, de ganze Rest vun de Stadt hett dorgegen man blot 120 ha bruukt. Fökener warrt in düsse Tied Meideborg [[Preußen (Staat)|Preußen]] siene starkste Festung nömmt. === 19. Johrhunnert === [[Bild:Ansicht Magdeburg um 1850.jpg|thumb|left|Ansicht um 1850 rüm]] [[Bild:Magdeburg um 1900.jpg|thumb|Meideborg um 1900 rüm]] [[1807]] is de Stadt for’n Stremel Tied Deel wurrn vun dat [[Königriek Westfalen]]. Dor hett denn dat [[Departement vun de Elv]] sien Seet in harrt. Nadem [[Napoleon]] den groden Krieg verlaren harr, is Meideborg [[1814]] wedder an Preußen kamen un is denn [[1816]] de Hööftstadt vun de [[Provinz Sassen]] wurrn. Bovenhen hefft de [[Regeerungsbezirk Meideborg]] un de [[Landkreis Meideborg]] dor seten. [[1824]] is de Böörs vun Meideborg grünnt wurrn un [[1828]] is de [[Stadtkreis]] Meideborg tostanne kamen. Vun [[1866]] af an hett in de Stadt dat Hööftquartier vun dat [[IV. Armee-Korps (Düütsch Kaiserriek)|IV. Armee-Korps]] legen. Dat weer en Grootverband vun den [[Noordüütsch Bund|Noorddüütschen Bund]] un, vun [[1871]] af an, vun dat Düütsche Kaiserriek. As de [[Eerste Weltkrieg]] losgung, stunn de Stadt unner de VI. Armee-Inspektschoon. Een vun de Kummando-Generalen is de latere Riekspräsident [[Paul vun Hindenborg]] ween. [[1887]] is de Landkreis Meideborg uplööst wurrn. Dat Umland vun de Stadt hett denn to de Kreise Jerichow I (later Burg), Calbe, Wanzleben un Wolmirstedt tohöört. [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1970-083-42, Magdeburg, zerstörtes jüdisches Geschäft.jpg|thumb|Jöödsch Geschäft, in Meideborg to Dutt maakt in’n November 1938]] === Natschonalsozialismus un 2. Weltkrieg === [[1939]] is in Meideborg- en „Utwiek- oder Upfang-Lager“ for [[Joden]] vun de [[Gestapo]] inricht’ wurrn. Dor sund de Lüde henkamen, de in dat [[Novemberpogrom]] in Haft nahmen wurrn sund. Later sund dor ok [[Dwangarbeid]]ers ut annere Länner, politische Gefangene, so nömmte „Mischlinge“ un annere Gruppen inspeert wurrn un vun dor denn utlehnt an Rüstungsbedrieve in Meideborg. In den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] is de Indutrieproduktschoon blot man in Gang bleven, vunwegen, datt Dwangarbeiders ut’n Utland insett’ wurrn sund. De Bruunköhlen-Benzin-AG ([[Brabag]]) hett in düsse Johren mehr Motorbrandstoff an de [[Wehrmacht]] levert, as anners een. Se hett [[1944]] sess [[KZ]]-Butenlagers inricht. Een weer dat „[[KZ Magda]]“ in Meideborg-Rothensee. De annern fiev weern annerwegens unnerbrocht in [[Sassen (Bundsland)|Sassen]] un [[Sassen-Anholt]]. Dor hefft twuschen Juni 1944 un februar [[1945]] 2.172 jöödsche Gefangene arbeiden mösst un um un bi 65 % vun jem is dor bi sturven. Sunnerlich for [[Sinti]] un [[Roma]] is dat [[KZ Meideborg-Holtweg]] boot wurrn. Dat is aver [[1943]] dichtmaakt wurrn, vunwegen datt Anwahners dor gegenan gahn sund. De Häftlinge sund denn na [[KZ Auschwitz-Birkenau|Auschwitz]] brocht wurrn. Vun 1943 bit 1945 is en Butenlager vun dat [[KZ Buchenwald]] bi de [[Polte-Warke]] in de Liebknechtstraten in Meideborg ween. Mehr as 3.000 Lüde hefft hier inseten, sunnerlich Jöden ut de Lagers [[KZ Riga-Kaiserwald]], [[KZ Auschwitz|Auschwitz]], [[KZ Strutthoff|Strutthoff]] un [[KZ Ravensbrück|Ravensbrück]], dor noch fungene Russen un Polen to. Se mössen hier swaar Arbeit doon un leven in en Barackenlager in [[Prester]]. [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-14025-0001, Magdeburg, Rathaus, Kirche, Ruinen.jpg|thumb|De tweigahne Meideborger Binnenstadt 1952]] De eerste [[Luftangreep]] up de Stadt weer an’n [[22. August]] [[1940]]. Vun 1943 af an hefft de Allieerten jummers wedder Meideborg anstüert un angrepen. Toeerst gung dat gegen de Industriebedrieve, de for de Rüstung togange weern, as dat [[Friedrich Krupp|Krupp]]-[[Hermann Gruson]]-Wark in [[Buckau (Meideborg)|Buckau]], wo Kedenfohrtüge ([[Stormgeschütz]]e) herstellt wurrn sund, oder gegen dat [[Hydrierwark]] vun de [[Brabag]] in Rothensee, wo [[Syntheetsch Benzin]] maakt wurrn is. Dör den [[Luftangreep up Meideborg]] an’n [[16. Januar]] [[1945]] is de Ooldstadt to 90 % in Dutt maakt wurrn. Ok 15 Karken sund dor toschann gahn. Ok de Wieken ut de [[Grünnertied]] sund, just so, as in [[Berlin]], [[Chemnitz]] un [[Dresden]] meist ganz in’e Merse gahn. De „Noordfront“ vun de Stadt un de Breede Weg, wat een vun de schöönsten [[Barock]]straten in Düütschland ween is, sund meist heel un deel togrunne gahn. Bi düssen Bombenangreep sund tominnsten 2.000 Minschen umkamen un 190.000 weern utbombt. Na de Tahl vund e Doden is dat de fofft grottste Angreep up eene düütsche Stadt in’n Tweeten Weltkrieg ween. An’n [[11. April]] 1945 sund [[USA|US]]-Truppen an de Stadtgrenz in Stellung gahn. De Wehrmacht hett nich Bott geven un de Stadt nich an de Amerikaners over geven wollt un so gung dat an’n [[12. April]] los un de Stadt is noch mol en poor Dage bombardeert wurrn. Denn sund de Amerikaners dör de starken düütschen Lienen dörbraken un hefft an’n [[19. April]] den westlichen Deel vun de Stadt besett. So, as dat afmaakt weer, sund se denn nich wieter up Berlin vorrückt. An’n [[5. Mai]] sund denn [[Sowjetunion|sowjetsche]] Kräfte ankamen un hefft de Stadt ehrn ööstlichen Deel besett’. An’n [[1. Juni]] 1945 sund [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|britsche]] Truppen an de Stäe vun de lesten Kräfte vun de 117. US-[[Infanterie]]-[[Divischoon]] träen. Se hefft Meideborg-West denn an’n [[1. Juli]] an de [[Rode Armee]] overgeven. === DDR-Tied === [[Bild:MagdeburgCenter.jpg|thumb|Bowark in’n Stil vun den [[Sozialistisch Klassizismus|sozialistischen Klassizismus]]]] Na den Krieg is eerst mol ut de Binnenstadt un ut de bedrapenen Wieken de ganze Schutt wegrüümt wurrn. Dat fehl avers an Geld un so sund vun de Hüser, de wat afkregen harrn, blot man de weertvullsten wedder herstellt wurrn, dormank de [[Meideborger Dom]], dat [[Kloster vun Use Leve Fro]] un dat Raathuus. Twuschen [[1951]] bit [[1966]] sund acht [[Kark (Bowark)|Karken]] sprengt oder afreten wurrn. Se weern woll utbrennt, man dat weer doch mööglich ween, jem wedder up to boen. So is ok in’n April [[1956]] de [[Sant Ulrich un Levin Kark|Ulrichskarken]] midden in de vörmolige Ooldstadt sprengt wurrn. [[Walter Ulbricht]] süms hett dor Order to geven.<ref>Günter Kowa: ''Die Kanzlei Gottes''. Frankfurter Allgemeine Zeitung, 12. Februar 2009</ref> Hüdigendags staht nich mehr veel Hüser ut’n [[Barock]] an’n Breden Weg, un ok de Bowarke ut [[Grünnertied]] un [[Jugendstil]] präägt dat Bild vun de Stadt nich so duchtig, as tahlrieke Hüser ut de „Natschonale Traditschoon“ in de Tied na’n Krieg, de as Vorbild de Sowjet-Architektuur ut de Stalintied harrt hefft ([[Sozialistisch Klassizismus]]). In de Binnenstadt un in de Neebo-Wieken sund ok en ganzen Barg vun [[Platenbowark]]en henstellt wurrn. Man de sund to’n groten Deel afreten wurrn un midderwielen staht an ehre Stäe moderne Bowarke ut de 1990er Johre un later. In de [[DDR]] is Meideborg en Zentrum vun den [[Swaarmaschinenbo]] (t.B. [[SKET]]) bleven, 1952 is de Stadt Bezirkstadt vun den [[Bezirk Meideborg]] wurrn, de [[1990]] wedder uplööst wurrn is. Binnen den Bezirk weer Meideborg as Stadtkreis kreisfree Stadt. === 1990 bit hüdigendags === [[Bild:Magdeburg Stadtfeld.jpg|thumb|left|Goldmedaille 2002 bi „Use Stadt bleiht up“ bi den Wedder-Upbo vun de Stadt]] In’n Juni [[1990]] hett de [[Volkskamer]] vun de [[DDR]] beslaten, dat Land nee up to delen un dor wedder (Bunds-) Länner bi in to föhren. Dat Land [[Sassen-Anholt]] is dor sunnerlich ut de vörmoligen Bezirke [[Bezirk Halle|Halle]] un [[Bezirk Meideborg|Meideborg]] un ut den [[[Kreis Jessen]] tostanne kamen. Mit wat annere Grenzen harr dat düt Land al vun [[1947]] bit [[1952]] geven. Dormols weer [[Halle (Saale)|Halle]] [[Hööftstadt]] wurrn. Dor weer in Krieg nich so veel in’n Dutt gahn. Nu is in’n eersten [[Landdag vun Sassen-Anholt|Landdag]] dor over afstimmt wurrn, wecke Stadt Hööftstadt weern scholl un Meideborg is dor mit knappe Mehrheit bi wählt wurrn. [[1994]] hett sik in Meideborg wedder en [[Bischop]] vun de [[Röömsch-kathoolsche Kark]] dallaten. Dat [[Bisdom Meideborg]] höört as [[Suffragan]]-Bisdom to dat [[Arzbisdom Patterbuorn]]. Vun 1990 bit [[2005]] hett de Stadt bi 60.000 Inwahners verlaren un is vun knapp 290.000 up nu 230.000 Inwahners tosamen schrumpt. Dor hett de Stadt bannig wat mit to doon, vunwegen datt dat nu veel mehr Wahnungen gifft, as bruukt weert. Dat Stadtbild hett sik in de lesten Johre duchtig wat ännert. De Platz bi de Universität is nee maakt wurrn, dor is ok en [[Tunnel]] henkamen, dat [[Football]]-Stadion is nee boot wurrn, de Breede Weg un de Otto-vun-Guericke-Straten sund up Schick brocht wurrn, just so, as dat Schauspeelhuus Meideborg, un de Westsiet vun den Domplatz mit de [[Gröne Zitadell vun Meideborg|Gröne Zitadellen]] dorbi is nee boot wurrn, just so, as de Steernbruggen. Dor sund noch allerhand annere Projekte un sunnerlich [[Passage (Inkoop)|Inkoop-Passagen]] tokamen, so, datt sik dat Bild vun de Stadt bannig ännert hett. Ole Hüser ut de [[Grünnertied]], de in de DDR gor nich mehr pleegt un bewohrt wurrn sund, sund smuck wedder herstellt wurrn. Dat gifft keen Stadt in Düütschland, wo up jedeen Inwahner so veel Platz to’n Inkopen (in m²) is. In dat Johr [[1999]] is in [[Herrenkroog]] up en Deel vun dat 100 [[Hektar]] grote Flach, wat vordem vun [[Militär]] bruukt wurrn weer, de 25. [[Bundsgoornschau]] (BUGA) afholen wurrn. In de [[Kasern]]en in de Naberschop ut Kaiser [[Willem II. (Düütsch Riek)|Willem II.]] siene Tied sund nu Afdeelungen vun de [[Hoochschool Meideborg-Stendal]] unner kamen. Düsse [[Campus]] bi eene Umfraag unner Studenten in ganz Düütschland in dat Johr [[2009]] to’n tweet schönsten Campus vund e Bundsrepubliek wählt wurrn.<ref>[http://www.unicum.de/evo/16595_1_2 UNICUM.de – Uni Passau hat Deutschlands schönsten Campus] {{Webarchiv|url=http://www.unicum.de/evo/16595_1_2 |wayback=20101210094938 |text=UNICUM.de – Uni Passau hat Deutschlands schönsten Campus |archiv-bot=2026-04-05 16:00:36 InternetArchiveBot }}</ref> In anner vormolige Kasernen dor umto sund nu verscheden [[Ministerium]]s vun dat Land tohuse. Vorweg sund se avers eerst mol anstännig un denkmolgerecht up Schick brocht wurrn. 2002 un 2007 hett de Stadt bi den Bunds-Wettstriet [[Use Stadt bleiht up]] de Goldmedaille kregen un 2003-2005 de Sülvermedaille. [[Bild:Magdeburg asv2022-08 img26 Grüne Zitadelle.jpg|thumb|[[Friedensreich Hundertwasser|Hundertwasser]] sien lest Projekt, de „[[Gröne Zitadelle vun Meideborg|Gröne Zitadelle]]“ ut dat Johr 2022]] In de Johre 2001-2003 hefft [[Archäologie|Archäologen]] an’n Domplatz Reste vun en Kark ut dat [[10. Johrhunnert]] utbuddelt. === 1200-jöhrig Stadtjubiläum === Over dat ganze Johr 2005 hen is in de Stadt allerhand los ween. Unner dat Motto „Meideborg 12hunnert“ is de Stadt ehr Jubiläum fiert wurrn. Bi de zentrale Fierstunne in’n Meideborger Dom an’n [[7. Mai]] 2005 is to’n eersten Mol de [[Kaiser-Otto-Pries]] vun de Stadt Meideborg utgeven wurrn. Kregen hett em de Ooldbundspräsident [[Richard von Weizsäcker]]. == Spraak == De mehrsten Lüüd snackt keen [[Ostfälschet Platt]] mehr. == Sport == De [[SC Meideborg]] is en bedüdend [[Handball]]-[[Vereen]]. == Bekannte Lüde ut Meideborg == * [[Otto Fräßdorf]] (* 1942), Footballspeler * [[Antje Harvey]], Biathletin * [[Burkhard Hirsch]], Politiker * [[Haide Klüglein]], Swemmsportlerin * [[Erich Ollenhauer]], Politiker * [[Dirk Stahmann]] (* 1953), Footballspeler * [[Georg Philipp Telemann]], Komponist * [[Henning von Tresckow]], Offizier un Wedderstandskämper == Belege == <references/> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Meideborg]] [[Kategorie:Hanse]] [[Kategorie:Hööftstadt (düütsche Bundslänner)]] [[Kategorie:Stadt]] pgurv2ls7q1dv8uloqgqoz37wvw60lt 0 2721 1061802 928250 2026-04-05T12:08:25Z Eastfrisian2 58044 1061802 wikitext text/x-wiki '''Hilmessen''' ({{S|de|''Hildesheim''}}, {{S|la|''Hildesia''}}) is en grote [[Hansestadt]] in [[Nedersassen]] mit 101.744 Inwahners up en Rebeet vun 92,2 km² (Stand 31.12.2017). Hilmessen hett twee [[Bischop|Bischöp]] (een is [[Kathoolsche Kark|kathoolsch]] un een is [[Serbsch-Orthodoxe Kark|serbsch-orthodox]]) un is een vun de Ostfälsche Städer mit den gröttsten kathoolschen Andeel. Hilmessen hett ook en Landkreis, in de [[Allefelle]] is. Hilmessen is en Stadt mit en Museum mit ’n groten ägyptischen Sammlung. Hie gifft dat ok en lütte [[Universität]]. ==Bekannt Lüüd ut de Stadt== * [[Andreas Bovenschulte]] (*1965), Politiker un Börgermeester vun Bremen * [[Wolfgang Danne]] (*1941), Ieskunstlöper * [[Petra Hartmann]] (*1970), Schrieversche == Websteden == {{commons|Category:Hildesheim|Hilmessen}} [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Landkreis Hilmessen]] [[Kategorie:Hanse]] crm0ng46rpm78u0wqkw2vizqmeati38 0 3228 1061861 1061378 2026-04-05T16:17:21Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061861 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Datei:Map_of_Ming_Chinese_empire_1415_(cropped).jpg|verweis=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Map_of_Ming_Chinese_empire_1415_(cropped).jpg|duum|Das Ming-Reich unter Kaiser [[:de:Yongle|Yongle]] (1402–1424)]] De '''Ming-Dynastie''' (míng cháo) weer ene chineessche Dynastie. Se harrn vun 1368 to 1644 de Macht. Vör de Ming-Dynastie harrn [[Mongolen]] de Macht. De eerste [[Kaiser]] vun de Ming-Dynastie mek Nanjing de [[Hööftstadt]]. Ter Tied vun de Ming-Dynastie weer [[China]] ene belangrieke Schippfohrtsnatschoon, een vun de beröhmteste Seelüüt weer [[Zheng He]]. De Ming-Dynastie harr merkantilistisch Elementen. 1586 warr dat denn portugiessche Macau (Yüeh:Magau) ene Stadt. Zhu Yuanzhang, de Grünner vun de Ming-Dynastie weer een vun de twee Grünners vun chineessche Dynastien, de ut ene Buernfamilie weern. Dat normaale en Kaiser vun disse Dynastien to nennen, is Zhu, wiels dat de Familiennaam weer. De Vörnaam is in China blots de letzte unm nich de eerste Maam. Tamerlan weer en [[Törken|Törksch]]e Först un harr ene vun de gröttste Rieken, wat ter Tied vun de Ming-Dynastie weer. Noh de Ming-Dynastie geev dat de [[Qing-Dynastie]]. == Literatuur == * Timothy Brook: ''The Troubled Empire. China in the Yuan and Ming Dynasties.'' Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge MA u. a. 2010, ISBN 978-0-674-04602-3. * Jonathan Clements: ''Coxinga and the Fall of the Ming Dynasty.'' Sutton Publishing, Stroud 2005, ISBN 0-7509-3270-8. * Jacques Gernet: ''Die chinesische Welt. Die Geschichte Chinas von den Anfängen bis zur Jetztzeit'' (= ''Suhrkamp-Taschenbuch.'' 1505). Suhrkamp, Frankfort an’n Main1997, ISBN 3-518-38005-2. * L. Carrington Goodrich, Chaoying Fang: ''Dictionary of Ming Biography, 1368–1644.'' Columbia University Press, New York 1976, ISBN 978-0-231-03833-1. * Ray Huang: ''1587. A Year of No Significance. The Ming Dynasty in Decline.'' Yale University Press, New Haven CT u. a. 1981, ISBN 0-300-02518-1. * Frederick W. Mote: ''Imperial China. 900–1800.'' Harvard University Press, Cambridge MA u. a. 1999, ISBN 0-674-44515-5. * ''The Cambridge History of China.'' Band 7: Denis Twitchett, Frederick W. Mote (Ruutgever): ''The Ming Dynasty 1368–1644.'' Teil 1. Cambridge University Press, Cambridge u. a. 1988, ISBN 0-521-24332-7. * ''The Cambridge History of China.'' Band 8: Denis Twitchett (Ruutgever): ''The Ming Dynasty 1368–1644.'' Teil 2. Cambridge University Press, Cambridge u. a. 1998, ISBN 0-521-24333-5. == Weblenken == {{Commonscat|Ming Dynasty|Ming-Dynastie}} * [http://www.sino-liedtke.de/Chin__Geschichte/Ming_Dynastie/ming_dynastie.html Text över de Ming-Dynastie] * {{Internetquelle |url=http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/china/later_imperial_china/ming.html |titel=The Ming Dynasty at Minnesota State University |archiv-url=https://web.archive.org/web/20100601173030/http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/china/later_imperial_china/ming.html |archiv-datum=2010-06-01 |zugriff=2014-01-26 }} {{Webarchiv|url=http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/china/later_imperial_china/ming.html |wayback=20100601173030 |text=The Ming Dynasty at Minnesota State University |archiv-bot=2026-04-05 16:17:21 InternetArchiveBot }} (engelsch) * [http://www.chinaonlinemuseum.com/painting-masters.php Notable Ming Dynasty Painters and Galleries at China Online Museum] (engelsch) * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/ming/hd_ming.htm Ming Dynasty art at the Metropolitan Museum of Art] (engelsch) * {{Internetquelle |url=http://china.chinaa2z.com/china/html/history%20and%20culture/2008/20081210/20081210154315150987/20081210161829952794.html |titel={{lang|en|Chinese History – Ming Dynasty}} |hrsg=ChinaA2Z.com |datum=2009-09-23 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110123044341/http://china.chinaa2z.com/china/html/history%20and%20culture/2008/20081210/20081210154315150987/20081210161829952794.html |archiv-datum=2011-01-23 |zugriff=2015-11-29 |sprache=en |kommentar=Originaalwebsteed nich meer online}} {{Normdaten|TYP=s|GND=4101004-8}} [[Kategorie:Adelsslecht]] [[Kategorie:China]] [[Kategorie:Staat]] [[Kategorie:Historie]] 2cdpk2840mpoxys3u3fyk1q7bw4tdqg 0 3507 1061800 1061348 2026-04-05T12:07:44Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061800 wikitext text/x-wiki [[Bild:George H W Bush and Pope John Paul II (cropped).jpg|thumb|158px|Johannes Paul II.]] '''Johannes Paul II.''', mit börgerlichen Namen '''Karol Józef Wojtyła''' (* [[18. Mai]] [[1920]] in [[Wadowice]] bi [[Krakau]], [[Polen]]; † [[2. April]] [[2005]] in den [[Vatikan]]) weer vun [[1978]] bet [[2005]] de [[Bischop]] vun [[Rom]] un somit [[Paapst]] vun de [[Kathoolsche Kark]] un de Staatsböverste vun den [[Vatikan]]. == Leven == Karol Wojtyła weer boren an den 18. Mai 1920 in de Lüttstadt [[Wadowice]] as Söhn vun en fröheren [[Kaiserlich un königlich|k.u.k.]] Offizier. To de Tied vun Karol sien Geburt weer de Vader noch [[Snieder (Beroop)|Snieder]]. Siene Moder starv as Karol 9 Johr ool weer. Karol weer en goden Schöler un treed [[1934]] en Theatergrupp bi. He schreev sik [[1938]] för en Studium vun de [[Philosophie]] un [[Literatur]] an de Jagiellonsche Universität in [[Krakau]] in, nodem he un sien Vader in'n Sommer no Krakau togen sünd. [[1941]] starv sien Vader. Wadowice un Krakau, twee Öörd, de bet to de düütsche Besetten in den [[Tweet Weltorlog|Tweden Weltorlog]] stark dör de juudsche Kultur beinflusst weren, hebbt sien positiv Instellen to dat Jödendom präägt. Wojtyłas Intressen weren al in jenne Tied wiet opfächert; groot weer sien Engagement in dat ''rhapsodische Theater''. In de Tied vun de düütsche Besetten sett he siene Studien foort, weer denn aver för Arbeid in en Steenbruch un in en Chemiefabrik dwangsverplicht. [[1942]] treed he dat Ünnergrundseminar vun de Arzbisdom Krakau bi un hett Toflucht bi Arzbischop [[Adam Stefan Sapieha]] funnen. Bet [[1943]] arbeid he in dat Experimental-Theater „Studio 38“ mit. An den [[1. November]] [[1946]] worr he to en [[Preester]] wieht un promoveer in de twee toern Johr op Anwiesen vun Kardinal Sapieha in Rom över de Theologie un Mystik vun den hilligen [[Johannes vun't Krüüz]]. In'n Juni 1949 sloot he sien Philosophie-Dissertatschoon af. No Afsluss vun dat Doktorat arbeid he bi de Studentenkark St. Florian, wo he gau för siene Predigten bekannt weer. Karol güng trüch no Polen un promoveer bet 1949 ok in Theologie. Dorop leet he sik vun dat Preesteramt beurlauben üm to habiliteern. [[1954]] kreeg he en Lehropdrag an de kathoolsche Universität vun [[Lublin]]. An den [[28. September]] [[1958]] wöör he Wiehbischop vun [[Krakau]]. Wojtyła nehm aktiv an dat [[Tweet Vatikansch Konzil|Twede Vatikansche Konzil]] deel; sien Intresse leeg dorbi op de [[Religionsfreeheit]] (''Dignitatis humanae'') un en to de Tied passen Verkündigen vun de Karkenlehr (''Gaudium et Spes''). [[1964]] folg he Kardinal Sapieha in dat Amt vun den Arzbischop vun Krakau. Sien Episkopat in Krakau weer vör allen dör en „sacht“ Konfrontatschoon mit de kommunistisch Regeren vun Polen präägt. Sien Beharren op den Bo vun en Kark in de nee grünnte Arbeiderstadt [[Nowa Huta]] un siene Predigten, in de he faken dat fre'e Utöven vun de Religion för alle Polen foddert hett, wies em as Gegner vun den Kommunismus ut, de sik nich bang laten möök. De [[Kardinal]]swöörd kreeg he an den [[26. Juni]] [[1967]]. In dat Johr [[1974]] besöök he Düütschland un heel mit Kardinal [[Julius Döpfner]] en Versöhnensgottsdeenst in dat fröhere [[KZ Dachau]] af. An den [[16. Oktober]] [[1978]] wöör he bi dat [[Konklave]] in de [[Sixtinisch Kapell]] as Nofolger vun den an den 28. September 1978 storvenen [[Johannes Paul I.]] to'n Paapst wählt. Dormit weer he de eerste nichtitaliensche Paapst siet den [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlänner]] [[Hadrian VI.]] († [[1523]]). In de ersten Johren vun sien Pontifikat stunn dat Beharren op de [[Religionsfreeheit]] un en dormit verbunnene Konfrontatschoon mit de [[Kommunismus|kommunistisch]] Regerens in Oosteuropa in den Vördergrund. De poolsche Parteileiden kunn en Pastoralreis in de Heimat op Grund vun de Popularität vun den Krakauer nich verhinnern. Vun den [[2. Juni]] bet [[10. Juni]] [[1979]] besöök he dat eerste Maal as Paapst sien Heimatland [[Polen]]. Wiedere Reisen in de Johren 1979 un 1980 güngen no [[Mexiko]], Zentralafrika un Oostasien. Ok siene Bischopberopen hebbt för Opsehn sorgt. So beroop he den juudschen Konvertiten [[Jean-Marie Lustiger]] to'n Arzbischop vun [[Arzbisdom Paris|Paris]]. Ok dat Beropen vun to'n Bispeel [[Wolfgang Haas]] in [[Bisdom Chur|Chur]] un later in [[Arzbisdom Liechtensteen|Liechtensteen]], [[Joachim Meisner]] in [[Arzbisdom Köln|Köln]], [[Hans Hermann Groër]] in [[Arzbisdom Wien|Wien]], [[Kurt Krenn]] in [[Bisdom St. Pölten|St. Pölten]] hebbt för Konflikten sorgt. An den [[13. Mai]] [[1981]] hett de törksche [[Rechtsextremist]] [[Mehmet Ali Ağça]] op den [[Petersplatz]] in Rom en [[Attendaat]] op Johannes Paul II. veröövt. De Paapst wöör dorbi dör dree Kugeln swoor verwunnt. De Drahtteher worrn gau bi den [[Sowjetunion|sowjetischen]] [[Geheemdeenst]] [[KGB]] vermodt. Dorför gifft dat bet hüüt kenen Bewies, vun wegen, dat Ağça sülvst to keen Tied een Utsaag maakt hett. Noch in dat Krankenbett hett de Paapst sien Attendäter vergeven un later sogor in dat Gefängnis besöökt. De Dag vun dat Attendaat full op den Dag, an den in [[Fátima]] de eerste Marienvision optreden is, dorüm schreev Johannes Paul II. sien Redden [[Maria]] to un dank eer mit en [[Wallfohrt]] in den portugeeschen Wallfahrtsoort. Dorbi bröch he de Kugel, de in sien Buuk steken hett un middewiels in en lütte Kroon infasst worrn weer, de Madonna vun Fátima as Gift dor. De Madonna hett bet hüüt disse Kroon mit de Kugel op den Kopp. In den April [[1986]] besöök Johannes Paul as eerster Paapst ene Synagoge. Vun den 15. November bet 19. November 1980 besöök he to'n eersten Maal Düütschland. Wiedere Besöken werrn in de Johren [[1987]] un [[1996]]. An den [[27. Oktober]] [[1986]] richt de Paapst en gemeen Beed vun de Weltreligionen för den Frieden in [[Assisi]] ut. An den [[1. Dezember]] [[1989]] besöök de dormalige Generalsekretär vun de [[KPdSU]] [[Michail Gorbatschow]] den Paapst in den Vatikan. In dat Johr [[1994]] hett he sien enngüllig Nee to dat Froonpreesterdom bekräftigt. In den März [[2000]] besöök he de Holocaust-Gedenksteed [[Yad Vaschem]] in [[Israel]] un beed an de [[Klagenmuer]]. In den Mai [[2001]] hett he in [[Damaskus]] in [[Syrien]] as eersten Paapst ene [[Moschee]] betreden. Papst Johannes Paul II. hett in siene Amtstied al 473 [[Hilligspreken]] vörnahmen. De Tahl vun alle vun siene Vörgänger in de vörigen 400 Johr hilligsprakenen Personen is blots circa halv so hooch. He spreek ok de italiensche Kinnerdoktersch [[Gianna Beretta Molla]] as ene vun wenigen verheiraten Froon hillig. Siet welke Johr lidd Paapst Johannes Paul II. an de [[Parkinson-Krankheit]]. He is middewiels no [[Pius IX.]] de längst regeren Paapst in de Historie. An den [[24. März]] [[2004]] kreeg Johannes Paul II. den uterorntlichen [[Karlspries]] vun de Stadt [[Aken]], de em in Rom övergeven worrn is. Johannes Paul II. weer Ehrenliddmaat vun de Vereen [[FC Schalke 04]] - en in siene Historie stark vun poolschen Inwannerers prägten Verein in dat [[Bisdom]] Essen. == Warken == === Reisen, Ökumeen un interreligiös Dialog === De Amtstied vun Johannes Paul II. is präägt vun dat Apnen vun de Kark no buten. En sünnerlich Begehr vun de Paapst is de „[[Ökumeen]]“, sünnerlich mit de [[Orthodoxie|orthodoxen Karken]], aver ok de interreligiöse Dialog mit dat [[Judendom|Jödendom]] un den [[Islam]]. Sichtboren Utdruck vun dit Möhen weer vör allen dat eerste ''Weltbeedsdrapen vun de Religionen'' [[1986]] in [[Assisi]], dat sietdem an verscheden Öört nochmals afholen worrn is. Sien Besöök in de [[Synagoge]] vun Rom gillt as de eerste vun en Paapst siet [[Simon Petrus|Petrus]]. Op de annere Siet hett Paapst Johannes Paul II. en grote Tahl vun Lehrentscheiden drapen, de in de westeuropääsche un noordamerikaansche Kark för heftige Kontroversen sorgt hebbt, so dat an den [[17. April]] [[2003]] apentlich maakte Dokument ''Ecclesia de Eucharistia'', in den he dat Verbott, de [[Eucharistie]] tosamen mit Vertreder vun annere [[Konfesschoon|Konfesschonen]] to fiern, bestätigte. Ok dat vun de [[Kongregatschoon för de Glövenslehr]] verfaate un vun Johannes Paul II. bestätigte Schreven ''Dominus Jesus'', in de de [[Evangelsche Kark]] de Rang as gliekberechtigten Partner vun de kathoolsche Kark nich tostannen warrt, wöör sünnerlich in dat konfesschonell mischte Düütschland heftig kritiseert. === Karkendisziplin un Moral === Johannes Paul II. verseggt sik lieks as siene Vörgänger, dat ümstredene [[Zölibat]] för Preester optoheven. In sien Apostolisch Schreven ''Ordinatio Sacerdotalis'' geev he bekannt, dat dat för de Kark nich mööglich is, Froon to Preestern to wiehen. Ok in Fragen vun de [[Sexualmoral]] hett he de fröheren Lehrmenen nich afännert. In sien [[Enzyklika]] ''Evangelium Vitae'' bestätigt he dat dat gegen de Moral is, in den Slechtsakt (künstlich [[Verhüten]]) oder in de Fruchtborkeit ([[Sterilisatschoon]]) intogriepen. === Weltpolitik === Al in sien eerste Enzyklika hett Johannes Paul II. verkünnt: "De Weg vun de Kark is de Minsch" un möök sik för de [[Minschenrecht]]en stark. In de Tied vun sien [[Pontifikat]] fallt ok de Neddergang vun den [[Warschauer Pakt]]. Johannes Paul II. warrt en groten Andeel an dat Demokratiseern vun sien Heimatland [[Polen]] toschreven. De apene Parteinahm för de antikommunistische Gewerkschaft [[Solidarność]] weer en wesentlichen Bidrag to dat Enn vun den Sozialismus in Polen. Sien ''[[mea culpa]]'' in den März [[2002]] vör sien Israelbesöök, de Bidd üm Vergeven för de Verbreken, de kathoolsche Christen Jöden un annere Nich-Christen andoon hebbt, wöör as en historischen Akt betekent. Vör den [[Drütt Golforlog|drütten Golforlog]] in dat Johr [[2003]] hett de Paapst mehrmals un heftig to'n Utdruck bröcht, dat he strikt gegen den Orlog is. == Gesundheitlich Problemen == Johannes Paul, de bi sien Wahl de jüngste Paapst siet [[Pius IX.]] weer, weer to Beginn vun sien Amtstied en relativ jungen Mann in gode gesundheitliche Verfaat. Anners as annere Paapsten vör em dreev he in disse Tied noch aktiv Sport, he swemmt un föhr [[Ski]]. No mehr as 25 Jahren op den Hilligen Stohl, twee Mordanslääg, vun de een em swoor verwunnt hett, un mehrmaligen Verdacht op [[Krebs (Medizin)|Krebs]] hett sik sien Gesundheitstostand stark verslechtert. No den Mordanslag an den [[13. Mai]] [[1981]] wöör he 20 Daag lang in de [[Gemelli-Klinik]] behannelt. An den [[20. Juni]] 1981 weer he nochmals wegen de Schusswunnen in de Klinik bröcht, an den [[5. August]] opereert un an den [[14. August]] weer entlaten. An den [[15. Juli]] [[1992]] wöör em en goodoordigen [[Tumor]] ut den [[Dickdarm]] wegmaakt. An den [[29. April]] [[1994]] hett he sik den [[Böverschenkel]] bi en Störten in sien Badstuuv broken un hett sietdem en künstlich [[Hüftleed]]. In dat Johr [[2005]] hett sik de Gesundheitstostand vun Johannes Paul II. stark verslechtert un an’n 2. April 2005 is he storven. Upfolgt wurr he vun [[Benedikt XVI.]], wat vörmals de Vörsitter vun de Globenskongregatschoon, Joseph Kardinal Ratzinger, weer. An' 27. April 2014 is he dör Paapst [[Franziskus (Paapst)|Franziskus]] hillig spraken wurrn. == Ehren un Priesen == Dat US-Magazin [[Time]] wähl Johannes Paul&nbsp;II. 1994 to’n ''Mann vun dat Johr''. 2003 weer Johannes Paul&nbsp;II. för den Fredennobelpries nomineert.<ref>[https://religionv1.orf.at/projekt02/news/0310/ne031009_friedensnobelpreis_fr.htm ''Friedensnobelpreis: Johannes Paul II. oder Vaclav Havel?''], religion.ORF.at, 9. Oktober 2003</ref> Den 24.&nbsp;März 2004 kreeg he in Rom de Karlspries vun de Stadt [[Aken]] för sien Engagement för den Freden, Freeheit un Demokratie in Europa. In’t glieke Johr kreeg he den Fredenspries vun de ''[[Stiftung für Ökologie und Demokratie]]''. In’n Juni 2004 övergeev [[George W. Bush]] em de Freeheitsmedaille, de hööchste zivile Uutteken in den [[Vereenigte Staten]]. He weer Ehrenbörger vun Stettin<ref>{{Internetquelle |url=http://www.ostsee-urlaub-polen.de/stettin-szczecin/stettiner-ehrenbuerger.htm |titel=Die Ehrenbürger von Stettin / Szczecin |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20130312034333/http://www.ostsee-urlaub-polen.de/stettin-szczecin/stettiner-ehrenbuerger.htm |archiv-datum=2013-03-12 |abruf=2011-04-28 }}</ref>, Warschau un [[Elbląg]] (1999). In sienen Heimatland Polen dregt vele Straten sienen Naam. In de Antarktis dregt de ''[[Mons Ioannis Pauli II]]'' sienen Naam. == Warken == * [[Liebe und Verantwortung]], Über Sexualität (1960), ISBN 3-466-20218-3, deutsche Neuausgabe Kleinhain 2007 (Verlag St. Josef), ISBN 978-3-901853-14-2 * [[Auf, lasst uns gehen!]], Mai 2004, ISBN 3-89897-045-0 * [[Versöhnung zwischen den Welten]], Im Gespräch mit den Religionen, Mai 2004, ISBN 3-87996-590-0 * Erinnerung und Identität - Gespräche an der Schwelle zwischen den Jahrtausenden, 2005 == Literatur == * George Weigel, Zeuge der Hoffnung, ISBN 3-506-79723-9, Paapst-Biographie * Andreas Englisch, Johannes Paul II., ISBN 3-550-07576-6 {{Folgenlist | AMT = [[Paapst]] | TIED = 1978 - 2005 | VÖRGÄNGER = [[Johannes Paul I.]] | NAFOLGER = [[Benedikt XVI.]] }} == Weblenken == {{Commons|Johannes Paulus II|Johannes Paul II.}} * [https://web.archive.org/web/20050403170552/http://www.katholisch.de/2589_3666.htm kathoolsche Kark in Düütschland: Johannes Paul II.] (hoochdüütsch) [[Kategorie:Paapst]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Polen]] [[Kategorie:Kardinal|Wojtyla, Karol]] [[Kategorie:Hilliger]] [[Kategorie:Boren 1920]] [[Kategorie:Storven 2005]] g154i2sbnc26qpqhectnmv45tb3ptr1 0 3554 1061984 1022824 2026-04-06T07:23:52Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061984 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{Qualitätsproblem}} De '''Zoroastrismus''' is ene [[Religion]] mit 500 000 bet 2 Millionen Minschen, de doran glöövt. De Zoroastrianismus is vun [[Zarathustra]] gründ't wurrn. De Zoroastriers hebbt den Gott [[Ahura Mazda]]. Disse Religion glöövt, dat de Welt böös is un vun ene böse Macht mookt wurrn is. De Religionsgruppen [[Manichäers]] un [[Paulikianers]] In'n [[Nohe Osten]] sünd ünner Influss vun'n Zoroastrismus gründ't wurrn. Bi't Turkvolk vun de [[Uiguren]] in't Rebeet vun [[Tibet]] un Noberlannschapen weer de Manichäismus Staatsreligion. Ünner Influss vun'n Zoroastrismus stunnen ok de [[Bogomilen]], ene Grupp mit [[Christendom|christlichen]] Elementen ahn an de Eenheed vun Gott un [[Jesus Christus]] to glöven. De ehre Nahkamen sünd sunenrlich Bulgaren un de Muslims vun [[Bosnien-Herzegwonia]] sünd. Ene anner Grupp mit christlichen Elementen ünner den Influss vun'n Zoroastrismus weern de [[Katharer]] in [[Okzitanien]] un anner Delen vun [[Europa]] in't [[Medeloller]]. De meisten Anhängers hett düsse Religion hüdigendags woll in [[Indien]]. De Lüüd, vun de vele in [[Bombay]] leevt, heten Parsen. Se sünd Marathen, man snackt [[Gujarati]]. == Weblenken == {{Commonscat|Zoroastrianism|Zoroastrismus}} * [https://web.archive.org/web/20150326215325/http://www.w-z-o.org/ World Zoroastrian Organisation] * [http://www.unescoparzor.com/ UNESCOPARZOR Parsisch-Zoroastrisch Projekt bi de UNESCO] [[Kategorie:Religionsgemeenschop]] [[Kategorie:Zoroastrismus|!]] 51rglsx9kn5djb0adbsotmavoda8m6j 0 3639 1061914 1061408 2026-04-05T19:24:42Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061914 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|TEXT=För de Ümgangsspraak twischen Dialekt un Stannard kiek bi [[Regiolekt]]}} '''Regionaalspraak''' oder '''Streektaal'''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.platt-wb.de/hoch-platt/?term=Regionalsprache |titel=''Regionalsprache'' |werk=Plattdeutsch-Hochdeutsches Wörterbuch für Ostfriesland |abruf=2024-11-15}}</ref> is een Begreep uut de [[Spraakpolitik]], de kene klare Definitschoon het. De Ünnerschhed to ene [[Minnerheidenspraak]] is ook nich klaar. Besünners in [[Europa]] betekent Regionaalspraak ene inheemsche Spraak, de in ene bestimmte Regioon snackt warrt. Se is meest ene [[Afstandsspraak|Afstands]]- oder [[Uutbuspraak]] un kene [[Natschonaalspraak]]. De [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta van de Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] bruukt den Dubbelbegreep ''Regionaal- oder Minnerheidenspraken'' un geit so ene klare Definitschoon uut den Weg. In [[Düütschland]] gellt [[Plattdüütsch]] för ene Regionaalspraak, wieldes [[Neddersorbsche Spraak|Nedder]]- un [[Böversorbsche Spraak|Böversorbsch]], [[Saterfreesche Spraak|Sater]]- un [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]] so as ook [[Romani|Romanes]] för Minnerheidenspraken gellen. De [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] laat [[Limborgsch]], [[Plattdüütsch|Neddersassisch]] un [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] as {{Lang|nl|''regionale talen''}} gellen. Meesttieds warrt de Spraken man {{Lang|nl|''streektalen''}} heten. De engelsche Uutdruck ''regional language'' kann wedder ene Regionaalspraak oder ''regionale Spraak'' beteken. == Regionaalspraken in Politik un Recht == [[Bild:European_Charter_for_Regional_or_Minority_Languages_membership.svg|duum|Staten, de de Europääsche Charta för Regionaal- un Minnerheiden unnerschreven un ratifizeert hebbt:</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#008000|Unnerschreven un ratifizeert}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#00ff00|unnerschreven, nich ratifizeert}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFFFFF|nich unnerschreven}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|Keen Maat}}]] As enen juristschen un politschen Begreep is ene Regionaalspraak in Europa ene Spraak, de in de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|europääsche Charta för Regionaal- un Minerheidenspraken]] as Regionaalspraak gellen laten warrt. De Charta unnerscheed man nich klaar twischen Regionaalspraak un Minnerheidenspraak. Se bruukt den Begreep jümmers tohoop as „Regionaal- oder Minnerheidenspraken“.<ref name=":0">[[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' S.8f.</ref> Na de Charta betekent Regionaal- oder Minnerheidenspraken alle de Spraken:<ref>{{Internetquelle |url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=treaty-detail&treatynum=148 |titel=European Charter for Regional or Minority Language |abruf=2024-11-15 |sprache=en-GB}}</ref> # de ene Gruppe Börgerschen un Börgers van enen Staat, de lüttker is as de överige Inwonerschen un Inwoners in den Staat, siet lange Tied in enen bestimmten Gebeed binnen düssen Staat bruukt, # de verscheden van de Amtsspraak oder den Amtsspraken in den Staat sind un nich een Dialekt van ene Amtsspraak oder de Spraak van Towannerten sind. De Charta betekent also alle inheemschen Spraken, de in enen Staat kene Amtsspraak sind un keen [[Dialekt]] sind as „Regionaal- oder Minnerheidenspraken“. Spraken van Migranten un Towannerten sind keen Regionaal- oder Minnerheidenspraken na de Charta. In verscheden Staten bruukt de Poltik Minnerheiden- un Regionaalspraak unnerscheedlik oder maakt so as de Charta kenen Unnerscheed. In Düütschland gellt Noord- un Saterfreesch, Nedder- un Böversorbsch so as ook Romani as natschonale Minnerheiden un ere Spraken as Minnerheidenspraken. Plattdüütsch is man in Düütschland offitscheel ene Regionaalspraak.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bmi.bund.de/DE/themen/heimat-integration/gesellschaftlicher-zusammenhalt/minderheiten/minderheitenrecht/minderheitenrecht-node.html |titel=Nationales und internationales Minderheitenrecht |werk=www.bmi.bund.de |hrsg=Bundesministerium des Inneren und für Heimat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240221050721/https://www.bmi.bund.de/DE/themen/heimat-integration/gesellschaftlicher-zusammenhalt/minderheiten/minderheitenrecht/minderheitenrecht-node.html |archiv-datum=2024-02-21 |abruf=2024-11-17 |sprache=de |zitat=''In Deutschland werden sechs Minderheitensprachen nach der Sprachencharta geschützt: Dänisch, Nordfriesisch, Saterfriesisch, Romanes, Niedersorbisch, Obersorbisch. Als eigenständige Sprache ebenfalls geschützt wird die Regionalsprache Niederdeutsch, die in acht der sechzehn deutschen Bundesländer gesprochen wird.''}}</ref> Anners doot dat Frankriek: Daar is allens, wat nich Stannardfranzöösch is ene Regionaalspraak ({{S|fr|''langue régionale''}}). So sind [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Basksche Spraak|Basksch]] un [[Okzitaansche Spraak|Okzitaansch]] hier just so Regionaalspaken as de ''[[Langues d’oïl]]'', wat eer franzöösche Dialekte sind.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.culture.gouv.fr/Thematiques/langue-francaise-et-langues-de-france/Agir-pour-les-langues/Promouvoir-les-langues-de-France/Langues-regionales |titel=Langues régionales |abruf=2024-11-17 |sprache=fr-FR}}</ref> De [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] laat [[Limborgsch]], [[Plattdüütsch|Neddersassisch]] un [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] as {{Lang|nl|''regionale talen''}} gellen. Meesttieds warrt de Spraken man {{Lang|nl|''streektalen''}} heten. == Regionaalspraken in de Spraakwetenschop == Besünners in de [[Sotscholinguistik]] sünd „Regionaalspraak“ un „Minnerheidenspraak“ veel bruukt Begrepen, man beide sind nich klaar defineert. Faken betekent beide sotosegggen dat lieke, so as ook in de ''Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheidenspraken.'' Ene Regionaalspraak is allgemeen ene Spraak, de kene Staats- oder Natschonaalspraak is. Dat is man ene so wiede Definitschoon, dat se meist nich to bruken is.''<ref name="Radatz 71">Hans-Ingo Radatz: {{Webarchiv|url=https://www.uni-bamberg.de/fileadmin/ba4rm97/Publikationen/Radatz__forthcoming__Regionalsprachen.pdf |wayback=20220521232757 |text=''Regionalsprache und Minderheitensprache.'' |archiv-bot=2026-03-14 07:40:45 InternetArchiveBot }} In: Sandra Herling et al. (Hrsg.): ''Weltsprache Spanisch: Variation, Soziolinguistik und geographische Verbreitung des Spanischen. Handbuch für das Studium der Hispanistik'' (Romanische Sprachen und ihre Didaktik). 2013, S. 71f.</ref>'' Versöök enen Unnerscheed twischen Regionaal- un Minnerheidenspraken to maken un ene Defintschoon för „Regionaalspraak“ to finnen givt dat man: === Unnerscheed Regionaalspraak - Minnerheidenspraak na Wirrer === Na de Germanist [[Jan Wirrer]] sind Minnerheidenspraken sind Spraken, de [[Minnerheit|Minnerheidengruppen]] för ere egen autochthone Spraak anseen doot. De Minnerheid bekikt sik vergleken mit de Meerheid sülvst as [[Ethnie|ethnisch]] oder religiöös verscheden. Unwichtig is hier of de Minnerheid in enen bestimmten Territorium leevt (so as [[Sorbsche Spraken|Sorbsch]] oder [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]]) oder över een wied Gebeed verstreut is (so as [[Jiddische Spraak|Jiddisch]] oder [[Romani]]).<ref name=":4" /> Anners is dat na Wirrer bi Regionaalspraken: Se hebbt jümmers een fast Spraakterritorium över dat se sik bestimmt. De Sprekerschen un Sprekers seet sik sülvenst as Deel van de Meerheid in de Regioon un verstaat sik nich as ene ethnische oder religiöse Minnerheid. Bispelen sind [[Plattdüütsch]] un [[Okzitaansche Spraak|Okzitaansch]].<ref name=":4"> [[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' S. 8f. ([https://digi20.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb00055262_00006.html online]</ref> === Westeuropääsche Regionaalspraken (WERS) na Radatz === De Romanist [[Hans-Ingo Radatz]] unnerscheedt eerstmaal Minnerheidenspraken, de annerwegens Natschonaalspraak sind (so as [[Düütsche Spraak|Düütsch]] in [[Süüdtirool]] oder [[Törksche Spraak|Törksch]] in Düütschland) un statenlose Minnerheidenspraken (so as [[Walisische Spraak|Walisisch]] oder [[Basksche Spraak|Basksch]]).<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 100, 106</ref> Regionaalspraken sind na Radatz jümmers statenloos. Minnerheidenspraken mit enen hogen Graad [[Spraakuutbu]] kriegt, so as Radatz seggt, eer den Namen „Regionaalspraak“, ringer uutbuut Spraken warrt meest „Minnerheidenspraak“ oder „Dialekt“ heten.<ref name=":1" /> Regionaalspraken sind so statenlose starker uutbuut Minnerheidenspraken met de Tendenz to ene Kultuurspraak.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 107.</ref> Se sind [[Afstandsspraak|Afstandsspraken]], hebbt ene Spraakgemeenschop, de eer as Spraak un nich as Dialekt bekiekt un den Stand as Spraak ook infoddern doot. So is na Radatz [[Frankprovenziaalsche Spraak|Frankprovenziaalsch]] , dat de Sprekers un Sprekerschen meist as Dialekt un nich as Spraak bekiekt, ene schiendialektaliseerte Afstandsspraak un kene Regionaalspraak.<ref name=":1">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 107f.</ref> Regionaalspraken stellt sik stärker as ring uutbuut Minnerheidenspraken gegen Staats- un Natschonaalstaten mit enen politschen Machtanspröök un kriegt faken natschonalistsche Fiendschop af. Vergleken met Minnerheiden, de ene Staatspraak snackt, kriegt se keen Stütt van buten un mött de egen Spraak gegen Wedderstand sülvenst vööranbringen. Se mött jümmers an de Siede van de Staatsspraak bestaan. De Sprekerschen un Sprekers sind meist tweesprakig, wieldes buten de Regioon alleen de Staatsspraak gellen laten warrt.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' S. 109f.</ref> De Regionaalspraken in West- un [[Middeleuropa]] süüt Radatz as enen Typ an: de westeuropääschen Regionaalspraken, kort WERS.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 115.</ref> Se stünnen unner den Inflood van de [[Latiensche Spraak|latiensche]] Karkenspraak, de över allen Volksspraken stund un se hebbt de Ideen uut’n [[Humansismus]] un de [[Reformatschoon]] metkregen. In de fröhe [[Neetied]] un later in de [[Opklärung]] begunn de ''Subtitutschoonsphaas.'' Mit den [[Bookdruck]] wurrn de regionalen Schrievspraken vereenheidlikt un de Vöörlöpers för de lätern Staatsspraken hebbt regionale Spraken, de nu för troüggbleven güllen, bikant schoven.<ref name=":2">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' S. 114 - 119.</ref><ref name=":3">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 122f.</ref> De ''Rekuperatschoonsphaas'' eerst mit de [[industrielle Revolutschoon]] un de [[Romantik]], as sik de Blick wannel un dat inheemsche un regionale wedder wat gull.<ref name=":2" /> De Regionaalspraken füngen meest wedder van frischen an un hebbt ene niege Schrievspraak up Grundlage van de Staatsspraak uutfunnen, een Stannard is ranwassen un Spraakorganisatschonen grünnen sik, de sik för de Spraak insetten doot.<ref name=":3" /> Westeuropääsche Regionaalspraken sind so daar inheemsch, wo dat Latiensche bet in’t [[Middelöller]] Schrievspraak was. Se sind nernstwo Natschonaalspraken un staat in Konkurrenz to Natschonaalspraken. Se föddert den Stand as Spraak in un de Spraakgemeenschop steet tomindst grotendeels för enen Spraakstannard un Spraakuutbu in.<ref name=":2" /> Radatz ünnerscheedt noch twee Typen: De primären Regionaalspraken weren de längste Tied spraken Spraken un sünd nich vöör de[[Reformatschoon]] daalschreven worrn (so as: [[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], [[Sardsche Spraak|Sardsch]], [[Furlaansche Spraak|Furlaansch]]). De sekundären Regionaalspraken weren in’n Middölller un de froe Nietied schreven Spraken op den lieken Rang as later Staatsspraken, de denn verdrängt hebbt (so as: [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Irisch Spraak|Irsch]] oder [[Walisische Spraak|Walisisch]]).<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 119f.</ref> === Streektaal === De nedderländsche Begreep {{Lang|nl|''streektaal''}} meent oorsprünglik dat lieke as Dialekt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/streektaal |titel=streektaal |werk=van Dale |abruf=2024-11-18 |sprache=nl}}</ref> Sinds dat Nedderland de Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken unnertekent het, sind de Begrepen meer un meer verscheden Wege gaan un betekent nu faken enen Dialekt oder Spraakvarieeet, de offitscheel as Spraak gellen laten warrt.<ref>{{Internetquelle |url=https://meertens.knaw.nl/archive/vraag-van-oktober-2012/ |titel=Oktober 2012: Wat is het verschil tussen een streektaal en een dialect? |werk=Meertens Instituut |abruf=2024-11-18 |sprache=nl }}</ref> Streektaal is een neutralen Öberbegreep för Spraakvairtäten mit enen gemeensame Spraakidentieet, de in enen Gebeed de grote Deel van de Minschen snackt.<ref>C. Hoppenbrouwers: H''et regiolect van dialect tot Algemeen Nederlands''. Coutinho: Muiderberg 1990. S. 79.</ref> De Linguistsche Renée van Bezooijen defineert een ''streektaal'' för de Situatschoon in de Nedderlannen synchroon: Een Streektaal is ene upstunds düüdlike spraalike Eenheid, de sik van anner Streektalen un de Standardspraak unnerscheed. Anner Faktoren sind Spraakidentiteet un minner Spraakgebeed.Se unnerscheed minner twischen Umgangspraak as sproekn Sprake un Kultuur- oder Uutbuspraak.<ref>Renée van Bezooijen: ''Wat is een streektaal?'' S. 173.</ref> === Choralekt === [[Conrad Brann]] bruukt mit Blick up de Spraaksituatschoon in [[Indien]] den Begreep „Choralekt“, de uut {{S|grc|χώρα|chóra}} ‘Gegend, Rebeed, Regioon’ un {{Lang|grc|-λεκτος|-lektos}} vun {{Lang|grc|λέγω|légō}} ‘ik spreke’ tohoopsett is, also de Etymologie na dat glieke as Regionaalspraak bedüden kann. Brann ünnerscheed Choralekte, wat Spraken up regionalen Rang sind vun Chtonolekten, wat Volksspraken up de unnerst Rang sind, Demolekte, wat Spraken sind de över ene Regioon henweg oder in enen Staat vele Minschenn küürt un verstaat un upletzet Politolekte, wat Staatsspraken, de vun de Regren bruukt warrt.<ref>Brann, C.M.B. 1994. "The National Language Question: Concepts and Terminology." ''Logos'' [University of Namibia, Windhoek] Vol 14: 125–134</ref> === Regionaalspraak as Afstandspraak === [[Tapani Salminen]] bruukt den Begreep ''Regionaalspraak'' för Spraken, de sik vun de domaninante Spraak in de Gegend ünnerscheedt, avers togliek ook so wied liek kaamt, dat se in [[Disglossie]] mit de dominante Spraak staan köönt. Se finnt sik na Salminen besünners in de grötter europääschen Staten, so as Düütschland, Frankriek oder Italien un warrt meist minnachtig as Dialekt van de Staatsspraak bekeken.<ref>Tapani Salminen: ''Endangered Languages in Europe.'' In: Matthias Brenzinger (Ruutgever): ''Language diversity endangered'', S. 205–232. Berlin & Boston: De Gruyter Mouton.</ref> Saliminen siene Defintschoon steit so neeg bi [[Heinz Kloss]] siene [[Afstandsspraak un Uutbuspraak|Afstandsspraak]]. == Plattdüütsch as Regionaalspraak == Bi de Diskusschoon ümme dat plattdüütsche sienen juristschen Status as Regionaalspraak na de europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken gung dat besunners ümme de Frage of Plattdüütsch een düütschen oder nedderländschen Dialekt oder ene egen Spraak is, also de ole Fraag ümme den Sprakestatus. De Argumente för Plattdüütsch den juristschen Begreep „Regionaalspraak“ to bruken weren de middelsassische Schrievspraak in de Hansetied, de Afstand in de Spraakstruktuur twischen Hoog- un Plattdüütsch un de Plattdüütschen eer Sicht de egen Varieteet „Spraak“ to heten.<ref>[[Reinhard Goltz]], [[Andrea Kleene]]: ''Niederdeutsch'', In: Rahel Beyer, Albrecht Plewina: ''Handbuch der Sprachminderheiten in Deutschland.'' Narr Francke Attempo: Tübingen 2020, S. 179.</ref> Plattdüütsch is ene Regionaalspraak na Wirrer, denn de Plattdüütschen seet sik nich as ethnische oder religiöse Minnerheid. Plattdüütsch eht een fast Spraakterritoirum un Sprekerschen un Sprekers unnerscheed sik van de Meerheid in Düütschland un Nedderland alleen de Spraak na. Na Radatz is dat Plattdüütsche ene sekundäre westeuropääsche Regionaalspraak, denn in de froe Neetied is de Schrievspraak, de Uutgliektendenzen wees, van de neehoogdüütsche Schrievspraak wegdrängt worrn. Plattdüütsch is ene statenloos, inso wied een Plattdüütsch nich as düütsche Spraak verstaan well un ene Afstandsspraak. Man ook een Schiendialekt na Heinz Kloss. De Spraakwillen is vergleken swack uutpräägt, nich alle Plattdüütschen seet de egen varieteet as Spraak an un de Tendenz to ene Kultuurspraak is nich wied uutbuut, enen schreven Stannard oder een överegionaal Bewusstsien för de Spraak is swack. Ook de Willen egen Spraakrechten intofoddern is swack. So is dat Plattdüütsche na Systematik van Radatz twischen scheindialkaiseerte Afstdnsspraak un is up den Weg na Regionaalspraak as statenlose Kultuurspraak noch wied gaan. == Literatuur == * Renée van Bezooijen: ''Wat is een streektaal?,'' In: ''Taal & Tongval'' 53 (2001), S. 154-174. ([https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/132273/132273.pdf online]) * Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' In: Sandra Herling, Carolin Patzelt (Ruutgevers): ''Sprachkontakt, Sprachausbau und Verschriftungsproblematik, Aspekte der Normalisierung von Regionalsprachen in der Romania.'' Meidenbauer: München 2012 (S.97-128). * [[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' Westdeutscher Verlag: Wiesbaden 2000 ([https://digi20.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb00055262_00001.html online]) == Nawiesen == <references /> [[Kategorie:Spraak]] [[Kategorie:Spraakpolitik]] hbpd09uuxw8mi396asjzgasaztn6r83 0 5448 1061812 1016194 2026-04-05T12:37:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061812 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden}} [[Bild:Jules Verne.jpg|duum|Jules Verne, Bild maakt vun [[Félix Nadar]]]] '''Jules Verne''' [[IPA|[ʒyl.ˈvɛʁn]]] (* [[8. Februar]] [[1828]] in [[Nantes]]; † [[24. März]] [[1905]] in [[Amiens]]) weer en [[Frankriek|franzöösch]] [[Schriever]] vun Reis- un [[Aventüür]]-[[Roman]]en. == Leven == De ok hüüttodaags noch weltbekannte un veel lesene Autor, de as een vun de Utfinners vun den [[Science Fiction|Science-Fiction-Roman]] güllt, is in dat [[Reeder]]veerdel vun de Havenstadt [[Nantes]] as öllst vun fiev Kinner vun en Afkaat un een ut en Reederfamilie stammen Moder groot worrn. Mit ölven Johren versöök he heemlich ene Seereis as Schippsjung antotreden, wörr aver in'n lesten Momang noch vun Boord hoolt. He absolveer denn dat [[Gymnasium]] un studeer [[Rechtswetenschop]], denn he schull de Afkatenpraxis vun sien Vader övernehmen. As Student in [[Paris]] begünn he to schrieven un harr Kontakt to de Welt vun de Literaten, ünner annern to [[Alexandre Dumas père]] un to den sien Söhn [[Alexandre Dumas fils]], mit de he befrünnt weer. He bleev no Afsluss vun sien Studium [[1849]] in Paris un versöök sik as Bühnenautor in verscheden Genres, vun de [[Tragödie]] bet to [[Libretto]]s. [[1851]] weer in en literaarsch Tietschrift sien eerst vertellen Text apentlich maakt. Den sien Thema 'Seefohrt un Reisen' lett Verne nich mehr loos, ofschoonst he noch wieder ok Librettos, Kummedien un Vertellsels mit ganz annere Thematik schreev. [[1855]] keem sien eerst Reis- un Aventüürroman ''Un hivernage dans les glaces'' rut. [[1856]] heirad he en Weetfro mit twee Kinner (mit de he noch en drütt kreeg) un versöök sik denn en poor Johren as [[Makler|Börsenmakler]]. Blangenbi möök he twee Schippsreisen (na [[Schottland]] un na [[Norwegen]]), de em de Welt vun de Seefohrt wiesen, un natürlich schreev he ok in disse Tiet. [[1862]] drööp he den Jöögdbookverlegger Pierre-Jules Hetzel, de em sien eersten Sciencefiction-Roman ''Cinq semaines en ballon'', de graad fardig worrn weer, afnehm un em för wiedere Romanen vun disse Oort verplicht un em to en Schrievstil anholl, de an'n Smack vun't Publikum utricht is. Dör Hetzel keem Verne ok in Kontakt mit Naturforschers un Utfinners, de em mit technische Ideen in Kontakt bröchen. Na den Spood vun ''Cinq semaines en ballon'' harr he sien Dörbrook as Autor schapt un kunn nu good vun siene Schrievarbeid leven. In de nesten Johren schreev he vele Romanen, de mehrst in Fortsetten in de Jöögdtiedschrift vun Hetzel, ''Magasin illustré d'éducation et de récréation'', rutkemen, bevör se ok as Book apentlich maakt weren. De Domään vun Verne dorbi weren un bleven Reis- un Aventüürromanen mit mehr oder weniger groot Sciencefiction-Andeel, in de he mit veel wetenschoplich un technisch Intuitschoon un mit Hülp vun sien Zedelkasten vun groot Ümfang mannich later realiseerte Technik vörwegnehm. Siene mehrst an de Jöögd richt Böker hebbt nich eenzig in Frankriek Epok maakt, man in ganz Europa un Amerika. De bekanntsten sünd: [[1863]]/[[1864]] ''Voyages et aventures du capitaine Hatteras''; 1864 ''Voyage au centre de la Terre''; [[1865]] ''De la Terre à la Lune''; [[1869]] ''Autour de la Lune'' un ''Vingt mille lieues sous les mers''. [[1872]] keem ''Le Tour du monde en quatre-vingt jours'' rut, Vernes bestverkööpt Book, dat he tosamen mit en Co-Autor ok för dat Theater adapteer. 1876 keem de in [[Sibirien]] üm en „Kurier vun den Zar“ spelen Aventüür-Politkrimi ''Michel Strogoff'' rut, de denn ok as Bühnenstück Spood harr. Siet ''Le Tour du monde'' weer Verne en riek Mann. De Opnahm in de [[Académie française]], wo he [[1883]] rin wull, klapp aver nich. Dorför möök he vele Reisen un harr en repräsentativ Huus in sien Wohnoort [[Amiens]], de Heimatstadt vun siene Fro. Hier weer he vun [[1888]] an ok as Kommunalpolitiker aktiv, de sik sünnerlich för de Stadtplanen un dat Theater insett. Na [[1880]] harr Verne sien schöpperisch [[Zenit]] överschreden, doch schreev un publizeer he bet kort vör sien Dood binoh ahn Paus wieder, wobi sien Technik- un Foortschreedsglööv jümmer lütter un he politisch jümmer mehr [[Konservatismus|konservativ]] wörr. Siene Positschoon in Frankriek as populären, vun Generatschonen vun junge Lüüd lesenen Autor is lieks as de vun [[Karl May]] in [[Düütschland]], wobi de gröttste Deel vun siene över 90 Romanen, vör allen de ut siene late Tiet, in Vergeten raden is. Vele vun de Romanen vun Verne weren in dat [[20. Johrhunnert]] in Filmen dorstellt. Dat weer ok keen Tofall, dat dat eerste Atom-U-Boot [[1954]], de US-amerikaansche ''[[Nautilus]]'', den Naam vun dat futuristische U-Boot vun Kaptein Nemo ut ''Vingt mille lieues sous les mers'' harr. == Warken == De Namen vun de hoochdüütschen Utgaven sünd angeven, plattdüütsche Utgaven sünd mehrst nich vörhannen. === Romanen un Vertellsels === [[Bild:Verne-majak-fronti.jpg|duum|]] * ''Paris au XX^e siècle'', [[1860]] / [[1999]] (düütsch: ''Paris im 20. Jahrhundert'') * ''Cinq semaines en ballon''. [[1863]] (düütsch: ''Fünf Wochen im Ballon'') * ''Voyage au centre de la terre''. [[1864]] (düütsch: ''Reise zum Mittelpunkt der Erde'') * ''De la terre à la lune''. [[1865]] (düütsch: ''Von der Erde zum Mond'') * ''Les aventures du Capitaine Hatteras''. [[1866]] (düütsch: ''Die Abenteuer des Kapitän Hatteras'') * ''Le Désert de glace''. [[1866]] (düütsch: ''Die Eiswüste'') * ''Les Anglais au Pôle Nord''. [[1866]] (düütsch: ''Die Engländer am Nordpol'') * ''Les enfants du capitaine Grant''. [[1868]] (düütsch: ''Die Kinder des Kapitän Grant'') * ''Autour de la lune''. [[1870]] (düütsch: ''Reise um den Mond'') * ''Vingt mille lieues sous les mers''. [[1870]] (düütsch: ''20 000 Meilen unter den Meeren'') * ''Une ville flottante''. [[1871]] (düütsch: ''Eine schwimmende Stadt'') * ''Aventures de trois Russes et de trois Anglais dans l'Afrique australe''. [[1872]] (düütsch: ''Abenteuer von drei Russen und drei Engländern in Südafrika'') * ''Le Pays des fourrures''. [[1873]] (düütsch: ''Das Land der Pelze'') * ''Le tour du monde en quatre-vingts jours''. [[1873]] (düütsch: ''In 80 Tagen um die Welt'') * ''Eine Idee des Dr. Ox''. [[1874]] * ''Le Chancellor''. [[1875]] (düütsch: ''Die Chancellor'' oder ''Die letzte Fahrt der Chancellor'') * ''L'Ile mystérieuse''. [[1875]] (düütsch: ''Die geheimnisvolle Insel'') * ''Michel Strogoff. Moscou - Irkoutsk''. [[1876]] (düütsch: ''Der Kurier des Zaren'') * ''Hektor Servadacs Reise durch die Sonnenwelt''. [[1877]] * ''Un capitaine de quinze ans''. [[1878]] (düütsch: ''Ein Kapitän von fünfzehn Jahren'') * ''Les tribulations d'un Chinois en Chine''. [[1879]] (düütsch: ''Die Leiden eines Chinesen in China'') * ''Das Dampfhaus''. [[1880]] * ''Die Jangada''. [[1881]] * ''Le rayon vert''. [[1882]] (düütsch: ''Der grüne Strahl'') * ''Die Schule der Robinsons''. [[1882]] * ''Keraban der Starrkopf''. [[1883]] * ''L'Archipel en feu''. [[1884]] (düütsch: ''Der Archipel in Flammen'') * ''L'Etoile du sud''. [[1884]] (düütsch: ''Der Südstern'') * ''Der Findling vom Wrack der Cynthia''. [[1885]] * ''Mathias Sandorf''. [[1885]] * ''Ein Lotterie-Los''. [[1886]] * ''Robur der Eroberer''. [[1886]] * ''Der Weg nach Frankreich''. [[1887]] * ''Nord contre sud''. [[1887]] (düütsch: ''Nord gegen Süd'') * ''Deux ans de vacances''. [[1888]] (düütsch: ''Zwei Jahre Ferien'') * ''La Famille sans nom''. [[1889]] (düütsch: ''Die Familie ohne Namen'') * ''Kein Durcheinander''. [[1889]] * ''Cäsar Cascabel''. [[1890]] * ''Mistreß Branican''. [[1891]] * ''Das Karpathenschloss''. [[1892]] * ''Claudius Bombarnac''. [[1893]] * ''Der Findling''. [[1893]] * ''Meister Antifers wunderbare Abenteuer''. [[1894]] * ''Die Propeller-Insel''. [[1895]] * ''Clovis Dardentor''. [[1896]] * ''Face au drapeau''. [[1896]] (düütsch: ''Die Erfindung des Verderbens'') * ''Die Eissphinx''. [[1897]] * ''Der stolze Orinoco''. [[1898]] * ''Das Testament eines Exzentrischen''. [[1899]] * ''Seconde patrie''. [[1900]] (düütsch: ''Das zweite Vaterland'') * ''Das Dorf in den Lüften''. [[1901]] * ''Die Historien von Jean-Marie Cabidoulin''. [[1901]] * ''Die Gebrüder Kip''. [[1902]] * ''Reisestipendien''. [[1903]] * ''Le Maître du monde''. [[1904]] (düütsch: ''Der Herr der Welt'') * ''Un drame en Livonie''. [[1904]] (düütsch: ''Ein Drama in Livland'') * ''Der Einbruch des Meeres''. [[1905]] * ''Der Leuchtturm am Ende der Welt''. [[1905]] * ''Der Goldvulkan''. [[1906]] * ''Reisebüro Thompson & Co.'' [[1907]] * ''Le Pilote du Danube''. [[1908]] (düütsch: ''Der Pilot der Donau'') * ''Die Jagd nach dem Meteor''. [[1908]] * ''Die Schiffbrüchigen der Jonathan''. [[1909]] * ''Die erstaunlichen Abenteuer der Expedition Barsac''. [[1920]] === Korte Vertellsels === * ''Les premiers navires de la marine mexicaine''. [[1851]] (düütsch: ''Die ersten Schiffe der mexikanischen Marine'') * ''Un voyage en ballon''. [[1851]] ([[1874]] ünner den Titel ''Un drame dans le airs'' rutgeven; düütsch: ''Ein Drama in den Lüften'') * ''Martin Paz''. [[1852]] * ''Les châteaux en Californie ou Pierre qui roule n'amasse pas mousse''. [[1852]] * ''Maître Zacharius ou l´Horloger qui avait perdu son âme''. [[1854]] (düütsch: ''Meister Zacharius'') * ''Un hivernage dans les glaces''. [[1855]] (düütsch: ''Eine Überwinterung im Eis'') * ''Le Comte de Chanteleine''. [[1864]] * ''Un épisode de la révolution''. [[1864]] (düütsch: ''Eine Episode der Revolution'') * ''Les forceurs de blocus''. [[1865]] (düütsch: ''Die Blockadebrecher'') * ''Frritt-Flacc''. [[1886]] * ''Gil Braltar''. [[1887]] * ''La journée d'un journaliste américain en 2889''. [[1889]] (düütsch: ''Ein Tag aus dem Leben eines Journalisten im Jahre 2889''; wörr vun Verne sien Söhn Michel schreven, weer aver ünner den Naam vun sien Vader rutgeven) === Geograafsche Warken === * ''Illustrierte Geographie von Frankreich''. [[1867]] * ''Die großen Seefahrer des 18. Jahrhunderts / Der Triumph des 19. Jahrhunderts''. [[1878]] === Digitale Utgaven === * [https://web.archive.org/web/20051212183202/http://www.digitale-bibliothek.de/band105.htm Jules Verne: Bekannte und unbekannte Welten]. Samtutgaav vun alle in hoochdüütsche Spraak rutgeven Warken op CD-ROM in de Reeg ''Digitale Bibliothek'' - ISBN 3-89853-505-3 == Literatur == * Volker Dehs: ''Jules Verne. Eine kritische Biographie.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf 2005, ISBN 3-538-07208-6 * Thomas Ostwald: ''Jules Verne, Leben und Werk''. Pawlak Taschenbuch Verlag, Berlin/Hersching, 1984 ISBN 3-8224-1101-9 == Weblenks == * [http://www.jules-verne-forum.de/ Jules Verne Forum] (hoochdüütsch) * [http://www.jules-verne-club.de/ Jules Verne Club] (hoochdüütsch) * [http://www.j-verne.de/ Jules Verne] (hoochdüütsch) {{DEFAULTSORT:Verne, Jules}} [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Franzöösch]] [[Kategorie:Boren 1828]] [[Kategorie:Storven 1905]] ml2oprugq23wmbsqok5ibbqfqv0psyu 0 5735 1061820 1021080 2026-04-05T13:06:20Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061820 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden}} [[Bild:Karl Marx.jpg|thumb|Karl Marx]] '''Karl Marx''' (* [[15. Mai]] [[1818]] in [[Trier]]; † [[14. März]] [[1883]] in [[London]]) weer de Begrünner van den wetenschaplichen [[Sozialismus]]. Karl Marx stamm ut ene [[Jodendom|jüüdsche]] Familie, de na den [[Protestantismus]] övertreden weer. Na siene Schooltiet studeer Marx [[Philosophie]] un Geschichte, wurr Journalist un stund ene [[Liberalismus|liberale]] Tietschrift in [[Köln]] vör. Wiel he „staatsfeendliche“ Artikels schreven harr, verhung de [[Preußen (Staat)|preußische]] Regeren en Schrievverbott över em. He gung darum na [[Paris]] un laterhen na [[Brüssel]], woneem he tosamen mit [[Friedrich Engels]] dat „[[De Kommunistische Partei ehr Manifest|Kommunistische Manifest]]“ verfaat. Letzenns gung he na London un leev dar in tämlich eenfache Umstännen. In London schreev he sien Hööftwark „[[Das Kapital|''Das Kapital'']]“, dat to'n Deel eerst [[1883]] na sienen Doot van Engels rutgeven wurr. Marx forsch na de Uursaken van den sozialen Wannel, den he in siene Tiet beleven de. He meen, dat de ganze geschichtliche Afloop so kamen weer, wiel de Produkschoonswies van de Minschen sik totaal verännert harr. He seeg, dat dat mit ümmer mehr Updelen van de Arbeit in de [[Industrie]] so wiet kamen weer, dat de Minschen över dat, wat se herstellt, ümmer weniger verfögen köönt. Se weern nich mehr eens un tofreden mit de Arbeit. Se geev nich mehr her as blot den schragen Lohn. Marx schreev: „In [[Manufaktur]]en un [[Handwark]] bedeent sik de Arbeider mit dat Warktüüg, in de [[Fabrik]]en deent he de Maschinen.“ Dat weer na sien Upfaten blots so to ännern, dat de Arbeiders dat Verfögen över de [[Produkschoonsmiddel]] (Maschinen, Fabriken, Bedrieve) sülvst in Besitt nehmen un gemeensaam de Göder herstelln, de se för nödig hooln.„[[Proletarier]]s in all Länner, verenigt jo!“, dat weer de Parool ut dat „Kommunistische Manifest“. Warum disse Uproop an de Arbeiders? Marx seeg, dat dör de verännerte Arbeitswelt grote Gegensätze twüschen de Besitters un de afhängigen Volksschichten upkamen weern, de letzenns up enen [[Klassenkamp]] henutlepen. Na Marx sien Menen har dat Upstiegen van dat Börgerdoom (de [[Bourgeoisie]]) de Arbeiders to Proletariers maakt. To de Bourgeoisie tell he all, de [[Kapitaal|Kapital]] harrn, mit dat se Fabriken boon oder Hannel drieven kunnen. Proletarier weern all, de sünst nix besitt as ehre Arbeitskraft. Disse eenzigen Besitt mööt se stännig an de Kaptalisten verköpen, dat se sik man jüst even ehren Levensunnerholt verdeent. Na de Lehr van Marx weert de Kaptalisten ümmer rieker un mächtiger wiel se dör de Arbeit van de Arbeiders ümmer mehr Kaptaal anhüpen köönt, mit dat se noch mehr Fabriken boot. De Grootbedrieven nehmt to un de Handwarkers un lütten Unnernehmers köönt mit ehr nich konkurreren. De Proletariers weert noch afhängiger, wiel dör dat Verbetern van de Maschinen ümmer weniger Arbeiders nödig sünd. Wenn nu de Kaptalisten mehr Waren herstellt as dat Volk köpen kann, kummt dat to ene Weertschapskries, to en "Överprodukschoonskries". För Waren kann denn nich mehr de reelle Pries innahmen weern. Marx weer darvan övertüügt, dat in'n Kaptalismus ene Kries na de annere keem un so de Kaptalisten dwingt, de Löhne to körten oder de Arbeiders ruttosmieten. So kunn he vörutseggen, dat dat de Arbeiders bold noch slechten gahn de. Wenn de Arbeiders sik dat bewusst weern un sik tosamnsloten, denn kunnen se, so meen he, in ene proletarische Revolutschoon de Herrschap van de Bourgeoisie störten un sülvst över de Produkschoonsmiddel verfögen. Wenn dat denn in dat "Diktat van dat Proletariat" letzenns nich mehr um [[Profit]] gung, man blots noch um dat, wat för all nödig is, denn schull dat kiene Klassen un kienen Klassenkamp mehr geven. Mit dat Bild, wat Marx van de Tokumst in de Arbeitswelt harr, is de [[wetenschapliche Sozialismus]] begrünnt wuurn. De Diskuschoon daröver is in över hunnert Jahren ümmer noch nich toenn gahn, ganz in'n Gegendeel: vele ne'e Gedanken un Probleme sünd dartokamen, un de Naam Marx warrt in de Geschichte ganz seker för ümmer enen fasten Platz innehmen. == Literatur == === Up Platt === * ''[[De Kommunistische Partei ehr Manifest]]'' is in’n August 2012 in plattdüütsche Spraak rutkamen.<ref>[http://www.neues-deutschland.de/artikel/237159.een-speukels-geiht-uem.html ''Een Speukels geiht üm?'' in ''Neues Deutschland''] afropen an’n 1. September 2012</ref><ref>[http://www.jungewelt.de/2012/08-27/015.php Henwies to’t Rutkamen in ''junge Welt'' vun’n 27. August 2012] afropen an’n 1. September 2012</ref> === Bibliografien === * Ernst Drahn: ''Marx-Bibliographie. Ein Lebensbild Karl Marx’ in biographisch-bibliographischen Daten''. Deutsche Verlagsgesellschaft für Politik und Geschichte, Charlottenburg 1920. * Zentralinstitut für Bibliothekswesen (Ruutgever): ''Karl Marx. Eine empfehlende Bibliographie''. Bearbeitet von Werner Rittner. Verlag für Buch- und Bibliothekswesen, Leipzig 1954. * ''Die Erstdrucke der Werke von Marx und Engels. Bibliographie der Einzelausgaben''. Dietz Verlag, Berlin 1955. * Maximilien Rubel: ''Bibliographie des oeuvres de Karl Marx. Avec en app. un Répertoire des oeuvres de Friedrich Engels.'' Rivière, Paris 1956. * Maximilien Rubel: ''Supplement à la bibliographie des oeuvres de Karl Marx.'' Rivière, Paris 1959. * ''Das Werk von Marx und Engels in der Literatur der deutschen Sozialdemokratie (1869–1895). Bibliographie.'' Dietz Verlag, Berlin 1979. * Franz Neubauer: ''Marx-Engels-Bibliographie''. Boldt, Boppard am Rhein 1979, ISBN 3-7646-1751-9. * Bert Andréas: ''Karl Marx / Friedrich Engels. Das Ende der klassischen deutschen Philosophie. Bibliographie'' (= ''Schriften aus dem Karl-Marx-Haus Trier.'' Heft 28). Trier 1983, S. 155–196 * Hal Draper: ''The Marx-Engels register. A complete bibliography of Marx and Engels’ individual writings'' (= ''The Marx-Engels cyclopedia.'' 2). Schocken Books, New York 1985. * Gernot Gabel: ''Karl Marx. Verzeichnis der Dissertationen aus westeuropäischen und nordamerikanischen Ländern 1890–2000'' (= ''Bibliographien zur Philosophie.'' 19). Ed. Gemini, Hürth 2009, ISBN 978-3-922331-49-0. === Chroniken === * ''Karl Marx. Chronik seines Lebens in Einzeldaten.'' Ring Verlag, Zürich 1934 (Reprint: makol, Frankfort an’n Main 1971). * Maximilien Rubel: ''Marx-Chronik. Daten zu Leben und Werk.'' Hanser, München 1968 (=&nbsp;''Reihe Hanser'' 3) * Hal Draper: ''The Marx–Engels chronicle. A day-by-day chronology of Marx and Engels’ life and activity''. Schocken Books, New York 1985. === Biografien === * Gustav Groß: ''Karl Marx. Eine Studie.'' Duncker & Humblot, Leipzig 1885 [http://www.archive.org/stream/karlmarxeinestu00grosgoog#page/n8/mode/2up (Digitalisat)]. * Werner Sombart: ''Das Lebenswerk von Karl Marx''. Gustav Fischer, Jena 1909. [http://digi.econbiz.de/viewer/resolver?urn=urn:nbn:de:zbw-retromon-92175 ECONBIZ Digitalisat] * John Spargo: ''Karl Marx. His life and works''. B. W. Huebsch, New York 1910 [https://archive.org/details/cu31924002310864/page/n11 archive org 1912]. ** John Spargo: ''Karl Marx. Leben und Werk. Mit vielen Porträts aus der Geschichte des Sozialismus. Autorisierte deutsche Ausgabe.'' Felix Meiner, Leipzig 1912. * Klara Zetkin: ''Karl Marx und sein Lebenswerk!'' Molkenbuhr & Co., Elberfeld 1913. * Robert Danneberg: ''Karl Marx. Der Mann und sein Werk''. Verlag des Verbandes der jugendlichen Arbeiter (Anton Jenschik), Wien 1913. * Franz Mehring: ''Karl Marx – Geschichte seines Lebens.'' Berlin 1918 ([http://www.mlwerke.de/fm/fm03/fm03_000.htm In: ML-Werke]). * Gustav Mayer: [http://library.fes.de/cgi-bin/digisomo.pl?id=01636&dok=1918/1918-05-01&f=1918_0416&l=1918_0422&c=1918_0419 ''Karl Marx’ Lebensweg.''] In: ''Sozialistische Monatshefte.'' 24, Heft 8, Uutgave 1. Mai 1918, S. 416–422. * R. Wilbrandt: ''Versuch einer Einführung.'' B.&nbsp;G.&nbsp;Teubner, Leipzig/ Berlin 1918. * [[Ferdinand Tönnies]]: ''Marx. Leben und Lehre.'' Lichtenstein, Jena 1921 * Otto Rühle: ''Karl Marx. Leben und Werk.'' Avalun-Verlag, Hellerau bi Dresden 1928. * Karl Vorländer: ''Karl Marx. Sein Leben und sein Werk. Mit 15 Bildtafeln''. Felix Meiner Verlag, Leipzig 1929. * Siegfried Landshut: ''Karl Marx.'' Charles Coleman, Lübeck 1932. * Siegfried Landshut: ''Karl Marx. Ein Leben für eine Idee! Anläßlich seines 50. Todestages.'' Verlag des Bildungsausschusses der Sozialdemokratischen Partei, Landesorganisation Hamborg, [[Hamborg]] 1933. * Ernst Böse: ''Karl Marx. Sein Leben und sein Werk.'' Friedrich Oetinger, Hamborg 1948. * ''Karl Marx heute. Ein Erinnerungsbuch an den 70. Todestag.'' Verlagsbuchhandlung J.&nbsp;H.&nbsp;W.&nbsp;Dietz, Hannober 1953. * Leopold Schwarzschild: ''Der rote Preuße. Leben und Legende von Karl Marx.'' Scherz & Goverts, Stuttgart 1954. * J. A. Stepanowa: ''Karl Marx'' (= ''Große Sowjet-Enzyklopädie''). Dietz Verlag, Berlin 1956. * Isaiah Berlin: ''Karl Marx. Sein Leben und sein Werk.'' R. Piper & Co, München 1959. * Werner Blumenberg: ''Karl Marx in Selbstzeugnissen und Bilddokumenten'' (= ''Rowohlts Monographien.'' 62). Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbeek bi Hamborg 1962. * B.&nbsp;Nicolaevsky, O.&nbsp;Maenchen-Helfen: ''Karl Marx. Eine Biographie.'' Verlag J.&nbsp;H.&nbsp;W.&nbsp;Dietz Nachf., Berlin/ Bonn-Bad Godesberg 1975, ISBN 3-8012-1086-3. * Heinz Monz: ''Karl Marx und Trier. Verhältnisse Beziehungen Einflüsse.'' Verlag Neu, Trier 1964. * Peter Stadler: ''Karl Marx. Ideologie und Politik.'' Musterschmidt-Verlag, Chöttingen/ Frankfort an’n Main/ Zürich 1966. * Arnold Künzli: ''Karl Marx. Eine Psychographie.'' Europa Verlag, Wien/ Frankfort an’n Main/ Zürich 1966. * Willem Banning: ''Karl Marx. Leben, Lehre und Bedeutung.'' Siebenstern, München/ Hamborg 1966. * Karl Korsch: ''Karl Marx.'' Europäische Verlagsanstalt, Frankfort an’n Main/ Wien 1967. * John Lewis: ''Karl Marx. Leben und Lehre.'' Deutscher Verlag der Wissenschaften, Berlin 1968. * Heinrich Gemkow u.&nbsp;a.: ''Karl Marx. Eine Biographie.'' Dietz Verlag, Berlin 1968. * Manfred Kliem: ''Karl Marx. Dokumente seines Lebens. 1818–1883.'' Philipp Reclam jun., Leipzig 1970. * Heinz Monz: ''Karl Marx. Grundlagen zu Leben und Werk.'' NCO-Verlag, Trier 1973. * David McLellan: ''Karl Marx. Leben und Werk.'' Edition Praeger, München 1974, ISBN 3-7796-4006-6. * Fritz J. Raddatz: ''Karl Marx. Eine politische Biographie.'' Hoffmann und Campe, Hamborg 1975, ISBN 3-455-06010-2. * Fritz J. Raddatz: ''Karl Marx. Der Mensch und sein Lehre.'' Heyne, München 1975. * Heinrich Gemkow: ''Karl Marx und Edgar von Westphalen – Studiengefährten in Berlin.'' In: ''Beiträge zur Marx-Engels-Forschung.'' Heft 1 und 3, Marx-Engels-Abteilung im [[Kaufhaus Jonaß#Nachkriegszeit: Haus der SPD, der SED und des Instituts für Marxismus-Leninismus|Institut für Marxismus-Leninismus beim ZK der SED]], Berlin 1977 un 1978. * Erich Fromm: ''Das Menschenbild bei Karl Marx – Marx als Mensch.'' Europäische Verlagsanstalt, Frankfort an’n Main 1963, ISBN 3-434-00421-1. * Richard Friedenthal: ''Karl Marx. Sein Leben und seine Zeit.'' Piper Verlag, München 1981, ISBN 3-492-02713-X. * Heinrich Gemkow: ''Unser Leben. Eine Biographie über Karl Marx und Friedrich Engels.'' Dietz Verlag, Berlin 1981. * Francis Wheen: ''Karl Marx.'' Bertelsmann, München 2001, ISBN 3-570-00495-3. * Klaus Körner: ''Karl Marx.'' Deutscher Taschenbuchverlag, München 2008, ISBN 978-3-423-31089-5. * Rolf Hosfeld: ''Die Geister, die er rief. Eine neue Karl-Marx-Biografie.'' Piper, München 2009, ISBN 978-3-492-05221-4. * Rolf Hosfeld: ''Karl Marx in Selbstzeugnissen und Bilddokumenten.'' Rowohlt Taschenbuch Verlag,Reinbeek 2011, ISBN 978-3-499-50718-2 (=&nbsp;''Rowohlts Monographien'' 50718). * Jonathan Sperber: ''Karl Marx. Sein Leben und sein Jahrhundert.'' C.H. Beck, München 2013, ISBN 978-3-406-64096-4. * Gareth Stedman Jones: ''Karl Marx. Die Biographie''. S. Fischer, Frankfort an’n Main 2017, ISBN 978-3-10-036610-8. * Jürgen Neffe: ''Marx. Der Unvollendete''. C. Bertelsmann, München 2017, ISBN 978-3-570-10273-2. * Wilfried Nippel: ''Karl Marx.'' C.H. Beck, München 2018, ISBN 978-3-406-71418-4. * Michael Heinrich: ''Karl Marx und die Geburt der modernen Gesellschaft. Biographie und Werkentwicklung.'' Band 1: ''1818–1841'', Schmetterling Verlag, Stuttgart 2018, ISBN 978-3-89657-085-7. * Jürgen Herres: ''Marx und Engels. Porträt einer intellektuellen Freundschaft''. Philipp Reclam jun., Ditzingen 2018, ISBN 978-3-15-011151-2. * Dietmar Dath: ''Karl Marx. 100 Seiten''. Philipp Reclam jun., Ditzingen 2018, ISBN 978-3-15-020454-2. * Marcello Musto: ''Der späte Marx. Eine intellektuelle Biografie der Jahre 1881 bis 1883''. VSA, Hamborg 2018, ISBN 978-3-89965-796-8 ( [https://web.archive.org/web/20210806070235/https://marcellomusto.org/images/Der-spate-Marx.-Eine-intellektuelle-Biografie-der-Jahre-1881-bis-1883.pdf PDF]). * Christoph Werner: ''Karl Marx. Philosoph der Verheißung.'' Reihe Philosophie für unterwegs. Mitteldeutscher Verlag GmbH, Halle (Saale), 2022, ISBN 978-3-96311-609-4. === Lexika === * ''Karl Marx''. In: Emanuel Wurm: ''Volks-Lexikon. Nachschlagebuch für sämmtliche Wissenszweige mit besonderer Berücksichtigung der Arbeiter-Gesetzgebung Gesundheitspflege Handelswissenschaften Sozial-Politik''. Vierter Band. Wörlein & Comp., Nürnberg 1897, S.&nbsp;436–437. * Michael Freund: ''Karl Marx.'' In: ''Die Großen Deutschen.'' Ullstein, Berlin 1956, S.&nbsp;437–452. * ''Karl Marx.'' In: Franz Osterroth: ''Biographisches Lexikon des Sozialismus''. Band I: ''Verstorbene Persönlichkeiten''. J. H. W. Dietz Nachf., Hannober 1960, S.&nbsp;213–218. * ''Marx. Karl.'' In: Wilhelm Kosch: ''Biographisches Staatshandbuch. Lexikon der Politik, Presse und Publizistik.'' Fortgeführt von Eugen Kuri. Zweiter Band. A.&nbsp;Francke Verlag, Bern/München 1963, S. 820–822. * ''Marx, Karl.'' In: ''Lexikon sozialistischer Schriftsteller deutscher Literatur.'' Bibliographisches Institut, Leipzig 1964, S. 351–356. * Karl Obermann: ''Marx, Karl.'' In: Karl Obermann, Heinrich Scheel, Helmuth Stoecker u.&nbsp;a. (Ruutgever): ''Biographisches Lexikon zur deutschen Geschichte. Von den Anfängen bis 1917''. Deutscher Verlag der Wissenschaften, Berlin 1967, S. 312–318. * Richard Sperl: ''Marx, Karl''. In: ''Biographisches Lexikon zur Deutschen Geschichte. Von den Anfängen bis 1945''. Deutscher Verlag der Wissenschaften, Berlin 1970, S.&nbsp;449–453. * Richard Sperl: ''Marx, Karl.'' In: ''Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung. Biographisches Lexikon''. Dietz Verlag, Berlin 1970, S.&nbsp;312–318. * Joachim Strey: ''Karl Marx und Friedrich Engels.'' In: ''Männer der Revolution von 1848'' (= ''Schriften des Zentralinstituts für Geschichte. Reihe I. Allgemeine und Deutsche Geschichte.'' 33). Akademie-Verlag, Berlin 1970, S.&nbsp;9–38. * Dieter Groh: ''Karl Marx.'' In: Hans-Ulrich Wehler: ''Deutsche Historiker'', Band 1, Vandenhoeck und Ruprecht, Chöttingen 1973, S. 401–415. * ''Marx, Karl.'' In: ''Biographisches Wörterbuch zur deutschen Geschichte.'' Begr. van Hellmuth Rössler u. Günther Franz. Band 2: ''I–R''. Franke, München 1974, ISBN 3-7720-1082-2, Sp. 1811–1816. * Erhard Lange: ''Marx, Karl Heinrich.'' In: Erhard Lange, Dietrich Alexander (Ruutgever): ''Philosophenlexikon''. Dietz Verlag 1982, S.&nbsp;628–643.{{BBKL|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070629185124/http://www.bautz.de/bbkl/m/marx_k.shtml | band=5|spalten=966-970|autor=Johannes Vorlaufer|artikel=Marx, Karl Heinrich (sic!)}} * Wolf Paul: ''Marx, Karl.'' In: Michael Stolleis (Ruutgever): ''Juristen. Ein biographisches Lexikon. Von der Antike bis zum 20.&nbsp;Jahrhundert''. C.H. Beck, München 1995, ISBN 3-406-39330-6, S.&nbsp;412–414. * Heinz Monz: ''Karl Marx (1818–1883).'' In: ''Rheinische Lebensbilder.'' Band 17. Köln 1997, ISBN 3-7927-1666-6, S.&nbsp;101–119. * Iring Fetscher: ''Marx, Karl.'' In: Manfred Asendorf, Rolf von Bockel (Ruutgever): ''Demokratische Wege. Deutsche Lebensläufe aus fünf Jahrhunderten.'' J. B. Metzler, Stuttgart, Weimar 1997, ISBN 3-476-01244-1, S.&nbsp;415–417. * ''Marx, Karl'': In: ''Kölner Autoren-Lexikon 1750–2000.'' Band 1, Emons, Köln 2000, ISBN 3-89705-173-7, S.&nbsp;159–160. * Heinz Monz: ''Marx, Karl.'' In: Heinz Monz (Ruutgever): ''Trierer biographisches Lexikon''. Landesarchivverwaltung, Koblenz 2000, ISBN 3-931014-49-5, S.&nbsp;284. * Hans-Friedrich Bartig: [https://www.philosophie-woerterbuch.de/online-woerterbuch/?tx_gbwbphilosophie_main%5Bentry%5D=32&tx_gbwbphilosophie_main%5Baction%5D=show&tx_gbwbphilosophie_main%5Bcontroller%5D=Lexicon&no_cache=1 ''Karl Marx.''] In: ''UTB-Online-Wörterbuch Philosophie.'' UTB, Stuttgart 2003. * Detlev Mares: ''Ein Bild von einem Mann. Karl Marx in biografischen Publikationen zum 200. Geburtstag''. In: ''Neue Politische Literatur'' 66 (2021), S. 61–92. [[doi:10.1007/s42520-021-00350-6]] (open access). == Weblenken == {{Commons|Karl Marx|Karl Marx}} {{Wikiborn|Karl Marx|SPRAAK=de}} == Borns == <references /> {{DEFAULTSORT:Marx, Karl}}{{Normdaten|TYP=p|GND=118578537|LCCN=n79006935|NDL=00449037|VIAF=49228757}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Sozialismus]] [[Kategorie:Philosoph]] [[Kategorie:Kommunismus]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Boren 1818]] [[Kategorie:Storven 1883]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] pdcu3a4scy4eguvp8h7in9owb2h7lxl 0 6284 1061897 1061396 2026-04-05T18:16:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061897 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} De '''Perzesser''' is een Vörarbeetinrichtung in de elektronschen Datenvörarbeetung (EDV). He is [[Hardware|Hartdeel]] vun [[Computer]] un de zentraale Vörarbeetungseenheit (CPU). Een Perzesser besteit uut Stüür-/Leid- un dat Rekenwark (ALU). Dat givt man ook noch anner Rekeneenheiden, de keen Stüür- oder Leidwark hebbt, man ook Perzesser heet. Se heet allgemeen Koperzessee un sünd för spetschelle Funktschonen daar. Bispelen sünd de Gliedkommaneenheid un de Grafik- un Soundperzessers. De Koperzessees vun den „echten“ Perzessers mit Stüür- un Rekenwark to ünnerscheden seegt een ook '''CPU''' (engelsch {{lang|en|''central processing unit''}} [{{IPA|ˈsɛntɹəl ˈpɹəʊsɛsɪŋ ˈju:nɪt}}]) oder Höövdperzesser. Moderne Mikroperzessers hebbt faken meer as enen Karn (''Multi-Core-Prozessoren''). Se köönt mit de richtige Software de Rekenleistung stiegern un de Taktfrequenz düüdlich verbetern. Multi-Core-Perzessers sett sik uut unafhangige Eenheiden mit enen Reken- un Stüürwark tohoop, üm de wedder Bestandelen as de Cache un [[Memory Management Unit]] (MMU) aornt sünd. Düsse Eenheiden heet Perzesserkarn (engl. ''core''). Üm dat de Karns egen Perzessers sünd seggt een ook to de Karns faken CPU.<ref>{{Internetquelle |autor=Tim Towell |url=http://cache-www.intel.com/cd/00/00/51/62/516232_516232.pdf#page=7 |titel=Intel Architecture Based Smartphone Platforms |werk= |hrsg= |seiten=7 |datum=2012-11-06 |format=PDF |archiv-url=https://web.archive.org/web/20130603070504/http://cache-www.intel.com/cd/00/00/51/62/516232_516232.pdf#page=7 |archiv-datum=2013-06-03 |archiv-bot= |offline=1 |abruf=2013-03-22 }}</ref> De Ünnerscheed twüschen Stüürwark, ene ALU as CPU (Höövdperzesser), Karn (Core) verswümmt meer un meer. Perzessers vundaag hebbt faken een Stüürwark, dat meer as een [[Hardwareseitiges Multithreading|Hardware-Threads]] verwalt (''Multi-/[[Hyper-Threading]]''); dat Bedrievssysteem bruukt de Perzesserkarns, de dat Stüürwark mellt (uut Sicht vun dat Bedrievssysteem as „CPUs“ oder „Prozessoren“ list), wat nich mit den Stüürwarken, de würklich daar sünd övereenstemmen mott. Daarto bedrivt een Stüürwark faken ook meer as een ALU un noch anner Bogruppen, so as Gliedkomma-Rekeneenheid, Vektereenheed oder de Kryptografieeenheid. == Weblenken == {{Commons|Category:Central processing units|Perzessers}} == Footnoten == [[Kategorie:Reekner]] 8s19rr3scb2jt7p9lchz7efl8jmv0up 0 7809 1061869 683899 2026-04-05T16:48:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061869 wikitext text/x-wiki De Verwalten vun de [[Natschonalpark]]s in [[Uganda]] övernimmt dat [[Wildamt vun Uganda]]. Todem gifft dat Wildreservaten in Uganda. Disse Parks hett Uganda aktuell inricht: * [[Untogänglich Natschonalpark vun Bwindi]] * [[Kibale-Natschonalpark]] * [[Kidepo-Daal-Natschonalpark]] * [[Mburosee-Natschonalpark]] * [[Mgahinga-Gorilla-Natschonalpark]] * [[Elgon-Natschonalpark]] * [[Natschonalpark Murchison-Waterfäll]] * [[Königin-Elisabeth-Natschonalpark]] * [[Ruwenzori-Natschonalpark]] * [[Semliki-Natschonalpark]] Wildreservaten: * Pian-Upe-Wildreservat * Bokora-Wildreservat * Matheniko-Wildreservat * Karuma-Wildreservat * Bugungu-Wildreservat * Aswa-Lolim-Wildreservat * Ajai-Wildreservat * Semlikidaal-Wildreservat * Katonga-Wildreservat * Kigezi-Wildreservat * Kyambura-Wildreservat Wooldreservaten (Forstamt): * Budongo-Wooldreservat * Kalinzu-Wooldreservat * Kasyoha-Kitomi-Wooldreservat * Mabira-Wooldreservat * Mpanga-Wooldreservat == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20060713114935/http://www.uwa.or.ug/about.html Wildamt vun Uganda] (engelsch) * [http://www.visituganda.com/nationalparks/natparksindex.htm Tourismusamt vun Uganda] (engelsch) [[Kategorie:Uganda]] fb8tnpr7fhf1jxr3tbp1yolfu7jxhow 0 8367 1061853 1061374 2026-04-05T15:38:29Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061853 wikitext text/x-wiki '''Marron Curtis Fort''' (* [[24. Oktober]] [[1938]] in [[Boston]]; † [[18. Dezember]] [[2019]] in [[Leer]]) weer en [[USA|US-amerikaanschen]] [[Spraakwetenschopler]] un [[Frisist]]. Fort weer as Söhn vun Marron William un Alice Cabell (Deernsnaam Curtis) Fort boren un in [[New Hampshire]] opwussen. 1957 füng he dat Studeren an de [[Princeton University|Princeton-Universität]] an, op Germanistik, Anglistik, Niederlandistik, Skandinavistik un Mathematik un möök 1961 sienen Afsluss as [[Baccalaureus Artium]]. He güng denn an de [[Universität vun Pennsylvania]] in [[Villanova]] un studeer dor wieder. Vun dor ut keem he ok för ene Tiet an de [[Universität Freiburg]], wo he an siene Dokterarbeit över dat Nedderdüütsche vun [[Vechte]] schreev, för de he 1965 in Villanova den Dokter kreeg. Nedderdüütsch hett he toeerst bi [[Franz Brägelmann]] in Vechte lehrt. In Villanova weer he ok vun 1964 af an bet 1969 Perfesser ahn Lehrstool. Vun 1969 bet 1985 weer he Perfesser ahn Lehrstool för Germanistik an de [[Universität vun New Hampshire]]. In disse Tiet weer he al tweemal 1976/1977 un 1982/1983 dör dat [[Fulbright-Programm]] Gastperfesser an de [[Universität Ollnborg]]. He leev siet 1986 kumplett in [[Düütschland]] un arbeidt an de Universität Ollnborg bi de Arbeitssteed för Nedderdüütsch un [[Saterfreesche Spraak|Saterfreesch]]. He hett sik stark insett för de saterfreesche Spraak, dat se nich ünnergeiht. Aver ok dat [[Plattdüütsch]]e un [[Hoochdüütsch]]e leeg em an’n Harten. 1991 kreeg he ünner annern dor de [[Ollnborgsche Landschaftsmedallje]] för. In’n Harvst 2003 güng Fort in Penschoon. Fort weer verheiraadt mit Ute Dóerte Lissy un harr twee Kinner mit ehr. == Ehrungen == Fort kreeg 1991 de Landschapsmedaille van de [[Oldenburgische Landschaft|Oldenburgische Landschaft]].<ref>{{Internetquelle | url=http://www.oldenburgische-landschaft.de/wir-ueber-uns/auszeichnungen/landschaftsmedaille.html | titel=Träger der Landschaftmedaille | zugriff=2014-02-05 | archiv-url=https://web.archive.org/web/20131029204207/http://www.oldenburgische-landschaft.de/wir-ueber-uns/auszeichnungen/landschaftsmedaille.html | archiv-datum=2013-10-29 | offline=ja }}</ref> 1998 kreeg he dat [[Indigenat]] van de [[Oostfreesch Landschap]] verleeht un weer dormit „inbörger Oostdrees“.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.presse.uni-oldenburg.de/uni-info/1998/5/person.htm | titel=Meldung der Universität Oldenburg zur Verleihung des Indignats an Fort | zugriff=2014-02-05}}</ref> An'n 13. Dezember 2004 wurr Fort Ehrenbörger van de Gemeend [[Saterland]]<ref>{{Internetquelle | url=http://www.ramsloh.de/htm/2004.htm | titel=Chronik der Gemeinde Saterland 2004 | zugriff=2014-02-05 | archiv-url=https://web.archive.org/web/20140223000520/http://www.ramsloh.de/htm/2004.htm | archiv-datum=2014-02-23 | offline=ja }}</ref> un 2008 Ehrenliddmaat in'n Seelter Buund.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.nwzonline.de/cloppenburg/bildung/daet-gewieten-vant-seelterlound_a_3,1,194666130.html | titel=Online-Artikel der Nordwest-Zeitung zur Ehrung durch Heimatverein | zugriff=2014-02-05}}</ref> 2012 kreeg he för sienjohrenlang Insetten to dat Utforschen un to'n Erhollen van de Regionalspraaken den Neddersassschen Verdeenstorden an'n Band.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.mwk.niedersachsen.de/portal/live.php?navigation_id=6257&article_id=109080&_psmand=19 | titel=Pressemitteilung des Niedersächsischen Ministeriums für Wissenschaft und Kultur | zugriff=2014-02-05}}</ref> Ut den sülvigen Anlaat wurr he an'n 1. September 2015 mit dat Bundsverdeenstkrüüz ehrt.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.die-friesen.eu/aktuelles/partei-intern/bundesverdienstkreuz-fuer-marron-fort/ | titel=Bundesverdienstkreuz für Marron Fort | zugriff=2015-12-12}}</ref> == Warken == * ''Saterfriesisches Wörterbuch mit einer grammatischen Übersicht.'' 1980 * ''Saterfriesisches Volksleben.'' Ostendorp, Rhauderfehn 1985, ISBN 3-921516-42-0 * ''Saterfriesische Stimmen.'' Ostendorp, Rhauderfehn 1990, ISBN 3-921516-48-X * ''Katalog niederdeutscher Kinderbücher.'' 1991 * ''Nordfriesland und Saterland. Friesisch zwischen Meer und Moor.'' Europääsch Büro för Spraakminnerheiten, Brüssel 1996 * ''Dät Näie Tästamänt un do Psoolme in ju aasterlauwersfräiske Uurtoal fon dät Seelterlound, Fräislound, Butjoarlound, Aastfräislound un do Groninger Umelounde.'' Oldenburg 2003, ISBN 3-8142-0692-4 == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Fort, Marron C.}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Germanistik]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Boren 1938]] [[Kategorie:Storven 2019]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] 3jugq26hpjkleecijd7j5f493nefq8y 0 10170 1061826 1061360 2026-04-05T13:22:42Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061826 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barggrupp | NAAM = Kilimandscharo<br/> ''Kilimanjaro/Kilima ndjaro'' | BILD = Mount Kilimanjaro.jpg | BILDB = De Kibo, de Topp vun de Kilimandscharo vun [[Moshi]] uut bekeken | BARGGRUPP = Kilimandscharo | TOPP = Kibo (Uhuru Peak) | HÖÖCHD = 5895 | HÖÖCHD_REF = <small>[[Sueskanaol|Suezkanaal]]</small><ref name="peakbagger">{{Internetquelle |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202 |titel=Kilimanjaro - Peakbagger.com |abruf=2024-07-01}}</ref> | LAAG = <small>Region: Kilimandscharo<br/> Distrikt: Rombo</small> | STAAT = Tansania | EERDREGION = Afrika | KOOR_NS = -3.0667 | KOOR_OW = 37.3592 | REGION-ISO = TZ }} De '''Kilimandscharo''' ({{S|en|''Kilimanjaro''}}, [[Chagga (Spraak)|Chagga]] ''kilima ndjaro'')<ref>P. C. Spink: [http://www.jstor.org/stable/1788958 ''Further Notes on the Kibo Inner Crater and Glaciers of Kilimanjaro and Mount Kenya.''] In: ''The Geographical Journal.'' Band 106, Nr. 5/6, November – Dezember 1945, S.&nbsp;213.</ref> is een [[Bargmassiv]] in’n Noordoosten vun [[Tansania]], dat to dat [[Weltnaturarv|Weltnatuurarv]] vun de [[UNESCO]] höört un sik uut dree [[Stratovulkaan]]s tohoopsett: de verlöscht Vulkaans Shira un Mawenzi un de inslapen Kibo, de mit sienen 5985&nbsp;m hogen Topp, de [[Uhuru Peak]], de höögste Barg in [[Afrika]] is. De Barghäng un Toppen sünd sied 1973 as [[Natschonaalpark Kilimandscharo|Natschonaalpark]] schuult un deent as Levensruum för tallriek Planten un Deerter in de Nevelwoold un de Barghäng oder wieder baven in de [[Afromontane Zoon|afroalpine]] Tundra. De [[Globale Upwärmen|Klimawannel]] un dat Afholten för [[Bueree|Ackerbo]] un [[Veertucht]] bedroot düssen Levensruum avers. Op de Topp vun de Kibo liggt de gröttsten [[Gletscher]]s in Afrika. Se sünd in’t 20.&nbsp;Jhd avers al to 80&nbsp;% afsmolten. Üm den Barg hebbt sik dree Völker daallaten: de [[Masai (Volk)|Masai]], de [[Ngasa (Volk)|Ngasa]] un de [[Chagga (Volk)|Chagga]]. Ünner araabschen Kooplüüd, de vun [[Sansibar]] mit Kravanen den Barg langs in’t oostafrikaansche Binnenland trocken, weer de Barg al sied dat 6.&nbsp;Jhd. bekannt. Dat Weten üm dat Bargmassiv keem man eerst in’t 19.&nbsp;Jhd na Europa. De Misschonaar [[Johannes Rebmann (Missionar)|Johannes Rebmann]] weer 1848 de eerste Europäer an’n Barg. De Düütsche [[Hans Meyer (Afrikaforscher)|Hans Meyer]] un de Öösterrieker [[Ludwig Purtscheller]] weren de Eersten, de den Barg 1899 bestegen un to de Kaiser-Wilhelm-Spitze, de vundaag Uhuru Peak heet, klattert sünd. Sied dat 19.&nbsp;Jhd is de Kilimandscharo een weltberöhmten Barg worrn, de in de Kunst, as to‘n Bispeel in’n Romaan ''{{lang|en|The Snows of Kilimanjaro}}'' vun [[Ernest Hemingway]] un velen anner Böker, Leder un Films, ene Rull speelt. Vun de 1930-er Jaren an is de Barg ene Touristenattraktschoon worrn un hüüdtodaag stiegt daar veel Touristen rop, wiels dat nich besünners stuur is. == Toponymie un Etymologie == [[Bild:Map livingstone travels africa.jpg|thumb|Kaart vun [[David Livingstone]] siene Reisen mit de öller Schrievwies ''Kilima N’jaro'' rechts baven]] De Naam „Kilimandscharo“, wat vundaag op [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]] as Schrievwies begäng is, harr in’n Verloop vun de Tied vele verscheden Schrievwiesen. Op [[Engelsche Spraak|Engelsch]] is vundaag de Schrievwies ''Kilimanjaro'' begäng; op [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]] warrt de Barg ''Kilimandjaro'' schreven. Anner histoorsche Schrievwiesen sünd ''Kilima-Njaro'', as in de ''[[The Nuttall Encyclopædia]]'' vun 1907,<ref>{{Internetquelle |url=http://words.fromoldbooks.org/Wood-NuttallEncyclopaedia/k/kilima-njaro.html |titel=Kilima-Njaro (Nuttall Encyclopædia) |abruf=2025-10-28}}</ref> oder ''Kilima N’jaro''.<ref>John Walter Gregory: ''[https://web.archive.org/web/20160322015124/https://books.google.nl/books?id=fpxYkKWmzLcC&pg=PA74&lpg=PA74&dq=kilima+n%27jaro&source=bl&ots=5AsWzwZg_G&sig=Blt-sKfYTMfGwk3aaQDIdfLYyIE&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjUzYaFksXLAhUG-Q4KHWDCBlcQ6AEILzAE#v=onepage&q=kilima%20n'jaro&f=false The Great Rift Valley: Being the Narrative of a Journey to Mount Kenya and Lake Baringo with Some Account of the Geology, Natural History, Anthropology and Future Prospects of British East Africa]'' (1896)</ref> Na [[Johann Ludwig Krapf]] is Kilimanjaro, de Naam, den de Bewaners vun de [[Swahiliküst]] dunntomalen bruken.<ref name="Krapf">Johann Ludwig Krapf, Ernest George Ravenstein:''[https://web.archive.org/web/20170216033256/https://books.google.com/books?id=z78NAAAAQAAJ&pg=PA255 Travels, Researches, and Missionary Labours, During an Eighteen Years' Residence in Eastern Africa: Together with Journeys to Jagga, Usambara, Ukambani, Shoa, Abessinia and Khartum, and a Coasting Voyage from Nombaz to Cape Delgado]'' (1860, Trübner and Company, Paternoster Row)</ref> Dat is avers mööglich, dat de Naam keen rein [[Swahili (taal)|Swahili]] is, man uut ene vun de velen anneren [[Bantuspraken]] in Oostafrika stammt. Toeerst weer de verbreidt Annaam dat ''kilima'' op Swahili ‘Barg’ heet. ''Kilima'' is man de [[Diminutiv]] vun ''mlima'', so dat ‘Hövel’ sachtens beter passt. De [[Chagga (Volk)|Chagga]] nöömt de beiden höögsten Toppen vun dat Bargmassiv in [[Chagga (Spraak)|ere Spraak]] ''<u>Ki</u>poo'' un ''<u>Ki</u>mawenzi''. Villicht bruken Lüüd vun buten daarüm den Diminutiv op Swahili, üm dat de Bargtoppen in de lokale Bantuspraak mit de lieke Sülv anfangt. De Naam ''Kipoo'' is Chagga för ‘plackig’ un kümmt vun de witte Sneeplacken op de düütser Fels. In’t Swahili wurr de Naam as „Kibo“ övernamen. De Naam ''Kimawenzi'' is Chagga för ‘braken Topp’, wat as „Mawenzi“ in’t Swahili keem.<ref name="Hutchinson" /> Ook över de twede Deel vun de Naam givt dat verscheden Theorien. Na Krapf kunn ''njaro'' een Woord för sik ween oder ''jaro'' mit enen [[Präfix]] vöör.<ref name="Krapf" /> ''Njaro'' is Swahili för „Grötte“, man ook een oold Swahili Woord för „glinsterig“.<ref>{{Cite web|url=http://www2.jpl.nasa.gov/srtm/tanzania.htm#PIA03355|title=Perspective with Landsat Overlay|publisher=California Institute of Technology|work=SRTM TANZANIA IMAGES|accessdate=6 februari 2016|archiefdatum=23 januari 2016|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160123165242/http://www2.jpl.nasa.gov/srtm/tanzania.htm#PIA03355|dodeurl=ja}}</ref> ''Njaro'' betekent daarto ook „Born“ oder „Water“ in’t [[Maa]], de Spraak vun de [[Masai]]. ''[[Jaro]]'' is in de Spraak vun de Chagga ook dat Woord för „Karavaan“ un kunn mööglicherwies op de araabsche Kooplüüd Betog nemen, de sik an’n Barg orienteren, wenn se mit Karavanen in’t Binnenland trocken.<ref name="Hutchinson">{{Internetquelle |url=http://www.ntz.info/gen/b00769.html |titel=Hutchinson, J. A.: The Meaning of Kilimanjaro |abruf=2025-10-29}}</ref> [[Joseph Thomson (ontdekkingsreiziger)|Joseph Thomson]] het vöörslaan, dat ''Kilima-Njaro'' sachtens ook „Witte Barg“ bedüden kann.<ref>Johann Ludwig Krapf, Ernest George Ravenstein: ''[[iarchive:throughmasailand01thomuoft|Through Masai land: a journey of exploration among the snowclad volcanic mountains and strange tribes of eastern equatorial Africa]]'' (1887, Low, Marston, Searle, & Rivington)</ref> Düt Vöörslag stütt sik op de Berichten vun Krapf, de 1849 den Höövdling vun de [[Kamba]] dreep. He schall verklaart hebben, dat he den ''Kima jaJeu'' seen harr, wat op [[Kamba (taal)|Kamba]] ‘witte Barg’ betekent.<ref name="Krapf" /> Na een anner Ansicht is dat Woord uut de Chagga-Spraak un sett sik uut ''Kiliman'' un ''jaro'' tohoop. ''Kiliman'' schall sik vun ''kileme'' oder ''kilelema'' afleiden, wat so veel as „unmööglich“ bedüüdt un op de Ansicht vun de Wachagga Betog nimmt, dat de Barg nich bestegen warrn kann.<ref name="Hutchinson" /> ''Jaro'' schall denn vun ''njaare'' afleidt ween, dat „Vagel“ oder „Leopaard“ betekent oder vun ''jyaro'', wat op Chagga dat Woord för „Karavaan“ is. == Topografie == [[Bild:Mount Kilimanjaro and Mount Meru map-nl.svg|thumb|Topograafsche Kaart mit [[Mount Meru (vulkaan)|Mount Meru]] (links) un de Kilimanjaro (rechts)]] De Kilimandscharo liggt in de [[Savann|Savannenlandschop]] in’n Noordoosten vun [[Tansania]], dicht bi de Grenz mit [[Kenia]], 300&nbsp;km süden vun de [[Äquater]] un 270&nbsp;km westen vun de [[Indische Ozeaan]]. In’n Noorden liggt de [[Natschonaalpark Amboseli]]. Rund 70&nbsp;km süüdwesten vun de Kilimandscharo liggt de [[Vulkan|Stratovulkaan]] [[Mount Meru]], de noch [[Vulkanismus|vulkaansch aktiv]] is. An de Süüddsied vun dat [[Bargmassiv]] liggt [[Moshi]], de Höövdstad vun de tansaansche Regioon [[Kilimandscharo (Region)|Kilimandscharo]]. An de siederen Barghäng vun de Kilimandscharo liggt ook Dörper, in de [[Chagga]] leevt, een [[Bantuspraken|bantusprakig]] Volk, dat to de gröttsten [[Ethnie|Ethnien]] in Tansania tellt.<ref>David Levinson: ''Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook''. Oryx Press 1998.</ref> De Kilimandscharo is een Bargmassiv, dat free steit, ruugweg 45&nbsp;km maal 90&nbsp;km breed is un so ene Flach vun 3885&nbsp;km² innimmt. Binnen de 45&nbsp;km rund üm de Middelpunkt vun de Kilimandscharo fallt de Höögd bet to 4500&nbsp;m af. De Kilimandscharo is de höögste freestaan Barg op de Eer (vun de [[Seespegel]] meten, [[Mount Kea]] is de höögste freestaan Barg vun de Seegrund uut meten). Dat Massiv vun de Kilimandscharo sett sik uut dree [[Stratovulkan|Stratovulkanen]] tohoop; vun West na Oost sünd dat: Shira, Kibo un Mawenzi.<center><div style="overflow:auto;"> {| |[[Bild:Kilimanjaro 3D view (crop and edit).jpg|900px]] |- | style="text-align:center; font-size:80%" |Digitaal Afbild van de Kilimanjaro uut’n Süden bekeken; vun links na rechts: de Shira (4005&nbsp;m), de Kibo (5895&nbsp;m) un de Mawenzi (5149&nbsp;m). |} </div></center> === Shira === [[Bild:Shira plateau.jpg|thumb|Dat Shiraplateau]] De Shira is een verlöscht Vulkaan mit enen Krater, de vullstännig instört is. De höögste Punkt –&nbsp;de ''Johnsel Point –'' liggt op 4005&nbsp;m över de See.<ref name="Kaser">Nicolas J. Cullen, Thomas Mölg, Georg Kaser, Khalid Hussein, Konrad Steffen, Douglas R. Hardy: ''[https://www.geo.umass.edu/climate/tanzania/pubs/cullen_etal_2006_grl.pdf Kilimanjaro Glaciers: Recent areal extent from satellite data and new interpretation of observed 20th century retreat rates]'' &nbsp;In: ''Geophysical Research Letters''&nbsp;'''33'''&nbsp;(16). 2006. DOI: 10.1029/2006GL027084. ([https://web.archive.org/web/20180131023336/https://www.geo.umass.edu/climate/tanzania/pubs/cullen_etal_2006_grl.pdf Archiv])</ref> De Shira is een [[Plateau (Geografie)|Plateau]], dat mit Stenen överseit is, 6,2&nbsp;km² groot is un op rund 3800&nbsp;m liggt. De Bargtopp vun de Shira, de Johnsel Point, liggt nich veel höger as dat Plateau ümto, so dat Barg eer as enen Bargkamm uutsüüt. De Inheemschen bekeken de Shira daarüm ook nich as egen Barg. De Oostsied vun dat Shiraplateau is mit de Kibo verbunnen. === Kibo === [[Bild:Kilimanjaro (paulshaffner).jpg|thumb|Sicht op de Kibo uut’n Fleger]] De Kibo is de höögste Bargtopp vun dat Kilimandscharomassiv, de höögste Barg in Afrika un ook de höögste Vulkaan buten [[Süüdamerika]].<ref name="HighVolc">{{Internetquelle |url=http://www.volcanolive.com/kilimanjaro.html |titel=Mt Kilimanjaro Volcano, Tanzania - John Seach |datum=2018-07-30 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20180730165522/http://www.volcanolive.com/kilimanjaro.html |archiv-datum=2018-06-30 |abruf=2024-07-01 |sprache=en}}</ref> De Vulkaan slöppt, het sachte Häng un is de eenzige Deel vun de Kilimandscharo, de alltieds mit Snee bedeckt is. De Kibo het enen Krater, de noch to seen is, an de 2,4&nbsp;km maal 3,6&nbsp;km groot un grotendeels instört is. De süüdliche Deel vun de Krater liggt 180 bet 200&nbsp;m höger as de Rest. Na de ''Tanzania National Parks Authority'' un de [[UNESCO]] is de Kibo {{Hööchd|5895}} hoog.<ref name="UNESCO">UNESCO: [https://whc.unesco.org/en/list/403 Kilimanjaro National Park]. [https://web.archive.org/web/20230801103954/https://whc.unesco.org/en/list/403 Archiv] vun’n 1.&nbsp;August 2023. (engelsch)</ref><ref name="TNP">{{Internetquelle |url=http://www.tanzaniaparks.com/kili.html |titel=The official site of the Tanzania National Parks -Mount Kilimanjaro National Park |abruf=2025-10-31 |sprache=en }}</ref> De Höögd geit op de Tied torügg, as de ''Ordnance Survey'', de [[Kartografie|kartograafsche]] Deenst vun dat [[Verenigt Königriek]] den Barg vermeten het. As Forscher den Barg later meten, kemen anner Resultaten ruut. 1999 meten Forscher to’n Bispeel 5892&nbsp;m, 2008 kemen se op 5891&nbsp;m un 2014 op 5888&nbsp;m.<ref>{{Internetquelle |autor=Pascal Sirgu, Nicolas J. Cullen, Jorge Filipe Dos Santos |url=http://ceur-ws.org/Vol-1142/paper12.pdf |titel=The new digital orthometric elevation model of Kilimanjaro |werk=Research@Locate’14 |hrsg= |datum=2014 |abruf=2025-10-26 |sprache=en}}</ref> Anner bekannte hoge Punkten op de Kraterrand sünd de ''Gillman’s Point'' un ''Stella Point,'' de je 5700 un 5752&nbsp;m över de See liggt. Westen vun de Kraterrand liggt de 4640&nbsp;m hoge ''Lava Tower'', den Kibo sien höögste Topp buten de Kraterrand.<ref name="machame">MountKilimanjaroGuide.com: [https://web.archive.org/web/20160304192908/http://www.mountkilimanjaroguide.com/kilimanjaro-machame.html Climbing Mount Kilimanjaro on the Machame Route], [https://web.archive.org/web/20160324043823/http://www.mountkilimanjaroguide.com/kilimanjaro-marangu.html Climbing Mount Kilimanjaro on the Marangu Route] (engelsch)</ref> Vöör rund 100.000&nbsp;Jaren Tied stört een Deel van den süüdwestlichen Krater in. De Bröök, de so in’n Kraterrand opkamen is, dreegt vundaag den Naam ''Western Breach''; de Slucht daar neern heet ''Great Barranco''.<ref>Alex Stewart: ''Kilimanjaro: A Complete Trekker's Guide.'' Cicerone Press Limited: 2012, S. 100.</ref> Binnen de Kibo sienen gröttsten Krater liggt een tweden, kringförmigen Krater mit enen Döörmeter vun 1,3&nbsp;km. Düsse Krater kreeg 1954 vun de Briten de Naam Reuschkrater, na de düütsche Misschonaar [[Richard Reusch]], de fievuntwintig Maal op de Kibo ropstegen is.<ref name="volga">{{Internetquelle |url=http://cvgs.cu-portland.edu/history/biographies/bio.cfm?id=529 |titel=The Center for Volga German Studies at Concordia University |abruf=2025-11-06 |sprache=en }}</ref> De Kibo is mit de Mawenzi verbunnen. Düt Streek is rund 3,6&nbsp;km² groot, liggt rund 5000&nbsp;m hoog un is so de gröttste alpine [[Tundra]] in’t troopsche Afrika.<ref name="quinn">Joyce A. Quinn, Susan L. Woodward:''[https://web.archive.org/web/20160403165616/https://books.google.nl/books?id=ErkxBgAAQBAJ&pg=PA495&lpg=PA495&dq=ASH+PIT+KILIMANJARO&source=bl&ots=turIs1ePfx&sig=6JSwqQaEeDdJMdQbQrR75wV8sSc&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjB66r6zNLLAhXGqxoKHeE1AuA4FBDoAQgbMAA#v=onepage&q=ASH%20PIT&f=false Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features]'' (2015, ABC-CLIO)</ref> <gallery mode="packed" caption="Markante Punkten op de Kibo"> Bild:Mount Kilimanjaro Summit photomap-nl.svg|Foto vun baven Bild:Lava Tower.jpg|Lava Tower Bild:Lascar Amazing landscape - Descending from the summit (4468190865).jpg|Western Breach Bild:View of Gillmans point and Stella point Mt. Kilimanjaro.JPG|Gillman’s Point Bild:Uhuru Peak Mt. Kilimanjaro 1.JPG|Uhuru Peak Bild:Kilimanjaro (paulshaffner).jpg|De Kibo </gallery> === Mawenzi === [[Bild:Mawenzi 2009.jpg|thumb|De Mawenzi ]] De Mawenzi is een verlöschten Vulkaan un na de Kibo un de [[Mount Kenya]] de drüdd höögste Bargtopp vun Afrika. De Sieden vun de Mawenzi sünd stark verweddert un an de Oostsied is de ole Flank heel instört. De Häng vun de Mawenzi sünd to steil, so dat kene Gletschers den Barg bedecken köönt. In’n Noordoosten liggt twee depe Sluchten: de Oost-Barranco un de West-Barranco. Ook de Kraterrand is stark verweddert; an de Noordsied is he sogaar heel verswunnen. De Krater het so uut de Lucht bekeken de Form vun enen [[Hooviesen]] kregen. Vun de Kibo is alleen de höögste westliche Kraterrand to seen. So liekt de Barg meer enen Steenhümpel as enen Vulkaan. De höögste Punkt op de Kraterrand is de 5149&nbsp;m hoge ''Hans Meyer Peak''. Anner hoge Punkten sünd de ''Purtscheller Peak'' (5120&nbsp;m) un de ''South Peak'' (4958&nbsp;m).<ref>{{Internetquelle |url=http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/appearance/ |titel=Appearance - Climb Mount Kilimanjaro |abruf=2025-10-26 |sprache=en}}</ref> == Geologie == [[Bild:Mount Kilimanjaro Geology map-nl (crop).svg|420px|duum| '''Shira'''<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#b00000|TEXT=Platzkegelagglomeraat}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff4141|TEXT=Shira Ridge Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffa5a5|TEXT=Anner Lavaströöm}}<br/> '''Kibo'''<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#005600|TEXT=Inner Crater Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#009500|TEXT=Caldera Rim Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1fe21f|TEXT=Lent Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#8dff41|TEXT=Lava Tower Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#aade87|TEXT=Rhomb Porphyry Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d3f18c|TEXT=[[Lahar (Vulkanologie)|Lahar]]s}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#003cff|TEXT=Mawenzi-Eruptschoonszentrum}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#2a7fff|TEXT=Neumann Tower-Mawenzi Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#82daf0|TEXT=Anner Lavaströöm}}<br/> '''[[Parasitische Kegel]]s'''<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff7d00|TEXT=Eruptschoonszentrum}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffeeaa|TEXT=Lavaströöm}}<br/> '''Överige'''<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#666666|TEXT=[[Präkambrium|präkambrische]] [[Sockel (Geologie)|Sockel]]}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d9d9d9|TEXT=Lahars vun [[Mount Meru]]}} ]] === Allgemeen === [[Bild:Great Rift Valley map-de.svg|thumb|rechts|Vereenfachte geoloogsche Kaart vun’n afrikaanschen Gravenbröök mit de wichtigsten Vulkaans langs de tokümstige Platengrenz]] De dree Vulkanen, de tohoop den Kilimandscharo billt, sünd een Deel vun’n [[Gregorygraven]], een [[Gravenbröök]], de sik vun [[Äthiopien]] bet Tansania streckt. De Gregroygraven is de ööstliche Deel vun’n [[Afrikaansche Gravenbröök|afrikaanschen Gravenbröök]], an den de [[Afrikaansche Plaat]] in twee Platen uteenbrickt.<ref name="Beccaluva">Luigi Beccaluva, Gianluca Bianchini, Marjorie Wilson: ''[https://web.archive.org/web/20210806164629/https://books.google.ca/books?id=CUOFd9ktH2cC&pg=PA38&hl=en Volcanism and Evolution of the African Lithosphere]'' (2011, Geological Society of America)</ref> In’t Ümland vun’n Kilimandscharo liggt daarüm ook veel aktive Vulkaans, as [[Mount Meru]] un [[Ol Dinyo Lengai]], un verlöscht Vulkaans, as de [[Ngorongoro]]. Dat Kilimandscharo-Massiv is as enen Vulkaan mit jede Eruptschoon, bi de sik Lava un [[Vulkanit|Vulkanitstenen]] aflagern, lütt bi lütt wussen, denn deelwies verweddert, bet dat de Barg siene Form vundaag kregen het. Opstunds köönt Geologen an de Böverflach vun de dree Vulkaans je na Öller un Kompositschoon negen Lavagruppen ünnerscheden. Indem dat se verscheden Lavagruppen dateert hebbt, kregen de Vulkanologen ruut woans de Kilimandscharo in’n Verloop vun rund 2&nbsp;Millionen Jaren ranwussen is. De exakten Tiedpunkten vun de verscheden Eruptschonen blievt man unseker. De Fraag, of de dree Vulkanen ene gemeensame Magmakamer hebbt, is ook noch apen.<ref name="non3">Philippe Nonnotte, u. a., S. 3</ref> Opstunds is Kibo een aktiven, man inslapen, Vulkaan. De Mawenzi un de Shira sünd verlöscht. === Shira === De Geschicht vun de Kilimandscharo begunn, as de Shira vöör rund 2,3&nbsp;Millionen Jaren dat eerste Maal uutbraken is. De Shira wuss in siene Tied as aktiven Vulkaan op 4900 bet 5200&nbsp;m ran. Kort nadem dat de Vulkaan vöör rund 1,9&nbsp;Millionen Jaren verlöscht is, is de nöördliche Barghang instört. Later störten ook anner Delen vun de Krater in. De hüdige tackige Bargkamm is dat verweddert Överblievsel vun de westliche un süüdliche Kraterflank.<ref name="non13">Philippe Nonnotte, u. a.: S. 13</ref> Sachtens is dat Shiraplateau een Rest vun de Vulkaankrater, de in’n Verloop vun de Tied instört is un eerst ene [[Caldera]] formt het. As later de Kibo uutbraken is, het de Lava vun de benavert Vulkaan de Caldera opfüllt. De Shira un de Kibo hebbt twee Gruppen magmaatsche Steen, de sik op dat Plateau aflagert het: Dat Platzkegelagglomeraat in de Midd un de Shira Ridge Group op de noordwestliche Sied. Dat Platzkegelagglomeraat besteit uut [[Basalt]] mit lütte Andelen [[Dolorit]] un [[Plutonit|plutonietschen]] Steen. Magma uut düsse Steen is taag, kann nich so dull fleten un warrt gau fast, so dat ene steile Kegelform ranwasst. De Shira Ridge Group besteit uut [[Pyroklastisch Steen|pyroklastische]] Steen as [[Basantit]] un [[Tephrit]].<ref name="non13" /> === Mawenzi === Nadem dat de Shira verlöscht weer, duur dat rund 900.000&nbsp;Jaren, bet wedder ne’e vulkaansche Aktivität opkeem. Twee grote Uutbrekens oosten vun de verlöscht Shira formen denn de Mawenzi. Dat eerste Maal bröök de Mawenzi vöör rund 492.000&nbsp;Jaren uut un het de Neumann Tower-Mawenzi Group formt, de uut [[Basalt]] un [[Trachit]] besteit. Dat anner Maal bröök de Mawenzi vöör rund 448.000&nbsp;Jaren uut un form dat Mawenzi-Eruptschoonszentrum'','' ene Lavagrupp, de sik grotendeels uut [[Pyroklastisch Steen|pyroklastisch]] [[Breccie]] tohoopsett. === Kibo === De Anfang vun de vulkaansche Aktivität, de den Kibo formt het, is unseker. Na Ansicht vun enigen Geologen begunn de Kibo vöör rund 1&nbsp;Millionen Jaren rantowassen.<ref name="non14">Philippe Nonnotte, u. a.: S. 14</ref> Dat will seggen, dat de Kibo sachtens tiedgliek mit de Mawenzi ranwussen is. De Böverflach vun de Kibo besteit uut fiev verscheden [[Magmaatsche Steen|magmaatsche]] Steen, de in ene Tied twüschen 482.00 un 150.00&nbsp;Jaren opkemen: de Lava Tower Group, de Rhomb Porphyry Group, de Lent Group, de Caldera Rim Group un de Inner Crater Group. Fastworrn Lava bedeckt heel den Kibo; alleen in de Wänn vun de Great West Notch un de Kibo Barranco kaamt [[Bank (Geologie)|Banken]] vun [[Sedimentit|Sedimentsteen]] an de Böverflach. [[Obsidian|Obsidiaan]] an de Böverflach givt den Kibo sien swart Uutseen.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/kilimanjaro-geology/ |titel=Kilimanjaro geology - Climb Mount Kilimanjaro |abruf=2025-10-26 |sprache=en-US }}</ref> De öllste Lavaformartschoon is de Lava Tower Group, de sik to’n groten Deel uut [[Vulkanit|vulkanietsch]] [[Tephrit]] un [[Phonolit]] mit [[Phenokristen]] uut [[Natrium]] tohoopsett. Dat Öller vun een vun de [[Dyke|Dykes]] in Lava Tower Group schätt Geologen op 482.000&nbsp;Jaren.<ref name="non2">Philippe Nonnotte, u. a.: S. 2</ref> Vöör 460.000 bet 360.000&nbsp;Jaren keem na ene Eruptschoon de Rhomb Porphyry Group, de uut Phonolit besteit, op. De anner Eruptschoon is de Oorsprung vun de Lent Group, de ook uut Phonolit mit Phenokristen binnen besteit, an de Noordwestkant vun de Kibo to seen is un den Grund vun de Bargkamm twüschen den Kibo un den Mawenzi formt.<ref name="non7">Philippe Nonnotte, u. a.: S. 7</ref> De Kibo kreeg sien Uutseen vundaag bi ene Eruptschoon vöör 274.00 bet 170.000&nbsp;Jaren, nadem dat de uuthardt Lavaströöm de Caldera Rim Group formen. Se besteit uut [[Porphyr]] un Phonolit. De Krater vun düsse Eruptschoon is later instört un form de hüdige Kaldera. Bi düsse Eruptschoon billen sik man ook över 250 lütte Kegels vun [[Flankenvulkaan|Flankenvulkanen]] op de Noordwest- un Süudoosthang vun de Kibo. De Inner Crater Group besteit uut Phenokristen mit dat Mineraal [[Aegirin]].<ref name="non7">Philippe Nonnotte, e.a.: S. 7</ref> [[Bild:Reuschkrater.jpg|duum|rechts|De Reuschkrater op’n Topp vun de Kilimandscharo mit de Ash Pit in’t Zentrum]] De leste bekannte vulkaansche Aktivitäät vun de Kibo weer in’n 18.&nbsp;Jhd in de Midd vun de Reuschkrater. Hierdöör het sik in ene trechterformige Kuul Asch aflagert, de vundaag as Ash Pit bekannt is. De Kuul het enen Döörmeter vun 400&nbsp;m un is rund 150&nbsp;m deep. Unner de Reuschkrater liggt ene Magmakamer. Lichte vulkaansche Aktivitäät is ook vundaag noch in de Ash Pit to seen. De Temperatuur kann hier op 70&nbsp;°C stegen un [[Fumarol|Fumarolen]] stööt [[Swevel|Swevelgasen]] uut.<ref name="quinn"/> == Klima == För dat Klima vun de Kilimandscharo speelt de Höögd un siene isoleert Laag ene wichtige Rull. Över Dag stiegt [[Hangwind|Hangwinn]] langs de Flanken op, ’s nachts weit [[Fallwind|Fallwinn]] vun de Toppen daal. De Winn neemt op de siederen Barghäng enen starkeren Inflood as op de steileren Häng. De Noordhäng sünd allgemeen steiler, so dat sik dat Klima hier ook vun dat an de Süüdkant ünnerscheedt. [[Bild:ITCZ Kilimanjaro.png|duum|rechts|De [[intertroopsche Konvergenzzoon]] in’n:<br>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff8499|TEXT= Juli}} <br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#81c3fd| Januar}} ]] Een annern Ümstand, de dat Klima vun de Kilimandscharo beinfloodt is de [[intertroopsche Konvergenzzoon]] (kort ITCZ), een semi-permanent [[Deepdruckrebeed]], dat parallel an de [[Äquater]], so as enen [[Liefreem|Lievreem]] rund üm de [[Eer]], hangt. De Warms vun de [[Sünn]] in’n [[Tropen]] warmt de Lucht op, so dat se opstiggt, de Luchtdruck afnimmt un de Lucht unstabil warrt. De Folg is veel [[Nedderslag]], de faken tohoop mit [[Unwedder]] optreden doot. De Kilimandscharo het elk Jaar twee Regen- un twee Dröögtieden. De verscheden Tieden sünd de Folg vun de Wies in de sik de ICTZ beweegt. In Tied twüschen Februar bet Mai beweegt sik de Konvergenzzoon över Tansania na Noord to. De Kilimandscharo kriggt in düsse Tied veel Nedderslag af. Wenn de ICTZ nu na Noord to vöörbitrocken is, warrt Süüdoostwinn vun de [[Indische Ozeaan]] ansuugt. De Kilimandscharo is dat eerste grote Bargmassiv, dat de de fuchten Winn op eren Weg över de platte Savann stoppt. Dat Bargmassiv dwingt de Winn na baven, wo de Fuchtigkeid in de Lucht döör de ringe Temperatuur un Luchtdruck kondenseert un denn as [[Regen]], [[Snee]] oder [[Hagel]]koorns daalfallt. Wegen de Richt uut de de Wind weit, kriegt de Süüdhäng veel meer Nedderslag af as de Noordhäng. Daarna folgt vun Juli bet Oktober de dröögste Tied vun’t Jaar. De Deepdruckreem liggt denn to wied in’n Noorden un sorgt nich meer för Regen. In’n November un Dezember folgt de twede Regenperiood, wenn de ICTZ wedder na Süüd to treckt. Achter de Deeldruckreem warrt nu Winn uut Noordafrika ansuugt. Düsse Winn hebbt de fuchte Lucht avers al grotendeels över dat Fastland verloren un afregent, wenn se bi’n Kilimandscharo ankaamt. Daarüm fallt in de twede Regentied ook minner Nedderslag as in de eerste Regentied. In’n Januar folgt denn ene korte Dröögtied.<ref name="SinghSingh2011" /> De sieden Süüdhang vun de Kilimandscharo kriegt meer Nedderslag af, as de Noordhäng. De Nedderslag dat Jaar över liggt an de Süüdkant bi 800 bet 900&nbsp;ml in de legeren Regionen un 1500 bet 2000&nbsp;ml op ene Höogd vun 1500&nbsp;m. In’n Hangwoold op 2000 bet 2300&nbsp;m fallt rund 3000&nbsp;ml Nedderslag dat Jaar över. Baven de [[Boomgrenz]] fallt man düüdlich minner Nedderslag: Hier sünd dat man rund 200&nbsp;ml.<ref name="PlantEcology2">Andres Hemp: ''[https://www.researchgate.net/profile/Hemp_Andreas/publication/227232425_Introduced_plants_on_Kilimanjaro_tourism_and_its_impact/links/0a85e53be4703e41aa000000.pdf Introduced plants on Kilimanjaro: tourism and its impact]''. In: ''Plant Ecology''. Vol.&nbsp;197 (2007), Issue&nbsp;1, S. 17–29. ([https://web.archive.org/web/20150924131520/https://www.researchgate.net/profile/Hemp_Andreas/publication/227232425_Introduced_plants_on_Kilimanjaro_tourism_and_its_impact/links/0a85e53be4703e41aa000000.pdf Archiv])</ref> Een groten Deel vun de Nedderslag in de [[afroalpin|afroalpin]]e Zoon fallt as Snee un Hagelkoorns daal, wo de gröttste Deel vun later wedder verdampt. Alleen op de [[Gletscher]]s blievt Snee un Hagel heel dat Jaar över liggen.<ref name="SinghSingh2011">Vijay P. Singh, Pratap Singh, Umesh K. Haritashya: ''[https://web.archive.org/web/20170223173751/https://books.google.com/books?id=mKKtQR4T-1MC&pg=PA673 Encyclopedia of Snow, Ice and Glaciers].'' Springer Science & Business Media 2011</ref><ref name="TraceElements">P. Gabrielli, D. R. Hardy, N. Kehrwald, M. Davis, G. Cozzi, C. Turetta, C. Barbante, L. G. Thompson: ''[//www.researchgate.net/profile/Natalie_Kehrwald/publication/261331494_Deglaciated_areas_of_Kilimanjaro_as_a_source_of_volcanic_trace_elements_deposited_on_the_ice_cap_during_the_late_Holocene/links/0f317533e6b1d43308000000.pdf Deglaciated areas of Kilimanjaro as a source of volcanic trace elements deposited on the ice cap during the late Holocene]''. In:Quaternary Science Reviews. 2014, Vol. 93, Issue1, S. 1–10, DOI:10.1016/j.quascirev.2014.03.007 ([https://web.archive.org/web/20150924140804/https://www.researchgate.net/profile/Natalie_Kehrwald/publication/261331494_Deglaciated_areas_of_Kilimanjaro_as_a_source_of_volcanic_trace_elements_deposited_on_the_ice_cap_during_the_late_Holocene/links/0f317533e6b1d43308000000.pdf Archiv])</ref> De Temperatuur op de Kilimandscharo geit mit de Höögd düchitg daal. An de Bargfoot kann de Temperatuur baven de 30&nbsp;°C stiegen,<ref name="stewart20" /> de Döörsnidstemperatuur op Höögd vun Krater vun de Kibo liggt bi −7&nbsp;°C. Wenn dat Gletscheries ’s nachts döör [[Warmsstralen]] extreem afköölt, kann de Temperauur op de Böverflach sogaar bet op −27&nbsp;°C daalgaan.<ref name="SinghSingh2011" /> == Hydrologie == === Strööm === Op de Kilimandscharo liggt ook de Borns vun verscheden Strööm, besünners op de nattere Süüdsied. De Strööm vun de Kilimandscharo sünd wichtig de Savannen ümto un de Natschonaalpark Amboseli, rund 40&nbsp;km vun de Barg af, to bewatern.<ref name="amboseli">{{Internetquelle |url=http://www.amboseli.com/ |titel=Amboseli Kenya {{!}} Unbiased, informative and accurate information. |abruf=2025-10-27 |sprache=en}}</ref> Een Deel vun de Strööm fleet in’n Süüdoosten mit de [[Lumi]], de op de [[Mount Erebus|Mount Meru]] sienen Born het, tohoop. De Lumi münnt wedder in de [[Pangani]], enen wichtigen Waterborn för heel Tansania.<ref name="lea">Léa Sébastien: ''The Chagga people and environmental changes on Mount Kilimanjaro: Lessons to learn''. In: ''Climate and Development''. Band 1 (2010), Uutgaav 2, S. 364–377 ([https://hal.archives-ouvertes.fr/file/index/docid/985803/filename/article_hal_-_Chagga_people_Kilimanjaro.pdf|doi=10.3763/cdev.2010.0055|accessdate=18 online],13. April 2016 [ https://web.archive.org/web/20160413161459/https://hal.archives-ouvertes.fr/file/index/docid/985803/filename/article_hal_-_Chagga_people_Kilimanjaro.pdf Archiv]</ref> Op de Kilimandscharo liggt ook de Born vun de [[Weruweru]], enen Bargstroom, de in de [[Kikuletwa]] affleet. === Gletschers === De Gletschers vun Ieskapp vun de Kibo sünd de enige Gletschers in Tansania. De Kapp tellt twölv verscheden Gletschers un dree Iesfeller, de üm de Reuschkrater rüm liggt. Döör de vulkaansche Aktivitäät kümmt binnen de Rand vun de Krater keen blieven Ies vöör. De Gletschers vun de Kibo sünd de Arrowgletscher, de Ballettogletscher, de Barrancogletscher, de Crednergletscher, de Deckengletscher, de Diamondgletscher, de Furtwänglergletscher, de Heimgletscher, de Kerstengletscher, de Little Penckgletscher, de Ratzelgletscher un de Rebmanngletscher.<ref name="Glaciers of Middle East" /> Döör de relativ ringe Dickde vun de Gletschers schuuvt se sik, anners as de dickeren Gletschers in küllere Streken, nich de Häng daal.<ref name="TraceElements" /> Fröher harr de Kilimanjaro man alleen een Iesfeld, dat de Gletschers versorg. 1962 scheed sik döör dat Afsmölten vun de Ieskapp dat [[Southern Ice Field]] vun de Rest af. 1975 spleet sik de Rest vun dat Iesfeld in dat [[Eastern Ice Field]] un dat [[Northern Ice Field]].<ref name="Retreat" /> De hele Iesmass op de Kibo weer in de verleden Tied veel grötter. Üm 1890 weren noch rund 20&nbsp;km² mit Ies bedeckt. Dat Ies bedeck de hele Kaldera, uutbenamen de Reuschkrater un de Western Breach. An de süüdlichen un westlichen Häng harr de Ieskapp noch Uutlöpers.<ref name="Kaser" /><ref name="Glaciers of Middle East">{{Internetquelle |autor=James A. T. Young, Stefan Hastenrath |url=http://pubs.usgs.gov/pp/p1386g/africa.pdf |titel=Glaciers of Africa |hrsg=U.S. Geological Survey Professional Paper |abruf=2025-10-26 |sprache=en}}</ref> Al twüschen sienen Expeditschonen 1887 un 1889 seeg de düütsche Afrikaforscher [[Hans Meyer (Afrikaforscher)|Hans Meyer]], dat de Gletschers op de Kibo torügggaat un see vööruut, dat de Ieskapp binnen wenige Jaren verswunnen ween schall. För dat Smölten vun de Ieskapp givt dat verscheden Grünn. De ene Grund is de [[Globale Upwärmen|Klimawannel]] mit anstiegen Temperaturen sied de [[industrielle Revolutschoon]],<ref name="TraceElements" /> de anner Grund is sachtens dat de Luchtfuchtigkeid in de ICTZ afneemt.<ref name="Kaser" /> Twüschen 1912 un 1953 neem de Ümfang vun de Ieskaap in’n Middel 1,1 % dat Jaar af. Veer Gletschers, de bet in’t 20.&nbsp;Jhd. bestünnen, sünd nu al afsmolten: de Drygalskigletscher, de Great Penckgletscher, de Uhliggletscher un de Little Barrancogletscher.<ref name="Glaciers of Middle East" /> De Arrowgletscher is vundaag de Rest vun de Barrancogletscher.<ref name="Retreat" /> In de Tied vun 1953 bet 1989 steeg de jöörliche Afnaam op 1,4&nbsp;%. Twüschen 1989 un 2007 steeg de Afnaam op 2,5&nbsp;%.<ref name="unabated">L. G. Thompson, H. H. Brecher, E. Mosley-Thompson, D. R. Hardy, B. G. Mark: ''Glacier loss on Kilimanjaro continues unabated''. In: ''[Proceedings of the National Academy of Sciences]]'', Bd. 106, Uutgaac 47, S. 19770–5, 2009, DOI: 10.1073/pnas.0906029106 [https://www.pnas.org/content/106/47/19770.full], opropen den 18. april 2016|archiefdatum=8 februari 2021|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210208123238/https://www.pnas.org/content/106/47/19770.full%7Cdodeurl=no}}</ref> In de Tied twüschen 1912 un 2011 verswunn meest 85&nbsp;% vun de Ieskapp, so dat de Gletschers tohoop bloots noch 1,75&nbsp;km² bedeckt.<ref name="Retreat">{{Citeer journal|author=N. J. Cullen, P. Sirguey, T. Mölg, G. Kaser, M. Winkler, S. J. Fitzsimons|title=A century of ice retreat on Kilimanjaro: the mapping reloaded|journal=The Cryosphere|date=2013|volume=7|pages=419–431|doi=10.5194/tc-7-419-2013|url=http://www.the-cryosphere.net/7/419/2013/tc-7-419-2013.pdf|format=pdf|accessdate=18 april 2016|archiefdatum=31 maart 2017|archiefurl=https://web.archive.org/web/20170331134637/http://www.the-cryosphere.net/7/419/2013/tc-7-419-2013.pdf|dodeurl=no}}</ref> Toeerst weren de Lüüd besorgt, dat de Strööm vun de Kilimandscharo uutdröögt, wenn de Gletschers afsmölt. Dat Water in de Strööm is man grotendeels keen Smöltwater, man stammt vun de Nedderslag, de sik in’n Hangwoold sammelt.<ref>{{Citeer journal|url=http://lindseynicholson.org/wp-content/uploads/2011/07/Moelg-et-al.-2013.pdf|title=East African glacier loss and climate change: Corrections to the UNEP article ‘‘Africa without ice and snow’’|author=Georg Kaser, Thomas Mölg, Nicolas J. Cullen, Douglas R. Hardy, Michael Winkler, Rainer Prinz, and Lindsey Nicholson|volume=6|pages=1–6|accessdate=18 april 2016|journal=|archiefdatum=15 oktober 2014|archiefurl=https://web.archive.org/web/20141015173745/http://lindseynicholson.org/wp-content/uploads/2011/07/Moelg-et-al.-2013.pdf|dodeurl=no}}</ref> == Volksgruppen ümto == [[Bild:Mount Kilimanjaro Ethnic Groups map-nl.svg|thumb|Vollsgruppen, de üm de Kilimandscharo leevt: de [[Masai (volk)|Masai]], de [[Ngasa]] (Ongamo) un de [[Wachagga]]]] Binnen 30&nbsp;km rund üm de Kilimandscharo leven 2013 rund 300.000 Minschen. Dat is een Flach vun rund 106&nbsp;km². Binnen 100&nbsp;km oder 85&nbsp;km² üm de Barg leevt an de 2,66 Millionen Minschen.<ref name="GVP">{{Internetquelle |url=http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=222150 |titel=Global Volcanism Program {{!}} Kilimanjaro |abruf=2025-10-30 |sprache=en}}</ref> Vergleken mit de Inwanerdicht in heel Tansania (54&nbsp;Inwaners/km²) is dat Land üm de Kilimandscharo also relativ dicht besedelt.<ref>CIA: [https://web.archive.org/web/20181226012447/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html The World Factbook] (juli 2015)</ref> De Tall Inwaners nimmt jeed Jaar rund 3 % to.<ref name="lea" /> De Inwaners rund üm de Barg höört grotendeels to dree ethnischen Gruppen: de [[Masai (volk)|Masai]], de [[Ngasa]] un de [[Wachagga]]. Se bruukt de Vegetatschoon rund üm de Kilimandscharo för Timmer- un Füürholt, as Leevmiddels un Medizin. Op de fruchtbaren Barghäng boot se [[Banaan (Frucht)|Bananen]], [[Koffie]], [[Bohn|Bonen]], [[Sünnbloom|Sünnblomen]], [[Avocado|Avocados]] un [[Eukalyptus]] an. === Masai === [[Bild:Masai village, Amboseli National Park 2010 1.JPG|thumb|[[Masai (volk)|Masai]] in’n [[Natschonaalpark Amboseli]]]] Al dusende Jaren lang leven de Masai, een [[Nomade|nomadisch]] Volk vun Veehöders, an de Kilimandscharo. Vöör rund dusend Jaren trocken grote Gruppen Masai na dat fruchtbare Land rund üm de Vulkanen in de afrikaansche Gravenbröök un hebbt sik in de Savann noorden, westen un oosten vun de Kilimanjaro daallaten.<ref name="waller" /> Nadem dat to’n Beginn vun dat 20.&nbsp;Jhd. Börgerkriegen geven harr un de Veepest uutbraken weer, trocken veel Masai vun dat Bargmassiv weg.<ref>John Iliffe, S. 143.</ref> In de Tied wurr ook dat Rebeed in’n Noorden vun de Kilimandscharo as Reservaat för Masai uutwiesen, de hüdige [[Natschonaalpark Amboseli]].<ref name="amboseli" /> In de 1940-er Jaren weren de meesten Masai uut dat Rebeed twüschen de Kilimandscharo un [[Mount Meru (vulkaan)|Mount Meru]] verswunnen.<ref>Jonathan S. Adams, Thomas O. McShane: ''[https://web.archive.org/web/20160420213241/https://books.google.nl/books?id=GWtWDN0BWt0C&hl=nl&source=gbs_navlinks_s The Myth of Wild Africa: Conservation Without Illusion]'' (1996, University of California Press)</ref> Opstunds leevt ene lütte Antall Masai in dat Rebeed westen un noordwesten vun de Kilimandscharo. Anfangs leven se vun de Veetucht. As de Veebestand to dalen anfangen is, hebbt se op [[Ackerbo]] ümstellt.<ref>Maasai-association.org: [https://web.archive.org/web/20200518202543/http://www.maasai-association.org/maasai.html The Maasai People]</ref> === Ngasa === De [[Ngasa]], ook Ongama heten, sind ene ethnische Grupp, de sik för rund dusend Jaren vun de Masai afspleten het un na dat Rebeed üm de Kilimandscharo trocken is. Se maken de Barghäng ümto oorbaar un begünnen den Ackerbo üm den Barg. As de Chagga na de Kilimandscharo kemen, hebbt de twee Volksgruppen verscheden kulturelle un religiöse Traditschonen vun eenanner övernamen.<ref name="shoup" /> Een groot Deel vun de Ngasa güng ook in de Wachagga op.<ref name="ehret">Christopher Ehret, Merrick Posnansky: ''[https://web.archive.org/web/20160420231402/https://books.google.nl/books?id=kJMFMpoHuVgC&hl=nl&source=gbs_navlinks_s The Archaeological and Linguistic Reconstruction of African History]'' (1982, University of California Press)</ref> Opstunds leevt man noch een paar dusend Ngasa in’n Noordoosten vun de Kilimandscharo. Eer oorspründlich [[Nilotische Spraken|nilootsche Spraak]], dat [[Ngasa (Spraak)|Ngasa]], hebbt se man opgeven un de Bantuspraak vun de Chagga övernamen.<ref name="waller">Richard D. Waller: ''[https://web.archive.org/web/20160420235148/https://books.google.nl/books?id=pJ1BZbgF8IEC&hl=nl&source=gbs_navlinks_s Being Maasai: Ethnicity & Identity in East Africa]'' (1993, James Currey Publishers)</ref> === Chagga === De gröttste Volksgrupp an’n Kilimandscharo sünd de [[Chagga (Volk)|Chagga]] oder Wachagga, de sik besünners in’n Oosten vun’n Barg daallaten hebbt. Se sünd de Nakamen vun Bantuvölker, de twüschen dat 11. un 15.&nbsp;Jhd. in groten Tallen in’t hüdige Tansania ankemen. De Bantu bröchen dat Weten üm de Ackerbo mit un laten sik för den [[Banaan (Frucht)|Bananenanbo]] an de Barghäng vun de Kilimaandscharo daal. De Volksgruppen, de an de Barghäng leven hebbt, de Massai un Ngasa uutbenamen, heel an de Chagga assimileert. De Chagga hebbt man ook wedder Traditschonen un Techniken vun düsse Volksgruppen övernamen.<ref name="iliffe23">John Iliffe, S. 23.</ref> Vun 1910 an af spezialiseren se sik steeds meer op den [[Koffie|Koffieanbo]], as een wichtig Exportprodukt.<ref>John Iliffe, S. 144; Andreas Hemp, S. 9.</ref> [[Bild:Chaga hut.jpg|thumb|Ene traditschonelle Hütt vun de Chagga]] Na [[Hans Meyer (geograaf)|Hans Meyer]] weer [[Machame]] 1889 mit 8000 Inwaners de gröttste Ansedeln vun de Chagga. Mit je 3000 Inwaners folgen [[Moshi]] un [[Marangu]]. Jede Familie harr enen lütten Hoff mit twee oder dree lütten Strauhütten un enen Koornspieker. Opstunds is Moshi mit rund 200.000&nbsp;Inwaners de gröttste Stadt vun de Chagga. De meesten Chagga hier leevt in moderne Hüüs, man de traditschonellen Hütten sünd ook noch wieder op de Afsied rund üm de Kilimandsharo to finnen. De Chagga weren een vun de eersten oostafrikaanschen Stämm, de vun christlichen Misschonaren bekeert worrn sünd. De Misschoonsscholen bröchen de Chagga ook enen Vöörsprung in de Bildung, so dat de Volksgrupp vundaag in de Poltik düchtig präsent is.<ref name="shoup" /> == Ökologie == [[Bild:Mount Kilimanjaro Vegetation photomap-nl.svg|thumb|Vegetatschoomszonen vun de Kilimandscharo]] De Kilimandscharo liggt in de [[oostafrikaansche Graven]], ene vun de söven [[afromontan]]en Zonen, in dat op’t dichtst mit Woold bedeckt Rebeed vun Tanzania. De freestaan Kilimandscharo is een „[[Sky Island]]“ un het wegen siene isoleerte Laag un hoge [[Prominenz (Geologie)|Prominenz]] ökoloogsche Zonen, de sik stark vun dat Ümland ümto ünnerscheedt. Se beedt ünnerscheedlich Planten un Deerter, daarmang velen endeemsche Aarden, Levensruum. Dat Land rund üm de Barg is [[Savann]] un Ackerland. In den Woold an de Häng vun de montane Zoon finnt sik rund de Halv vun allen [[Fattplanten]] an’n Kilimandscharo.<ref name="hemp6">Andreas Hemp, S. 6.</ref> Düsse Woold ünnerdeelt sik in Dröögwoold, troopsch Regenwoold, Bargwoold un Nevelwoold. Över de Boomgrenz is ene [[Maquis|Maquislandschop]] ranwussen. Noch höger liggt de [[Afroalpine Zoon|afroalpine]] Zoon, de typisch för de hogen Bargen in Afrika is. De Vegetatschoon hier kann grote Temperatuurünnerscheed un Dröögde af. Över de Sneegrenz in de nivale Zoon givt dat kene Vegetatschoon. Twüschen 1883 un 1995 wurrn rund üm de Kilimandscharo 154 Aarden Söögdeerter tellt. Ene grote Antall daarvun droot dat Uutstarven.<ref name="UNESCO" /> Enige Aarden sünd in de Gegend al uutstorven, so as dat [[swart Neeshöörn]], de [[Bargreetbuck]] un de [[Klippspringer]]. Ook de [[Roodhart]], de in de düütsche Koloniaaltied ansedelt wurr, is middelwiel wedder verswunnen.<ref name="mam105">J. M. Grimshaw, u. a., S. 105.</ref> In dat Rebeed sünd bina 700 Vagelaarden bekannt, vun de 17 vun’t Uutstarven bedroot sünd.<ref>Avibase: Denis Lepage: [https://web.archive.org/web/20160327175044/http://avibase.bsc-eoc.org/checklist.jsp?region=TZkl&list=howardmoore Kilimanjaro bird checklist] (2016)</ref> Daarto finnt sik tallriek Reptilien un Amphibien, de grotendeels in de Hangwoold leevt.<ref>Giulia Zancolli: [https://web.archive.org/web/20160330111333/https://opus.bibliothek.uni-wuerzburg.de/frontdoor/index/index/year/2014/docId/9179 Amphibian diversity along the slope of Mount Kilimanjaro: from species to genes] (Würzborg, 2013), iNaturalist.org: [https://web.archive.org/web/20160328103423/https://www.inaturalist.org/check_lists/12142-Kilimanjaro-Check-List?page=1&view=taxonomic Kilimanjaro Check List], Reptile Database: [https://web.archive.org/web/20160329143947/http://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?location=kilimanjaro&submit=Search Distribution: Kilimanjaro]</ref> === Ümland === Dat Ümland rund üm de Kilimandscharo liggt an de Süüdsied op 700 bet 1110&nbsp;m un an de Noordsied op 1400 bet 1600&nbsp;m. Dat Land ümto is grotendeels Savann un Ackerland, dat sik besünners an de süüdliche Bargfoot liggt. De apen Savannen üm de Kilimandscharo sünd warm un dröög mit regelmatigen Bränn, de ook vun de Lüüd in’t Ümland leggt warrt, dat se Weidland in de Savann schapen köönt. Dat Ümland is recht fruchtbaar un het ene grote Biodiversitäät. Dat liggt an de Bargströmen, de in de [[Monsuun]]tied vun de Kilimandscharo in’t Ümland fleet. In Savanne maakt Gras den groten Deel vun de Vegetatschoon uut, so as dat inheemsche [[Kikuyugras]] un dat insleept [[Rispengras]].<ref name="PlantEcology2" /> Twüschen dat Gras wasst [[bedecktsadige]] Planten so as [[Usambara-Klover]], [[Kilimandscharo-Harpenstrüük]], de [[Kilimandscharo-Wooldreev]], de [[Pterolobium stellatum|Redwing]] un insleppte Aarden so as [[Himalayaklover]] un de [[indische Cesalpinie]]. Daartwüschen staat ok Bööm un Strüük as de [[afrikaansche Apenbroodboom]], [[Senegalien]], [[Trumpetenboomplanten]] un [[Schermakazien]]. Nöger bi de Bargfoot is de Boomvegetatschoon dichter. Hier wasst ook verscheden [[Akazien]], [[Langfadens]], [[Myrobalanen]] un [[Steernbüsch]]. Typische Planten, de langs de Bargströöm an de Foot vun de Süüdhang vöörkaamt, sünd [[Fiegenplanten]] un [[Sepenboomplanten]]. <gallery> Bild:Starr 020911-0028 Pennisetum clandestinum.jpg|Kikuyugras<br/><small>Pennisetum clandestinuma</small> Bild:Flora of Tanzania 2497 Nevit.jpg|Redwing<br/><small>Pterolobium stellatum</small> Bild:Baobab and elephant, Tanzania.jpg|Apenbroodboom</br><small>Adansonia digitata</small> Bild:Acacia tortilis 1.JPG|Schermakazie<br/><small>Vachellia tortilis</small> Bild:Acacia mellifera, habitus, Steenbokpan, a.jpg|Senegalie<br/><small>Senegalia mellifera</small> </gallery> Bekannt is de Savann üm de Kilimandscharo för de [[Afrikaansch Elefant|afrikaanschen Elefanten]], de in de Regentied hunnerde Kilomters wied na de Barg wannert. Al de düütsche [[Johannes Rebmann]] bericht 1848 vun de Elefanten rund üm de Kilimandscharo.<ref name="mam118">J. M. Grimshaw, u. a., S. 118.</ref> In de Regentied kriegt de meisten Planten ne’e Blader. Dat frische Gras lockt [[Kafferbüffel]]s, [[Steppenzebra]]s, [[Thomsongazell]]en, [[Impala]]s an. [[Kirks-Dikdik]]s, [[Masaigiraff]]en un [[süüdliche Klippdass]]en freet de Bläder un Frücht an de Bööm un Strüük. De Savanenvegetatschoon is avers nich bloots Freten, se schuult de Deerter ook. Boomgruppen sünd so een natüürlichen Levensruum för Dikdiks un Klippdassen, man ook för [[Woortenswien]]en, [[Eerdfark]]en, [[Streepmuus|Streepmüüs]] un de dree Aarden [[Galago]]s, de in dat Rebeed leevt. De Plantenfreters lockt wedder Roovdeerter an, so as [[Schakaal]]s, [[Afrikaansch Wildhund|afrikaansche Wildhunn]] un [[Stippelhyän]]en. [[Löwen]] sünd in dat Rebeed raar.<ref>Tanzania Trail Running: [https://web.archive.org/web/20160305074324/http://tanzaniatrailrunning.com/2015/04/will-i-get-eaten-by-a-lion-running-around-mount-kilimanjaro/ Will I get eaten by a lion running around Mount Kilimanjaro?] (8. April 2015)</ref> Typische Vagelaarden sünd de [[Von-der-Decken-Toko]], de [[Wittbuukturako]], de [[Griesen Büülbüül|griese Büülbüül]], de [[Wittbraularmmaker]] un de [[Bronzhonnigsuger]].<ref name="Bird" /> <gallery> Bild:Elephant and Kilimanjaro.jpg|Afrikaansch Elefant mit Kilimandscharo in’n Achtergrund</br>Loxodonta africana Bild:African Buffalo.JPG|KafferbüffelSyncerus caffer Bild:Cebra común (Equus quagga), parque nacional de Amboseli, Kenia, 2024-05-22, DD 106.jpg|SteppenzebraEquus quagga Bild:Serengeti Impala3.jpg|Mannlich Imapala Bild:2009-thom-gazelle.jpg|Thompsongazell Bild:Madoqua kirkii 174239302.jpg|Kirks Dikdik Bild:Hello, giraffe (32552607310).jpg|Massaigiraff Bild:Steppenwald-Baumschliefer im Ruaha NP 3.jpg|Steppenwooldklippdass Bild:Garnett's Galago (Greater Bushbaby).jpg|Nöördlich Riesengalago Bild:Masai Mara National Reserve 2021-09 - black-backed jackal (Lupulella mesomelas).jpg|Schakaal Bild:Hyena - Amboseli National Park, Kenya - 2014 (cropped).JPG|Stippelhyään Bild:Tockus deckeni (male) -Kenya-8.jpg|Von-der-Decken-Toko Bild:Whitebelliedgoawaybird.jpg|Wittbuukturako Bild:White-browed robin-chat (Cossypha heuglini) (52488925376).jpg|Wittbraularmmaker Bild:Bronze Sunbird (Nectarinia kilimensis) male.jpg|Bronzhonnigsuger </gallery> === Montane Zoon === De montane Zoon ümfaat dat Rebeed vun de Bargfoot bet an de Broomgrenz op 2700 bet 2800&nbsp;m. De Woold an de Barghäng maakt tohoop rund dusend Quadraatkilometer. Ene Studie vun 2005 het hier 1232 verscheden Plantenaarden tellt.<ref name="hemp6" /> An de süüdlichen Barghäng wasst ünner 1700&nbsp;m alleen Galleriewoolden un Rester vun de oorsprünglich Woold. In’n Noorden un Westen is dat Klima dröger, de Woold is man beter bewaart. De Ünnergrenz liggt hier 1100&nbsp;m. Söven Kilometers vun de nöördliche Barghang besteit uut unberöhrt Woold, de as Route för de Söögdeerter uut de [[Natschonaalpark Amboseli]] deent.<ref>J. M. Grimshaw, u. a., S. 108.</ref> Oorsprünglich weren de Woolden an de Kilimandscharo veel grötter. Se güngen man in’n Verloop vun de Tied döör Holtslag un Afbrennen verlüstig. Döör de Daalgang un dat Uuteensnieden vun den Levensruum sünd veel grote Söögdeerter uut den Woold verswunnen.<ref>William Dubois Newmark, S. 36.</ref> Op Initschatiev vun Natuurschulers weet vundaag ook de loklaen Lüüd üm de Problemen vun dat Wooldafholten, so as suren Boddem un Eroschoon. Döör nahaltig Wooldbo is de Boomgrenz in dat 20.&nbsp;Jhd. grotendeels stabil bleven. === Barghangwoold === De Barghangwoold harbargt ene grote Veelfoold an Söögdeerter.<ref name="UNESCO" /> Daar mang [[Primaten]] as de [[Diadeemmeerkatt|Diadeemmeerkatten]], de op een Höögd vun rund 2700&nbsp;m leevt. De [[Guereza]] leevt in de montane Zoon besünners in’n Noorden un Westen vun’n Barg. De [[Anubispaviaan]] treckt deep bet in nöördliche Bargwoold. Anner Söögdeerter, de in de Woold leevt, laat sik wenig seen un sünd beter sichtbaar, wenn se op Söök na Freten in de Savann treckt. Dat gellt to’n Bispeel för de [[Serval]], de [[Buschbuck]], dat [[Pinseloorswien]], de [[Wittsteertmangust]], de [[Honnigdass]] un dat [[Stickelswien]] so as ook ene grote Antaal [[Gnaagdeerter]]. De dichte Vegetatschoon büdt ook Schuul för Vagels, so as de [[Bruun Muusvagel|brune Muusvagel]], de [[Sülverwangenhoornvagel]], de [[Roodflünkenspree]], [[Flegensnappers]], de [[afrikaansche Paradiesmonarch]], [[Rüppells Larmvagel]] un verscheden [[Turako]]s.<ref name="Bird">{{Internetquelle |url=http://www.mtkilimanjarologue.com/bird-life-of-kilimanjaro |titel=Bird Life of Kilimanjaro {{!}} Mt Kilimanjaro Logue |abruf=2025-10-24 |sprache=en-US}}</ref> To de Reptilien in Hangwoold tellt [[Chamäleon]]s so as ''[[Kinyongia tavetana]]'' un ''[[Rieppeleon kerstenii]]'', de na de Kilimandscharo benöömt [[Skink]]en ''[[Leptosiaphos kilimensis]]'' un verscheden [[Slangen]], so as [[Gabunadder]], de [[Boomslang]], de [[Smallkoppmamba]] un Aarden uut dat Geslecht ''[[Thelotornis]]''.<ref name="alok">{{Internetquelle |url=http://www.mtkilimanjarologue.com/animal-life-of-kilimanjaro |titel=Animal Life Of Kilimanjaro {{!}} Mt Kilimanjaro Logue |abruf=2025-11-03 |sprache=en}}</ref> === Dröögwoold === Ünner an de Bargfoot billt Dröögwoolden enen Övergang vun de Savann to höger liggen Woolden. Hier wasst ''[[Terminalia Brownii]]'', ''[[Stereospermum kunthianum]]'' un [[Langfadens]]. Üm dat de Bööm wied uut eenanner staat, hebbt hier ook Strüük, krudige Planten un Gras Platz. Een groten Deel vun de Dröögwoold het de Ackerbo verdrängt. === Regenwoold === Baven de Dröögwoold begünnt op de nedderslagsrieken süüdlichen un ööstlichen Barghäng de troopsche Regenwoold. De jümmergrönen Bööm un Strüük sünd good an de korte Dröögperiood twüschen de Monsuuns anpasst. In de Woold herrscht Lorbeerbööm ''[[Ocotea usambarensis]]'' un ''[[Macaranga kilimandscharica]]'' uut de Wulfsmelkfamilie vöör. Anner Aarden, de veel vöörkaamt sünd ''[[Albizia schimperiana]]'', ''[[Croton megalocarpus]]'', ''[[Ilex mitis]]'', ''[[Impatiens kilimanjari]]'', ''[[Juniperus procera]]'', [[Olivenbööm]], ''[[Olea welwitschii]]'' en ''[[Prunus africana]]''. Een groten Deel vun de Regenwoold warrt för den Anbo vun [[Koffie]] un [[Banaan (Frucht)|Bananen]] bruukt. Düsse un anner insleept Plantenaarden, so as de Zypress ''[[Cupressus lusitanica]]'' verdrängt de inheemschen Bööm avers.<ref name="PlantEcology2" /> De Bargwoolden op de Süüd- un Oostsied liggt baven de Regenwoold op 2300 bet 2500&nbsp;m. Waterdamp uut de Regenwoold stiegt as Nevel in de Bargwoolden hoog un is de wichtigste Waterborn in düt Levensruum. De Boomaard, de op’t meist vöörkümmt, is de [[breedbladerige Steeniev]] op de veel [[Epiphyten]], [[Mosen]], [[Faarns]] un [[Duwock]] leevt, de veel Fuchtigkeid fasthoolt. Op de Noordsied fangt de Bargwoolden veel leger an. Hier besteit de Vegetatschoon grotendeels uut Olivenbööm, ''[[Cassipourea malosana]]'', ''[[Piper capense]]'' un [[Akanthusplanten]]. Baven de 2400&nbsp;m domineert de [[Geelholtboom]]. <gallery> Bild:Marangu-2.jpg Bild:Impatiens Kilimanjari.jpg Bild:View of the Mawenzi Mt. Kilimanjaro.JPG Bild:Mount Meru from Kilimanjaro 1.jpg </gallery> === Nevelwoolden === De Nevelwoolden liggt grotendeels im Sluchten in’n Westen, Noorden un Oosten vun de Kilimandscharo op ene Höögd vun 2500 bet 2700&nbsp;m. Dat Water stammt hier vun Waterdamp, den [[Monsuun]]wind gegen de Barghäng hoogpuust. De Nevelwoolden hebbt daarüm ene langere Dröögperiood as de Bargwoolden. In de Nevelwoolden begünnt ene Antall Bargströöm, de dör de nedderslaan Damp spiest warrt. De Bööm, de op’t meist vöörkaamt, sünd de [[oostafrikaansche Machangelboom]] op de Nordhang un [[Steenieven]] un ''[[Ocotea]]'', een Genus mang de [[Lorbeerfamilie]], op de Süüdhang.<ref name="PlantEcology2" /><ref>L. A. Bruijnzeel, F. N. Scatena, L. S. Hamilton: ''[https://web.archive.org/web/20170224001044/https://books.google.com/books?id=N6FkwMnSX8EC&pg=PA134 Tropical Montane Cloud Forests: Science for Conservation and Management]'' (2011, Cambridge University Press)</ref> De grote Deel Bööm is mit Moos un Faarnkrüder bedeckt. <gallery> Bild:Naremoru river in the rainforest near Mt Kilimanjaro.JPG|Beek in de Nevelwoold Bild:Water falls in the rainforest near Mt Kilimanjaro.JPG|Waterfall in de Nevelwoold </gallery> === Maquis === De [[Boomgrenz]] vun de Kilimandscharo liggt op 2700 bet 2800&nbsp;m. Hierbaven liggt bet to ene Höögd vun rund 4000&nbsp;m ene [[Maquis|Maquislandschop]]. De Nedderslag bedregt hier twüschen 300 un 1300&nbsp;ml dat Jaar. De Wulken hangt deep un maakt de Landschop faken nevelig. Maquis sünd keen typisch afrikaansch Biotoop. Fröher weer de Boomgrenz leger to liggen un de Nevelwoold grenz direkt an de afroalpine Zoon. Döör Wooldbränn un unkontrolleert Afholten sünd grote Delen vun de Nevelwoold un subalpine Zoon verswunnen. Op de degradeerd Boddem wuss ene jümmergröne Maquislandschop ran. De Vegetatschoon billen grotendeels brandbestännige [[Pyrophyten|pyrophyte]] Planten, as de grote [[Boomheid]]. Anner Spetschalisten sünd krudige Grasaarden so as [[Straublomen]], [[Kaangras]] un [[Swinggras]]. [[Bedecktsadigen|Bedecktsadige]] Planten in de Maquislandschop sünd de gewone [[Protea]] un [[Blöösliljen]]. Vagels in dat Rebeed sünd de [[Wittnackenraav]] un de [[Alpenseiler]]. Ook veel [[Honnigsugers]] sünd hier to finnen, de vun de Nektaar in’n Planten anlockt warrt. De [[afrikaansche swarte Pullaadler]] jaagt in de Landschop lütte Gnaagdeerter,<ref name="Bird" /> as [[griese Börstenhaarmüüs]], [[griese Klattermuus|griese Klattermüüs]] un [[Streepmüüs]]. Grote Söögdeerter sünd [[Duukbück]], de op dat Shiraplateau leevt. Af un an besöökt Roovdeerter de Maquislandschop, so as [[Afrikaanschen Wildhund|afrikaansche Wildhunn]], [[Saddelschakaal|Saddelschakalen]] un [[Afrikaansche Zivetkatt|afrikaansche Zivetkatten]].<ref>Cameron M. Burns, S. 50; J. M. Grimshaw, u. a., S. 115f.</ref> De [[Puffadder]] is ene vun de wenigen [[Reptilien]] in de Landschop.<ref name="alok" /> De ''[[Strongylopus kilimanjaro]]'' is een endeemschen [[Ossenpogg]], de baven 3000&nbsp;m leevt.<ref>{{Citeer web|url=http://www.eoearth.org/article/East_African_montane_moorlands?topic=49597|title=Ecoregions: East African montane moorlands|author=C. Michael Hogan.|year=2013|work=Encyclopedia of Earth (ed. M. McGinley)|publisher=National Academy of Science and the Environment|accessdate=10 maart 2016|archiefdatum=6 augustus 2021|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210806164647/https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Special:Search|dodeurl=no}}</ref><gallery> Bild:Nectarinia famosa female.jpg Bild:Kilimanjaro vegetation 1.jpg </gallery> === Afroalpine Zoon === De Maquislandschop geit allnagraad in de [[afroalpine Zoon]] över. Düsse Zoon is typisch för de afrikaanschen [[Sky Island|Sky Islands]]. Se het een dröög [[Trundraklima]] mit groten Temperatuurünnerscheed un velen endeemschen Plantenaarden. De jümmergröne Vegetatschoon, de hier wasst, kann Frost af un bruukt wenig Water to’n Överleven. Dat Jaar över kriegt de Planten hier man 200&nbsp;mm Nedderslag un een beten Smöltwater af. De endeemschen Kilimandscharo-Riesensenecien (''[[Dendrosenecio kilimanjari]]'') wasst meterhoog in de fuchtige Sluchten, wo se beter schuult sünd. De Telgen warrt vun de afstorven Rosettenbläder schuult, de dicht bi de Bork uutdrögen doot.<ref>Eric B. Knox: ''[http://books.google.com/books?id=Z-gCf7TD9-MC Adaptive Speciation]'' (2004, Cambridge University Press)</ref> Ene annere Plant, de in alpine Zoon veel to finnen is, is de Riesenlobelie (''[[Lobelia deckenii]]''), de een paar Meter hoog warrt un in de Rosetten Water sammelt, dat ’s nachts früst, dat de Plantendelen, de daar ünner liggt, isoleert sünd.<ref>Truman P. Young, Susan Van Orden Robe: ''Micro-environmental role of a secreted aqueous solution in afro-alpine Lobelia keniensis''. In; [https://archive.org/details/sim_biotropica_1986-09_18_3/page/267 ''Biotropica''], volume 18 (1986), issue 3, S. 267–269, doi 10.2307/2388496, jstor 2388499, opropen den 18. April 2016</ref> Op un twüschen de Steen wasst meer as 100 Aarden [[Moos|Mosen]] un [[Levermoos|Levermosen]], de good an de rugen Levensümstänn in de afroalpine Zoon anpasst sünd.<ref>William Dubois Newmark, S. 22.</ref> Annere Planten, de veel in de afroalpine Zoon to finnen sünd, sünd de Kilimandscharo-Strobloom (''[[Helichrysum kilimanjari]]''), un krudige Grasaarden so as [[Schillergras]], ''[[Pentameris borussica]]'' un ''[[Colpodium]]''-Aarden. In de spierige Landschop leevt een paar Spinnen un Insekten, anner kaamt op düsse Höögd wenig Deerter vöör.<ref name="eco" /> De enigen Vagelaarden in düt Rebeed hebbt sik good anpasst, dat se gegen dat ruge Klima bestaan köönt. In alpine Zoon leevt to’n Bispeel [[Barggöösch|Barggööschen]] un de [[Almensnapper|Almensnappers]] un Roovvagels so as [[Felsenmuushaavk|Felsenmuushaavken]], [[Kronenaadler|Kronenaren]], [[Steppenaadler|Steppenaren]], [[Gliedaar|Gliedaren]] un [[Baardgier|Baardgieren]].<ref name="Bird" /> <gallery> Bild:Senecio kilimanjari Barranco.jpg|Kilimandscharo-Riesensenecien<br/><small>(Dendrosenecio kilimanjari)</small> Bild:Senecio kilimanjari stream Tanzania.jpg|Riesensenecien langs de Makwame-Route op de Kilimandscharo Bild:Riesenlobelien 1.jpg|Riesenlobelien<br/><small>(Lobelia deckenii)</small> Bild:Moorland Chat at the Kilimanjaro moorland cropped.JPG|Almensnapper <br/><small>(Pinarochroa sordida)</small> </gallery> === Nivale Zoon === [[Bild:Xanthoria_elegans01.jpg|alt=gele krinkförmige Flechten op Steen|duum|De gele Flecht ''Rusavskia'' ''elegans'']] Op rund 5000&nbsp;m begünnt de nivale Zoon, ene Klimazoon in de Steen, Snee un Ies vöörheerscht. De wenige Nedderslag, de hier daalfallt, siepert direkt in de felsige Grund oder blivt op Gletschers liggen. Üm [[Fumarol]]en in de Reusch-Krater is de [[Strobloom|Stroblomenaard]] ''Helichrysum newii'' to finnen. Buten de Krater is de Temperatuur to leeg för de meisten Planten, so dat hier man [[Flechten]], so as ''[[Rusavskia elegans]]'' wasst. [[Spinnen]] sünd de eenzigen Deerter, de in de nivale Zoon vun de Kilimandscharo duurhaft leven doot.<ref name="eco">{{Internetquelle |url=http://www.eco-resorts.com/Kilimanjaro.php |titel=Eco-resorts takes you to Kilimanjaro - |abruf=2025-10-24 }} {{Webarchiv|url=http://www.eco-resorts.com/Kilimanjaro.php |wayback=20160306052921 |text=Eco-resorts takes you to Kilimanjaro - |archiv-bot=2026-04-05 13:22:42 InternetArchiveBot }}</ref> Af un an besöökt avers [[Afrikaansch Wildhund|afrikaansche Wildhunnen]] de nivale Zoon. So is bekannt, dat een Wildhund sülvenst bet op de Uhuru Peak klattert is.<ref>J. M. Grimshaw, u. a., S. 117.</ref> == Historie == === Prähistorie un Fröhgeschicht === De Kilimanjaro wurr sachtens al fröh in’t [[Holozän]] vun de [[Masai (volk)|Masai]] besocht.<ref>François Bart, u. a., S. 63</ref> Archäologen hebbt an de Foot vun’n Kilimandscharo [[Kump (Pott)|Kumpen]] funnen, de op Minschen henwiest, de sik hier al 1000&nbsp;v. Chr. daallaten hebbt. Dat fruchtbare Land un de hoge Biodiversität weren ene gode Grundlaag sik mit Eten to versorgen. Daarto geev dat frisch Drinkwater un veelbruukbaar Materialien so as Steen un Holt. === Eerste Berichten === De öllste Born, de mööglicherwies de Kilimandscharo beschrieven deit, stammt vun de greeksche Geograaf [[Claudius Ptolemäus]] uut dat 2.&nbsp;Jhd. He schrivt in siene ''Geographia'' vun enen groten versneet Barg in enen Land vull barbaarsche Kannibalen. He harr düsse Informatschonen avers uut twede oder drüdde Hand. Dat Wark kann man ook anner Bargen so as de [[Mount Kenya]] menen. De ''Periplus Maris Erythraei'' is vermoodlich een Jaarhunnerd later schreven worrn un givt möögliche Henwiesen op de Kilimandscharo.<ref>Alex Stewart S. 74.</ref> [[Bild:Bundesarchiv Bild 105-DOA0510, Deutsch-Ostafrika, Kilimandscharo, Weruweru.jpg|thumb|Twee Chagga langs de [[Weruweru]], een Stroom op de Barghang vun’n Kilimandscharo]] Waarschienlich deen de Kilimandscharo al vun dat 6.&nbsp;Jhd. an as ene Baak för de Navigatschoon vun de araabschen Kooplüud uut’n [[Oman|Omaan]], de mit Karawanen vun de afrikaansche Oostküst in’t Binnenland trocken. Dat is bekannt, dat se mit Bantuvölker, de twüschen dat 11. un 15.&nbsp;Jhd. an de Barghäng vun de Kilimandscharo kamen weren, Hannel dreven. De Wachagga, de hier nu leven sünd Nakames vun düsse Bantuvölker.<ref name="shoup">John A. Shoup: ''[http://books.google.com/books?id=GN5yv3-U6goC&pg=PA67&lpg=PA67 Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia]'' (2011, ABC-CLIO)</ref> De araabsche Kartograaf [[Abu’l Fida]] beschreev in’n 13.&nbsp;Jhd. enen witten Barg in de Binnenlannen. Dat is sachtens een Henwies op de Kilimandscharo, man dat kann een nich mit Sekerheid seggen. Dar gellt ook för de Chröönkschriever, de 1225 op een chineesch Hannelschipp na Oostafrika reis un bericht, dat sikdat Land westen vun Sansibar sik bet an enen groten Barg uutstreckt. === Tonemen Berichten in’t 19. Jhd. === 1698 full dat Eiland Sansibar in de Hänn vun Omaan un wurr dat Zentrum för de araabsche Slavenhannel un ook de Uutgangspunkt för Karavanen, de deep in’t afrikaansche Binnenland trocken.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.pilotguides.com/destination_guide/africa/tanzania_and_zanzibar/slave_trade.php |titel=Pilot Guides.com: The blood of a nation of Slaves |abruf=2025-10-30 |sprache=en }}</ref> De araabsche Inflood is so mit de Tied anwussen, bet dat se in’t 19.&nbsp;Jhd. vun de Portugesen uut de Regioon verdreven wurrn. De Arabers verbünnen sik mit de Brieten, de enen Hannelsposten op Sansibar oprichten. Europäers, de düt Posten besöchen, hören Gerüchten över enen groten Barg in’t afrikaansche Binnenland. De araabsche Slavenhannelsmann Chamis bin Uthman besöch 1834 London, wo he brietsche Politikers un Geleerten dreep. He snack veel mit den ierschen Geograaf [[William Desborough Cooley]] vun de [[Royal Geographical Society]], de na dat Gespreek enen Bericht mit de Titel ''The Geography of N'yassi, or the Great Lake of Southern Africa, Investigated'' schreev. Daar binnen warrt de Kilimandscharo dat eerste Maal mit Naam nöömt. In de Tied begünn ook de Neeschierigkeid vun westlichen Wetenschoppers den Born vun de Nil to finnen. [[Richard Francis Burton]] un [[John Hanning Speke]] bereisen dat Rebeed, dat vundaag Tansania is.<ref name="stewart77" /> === Rebmann un Krapf (1844-1849) === As sik de brietsche Inflood in Oostafrika uutbreed, kemen ook Misschonaren na Oostafrika. 1844 keem de düütsche Misschonaar [[Johann Ludwig Krapf]] vun de [[Church Mission Society]] met siene swanger Fro na Mombassa, wo se wullen ene Misschoonsschool oprichten wullen. Krapf sien Fro bröch ene Dochter op de Welt. De Familie kreeg man Malaria. Modder un Dochter bleven dood. Nadat Krapf wedder gesund weer, richt he 1846 de eertse Misschoon in Rabai Mpya op, een Burenveerdel vun Mombassa. Ünner de lokalen musliemschen Lüüd kunn he nich veel bekeren. Daarüm maak he Plaans, dat he mit siene Arbeid annerwegens wiedermaken will.<ref name="madzayo">Didier S.S. Madzayo: [https://web.archive.org/web/20160312093822/https://lingalongaholidays.wordpress.com/destination-kenya-coast/retracing-dr-ludwig-krapf-footsteps-and-legacy-1844-to-date/ Retracing Dr. Ludwig Krapf footsteps and Legacy (1844- to date)]</ref> In’t glieke Jaar kreeg he Hülp vun de 26 Jaren olen Düütschen [[Johannes Rebmann (Missionar)|Johannes Rebmann]], de in’n Oktober 1845 siene Leer as Misschonaar in London afslaten harr.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.johannes-rebmann-stiftung.de/en/missionaries/rebmann/gerlingen.html |titel=Johannes Rebmann Foundation: Missionaries from Gerlingen - Johannes Rebmann's childhood and youth |abruf=2025-11-06}}</ref> 1847 grünnen beide enen ne’en Misschoonsposten bi de Barg [[Kasigau]]. Man ook hier bleven de Lüüd bi’n Islaam. Krapf un Rebmann beslöten wedder wieder to trecken un hören vun araabschen Kooplüüd vun de Chagga, de so as Bwan Cheri vertell an enen Barg leevt, den Dschinns bewaakt un Kilimandscharo heet. Bwana Cheri neem Rebmann den 27. April 1848 mit siene Karavaan mit na de Kilimandscharo. Krapf weer noch to swack un maak de Reis nich mit.<ref>John Reader: ''[https://web.archive.org/web/20160427035320/https://books.google.nl/books?id=AboqAAAAYAAJ&q=27+april+1848+rebmann&dq=27+april+1848+rebmann&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjIrYLUhJPMAhXIwxQKHatHAfAQ6AEILTAC Kilimanjaro]'' (1982, Universe Books)</ref> Op’n 11. Mai seeg Rebmann de Barg to’n eersten Maal. Bi enen tweden Besöök in’n November 1848 beschreev Rebmann düüdlich de beiden Toppen vun’n Kibo un de Mawenzi. In’n April 1849 keem he to’n drüdden Maal na de Barg un steeg na siene egen Angaven bet an de Sneegrenz vun Barg.<ref name="stewart77">Alex Stewart, S. 77.</ref> Krapf besöch tohoop mit Rebmann den Barg in’n November 1848.<ref name="stewart77" /> === Karl Klaus von der Decken (1861-1862) === De Berichten vun Rebmann un Krapf över enen sneebedeckt Barg in de Tropen maak de westlichen Wetenschopper de Berichten skeptisch bekieken. Se twieveln nich an, dat de Snee op Bargen dicht bi de Äquater liggen blieven kann. Se glöven avers nich dat de Kilimandscharo hoog noog is, dat de Snee liggen blivt.<ref name="Burns">Cameron M. Burns, S. 16.</ref> Enige Forscherlüüd menen, dat de Misschonaren witten Fels mit Snee verwesselt hebbt.<ref name="thornton">Richard Thornton. In: ''American journal of science: the first scientific journal in the United States: devoted to the geological sciences and to related fields'', 1862 Band 34 [https://web.archive.org/web/20210806164640/https://books.google.de/books?id=cihGAAAAcAAJ&dq=Kilimanjaro&pg=PA87&hl=de#v=onepage&q=KilimanjaroDecken&f=false S. 87-89 Kilimanjaro, the Snow Covered Equatorial Peak of Africa]</ref> In sienen Book ''Inner Africa laid open'' vun 1852 verklaar William Desborough Cooley, dat de Vertell vun Snee op de Kilimandscharo man ene lokale Saag is.<ref>William Desborough Cooley: ''[[iarchive:innerafricalaido00cool|Inner Africa laid open]]'' (1852)</ref> De düütsche Baron [[Karl Klaus von der Decken]] beslööt, na enen mislückten Versöök, bet an de Malawisee to kamen, de Fraag na de Snee op’n Kilimandscharo to beennen un den Barg sülvenst to bestiegen. Op’n Weg na Mombassa keem he 1861 den engelschen [[geologie|Geoloog]] [[Richard Thornton (geoloog)|Richard Thornton]] tomööt. Thornton harr besloten sienen geoloogsch Ünnersöök in Oostafrika wiedertomaken un von der Decken besnack em mit na de Kilimandscharo to trecken.<ref name="TGS">{{Internetquelle |url=https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/August-2011/Mr-Thornton-I-presume |titel=The Geological Society of London - Mr Thornton, I presume? |abruf=2025-11-06}}</ref> Den 29. Juni 1861 maken sik Von der Decken un Thornton in Mombassa op’n Weg. Se reisen mit ene Karavaan binnen enen Maand na de Kilimandscharo.<ref name="TGS" /> Thornton schätt de Höögd vun de Barg op 6039 bet 6296&nbsp;m un keem to dat Resultaat, dat de Barg uut dree Vulkaans tohoopsett is, wovun de Shira de öllste un de Kibo de jüngst is. De Beiden decken ook de [[Mount Meru (vulkaan)|Mount Meru]] op, enen aktiven Vulkaan süüdwesten vun de Kilimandscharo.<ref name="thornton" /> Thornton beschreev ook de lokale Kultuur vun de Inheemschen un de Vegetatschoon rund üm de Barg.<ref name="TGS" /> Vöör den Opstieg hüren Von der Decken un Thornton meer as fievtig Dregers an. Na enen dree Daag langen Opstieg weren se op 2460&nbsp;m ankamen, wo se vunwegen starken Nedderslag den Opstieg afbreken mussen.<ref name="TGS" /> Doch sünd se mit de Expeditschoon liekers vöörankamen, denn se harrn den Snee, de as ene dicke Deek över de Kibo lee, seen un enen Gletscher an de Süüdhang opdeckt.<ref name="thornton" /> Thornton sien Reisbericht övertüüg de meesten Wetenschoppers, dat de Kilimandscharo echt een versneet Topp harr. Cooley bleev man bi de Berichten vun Snee op de Kilimandscharo aftostrieden.<ref>{{Internetquelle |url=https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Cooley,_William_Desborough |titel=Dictionary of National Biography, 1885-1900/Cooley, William Desborough - Wikisource, the free online library |abruf=2025-11-07 |sprache=en}}</ref><ref>Hans Meyer: S. 10</ref> Ook in’n Dezember 1862, as Von der Decken mit den düütschen [[Otto Kersten]] ene twede Expeditschoon na de Barg maak, mislück de Versöök dat versneet Topp to bereiken. Düt Maal keem Von der Decken baven de Boomgrenz un op een Höögd vun en 4300&nbsp;m. Bi de Opstieg kemen de Beiden in enen swaren Sneestorm un weren dwungen wedder bargdaal to stiegen.<ref name="Burns" /> Ook Von der Decken un Kersten geven enen detailrieken Bericht vun de Flora un Fauna rund üm de Barg af. Op Grundlaag vun düsse Berichten, hebbt Biologen hier later ene grote Tall Planten un Deerter opdeckt, de tovöör noch unbekannt weren. Welk Deerter un Platen hebbt de Naam vun de beiden Opdeckers kregen, as de Riesenlobelie ''[[Lobelia deckenii]]'', de [[Von-der-Decken-Toku]] un dat Chamäleon ''[[Rieppeleon kerstenii]]''.<ref>{{Cite web|url=http://www.conchsoc.org/collectors_east_africa/von-der-Decken-CC.php|title=Baron Carl Claus von der Decken - 1833-1865 - Collectors in East Africa - 31.|publisher=Conchological Society of Great Britain and Ireland|accessdate=11 april 2016|archiefdatum=16 juli 2015|archiefurl=https://web.archive.org/web/20150716230316/http://www.conchsoc.org/collectors_east_africa/von-der-Decken-CC.php|dodeurl=no}}</ref> === Charles New (1871–1875) === Na sienen tweden Versöök snack [[Baron Karl Klaus von der Decken]] mit [[Charles New]], een engelschen Misschonaar, de ene Misschoon bi Mombassa harr un een Protegé vun [[Johann Ludwig Krapf]] weer. Charles New söch ene Steed för en ne’e Misschon un von der Decken broch em op de Idee, de [[Wachagga]] to besöken. He fraag [[Johannes Rebmann]] na Informatschonen un maak sik im Juli 1871 op den Weg na de Kilimandscharo. De eerste Versöök, de Topp to bestiegen is mislückt man in’n August probeer he dat noch eenmaal, dütmaal över de Süüdoostsied vun’n Kibo. He keem daarbi op een Höögde vun 4000&nbsp;m un keem bet över de Sneegrenz.<ref>Hans Meyer: S. 15</ref> [[File:Map of Kilimanjaro by Charles New.jpeg|thumb|Charles New maak exakte Kaarden vun de Kilimandscharo un de Ümgegend<ref name="cn" />]] Charles New weer de eerste Europäer, de den Snee vun de Kilimandscahro bereikt het. He ünnersöch ook de Landschop un besöch vele Öörd, de vöördem noch unbekannt weren, so as de [[Chalasee]] süüdoostlich vun de Mawenzi. He schreev siene Beleevnissen in dat Book ''Life, Wanderings, and Labours in Eastern Africa'' daal,<ref name="cn">Charles New, ''[[iarchive:lifewanderingsa00newgoog|Life, Wanderings, and Labours in Eastern Africa]]'' (Hodder and Stoughton, 1873)</ref> wat in England de Twievel över de besneeten Toppen vun de Kilimandscharo een för alle mall uutrüüm.<ref name="new" /> In’n Dezember 1874 reis Charles New wedder na de Dörper vun de Wachagga. Araabsche Slavenhannelslüüd, de mitkregen harrn, dat Charles New de Slavenhannel stoppen wull, setten de Höövdlingen, daarünner [[Mandara]] vun [[Moshi]], gegen em op. De Höövdlingen verköffen Slaven an de Arabers un wussen, dat Charles New ene Gefahr för eer Inkamen weer. As de Misschonaar na de Kilimandscharo keem, grepen de Wachagga em an un nemen all siene Saken af. Verswackt vun [[Dysenterie]] keem Charles New in’n Februar 1875 torügg na Mombassa, wo he den 14.&nbsp;Februar an de Mattigkeid doodbleev.<ref name="new">Sanford H. Bederman: ''The Reverend Charles New: Nineteenth-Century Missionary and Explorer in Eastern Equatorial Africa''. In:''Terrae Incognitae'', Society for the History of Discoveries, Volume 44, Issue 2, S. 110-123 [http://www.maneyonline.com/doi/abs/10.1179/0082288412Z.0000000008|doi=10.1179/0082288412Z.0000000008 online] opropen den 18. April 2016, [https://web.archive.org/web/20210806164631/https://taylorandfrancis.com Archiv]]}}</ref> === Opstiegen 1883 === Kört na 1880 wurr ene Iesnbahnlinie boot, de [[Dar es Salaam]] mit [[Ujiji]] an’n [[Tanganjikasee]] verbünn. Üm dat de Iesenbahnlinie dicht bi de Kilimandscharo langsleep, weer de Reis na de Barg nu veel eenfacher. Likers besöchen Europaers den Barg bloot af un an. Sachtesn as Folg vun de Anslag op New.<ref name="burns17">Cameron M. Burns: S. 17</ref> De düütsche [[Gustav Fischer (ontdekkingsreiziger)|Gustav Fischer]] keem 1883 an den Barg vöörbi, as he vun Mount Meru na de Naivashasee reis un bericht, dat’t Ümland wedder seker was. De schottsche Geoloog [[Joseph Thomson (ontdekker)|Joseph Thomson]] keem in’t sülve Jaar na de Noordsied vun de Kilimandscahro, as he döör dat Land vun de Massai trock. He versöch den Barg to bestigen, keem man bloot op 2700&nbsp;m.<ref>Hans Meyer: S. 12</ref> Na de Berichten vun Fischer, stüür de ''Royal Geographical Society'' [[Harry Johnston]] na de Barg de Flora un Fauna in dat Ümland to ünnersöken. He was 1883 de drüdde Europäer an den Barg. Jognston verwöör, dat he besteeg den Barg bet op ene Höögd vun 5000&nbsp;m un vertell dat Opstieg so eenfach weer, dat he nich eenmaal een Wannerstock bruuk. Anner brietsche Wetenschoppers glöven em nich.<ref>Hans Meyer: S. 14, 15</ref> Johnston siene Berichten kemen avers good bi europääschen Politkers an. He beschreev dat Ümland vun den Barg in sienen Book ''he Kilima-njaro Expedition.'' === Düütsche Koloniaaltied (1885-1886) === In de Tied stünn de grote Deel vun Oostafrika ünner Inflood vun dat Sultanaat Sansibar. 1884 keem ene Expeditschoon vun de [[Gesellschaft fur deutsche Kolonisation|Gesellschaft für deutsche Kolonisation]] (GfdK) in Oostafrika an. De GfdK weer een Privaatünnernemen vun den Düütschen [[Carl Peters]], de Kolonien in Översee för dat düütsche Riek warven wull. De Expeditschoon kunn oostafrikaansche Höövdlingen besnacken kneepsche Verdrääg op Hoogdüütsch to ünnerteken. De Höövdlingen geven so in’n Tuusch för Schuul de Bruukrechten in eren Rebeed. So keem de Kilimandscharo ünner de Macht vun de GfdK.<ref name="GEA">[[Encyclopædia Britannica]] ''[[wikisource:en:1911 Encyclopædia Britannica/German East Africa|German East Africa]]'' (1911)<br />Bruno Kurtze: ''[[iarchive:diedeutschostafr00kurt|Die Deutsch-Ostafrikanische Gesellschaft – Ein Beitrag zum Problem der Schutzbriefgesellschaften und zur Geschichte Deutsch-Ostafrikas]]'' (1913, Jena)</ref> 1885 het dat Düutsche Kaiserriek düsse Verdräag goodkennt. De Sultaan vun Sansibaat protesteer daargegen, un versoch mit siene Armee de Höövdlingen op’t oostafrikaansche Fastland wedder ünner sien Gesegg to kriegen. De Riekskanzler Otto von Bismarck stüür daarophen fiev Kriegsscheep na Oostafrika, de denn op’n 7. August 1885 de Kanonen op den Palast vun’n Sultaan richten. De Sultaan geev op un het de düütsche Anspröök gellen laten, so dat de Kilimandscharo offitschell düütsch Koloniaalrebeed worrn is.<ref name="GEA" /> De düütsche Kolonie sett de brietsche Plaans -&nbsp;ene Kolonie vun’t [[Kaap vun de Gode Hoop|Kaap]] bet [[Kairo]] - enen Sticken vöör. In’n Oktober 1886 begünnen brietsche un düütsche Diplomaten in London stillkens över dat koloniale Rebeed in Oostafrika to verhanneln. Se kemen övereen, dat se Oostafrika ünner sik opdelen un de süüdliche Deel üm de Tanganjikasee un de Kilimandscharo Düütsch Oostafrika ween schull un de Noorddeel mit de Havensadt Mombasa Brietsch Oostafika formen schull. De Grenz twüschen de twee Rebeden weer ene lieke Lien, de enen Knick üm den Kikimandscharo, dunntomalen de höögszte Barg int Düütsche Riek, maak.<ref>Tom Claytor: [https://ntz.info/gen/n01579.html The border between Tanzania and Kenya] (3. Juli 1996). [https://web.archive.org/web/20230607152218/https://ntz.info/gen/n01579.html Archiv] vun’n 7. Juni 2023.</ref> Dat Bargmassiv kreeg den Naam ''Kilima-Ndscharo''.<ref>Philip Briggs: ''Guide to Tanzania; 2nd edition'' (1996, Bradt Guides)</ref> 1887 gung de GfdK op in de nee grünnt [[Deutsch-Ostafrikanische Gesellschaft]] (DOAG), mit Carl Peters as Vöörsitter.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.ub.bildarchiv-dkg.uni-frankfurt.de/Bildprojekt/Lexikon/php/suche_db.php?suchname=Peters |titel=Deutsches Koloniallexikon 1920, SCHNEE, H.(Buchstabe: Peters) |abruf=2025-10-29 }}</ref> === Opstiegen 1887 un 1888 === In’n Juni 1887 versöken de Ungaar [[Sámuel Teleki]] un de Öösterrieker [[Ludwig von Höhnel]] över dat Saddelplateau, dat de Kibo un de Mawenzi verbinnt, den Topp to bereiken. Von Höhnel stopp op ene Höögd vun 4950&nbsp;m, man Teleko klatter wieder bet över de Sneegrenz un stell mit 5300&nbsp;m enen ne’en Rekord op.<ref>Ludwig Ritter von Höhnel: ''[[iarchive:discoverylakesr00hhgoog|Discovery of Lakes Rudolf and Stefanie: A Narrative of Count Samuel Teleki's Exploring & Hunting Expedition in Eastern Equatorial Africa in 1887 & 1888, Volume 1.]]'' (Longmans, Green, 1894)</ref> As Teleki un Von Höhnel wedder trügg an’n Foot vun’n Kilimandscharo weren, kemen se den düütschen Geograaf Hans Meyer un de düütsche Baron Albrecht von Eberstein tomööt, de sik för den Opstieg vöörbereiden.<ref>Hans Meyer: S. vii</ref> Meyer in Von Eberstein kemen bet op 5486&nbsp;m, ümdat se nich richtig uutrüst weren de Gletscher to bestiegen.<ref name="burns17" /> Meyer keem 1888 na Düütsch-Oostafrika trügg tohoop mit de öösterriekschen Kartograaf Oscar Baumann, as sik in’n Abushari-Opstand just araabsche Kooplüud un afrikaansche Stämm ünner [[Abushiri ibn Salim al-Harthi]] gegen de düütschen Koloniaalherren wennen. Meyer un Baumann wurrn fungen, mussen er Uutrüsten afgeven un Löösgeld talen. Denn wurrn se free laten un reisen na Eruopa trügg.<ref name="Stewart">Alex Stewart: S. 82</ref> In’n Harvst 1888 kemen de US-amerikaansche Bioloog [[William Louis Abbott]] un de düütsche [[Otto Ehrenfried Ehlers]] na de Kilimandscharo. Abbott sammel ene grote Antall Planten un Deerter üm de Barg. He fünn ook de [[Abbottduker]], de later sienen Naam kreeg un stüür en vullwasen Exemplaar na Europa. Abbott un Ehler wullen ook den Topp över de Noordwesthang bestiegen, man Abbot geev al fix op, ümdat he sik ungood fööl. Na egen Angaven steeg Abbot bet 5904&nbsp;m rop boven.<ref>ClimbMountKilimanjaro.com: [https://web.archive.org/web/20160309102915/http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/history/kilimanjaro-conquered/ The conquest of Kilimanjaro]</ref> Later trock de Uutsaag trügg un geev to, dat he den Bargtopp nich bereikt het.<ref>Hans Meyer: S. 18</ref> === Hans Meyer (1889) === 1889 keem Hans Meyer för sienen drüdden Versöök den Topp vun’n Kibo to bereiken torügg. Dütmaal keem de Öösterrieker [[Ludwig Purtscheller]] mit. Eerdat se op den Barg klattern, besöchen Meyer un Purtscheller Mandara in Moshi. Dat weer de Chagga-Höövdling, de sik gegen Charles New wennt harr. Wegen sienen Bündnis mit de düütsche koloniale Armee un Wapenleverns weer Mamdara de mächtigste Höövdling op’n Kilimandscharo.<ref>John Iliffe: S. 59, 100; Charles Dundas: S. 82</ref> Bi’n Opstieg kregen Meyer un Purtscheller Hülp vun sösstein Afrikaners. Daarmang weren Chagga uut Marangu, een Mann vun Mandara un twee Freewillige, Ali un de Kook Mwini Amani. Op verscheden Höögden richten se Camps in: dat Abbottscamp op 3894&nbsp;m, dat Kibocamp op 4263&nbsp;m un een lütt Camp bi enen Fels op 4578&nbsp;m, direkt ünner de eersten Gletschers. So muss de Expeditschoon nich na jeedenen misslückt Versöök torügg na dat Basiscamp. Dregers versorgen de Camps mit Brennholt un Eten, dat se uut Marangu an’n Bargfoot halen.<ref name="burns17" /> Rund fiev Weken na de Expeditschoonsbeginn kemen Meyer un Purtscheller mit eer Team op’n 3.&nbsp;Oktober över enen Gletscher an den Kraterrand. Hans Meyer nööm de Gletscher Ratzelgletscher, [[Friedrich Ratzel]] to Eren. Dat Inhacken vun Treed in’t Gletscheries gung man so an’e Substanz, dat se kene Energie meer harrn bet op den höögsten Punkt vun de Kraterrand to klattern. Dree Daag later kemen se man op’n 6. Oktober 1889 kemen an.<ref name="Stewart" /> Hans Meyer nööm de Punkt Kaiser-Wilhelm-Spitze na de Kaiser [[Wilhelm II.]]<ref>{{Internetquelle |url=http://icaci.org/files/documents/ICC_proceedings/ICC2003/Papers/110.pdf |titel=Wayback Machine |abruf=2025-10-28}}</ref> Kort na’n Opstieg wüllen Meyer un Purtscheller ook de Topp vun de Mawenzi bereiken. Se kemen man bloot bet Klute Peak, een 3952&nbsp;m hoog Bargtopp.<ref>Peakery.com: [https://web.archive.org/web/20160307224151/http://peakery.com/klute-peak-tanzania/ Klute Peak]</ref> Op’n 18. Oktober stegen Meyer un Purtscheller över de Hans Meyer Notch een tweed Maal op’n Kibo, ümdat se den Krater ünnersöken wullen. Allens tohop brochen se 16 Daag över 2600&nbsp;m to.<ref>Alex Stewart: S. 84</ref> 1890 bröch Hans Meyer dat Book ''Ostafrikanische Gletscherfahrten'' ruut, dat siene Expeditschoon op’n Kilimandscharo un anner Expeditschonen beschrivt. He keem 1898 na de Kilimandscharo torügg un wull den Kibo nochmaals bestiegen, man keem de dütmaal nich wieder as de büterst Kraterrand.<ref name="stewart19">Alex Stewart: S. 19</ref> === 20. Jhd. === To’n Enn vun’n 19.&nbsp;Jhd. un in’n frohen 20.&nbsp;Jhd. neem de westliche Inflood in de Regioon to. Al 1892 wurr ene evangeelsch-luthersche Kark in Moshi opricht. Later folgen anner in Machame un anner Dörp vun de Chagga. 1908 weren rund fievtig Chagga to’n Christendom övertreden.<ref>François Bart, e.a.: S. 132</ref> Ene grote Tall Eyepditschonen ünnersoch den Barg un dat Rebeed ümto. In de Nafolg vun Hans Meyer boen Düütsche Hütten op de Kilimandscharo, dat de Opstieg lichter warrt. Op 2550&nbsp;m wurr de Bismarckhütt opricht un op 3450&nbsp;m de Petershütte.<ref name="CMK" /> De Naam kregen se vun [[Carl Peters]], de Präsident vun de DOAG.<ref>John Iliffe: S. 101</ref> Mandara bleev in’n November 1891 dood. Sien Söön folg em as Höövdmann vun Moshi. Marealle, de Höövdling vun Marangu, seeg nu ene Chance siene Macht uutoboen. He laad Carl Peters in sien Dörp in, dat he hier sien Höövdquarteer inrichten schull, un speel de Düütschen gegen anner Höövdlingen uut. === Koloniaal Stried (1914–1919) === [[File:Bundesarchiv Bild 105-DOA3105, Deutsch-Ostafrika, Pflanzer von Kilimandscharo.jpg|thumb|Anworven Soldaten vun de düütsche Koloniaalarmee in de Gegend vun’n Kilimandscharo]] Tiedens de [[Eerste Weltkrieg]] versöch dat [[Verenigt Königriek]] Düütsch-Oostafrika intonemen. Na de Nedderlaag bi de Havenstadt [[Tanga (stad)|Tanga]] trock dat brietsche Heer den 3.&nbsp;November 1914 na [[Longido (dorp)|Longido]], en Dörp an de süüdwestliche Sied vun’n Kilimandscharo. Daar kemen se in ene Fall vun de düütsche Koloniaalarmee, de ünnern Generaal [[Paul von Lettow-Vorbeck]] stünn. Dat brietsche Heer verloor vele Männer, Proviant un Uutrüsten un muss sik torügg trecken na Brietsch-Oostafrika.<ref>{{Internetquelle |url=https://zimmerer.typepad.com/Documents/Guerrilla%20Von%20Lettow%20New.pdf |titel=Wayback Machine |abruf=2025-11-05}}</ref> Later in’n Krieg weer daar wedder Stried üm den Kilimandscharo, mit ene grote Slacht bi [[Moshi]] in’n Maart 1916.<ref>W.O. Henderson: ''[https://web.archive.org/web/20160427091317/https://books.google.nl/books?id=H1NhZzUd0_YC&lpg=PA105&ots=5vkxYlwyja&dq=march%20moshi%201916&hl=nl&pg=PA105#v=onepage&q=march%20moshi%201916&f=false Studies in German Colonial History]'' (2012, Routledge)</ref> Op’n 25.&nbsp;November 1918 het von Lettow kapituleert, un Düütsch-Oostafrika keem ünner brietsche Herrschopp. Söven Maand later, op’n 28.&nbsp;Juni 1919, weer de [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag vun Versailles]] ünnerschreven, un Düütsch-Oostafrika wurr tweedeelt. Dat Verenigt Königriek kreeg dat [[Mandaatgebied|Mandaat]] över [[Tanganyika (territorium)|Tanganyika]], dat nu as Tansania bekannt is. Dat annere Deel, [[Ruanda-Urundi]], dat hüdige [[Rwanda]] un [[Burundi]], keem to [[Belgien]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160309125606/http://net.lib.byu.edu/~rdh7/wwi/versailles.html The Peace Treaty of Versailles - 28 June, 1919]<br /> John Iliffe: ''[https://web.archive.org/web/20160311183811/https://books.google.nl/books?id=m0dalboHfXgC&printsec=frontcover&hl=nl&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false A Modern History of Tanganyika]'' (1979, Cambridge University Press)</ref> === Ünner brietsch Herrschop (1919–1961) === [[File:Kilimanjaro-1938-uwm.png|thumb|Luchtbild vun’n Kibo (1938)]] De brietsche Koloniaalherrschop het de Bargwoolden 1921 as Natuurreservaat ünner Schuul stellt un so stoppt, dat sik de Koffie- un Bananenplantagen noch wieder uutbreiden köönt.<ref>Melissa Leach, Ian Scoones: ''[https://web.archive.org/web/20160311190911/https://books.google.nl/books?id=6UvLCQAAQBAJ&dq=kilimanjaro&hl=nl&source=gbs_navlinks_s Carbon Conflicts and Forest Landscapes in Africa]'' (2015, Routledge)</ref> De brietsche Geograaf [[Clement Gillman]] weer 1921 de eerste Europäer, de na 1914 wedder den Krater vun’n Kibo bereikt het. 1924 is de [[Südafrika]]ner George Londt den Mawenzi anhoogstegen. He wull den Hans Meyer Peak. bestegen, keem avers bi de 4958&nbsp;m hoge Süüdspitz vun’n Mawenzi an, de nu as Londt Peak bekannt is.<ref name="stewart86">Alex Stewart, S. 86.</ref> In 1926 hett de britt’sche Bergklätter [[Donald Latham]] op 5638&nbsp;m Höögde dat froren Liek vun enen Leopard funnen, bi’n Deel vun de Kraterkant, de nu as Leopard Point bekend is, wat jüst noordlich vun Gillman’s Point liggt.<ref>Luke Hunter: ''[https://web.archive.org/web/20160312072901/https://books.google.nl/books?id=hzNBCgAAQBAJ&pg=PA213&lpg=PA213&dq=kilimanjaro&source=bl&ots=l5_HzPbZ2N&sig=sDeiTt7s9eBLYrihdV_Mm0AHzpk&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwj5_Ifaz7nLAhWMDCwKHfA4BvgQ6AEILjAD#v=onepage&q=kilimanjaro&f=false Wild Cats of the World]'' (2015, Bloomsbury Publishing)</ref> He schreev doröver in de ''Geographical Journal'' in’n Dezember 1926, mit’n Bild vun Oforo, de bi dat Liek steiht.<ref>Gwynneth Latham, Michael Latham: ''[https://web.archive.org/web/20160428081720/https://books.google.nl/books?id=p5DAmt6QV-UC&lpg=PA72&ots=gaugGpyWHc&hl=nl&pg=PP1#v=onepage&q=oforo&f=false Kilimanjaro Tales: The Saga of A Medical Family in Africa]'' (1995, The Radcliffe Press)</ref> De düütsche Missionar [[Richard Reusch]] is twüschen 1925 un 1927 meermaals op de Bsrg stegen. Bi enen Opstieg funn ook de Lepardenliek un sneed sik en Stück vun’n Oor af as Andenken. De Liek bleev daar to liggen bet to’n Anfang vun de 1930er, denn weer se miteens weg.<ref name="stewart87">Alex Stewart, S. 87.</ref> Bi en anner Opstieg klatter Reusch in den later na em nöömt Reuschkrater un funn dar de Ash Pit. [[File:Kilimanjaro Kibo Hut.jpg|thumb|De Kibohütt, 1932 opricht]] Vun de late 1920er an wurr de Barg vun meer un meer Klatterers bestegen. Wieldat meer Lüüd den Barg bestiegen wullen, wurr in’n Juli 1929 in [[Moshi]] de ''Mountain Club of East Africa'' grünnt, later de [[Kilimanjaro Mountain Club|''Kilimanjaro Mountain Club'']]. 1932 wurr up 4703&nbsp;m de Kibohütt boot, tohoop mit de Bismarckhütt un Peters Hütte.<ref name="stewart89">Alex Stewart, S. 89.</ref> [[Bill Tilman]] un [[Eric Shipton]], twee engelshe Bergstiegers, de tovöör al de [[Mount Everest]] bestegen harrn, besöchen 1930 den Barg, den Hans Meyer Peak to bestiegen. Bi de eerste Versöök verlopen se sik un fünnen tofällig daar de Nordecke Peak bi.<ref name="stewart87" /> Bill Tilman keem 1933 wedder, steeg op den Kibo un slöög sien Lager in’n Krater op. Hier fün he [[Fumarole]]n, de na Swevel rüükt. Dat weer een Teken vun vulkaansche Aktivitäät, wat de Geologen wunnert un de lokale Lüüd verschreckt het, denn se dachen, de Kibo weer en inaktiven Vulkaan.<ref name="stewart89" /><ref>H.W. Tilman: ''[https://web.archive.org/web/20160312064623/https://books.google.nl/books?id=HQsNCwAAQBAJ&dq=snow+on+the+equator+tilman&hl=nl&source=gbs_navlinks_s Snow on the Equator: Mount Kenya, Kilimanjaro and the great African odyssey]''</ref> 1957 het de [[Universität Sheffield]] den Krater ünnersöcht un ruutfunnen, dat de Kibo een inslapen Vulkaan is.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.igsoc.org:8080/journal/3/26/igs_journal_vol03_issue026_pg475-479.pdf |titel=Wayback Machine |abruf=2025-11-08 }}</ref> === Unafhängigkeid un Tansania === [[File:Uhuru Peak Mt. Kilimanjaro 2.JPG|thumb|De Kaiser-Wilhelm-Spitz wurr 1961 ümdoopt to’n [[Uhuru Peak]]]] 1954 grünn [[Julius Nyerere]] de [[Tanganyika African National Union|''Tanganyika African National Union'']] (TANU), ene politische Partei, de sik för de Unafhängigkeit vun Tanganjika insett. As Tanganjika 1961 en egen Land wurr, lööt Nyerere ene [[Blöös]] op den Topp vun’n Kibo setten un dööp de Kaiser-Wilhelm-Spitze in [[Uhuru Peak]] üm. ''Uhuru'' is Swahili för „Freeheid“.<ref>{{Citeer journal|url=http://www.alpinejournal.org.uk/Contents/Contents_1965_files/AJ%201965%20320-330%20Dangar%20Alpine%20Notes.pdf|title=Dangar Alpine Notes|author=D. F. O. Dangar|journal=The Alpine Journal|year=1965|volume=70|issue=310-311|pages=328|accessdate=18 april 2016|archiefdatum=3 december 2013|archiefurl=https://web.archive.org/web/20131203032358/http://www.alpinejournal.org.uk/Contents/Contents_1965_files/AJ%201965%20320-330%20Dangar%20Alpine%20Notes.pdf|dodeurl=no}}</ref> Twee Jaren later het sik Tanganjika mit de sik Volksrepubliek Sansibar un Pemba tohoopdaan un de [[Tansania|Verenigte Republiek Tansania]] grünnt. [[File:Marangu Gate in Kilimanjaro Park 001.JPG|thumb|Ingang vun dat [[Nationaalpark Kilimanjaro]] bi [[Marangu]]]] Intwüschen wurr de Kilimandscharo jümmers meer ene Attrakschoon för Touristen. 1959 weren al meer as sövenhunnnerd Lüüd op den Barg stegen.<ref name="burns20">Cameron M. Burns, S. 20.</ref> För de jümmerto grötter Tall Touristen is 1971 westlich vun [[Moshi]] de [[Kilimanjaro International Airport|''Kilimanjaro International Airport'']] opricht worrn.<ref>[[The New York Times]]: [https://www.nytimes.com/1971/12/03/archives/tanzania-airport-opens.html Tanzania Airport Opens] (3. Dezember 1971). [https://web.archive.org/web/20210817161233/https://www.nytimes.com/1971/12/03/archives/tanzania-airport-opens.html Archiveert] op’n 17. August 2021.</ref> 1973 wurr de [[Nationaalpark Kilimanjaro]] grünnt un heel de Barg baven de Boomgrenz ünner Schuul stellt. De ole Bismarckhütt un Peters Hütt wurrn afbraken un de ne’en Mandarahütt un Horombohütt wurrn boot. === 21.&nbsp;Jhd. === Sied 2005 höört ook de Hangwoold to dat dat Rebeed vun de Natschonaalpark Kilimandscharo, de so nu 75.575&nbsp;ha groot is. De Afsichten vun de Natschonaalpark sünd Schuul för de Natuur un Deerter, dat Uutbillen un Opklören vun de Minschen, de an’n Kilimandscharo leevt un optopassen, dat de Tourismus nich to veel warrt.<ref name="UNESCO" /> 2008 künnige de tansaansche Minister [[Shamsa Mwangunga]] an, dat 4,8&nbsp;Millionen inheemsche Bööm rund üm de Kilimandscharo plant warrn schöölt. De Bööm schöölt de Eroschoon an de Barghäng afwennen un de Waterborns schulen.<ref>[https://web.archive.org/web/20160421223257/https://uddebatt.wordpress.com/2008/05/27/mt-kilimanjaro-the-snow-cover-is-increasing-says-tanzanian-minister/ Mt Kilimanjaro – the snow cover is increasing says Tanzanian minister] (Januar 2008)</ref> == Tourismus un Klattersport == Na de ''Tanzania National Parks Authority'' besöchen 57.546 den Kilimandscharo in’n Jaren 2011/12. Daar bestegen 16.425 vun den Barg ook.<ref name="number">{{Internetquelle |url=http://www.tanzaniaparks.com/news/number_of_kili_climbers_not_a_threat.html |titel=The official site of the Tanzania National Parks - Latest news |abruf=2025-10-27 }}</ref> De [[Natschonaalpark Kilimandscharo]] bringt jeed Jaar rund 50 Millionen US-Dollar in un is so de lukrativste Natschonaalpark in Tansania.<ref name="ibtimes">Kathleen Caulderwood: [https://web.archive.org/web/20160423015126/http://www.ibtimes.com/everest-sherpas-boycott-climbing-season-porters-kilimanjaro-work-less-1577402 As Everest Sherpas Boycott Climbing Season, The Porters On Kilimanjaro Work For Less] (30. April 2014)</ref><ref>Mary Mostafanezhad, Roger Norum, Eric J. Shelton, Anna Thompson-Carr: ''[https://web.archive.org/web/20160423015914/https://books.google.nl/books?id=U7RYCwAAQBAJ&hl=nl&source=gbs_navlinks_s Political Ecology of Tourism: Community, Power and the Environment]'' (2016, Routhledge)</ref> De Tourismus is ook een wichtig Inkamen för de inheemschen Lüüd. 2007 arbeiden rund 11.000 Lüüd as Tourguides, Dregers oder Köök. Dat givt avers Kritik an de legen Arbeidsümstänn för de Inheemschen.<ref name="ibtimes" /><ref>Jonathan Mitchell, Jodie Keane, Jenny Laidlaw: [https://web.archive.org/web/20160304191335/http://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/4203.pdf Making success work for the poor: Package tourism in Northern Tanzania] (9. Januar 2008, Overseas Development Institute) Ian Christie, Eneida Fernandes, Hannah Messerli, Louise Twining-Ward: ''[https://web.archive.org/web/20150919102134/https://books.google.com/books?id=2nEFBAAAQBAJ&pg=PA257 Tourism in Africa: Harnessing Tourism for Growth and Improved Livelihoods]'' (2014, World Bank Publications)</ref> === Routen === [[Bild:Mount Kilimanjaro Climbing Routes and Huts photomap-nl.svg|alternativtext=Kaart mit Klatterrouten op de Kilimandscharo|duum|Klatterrouten op de Kilimandscharo]] Op’n Kilimandscharo givt dat söss Routen den Kibo to bestiegen. Vun de noordwestlichste Route sünd dat, in Wieserricht: de Shira-Route, de Rongai-Route, de Marangu-Route, de Umbwe-Route, de Machame-Route un de Lemosho-Route. Dree vun de Routen föört bet op de Uhuru Peak: de Lemosho-Route, över de swaar bestiegbare Western Breach, de Machame-Route un de Marangu-Route, de eenfacher to bestiegen sünd un langs Barafu Camp un Gillman’s Point loopt. För jede Route mött Touristen enen Bargförer boken. De Duur vun de Routen ünnerscheedt sik un langt vun fiev bet negen Daag.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.climbmountkilimanjaro.com/practical-information/kilimanjaro-routes/ |titel=Kilimanjaro routes: what is the best route up Kilimanjaro? |abruf=2025-10-27 |sprache=en}}</ref> Anners as de söss groten Routen givt dat noch anner, de bloot af un an bestegen warrt. Bloot wenige klattert op de Mawenzi. För de Routen op de Topp vun de Mawenzi bruukt dat gode Bargstiegers, de passlich uutstaffert sünd. === Gefaren === De meisten Klatterrouten op de Kibo sünd, vergleken mit Bargen in de [[Himalaya]] oder [[Anden]], technisch relativ eenfach. Lüüd, de op’n Kilimandscharo stiegen wüllt, warrt liekers anraden, dat se in good Verfaat ween schöölt un sik good rüsten un uutstafferen schöölt. Dat warrt ook anraden nich meer as twee Kilometers den Dag optostiegen.<ref>{{Internetquelle |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/7919100.stm |titel=BBC NEWS {{!}} UK {{!}} Magazine {{!}} How hard is it to climb Mount Kilimanjaro? |abruf=2025-10-27 |sprache=en-GB}}</ref> Lege Temperaturen un eventuell starken Wind köönt den Opstieg avers lastig maken.<ref>{{Internetquelle |autor=Ramon Stoppelenburg |url=http://www.expeditionkilimanjaro.com/preparation.php |titel=Expedition Kilimanjaro - climb the highest mountain of Africa! |abruf=2025-10-28 }}</ref> Wegen de Höögdünnerscheed kriegt veel Bargstiegers ook de Höögdenkrankheid.<ref name="Acclimatization">{{Citeer journal|author=Muza, SR; Fulco, CS; Cymerman, A|title=Altitude Acclimatization Guide|journal=US Army Research Inst. of Environmental Medicine Thermal and Mountain Medicine Division Technical Report|issue=USARIEM-TN-04-05|year=2004|url=http://archive.rubicon-foundation.org/xmlui/handle/123456789/7616|accessdate=15 februari 2016|archiefdatum=14 februari 2016|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160214202657/http://archive.rubicon-foundation.org/xmlui/handle/123456789/7616|dodeurl=ja}}</ref> Na ene Studie vun 2005 kregen 77&nbsp;% vun de Bargstiegers de Höögdenkrankheid un 61,3&nbsp;% kemen bet op de Topp.<ref>{{Citeer journal|url=http://www.nickkalson.com/Papers/Kili_WEM.pdf|title=Determinants of Summiting Success and Acute Mountain Sickness on Mt Kilimanjaro (5895 m)|author=Andrew J. Davies, Nicholas S. Kalson, Suzy Stokes, Mark D. Earl, Adam G. Whitehead, Hannah Frost, Ian Tyrell-Marsh, Jon Naylor|journal=Wilderness and Environmental Medicine|year=2009|volume=20|issue=4|pages=311–317|doi=10.1580/1080-6032-020.004.0311|accessdate=18 april 2016|archiefdatum=8 december 2015|archiefurl=https://web.archive.org/web/20151208062905/http://www.nickkalson.com/Papers/Kili_WEM.pdf|dodeurl=ja}}</ref> Na een anner Studie kregen vun 917 Bargstiegers, de över de Lemosho- oder de Machame-Route op de Topp ankemen, 70,4&nbsp;% de Höögdkrankheid. De Symptomen weren [[Koppwehdag|Kopppien]], [[Övelkeid]], [[Döörfall]], [[Övergeven]] un [[Appetitverlust]].<ref>{{Citeer journal|url=https://www.researchgate.net/profile/David_Irwin3/publication/267102897_A_Retrospective_Study_of_Acute_Mountain_Sickness_on_Mt._Kilimanjaro_Using_Trekking_Company_Data/links/54da49c70cf233119bc29c23.pdf|author=Paul Eigenberger, Anna Faino, Joanne Maltzahn, Christina Lisk, Eddie Frank, Amy Frank, Zoe Loomis, Thies Schroeder, Matthew Strand, David Irwin|title=A retrospective study of acute mountain sickness on Mt. Kilimanjaro using trekking company data|journal=Aviation, Space, and Environmental Medicine|volume=85|number=11|year=2014|page=1126|accessdate=18 april 2016|archiefdatum=8 december 2015|archiefurl=https://web.archive.org/web/20151208060451/https://www.researchgate.net/profile/David_Irwin3/publication/267102897_A_Retrospective_Study_of_Acute_Mountain_Sickness_on_Mt._Kilimanjaro_Using_Trekking_Company_Data/links/54da49c70cf233119bc29c23.pdf|dodeurl=no}}</ref> In de Tied vun 1996 bet 2003 storven söventein Froen un acht Männer, as se den Kilimandscharo bestegen wullen. Dat maakt 13,6 Doden op 100.000 Bargstiegers. Veertein Lüüd storven an de Folgen vun de Höögdkrankheid, veer an enen [[Hartinfarkt]], twee an ene [[Lungensweer]], een an ene akute [[Blinddarmsweer]], dree an Folgen vun grötter [[Wunn|Wunnen]] un ene na feelslaan [[Reanimatschoon]]<ref>{{Citeer journal|url=http://wodocs.com/docum/1474-international_society_for_mountain_medicine-viwcmm_abstracts-32.html|title=Deaths Due to High Altitude Illness Among Tourists Climbing Mt Kilimanjaro|authors=Markus Hauser, Andreas Mueller, Britta Swai, Sendui Ole Nguyaine|journal=Proceedings of the 2004 South African Travel Medicine Society|year=2004|accessdate=18 april 2016|archiefdatum=17 november 2015|archiefurl=https://web.archive.org/web/20151117025449/http://wodocs.com/docum/1474-international_society_for_mountain_medicine-viwcmm_abstracts-32.html|dodeurl=no}}</ref> Steen, de daalfallen köönt, sünd ene anner Gefaar för Bargstiegers. Veel Felsbrocken kaamt loos, wenn dat Ies ümto smölt. 2006 sünd dree US-amerikaansche Bargstiegers ümkamen, as Felsbrocken an de Western Breach looskamen sünd.<ref>Los Angeles Times: [https://web.archive.org/web/20150917033603/http://articles.latimes.com/2006/jan/06/world/fg-briefs6.6 3 American Climbers Killed by Rockslide] (6. Januar 2006)</ref> 2015 bleev een 33 Jaren olen US-Amerikaner dood, as Felsbrocken em drapen hebbt.<ref>San Jose Mercury News: David DeBolt: [https://web.archive.org/web/20160304092827/http://www.mercurynews.com/my-town/ci_28818630/alamo-entrepreneur-author-killed-while-climbing-mt-kilimanjaro East Bay entrepreneur, author Scott Dinsmore killed while climbing Mount Kilimanjaro] (16. September 2015)</ref> === Rekorden === De gauste Opstieg na de Topp vun de Kibo bröch de [[Spanien|Spanier]] [[Kílian Jornet]] tostann. He steeg den 29.&nbsp;September 2010 in 5&nbsp;Stünn un 23&nbsp;Minuten vun dat Basiskamp anhoog bet to de Uhuru Peak. He weer so ene Minute gauer as de [[Kasachstan|Kasach]] Andrew Puchinin, de tovöör den Rekord opstellt harr. As Jornet wedder in’n Basiscamp ankeem, weren 7&nbsp;Stünn un 14&nbsp;Minuten verstreken, wat to de Tied ook de Rekord för de gauste Op- un Afstieg weer. Opstunds liggt de Rekord för de gauste Op- un Afstieg bi 6&nbsp;Stünn un 42&nbsp;Minuten. De Rekord wurr vun de [[Ecuador|Ecuadorianer]] Karl Egloff op’n 13.&nbsp;August 2014 opstellt egenwoordig staat dit record op naam van Karl Egloff, een berggids uit [[Ecuador]].<ref>{{Internetquelle |url=http://www.outsideonline.com/1931036/where-world-did-karl-egloff-come |titel=Where in the World Did Karl Egloff Come From? {{!}} Outside Online |abruf=2025-11-03 |sprache=en}}</ref> De Rekord för de gauste Opstieg vun ene Fro het de Däänsche Kristina Schou Madsen opstellt. Se steeg den 23.&nbsp;Februar 2018 binnen 6&nbsp;Stünn un 53&nbsp;Minuten op de Uhuru Peak. Se het so den olen Rekord vun de Düütsche Anne-Marie Flammersfeld braken, de den 27.&nbsp;Juli 2015 in 8&nbsp;Stünn un 32&nbsp;Minuten op de Bargtopp steeg un binnen 12&nbsp;Stünn un 58&nbsp;Minuten wedder afstegen weer.<ref name="records">climbMountKilimanjaro.com: [https://web.archive.org/web/20150716204451/http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/record-climbs/ Kilimanjaro records]</ref> De jüngste Bargstieger, de op’n Kibo ankeem is Coaltan Tanner. He keem den 22.&nbsp;Oktober 2018 in’n Öller vun 6 Jaren op de Uhuru Peak an. De öllste Bestieger vun de Kibo is de US-Amerikaansche Anne Lorimor, de 89 weer, as se den Kibo in’n Juli 2019 besteeg.<ref name="records" /> De öllste Mann, de den Kibo bestegen het, weer de US-Amerikaner Robert Wheeler, de mit 85 Jaren op’n 2.&nbsp;Oktober 2014 den Topp bereikt het.<ref>Guinness World Records: [https://web.archive.org/web/20180717212816/http://www.guinnessworldrecords.com/news/2018/1/monday-motivation-robert-wheeler-climbing-kilimanjaro-at-85-with-plans-to-go-a-508489 Monday Motivation: Robert Wheeler - climbing Kilimanjaro at 85 with plans to go again] (8. Januar 2018)</ref> == Populäärkultuur == [[Bild:Thesnowsofkilimanjaro19bd9.jpg|thumb|[[Ava Gardner]], [[Torin Thatcher]], [[Gregory Peck]] un [[Wade Dumas]] in ''The Snows of Kilimanjaro'' (1952)]] Mang de eersten Warken in’e Literatuur, de vun’n Kilomandscharo vertellt, is [[Jules Verne]]s sien ''{{lang|fr|Cinq semaines en ballon}}'' vun 1863. De Reisroman vertellt vun ene Ballonfaart över den afrikaanschen Kontinent, de ook langs de Kilimandscharo föört.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.gutenberg.org/files/3526/3526-h/3526-h.htm |titel=Five Weeks in a Balloon, by Jules Verne, |abruf=2025-10-25 |sprache=en}}</ref> De [[Verenigte Staten|US-amerikaansche]] Schriever [[Ernest Hemingway]] beschrivt de Kilimandscharo in twee vun sienen Warken: De Roman ''{{lang|en|Under Kilimanjaro}}'', de 1936 ruutkeem, un de Geschicht ''{{lang|en|The Snows of Kilimanjaro}}'', <ref> [[Ernest Hemingway]], ''[https://web.archive.org/web/20170223214138/https://books.google.com/books?id=QjgiXnMHHtIC The Snows of Kilimanjaro and Other Stories]'' (1995, Simon and Schuster)</ref> de Henry King 1952 ook verfilmt het. Ook de [[Frankriek|franzöösche]] Schriever [[Joseph Kessel]] maak een Reis na de Kilimandscharo un beschreev in ''{{lang|fr|Le Lion}}'' vun 1958 den Barg un sien versneit Topp mit velen Details. De franzöösche [[Singer]] [[Pascal Danel]] süng 1966 över den Snee vun’n Barg in sien Leed ''{{lang|fr|Kilimandjaro}}''. Ook in Leedtexten vun [[Jean Ferrat]] (''{{lang|fr|Kilimandjaro}}''), [[Michel Sardou]] (''{{lang|fr|Dans ma mémoire, elle était bleue}}'') un de Rockband [[Toto (band)|Toto]] (''[[Africa (Single)|Africa]]'') kümmt de Kilomandscharo vöör. De US-amerikaansche Jazzkomponist [[Miles Davis]] broch 1968 dat Album ''{{lang|fr|Filles de Kilimanjaro}}'' ruut. De Titel is ene Referenz op ''{{lang|en|Kilimanjaro African Coffee}}'', een Bedriev, in de Davis Geld investeert harr.<ref>John Szwed, ''[https://web.archive.org/web/20160223170127/https://books.google.nl/books?id=qDl3zKlMNbQC&pg=PA272&lpg=PA272&dq=Kilimanjaro&source=bl&ots=n7YAL8R2GH&sig=p1RpdZcYPZkR1AboukaEq56qKjE&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjOp-nZufnKAhUE0xoKHUsMBo8Q6AEILTAC#v=onepage&q=Kilimanjaro&f=false So What: The Life of Miles Davis]'' (2004, Simon and Schuster)</ref> In 1981 broch [[Carlos Santana]] ''{{Lang|en|Tales of Kilimanjaro}}'' ruut. [[Monty Python]] maak een Sketsch, in den de schele Exleditschoonsbaas Sir George Head ([[John Cleese]]) ene Brügg twüschen de twee Toppen vun de Kilimandscharo boen will. Dat Bild vun de Kilimandscharo is döör de Kunst un de Tourismus wied verbreidt un wurr in velen verscheden Medien un Kunstformen daarstellt. De Afbiller wiest man faken romantische un stereotype Ideen vun Afrika. De Kilimandscharo is denn de Achtergrund för Kulissen mit wille Deerter, exootschen Planten un Massaikriegers. Malereen vun den Barg wiest den Kilimandscharo meest ümkleedt mit Wulken un stellt so een mystisch un romantisch Bild daar. Düsse romantischen Afbiller sünd ook vundaag noch faken op Postkaarten för den Tourismus to finnen.<ref>Mazurier, Saule-Sorbé, Lenoble-Bart, Menges, 2003, S. 1-122</ref><ref>Mazurier, 2001, S. 271-288</ref> Ook för de Reklaam is Kilimandscharoneen veel bruukt Symbool. De Barg finnt sik as Logo op Mineraalwater, Beer,<ref>[http://mightymax78.free.fr/Minisite/index.php?pages=afrique Bières du monde]</ref> Koffie, Tee, Zigaretten, in de Tourismus- un Hotelbranche oder as [[Slogan]]s, so as bi [[Air Tanzania]] (''{{lang|en|the wings of the Kilimanjaro}}'') oder de '' State Travel Service'' vun Tansaia (''{{lang|en|Land of the Kilimanjaro and Zanzibar}}''). == Literatuur == === Historie un Kultuur === * Christof Hamann, Alexander Honold: ''Kilimandscharo: Die deutsche Geschichte eines afrikanischen Berges.'' Verlag Klaus Wagenbach, [[Berlin]] 2011, ISBN 978-3-8031-3634-3. (hoogdüütsch) * Charles Dundas: ''[https://books.google.nl/books?id=4S2gRvx5X6sC Kilimanjaro and Its People: A History of Wachagga, their Laws, Customs and Legends, Together with Some Accounts of the Highest Mountain in Africa]''. Routledge, 2012. (engelsch) * John Iliffe: ''[https://books.google.nl/books?id=m0dalboHfXgC A Modern History of Tanganyika]''. Cambridge University Press, [[Cambridge (England)|Cambridge]]1979. (engelsch) * Fritz Rodulph, Percy Stulz: ''Jambo, Afrika.'' Brockhaus Verlag, [[Leipzig]] 1970. (hoogdüütsch) === Geografie un Natuurwetenschoppen === * François Bart, Milline J. Mbonile, François Devenne: ''[https://books.google.nl/books?id=gqJKbfFqEPMC Kilimandjaro: montagne, mémoire, modernité]''. Presses Universitaires de Bordeaux, [[Bordeaux]] 2003. (franzöösch) * Kurt Brunner: ''Frühe Karten des Kilimandscharo – Ein Beitrag zur Expeditionskartographie''. In: ''Cartographica Helvetica'', Heft 30 (2004), S. 3–9. [http://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=chl-001:2004:29-30::61 Vulltext] (hoogdüütsch) * Philippe Nonnotte, Hervé Guillou, Bernard Le Gall, Mathieu Benoit, Joseph Cotten, Stéphane Scaillet: ''New K-Ar age determinations of Kilimanjaro volcano in the North Tanzanian diverging rift, East Africa''. In: ''Journal of Volcanology and Geothermal Research''. Band 173, Nr. 1–2, 2008, S. 99–112. [https://doi.org/10.1016/j.jvolgeores.2007.12.042 doi:10.1016/j.jvolgeores.2007.12.042]. (engelsch) * Andreas Hemp: ''[https://www.researchgate.net/publication/227311322_Continuum_or_zonation_Altitudinal_gradients_in_the_forest_vegetation_of_Mt._Kilimanjaro Continuum or Zonation? Altitudinal Gradients in the Forest Vegetation of Mt. Kilimanjaro]''. In: ''Plant Ecology''. Band 184, Nr. 1, 2006, S. 27–42. [https://doi.org/10.1007/s11258-005-9049-4 doi:10.1007/s11258-005-9049-4]. (engelsch) * J. M. Grimshaw, N. J. Cordeiro, C. A. H. Foley: ''The Mammals of Kilimanjaro''. In: ''Journal of East African Natural History''. Band 84, Nr. 2, 1995, S. 105–139. [https://doi.org/10.2982/0012-8317(1995)84%5B105%3ATMOK%5D2.0.CO%3B2 doi:10.2982/0012-8317(1995)84[105:TMOK]2.0.CO;2]. (engelsch) === Bargstiegen un Reisberichten === * Hans Meyer: ''[https://archive.org/details/acrosseastafrica00meye Across East African Glaciers: An Account of the First Ascent of Kilimanjaro]''. G. Philip & Son, 1891. (engelsch) * Hans Meyer; Heinrich Pleticha (Ruutgevers): ''Die Erstbesteigung des Kilimandscharo.'' Erdmann Verlag, [[Stuttgart]] 2001, ISBN 3-522-60281-1. (hoogdüütsch) * Jörg Diergarten: ''Kilimanjaro – Besteigung über Marangu- und Machame-Route.'' Reihe SYRO-Individual-Reiseführer Band 30, SYRO, [[Chöttingen]] 1983, ISBN 3-921885-07-8 (mit ene Kaart). (hoogdüütsch) * P. Werner Lange: ''Kilimandscharo – Der weiße Berg Afrikas.'' AS Verlag, [[Zürich]] 2005, ISBN 978-3-909111-16-9. (hoogdüütsch) * P. Werner Lange: ''TraumBarg Kilimandscharo: Vom Regenwald zum tropischen Eis. Ein Reisebericht.'' AS Verlag, [[Zürich]] 2008, ISBN 978-3-909111-51-0. (hoogdüütsch) * Richard Crane, Nicholas Crane: ''Kilimandscharo per Rad: Mit dem Mountain-Bike auf den höchsten Berg Afrikas.'' Schneider, [[München]] 1987, ISBN 3-505-09602-4. (hoogdüütsch) * Cameron M. Burns: ''[https://books.google.nl/books?id=bwZfkrl2ygQC Kilimanjaro & East Africa: A Climbing and Trekking Guide]''. The Mountaineers Books, 2006. (engelsch) * Alex Stewart: ''[https://books.google.nl/books?id=28N6F2wBSM8C Kilimanjaro: A Complete Trekker's Guide]''. Cicerone Press Limited, 2012. (engelsch) === Natuur un Ümwelt === * William Dubois Newmark: ''[https://books.google.nl/books?id=0Is9h1vm90AC The Conservation of Mount Kilimanjaro]''. IUCN, 1991. (engelsch) == Weblenken == {{Commons|Kilimanjaro|Kilimandscharo}} * Indrag op de Websteed vun dat UNESCO-Weltarvzentrum ([https://whc.unesco.org/en/list/403 engelsch] un [https://whc.unesco.org/fr/list/403 franzöösch]) * [https://www.de-plattsnackers.de/geschichte/de-kilimandscharo-anhoog/ ''De Kilimandscharo anhoog''], plattdüütsch Reisbericht op ''www.de-plattsnackers.de'' ([https://web.archive.org/web/20250420225446/https://www.de-plattsnackers.de/geschichte/de-kilimandscharo-anhoog/ Archiv]) * [https://www.kilicam.com/ Kilicam], Live-Webcam vun de Kilimandscharo == Footnoten == <references responsive="" /> {{Normdaten|TYP=g|GND=4030530-2|VIAF=237690549}} [[Kategorie:Barggrupp in Afrika]] [[Kategorie:Vulkan]] [[Kategorie:Geologie]] [[Kategorie:Fievdusender]] [[Kategorie:Barg in Tansania]] l0knkx0tk09wvyg7c7zfiy8puziw0hi 0 10743 1061935 1061421 2026-04-05T20:33:22Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061935 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {| class="Tabell rechts" !colspan="2" align="center" bgcolor="#FFDEAD"|'''Eenheit''' |---- | Norm || [[Internatschonal Eenheitensystem|SI-Eenheit]]<br />[[cgs-Eenheitensystem|cgs-Eenheit]] |---- | Naam || '''Sekunn''' |---- | Grött || [[Tiet]] |---- | [[Eenheitenteken]] || '''s''' oder ''′′''<br />(fröher ok ''sec.'') |---- | [[Formelteken]] || ''t'' |---- | nöömt na|| [[latiensch|lat.]]: ''pars minuta secunda'' |} De '''Sekunn(e)''' (afkött vun [[Latiensch|lat.]] ''pars minuta secunda'' „den tweemol verminnerten Deel (vun de [[Stünn]])“) is de [[Internatschonal Eenheitensystem|SI-Basiseenheit]] för de Tiet. Bi’t SI-Eenheitensystem is de Sekunn dör en atomar [[Tietnormal]] – as ''Atomsekunn'' betekend – defineert. Dordör is de Nauigkeit veel grötter un ok op lange Tiet veel beter fastleggt as en [[Astronomie|astronomsch]] Tietnormale. == Definitschoon == Physikaalsch is de Sekunn as dat 9.192.631.770-fache vun de [[Period (Physik)|Period]] vun en [[Mikrobülg]] fastleggt, de mit een utwählten Niveauövergang in dat [[Cäsium]]atom in [[Resonanz]] is. Anners utdrückt is een Sekunn dat 9.192.631.770-fache vun de Periodenduer vun de Strahlen, de dör den Övergang twüschen de beiden [[Hyperfeinstruktur]]en vun den Grundtostand vun [[Atom]]en vun dat [[Nuklid]] ¹³³Cs entsteiht. Disse Övergang warrt vun [[Atomklock]]en meten. == Ole Definitschoon == [[Bild:Montinari Milano.jpg|thumb|right|200px|10 Sekunnen in’t Leven vun en Armbandklock.]] Fröher geev dat noch keen Atomklocken. Bit 1967 weer de Sekunn ut astronomsch Meten bestimmt. Bit in de 1950er Johren geev dat de ''Sünnsekunn'', de as de 1/86.400te Deel vun en middleren [[Sünnendag]] fastleggt weer. Dit [[Maat]] is inföhrt worrn, dormit en dörsnittlichen Sünnendag 24 · 60 · 60 Sekunnen lang is. Dat is de Tiet, de de [[Eer]] bruukt, üm sik eenmol um de egen [[Ass]] to dreihn, so dat de Sünn wedder an de glieken Steed to sehn is. Dat is ok de historsch Definitschoon vun de Sekunn. Aver dat geev ok noch de ''Ephemeridensekunn'', de na de Definitschoon de [[Brook (Mathematik)|Brook]] 1/31.556.925,974.7 vun dat [[tropisch Johr]] an’n 0. Januar 1900 (dat is de 31. Dezember 1899) üm Klock 12 UT. == Vun de olen to de niegen Definitschoon == [[Adolf Scheibe]] un [[Udo Adelsberger]] hebbt 1938 an de [[Physikaalsch-Technisch Rieksanstalt|Physikaalsch-Technischen Rieksanstalt]] den Nawies to en Opdecken brocht, de se al 1934 maakt aver eerst een Johr later publizeert harrn, wiel se sülvst Bedenken dorbi harrn: De [[Rotatschoon (Physik)|Rotatschoon]] vun de Eer is nich konstant. Wiel de Eerdrotatschoon jümmers langsamer warrt vun wegen de [[Tiedenrieven]] un unregelmatig Ännern vun [[Magma (Vulkan)|Magmaströöm]] binnen de Eer weer denn de astronomsch Dagläng nich mehr so akkerat as de [[Quarzklock]]en, de se dunntomalen utfunnen harrn. Dör dat Langsamer Warrn ännert sik de Sünnendag gegenöver den Tietdag. Üm dat to kompenseeren sünnd Schaltsekunnen inföhrt worrn, üm all Klocken mit den jümmer längeren Sünnendag gliek to schalten. == Afleidt Eenheiden == De Eenheid Sekunn is mit verscheden Präfixen ([[SI-Präfix]]em) begäng,to’n Bispeel: {| class="wikitable" ! Präfix-Schrievwies ! Beteeknis ! Dezimaal |- | 1&nbsp;zs || '''Zeptosekunn'''{{Anker|Zeptosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;as || '''Attosekunn'''{{Anker|Attosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;fs || '''Femtosekunn'''{{Anker|Femtosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;ps || '''Pikosekunn'''{{Anker|Picosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;ns || '''Nanosekunn'''{{Anker|Nanosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 001 s |- | 1&nbsp;μs || '''Mikrosekunn'''{{Anker|Mikrosekunn}}|| align="right" | 0,000 001 s |- | 1&nbsp;ms || '''Millisekunn'''{{Anker|Millisekunn}}|| align="right" | 0,001 s |} As grötter Tiedeenheiden sünd [[Minuut]], [[Stunn]], [[Dag]] begäng. Dat givt man ook Sekunnen mit SI-Präfixen för grötter Eenheiden, so aa „Megasekunn“ (=&nbsp;1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;s = 11&nbsp;Daag 13&nbsp;h&nbsp;46&nbsp;min&nbsp;40&nbsp;s). Vun de Sekunn afleidt sünd de Eenheiden „[[Hertz (Eenheit)|Hertz]]“ (1&nbsp;Hz&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;s⁻¹) för perioodsche Begevenheiden un „[[Becquerel (Eenheit)|Becquerel]]“ (1&nbsp;Bq&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;s⁻¹) för (Radio-)[[Aktivität (Physik)|Aktivitäät]]. == Weblenken == {{Commons|Second|Sekunn}} * {{Internetquelle |url=https://www.bipm.org/metrology/time-frequency/units.html |titel=unit of time (second) |hrsg=[[Internationales Büro für Maß und Gewicht|BIPM]] |abruf=2019-08-02 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://www.bipm.org/metrology/time-frequency/units.html |wayback=20190603231246 |text=unit of time (second) |archiv-bot=2026-04-05 20:33:21 InternetArchiveBot }} Definitschoon för de Sekunn * ''[http://www.ptb.de/cms/fachabteilungen/abt4/fb-44/ag-441/realisierung-der-si-sekunde/die-geschichte-der-zeiteinheit.html#c3500 Die Sekundendefinition von 1967.]'' Auf: ''ptb.de.'' (Physikalisch-Technische Bundesanstalt) ''hoogdüütsch'' * ''[http://www.ptb.de/cms/index.php?id=156 Zeit und Frequenz.]'' Auf: ''ptb.de.'' (Physikalisch-Technische Bundesanstalt) ''hoogdüütsch'' * ''[https://public.ptb.de/files/download/59ef10144c918497222d9bb7 50 Jahre atomare Definition der Sekunde.]'' Auf: ''ptb.de.'' Sonderheft der PTB-Mitteilungen (PDF; 2,44&nbsp;MB), daar in u.&nbsp;a.: Johannes Graf: ''Die zweite Teilung der Stunde. Zur Geschichte der Sekunde.'' Andreas Bauch: ''Atomare Definition der Zeiteinheit 1967–2017.'' {{SI-Präfixen}} {{SI-Basiseenheit}} [[Kategorie:Physik]] [[Kategorie:SI-Eenheit]] [[Kategorie:Tieteenheet]] dxqcsy41qboylzf74bezyph51elnq34 0 12155 1061859 1056675 2026-04-05T16:04:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061859 wikitext text/x-wiki {{Infobox US-Kreis | NAAM = Mercer County | BUNDSSTAAT = Kentucky | TYP = County | SITT = [[Harrodsburg (Kentucky)|Harrodsburg]] | INWAHNERTALL = 21331 | STAND_INWAHNERTALL = 2010 | REBEET = 644 | GRÜNNT = 17. Oktober 1785 | WEBSTEED = www.merceronline.com/mercer.htm | FIPS = 21167 }} '''Mercer County''' is en Kreis ([[County]]) in’n [[US-Bundsstaat]] [[Kentucky]]. He hett 21.331 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 650 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Harrodsburg (Kentucky)|Harrodsburg]]. == Historie == De Kreis is an’n 17. Oktober 1785 grünnt worrn. <!-- == Geografie == --> == Demografie == Vun de 20.817 Inwahners bi’n [[US-Zensus 2000|Zensus vun 2000]] harrn 10.213 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 17.972 [[US-Dollar]]. 10.729 Minschen hebbt op de [[Highschool]] ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n [[Bachelor]]-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 1.912 Minschen maakt. 12,82 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot. 3,04 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as [[Engelsche Spraak|Engelsch]] snackt un 1,74 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn. Vun de Vöröllern her sünd 94,00 % vun de Minschen Witte, 3,69 % Swarte, 0,47 % stammt ut Asien un 0,03 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,21 % sünd Nakamen vun Indianers. 0,63 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 0,96 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 1,27 % vun de Lüüd ansehn. === Inwahnertall === {| {{prettytable}} |- ! Johr || Inwahnertall |- | 1900 || 14.426 Inwahners |- | 1910 || 14.063 Inwahners |- | 1920 || 14.795 Inwahners |- | 1930 || 14.471 Inwahners |- | 1940 || 14.629 Inwahners |- | 1950 || 14.643 Inwahners |- | 1960 || 14.596 Inwahners |- | 1970 || 15.960 Inwahners |- | 1980 || 19.011 Inwahners |- | 1990 || 19.148 Inwahners |- | 2000 || 20.817 Inwahners |- | 2010 || 21.331 Inwahners |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20070206201839/http://www.merceronline.com/mercer.htm Websteed vun’n Kreis] (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20110625023307/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/21/21167.html U.S. Census Bureau] (engelsch) 5fupmcwj5361mld1gx7xtw14m8aus6i 0 12420 1061875 1057019 2026-04-05T17:00:41Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061875 wikitext text/x-wiki {{Infobox US-Kreis | NAAM = Newaygo County | BUNDSSTAAT = Michigan | TYP = County | SITT = [[White Cloud (Michigan)|White Cloud]] | INWAHNERTALL = 48460 | STAND_INWAHNERTALL = 2010 | REBEET = 2106 | GRÜNNT = 1840 | WEBSTEED = www.countyofnewaygo.com | FIPS = 26123 }} '''Newaygo County''' is en Kreis ([[County]]) in’n [[US-Bundsstaat]] [[Michigan]]. He hett 48.460 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 2.181 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[White Cloud (Michigan)|White Cloud]]. == Historie == De Kreis is 1840 grünnt worrn. <!-- == Geografie == --> == Demografie == Vun de 47.874 Inwahners bi’n [[US-Zensus 2000|Zensus vun 2000]] harrn 21.838 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 16.976 [[US-Dollar]]. 23.871 Minschen hebbt op de [[Highschool]] ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n [[Bachelor]]-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 3.457 Minschen maakt. 11,43 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot. 4,77 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as [[Engelsche Spraak|Engelsch]] snackt un 1,78 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn. Vun de Vöröllern her sünd 94,80 % vun de Minschen Witte, 1,12 % Swarte, 0,29 % stammt ut Asien un 0,03 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,65 % sünd Nakamen vun Indianers. 1,63 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 1,48 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 3,85 % vun de Lüüd ansehn. === Inwahnertall === {| {{prettytable}} |- ! Johr || Inwahnertall |- | 1900 || 17.673 Inwahners |- | 1910 || 19.220 Inwahners |- | 1920 || 17.378 Inwahners |- | 1930 || 17.029 Inwahners |- | 1940 || 19.286 Inwahners |- | 1950 || 21.567 Inwahners |- | 1960 || 24.160 Inwahners |- | 1970 || 27.992 Inwahners |- | 1980 || 34.917 Inwahners |- | 1990 || 38.202 Inwahners |- | 2000 || 47.874 Inwahners |- | 2010 || 48.460 Inwahners |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20201204144635/http://www.countyofnewaygo.com/ Websteed vun’n Kreis] (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20110705123743/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/26/26123.html U.S. Census Bureau] (engelsch) aksy1lhyn0kahwmx104gi0q5ml7c1zh 0 12422 1061882 1057122 2026-04-05T17:12:29Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061882 wikitext text/x-wiki {{Infobox US-Kreis | NAAM = Oceana County | BUNDSSTAAT = Michigan | TYP = County | SITT = [[Hart (Michigan)|Hart]] | INWAHNERTALL = 26570 | STAND_INWAHNERTALL = 2010 | REBEET = 1326 | GRÜNNT = 1831 | WEBSTEED = www.co.oceana.mi.us | FIPS = 26127 }} '''Oceana County''' is en Kreis ([[County]]) in’n [[US-Bundsstaat]] [[Michigan]]. He hett 26.570 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 1.399 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Hart (Michigan)|Hart]]. == Historie == De Kreis is 1831 grünnt worrn. <!-- == Geografie == --> == Demografie == Vun de 26.873 Inwahners bi’n [[US-Zensus 2000|Zensus vun 2000]] harrn 12.370 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 15.878 [[US-Dollar]]. 13.668 Minschen hebbt op de [[Highschool]] ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n [[Bachelor]]-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 2.157 Minschen maakt. 14,42 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot. 11,50 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as [[Engelsche Spraak|Engelsch]] snackt un 4,35 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn. Vun de Vöröllern her sünd 90,37 % vun de Minschen Witte, 0,32 % Swarte, 0,25 % stammt ut Asien un 0,03 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 1,04 % sünd Nakamen vun Indianers. 6,10 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 1,89 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 11,61 % vun de Lüüd ansehn. === Inwahnertall === {| {{prettytable}} |- ! Johr || Inwahnertall |- | 1900 || 16.644 Inwahners |- | 1910 || 18.379 Inwahners |- | 1920 || 15.601 Inwahners |- | 1930 || 13.805 Inwahners |- | 1940 || 14.812 Inwahners |- | 1950 || 16.105 Inwahners |- | 1960 || 16.547 Inwahners |- | 1970 || 17.984 Inwahners |- | 1980 || 22.002 Inwahners |- | 1990 || 22.454 Inwahners |- | 2000 || 26.873 Inwahners |- | 2010 || 26.570 Inwahners |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20170426023946/http://www.co.oceana.mi.us/ Websteed vun’n Kreis] (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20110706013902/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/26/26127.html U.S. Census Bureau] (engelsch) rw2txpso6txwvum5zblebw9vt0f8st4 0 12573 1061836 1055986 2026-04-05T14:13:58Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061836 wikitext text/x-wiki {{Infobox US-Kreis | NAAM = Lamar County | BUNDSSTAAT = Mississippi | TYP = County | SITT = [[Purvis (Mississippi)|Purvis]] | INWAHNERTALL = 55658 | STAND_INWAHNERTALL = 2010 | REBEET = 1287 | GRÜNNT = 19. Februar 1904 | WEBSTEED = www.lamarcounty.com | FIPS = 28073 }} '''Lamar County''' is en Kreis ([[County]]) in’n [[US-Bundsstaat]] [[Mississippi (Bundsstaat)|Mississippi]]. He hett 55.658 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 1.287 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Purvis (Mississippi)|Purvis]]. == Historie == De Kreis is an’n 19. Februar 1904 grünnt worrn. <!-- == Geografie == --> == Demografie == Vun de 39.070 Inwahners bi’n [[US-Zensus 2000|Zensus vun 2000]] harrn 19.240 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 18.849 [[US-Dollar]]. 19.797 Minschen hebbt op de [[Highschool]] ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n [[Bachelor]]-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 6.404 Minschen maakt. 13,18 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot. 3,27 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as [[Engelsche Spraak|Engelsch]] snackt un 1,09 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn. Vun de Vöröllern her sünd 85,34 % vun de Minschen Witte, 12,90 % Swarte, 0,65 % stammt ut Asien un 0,01 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,17 % sünd Nakamen vun Indianers. 0,30 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 0,64 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 1,09 % vun de Lüüd ansehn. === Inwahnertall === {| {{prettytable}} |- ! Johr || Inwahnertall |- | 1910 || 11.741 Inwahners |- | 1920 || 12.869 Inwahners |- | 1930 || 12.848 Inwahners |- | 1940 || 12.096 Inwahners |- | 1950 || 13.225 Inwahners |- | 1960 || 13.675 Inwahners |- | 1970 || 15.209 Inwahners |- | 1980 || 23.821 Inwahners |- | 1990 || 30.424 Inwahners |- | 2000 || 39.070 Inwahners |- | 2010 || 55.658 Inwahners |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20070218052728/http://www.lamarcounty.com/ Websteed vun’n Kreis] (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20110607051339/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/28/28073.html U.S. Census Bureau] (engelsch) 7sdj4127jvt8jj3f2mq6mo0fj5roe08 0 13034 1061849 1056379 2026-04-05T15:17:07Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061849 wikitext text/x-wiki {{Infobox US-Kreis | NAAM = Madison County | BUNDSSTAAT = New York | TYP = County | SITT = [[Wampsville]] | INWAHNERTALL = 73442 | STAND_INWAHNERTALL = 2010 | REBEET = 1696 | GRÜNNT = 21. März 1806 | WEBSTEED = www.madisoncounty.org | FIPS = 36053 }} '''Madison County''' is en Kreis ([[County]]) in’n [[US-Bundsstaat]] [[New York (Bundsstaat)|New York]]. He hett 73.442 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 1.699 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Wampsville]]. == Historie == De Kreis is an’n 21. März 1806 grünnt worrn. <!-- == Geografie == --> == Demografie == Vun de 69.441 Inwahners bi’n [[US-Zensus 2000|Zensus vun 2000]] harrn 35.174 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 19.105 [[US-Dollar]]. 36.471 Minschen hebbt op de [[Highschool]] ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n [[Bachelor]]-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 9.455 Minschen maakt. 9,09 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot. 4,97 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as [[Engelsche Spraak|Engelsch]] snackt un 2,24 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn. Vun de Vöröllern her sünd 96,49 % vun de Minschen Witte, 1,32 % Swarte, 0,56 % stammt ut Asien un 0,01 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,52 % sünd Nakamen vun Indianers. 0,26 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 0,84 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 1,06 % vun de Lüüd ansehn. === Inwahnertall === {| {{prettytable}} |- ! Johr || Inwahnertall |- | 1900 || 40.545 Inwahners |- | 1910 || 39.289 Inwahners |- | 1920 || 39.535 Inwahners |- | 1930 || 39.790 Inwahners |- | 1940 || 39.598 Inwahners |- | 1950 || 46.214 Inwahners |- | 1960 || 54.635 Inwahners |- | 1970 || 62.864 Inwahners |- | 1980 || 65.150 Inwahners |- | 1990 || 69.120 Inwahners |- | 2000 || 69.441 Inwahners |- | 2010 || 73.442 Inwahners |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20170915151900/http://madisoncounty.org/ Websteed vun’n Kreis] (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20110607014419/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36053.html U.S. Census Bureau] (engelsch) 02jc89wnxlsm3l2q349pq3mzjyludf6 0 13498 1061983 1059459 2026-04-06T07:12:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061983 wikitext text/x-wiki {{Infobox US-Kreis | NAAM = Wyoming County | BUNDSSTAAT = Pennsylvania | TYP = County | SITT = [[Tunkhannock]] | INWAHNERTALL = 28276 | STAND_INWAHNERTALL = 2010 | REBEET = 1029 | GRÜNNT = 4. April 1842 | WEBSTEED = www.pacounties.org/wyoming/site/default.asp | FIPS = 42131 }} '''Wyoming County''' is en Kreis ([[County]]) in’n [[US-Bundsstaat]] [[Pennsylvania]]. He hett 28.276 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 1.028 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Tunkhannock]]. == Historie == De Kreis is an’n 4. April 1842 grünnt worrn. <!-- == Geografie == --> == Demografie == Vun de 28.080 Inwahners bi’n [[US-Zensus 2000|Zensus vun 2000]] harrn 13.466 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 17.452 [[US-Dollar]]. 15.685 Minschen hebbt op de [[Highschool]] ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n [[Bachelor]]-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 2.894 Minschen maakt. 9,93 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot. 2,73 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as [[Engelsche Spraak|Engelsch]] snackt un 1,22 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn. Vun de Vöröllern her sünd 98,28 % vun de Minschen Witte, 0,53 % Swarte, 0,27 % stammt ut Asien un 0,01 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,17 % sünd Nakamen vun Indianers. 0,15 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 0,59 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 0,67 % vun de Lüüd ansehn. === Inwahnertall === {| {{prettytable}} |- ! Johr || Inwahnertall |- | 1900 || 17.152 Inwahners |- | 1910 || 15.509 Inwahners |- | 1920 || 14.101 Inwahners |- | 1930 || 15.517 Inwahners |- | 1940 || 16.702 Inwahners |- | 1950 || 16.766 Inwahners |- | 1960 || 16.813 Inwahners |- | 1970 || 19.082 Inwahners |- | 1980 || 26.433 Inwahners |- | 1990 || 28.076 Inwahners |- | 2000 || 28.080 Inwahners |- | 2010 || 28.276 Inwahners |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20051219091856/http://www.pacounties.org/wyoming/site/default.asp Websteed vun’n Kreis] (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20110606200139/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/42/42131.html U.S. Census Bureau] (engelsch) klrxbsmh8rgzksl9isfm4p8s2exgn87 0 16299 1061976 1061449 2026-04-06T06:38:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061976 wikitext text/x-wiki '''Wiesbaden''' is de Landshööftstadt vun [[Hessen]] un mit sien 15 [[Thermalborn|Thermal-]] un [[Mineralborn]]s<ref name="quelle">{{Internetquelle |url=http://www.wiesbadener-tagblatt.de/region/wiesbaden/meldungen/4866703.htm |titel=Quellen sind eine Image-Frage |werk=[[Wiesbadener Tagblatt]] |datum=2008-09-18 |abruf=2015-05-04 |kommentar=Darin wird aus dem Bericht einer Projektgruppe für die Stadtverordneten zitiert: „Bei den Thermal- und Mineralquellen wird ein Bestand von 27 Quellen angegeben. Tatsächlich vorhanden sind jedoch nur 15 Quellen. Sieben Quellen sind außer Betrieb und fünf weitere wurden beseitigt.“ |offline=1 }}</ref> en vun de öldsten [[Kuroort|Kurbäder]] vun [[Europa]]. De Stadt liggt an’n [[Rhien]] in’n Süüdwesten vun Hessen. Wiesbaden hett 278.474 Inwahner (Stand: 31.12.2019) up en Flach vun 203,93 km². De Landdag un de Staatsregeern vun Hessen sünd dor to Huus. ==Bekannt Lüüd ut disse Stadt== * [[Olaf Buhl]] (1953-2024), düütsch Journalist * [[Daniel Deußer]] (*1981), Springrieder * [[Jürgen Grabowski]] (1944-2022), Footballnatschonalspeler * [[Franz Kaiser (Astronom)|Paul Kaiser]] (1891-1952), Astronom * [[Paul Kuhn]] (1928-2013), Pianist, Bandleader un Singer * [[Folkert Meeuw]] (*1946), Swemmsportler == Kiek ok == * [[Hessen]] * [[List vun de Grootstäder in Düütschland]] * [[Düütschland]] ==Weblinks== {{Commons|Wiesbaden}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Hessen]] [[Kategorie:Hööftstadt (düütsche Bundslänner)]] [[Kategorie:Stadt]] 1lqurzuovu8y2nf37a7oc3dpf9ibh11 0 17519 1061799 1045223 2026-04-05T12:07:03Z Eastfrisian2 58044 /* Boren */ 1061799 wikitext text/x-wiki {{Navigatschoonsliest Johr}} == Wat passeert is == * [[4. Juni]]: [[Tonga]] wurrd unafhängig vun Grootbritannien. === Kultur, Wetenschoppen un Kunst === * [[Alexander Solschenizyn]] kriggt den [[Nobelpries for Literatur]] == Boren == * [[19. Januar]]: [[Steffen Freund]], düütsch Footballnatschonalspeler * [[20. Januar]]: [[Branka Katić]], serbisch Schauspelerin * [[2. Februar]]: [[Jewgeni Leonidowitsch Redkin]], sowjeetsch bzw. wittrussisch Biathlet * [[3. Februar]]: [[Warwick Davis]], britsch Schauspeler * [[10. Februar]]: [[Marco Girnth]], düütsch Schauspeler * [[14. Februar]]: [[Simon Pegg]], britisch Komiker, Schauspeler un Dreihbookschriever * [[22. Februar]]: [[Manuela Stellmach]], düütsch Swemmsportlerin * [[8. März]]: [[Valeriu Streleț]], moldauisch Politiker un Ministerpräsident * [[13. März]]: [[Alexander Michailowitsch Samokutjajew]], russisch Kosmonaut * [[15. März]]: [[Derek Parra]], US-amerikaansch Iesflinklöper * [[24. März]]: [[Lara Flynn Boyle]], US-amerikaansch Schauspelerin * [[24. März]]: [[Heiko Schmelzle]], düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter * [[27. März]]: [[Elizabeth Mitchell (Schauspelersche)|Elizabeth Mitchell]], US-amerikaansch Schauspelersche * [[28. März]]: [[Swen Moritzen]], plattdüütsch Schriever * [[28. März]]: [[Vince Vaughn]], US-amerikaansch Schauspeler * [[4. April]]: [[Mark Kirchner (Biathlet)|Mark Kirchner]], düütsch Biathlet un Biathlontrainer * [[5. April]]: [[Petar Genov]], bulgaarsch Schachspeler * [[13. April]]: [[Rintje Ritsma]], nedderlannsch Iesflinklöper * [[17. April]]: [[Martin Buschmann (Politiker)|Martin Buschmann]], düütsch Politiker * [[2. Mai]]: [[Matt Gerald]], US-amerikaansch Schauspeler * [[14. Mai]]: [[Jan Kleyna]], britisch Astronom * [[16. Mai]]: [[Gabriela Sabatini]], argentiensch Tennisspelersche * [[21. Mai]]: [[Sebastian Schnülle]], düütsch Musher * [[26. Juni]]: [[Chris O’Donnell]], US-amerikaansch Schauspeler * [[14. Juli]]: [[Natalja Jewgenjewna Mischkutjonok]], russisch Ieskunstlöperin * [[14. August]]: [[Julia Richter (Schauspelerin)|Julia Richter]], düütsch Schauspelerin * [[22. August]]: [[Ricco Groß]], düütsch Biathlet un Biathlontrainer * [[23. August]]: [[River Phoenix]], US-amerikaansch Schauspeler († [[1993]]) * [[7. September]]: [[Tom Everett Scott]], US-amerikaansch Schauspeler * [[10. September]]: [[Julie Halard-Decugis]], franzöösch Tennisspelerin * [[14. September]]: [[Francesco Casagrande]], italieensch Radrennfohrer * [[18. Oktober]]: [[Ferrán Latorre Torres]], spaansch Bargstieger * [[12. November]]: [[Valerie Haller]], düütsch Moderatorin * [[15. November]]: [[Uschi Disl]], düütsch Biathletin * [[16. November]]: [[Markus Beerbaum]], düütsch Springrieder * [[18. November]]: [[Geert Van Bondt]], belgisch Radrennfohrer * [[27. November]]: [[Han Kang]], süüdkoreaansch Schrieversche un Nobelpriesdrägerin * [[11. Dezember]]: [[Chris Henderson]], US-amerikaansch Footballnatschonalspeler * [[12. Dezember]]: [[Jennifer Connelly]], US-amerikaansche Schauspelersche * [[28. Dezember]]: [[Oleg Germanowitsch Artemjew]], russisch Kosmonaut * [[30. Dezember]]: [[Bart Rouwenhorst]], nedderlandsch Maler ;Ahn bekannt Datum * [[Petra Hartmann]], düütsche Schrieversch vun Fantasy-Romanen, Vertellsels un Märchen == Storven == * [[19. Januar]]: [[Albert Mähl]], plattdüütsch Schriever (* [[1893]]) * [[8. Februar]]: [[Lester Rollo Stoefen]], US-amerikaansch Tennisspeler (* [[1911]]) * [[22. Februar]]: [[Dora Boothby]], britisch Badminton- un Tennisspelerin (* [[1881]]) * [[23. März]]: [[Ludwig Rödl]], düütsch Schachspeler (* [[1907]]) * [[25. März]]: [[Hans Mahler]], düütsch Schauspeler, Intendant un Speelbaas (* [[1900]]) * [[5. April]]: [[Therese Pöhler]], plattdüütsche Schrieversche (* [[1891]]) * [[9. Mai]]: [[Franz Etzel]], düütsch Politiker un Bundsminister (* [[1902]]) * [[18. Mai]]: [[Camillo Ugi]], düütsch Footballnatschonalspeler (* [[1884]]) * [[31. Mai]]: [[Bruno Peyn]], plattdüütsch Schriever (* [[1887]]) * [[8. Juni]]: [[Nicola Pende]], italieensch Endokrinoloog (* [[1880]]) * [[10. Juli]]: [[Arnolt Ditj]], [[plautdietsch]] Schriever (* [[1889]]) * [[13. Juli]]: [[Louis Wolfe Gilbert]], US-amerikaansch Komponist (* [[1886]]) * [[6. August]]: [[Albin Kitzinger]], düütsch Footballnatschonalspeler (* [[1912]]) * [[8. August]]: [[Ernst Behrens]], plattdüütschen Dichter un Schriever (* [[1878]]) * [[9. August]]: [[Hinrich Holsten]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* [[1902]]) * [[17. September]]: [[Désiré Keteleer]], belgisch Radrennfohrer (* [[1920]]) * [[21. September]]: [[Adolf Wiklund (Biathlet)|Adolf Wiklund]], sweedsch Biathlet (* [[1921]]) * [[20. Oktober]]: [[Patrick Wymark]], britisch Schauspeler (* [[1926]]) * [[9. November]]: [[Charles de Gaulle]], franzöösch General un Staatspräsident (* [[1890]]) * [[21. November]]: [[Chandrasekhara Venkata Raman]], indisch Physiker un Nobelpriesdräger (* [[1888]]) [[Kategorie:20. Johrhunnert]] [[Kategorie:Johr]] p2m5ildnf0gn1pyfiiysu2x338pvopm 0 19638 1061798 1038753 2026-04-05T12:06:27Z Eastfrisian2 58044 /* Boren */ 1061798 wikitext text/x-wiki {{Navigatschoonsliest Klenner Daag|Dezember}} == Wat passeert is == * [[1955]]: [[Willem Kaisen]] warrt to'n 5. Mol [[Bremer Börgermeester]]. Lannsregeern vun [[Bremen]] is de [[Senat Kaisen V]]. == Boren == * [[1164]]: [[Rokujō]], 79. japaansch Kaiser († [[1176]]) * [[1592]]: [[Marcus Banzer]], düütsch Mediziner († [[1664]]) * [[1856]]: [[Thomas Woodrow Wilson]], US-amerikaansch Politiker un de 28. Präsident († [[1924]]) * [[1903]]: [[Earl Hines]], US-amerikaansch Jazzmusiker un Bandleader († [[1983]]) * [[1913]]: [[Egbert Hayessen]], düütsch Wedderstandskämper († [[1944]]) * [[1916]]: [[Nelly Adamson-Landry]], belgisch-franzöösch Tennisspelerin († [[2010]]) * [[1932]]: [[Nichelle Nichols]], US-amerikaansch Schauspelersche un Singersche († [[2022]]) * [[1942]]: [[Roger Swerts]], belgisch Radrennfohrer * [[1944]]: [[Kary Banks Mullis]], US-amerikaansch Biochemiker un Nobelpriesdräger († [[2019]]) * [[1953]]: [[Alfred Eder]], öösterrieksch Biathlet * [[1955]]: [[Liu Xiaobo]], chinesisch Schriever, Dissident un Nobelpriesdräger († [[2017]]) * [[1969]]: [[Linus Torvalds]], finnisch Utfinner vun de free Linux Kernel * [[1970]]: [[Oleg Germanowitsch Artemjew]], russisch Kosmonaut * [[1973]]: [[Ids Postma]], nedderlannsch Iesflinklöper * [[1979]]: [[Rafael Leitão]], brasiliaansch Schachspeler * [[1983]]: [[Dominic Fritz]], Börgermeester vun [[Timișoara]] == Storven == * [[1870]]: [[Alexei Fjodorowitsch Lwow]], russisch Violinist un Komponist (* [[1798]]) * [[1937]]: [[Maurice Ravel]], franzöösch Komponist (* [[1875]]) * [[1952]]: [[Fletcher Henderson]], US-amerikaansch, Jazzpianist, Bandleader un Komponist (* [[1897]]) * [[1956]]: [[Marjorie Fielding]], britisch Schauspelerin (* [[1890]]) * [[1978]]: [[Hans Fleischmann (Footballspeler)|Hans Fleischmann]], düütsch Footballnatschonalspeler (* [[1898]]) * [[1997]]: [[Heikki A. Alikoski]], finnisch Astronom (* [[1912]]) * [[2011]]: [[Charlotte Kerr]], düütsch Schauspelerin, Speelbaasche un Filmproduzentin (* [[1927]]) * [[2016]]: [[Gregorio Conrado Álvarez Armelino]], uruguayisch General, Politiker und Präsident (* [[1925]]) * [[2016]]: [[Knut Kiesewetter]], düütschen [[Jazz]]musiker un plattdüütschen Leedermaker (* [[1941]]) * [[2024]]: [[Martin Karplus]], öösterrieksch-US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger (* [[1930]]) [[Kategorie:Dag|Dezember 28]] 33utkjy86e64vz4bv8k7gre4jwxrrg7 0 19775 1061829 1061363 2026-04-05T13:33:04Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061829 wikitext text/x-wiki [[Bild:Kofi Annan.jpg|thumb|right|200px|Kofi Annan in’n November 2003]] '''Kofi Atta Annan''' (* [[8. April]] [[1938]] in [[Kumasi]], [[Ghana]] † [[18. August]] [[2018]] in [[Bern]]<ref>{{Internetquelle | url=http://www.tagesanzeiger.newsnetz.ch/ausland/Kofi-Annan-ist-tot/story/24569972 | titel=Kofi Annan ist tot | autor= | hrsg=[[Tages-Anzeiger]] | datum=2018-08-18 | zugriff=2018-08-18 }}</ref>) weer de sövte Generalsekretär vun de [[Vereente Natschonen|Vereenten Natschonen]] vun Januar 1997 bit Dezember 2006. He is 2001 mit den [[Fredensnobelpries]] ehrt worrn. == Leven == === Familie un Utbilln === Kofi Annan weer in de ghanaischen Stadt Kumasi as Söhn vun ''Henry Reginald Annan'' un ''Victoria Annan'' boren un een Dag later dööpt. To de Tiet [[1938]] weer Ghana noch en britsche [[Kolonie]]. De Familie vun Annan hett to de Elite vun’t Land höört, to de [[Ethnie]] vun de [[Fante (Volk)|Fante]]. Sien beiden Opas un en Unkel vun em weern so nöömte ''Chiefs'' un sien Vadder hett lange Tiet as [[Utfohr]]manager för de Firma [[Lever Brothers]] arbeidt. Kofi Annan hett [[1958]] mit en Studium vun de [[Weertschapswetenschoppen]] anfungen an’t ''Kumasi College of Science and Technology''. Dör en [[Stipendium]] vun de [[Ford Foundation]] weer he in de Laag sien Studium in de USA an’t [[Macalester College]] in St. Paul, [[Minnesota]] wieder to maken, woneem he [[1961]] mit den [[Bachelor]] afslaten hett. Dorna hett he för een Johr an’t [[Genfer Hoochschoolinstitut för internatschonale Studien]] (IUHEI) vun de Universität [[Genf]] studeert. 1972 hett he butendem en [[Master of Business Administration]] an de [[Sloan School of Management]] vun’t [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) maakt. Annan is in tweeter Eh mit de sweedschen Afkaatschen un Künstlerin ''Nane Maria Annan'' verheiraadt, de en [[Broderdeern]] vun den sweedschen Diplomat [[Raoul Wallenberg]] is. Ut sien ersten Eh mit de Nigerianerin ''Titi Alakija'' hett Annan twee Kinner. === Fröhe Loopbahn === Kofi Annan is 1962 in de [[Weltgesundheitsorganisatschoon]] (WHO) vun de Vereenten Natschonen ringahn. Vun [[1974]] bit [[1976]] hett he as Tourismusdirekter in Ghana arbeidt. Dorna keem he wedder torüch na de Vereenten Natschonen un arbeidt dor as Biordent Generalsekretär achternanner in dree verscheeden Positschonen: vun 1987 bit 1990 weer he ''Sekerheitskoordinater Personalmanagement'', vun 1990 bit 1992 in ''Program Planning, Budget and Finance, and Controller'' – op den Posten hett Annan ü.a. ok över dat Freelaten vun westliche [[Börg]]en in’n [[Irak]] wiel den [[Tweet Golfkrieg|Tweeten Golfkrieg]] – un von 1993 bit 1994 in’t Rebeet ''Insätz to’n Fredensekern''. Dorophen weer he bit Oktober 1995 ''Undersecretary-General'' un weer denn Sünnerbeopdragten vun’n Generalsekretär för dat ehmolige [[Jugoslawien]]. Fief Maanden later keem he 1996 wedder torüch in sien Amt as Undersecretary-General. === Generalsekretär vun de Vereenten Natschonen === An’n [[13. Dezember]] [[1996]] is Annan vun [[UNO-Sekerheitsraat]] op Druck vun de USA un gegen den Wedderstand vun vele Länner to’n Generalsekretär vun de Vereenten Natschonen wählt worrn un övernehm dormit de Steed vun [[Boutros Boutros-Ghali]] ut [[Ägypten]]. Sien Amt hett he an’n [[1. Januar]] [[1997]] antreden as eerst Generalsekretär, de direkt ut de Reeg vun de UN-Mitarbeiters wählt worrn is un bito ok as eerste swartafrikaansch UNO-Generalsekretär. An’n [[29. Juni]] [[2001]] weer he vun de UN-Generalversammeln för en tweete fiefjohrige Amtstiet bestätigt, de an’n [[31. Dezember]] [[2006]] to End gahn is. De Wedderwahl is ungewöhnlich wesen, as he 1997 an sik blots för de tweete Amtstiet wählt worrn is. Sien Nafolger is de vörmolige [[Süüdkorea|süüdkoreaansche]] Butenminister [[Ban Ki-moon]]. Wiel sien Amtstiet as Generalsekretär hett dat mehrere Beraden in’n Sekerheitsraat geven to de Situatschoon in’n Irak. As wichtigsten Punkt is över den Stand vun de Produkschoonsmöglichkeiten vun [[Massenvernichtenswapen]] dör den Irak snackt worrn. Kofi Annan hett dorto 2004 klor maakt, dat de Invasion in’n Irak ut sien Sicht illegal is. In’n September [[2003]] hett Annan en Gremium vun 16 Lüüd insett, dat Vörslääg utarbeiden schüll för en Reform vun de Vereenten Natschonen, de so nöömte ''Hoochrangig Koppel för Bedrohen, Rutfordern un Wannel''. Dorophen hett he an’n [[21. März]] [[2005]] sien unvermodens wiet gahnd 63 Sieten lang Reform-Dokument „In grötterer Freeheit: Op’n Weg to Entwickeln, Sekerheit un Minschenrechten för all“ vörstellt. Toletzt sett sik Annan för en globale [[Kohlenstoffdioxid|CO₂]]-Stüer in un hett de Weltgemeenschap dorop drängt, en Lösen för de [[Darfur-Kries]] to finnen. === Annere Opgaven === Annan is [[2007]] Vösitter vun de ''Allianz för en [[Gröön Revolutschoon|Gröne Revolutschoon]] in Afrika'' (AGRA) worrn, en Initiative, de in’t Johr [[2006]] mit Geller vun de [[Bill & Melinda Gates Foundation]] un de [[Rockefeller-Stiften]] in’t Leven ropen weer. Teel schall dat wesen, de landweertschopplich Produkschoon vun Afrika in de kamend teihn bit twintig Johren dubbelt oder dreemol so groot to maken, wobi toeerst vör allen de Lüttbuerns ünnerstütt warrn schüllt.<ref>[[De Standard]]: [http://derstandard.at/?url=/?id=2918737 ''Annan leitet Afrikas "grüne Revolution"''], 15. Juni 2007</ref>. == Kritik an Annan == Kritiker hebbt Kofi Annan 1994 en Mitverantwoorden an’n [[Völkermoord in Ruanda]] ünnerstellt. An verantwoortlich Steed för Afrika un [[Ruanda]] schall he Narichten över den Völkermoord torüchhollen oder afmildert hebben. Dat warrt em sünners in Betog op Berichten un Helpsanfragen vun den dormaligen Kommandeerenden vun de UN-Truppen in Ruanda, General [[Roméo Dallaire]] naseggt. In’n Verloop vun’n [[Libanonkrieg 2006]] is Annan vun [[Israel]] un vun [[John R. Bolton|John Bolton]], den US-amerikaanschen [[Bottschopper]] bi de Vereenten Natschonen kritiseert worrn, wieldat he Israel vörholen hett, veer Blauhelmsoldaten mit Vörsatz dood maakt to hebben.<ref>[[Der Spiegel|Spiegel Online]]: [https://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,428668,00.html ''„Blauhelm-Soldaten flehten stundenlang um Hilfe“'', 26. Juli 2006]</ref>. Annan hett sien Vörhollen aver nich torüchnahmen. == Ehren un Utteken == * [[Order of the Star of Ghana]] * 1999 [[Ehrendokter]] vun de [[Technisch Universität Dresden|Technischen Universität Dresden]] * 2001 Ehrendokter vun de [[Fre’e Universität Berlin|Fre’en Universität Berlin]], Fachrebeet Politik- un Sozialwetenschoppen * 2001 [[Fredensnobelpries]], to lieke Delen mit de Vereenten Natschonen * 2002 Ehrendokter vun de [[Universität Tilburg]] * 2003 [[Düütsch Medienpries]] * 2003 [[Sacharow-Pries]] vun’t Europääsche Parlament för’t Verdeffenderen vun de Minschenrechten * 2003 Freeheitspries vun de [[Max Schmidheiny-Stiften]] an de [[Universität St. Gallen]] * 2004 Ehrendokter vun de [[Carleton University]] * 2004 Ehrendokter vun de [[University of Ottawa]] * 2005 Fredensplakett vun de [[Münchner Konferenz för Sekerheitspolitik]] * 2005 Ehrendokter vun de [[Ne’e Universität Lissabon]] * 2007 Ehrendokter vun de [[Universität Uppsala]] * 2007 [[Ehrenteken för Verdeensten üm de Republiek Öösterriek|Groot Golden Ehrenteken an’n Band för Verdeensten üm de Republiek Öösterriek]] * 2007 Hölten [[Armbost]], Spezialutteken vun’t Swiezerisch Weltweertschapsforum 2007<ref>[[Basler Zeitung|BAZ]]: {{Webarchiv|url=http://www.baz.ch/news/index.cfm?keyID=17cd2e0a-df54-4cbb-95ff9e386784539b&startpage=1&ObjectID=57830D21-1422-0CEF-70F699A1FB334BAE |wayback=20070930160208 |text=Hölzerne Armbrust für Kofi Annan an Swiss Economic Forum |archiv-bot=2026-03-14 04:27:27 InternetArchiveBot }} 4. Mai 2007</ref> * „Minschen in Europa Award“ vun de Verlagsgrupp Passau == Literatur == * Friederike Bauer: ''Kofi Annan. Ein Leben''. [[S. Fischer Verlag|S. Fischer]], Frankfort an’n Main 2005, ISBN 3-10-009647-9. * Stanley Meisler: ''Kofi Annan - A man of Peace in a World of War''. [[John Wiley & Sons]], New York 2007, ISBN 0-471-78744-2. == Borns == <references /> == Weblenken == {{Commons|Kofi Annan}} {{Wikiquote|Kofi Annan}} * [http://dispatch.opac.d-nb.de/DB=4.1/REL?PPN=12296201X Literatur vun un över Kofi Annan in de Düütsch Natschonalbökeree] * [http://www.un.org/sg/annan.shtml Offiziell Biografie] {{Navigatschoonsliest Generalsekretäre vun de Vereenten Natschonen}} {{DEFAULTSORT:Annan, Kofi Atta}} [[Kategorie:Diplomaat]] [[Kategorie:Börger von Ghana]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Vereente Natschonen]] [[Kategorie:Freedensnobelpries]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Boren 1938]] [[Kategorie:Storven 2018]] sl0zlnu4mudmafiebub1ucbno6oyn34 0 21072 1061916 737782 2026-04-05T19:30:20Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061916 wikitext text/x-wiki [[Bild:US Capitol dome Jan 2006.jpg|thumb|Dat Kapitol siene Kuppel mit de Flagg vun de USA ]] Dat '''Repräsentantenhaus vun de Vereenigten Staten''' (''United States House of Representatives'', faken bloß ''House'') is tohopen mit den [[Senat (USA)|US-Senat]] ene vun de beiden Kamern vun den [[Kongress (USA)|Kongress]] vun de [[USA]]. Jeden [[US-Bundsstaat]] stüert Afordenten na den Kongress. Wieveel dat sünd, dat liggt dor an, wieveel Inwahners de Staat hett. De groten schickt mehr Afordenten, de lüttjen weniger. De US-Börgers wählt de Afordenten för twee Johre. In de USA hett dat ''Huus'' oorntlich wat to seggen bi dat Upstellen vun [[Gesett]]en un kickt den [[Präsident (USA)|Präsidenten]] ok up de Fingers ([[Checks and balances]]). Bloß dat Repräsentantenhuus draff [[Gesett]]en över [[Stüern]] un över den [[Huushollt (Staat)|Huushollt]] in Gang bringen. Ok bloß düt Huus kann en [[Impeachment-Verfahren]] up'n Weg bringen. Dat Repräsentantenhuus höört to de [[Twee-Kamer-Parlament]]en ut de Traditschoon vun dat [[Parlament]] vun [[England]]. Sien Seet is de süüdliche Flögel vun dat [[Kapitol (Washington)|Kapitol]] in [[Washington D.C.]]. De Liddmaten vun dat ''Huus'' weert ''Congressmen'' oder ''Representatives'' nömmt. Vun [[1911]] af an sitt 435 Afordenten in dat Repräsentantenhuus. Jedeen sitt dor för den [[Wahlkreis]], de em wählt hett. De Bezirk vun [[Washington D.C.]] un en Reeg vun anner Gemarken, de woll na de USA tohöört, man keen Bundsstaten sünd (as [[Guam]] un [[Puerto Rico]] stüert woll Afordenten in dat ''Huus'', man de dröövt nich mit afstimmen. Bi de Wahlen to'n Kongress vun'n [[November]] [[2006]] hett de [[Demokraatsche Partei (USA)|Demokraatsche Partei]] 233 Sitten kregen un de [[Republikaansche Partei (USA)|Republikaners]] bloß 202. Twee Sitten sünd in'n Momang leddig, dorvun een vun de Demokraten un een vun de Republikaners. De neegsten Wahlen sünd an'n [[4. November]] [[2008]]. == Historie == As in dat Johr [[1787]] de [[Verfaten vun de USA]] beslaten wurrn is, güng dat ok al üm en Repräsentantenhuus. Toeerst schollen dor 65 Afordenten in sitten. [[1788]] is de Verfaten denn in Gang bröcht ([[Ratifikatschoon|ratifizeert]] wurrn), weil negen US-Bundsstaten tostimmt hefft. In datsülbige Johr hett dat de eersten Wahlen to dat Repräsentantenhuus geven. De Verfaten is denn an’n [[4. März]] [[1789]] güllig wurrn. Dormols weer de Hööftstadt vun de USA noch [[New York City]]. Weil veel Afordenten nich in de Stadt weern, konn dat eerste Repräsentantenhuus avers eerst an’n [[1. April]] 1789 mit de Arbeit anfangen. De 65 Liddmaten vun’t Repräsentantenhuus weern ja nu en Deel vun den eersten US-Kongress. Düsse Kongress hett denn de Gesetten beslaten, de en Grundlaag dorför afgeven döen, dat dat ganze Volk tellt weern scholl. Un wat bi düt Tellen rutkamen dö, dat scholl nu wedder de Grundlaag ween för en nee Verdelen vun de Sitten in’t Huus. Midderwielen weer de Seet vun’n Kongress na [[Philadelphia]] leggt. Dor is dat Repräsentantenhuus in dat Johr [[1790]] nee wählt wurrn. De tweete Kongress sett sik jummers noch ut 65 Liddmaten tohopen. De weern unner de Bundsstaten verdeelt, just so, as dat in de Verfaten in Art.1, Afs. 2 vörlöpig vörsehn weer. Düsse tweete Kongress güng nu bi un verafscheedt en nee Gesett, wat de Sitten unner de Bundsstaten nee verdeel. Midderwielen weer ja kloor wurrn, wat bi dat Tellen vun dat Volk rutkamen weer. Dat scholl nu 120 Sitten geven un de schollen na dat [[Hare-Niemeyer-Verfahren]] verdeelt weern. Düt Verfahren harr [[Alexander Hamilton]] utfunnen. Man de US-[[Präsident (USA)|Präsident]] [[George Washington]] woll düt Gesett nich gellen laten un lä dor dat eerste [[Veto]] in de Geschicht vun de USA gegen in. Dor hett de Kongress denn noch en Gesett beslaten. Düt Mol schollen dat 105 Sitten ween, un de schollen na dat [[D’Hondt-Verfahren]] verdeelt weern. Düt Verfahren harr [[Thomas Jefferson]] utfunnen. Düt Gesett hett de Präsident gellen laten un so is dat denn in Kraft treden un de Grundlaag ween för de Wahlen to’n drüdden Kongress ([[1792]]). Düsse Kongress is denn [[1793]] tohopentreden.<ref>[http://www.thirty-thousand.org/pages/Apportionment.htm Korte engelsche Historie vun de Verdelen vun de Sitten in dat Huus ] {{Webarchiv|url=http://www.thirty-thousand.org/pages/Apportionment.htm |wayback=20080119132058 |text=Korte engelsche Historie vun de Verdelen vun de Sitten in dat Huus |archiv-bot=2026-04-05 19:30:20 InternetArchiveBot }}</ref> In dat [[19. Johrhunnert]] dachen de Afordenten vun dat Repräsentantenhuus faken ganz anners över allerhand Saken, as de Senators. Dat harr dor wat mit to doon, dat allerhand Fragen in de US-Bundsstaten na jem ehre Traditschoon anners ankeken wurrn sünd, as bi de Mehrheit vun de US-Inwahners. De Senat, de stünn nu för de Traditschonen in de verscheden Bundsstaten in, dat Repräsentantenhuus avers för de Mehrheit vun de US-Wählers alltohopen. So een Fraag, wo dat Striet üm geev, weer de [[Slaveree]]. <!--The [[Northeastern United States|North]] was much more populous than the [[History of the Southern United States|South]], and therefore dominated the House of Representatives. However, the North held no such advantage in the Senate, where the equal representation of states prevailed. Sectional conflict was most pronounced over the issue of slavery. One example of a provision repeatedly supported by the House but blocked by the Senate was the [[Wilmot Proviso]], which sought to ban slavery in the land gained during the [[Mexican-American War]]. Conflict over slavery and other issues persisted until the [[American Civil War|Civil War]] (1861–1865), which began soon after several southern states attempted to [[secession|secede]] from the Union. The war culminated in the South's defeat and in the abolition of slavery. Because all southern senators except [[Andrew Johnson]] resigned their seats at the beginning of the war, the Senate did not have the balance of power between North and South during the war. The years of [[Reconstruction]] that followed witnessed large majorities for the [[Republican Party (United States)|Republican Party]], which many Americans associated with the Union's victory in the Civil War. Reconstruction ended in about 1877; the ensuing era, known as the [[Gilded Age]], was marked by sharp political divisions in the electorate. Both the [[Democratic Party (United States)|Democratic]] and the Republican Party held majorities in the House at various times. The late 19th and early 20th centuries also saw a dramatic increase in the power of the Speaker of the House. The rise of the Speaker's influence began in the 1890s, during tenure of Republican [[Thomas Brackett Reed]]. "[[Czar]] Reed," as he was nicknamed, attempted to put into effect his view that "The best system is to have one party govern and the other party watch." The leadership structure of the House also developed during approximately the same period, with the positions of [[Majority Leader of the United States House of Representatives|Majority Leader]] and [[Minority Leader of the United States House of Representatives|Minority Leader]] being created in 1899. While the Minority Leader was the head of the minority party, the Majority Leader remained subordinate to the Speaker. The Speakership reached its zenith during the term of Republican [[Joseph Gurney Cannon]], 1903 to 1911. The powers of the Speaker included chairmanship of the influential [[United States House Committee on Rules|Rules Committee]] and the ability to appoint members of other House committees. These powers, however, were curtailed in the "Revolution of 1910" because of the efforts of Democrats and dissatisfied Republicans who opposed Cannon's arguably heavy-handed tactics. The Democratic Party dominated the House of Representatives during the administration of President [[Franklin D. Roosevelt]] (1933–1945), often winning over two-thirds of the seats. Both Democrats and Republicans were in power at various times during the next decade. The Democratic Party maintained control of the House from 1954 until 1995. In the mid-1970s, there were major reforms of the House, strengthening the power of sub-committees at the expense of committee chairmen and allowing party leaders to nominate committee chairs. These actions were taken to undermine the seniority system, and to reduce the ability of a small number of senior members to obstruct legislation they did not favor. There was also a shift from the 1970s to greater control of the legislative program by the majority party; in particular, the power of party leaders (especially the Speaker) grew considerably. The Republicans [[Republican Revolution|took control of the House]] in 1995, under the leadership of Speaker [[Newt Gingrich]]. Gingrich attempted to pass a major legislative program, the [[Contract with America]] on which the House Republicans had been elected, and made major reforms of the House, notably reducing the tenure of committee chairs to three two-year terms. Many elements of the Contract did not pass Congress, were vetoed by President [[Bill Clinton]], or were substantially altered in negotiations with Clinton. The Republicans would hold on to the House until the [[United States Congressional elections, 2006]], during which the Democrats won back control of both the House of Representatives and, narrowly, the Senate.--> == Borns == <references /> [[Kategorie:USA]] [[Kategorie:Politik]] ge3ue7yge8268016ga26sc03wyjzs9k 0 21426 1061904 757410 2026-04-05T18:45:11Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061904 wikitext text/x-wiki De '''Plaggenhauer-Verlag''' is en Verlag mit Sitt in [[Lümborg]]. Tohören deit de Signe Preis-Frese. Grünnt worrn is dat Een-Mann-Ünnernehmen in’t Vörjohr 2004 vun’n Journalist un Verteller [[Jan Graf]]. To de Tied harr dat sien Sitt noch in [[Krummbek]]. Later hebbt Signe Preis-Frese un Heiko Frese ut Lümborg den Verlag övernahmen. De beiden doot ok dat [[Plattschapp]] bedrieven. Bi Plaggenhauer rutkamen sünd to’n Bispeel de Böker vun [[Heinrich Ohm]] un Warken vun [[Bolko Bullerdiek]]. Ok tohoop mit’n [[Sleswig-Holsteensch Heimatbund|Sleswig-Holsteenschen Heimatbund]] hett Plaggenhauer Saken rutgeven, so as dat Book ''So snackt wi in de Probstee''. == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20080527221303/http://www.plaggenhauer.de/ Websteed vun’n Verlag] (hoochdüütsch) [[Kategorie:Verlag]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] mkdlhikazql1t62w780jvejrm2l6ol0 0 25033 1061817 1055567 2026-04-05T12:54:20Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061817 wikitext text/x-wiki [[Bild:Jürgen Ahrend 2019.jpg|thumb|Jürgen Ahrend in siene Warksteed]] '''Jürgen Ahrend''' (* [[28. April]] [[1930]] in [[Treuenhagen]], † [[1. August]] [[2024]]) weer en [[Orgel]]maker in [[Leer]]-[[Loog (Leer)|Loog]] ([[Oostfreesland]]). In de ganze Welt bekannt wurrn is he door de Restauratschonen vun Örgeln ut de [[Barock]]tied, besönners vun de [[Arp Schnitger|Arp-Schnitger]]-Örgel vun de Jacobikark in [[Hamborg]], vun de ''Martinikerk'' in [[Grunneng]] ([[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]]) un van de [[Örgel vun de Ludgerikark Nörden|Ludgerikark in Nörden]] un ok vun de Ebert-Örgel vun de Hoofkark in [[Innsbruck]]. He hefft in't Orgelbo un bi’t Restaureeren dat Seggen, omdat he op de hoogste Niveau restaureert. All Facklüüd hollen ’n Barg vun sien Künst, de Piepen mooi te intoneeren. He gellt as de bedüdenste Orgelmaker in de hütigen Tiet.<ref>Harald Vogel / Reinhard Ruge / Robert Noah / Martin Stromann: ''Orgellandschaft Ostfriesland''. Soltau-Kurier-Norden, Norden 1995, ISBN 3-928327-19-4, S. 13.</ref> == Leven == Ahrend hefft bi de Örgelmaker Paul Ott in [[Göttingen]] sien Handwark lehrt. Mit 24 Johr heeft he tosamen mit [[Gerhard Brunzema]] (1927-1992) de Firma ''[[Ahrend & Brunzema]]'' (1954) in Leer-Loog gründt. Sien eerste Wark was de Restauratschoon vun de Örgel vun de [[Evangeelsch-reformeerte Kark|reformeerte Kark]] in [[Larrelt]]. Weltwied is he bekannt wuurn door Restauratschoonen vun de histoorsche Örgel in [[Westerhusen]], [[Uttum]] un [[Rysm]] in’t [[Krummhörn]]. Ahrend hefft de oll Handwark un de oll musikaalsche Klangidealen hoog in’t Reken hatt un nü sünd weer ’n Masse Örgelmakers na un na op disse Schmaak komen. Daardör dat sien Warksteed midden in de [[Örgellandschap Oostfreesland]] mit een ganzen Barg histoorsche Instrumenten liegt, hefft he sick nipp un nau mit de Aart un de Maneer vun desse Örgels bevaten kunt. Bit 1971 hebben se mit ’n anner 74 Instrumente baut of restaureert. In disse Johr hefft Brunzema de Firma verlaten un is na Kanada trucken üm daar te arbeiden. Sietdem hebben Jürgen Ahrend un sien Mitarbeiders noch över 100 annere Örgel baut, rekonstrueert oder restaureert. Na 50 erfolgrieke Johr wordt de Firma nu vun sien Söhn Hendrik Ahrend leidt. == Wark (Utwahl) == === Ahrend & Brunzema (1954–1971) === {| class="Tabell sortable" |- style="align:center; background: #cccccc;" border="1" ! Johr !! Stad !! Kark !! class=unsortable | Bild !! Wark !! Grötte !! Register !! class=unsortable | Informatschoon |- | 1954/88 | [[Larrelt]] | Ref. Kark | [[Bild:Orgel der Larrelter Kirche, Ostfriesland.jpg|160x160px]] | R | I/P | 11 | |- | 1955 | [[Westerhusen]] | Ref. Kark | [[Bild:8072676 Westerhusen Orgel.jpg|160x160px]] | R | I | 7 |<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ostfriesland.de/kultur/orgeln.html |wayback=20100414095413 |text=Sieburg-Örgel in Westerhusen |archiv-bot=2026-03-14 04:07:23 InternetArchiveBot }} (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1957 | [[Uttum]] | Ref. Kark | [[Bild:Uttum Orgel.jpg|160x160px]] | R | I | 9 | |- | 1957 (1997) | [[Veldhusen]] | Ollref. Kark | [[Bild:Veldhausen Orgel.JPG|center|160x160px]] | NB | I | 6 | |- | 1959/2002 | [[Scheveningen]] (NL) | Zorgvlietkerk | [[Bild:Scheveningen Zorgvlietkerk Orgel.jpg|center|160x160px]] | NB | III/P | 26 | |- | 1961 | [[Rysm]] | Ref. Kark | [[Bild:Rysum-Orgel-msu-2972.jpg|center|160x160px]] | R | I | 7 | |- | 1961 | [[Auerk]] | St. Lamberti | [[Bild:Aurich-Orgel-Lambertikirche-msu-2020-0719-.jpg|160x160px]] | NB | II/P | 25 | |- | 1962 | [[Bremen]] | St. Martini | [[Bild:StMartiniBremen-03a.jpg|160x160px|center|Orgel in St. Martini]] | NB | III/P | 33 | |- | 1965 | [[Amsterdam]] (NL) | Oude Kerk (lüttje Örgel) | [[Bild:Amsterdam Oude Kerk Transeptorgel.jpg|center|160x160px]] | NB | II/P | 17 | |- | 1965 | [[Amsterdam]] (NL) | Oude Waalse Kerk | [[Bild:Waal 5.jpg|160x160px]] | R | II/P | 26 | |- | 1966 | [[Bremen]] | Ev. Kark Överneeland | [[Bild:Kirche Oberneuland - Ahrend-Orgel - jh15-1.jpg|center|160x160px]] | NB | II/P | 22 | |- | 1967 | [[Castrop-Rauxel]] | Johanneskark Schwerin-Frohlinde | [[Bild:Castrop-Rauxel, Johanneskirche, Orgel (1).jpg|center|160x160px]] | NB | III/P | 27 | |- | 1966/69/87 | [[Marjenhaaf]] | St. Marien | [[Bild:Marienhafe Orgel 1.JPG|center|160x160px]] | R | II | 20 |<ref>[http://www.kirchenkreis-emden.de/index.php?id=106 Holy-Örgel in Marjenhaaf] | (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1969 | [[Hamborg]] | Ref. Kirche Altona | [[Bild:Hamburg Reformierte Kirche Orgel.jpg|160x160px]] | NB | II/P | 15 | |- | 1970 | [[Frankfort an’n Main]] | Cantate Domino | | NB | III/P | 33 | |- | 1970/76 | [[Innsbruck]] (A) | Hofkark | [[Bild:Ebertorgel.jpg|center|160x160px]] | R | II | 15 |<ref>{{Webarchiv|url=http://www.musikland-tirol.at/orgeln/t/i/innsbruck-ebert.html |wayback=20080614032555 |text=Ebert-Örgel vun de Hoofkark Innsbruck |archiv-bot=2026-03-14 04:07:23 InternetArchiveBot }} (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1963-71 | [[Leer]] | Groot Kark | [[Bild:Leer Große Kirche Orgel.JPG|160x160px]] | R | III/P | 37 |<ref>[http://de.wikipedia.org/wiki/Orgel_der_Gro%C3%9Fen_Kirche_(Leer) Örgel vun de Groot Kark in Leer] (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |} === Jürgen Ahrend (1972–2004) === {| class="Tabell sortable" |- style="align:center; bagckground: #cccccc;" border="1" ! Johr !! Stad !! Kark !! class=unsortable | Bild !! Wark !! Grötte !! Register !! class=unsortable | Informatschoon |- | 1972 | [[Eugene]] (USA) | University | [[Bild:Eugene Oregon University Ahrend organ.png|160x160px]] | NB | IV/P | 38 | |- | 1966-73 | [[Ochtersum]] | St. Materniani | [[Bild:4721855 Ochtersum Orgel.jpg|160x160px]] | R | I | 9 | |- | 1972-75, 1993/94 | [[Stood]] | Ss. Cosmae et Damiani | [[Bild:Stade-StCosmae 03.jpg|160x160px]] | R | III/P | 42 |<ref>{{Webarchiv|url=http://www.kirchenmusikstade.de/html/st__cosmae.html |wayback=20090309012515 |text=Huß/Schnitger-Örgel in Stood, St. Cosmae |archiv-bot=2026-03-14 04:07:23 InternetArchiveBot }} (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1974 | [[Taizé (Saône-et-Loire)|Taizé]] (F) | Eglise de la Réconciliation | [[Bild:Lyon Saint-Jean Orgel (05).jpg|160x160px]] | NB | III/P | 28 | |- | 1975 | [[Hamborg]] | Christengemeinschap Johnsallee | [[Bild:Hamburg Christengemeinschaft Johnsallee Orgel.jpg|center|160x160px]] | NB | II/P | 18 | |- | 1975 | [[Frankfort an’n Main]] | Ev. Kark Alt-Hoechst | [[Bild:Frankfurt-Höchst Ev. Stadtkirche Orgel.jpg|center|160x160px]] | NB | II/P | 18 | |- | 1975 | [[Sloten]] (NL) | Herv. Kark | [[Bild:Sloten Orgel Hervormde Kerk "Us Haven".jpg|center|160x160px]] | R | II | 16 | |- | 1977 | [[Dustadt]] | St. Servatii | [[Bild:Duderstadt Servatius Orgel.JPG|center|160x160px]] | NB | III/P | 28 | |- | 1978 | [[Edinburgh]] (GB) | Reid Concert Hall | [[Bild:Edinburgh, Reid Concert Hall, Ahrend Organ (1).jpg|center|160x160px]] | NB | II/P | 21 | |- | 1978 | [[De Jouwer]] (NL) | Herv. Kerk | [[Bild:JourNHKorgel.JPG|160x160px]] | NB | III/P | 27 | |- | 1979 | [[Melbourne]] (AUS) | Monash University | | NB | IV/P | 45 |<ref>[http://www.ohta.org.au/organs/organs/Ahrend.html Ahrend-Örgel in Melbourne] (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1980 | [[Leiden]] (NL) | Hooglandse Kerk | [[Bild:Hooglandse kerk orgel.jpg|160x160px]] | R | II/P | 24 | |- | 1981 | [[Toulouse]] (F) | Musée des Augustins | [[Bild:Orgue des Augustins.jpg|160x160px]] | NB | III/P | 33 | |- | 1982/99 | [[Lüdingworth]] | St. Jacobi de Ollere | [[Bild:St.-Jacobi (Lüdingworth) 002.jpg|160x160px]] | R | III/P | 35 |<ref>[http://www.hwcoordes.homepage.t-online.de/as/as_lued.htm Schnitger-Örgel in Lüdingworth, St. Jacobi] (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1978-83 | [[Weener]] | St. Georg | [[Bild:Weener Ref Orgel.jpg|160x160px]] | R | II/P | 29 |<ref>{{Webarchiv|url=http://de.wikipedia.org/wiki/Orgel_der_St._Georgskirche_(Weener) |wayback=20120619072320 |text=Schnitger-Örgel in Weener |archiv-bot=2026-03-14 04:07:23 InternetArchiveBot }} (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1976/77, 1983/84 | [[Grunneng]] (NL) | St. Martini | [[Bild:Martinikerk Groningen orgel.JPG|center|160x160px]] | R | III/P | 53 |<ref>[http://www.hwcoordes.homepage.t-online.de/as/as_grmar.htm Schnitger-Örgel in Grunneng, St. Martini] (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1981-85 | [[Nörden]] | [[Örgel vun de Ludgerikark Nörden|St. Ludgeri]] | [[Bild:2009 07 Norden Ludgerikirche Arp-Schnitger-Orgel.JPG|160x160px]] | R | III/P | 46 | |- | 1985 | [[Porrentruy]] (CH) | Lycée Cantonale | | NB | II/P | 30 |<ref>[http://www.promusica.ch/orgue.htm Ahrend-Örgel in Porrentruy] (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1985 | [[Stellich]] | Ss. Georg, Christopherus et Jodocus | [[Bild:OrgelStellichte21.jpg|160x160px]] | Rk | II | 12 | |- | 1986 | [[Tokyo]] (Japan) | St. Gregorius-Huus | | NB | II | 13 | |- | 1986/2007 | [[Kannes]] (NL) | Herv. Kerk | [[Bild:Kantens Orgel.jpg|160x160px]] | R | I | 10 | |- | 1986/87 | [[Wien (Stadt)|Wien]] (A) | St. Michael | [[Bild:Michaelerkirche, Orgel.jpg|160x160px]] | R | III/P | 40 | |- | 1987-90 | [[Stood]] | St. Wilhadi | [[Datei:Stade Wilhadi Orgel.jpg|160x160px]] | R | III/P | 40 |<ref>{{Webarchiv|url=http://www.kirchenmusikstade.de/html/st__wilhadi.html |wayback=20090309012628 |text=Erasmus-Bielfeldt-Örgel in Stood, St. Wilhadi |archiv-bot=2026-03-14 04:07:23 InternetArchiveBot }} (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1989 | [[Tsukuba (Ibaraki)|Tsukuba]] (Japan) | Bach-Grove | [[Datei:Tsukuba Bach Grove Ahrend organ (1).jpg|center|160x160px]] | NB | II/P | 19 | |- | 1989 | [[Wetzlar]] | Unnere Stadtkark | [[Bild:Franziskanerkirche (Wetzlar) Orgel 01.JPG|160x160px]] | NB | II/P | 22 | |- | 1990 | [[Mailand]] (I) | San Simpliciano | [[Bild:Milano organo San Simpliciano.jpg|160px]] | NB | III/P | 35 |<ref>[http://www.organisti.it/organo_simpliciano.htm Ahrend-Örgel in Mailand, St. Simpliciano] (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1991 | [[Pilsm]] | St. Stephanus | [[Bild:Kreuzkirche Pilsum msu169.jpg|160x160px]] | R | II | 16 |<ref>[http://de.wikipedia.org/wiki/Orgel_der_Pilsumer_Kreuzkirche Grotian-Örgel in Pilsm] (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1991 | [[Zwettl]] (A) | Stiftskark | [[Bild:Orgel-stift-zwettl001.jpg|160x160px]] | R | III/P | 35 | |- | 1990-93 | [[Hamborg]] | St. Jacobi | [[Bild:Arp Schnitger organ St. Jacobi Hamburg.jpg|center|160x160px]] | R | IV/P | 60 |<ref>[http://de.wikipedia.org/wiki/Orgel_der_Hauptkirche_St._Jacobi_(Hamburg) Schnitger-Örgel in Hamborg] (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1993 | [[Payerne]] (CH) | Pfarrkirche | [[Bild:Temple-Payerne-6.jpg|center|160x160px]] | Rk | II/P | 22 | |- | 1993-94 | [[Trondheim]] (N) | Nidaros Domkirken | [[Bild:Trondheim Wagner Organ.jpg|160x160px]] | R | II/P | 30 |<ref>{{Webarchiv|url=http://www.hf.ntnu.no/mus/org/nidarosdomen/wagner-e.htm |wayback=20070329162953 |text=Wagner-Örgel in Trondheim |archiv-bot=2026-03-14 04:07:23 InternetArchiveBot }} (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1994/95 | [[Osteel]] | Warnfried-Kark | [[Bild:Osteel_Orgel.jpg|160x160px]] | R | II | 13 |<ref>[http://de.wikipedia.org/wiki/Orgel_der_Warnfried-Kirche_(Osteel) Evers-Örgel in Osteel] (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1995 | [[München]] | Düütsche Museum | [[Bild:Munich - Deutsches Museum - 07-9969.jpg|160x160px]] | NB | II/P | 17 | |- | 1997 | [[Stuttgart]] | Musikhochschule | [[Bild:Stuttgart, Musikhochschule, Ahrend-Orgel (6).jpg|center|160x160px]] | NB | II/P | 15 |<ref>[http://www.mh-stuttgart.de/studium/orgel/instrumente/#Die%20norddeutsche%20Barockorgel Ahrend-Örgel vun de Musikhochschule Stuttgart] (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1997 | [[Landshut]] | St. Jodok | [[Bild:Neue Orgel St.Jodok Landshut 2012.JPG|center|160x160px]] | NB | II/P | 15 |<ref>{{Webarchiv|url=http://www.st.jodok.de/n-2-4-orgeln-glocken.htm |wayback=20041206213751 |text=Ahrend-Örgel in Landshut, St. Jodok |archiv-bot=2026-03-14 04:07:23 InternetArchiveBot }} (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1997/98 | [[Door'm]] | St. Bartholomäus | [[Bild:Dornum Orgel.jpg|160x160px]] | R | III/P | 32 |<ref>[http://de.wikipedia.org/wiki/Orgel_der_St.-Bartholom%C3%A4us-Kirche_(Dornum) Holy-Örgel in Dornum] (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 1998 | [[Logabirum]] | Luth. Kark | [[Bild:4721273 Logabirum Orgel.jpg|160x160px]] | NB | I/P | 10 |<ref>{{Webarchiv|url=http://www.space4karlo.de/logabi_de/unsereorgel/index.htm |wayback=20050113162616 |text=Ahrend-Örgel in Logabirum |archiv-bot=2026-03-14 04:07:23 InternetArchiveBot }} (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 2000 | [[Kongsberg]] (N) | Kongsberg kirke | [[Bild:Gloger organ Kongsberg.jpg|160px]] | R | III/P | 42 |<ref>{{Webarchiv|url=http://www.hf.ntnu.no/mus/org/kb/gloger-n.htm |wayback=20070623094009 |text=Gloger-Örgel in Kongsberg |archiv-bot=2026-03-14 04:07:23 InternetArchiveBot }} (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 2000 | [[Lübeck]] | Musikhochschule/Dom | [[Bild:Lübecker Dom ital. Orgel.jpg|center|160x160px]] | R | I | 10 |<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mh-luebeck.de/index.php?id=10444 |wayback=20070610005038 |text=Rosa-Örgel in Lübeck |archiv-bot=2026-03-14 04:07:23 InternetArchiveBot }} (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 2001 | [[Trebel]] | Luth. Kark | | R | II/P | 19 |<ref>{{Webarchiv|url=http://www.trebel.de/TrebelDefaultDeKircheOrgel0.html |wayback=20080309044122 |text=Stein-Örgel in Trebel |archiv-bot=2026-03-14 04:07:23 InternetArchiveBot }} (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 2002 | [[Köln]] | Ursulinenkark | [[Bild:Ursulinenkirche Ahrendorgel.jpg|160x160px]] | NB | II/P | 19 | |- | 2002 | [[Leer]] | Lutherkark | [[Bild:Leer Lutherkirche Orgel.jpg|160px]] | NB | III/P | 39 |<ref>[http://joachim-gehrold.homepage.t-online.de/orgel.html Ahrend-Örgel vun de Lutherkark Leer] (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 2002/03 | [[Wilten]] (A) | Stiftskark | | R | I/P | 4 (10) |<ref>{{Webarchiv|url=http://www.stift-wilten.at/wilten.asp?Kategorie=Musik |wayback=20070802194106 |text=Herz-Örgel in Wilten |archiv-bot=2026-03-14 04:07:23 InternetArchiveBot }} (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 2003/04 | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | St. Nikolai | [[Bild:St.-Nicolai (Altenbruch) 011.jpg|160px]] | R | III/P | 35 |<ref>{{Webarchiv|url=http://www.kirche-altenbruch.de/bauwerk/orgel.htm |wayback=20051018221845 |text=Klapmeyer-Orgel in Olenbrook |archiv-bot=2026-03-14 04:07:23 InternetArchiveBot }} (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 2004 | [[Ollersum]] | Ref. Kark | [[Bild:Oldersum Ref. Kirche Orgel.jpg|center|160x160px]] | NB | II/P | 17 (18) |<ref>[http://www.ewetel.net/~joerg.deuber/orgel Ahrend-Örgel in Ollersum] (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |} === Hendrik Ahrend (vanaf 2005) === {| class="Tabell sortable" |- style="align:center; background: #cccccc;" border="1" ! Johr !! Stad !! Kark !! class=unsortable | Bild !! Wark !! Grötte !! Register !! class=unsortable | Informatschoon |- | 2006 | [[Calgary]] (CA) | Universität | | NB | II/P | 21 |<ref>{{Webarchiv|url=http://www.uquebec.ca/musique/orgues/canada/calgaryua.html |wayback=20080229190201 |text=Ahrend-Örgel in Calgary |archiv-bot=2026-03-14 04:07:23 InternetArchiveBot }} (nakeken op 11. Januar 2009)</ref> |- | 2007 | [[Herzogenaurach]] | St. Otto | [[Bild:Herzogenaurach_Orgel.jpg|160x160px]] | NB | II/P | 26 |<ref>[http://www.audite.de/en/download/file/267/pdf.html Ahrend-Örgel in Herzogenaurach] {{Webarchiv|url=http://www.audite.de/en/download/file/267/pdf.html |wayback=20110718201046 |text=Ahrend-Örgel in Herzogenaurach |archiv-bot=2026-04-05 12:54:20 InternetArchiveBot }}</ref> |- | 2007/08 | [[Leer]] | Kath.-Apostol. Kark | [[Bild:Leer Katholisch-apostolisch Orgel.jpg|center|160x160px]] | NB | II/P | 10 | |- | 2009 | [[Melle]] | St. Matthäus | [[Bild:St. Matthäus Melle Klausing Orgel.JPG|center|160x160px]] | R | II/P | 23 | [[:de:St. Matthäus (Melle)#Die Klausing-Orgel|Örgel]] |- | 2009 | [[Königs Wusterhausen]] | Krüzkark | [[Bild:Königs Wusterhausen.jpg|160x160px]] | NB | II/P | 19 |<ref>[http://www.kreuzkirche-kw.de/html/barockorgel.html Ahrend-Örgel in Königs Wusterhausen]</ref> |- | 2010/11 | [[Hollern]] | St. Mauritius | [[Bild:Hollern Orgel Prospekt.jpg|160x160px]] | R | II/P | 24 | [[:de:Orgel von St. Mauritius (Hollern)|Örgel]] |- | 2011/12 | [[Worpsweed]] | Zionskark | [[Bild:Worpswede Orgel.jpg|center|160x160px]] | NB | II/P | 24 |<ref>[http://www.dieneueorgel.de/ Ahrend-Örgel in Worpsweed]</ref> |- | 2011/12 | [[Buttforde]] | St.-Marien-Kark | [[Bild:Buttforde Orgel 2012.jpg|center|160x160px]] | R | I/p | 9 | [[:de:Orgel von St. Marien (Buttforde)|Örgel]] |- | 2012/13 | Abtei, Südtirol | St. Jakob und Leonhard | [[Bild:Dlijia dla ploania de San Linert.jpg|160x160px]] | N | III/P | 35 | |- | 2013/14 | [[Kloster Möllenbeck]] | Klosterkark | [[Bild:Moellenbeck kirche.jpg|zentriert|160x160px]] | R | II/P | 20 | |- | 2015 | [[Langwarden]] | St. Laurentius | [[Bild:Hermann Kröger-Orgel-Langwarden.jpg|160x160px]] | R | II/P | 21 | |- | 2015/16 | [[Heidelberg]] | St. Raphael | [[Bild:Heidelberg, St. Raphael, Orgel (1).jpg|center|160x160px]] | N | II/P | 32 | |- | 2014–18 | [[Leer]] | Groot Kark | [[Bild:Leer Große Kirche Orgel.JPG|160x160px]] | R | III/P | 37 | [[:de:Orgel der Großen Kirche (Leer)|Örgel]] |- | 2018–20 | [[Regensburg]] | Dreeenigkeits-Kark | [[Bild:Orgel Dreieinigkeitskirche, Regensburg.jpg|160x160px]] | N | II/P | 30 | |} :R = Restauratschoon :Rk = Rekonstruktschoon :NB = Neebau :röm. Tall = Tallen van de Manualen :P = selfstandig Pedal :arab. Tall = Tallen vun de klingende Register == Priesen un Titels == * 21. Mai 1986: Neddersassenpries för Kültür * 19. April 2000: Dr. iur. h.c. vun de Monash-University, Victoria (Australien) * 5. Mai 2007: Buxtehude-Pries vun de Stadt [[Lübeck]] == Literatur == * ''25 Jahre Orgelbau Jürgen Ahrend 1954 - 1979''. Selbstverlag, Leer-Loga 1979. * ''40 Jahre Orgelbau Jürgen Ahrend 1954-1994''. Hrsg. Günter Lade. Selbstverlag, Leer-Loga 1994. (mit en Översicht vun sien Warken un en Diskografie) * John Hamilton: ''Ahrend, Jürgen (b. 1930)''. In: ''The Organ. An Encyclopedia''. Douglas E. Bush, Richard Kassel (Hrsg.). Routledge, New York u. London 2006, ISBN 0-415-94174-1, S. 22-23. * ''Fiori gratulatorii Jürgen Ahrend - Organopoeius. Zum 50jährigen Bestehen der Orgelwerkstatt in Leer und Loga dagli amici e ammiratori''. Hrsg. Peter Golon u. Harald Vogel. CSW Druckservice, Grasberg 2004. * Uwe Pape: ''Jürgen Ahrend and Gerhard Brunzema''. In: ''Organ Yearbook''. Nr. 3, 1972, S. 24-35. * Thomas Schumacher: ''Dem Himmel zur Ehre, den Menschen zur Freude''. In: ''Ostfriesland-Magazin''. Nr. 6, 1996, S. 35-37. * Wolfgang Henninger: ''Ostfriesischer Orgelbau mit Weltgeltung''. In: ''Unser Ostfriesland''. 1995. S. 8. * ''Jürgen Ahrend, organbuilder. Celebrating forty years of his career (1954 - 1994)''. Hrsg. James L. Wallmann u. Lawrence H. Moe. American Organ Academy, Oakland/CA 1995. * Menna Hansmann: ''Es geht wieder ein himmlisches Brausen und Dröhnen''. In: ''Ostfriesland-Journal''. Nr. 4, 1991, S. 33-39. == Borns == <references/> == Weblenken == * [http://www.orgelbau-ahrend.de Homepage] {{DEFAULTSORT:Ahrend, Jurgen}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Oostfreesland]] [[Kategorie:Orgelboer]] [[Kategorie:Boren 1930]] [[Kategorie:Storven 2024]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 59ra7eagho7pj6r5qlsmojm39y72x3p 0 25171 1061795 1061345 2026-04-05T12:01:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061795 wikitext text/x-wiki [[Bild:Joe Biden presidential portrait.jpg|thumb|Joe Biden, 2021]] [[Bild:Biden_Obama.jpg|thumb|Joe Biden mit Barack Obama in Springfield, Illinois, nadem he vörstellt wurrn is as Viez-Kannedat, 2008]] '''Joseph Robinette „Joe” Biden, Jr.''' ['dʒoʊsəf rɒbɪ'nɛt 'baɪdən] (* [[20. November]] [[1942]] in [[Scranton (Pennsylvania)|Scranton]], [[Pennsylvania]]), is en [[USA|US-amerikaansch]] Politiker un Liddmaat vun de [[Demokraatsche Partei (USA)|Demokraatsche Partei]]. He is Perfesser för [[Rechtswetenschoppen]] un sitt för den [[US-Bundsstaat]] [[Delaware]] in den [[US-Senat|Senat]]. An'n [[23. August]] [[2008]] is bekannt maakt wurrn, dat [[Barack Obama]] em as Kannedaten för dat Amt vun den [[Viezpräsident (USA|US-Viezpräsidenten]] utkeken hett. Bi de [[US-Präsidentenwahl 2008]] an'n [[4. Dezember]] is Barack Obama to'n 44. US-Präsidenten wählt wurrn. Dormit is klaar, dat Biden in'n Februar [[2009]] Viezpräsident vun de USA warrt. He sülvst wurr vun [[2021]] bit [[2025]] denn de 46. Präsident vun de USA. == Sien Weg up de School un Universität un siene Familie == Biden is boren in [[Scranton (Pennsylvania)]] as Söhn vun Joseph R. Biden, Sr. un Catherine Eugenia "Jean" Finnegan. He hett noch twee Bröder un een Süster. Dat sünd James Brian Biden un Francis W. Biden. De Süster heet Valerie (Biden) Owens. As he tein Johre oolt weer, is siene Familie umtagen na [[Claymont]] in [[Delaware]]. Dor is he in [[New Castle County]] in so en Aart vun [[Vörstadt]] upwussen. Biden sien Vadder hett [[Auto]]s verköfft. He süms besöch de [[Röömsch-kathoolsche Kark|kathoolsche]] Archmere Academy. [[1961]] hett he dor afslaten un güng an de [[University of Delaware]] in [[Newark (Delaware)|Newark]]. Dor möök he [[1965]] sien Afsluss. Wichtigste Fachen weern [[Historie]] un [[Politikwetenschop]]. [[1968]] [[Promotschoon|promoveer]] he an dat College of Law vun de [[Syracuse University]] to'n [[Juris Doctor|Dokter vun de Rechten]]. Vun [[1969]] af an hett he denn as [[Afkaat]] in Delaware arbeit'. Vun [[1991]] hett he en Seminar över ''Recht vun de US-Verfaten'' an de [[Widener University]] School of Law unner sik. An'n [[27. August]] [[1966]] hett Biden in Skaneateles, New York sien Deern Neilia Hunter heiraat'. He harr ehr up de [[Highschool]] kennen lehrt. De beiden hefft dree Kinner harrt: [[Beau Biden|Joseph Robinette III]] (* 1969), Robert Hunter (* 1970) un Naomi Christina (* 1971). An'n [[18. Dezember]] [[1972]] hett dat en swaren Verkehrsunfall geven. En [[Laster]] is tohopendunnert mit dat Auto, wo Neilia un de Kinner in seten hefft. Neilia un Naomi sünd dor bi ümkamen, de beiden Jungs weern verletzt, man se hefft överleevt. An'n [[17. Juni]] [[1977]] hett he denn in [[New York]] Jill Tracy Jacobs heiraat. Mit ehr hett he een Dochter, dat is Ashley Blazer Biden (*[[1981]]). Joe un siene Fro sünd Liddmaten vun de Röömsch-kathoolsche Kark. == Sien Weg as Politiker == [[1973]] is Biden to'n eersten Mol [[US-Senat]]er wurrn. Vun dor af an hett he fiev Mol en Wohl to'n Senater wunnen. He föhrt regelmotig mit de [[Iesenbahn]] un sett sik dorüm för [[Amtrak]] in. Bavenhen steiht he achter de ''Dover U.S. Airforce Base'' un achter de Industrie för dat Verarbeiden vun Höhner in Delaware. Siene Reden duert faken lange. Man he is dor bekannt för, dat he sik goot utdrücken kann un dat he dor wat achtersetten deit, wenn he en Reed höllt. In'n Ogenblick höört he to dat [[United States Senate Committee on the Judiciary]] un to dat [[United States Senate Committee on Foreign Relations]]. In dat leste is he Vörsitter. === Justiz === In'n Utschuss för Justiz weer he vun [[1987]] bit [[1995]] Vörsitter un vun [[1981]] bit 1987 un vun 1995 bit [[1997]] ''Ranking Minority Member''. In siene Amtstiet as Vörsitter passeer dat, dat de konservativen [[Supreme Court|Supreme-Court]]-Richters [[Robert Bork (Jurist)|Robert Bork]] (1987) un [[Clarence Thomas]] (1991) beropen wurrn sünd. Dor hett dat dormols veel Striet üm geven. He hett dor oorntlich wat mit to kriegen harrt, dat [[1994]] de [[Violent Crime Control and Law Enforcement Act]] tostanne kamen is. Dor is mit fastleggt wurrn, dat Lüde nich mehr so gau an Wapen rankamen konnen, man ok, dat nich bloß in de enkelten US-Staten, man ok in den Bund de [[Doodsstrafe|Doodsstraaf]] fökener bruukt weern kann. Dor is ok en Reeg vun nee Verbreken fastleggt wurrn, för de vun dor af an de US-Bundsbehörden tostännig ween schollen. Dat sünd Verbreken, as [[Immigratschoonsverbreken]], [[Hate Crime]]s, [[Gang-Verbreken]] oder [[Sexualverbreken]]. Deel vun düt Gesett weer ok de [[Violence Against Women Act]]. Dor sünd de Rechten vun Froensminschen stärker mit maakt wurrn. [[2003]] hett Biden dat [[RAVE Act]] (''Reducing Americans' Vulnerability to Ecstasy Act'') schreven. Vunwegen al de Ingreep, de dat bedüden dö, hett de elektroonsche Musikszeen in de USA sik dor unfründlich över utlaten. As Vörsitter vun den [[International Narcotics Control Caucus]] stünn Biden achter de Gesetten, wo de Anti-Drogenpolitik vun de USA (ünner en so nömmten „Drogenzar“) mit tohopenfaat wurrn is. As Liddmaat in densülvigen Utschuss will he, dat noch mehr maakt warrt gegen [[Flunitrazepam]], [[MDMA]] (Ecstasy), [[Ketamin]] oder [[Steroiden]]. Deel-Immunität för Ext-Präsidenten<ref>{{Internetquelle |autor=tagesschau.de |url=https://www.tagesschau.de/ausland/amerika/trump-immunitaet-110.html |titel=Biden kritisiert Entscheidung des Supreme Court zu Trumps Immunität |abruf=2024-07-04 |sprache=de}}</ref>: Joe Biden sütt dat Oordeel vun dat böverste US-Gericht as Gefahr för Amerika.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.derstandard.at/story/3000000226796/der-us-praesident-wird-durch-supreme-court-urteil-zum-koenig |titel=Der US-Präsident wird durch Supreme-Court-Urteil zum König |abruf=2024-07-04 |sprache=de-AT}}</ref> 1 Juli, 2024 richt Biden sück in’t Witte Huus mit en Reed<ref>{{Internetquelle |autor=Henrik Jonathan Zinn |url=https://www.derwesten.de/politik/joe-biden-usa-donald-trump-id301033382.html |titel=Joe Biden: Brandrede nach Trump-Urteil! "Es darf keine Könige geben" |werk=DerWesten.de |datum=2024-07-02 |abruf=2024-07-04 |sprache=de-DE }}</ref> an de Bevölkerung. „Disse Natschoon is op dat Prinzip grünnt worrn, dat dat in Amerika keen Königen gifft“<ref>{{Internetquelle |autor=Nadja Lissok |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/usa-trump-immunitaet-supreme-court-biden-reaktion-lux.EYzW6oE4B8sPg6GoHwd3LB |titel=USA: Präsident Biden kritisiert Entscheidung des Supreme Court zu Trump-Immunität |datum=2024-07-02 |abruf=2024-07-04 |sprache=de}}</ref>, hett he seggt. === Butenpolitik === In de [[Butenpolitik]] hett he sik al fröh achter en aktive US-Butenpolitik up den [[Balkan]] stellt. He meen, wenn dat nödig weer, denn so möss ok Gewalt bruukt weern. Dat duer nich lang un he nömm [[Slobodan Milošević]] en [[Kriegsverbreker]]. He klemm sik dorachter, dat dat Wapenembargo gegen [[Serbien]] siene Gegenspelers upböört wurrn is un dat de [[Islam|Muslimen]] ut [[Bosnien un Herzegowina|Bosnien]] en Militärtraining kriegen schollen. Vunwegen dat he för [[NATO]]-Bombenangreep up [[Belgrad]] spraken hett, hett sik US-Präsident [[Bill Clinton]] besnacken laten un dat is denn to'n Bombenkrieg gegen Serbien kamen, ofschoonst dat [[Völkerrecht]] dor stracks gegen stünn. Na de [[Terroranslääg vun'n 11. September 2001]] in de USA hett Biden US-Präsident [[george W. Bush]] unner de Arms grepen. He fodder mehr Truppen för de [[Landmacht]] in [[Afghanistan]]. He hett ok tostimmt, as [[Saddam Hussein]] tonicht maakt weern scholl. In'n [[US-Senat]] hett he bi de endgüllige Resolutschoon för den [[Irak-Krieg]] tostimmt. Hüdigendags seggt he avers, just so as annere Topppolitikers vun de Demokraten (as [[Hillary Clinton]]), dat dö em leed, dat he so afstimmt hett. == Präsidentschaftskandidaturen == Bi de Präsidentenwahl [[1988]] möss Biden Bott geven. Em is vörsmeten wurrn, he harr schummelt bi en Reed. He harr en Reed vun den [[Grootbritannien|britschen]] Premierminister [[neil Kinnock]] afschreven un ok so holen, as wenn dat siene egene Reed ween weer. [[2004]] is he vunwegen siene groot Weten un allens, wat he vun de Politik afwüss, as en mööglichen [[Butenminister]] unner en Präsident Kerry ankeken wurrn. Man Kerry hett dat nich schafft gegen Bush. Vun 2004 af an is he süms avers för de Wahlen vun [[2008]] as en mööglichen Kannedaten vun de Demokraten ankeken wurrn. He hett ok an'n [[27. März]] [[2007]] verklaart, dat he dat woll maken dö. Man as he bi de Demokraten ehre [[Vörwahl (USA)|Vörwahlen]] in den US-Bundsstaat [[Iowa]] man bloß een Perzent kregen hett, dor is he ut dat Präsidenten-rennen gau wedder utstegen. An'n 23. August hett [[Barack Obama]] verklaart, Biden scholl nu sien Kannedat för dat Amt vun'n „Viez“ in Amerika ween. He hett sik in'n Wahlkampf ok mit de Viezkannedaatsche vun de [[Republikaansche Partei (USA)|Republikaners]], [[Sarah Palin]], to en [[Feernsehduell]] drapen. Vunwegen dat Barack Obama de Wahlen wunnen hett, warrt Biden nu de neegste Viezpräsident vun de USA. Mit de Wedderwahl vun Obama is ok Biden Viezpräsident bleeven. De Amtstiet vun beid geiht an 20. Januar 2017 to Enn'. == Wat he schreven hett == * ''Administration’s Missile Defense Program and the ABM Treaty: Hearing Before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, December 2004) ISBN 0-7567-1959-3 * ''Examining The Theft Of American Intellectual Property At Home And Abroad: Hearing before the Committee On Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, May 2004) ISBN 0-7567-4177-7 * ''Hearings to Examine Threats, Responses, and Regional Considerations Surrounding Iraq: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, November 2003) ISBN 0-7567-2823-1 * ''Strategies for Homeland Defense: A Compilation by the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, September 2003) ISBN 0-7567-2623-9 * ''Putin Administration's Policies toward Non-Russian Regions of the Russian Federation: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, September 2003) ISBN 0-7567-2624-7 * ''Threat of Bioterrorism and the Spread of Infectious Diseases: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, September 2003) ISBN 0-7567-2625-5 * ''How Do We Promote Democratization, Poverty Alleviation, and Human Rights to Build a More Secure Future: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, June 2003) ISBN 0-7567-2478-3 * ''Political Future of Afghanistan: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, January 2003) ISBN 0-7567-3039-2 * ''International Campaign Against Terrorism: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, January 2003) ISBN 0-7567-3041-4 * ''Halting the Spread of HIV/AIDS: Future Efforts in the U.S. Bilateral & Multilateral Response: Hearings before the Comm. on Foreign Relations, U.S. Senate'' edited by Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, 2002) ISBN 0-7567-3454-1 * ''Hague Convention On International Child Abduction: Applicable Law And Institutional Framework Within Certain Convention Countries Report To The Senate'' by [[Jesse Helms]], Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, April 2000) ISBN 0-7567-2250-0 * ''Homeland security law and policy'' edited by William C. Nicholson with a foreword by Joseph Biden (C. C Thomas, 2005) ISBN 0-398-07582-4 (allens engelsch) == Borns == <references/> == Weblenks == {{Commons|Joe Biden|Joseph Biden}} * [https://web.archive.org/web/20090305003040/http://biden.senate.gov/ Joseph Biden] up de offizielle Websteed vun de [[US-Senat]] (engelsch) * [https://joebiden.com/ Wahlkampfsite vun Joseph Biden] {{US-Präsidenten}} {{DEFAULTSORT:Biden, Joe}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Pennsylvania]] [[Kategorie:US-Senator]] [[Kategorie:Demokraatsche Partei (USA)]] [[Kategorie:Boren 1942]] httak0ht7z6vh29y87e979z81v8i8r6 0 27506 1061838 1056200 2026-04-05T14:38:28Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061838 wikitext text/x-wiki In disse '''List vun de Örgel in Oostfreesland''' staan de historische Örgel en bedüdende Örgelneebauten in [[Oostfreesland]], een vun de riekste Orgellandschapen vun de Welt met Instrumenten ut allen Epochen vanaf de laat [[Gotik]] (15. Johrhunnert). All Örgel, die öller as 150 Johr sünd, worden hier nöömt. Disse List höört bi de Siet [[Örgellandschap Oostfreesland]], waar ok Literatur te finnen is. röm. Tall = Tallen van de Manualen P = selfstandig Pedal p = anhangen Pedal arab. Tall = Tallen vun de klingende Register {| class="Tabell sortable" |- style="align:center; background: #cccccc;" border="1" ! Stee !! Kark !! Orgelmaker !! Johr !! Grötte !! Restauratschoon !! Johr !! Weblenk |- | [[Amdörp]] || Ev.-luth. Kark || Heinrich Wilhelm Eckmann || 1773 || I/p/9 || Martin ter Haseborg || 2004 || [http://www.orgelbau-ostfriesland.de/pdf/amdorf.pdf Örgel] |- | [[Ardörp]] || Ev.-luth. Kark || Arnold Rohlfs || 1844-47 || I/p/10 || Martin ter Haseborg || 2003 || |- | [[Arle]] || Ev.-luth. Kark || Hinrich Just Müller/Johann Gottfried Rohlfs, Martin ter Haseborg || 1799, 1999 || II/p/18 || Martin ter Haseborg || 1999 || [http://de.wikipedia.org/wiki/Bonifatius-Kirche_(Arle)#Die_Orgel Örgel] |- | [[Asel]] || Ev.-luth. Kark || Gerd Sieben Janssen, Alfred Führer || 1855-56, 1953 || I/P/8 || || || [http://www.wattweb.de/kirchenkreis/kg/asel/asel.html Örgel] |- | [[Auerk]] || Ev.-ref. Kark || Gerd Sieben Janssen, Winold van der Putten || 1836-38, 2003 || II/P/18 || Winold van der Putten || 2003 || [https://web.archive.org/web/20070830131430/http://www.orgelmakerij.nl/orgaurichdu.html Örgel] |- | [[Auerk]] || Lambertikark || [[Jürgen Ahrend|Ahrend]] & Brunzema || 1960-61 || II/P/25 || Neebau || || [http://de.wikipedia.org/wiki/Lambertikirche_(Aurich)#Orgel Örgel] |- | [[Backemoor]] || Ev.-luth. Kark || Johann Friedrich Wenthin || 1783 || I/p/12 || Alfred Führer, Mense Ruiter || 1974/78/82, 2008 || [http://www.rhauderfehn.de/index.php3?hid=01087&wid=1641 Örgel] |- | [[Bagband]] || Ev.-luth. Kark || Heinrich Wilhelm Eckmann || 1774-75 || I/p/14 || Alfred Führer || 1949/73-75 || [http://www.ostfriesland.de/nc/orte/grossefehn/sehenswuerdigkeiten.html?catitem=247&backlink=%252Findex.php%253Fid%253D447%2526no_cache%253D1%2526cityId%253D39%2526mountingCat%253D79 Örgel] |- | [[Bangstede]] || Ev.-ref. Kark || Johann Gottfried Rohlfs || 1794-95 || I/p/8 || Bartelt Immer || 2008-09 || |- | [[Barstee]] || Ev.-luth. Kark || Johann Gottfried Rohlfs || 1801 || I/p/8 || Alfred Führer || 1991 || |- | [[Bingum]] || Ev.-luth. Kark || [[Jürgen Ahrend|Ahrend]] & Brunzema || 1969 || II/P/13 || Neubau || || [http://www.evlka.de/extern/leer/bingum Örgel] |- | [[Böhmerwold]] || Ev.-ref. Kark || Johann Gottfried Rohlfs || 1828 || I/p/7 || Krummhörner Örgelwarkstee || 1989 || [http://home.hetnet.nl/~ostfriesland47/boehmerwold_09.htm Örgel] |- | [[Buun]] || Ev.-altref. Kark || Alfred Führer || 1980 || II/P/14 || Neebau || || [http://de.wikipedia.org/wiki/Orgel_der_altreformierten_Kirche_(Bunde) Örgel] |- | [[Buttfoor]] || St.-Marien-Kark || [[Joachim Richborn]] || 1681 || I/p/9 || Alfred Führer || 1949 || [http://www.wattweb.de/kirchenkreis/kg/buttforde/buttforde.html Örgel] |- | [[Campen]] || Ev.-ref. Kark || unbekannt || 1835 (18. Jh.) || I/p/7 || Alfred Führer || 1948 || [https://web.archive.org/web/20050913225715/http://www.reformiert.de/Vorlage.php3?page&#91;0&#93;=Gemeinden/Campen&page&#91;1&#93;=index&text2=Campen Örgel] |- | [[Carolinensiel]] || Ev.-luth. Kark || Hinrich Just Müller || 1780-81 || II/p/11 || Gebr. Hillebrand, Heiko Lorenz || 1975-76, 2004-05 || [https://web.archive.org/web/20081204072252/http://www.deichkirche.de/html/carolinensiel.html Örgel] |- | [[Collinghorst]] || Ev.-luth. Kark || Johann Gottfried Rohlfs || 1838 || I/p/7 || Bartelt Immer || 2007 || [https://web.archive.org/web/20160304233818/http://www.kirche-collinghorst.de/images/kirchenfuehrer.pdf Örgel] |- | [[Detern]] || Ev.-luth. Kark || Wilhelm Eilert Schmid || 1819 || I/p/12 || Alfred Führer, Martin ter Haseborg || 1981, 2002 || |- | [[Dornum]] || St.-Bartholomäus-Kark || Gerhard von Holy || 1710-11 || III/P/32 || [[Jürgen Ahrend]] || 1997-98 || [http://de.wikipedia.org/wiki/Orgel_der_St.-Bartholom%C3%A4us-Kirche_(Dornum) Örgel] |- | [[Dunum]] || Ev.-luth. Kark || Hinrich Just Müller || 1759-65 || I/p/9 || Martin Haspelmath || 1979-81 || [https://web.archive.org/web/20090330221058/http://www.wattweb.de/kirchenkreis/kg/dunum/dunum.html Örgel] |- | [[Eggelingen]] || St.-Georg-Kirche || Gerd Sieben Janssen || 1843-46 || I/p/8(10) || Alfred Führer || 1999 || [http://www.wattweb.de/kirchenkreis/kg/eggelingen/eggelingen.html Örgel] |- | [[Emden]] || Martin-Luther-Kark || Rudolf von Beckerath || 1995 || III/P/44 || Neebau || || [http://www.kirchenkreis-emden.de/index.php?id=75 Örgel] |- | [[Esens]] || St.-Magnus-Kark || Arnold Rohlfs || 1848-60 || II/P/30 || Alfred Führer || 1980-83/85 || [http://www.wattweb.de/kirchenkreis/kg/esens/esens.html Örgel] |- | [[Esklum]] || Ev.-ref. Kark || Gerd Sieben Janssen, Bartelt Immer || 1855, 2008 || I/p/7 || Bartelt Immer || 2008 || |- | [[Freepsum]] || Ev.-ref. Kark || Wilhelm Caspar Joseph Höffgen || 1836-39 || I/p/7(8) || Alfred Führer || 1956 || [http://h846962.serverkompetenz.net/Gemeinden/Freepsum/Homepage/Geschichte/Geschichte.html Örgel] |- | [[Fulkum]] || Maria-Magdalena-Kark || Arnold Rohlfs, Alfred Führer || 1860-66, 1968-69 || I/p/6 || || || [http://www.wattweb.de/kirchenkreis/kg/fulkum/fulkum.html Örgel] |- | [[Funnix]] || St.-Florian-Kark || Johann Friedrich Constabel/Hinrich Just Müller || 1760-62 || I/p/8 || Alfred Führer || 1984-86 || [http://de.wikipedia.org/wiki/Funnix#Pfarrkirche_St._Florian Örgel] |- | [[Groothusen]] || St.-Petrus-Kark || Johann Friedrich Wenthin || 1798-1801 || II/p/19 || Alfred Führer || 1987 || [http://www.greetsiel-krummhoern.de/groothusen/index.php Örgel] |- | [[Haag]] || St.-Ansgari-Kark || Dirk Lohmann || 1776-83 || II/P/22 || Alfred Führer, Bartelt Immer || 1979/87, 2003 || [http://www.ansgari-kirche-hage.de/musik.html Örgel] |- | [[Holtgaast]] || Ev.-luth. Kark || Arnold Rohlfs || 1864-65 || I/p/7 || Krummhörner Örgelwarkstee || 1991 || [http://www.evlka.de/extern/leer/bingum/gemeinde/geschichte_hg/geschichte_hg.html Örgel] |- | [[Holtland]] || Ev.-luth. Kark || Johann Gottfried Rohlfs || 1810-13 || II/p/14 || Alfred Führer || 1981-82 || [http://www.ostfriesland.de/nc/kultur/orgeln/liste-orgeln.html?catitem=254&backlink=%252Fnc%252Fkultur%252Forgeln%252Fliste-orgeln.html%253Frand%253D0%2526page%253D2 Örgel] |- | [[Holtrop]] || Ev.-luth. Kark || Hinrich Just Müller || 1772 || I/p/8 || Rudolf von Beckerath || 1976-77 || |- | [[Horsten]] || St.-Mauritius-Kark || Samuel Schröder || 1731-33 || II/P/20 || Alfred Führer || 1956/85 || [http://www.wattweb.de/kirchenkreis/kg/horsten/horsten.html Örgel] |- | [[Jihrhoov]] || Ev.-altref. Kark || Thomas J. Robson || 1867 (ca.) || II/P/13 || Fa. Hendriksen & Reitsma || 1989-90 || |- | [[Jemgum]] || Ev.-ref. Kark || Joseph William Walker || 1844 || II/P/19 || Fokke Rinke Feenstra || 2007 || [https://web.archive.org/web/20080506012218/http://www.frfeenstra.nl/jemgum.htm Örgel] |- | [[Jennelt]] || Ev.-ref. Kark || Johann Friedrich Constabel || 1738 || I/p/8 || [[Jürgen Ahrend|Ahrend]] & Brunzema || 1969 || [http://www.greetsiel-krummhoern.de/jennelt/index.php Örgel] |- | [[Lüttje-Midlm]] || Ev.-ref. Kark || Hinrich Just Müller || 1766 || I/p/9 || Krummhörner Örgelwarkstee || 1987-88 || [http://www.midlum-online.de/Kircheninformation.html Örgel] |- | [[Landschaftspoller]] || Ev.-ref. Kark || Gerhard Janssen Schmid, Krummhörner Örgelwarkstee || 1844, 1987-88 || I/p/5 || Krummhörner Örgelwarkstee || 1988 || |- | [[Larrelt]] || Ev.-ref. Kark || Johannes Millensis, Gerd Sieben Janssen || 1618-19, 1848-55 || I/p/11 || [[Jürgen Ahrend|Ahrend]] (& Brunzema) || 1954/88 || |- | [[Leer]] || Groot Kark || Andreas de Mare, Marten de Mare, Albertus Antonius Hinsz, Paul Ott || 1570 (ca.), 1608-09, 1763-66, 1953-55 || III/P/37 || [[Jürgen Ahrend|Ahrend]] & Brunzema || 1963-71 || [http://de.wikipedia.org/wiki/Orgel_der_Gro%C3%9Fen_Kirche_(Leer) Örgel] |- | [[Leer]] || Lutherkark || Jürgen u. Hendrik [[Jürgen Ahrend|Ahrend]] || 2002 || III/P/39|| Neebau || || [http://www.luthermusik.de Örgel] |- | [[Leer]] || Mennonitenkark] || Wilhelm Eilert Schmid || 1825-26 || I/P/9|| || || |- | [[Manslagt]] || Ev.-ref. Kark || Hinrich Just Müller || 1776-78 || II/p/15 || Bartelt Immer || 2000-01 || [http://www.greetsiel-krummhoern.de/manslagt/index.php Örgel] |- | [[Marjenhaaf]] || Marienkark || Gerhard von Holy || 1710-13|| II/p/20 || [[Jürgen Ahrend|Ahrend]] (& Brunzema) || 1966/69, 1987-88 || [http://de.wikipedia.org/wiki/Orgel_der_Marienkirche_(Marienhafe) Örgel] |- | [[Marx (Oostfreesland)|Marx]] || St.-Marcus-Kark || Johann Gottfried Rohlfs || 1820-23 || I/p/7 || Martin ter Haseborg || 2002 || [https://web.archive.org/web/20151221134759/http://www.kirche-marx-etzel.de/kirchen/marx.html Örgel] |- | [[Middels]] || Ev.-luth. Kark || Hinrich Just Müller || 1784-86 || I/p/8 || Alfred Führer || 1983/85/89 || [http://www.nordwestreisemagazin.de/kirchtuerme/middels/index.htm Örgel] |- | [[Mitling-Mark]] || Ev.-ref. Kark || Brond de Grave-Winter || 1859-60 || I/P/7 || || || |- | [[Mittegrootfehn]] || Ev.-luth. Kark || Brond de Grave-Winter || 1859 || II/P/13 || stilllegt || || |- | [[Neermoor]] || Ev.-ref. Kark || Hinrich Just Müller || 1796-98 || I/p/11 || Winold van der Putten/Berend Veger || 1994-95 || |- | [[Neestadtgödens]] || Ev.-luth. Kark || Johann Gottfried Rohlfs, Alfred Führer || 1796-98, 1990 || II/P/15 || Alfred Führer || 1990 || [http://www.wattweb.de/kirchenkreis/kg/goedens/goedens.html Örgel] |- | [[Nörden]] || Christuskark || Johann Gottfried Rohlfs, Alfred Führer || 1796-99, 1958-59 || II/P/11 || Bartelt Immer || 1984/98 || [http://de.wikipedia.org/wiki/Orgel_der_Christuskirche_(Norden) Örgel] |- | [[Nörden]] || Ludgeri-Kark || [[Arp Schnitger]] || 1686-88/91-92 || III/P/46 || [[Jürgen Ahrend]] || 1981-85 || [[Örgel vun de Ludgerikark Nörden|Orgel]] |- | [[Nortmoor]] || St.-Georg-Kark || Hinrich Just Müller || 1773-75 || I/p/8 || Alfred Führer || 1980-82 || |- | [[Nüttermoor]] || Ev.-ref. Kark || Johann Gottfried Rohlfs || 1815-16 || I/P/9 || Bartelt Immer || 1996 (ca.) || |- | [[Ochtersum]] || St.-Materniani-Kark || Christian Klausing || 1734-37 || I/p/9 || [[Jürgen Ahrend]] || 1972-73 || [http://www.wattweb.de/kirchenkreis/kg/ochtersum/ochtersum.html Örgel] |- | [[Ollersum]] || Ev.-ref. Kark || Jürgen u. Hendrik [[Jürgen Ahrend|Ahrend]] || 2004/08 || II/P/16 || Neebau || || [http://www.ewetel.net/~joerg.deuber/orgel Örgel] |- | [[Oosteel]] || Warnfried-Kark || Edo Evers || 1619 || II/p/13 || [[Jürgen Ahrend]] || 1994-95 || [http://de.wikipedia.org/wiki/Orgel_der_Warnfried-Kirche_(Osteel) Örgel] |- | [[Petkum]] || St. Antoniuskark || Valentin Ulrich Grotian, Alfred Führer || 1694-99, 1957-62 || II/p/14 || Krummhörner Örgelwarkstee || 1989-90 || |- | [[Pilsm]] || Krüüzkark || Valentin Ulrich Grotian || 1694 || II/p/16 || [[Jürgen Ahrend]] || 1991 || [http://de.wikipedia.org/wiki/Orgel_der_Pilsumer_Kreuzkirche Örgel] |- | [[Pogum]] || Ev.-luth. Kark || Johann Adam Berner || 1758-59 || I/6 || Martin ter Haseborg || 1998-99 || [http://www.ostfriesland.de/nc/orte/ditzum-jemgum/sehenswuerdigkeiten.html?catitem=4191&backlink=%252Findex.php%253Fid%253D433%2526no_cache%253D1%2526cityId%253D32%2526mountingCat%253D79 Örgel] |- | [[Reepsholt]] || St.-Mauritius-Kark || Johann Friedrich Wenthin || 1788-89 || II/p/16 || Bernhardt Edskes || 1992-93 || [http://www.wattweb.de/kirchenkreis/kg/reepsholt/reepsholt.html Örgel] |- | [[Remels]] || St.-Martins-Kark || Hinrich Just Müller || 1782 || II/p/15 || Rudolf Janke || 1978-79|| [http://www.archiv-heinze.de/html/kirchengeschichte.html Örgel] |- | [[Roggenstede]] || Ev.-luth. Kark || Johann Gottfried Rohlfs || 1827-33 || I/p/8 || Martin Haspelmath || 1988-89 || [http://www.wattweb.de/kirchenkreis/kg/roggenstede/roggenstede.html Örgel] |- | [[Rysm]] || Ev.-ref. Kark || Meister Harmannus || 1457 || I/7 || [[Jürgen Ahrend|Ahrend]] & Brunzema || 1959-61 || [http://de.wikipedia.org/wiki/Orgel_der_Rysumer_Kirche Örgel] |- | [[Siegelsum]] || Ev.-luth. Kark || Arnold Rohlfs || 1842-45 || I/p/6 || Alfred Führer || 1977-80 || [http://www.kirchenkreis-emden.de/index.php?id=62 Örgel] |- | [[Simonswold]] || Ev.-ref. Kark || Hinrich Just Müller || 1777 || I/p/7 || [[Jürgen Ahrend]] || 1981-82/ 2001 || [http://www.ewetel.net/~joerg.deuber/orgel/simonswolde.html Örgel] |- | [[Stapelmoor]] || Ev.-ref. Kark || Bartelt Immer/Reinald Klein/Claude Jaccard || 1994 || III/P/23 || Neebau || || [https://web.archive.org/web/20090330055630/http://www.reformiert.de/Gemeinden/Stapelmoor/ Örgel] |- | [[Stedesdörp]] || St.-Aegidien-Kark || Valentin Ulrich Grotian, Arnold Rohlfs || 1696, 1847-49 || I/p/9 || Rudolf Janke || || [http://www.wattweb.de/kirchenkreis/kg/stedesdorf/stedesdorf.html Örgel] |- | [[Strackholt]] || St. Barbara-Kark || Gerhard Janssen Schmid, Hans Wolf, Hermann Hillebrand || 1798-99, 1971, 1973/86 || II/P/23 || Hermann Hillebrand || 1973 || [http://www.wiesmoor-info.de/Kirche_Strackholt_Final.pdf Örgel] |- | [[Thunum]] || St.-Marien-Kark || Arnold Rohlfs || 1855 || I/p/6 || Alfred Führer || 1984-85 || [http://www.wattweb.de/kirchenkreis/kg/thunum/thunum.html Örgel] |- | [[Uphusen (Emden)|Uphusen]] || Ev.-ref. Kark || Wilhelm Caspar Joseph Höffgen || 1825-31 || I/p/14 || || || [http://www.ostfriesland.de/nc/kultur/orgeln/liste-orgeln.html?catitem=264&backlink=%252Fkultur%252Forgeln%252Fliste-orgeln.html Örgel] |- | [[Uttum]] || Ev.-ref. Kark || unbekannt || 1660 (ca.) || I/9 || [[Jürgen Ahrend|Ahrend]] & Brunzema || 1956-57 || [http://de.wikipedia.org/wiki/Orgel_der_Uttumer_Kirche Örgel] |- | [[Veenhusen]] || Ev.-ref. Kark || Johann Gottfried Rohlfs || 1801-02 || I/p/8 || Bartelt Immer/ Reinald Klein/Uwe Knaak || 1993-95 || |- | [[Völln]] || Ev.-ref. Kark || Wilhelm Eilert Schmid, Gerd Sieben Janssen || 1822-23, 1869 || I/P/10 || Alfred Führer || 1969-70 || |- | [[Weener]] || Organeum || Ibe Peters Iben || 1790 || I/5 || Reinald Klein || 2007-08 || [https://web.archive.org/web/20080922175741/http://www.ostfriesischelandschaft.de/ol/index.jsp?id=7 Örgel] |- | [[Weener]] || St. Georgskark || [[Arp Schnitger]], Johann Friedrich Wenthin || 1709-10, 1782 || II/P/29 || Hendrik Jan Vierdag, [[Jürgen Ahrend]] || 1972-78, 1978-83 || [https://web.archive.org/web/20120619072320/http://de.wikipedia.org/wiki/Orgel_der_St._Georgskirche_(Weener) Örgel] |- | [[Westerbur]] || Ev.-luth. Kark || Arnold Rohlfs || 1860 || I/p/7 || Alfred Führer || 1983-85 || [http://www.wattweb.de/kirchenkreis/kg/westerbur/westerbur.html Örgel] |- | [[Westerend]] || St.-Martinskark || Johann Friedrich Wenthin, Johann Diepenbrock, Alfred Führer || 1793, 1885, 1959 || II/P/14 || Alfred Führer || 1985 || |- | [[Westerholt (Landkreis Wittmund)|Westerholt]] || Ev.-luth. Kark || Arnold Rohlfs || 1840-42 || I/p/8 || Martin Haspelmath || 1988-89 || [http://www.wattweb.de/kirchenkreis/kg/westerholt/westerholt.html Örgel] |- | [[Westerhusen]] || Ev.-ref. Kark || Jost Sieburg || 1642-43 || I/p/7 || [[Jürgen Ahrend|Ahrend]] & Brunzema || 1955 || [http://de.wikipedia.org/wiki/Orgel_der_Westerhusener_Kirche Örgel] |- | [[Wiegboldsbur]] || Wibadi-Kark || Wilhelm Eilert Schmid || 1818-19 || I/p/8 || Gebr. Hillebrand || 1983-85 || [http://www.nordwestreisemagazin.de/sbl/wiegboldsbur.html Örgel] |- | [[Wiesens]] || Johannes-de-Dooper-Kark || Johann Gottfried Rohlfs || 1820-22 || I/p/10 || Alfred Führer|| 1979-81 || [http://www.ostfriesland.de/nc/kultur/kirchen/liste-kirchen.html?type=0&catitem=436&backlink=%25252FAlle-Kirchen.151.0.html%25253F%252526no_cache%25253D1%252526cat%25255B80%25255D%25253Dh%252526rand%25253D0%252526page%25253D1 Örgel] |- | [[Wolthusen]] || Ev.-ref. Kark || Johann Friedrich Wenthin || 1790-93 || I/p/8 || Alfred Führer || 1984-85 || |- | [[Woquard]] || Marienkark || Hinrich Just Müller || 1803-04 || I/p/9 || Bartelt Immer || 1982/2005-06 || [http://www.kirchenkreis-emden.de/index.php?id=107 Örgel] |} [[Kategorie:Oostfreesland]] [[Kategorie:Orgelboer]] [[Kategorie:Orgel]] jwkx65sr3o2knnlbmhk1h9bmwo8jwjn 0 28696 1061808 1055462 2026-04-05T12:19:02Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061808 wikitext text/x-wiki [[Bild:Updike 29.jpg|thumb|right|John Updike (2008)]] [[Bild:John_Updike_with_Bushes_new.jpg|thumb|right|John Updike (1989)]] '''John Hoyer Updike''' (* [[18. März]] [[1932]] in [[Reading (Pennsylvania)|Reading]], [[Pennsylvania]]; † [[27. Januar]] [[2009]] in [[Beverly (Massachusetts)|Beverly]], [[Massachusetts]]) weer en US-amerikaansch Schriever. Updike hett mehr as 20 bedüüdend [[Roman]]s un Sammlungen vun [[Kortgeschichte]]n verapenlich un dorneben ok noch mehrere Sammlungen vun Essays un Gedichtbänden. He hett tallriek amerikaansch Literaturpriesen un –utteknungen kreegen, en [[Nobelpries för Literatur]] aber nich, ofschons he völ Johren lang to de Anwärter up disse Pries hörrn de. == Leven == John Updike wurr 1932 as eenzig Söhn vun en Schoolmeester un Diakon in Reading in Pennsylvania boren un wuss bit to sien 13. Levensjohr in Shillington, wat dicht bi Reading licht, up en aflegen Farm in arm Verhältnissen up. Vun Kindheit an hett he tietlevens ünner [[Psoriasis]] leeden; dorto stotter he. Sien Moder hett hüm ermutigt, to schrieven. Nah sien High-School-Afsluss kreeg he en full Stipendium för en Anglistik-Studium an de [[Harvard University|Harvard-Universität]], dat he 1954 mit en Doktertitel afslooten hett. An de Universität hett he in de Redaktschon vun de Universitätstietschrift ''Harvard Lampoon'' mitarbeidt. Mit sien Fru Mary Pennington, de he 1953 heiraadt harr, hett he 1954 en akademisch Johr an de Ruskin-Kunstschool in [[Oxford]] in England verbrocht. Dor wurr 1955 ok sien eerste Dochter boren, un he droop up de amerikaansch Schrievers [[Elwyn Brooks White|E.B.]] und [[Katharine White]], beid Redakteure för de Tietschrift ''[[The New Yorker|New Yorker]]'', de hüm anbooden hebbt, för de Tietschrift to arbeiten. Van 1955 bit 1957 weer Updike Redakteur vun de Tietschrift ''New Yorker'', wo he sien eerste Gedichte un sien eerste Kortgeschichte ''(Friends from Philadelphia)'' verapenlichen de. 1957 markeer en Wendepunkt in sien Leven: He hett sien Arbeit bi de ''New Yorker'' upgeven uni s nah [[Ipswich (Massachusetts)|Ipswich]]/[[Massachusetts]] trucken, un weer dornah meest blots noch as Schriever aktiv – un he kreeg noch en Söhn. Sien eerst Book, de Gedichtband ''The Carpentered Hen'' is 1958 rutbrocht wurrn, sien eerst Roman, ''The Poorhouse Fair'', de vun Bewahner vun en Altenheim vertellt, en Johr later (för de dorför schreben Roman ''Home'' kunn he kien Verlag finnen). en tweet Söhn un de tweete Dochter wurrn 1959 un 1960 boren. 17 Johr leev Updike in Ipswich, wat de Vörlaag för de Oort ''Tarbox'' in sien Roman ''Ehepaare'' (''Couples'', 1968) weer. De meesten vun sien Romans spelen in [[Neuengland]], so ok de Roman ''The Centaur'' (1963), en Vader-Söhn-Vertellsels mit völ Mystik, un ''The Coup'' (1979), de Ik-Vertellsels över de Ex-Diktater vun en fiktiv afrikaansch Land. 1976 wurrn Updike un Mary Pennington schett; 1977 hett he in tweete Ehe Martha Bernhard heiraadt un hett mit hör un de hör dree Söhn in [[Georgetown (Massachusetts)]] leevt. De folgend Johrteinten weer anfüllt mit produktiv Schrieverarbeit. Tallriek Priesen un Utteknungen, so as 1982 de [[Pulitzer-Pries]] för ''Bessere Verhältnisse'' un de Faulkner Award, spegeln den Spood wedder. John Updike is an en Krebserkrankung storven. === De Rabbit-Reeg === Beröhmt wurr Updike mit de Roman ''Rabbit, Run'' (dt. ''Hasenherz''), de 1960 utgeven eersten Band ut de ''Rabbit''-Reer. Updike lhett de oorsprünglich Faaten vun sien Verleger bearbeiten laaten, um eventuell to verwachten Probleme wegen sexuell anstößig Szenen to vermieden. To de Reeg vun veer Romans un en längeren Vertellsels gehört neben ''Rabbit, Run'', ''Rabbit Redux'' (dt. ''Unter dem Astronautenmond''), ''Rabbit is Rich'' (dt. ''Bessere Verhältnisse''), ''Rabbit at Rest'' (dt. ''Rabbit in Ruhe'') un de Vertellsels ''Rabbit Remembered'' (dt. ''Rabbit, eine Rückkehr''). De Bände ut de Reeg sünd in’ Afstand vun meest genau 10 Johr rutbrocht wurrn un schildern in de Teitafstännen dat Leven vun de Figur vun ''Harry „Rabbit“ Angstrom'', de an de Highschool en Basketball-Star weer un dissen vergangenen Ruhm nie överwinnen kann. Weder dat Eheleven mit sien Fru Janice, noch de Söhn Nelson un uk nich Liebesaffären, sien Arbeit, sien Riekdom oder sien Ruhestand könnt hüm vun de Drööm afbringen, dat dat Leven noch wat anners hergeven moot, at dat wat he hett. Disse deepsittend Untofreedenheit föhrt dorto, dat he immer mol ut sien Leven utbreken will (mol mehr, mal weniger), aber ok to tatsächlich Fluchten un persönlich Revolten. Aber he kummt immer weer torüch to sien Fru un de Existenz vun de lüttje Stadt Brewer, da Updike nah sien Heimatstadt Reading nahtekend hett Updike is dat mit disse Reeg beter as all anner Schriever gelungen, de butere, materielle Entwicklung vun de USA as ok de Verännerungen vun de amerikaansch Befindlichkeiten tüschen de laat 50er Johren un de Johrdusendwennen intofangen, poetisch genau to beschrieven und genau to analyseeren. == Warken == === Romans === * 1959 – The Poorhouse Fair (dt. ''Das Fest am Abend'', 1961) * 1963 – The Centaur (dt. ''Der Zentaur'', 1966) * 1965 – Of The Farm (dt. ''Auf der Farm'', 1969) * 1968 – Couples (dt. ''Ehepaare'', 1969) * 1975 – A Month of Sundays (dt. ''Der Sonntagsmonat'', 1976) * 1976 – Marry Me: A Romance (dt. ''Heirate mich. Eine Romanze'', 1978) * 1978 – The Coup (dt. ''Der Coup'', 1981) * 1984 – [[Die Hexen von Eastwick|The Witches of Eastwick]] (dt. ''Die Hexen von Eastwick'', 1985) * 1986 – Roger’s Version (dt. ''Das Gottesprogramm'', 1988) * 1988 – S. (dt. ''S.'', 1989) * 1992 – Memories of the Ford Administration (dt. ''Erinnerungen an die Zeit unter Ford'', 1994) * 1994 – Brazil (dt. ''Brasilien'', 1994) * 1996 – In the Beauty of the Lilies (dt. ''Gott und die Wilmots'', 1998) * 1997 – Toward the End of Time (dt. ''Gegen Ende der Zeit'', 2000) * 2000 – Gertrude and Claudius (dt. ''Gertrude und Claudius'', 2001) * 2002 – Seek My Face (dt. ''Sucht mein Angesicht'', 2005) * 2004 – Villages (dt. ''[[Landleben]]'', 2006) * 2006 – Terrorist (dt. ''[[Terrorist (Roman)|Terrorist]]'', 2006), Rezension:<ref>{{Webarchiv|url=http://www.literatur-ecke.de/index.php?option=com_content&task=view&id=76&Itemid=30 |wayback=20070928024334 |text=Rezension von ''Terrorist'' |archiv-bot=2026-04-05 12:19:02 InternetArchiveBot }}, literatur-ecke.de, 2006</ref> * 2008 – The Widows of Eastwick (dt. ''[[Die Witwen von Eastwick]]'', erscheint März 2006) * '''De Rabbit-Pentalogie''' ** 1960 – Rabbit, Run (dt. ''Hasenherz'', 1976), Rezension:<ref>{{Webarchiv|url=http://www.die-leselust.de/buch/updik001.htm |wayback=20100616092045 |text=Inhaltsangaav un Besprechung vun ''Hasenherz'' |archiv-bot=2026-03-14 03:59:36 InternetArchiveBot }}, leselust.de</ref> ** 1971 – Rabbit Redux (dt. ''Unter dem Astronautenmond'', 1978) ** 1981 – Rabbit Is Rich (dt. ''Bessere Verhältnisse'', 1983) ** 1990 – Rabbit at Rest (dt. ''Rabbit in Ruhe'', 1992) ** 2002 – Rabbit Remembered (dt. ''Rabbit, eine Rückkehr'', 2002) * '''De ''Bech Books''''' ** 1970 – Bech: A Book (dt. in ''Henry Bech'', 1991) ** 1982 – Bech Is Back (dt. in ''Henry Bech'', 1991) ** 1998 – Bech At Bay: A Quasi-Novel (dt. ''Bech in Bedrängnis'', 2000) === Theaterstücken === * 1974 – Buchanan Dying === Kinderböker === * 1962 – The Magic Flute * 1964 – The Ring * 1965 – A Child’s Calendar * 1969 – Bottom’s Dream * 1995 – A Helpful Alphabet Of Friendly Objects (dt. ''Das erste Bilderbuch. Alltägliche Dinge für Kleinkinder.'', 1998) === Autobiographisches === * 1989 – Self-Consciousness (dt. ''Selbst-Bewusstsein'', 1995) === Sammlungen === ==== Gedichte ==== * 1958 – The Carpentered Hen And Other Tame Creatures * 1963 – Telephone Poles * 1969 – Midnight * 1977 – Tossing And Turning * 1985 – Facing Nature * 1993 – Collected Poems 1953–1993 * 2001 – Americana and Other Poems * 2009 – Endpoint and Other Poems '''Utwahlbände in Düütschland:''' * 1986 – Gedichte * 2005 – Geld (mit Audio-CD „Updike spricht“) * 2008 – Americana. Reisegedichte ==== Vertellsels un Kortgeschichten ==== * 1959 – The Same Door (dt. Auswahl in ''Glücklicher war ich nie'', 1966, und ''Gesammelte Erzählungen'', 1971) * 1962 – Pigeon Feathers (dt. Auswahl in ''Glücklicher war ich nie'', 1966, und ''Gesammelte Erzählungen'', 1971) * 1964 – Olinger Stories * 1966 – The Music School (dt. Auswahl in ''Gesammelte Erzählungen'', 1971) * 1972 – Museums And Women (dt. Auswahl in ''Der verwaiste Swimmingpool'', 1987) * 1979 – Problems and Other Stories (dt. Auswahl in ''Der verwaiste Swimmingpool'', 1987) * 1979 – Too Far To Go (A Selection) (dt. ''Der weite Weg zu zweit'', 1982) * 1987 – Trust Me (dt. ''Spring doch!'', 1990) * 1994 – The Afterlife and Other Stories (dt. ''Der Mann, der ins Sopranfach wechselte'', 1997) * 2000 – Licks Of Love. Short Stories and A Sequel, Rabbit Remembered (dt. ''Wie war’s wirklich'', 2004, und ''Rabbit, eine Rückkehr'', 2002) * 2003 – The Early Stories, 1953–1975 (dt. ''Glücklicher war ich nie, Frühe Erzählungen 1'', 2006; ''Werben um die eigene Frau, Frühe Erzählungen 2'', 2007; ''In einer Bar in Charlotte Amalie, Frühe Erzählungen 3'', 2008) * 2009 – My Father's Tears and Other Stories ==== Essays ==== * 1965 – Assorted Prose * 1975 – Picked-Up Pieces * 1983 – Hugging The Shore (dt. ''Amerikaner und andere Menschen'', 1987) * 1989 – Just Looking * 1991 – Odd Jobs (dt. Auswahl in ''Vermischtes'', 1995) * 1996 – Golf Dreams: Writing On Golf (dt. ''Golfträume'', 2000) * 1999 – More Matter (dt. ''Wenn ich schon gefragt werde'', 2001, und ''Updike und ich'', 2002) * 2000 – On Literary Biography * 2005 – Still Looking: Essays on American Art * 2007 – Due Considerations: Essays and Criticism === Sonstiges === * 1983 – Emersonianism * 1990 – Mites And Other Poems In Miniature (limiteert up 226 Exemplare) == Verfilmungen == * 1970: Nichts wie weg, Rabbit ''(Rabbit, run)'' * 1978: Der weite Weg zu zweit ''(Too far to go)'' * 1984: Krach in Zimmer 14 ''(The roommate)'' * 1986: [[Die Hexen von Eastwick (Film)|Die Hexen von Eastwick]] == Priesen un Utteknungen == * [[Guggenheim-Stipendium]] (1959) * Rosenthal Award * National Institute of Arts and Letters (1959) * [[National Book Award]] in Fiction (1964, 1982) * [[O. Henry-Preis|O. Henry Prize]] (1966/1991) * American Book Award (1982) * National Book Critics Circle Award, for fiction (1982, 1990) * Union League Club Abraham Lincoln Award (1982) * National Arts Club Medal of Honor (1984) * [[National Medal of Arts]] (1989) * Mitglied der ''[[American Academy of Arts and Letters]]'' seit 1976 * National Medal for Humanities des Weißen Hauses (2003) * [[Pulitzer-Preis]]e für ''Bessere Verhältnisse'' und ''Rabbit in Ruhe'' * [[P.E.N.|PEN]]/[[PEN/Faulkner Award|Faulkner Award]] (2004) == Literatur == * William Pritchard: ''Updike: America’s Man of Letters''. Steerforth Press, 2000, ISBN 1-58642-002-X (engl.) * [[Volker Hage]]: ''John Updike: Eine Biographie''. Rowohlt, Reinbek 2007, ISBN 3-498-02989-4 * Claudia Türk: ''Zeitgeist, Naturwissenschaft und die Suche nach Gott in John Updikes Romanen: The poorhouse fair, Roger’s version und Toward the end of time''. Frankfurt am Main, 2008, ISBN 978-3-631-57076-0 == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20090206052558/http://www.bundestag.de/wissen/analysen/2009/john_updike.pdf Würdigung von John Updike durch die Wissenschaftlichen Dienste des Deutschen Bundestages] * {{IMDb|PID=0881433}} * [https://web.archive.org/web/20090131160130/http://www.buecher-wiki.de/index.php/BuecherWiki/UpdikeJohn Bücher-Wiki: Autorenportrait John Updike] * [http://www.spiegel.de/kultur/literatur/0,1518,603983,00.html Nachruf im Spiegel] vom Updike-Biographen [[Volker Hage]] * [http://www.faz.net/s/RubD3A1C56FC2F14794AA21336F72054101/Doc~EBCFFE693EE814FDEA104106EC1CFAD16~ATpl~Ecommon~Sspezial.html Themenseite zu John Updike], [[FAZ]], Januar 2009 * [http://www.nytimes.com/2009/01/28/books/28updike.html?pagewanted=all „John Updike, a Lyrical Writer of the Middle-Class Man, Dies at 76“], [[New York Times]], 28. Januar 2009, mit Dia-Schau, Interview-Video und [http://www.nytimes.com/2009/02/01/weekinreview/01mcgrath.html „John Updike’s Mighty Pen“] == Enkeld Nahweisen == <references /> {{DEFAULTSORT:Updike, John}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Boren 1932]] [[Kategorie:Storven 2009]] g748e913pf62nzseoisuqs2q37gwcrg 0 30010 1061956 1058698 2026-04-06T04:55:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061956 wikitext text/x-wiki [[Bild:The Beatles members at New York City in 1964.jpg|duum|The Beatles in dat Jahr 1964]] '''The Beatles''' weern en britsche Rockband, de ut [[John Lennon]] (Gesang, Rhythmusgitarr, Tasteninstrumente, Mundharmonika), [[Paul McCartney]] (Gesang, Bass, Gitarr, Tasteninstrumente, Slaagtüüch), [[George Harrison]] (Gesang, Leadgitarr, Sitar, Tasteninstrumente) un [[Ringo Starr]] (af 1962 Slaagtüüch, Perkussion, Gesang) bestunn. De Gruppe hörrt mit bither ca. 1,3&nbsp;Milliarden<ref>{{Webarchiv|url=http://www.emigroup.com/NR/exeres/60E71CC3-405A-42F4-A013-1B20496FAE04.htm |wayback=20080528230300 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:56:43 InternetArchiveBot }}, togrepen 18. Oktober 2008</ref> verköfft Tonträgers to de kommerziell spoodriekste Band in’t 20. Johrhunnert.<ref>Elvis Costello, Immortals - The Greatest Artists of All Time: 1) The Beatles, Rolling Stone, 946, 15. April 2004 [http://www.rollingstone.com/news/story/5939206/the_immortals__the_greatest_artists_of_all_time_the_beatles RollingStone.com] Togreep: 18. Oktober 2008 </ref> == Historie == === Fröhe Johren (1956–1960) === De lateren Beatles hebbt sück Enn’n vun de 1950er-Johren ut en Reeg vun Vörlöperbands üm den [[Liverpool]]er Schöler [[John Lennon]] entwickelt. De musikbegeisterte 16-Johrige hett tegen Enn’n vun dat Johr 1956 in Liverpool de [[Skiffle]]-Grupp [[The Quarrymen]] grünnd, nömmt nah sien ''Quarry Bank High School''. Eerste Liddmaaten vun disse Schölerband weern neben Lennon (Gesang/Gitarre) de Gitarrist Eric Griffiths, de Slaagtüüger Colin Hanton, de Banjo-Speler Rod Davis, de Bassist Len Garry un Pete Shotton an’t [[Waschbrett]].<ref>Pete Shotton und Nicholas Schaffner: ''The Beatles, Lennon, and Me''. New York: Stein and Day, 1984. ISBN 978-0-8128-8072-4. S. 85-88</ref> De Besetzung vun de Quarrymen, de bi privat Fier nun Schoolfesten hör eersten Uptreden harrn, änner sück aber faken, wat völ dormit to doon harr, dat Lennon wat exentrisch un luunig weer. Se spelen domols ok Stücken vun so bekannt Lüüd as [[Buddy Holly]], [[Eddie Cochran]] un [[Lonnie Donegan]]. De woll wichtigst Dag in de noch jung Bandhistorie is de 6. Juli 1957, as de Quarrymen bi en Goordenfest vun de Pfarrgemeend vn Liverpool-Woolton uptreden. Nah dat eerste vun twee Konzerten wurr John Lennon vun sien Schoolfrüend Ivan Vaughan de 15-johrig [[Paul McCartney]] vörstellt. Lennon weer bannig andahn, as McCartney textseker en Version vun dat Cochran-Stück ''Twenty Flight Rock'' to’n Besten geev.<ref>Pete Shotton und Nicholas Schaffner: ''The Beatles, Lennon, and Me''. New York: Stein and Day, 1984. ISBN 978-0-8128-8072-4. S. 88-90</ref> En paar Daag later wurr he in de Grupp upnommen. Den eersten gemeensamen Upträä harrn se an’ 18.&nbsp;Oktober 1957 in de Liverpooler ''New Clubmoor Hall'' statt.<ref>Mark Lewisohn: ''The Complete Beatles Chronicle''. Hamlyn, 2006, ISBN 0-600-61001-2. S.&nbsp;15</ref> De Upahm vun Paul McCartney weer för John Lennon gliekbedüüdend mit den Verlust vun de uninschränkt Führungspositschoon, broch hüm aber ok en künstlerisch Konkurrenz up Oogenhöcht un en Born an Inspiratschoon. In’ Sömmer 1957 fungen Lennon un McCartney dormit an, eegen Stücken to komponeeren. To de eersten hörrn ''Too Bad About Sorrows'' un ''Just Fun''.<ref>Barry Miles: ''Paul McCartney. Many Years from Now''. Reinbek bei Hamburg: Rowohlt, 1999, ISBN 3-499-60892-8. S.&nbsp;56–57</ref><ref>Doug Sulpy und Ray Schweighhardt: ''Get Back: The Beatles’ Let It Be Disaster''. London: Helter Skelter Publishing, 2003. ISBN 978-1-900924-83-2. S.&nbsp;132</ref> An’ 6.&nbsp;Februar 1958 hett [[George Harrison]], en 14-johrigen Früend vun Paul McCartney, en Konzert vun de Quarrymen in de ''Wilson Hall'' vn Liverpool-Garston besöcht.<ref>Mark Lewisohn: ''The Complete Beatles Chronicle''. Hamlyn, 2006, ISBN 0-600-61001-2. S.&nbsp;16</ref> Nahdem he bi en Busfohrt John Lennon dat Instrumentalstück ''Raunchy'' vorspeelt harr, wurr ok he in de Grupp upnommen.<ref>Tony Bramwell und Rosemary Kingsland: ''Magical Mystery Tours: My Life with the Beatles''. New York; Thomas Dunne Books, 2005. ISBN 978-0-312-33043-9. S.&nbsp;28–29</ref> Wiel he ehrder wat stiller weer und ok wat jünger, bleev he aber in de Schaa vun Lennon un McCartney, deren Früendschap noch enger wurr, nahdem Lennons Moder Julia an’ 15.&nbsp;Juli 1958 bi en Autounfall to Dood kommen weer. McCartneys Moder weer all 1956 an Bostkrebs storven. Ungefähr in’ Fröhjohr oder Sömmer 1958 nehmen The Quarrymen, de intüschen ut Lennon, McCartney, Harrison, Colin Hanton un de Klaveerspeler John Lowe bestunnen, to privat Zwecke de Leeder ''That’ll Be the Day'' (en Buddy-Holly-Kompositschon) un ''In Spite of All the Danger'' (en McCartney/Harrison-Kompositschoon) in’t [[Homerecording]]-Studio vun Percy Phillips in Liverpool up. De Leeder wurrn direkt up en [[Schellackplatt]] uptekend. De Schallplatt mit disse eerst Upnahmen vun de latere Beatles wurr in dat Johr 1981 vun Lowe an Paul McCartney verköfft un 1995 in’ Rahmen vun ''[[Anthology]]'' eerstmals verapenlicht.<ref>John C. Winn: ''Way Beyond Compare: The Beatles’ Recorded Legacy, Volume One: 1957–1965''. New York: Three Rivers Press, 2008. ISBN 978-0-307-45157-6. S.&nbsp;2</ref> Um sück för en Uptreden in’t britsch Feernsehn to qualifizeeren, hebbt se in’ Oktober 1959 ünner hör nee Naam ''Johnny and the Moondogs'' an en Talentwettstriet vun de Ünnernehmer Carroll Lewis deelnommen. Se kunnen sück sogor för de Enrunn an’ 15. November 1959 in [[Manchester]] qualifizeeren un en Sieg weer mögelk, aber dat Finale funn ahn de Moondogs statt, wiel se ut finanziell Grünnen, den letzten Zug nah Liverpool nemmen mussen.<ref>Philip Norman: ''Shout!'' New York: Fireside Books, 2005. ISBN 978-0-7432-3565-5. S.&nbsp;54</ref> In’ Januar 1960 keem John Lennons Früend vun de Kunstschool, de angahnd Maler [[Stuart Sutcliffe]], as Bassist to de Moondogs. De musikalisch unbedarft Sutcliffe harr sück up Lennons Anraden en Bassgitarre köfft, nahdem he en Bild verköfft harr.<ref>Mark Lewisohn: ''The Complete Beatles Chronicle''. Hamlyn, 2006, ISBN 0-600-61001-2. S.&nbsp;18</ref> Kört Tied later wurr de Grupp in Anlehnung an [[Buddy Holly|Buddy-Hollys]]-Band [[The Crickets]] ''(De Grillen)'' in ''The Silver Beatles'' umnömmt, wobi ''Beatles'' en gedanklich Verbindung vun de Musikstil [[Beatmusik|Beat]] un de engelsch Woort för „Käfer“, ''beetles'', herstellt. In en Artikel, de Lennon för dat Liverpooler Musikmagazin ''Mersey Beat'' verfaat hett, behaupt he, de Idee weer hüm dör en Mann up en flambeert Kook kommen, de hör in en Vision vörkommen weer. He hett dorto seggt: Many people ask what are Beatles? Why Beatles? Ugh, Beatles, how did the name arrive? So we will tell you. It came in a vision&nbsp;– a man appeared on a flaming pie and said unto them ‘From this day on you are Beatles with an «A»’. ‘Thank you, Mister Man’, they said, thanking him. In Mai 1960 hebbt de Silver Beatles den Sänger Johnny Gentle up en [[Schottland]]-Tournee begleidt, de dör de Vermittlung vun de Manager Larry Parnes tostannen kommen weer. Aber de erhofft Dörbröök entwickel sück to’n Fiasko. Bi de Reis, de een Week düern de, harrn se so good as kien Publikum, dorför aber Hunger un Erschöpfung. Ut en verwohrloost Hotel mussen se Hals över Kopp rut, wiel se kien Geld harrn. Dorto keem, dat de domolig Slaagtüüger Tommy Moore bi en Autounfall verletzt wurr.<ref>Mark Lewisohn: ''The Complete Beatles Chronicle''. Hamlyn, 2006, ISBN 0-600-61001-2. S.&nbsp;20</ref> In’ August hett de Grupp denn den Tosatz ''Silver'' in hör Naam streken un nömm sück denn blots noch ''The Beatles''. === Lehrjohren in Hamborg un Liverpool (1960–1961) === Up de Söök nah engelsch Musikgruppen för sien Hamborger Nachtlokale hett sück denn in’ Sömmer 1960 de düütsch Veranstalter Bruno Koschmider an sien Liverpooler Geschäftspartner Allan Williams wendt. De harr tietwies dat Management vun de Beatles övernommen un hett hör en entsprekend Engagement anboden. An’ 16. August 1960 keemen John Lennon, Paul McCartney, George Harrison un Stuart Sutcliffe as ok de wenig Daag vörher rekruteert Slaagtüüger [[Pete Best]] in Hamborg an. [[Bild:Indra-Club-Hamburg.png|thumb|De Indra-Club in dat Johr 2007]] Van 18. August 1960 an hebbt de Beatles jeden Dag in’ Indra Club an de berüchtigt [[Große Freiheit|Großen Freiheit]] speelt. Nah un nah hebbt se sück dorbi dat spannunsladen Umfeld ut Gewalt, Alkohol Drogen un Sex anpasst. Dör de bit to neegen Stünnen düernd Arbeitsdaag wurrn Repertoire, Spontaneität un Sülvstbewusstsein vergröttert. De Upforderung vun de Clubchef, een „Schau“ to maken, münn in wöst Bühnenuptreden. de dat Publikum anlocken de un de Band to en anseggt Geheimtipp vun de Große Freiheit maken de. In Hamborg hebbt de Beatles de Fotografen [[Astrid Kirchherr]] un [[Jürgen Vollmer]] as ok den angahnd Künster [[Klaus Voormann]] kennen lehrt, de later den Stil und dat Uptreden vun de grupp in Bezug up Kleedaasch un Frisuren („[[Pilzkopf]]“, engl. ''moptop'') entscheidend prägten. Todem war Kirchherr, de sück besünners mit den stillen Bassisten Sutcliffe anfrüend hett, de eerste, de de Band im Rahmen vun professionell Fotoupnahmen aflicht hett. De Beatles-Hoorschnitt, de so nömmt „Pilzkopf“-Frisur, wurr vun den düütschen Fotografen Jürgen Vollmer kreiert. He sülvst harr sück disse Frisur makt, lang Tiet bevör hüm Astrid Kirchherr un Klaus Voormann kennen lehrt hebbt. In de Paul McCartney-Biografie ''Many years from now'' vn [[Barry Miles]] wurrd McCartney as folgt ziteert: To get back to the haircut. I should know! We saw a guy in Hamburg, whose hair we liked. John and I were hitchhiking to Paris. We asked him to cut our hair like he did his. He was living in [[Paris]]. He was sort of an artsy guy, a photographer friend of everyone. His name was Jürgen… Ok in en vun John Lennon 1967 geeven Interview – ziteert in ''The Beatles Anthology'' – heet dat: |Jürgen had a flattened-down hairstyle with a fringe in the front, which we rather took to. We went over to his place and there and then he cut – hacked would be a better word – our hair into the same style. Vollmer besinnt sück in en Interview op dat Draapen mit Lennon und McCartney in’ September 1961: They glanced at my hair and said ‚Yes, we want that funny haircut too‘. Wiel de Indra Club wegen [[Ruhestörung]] dicht makt wurrn muss, trucken de Beatles Anfang Oktober in de [[Kaiserkeller]] üm. To de Tiet ist dor ok de ut Liverpool stammend Grupp [[Rory Storm & the Hurricanes]] mit hör Slaagtüücher [[Ringo Starr]] uptreden. An’ 15.&nbsp;Oktober 1960 hebbt sück beid Gruppen to en privat Upnahm vun dat Leed ''Summertime'' in en lütt Studio an de Karkenallee vereenigt. In de Loop vun de Johren sünd aber all neegen presst Platten vun disse eerst gemeensam Produktschoon vun Lennon, McCartney, Harrison un Starr verloren gahn. Enn’ November mussen de Beatles wegen de Minderjohrigkeit vun George Harrison (de weer dor man eerst 17 Johr old) un en angeblich Brandstiftung dör Paul McCartney un Pete Best Düütschland verlaaten. Blots Stuart Sutcliffe bleev bi sien Früendin Astrid Kirchherr in Hamborg, wo he an’ 10.&nbsp;April 1962 mit blots 21 Johren an en Hirnblööden storven is. In de folgend twee Johren hebbt de Beatles noch veer wiedere Speeltieden in de Hansestadt absolveert, een dorvan in de Top Ten Club, de restlichen in de renommeert [[Star-Club]]. An’ 27.&nbsp;Dezember 1960 hebbt de Beatles en Konzert in de Liverpooler Litherland Town Hall speelt, bi de de Grupp ehren Status as „best Band vun de Stadt“ festigen kunn un eerste Teken vun de upkommend Popularität spören dee. Bi dissen Insatz wurr Sutcliffe dör den Studenten Chas Newby vertreden. En lütt Sett later övernehm Paul McCartney endgültig de Bassistenrull un de Beatles wurrn to en Veer-Mann-Band. De nachhaltig Wirkung vun hör Konzert in de Litherland Town Hall för dorto, dat se ok in anner Clubs in Liverpool uptreden kunnen und se wurrn dordör noch bekannter. An’ 9.&nbsp;Februar 1961 hebbt Lennon, McCartney, Harrison un Best hör Debüt in’ [[Cavern Club]] geven, en verrökert-düster Kellerlokal in de Mathew Street, dat gau to dat Stammlokal vun de Grupp wurr un hüüd dör 292 nahwiest<ref>Xan Brooks, http://www.guardian.co.uk/uk/2006/jan/13/arts.artsnews, engelsch, Founder of Beatles' Cavern Club dies, guardian.co.uk, 13. Januar 2006, Togreep: 15. Oktober 2008</ref><ref>Mark Lewisohn, The Complete Beatles Chronicle, Verlag Hamlyn, 2000, S. 118, ISBN=0-600-61001-2</ref> Uptreden en Kultstatus hett. Bi hör tweet Düütschland-Uphollen hebbt de Beatles in’ Juni 1961 den britschen Singer [[Tony Sheridan]] bi eenig Upnahmen för de Plattenfirma [[Polydor]] in de Friedrich-Ebert-Hall begleit, dorünner befunnen sück de ''My Bonnie'', ''Ain’t She Sweet'' un dat Harrison/Lennon-Instrumentalstück ''Cry for a Shadow''. Disse eerst professionell Upnahmen vun de Grupp (in düütsch Verapenlichungen wurrn se as ''Beat Brothers'' betekend) wurrn vun den düütschen Komponisten un Bandleader [[Bert Kaempfert]] produzeert. === Brian Epstein un George Martin (1961–1962) === An’ 28.&nbsp;Oktober 1961 wurr [[Brian Epstein]], de Liverpooler Geschäftsführer vun de Plattenfirma NEMS beupdraagt, en Exemplar vun de in Düütschland rutkommen Tony Sheridan/Beatles-Single ''My Bonnie'' to beschaffen. He hett denn ok de Grupp funnen un hett an’ 9.&nbsp;November 1961 tosommen mit sien Assistent Alistair Taylor en Beatles-Konzert in’ Cavern Club besöcht. He weer beindruckt vun de Utstrahlung vun de Bandliddmaaten un hett de Grupp eenig Weeken later anboden, hör to managen. Dat harr allerdings wietreichend Stilännern to Folg. Bit dorhin weern se in Ledderkluft un ahn fast Programm uptreden, nu mussen se, Epstein wull dat so, örnelk Anzüüg dragen, harrn en fast Bühnenprogramm un mussen sück ok noch vernünftig benehmen. An’ 9.&nbsp;Dezember 1961 geeven de Beatles in’ Palais Ballroom vun [[Aldershot (Hampshire)|Aldershot]] vör man jüst 18 Gasten hör Süüdengland-Debüt. Brian Epstein hett dat mögelk makt, dat de Beatles en Vörspeeltermin bi de Plattenfirma [[Decca Records|Decca]] in [[London]] kreeg, wo de Grupp am 1.&nbsp;Januar 1962 fieftein Stücken to’n Besten geev (dorünner ''Money'', ''Till There Was You'' un ''[[Bésame mucho|Besame Mucho]]''). De Decca-Geschäftsführer Mike Smith un Dick Rowe hebbt sück denn aber doch för ''[[Brian Poole]] & [[The Tremeloes]]'', wiel se meenen, dat „Gitarrengruppen ut’ Mood kommen“ deen. An’ 7.&nbsp;März 1962 produzeerten de Beatles in Manchester to’n eersten Mal Stücke för en Radiosendung vun de [[British Broadcasting Corporation|BBC]]. Dree Maand later, an’ 6.&nbsp;Juni 1962, stunn noch Mal en Vörspeeltermin in de Londoner [[Abbey Road Studios]] an, bi de de Grupp vör de [[Parlophone]]-Produzenten [[George Martin]] un Ron Richards uptreden is. Lennon, McCartney, Harrison un Best hebbt dorbi ''Besame Mucho'', ''[[Love Me Do]]'', ''P.S. I Love You'' un ''Ask Me Why'' speelt. Nah dat Vöörspeelen hett Martin, dee eegentlich nah en Solokünstler mit Begleitgrupp so as [[Cliff Richard]] un [[The Shadows]] för sien Label söcht harr, den Beatles en Plattenvertrag anboden. Kört vör de eerste Plattenupnahmen hebbt de Beatles de bi’d Publikum beliebt Slaagtüücher Pete Best entlaaten un hüm dör Ringo Starr ersett, de jüst mit sien Grupp Rory Storm & the Hurricanes in Skegness uptreden weer. Worüm Best entlaaten wurrn is, hett man nie ganz klären kunnt. He weer ja ehder en stillen Vertreder un in de Band ok woll en beeten buten vör. Ok George Martin harr sück för en Wessel utspraken. Dat eerste gemeensam Konzert vun Lennon, McCartney, Harrison und Starr funn an’ 18. August 1962 in de Hulme Hall vun [[Birkenhead]] statt. An’ 22.&nbsp;August 1962 wurrn Beatles bi en Uptreden in de Cavern Club vun en Granada-TV-Team filmt – de eerste Feernsehuptreden vun de Band. To Silvester speel de Grupp hör letzt Konzert in de Star-Club in Hamborg. === De Dörbröök (1962–1964) === [[Bild:Ringo.jpg|thumb|[[Ringo Starr]] in dat Jahr 2007]] An’ 5.&nbsp;Oktober 1962 keem mit ''[[Love Me Do]]'' de eerste offiziell Single vun de Beatles in Grootbritannien rut. Ringo Starr weer bi de Upnahm vun Produzent George Martin dör den erfohrenen [[Studiomusiker]] Andy White ersett wurrn, um den Slaagtüüchdeel intospelen, letzten Enn’ weer Martin denn aber doch mit Ringo Starrs Bidrag inverstahn. ''Love Me Do'', en Eegenkompositschoon, de John Lennon un Paul McCartney tegen dat vun Martin favoriseert ''How Do You Do It'' dörsett harrn, steeg bit up Rang 17 vun de britsch [[UK Top 40]]. De tweete Single ''Please Please Me'' wurr an’ 11.&nbsp;Januar 1963 verapenlicht un keem bit up Platz 2 vun de UK-Hitlisten. De Spood de se mit hör eersten Platten harr un de dorut resulteerend Radio- un Feernsehuptreden maken dat mögelk, dat de Beatles tonehmend Gastspelen ok buterhalv vun Liverpool geeven. De nee’en [[Roadie|Roadmanager]] [[Neil Aspinall]] – en olden Früend vun Paul McCartney – un [[Mal Evans|Malcolm „Mal“ Evans]], de ehmalge Döropenholler vun de Cavern Club, hebbt de Gruppenliddmaaten mit samt deren Instrumente in en gebruukt köfft Kleinbus to hör Gastspeeloorten brocht. An’ 2.&nbsp;Februar 1963 starteten de Beatles in’ Gaumont vun [[Bradford]] as Vörgrupp vun de 16-johrig Singerin [[Helen Shapiro]] hör eerste professionell Tournee dör Grootbritannien. Mit dorbi weern ok Dave Allen, [[Danny Williams (Musiker)|Danny Williams]] un Kenny Lynch. De tweete Tour wies de Band van 9.&nbsp;März an neben [[Tommy Roe]] un [[Chris Montez]]. Nah eersten Tokiekerreaktschoonen wurrn de Beatles all en Dag later as Hööftgrupp ankünnigt. Dornah folgten hoochkarätig Uptreden bi de Show ''Swinging Sound'' in de Londoner [[Royal Albert Hall]] (18.&nbsp;April 1963) un vör 10.000 Tokieker in’ Rahmen vun dat ''[[New Musical Express|NME]]-Poll-Winners''-Konzerts in’ Empire Pool vun [[Wembley]] (21.&nbsp;April 1963). Dat eerste offiziell Beatles-Album ''[[Please Please Me]]'' keem an’ 22.&nbsp;März 1963 rut. Lennon, McCartney, Harrison un Starr harrn de LP an’ 11.&nbsp;Februar innerhalv vun blots 12 Stünn in de Abbey-Road-Studios upnommen un dorbi hööftsächlich Stücken ut hör Live-Repertoire nommen, dorünner ''I Saw Her Standing There'', ''Do You Want to Know a Secret'' un ''Twist and Shout''. ''Please Please Me'' steeg, so as all folgend Beatles-LPs bit 1970 (mit Utnahm vun ''Yellow Submarine'' 1969), an de Spitz vun de britsche Hitlisten. De darte Single ''From Me to You'' keem an’ 11.&nbsp;April 1963 rut. De A-Siet weer vun John Lennon un Paul McCartney in’ Tourbus komponeert wurrn. De Platt keem en lütt Sett later mit 650.000 verköfft Exemplaren an de Spitz vun de britsch Hitpararade un weer de Anfang vun en indrucksvull Erfolgsserie: Bit to’n Februar 1967 sullen de Beatles mit hör Singles ahn Utnahm de eersten Platz vun de britsch Hitlisten erobern. Dat eerste Drapen vun de Beatles mit de noch ehder unbekannt [[The Rolling Stones|Rolling Stones]], de kört vör de Verapenlichung vun hör eerste Single stunnen, fun an’ 14.&nbsp;April 1963 in de Crawdaddy Club vun dat Londoner Station-Hotel statt. Later henn hebbt John Lennon un Paul McCartney, de sück mit [[Mick Jagger]] un [[Keith Richards]] anfrüendt harrn, de Grupp hör Kompositschoon ''I Wanna Be Your Man'' överlaten. De Titel keem as tweete Single vun de Rolling Stones rut un keem up Platz 12 vun de britsch Hitparade. Van 18.&nbsp;Mai bit 9.&nbsp;Juni 1963 absolveerten de Beatles hör darde England-Tournee, ditmal an de Siet vun [[Roy Orbison]] un [[Gerry & The Pacemakers]]. Ok Orbison is nah de eerste Show togunsten vun de Beatles as so nömmt [[Headliner]] torüchtreden. In de Tied von de Tour kreeg de Grupp mit ''Pop Go To The Beatles'' en eegen, jeder Week utstrahlt Radiosendung bi de BBC. In’ Juli un August keemen noch fiev Gastspelen vun jeweils en Week un de Ferienoorte (u.&nbsp;a. in [[Margate (Kent)|Margate]] un [[Bournemouth]]) dorto. Wegen de Upnahmarbeiten in de Abbey-Road-Studios un de tallriek Uptreden in Radiosendungen harrn de Beatles all to’n Anfang vun dat Johr hör Levensmiddelpunkt nah Landon verschaven. Nah Liverpool keemen se meest nich mehr henn, wiel se kien Tiet harrn. An’ 3.&nbsp;August 1963 speel de Grupp vör 274 Lüüd hör letzt Konzert in de Cavern Club. Weil se immer bekannter wurrn, harrn se nun ok immer mehr de Popularität to doon, de nah de Verapenlichung vun de nächste Single ''She Loves You'' an’ 23. August 1963 ungeahnte Utmaaten erreich. Apenlich Uptreden wurrn föörmlich Massenveranstaltungen, völ vun de Konzerttheater kunnen blots noch mit stark Schuul dör de Polizei besöcht un weer verlaten wurrn. ''She Loves You'' wurr mit 1,6&nbsp;Millionen verköfft Exemplaren to de bit dato meestverköfft britsch Single.<ref>Neville Stannard, The Long & Winding Road. A History of the Beatles on Record, Verlag Avon, 1984, Sieden 16f., ISBN 0-907080-96-0</ref> De endgültige Dörbröök gelung den Beatles an’ 13.&nbsp;Oktober 1963 mit en Upträ in de populär ATV-Sendung ''Sunday Night At The London Palladium'', de vun fieftein Million Minschen sehn wurr. Hunnerte vun kreiend Fans hebbt en Verkehrschaos vör dat Theater veroorsakt. Nah völ Feernseh-, Radio- un Presseberichten wurr de Hysterie, „[[Beatlemania]]“ nömmt, to’n Sülvstlöper. Enn’ Oktober 1963 hebbt se eerst en körten Schweden-Tour makt, wo se in [[Stockholm]], [[Borås]] un [[Eskilstuna]] uptreden sünd un an 1. November fung noch en Grootbritannien-Tournee an, wo se ditmal de Hööftgrupp weern. Dat weer man wat chaotisch un üm vun de updreiht Fans wegtokommen, hebbt se sück as Polizisten verkledd un in Plymouth sünd se dör dat Kanalsystem vun de Stadt stiften gahn. An’ 4.&nbsp;November 1963 hebbt de Beatles in Rahmen vun de jährlich ''Royal Command Performance'' vör Deelen vun dat britsche Königshuus vörspeelt. In dat Programm sünd ok [[Marlene Dietrich]] un [[Harry Secombe]] uptreden. Dat tweete Beatles-Album ''[[With the Beatles]]'' keem an’ 22.&nbsp;November 1963 rut. De LP enthull neben söben Coverversionen (u.&nbsp;a. ''Roll Over Beethoven'' vun [[Chuck Berry]]) de Lennon/McCartney-Stücke ''All My Loving'' und ''I Wanna Be Your Man'' as ok de eerste George-Harrison-Kompositschoon ''Don’t Bother Me''. An’ 29.&nbsp;November folg de Single ''I Want to Hold Your Hand'', för de dat alleen in England een Million Vörbestellungen geev.<ref>Stannard 1984, S.&nbsp;21f.</ref> Van 24.&nbsp;Dezember 1963 bit 11.&nbsp;Januar 1964 sünd de Beatles in’ Rahmen vun en eegen instudeert ''Christmas Show'' mit Musik un Sketchen in’ Londoner Finsbury Park Astoria uptreden. Mit dorbi weer ünner annern [[Cilla Black]] un [[Billy J. Kramer & the Dakotas]]. Dornah geev dat en dree Week lang Gastspeel in dat [[Olympia (Paris)|Olympia Theater]] vun [[Paris]], dor allerdings blots as Vörgrupp vun de domols in [[Frankriek]] bannig populär Künstler [[Trini Lopez]] un [[Sylvie Vartan]]. In den öörtlich Pathé-Marconi-Studios hebbt de Beatles de Leeder ''[[Can’t Buy Me Love]]'' as ok ''Komm Gib Mir Deine Hand'' un ''Sie Liebt Dich'' upnommen, de för en Verapenlichung up den düütschen Markt vörsehn weern. === Amerika un de Welt (1964–1965) === Kört nah de eersten Erfolge harr hör Manager Brian Epstein versöcht, de Grupp ok up den US-amerikanischen Markt bekannt to maken. Aber de Verapenlichungen vun de Singles ''Please Please Me'', ''From Me to You'' und ''She Loves You'' durch [[Capitol Records|Capitol]] bleev in de USA wietgahnd unbeacht. Dornah hebbt sück Lennon, McCartney, Harrison un Starr weigert, in de USA uptotreden, bevör dor nich een Leed von hör as Nummer 1 in de Hitparade verbookt wurrn kunn. Britsch Musiker harrn in de USA all immer hör Schwierigkeiten. Völlig unverwacht erreich de Gruppliddmaaten an 17.&nbsp;Januar 1964 in hör Pariser Hotelzimmer de Nahricht, dat mit ''I Want to Hold Your Hand'' de Eroberung vun de Spitzenpositschoon in de US-Hitlisten gelungen weer. An’ 7.&nbsp;Februar 1964 landeten de Beatles in en [[Pan American World Airways|PanAm]]-Floogtüüch up de [[John F. Kennedy International Airport|New Yorker Flooghafen]], wo se vun 5.000 Fans un 200 Journalisten up dat Rullfeld empfangen wurrn. Twee Daag later sünd de Beatles mit fief Stücken (''All My Loving''; ''Till There Was You''; ''She Loves You''; ''I Saw Her Standing There''; ''I Want to Hold Your Hand'') in de populär ''[[Edward Vincent Sullivan|Ed Sullivan Show]]'' uptreden 73,7&nbsp;Million Tokieker an de Feernsehschirmen hebbt de Live-Sendung verfolgt.<ref>Allan Kozinn, CRITIC'S NOTEBOOK; They Came, They Sang, They Conquered, The New York Times, 6. Februar 2006, (engelsch) [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F00E1D6123BF935A35751C0A9629C8B63 nytimes.com] upropen an 16. Oktober 2008 </ref> In de Show hett de Moderater Ed Sullivan en Glückwunschtelegramm vun [[Elvis Presley]] un de sien Manager Tom Parker verlesen. Nah Konzerten in [[Washington D. C.|Washington]] un in de New Yorker [[Carnegie Hall]] sünd se nah [[Miami Beach]] ([[Florida]]) flagen, wo bi en körten Urlaub en Drapen mit de Boxer [[Muhammad Ali|Cassius Clay]] stattfunn. Nah en tweeten Uptreden in de ''Ed Sullivan Show'' an’ 16. Februar sünd se an’ 22.&nbsp;Februar 1964 weer nah London torüchkommen. Bit hüüd van nümms hentokriegen weer de musikaalsch Dominanz, mit de de Beatles in’ April 1964 de Hitlisten beherrschten: In de USA weern se an’ 4. April<ref name="John C. Winn: ''Way Beyond Compare''">John C. Winn: ''Way Beyond Compare: The Beatles’ Recorded Legacy, Volume One: 1957-1965''. New York: Three Rivers Press, 2008. ISBN 978-0-307-45157-6. S.&nbsp;106</ref> up de eerste fief Platzen vun de Single-Hitparade (an de Spitz die an’ 16.&nbsp;März 1964 mit 1,7&nbsp;Million Vörbestellungen verapenlicht Single ''Can’t Buy Me Love''), in Australien weern dat sogor de eersten söss Ränge. Todem weer de Grupp mit söben anner Stücken in den US-Top 100. Wiel se sovöl Spood harrn, hett man den Beatles anraden, sück ok in’t Filmgeschäft to versöken. An’ 2.&nbsp;März 1964 fungen up den Londoner [[Bahnhof Marylebone|Marylebone-Bahnhof]] ünner de Regie vn [[Richard Lester]] d Dreiarbeiten för de Musikkummedie ''[[Yeah Yeah Yeah]]'' (Originaltitel: ''A Hard Day’s Night''). Dat Titelstück ''A Hard Day’s Night'' komponeer John Lennon nah en vun Ringo Starr utfunnen Schnack: Jener gung nah en langen harten Arbeitsdag ut dat Studio un wull seggen „It’s been a hard day“, murk aber dorbi, dat dat ja all dunkel weer un hett denn up sien typisch Oort und Wies „’s night“ tofögt. De [[Swartwittfilm]] harr an’ 6.&nbsp;Juli 1964 in London Weltpremiere un wurr do en Kassenslager. An’ 10.&nbsp;Juli keem dat dortogehörige Soundtrack-Album, dat eerstmals blots Kompositschoonen vun Lennon un McCartney enthull (ünner annern ''I Should Have Known Better'', ''And I Love Her'' und ''If I Fell''), un de Single ''A Hard Day’s Night'' rut. Nahdem se knapp en Maand Urlaub harrt harrn, gungen se af 4.&nbsp;Juni 1964 eerstmals up Welttournee. Wiel Ringo Starr an en swooren Mandelentzündung lieden dee, wurr he bi de Uptreden in Europa un [[Hongkong]] dör den Session-Slagtüüger [[Jimmy Nicol]] ersett. Eerst in [[Sydney]] drop Starr wedder mit de Band tosommen. In [[Adelaide]] wurr de Grupp vun 300.000 Fans in de Binnenstadt empfangen – de gröttste Minschenmenge, de sück bit dato in [[Australien]] versammelt harr. An’ 10.&nbsp;Juli 1964 keemen de Beatles för de Noordengland-Premiere vun ''Yeah Yeah Yeah'' nah Liverpool torüch, wo se vun 203.000&nbsp;Minschen an de Straaten begrööt wurrn. Enn’ van de Maand weer de Grupp denn noch Mal in Schweden. Van 19.&nbsp;August bit 20.&nbsp;September 1964 hebbt de Beatles hör eerste groot US-Tournee absolveert, wat en Triumphtoch weer. Neben Uptreden in [[San Francisco]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]], [[Dallas]] un [[New Orleans]] speel de Grupp an’ 23. August in de [[Hollywood Bowl]] vun [[Los Angeles]]. An’ 28.&nbsp;August hett [[Bob Dylan]] de Band in deren Hotel-Suite in New York besöcht un hett se in de Genuss vun [[Marihuana]] inföhrt. Blots dree Week, nahdem se weer to Huus weern, hebbt de Beatles an’ 9.&nbsp;Oktober 1964 noch en Grootbritannien-Tour, de en Maand düern dee. An’ 23.&nbsp;November wurr de Single ''I Feel Fine'' verapenlicht. Dat Album ''[[Beatles for Sale]]'' keem an’ 4.&nbsp;Dezember 1964 rut un nah Kritikermeenen wies dat up eerste Ermüdungserscheinungen henn. Blots acht vun veertein Stücken weern Eegenkompositschonen, dorünner ''Eight Days a Week'', ''Baby’s in Black'' un ''I’m a Loser''. Tatsächlich harrn aber de völ Konzerte un anner Verpflichtungen de veer meest kien Tiet laaten, nee Leeder to schrieven, wat de Grund för de söss Cover-Versionen up dat Album weer. Dat Johr gung to’n Enn’n mit de tweete Uplaag vun de ''Beatles Christmas Show'' in’t Londoner [[Hammersmith Apollo|Hammersmith Odeon]], de 39 Uptreden in dree Week bedüüden dee. An’ 23.&nbsp;Februar 1965 fungen up de [[Bahamas]] de Dreiharbeiten för den tweeten Beatles-Film ''[[Hi-Hi-Hilfe!]]'' an, ditmal in Farv. Speelbaas weer nochmols Richard Lester, to de Nevendorsteller hörrn Victor Spinetti un [[Eleanor Bron]]. De ehder licht [[Slapstick]]-Kummedie fier an’ 29.&nbsp;Juli 1965 in London Weltpremiere. De Single ''Help!'' keem an’ 19.&nbsp;Juli rut und at glieknaamig ''[[Help!]]'' (u.&nbsp;a. mit ''You’ve Got to Hide Your Love Away'', ''Another Girl'' un ''You’re Going to Lose that Girl'') aN 6.&nbsp;August 1965. De neegente Beatles-Single ''[[Ticket to Ride (Lied)|Ticket to Ride]]'' wurr an’ 6.&nbsp;April 1965 verapenlicht. Twee Maand later, an’ 14.&nbsp;Juni produzeer de Grupp in den Abbey-Road-Studios mit ''[[Yesterday]]'' en vun hör bekannst Stücke. Paul McCartney harr de Ballade mit de Arbeitstitel ''Scrambled Eggs'' („Rühreier“) nah en Melodie schreven, de hüm bi dat Upwaaken in dat Huus vun sien Früendin [[Jane Asher]] mal so infallen weer. Dat as McCartney-Solo upnommen un mit Striekers ünnerleggt Leed wurr nich as Single, sondern in Rahmen vun de ''Help!''-LP un up en [[Extended Play|EP]] verapenlich. Hüüd hörrt dat to de berühmtest Pop-Stücke in de Musikhistorie. Van 20.&nbsp;Juni bit 3.&nbsp;Juli 1965 hebbt de Beatles en twee Week lang Europa-Tournee absolveert. Een Maand later gung dat weer up Tournee in de USA. An’ 15.&nbsp;August 1965 speel de Grupp in dat utverköfft New Yorker [[Shea Stadium]] vör 55.600&nbsp;Lüüd (dorünner Mick Jagger, Keith Richards, [[Barbara Bach]] un [[Linda McCartney|Linda Eastman]]) den gröttsten Live-Upträ in hör Karriere. Dat weer dat eerste Mal, dat en Popgrupp in en apen Stadion uptreden de un de bit dorhenn gröttste betallend Tokiekermenge in en Konzert. Allerdings weer dat so luut, dat Tokieker un de Grupp de Musik nich hörrn kunn’n. Nahdem sück de Beatles op de Tournee all mit Stars as Bob Dylan, [[Del Shannon]], [[Joan Baez]], [[Peter Fonda]] un [[Peter, Paul and Mary]] drapen harrn, funn an’ 27.&nbsp;August 1965 dat langverwacht<ref>Lewisohn 2000, S.&nbsp;201</ref> Drapen mit hör Idol [[Elvis Presley]] in de sien Huus in [[Bel Air]] statt. An’ 12.&nbsp;Juni 1965 geev dat britsche Königshuus bekannt, dat de Beatles för hör Verdeensten üm dat Land vun Königin [[Elisabeth II.|Elisabeth&nbsp;II.]] mit den [[Order of the British Empire|MBE-Orden]] uttekend wurrn sullen. Mehrere honoreerte [[Veteran|Kriegsveteranen]] hebbt dorup henn ut Protest hör Oorden torüchgeven. De Ehrung funn an’ 26.&nbsp;Oktober 1965 in de Londoner [[Buckingham Palace]] statt. 4.000 Fans un Journalisten hebbt för dat Bowark töövt. === Nee Kläng un dat Enn’n vun de Tourneen (1965–1967) === An’ 3.&nbsp;Dezember 1965 hebbt de Beatles de Düppel-A-Sieden-Single ''We Can Work It Out''/''Day Tripper'' un dat Album ''[[Rubber Soul]]'' verapenlicht. De Stücken vun de LP (ünner annern ''Drive My Car'', ''Nowhere Man'', ''Girl'' un ''In My Life'') laaten eerste Anteken vun en muskaalsch-geistig Riepprozess vun de Gruppliddmaaten erkennen. Bi ''Norwegian Wood (This Bird Has Flown)'' speel George Harrison up en [[Sitar]], en indisch Instrument, dat he bi de Dreiharbeiten to ''Hi-Hi-Hilfe!'' kennenlehrt harr. Paul McCartney stüer mit ''Michelle'' en engelsch-franzöössche Ballade bi. To eenig Leeder hebbt se denn ok eerstmals so nömmt „Promofilme“ dreiht, Vörlööper vun [[Musikvideo]]s. To de sülvig Tiet hebbt de Beatles aber ok hör sösste un letzte Grootbritannien-Tournee start (u.&nbsp;a. mit [[The Moody Blues]] as Vörgrupp). Bi disse Tour hebbt se ok hörr letzt Uptreden in hör Heimatstadt Liverpool an’ 5.&nbsp;Dezember 1965 harrt. Völ van hör Früenden un Verwandten seeten in’t Publikum. An’ 1.&nbsp;Mai 1966 stunnen de Beatles in’ Rahmen vun dat ''[[New Musical Express|NME]]-Poll-Winners''-Konzert to’n letzten Mal up en britsch Konzertbühn. Upregung geev dat üm de in Juni 1966 verapenlicht US-Album ''Yesterday and Today''. Dat Coverfoto wies de Beatles inmidden vun roh Fleesch un kört Puppen ''(Butcher Cover)''. Nah scharp Protesten ut de Apenlichkeit wurr de LP torüchtrucken un keem mit en nee Cover weer rut. An’ 10. Juni 1966 keem de Single ''[[Paperback Writer]]'' in de Ladens. Vam 24.&nbsp;Juni bit 4.&nbsp;Juli 1966 hebbt se noch en Welttournee maakt, de ok söss Konzerte an dree Daag in Düütschland umfaaten dee ([[München]], [[Essen]] un – to’n letzten Mal an’ 26.&nbsp;Juni – Hamborg). In Japan geev dat Proteste vun Traditschonalisten, de sück dorgegen utspraken harr, dat de Grupp in de vörwiegend för Kampkunst vörsehn Budokan Hall vun Tokio uptreden de. In [[Manila]] speel de Grupp twee Konzerte vör insgesamt 80.000 Lüüd. De Tour gung aber to’n Ennen mit en Eklat, as Brian Epstein in de Naam vun de Band en Inladung to’n Abendeeten mit de [[Philippinen|philippinsch]] Diktatoren-Fru [[Imelda Marcos]] aflehnt hett. Dornah mussen se tosehn, dat se wechkommen deen, aber up den Flooghaben vun Manila wurrn se vun Sekerheitskräften angrepen. Ringo Starr gung nah en Kinnhaken an de Grund un en Chauffeur harr en Rippenbroek. De Verapenlichung vun de LP ''[[Pet Sounds]]'' dör de [[The Beach Boys|Beach Boys]] hett Lennon un McCartney to nee Hööchstleistungen andreben: An’ 5.&nbsp;August 1966 keem dat Album ''[[Revolver (Album)|Revolver]]'' rut, mit de de Beatles in Bezug up Klang un instrumentaal Bandbredd musikaalsch Neeland betreden deen. Dat Cover vun dat Album hett [[Klaus Voormann]], de Früend ut Hamborger Daag, gestalt. De langweerig utfielt, deelwies ok ünner Drogeninfloot entstahn Stücken, dorünner ''[[Eleanor Rigby]]'', ''Good Day Sunshine'', ''I’m Only Sleeping'', ''For No One'' un dat psychedelisch anhaucht ''[[Tomorrow Never Knows]]'', weern upwennig mit klassisch Elementen un Tonbandschleifen ut dat Studio anriekert wurrn. To glieker Tiet wurr de populäre Single ''Yellow Submarine'' verapenlicht, en Kinnerleed, dat Paul McCartney för Ringo Starr komponeert harr, de nich besünners good singen kunn. De Single keem in de USA „blots“ up Rang&nbsp;2 vun de Hitlisten. An’ 12.&nbsp;August 1966 hebbt de Beatles in [[Chicago]] hör veerte US-Tournee start. De Vörkommnisse in Asien und dat dör den enormen Lärmpegel bi de Uptreden meest kien Musik mehr to hörrn weer, sörg dorför, dat de Gruppliddmaaten tonehmend untofreeden wurrn. Nee Upregung entstunn dör de Verapenlichung vun en Bemarken vun John Lennon in en fröheren Interview, wonah de Beatles „schon jetzt populärer als [[Jesus vun Nazaret|Jesus]]“ werrn. Nah nervenupriebend Pressekonferenzen, apenlich Plattenverbrennungen un Demonstratschonen vun de [[Ku-Klux-Klan]] entsloot sück de Grupp, nich mehr up Tournee to gahn und de Arbeit blots noch in’t Plattenstudio to verleggen. De Tournee gung an’ 29.&nbsp;August 1966 mit en Konzert vör 25.000 Tohörers (Intrittspries domols fiev US-Dollar) in’ ''[[Monster Park|Candlestick Park]]'' vun San Francisco to Enn’n. In’ Harvst 1966 hebbt sück de Beatles en meest dree Maand langen Urlaub gönnt un dornah en radikalen Imagewessel vulltrucken. John Lennon wurr in [[Celle]], wo he för den [[Richard Lester|Richard-Lester]]-Film ''[[Wie ich den Krieg gewann]]'' vör de Kamera stunn, de Hoor schneden. De Kleedasch för de Liveshows wurr jetzt dör farvenfroh Kleedasch ersett und all veer Liddmaaten leeten sück jetzt en Schnurrbort stahn. Allen Trennungsgerüchten to’n Trotz fung de Grupp an’ 24.&nbsp;November 1966 mit de Upnahmen för en nee Album an. An’ 13.&nbsp;Februar 1967 keem de Düppel-A-Sieden-Single ''[[Strawberry Fields Forever]]''/''[[Penny Lane]]'', up de sück de Beatles musikaalsch-nostalgisch hör Heimatstadt Liverpool widmen deen, rut. Eerstmals siet 1963 keem de Platt nich an de Spitze vun de britsch Hitparade, sondern bleev up Platz 2 stahn, wat dorup torüchtoführen is, dat de Verkoopstallen vun de Single dör twee deelt wurr, um somit as twee enkeld Singles in de britsche Charts führt wurrn to können. Fiev Maand lang hebbt Lennon, McCartney, Harrison un Starr in den Abbey-Road-Studios an hör LP ''[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]'' arbeidt, de as een vun de eerst Konzeptalben in de Musikhistorie ingung.<ref>Günter Schneidewind, http://www.swr.de/swr1/bw/musik/-/id=446320/nid=446320/did=2185436/3yoafr/, Ein Beatles-Album wird 40, SWR.de, 25. Mai 2007, Togreep 16. Oktober 2008</ref><ref>Das am meisten verklärte Album aller Zeiten, Die Welt, 1. Juni 2007| [http://www.welt.de/welt_print/article911161/Das_am_meisten_verklaerte_Album_aller_Zeiten.html WELT ONLINE], Togreep 16. Oktober 2008</ref><ref>http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A823420, Sgt Pepper's Lonely Hearts Club Band - The Album, BBC, 4. Oktober 2002, Togreep 16. Oktober 2008, engelsch</ref> De unbegrenzt verfügbor Aufnahmezeit maak dat mögelk, all Studio-Ressourcen intosetten un weekenlang an enkeld Musik oder Text-Passagen zu fielen. So sünd Stücken as ''[[With a Little Help from My Friends]]'', ''[[Lucy in the Sky with Diamonds]]'' un ''[[When I’m Sixty-Four]]'' entstahn. An de Upnahmen to ''[[A Day in the Life]]'' hett en Orchester von 41 Mann mitwarkt. För dat Coverfoto leeten sück de Beatles in Kostümen vör en Billerwand mit berühmt Persönlichkeiten (ünner annern [[Stan Laurel]], [[Mae West]], Bob Dylan, [[Shirley Temple]], [[Aleister Crowley]] un [[Marlon Brando]]) aflichten. Begleidt vun en groot Medieninteresse wurr ''Sgt. Pepper'' an’ 1.&nbsp;Juni 1967 verapenlicht. === Peace & Revolution (1967–1968) === Nahdem Bob Dylan de Beatles 1964 mit de Droge [[Marihuana]] bekannt makt harr, grepen de Gruppliddmaaten in de Loop vun de Tiet ok to starkere Drogen. John Lennon un George Harrison weern all 1965 mit [[LSD]] in Kontakt kommen. Paul McCartney geev in’ Juni 1967 bi en Feernsehinterview apenlichwirksam bekannt, veermal LSD konsumeert to hemm. An’ 25.&nbsp;Juni 1967 sünd de Beatles mit de vun Lennon komponeert Freedenshymne ''[[All You Need Is Love]]'' in de per Satellit weltwiet överdragen BBC-Feernsehsendung ''[[Our World]] Live'' uptreden, de vun 400&nbsp;Million Tokiekers sehn wurr. To de Gäste in de Abbey-Road-Studios, wo de Upnahmen stattfunnen, hörrn Mick Jagger, Keith Richards, [[Eric Clapton]], [[Keith Moon]] un [[Marianne Faithfull]]. De Single ''All You Need Is Love'' wurr an’ 7.&nbsp;Juli 1967 verapenlicht. Se broch de Grupp up beid Sieden vun den Atlantik weer an de Spitz vun de Hitparaden torüch. Enn’ Juli 1967 hebbt de Beatles tosommen mit hör Fruen en gemeensam Urlaub in Greekenland verbrocht. Se wullen dor up en Eiland eegentlich ok en Tonstudio upmaken, hebbt dat aber nahlaaten, nahdem de greeksch Militärdiktatur de Besök för Touristenwarf nutzt hett. An’ 19.&nbsp;August 1967 wurr Ringo Starrs tweet Söhn Jason in London boren. Up Pattie Harrisons Anregung henn hebbt de Beatles an’ 24.&nbsp;August 1967 en Vördrag vun de indisch Guru [[Maharishi Mahesh Yogi]], de in London för de Techniken vun de [[Transzendentale Meditatschoon]] Warf maken dee, besöcht. De Grupp wurr to en Inführungs-Weekenenn’ nah [[Bangor (Wales)|Bangor]] inladen. Mit dorbi weern ok Mick Jagger un Marianne Faithfull. Bi den Kurs kreegen de Beatles de Nahricht, dat hör Manager Brian Epstein an’ 27.&nbsp;August 1967 dood in sien Wahnung upfunnen wurrn weer. Schockeert vun de Dood vun hör Früend fungen de Beatles an’ 11.&nbsp;September 1967 mit de Dreiharbeiten för hör dart Film ''[[Magical Mystery Tour]]'' an. De psychedelisch Kummedie nah en Idee vun Paul McCartney entstunn kumplett ahn Dreihbook. McCartney övernehm wietgahnd de Rull vun de Speelbaas, wat bi Lennon un Harrison för Verstimmungen sörgen dee. Dat Soundtrack-Album ''Magical Mystery Tour'' (ünner annern mit ''The Fool on the Hill'' un ''[[I Am the Walrus]]'') wurr an’ am 27.&nbsp;November in de USA verapenlicht. Die Single ''[[Hello, Goodbye]]'' keem all an’ 24.&nbsp;November rut. An’ 26.&nbsp;Dezember 1967 fier ''Magical Mystery Tour'' in’t BBC-Feernsehen Weltpremiere, um kört dorup – as eerst Misserfolg –vun de Presse un Kritiker körtreeten to wurrn.<ref>Lewisohn 2000, S.&nbsp;239</ref> Midden Februar 1968 reisten de Beatles mit hör Fruen nah [[Rishikesh]] ([[Indien]]), wo en Meditatschoonskurs över mehr Week vun de Maharishi stattfunn. Anner Deelnehmers weern [[Mia Farrow]], [[Mike Love]] un [[Donovan]]. Torüchkommen sünd se to ünnerscheedlich Tieden (Ringo Starr all Anfang März, Lennon un Harriso as Letzt Midden April). In de Tiedvon de Indien-Reis keem an’ 15.&nbsp;März 1968 de Single ''Lady Madonna'' rut, de so en beten nah [[Fats Domino]] sien Musik klung. De Tiet in Rishikesh weer nah Ansicht vun Paul Saltzman, Autor vun en Bildband över de Daag, de kreativste Tiet vun de Beatles: 48 Songs hebbt domols in söben Week komponeert.<ref>Samira Nanda, http:/In.reuters.com/article/entertainmentNews/idINIndia-33116620080418?pageNumber=2virtualBrandChannel=0&sp=true, (engelsch), The Beatles in Rishikesh – through Saltzman's eyes, Reuters India, 19. April 2008, Togreep an 16. Oktober 2008</ref> An’ 11.&nbsp;Mai 1968 sünd John Lennon un Paul McCartney nah [[New York City|New York]] flagen, wo se bi Pressekonferenzen un Feernsehuptreden dat nee Beatles-Ünnernehmen ''[[Apple Corps|Apple]]'' vörstellen deen. De Konzern mit Afdeelen för Musik, Film un Kunst sull sück vörrangig de Opdecken un Förderung vun Talenten vun all Oorten widmen. Das ganze hett de Beatles aber völ Geld köst un nichts inbrocht. Man hett dor Millionen bi sitten laten. Eenzigst de Entdeckung vun de Singersche [[Mary Hopkin]] un de Grupp [[Badfinger]] dör Paul McCartney weer en Erfolg. In’ Mai 1968 hett sück John Lennon vun sien Frau Cynthia trennt un sück mit de japaansch [[Avantgarde]]-Künstlerin [[Yoko Ono]] tosommen doon, de he an’ 9.&nbsp;November 1966 bi een vun hör Londoner Utstellungen kennlehrt harr. De besünners en Verbinnen vun dat jung Poor wirk sück ok negativ up de Tosommenarbeit vun Lennon mit de Band ut, wiel Ono dorup bestunn, bi sämtlich Studio-Upnahmen vun de Grupp anwesend to wesen. An’ 30.&nbsp;Mai 1968 fungen de Beatles mit de Upnahmen för en nee Album an. Wiel se in Indien aber so völ Stücken komponeert harrrn, hebbt se beslooten, en Dübbel-Lp to maken. De Arbeiten, de wegen de Termindruck deelwies getrennt stattfunnen, weern vun en tonehmend slechten Stimmung tüschen de Gruppliddmaaten prägt. Neben de apen Afneigung, de McCartney, Harrison un Starr tegenöver Yoko Ono hegten,<ref>Geoff Emerick/Howard Massey, Here, There and Everywhere: My Life Recording the Music of the Beatles, S. 233f., | ISBN=1-59240-179-1</ref> weer man sück ok över de Single-Utkopplung vun dat Lennon-Leed ''Revolution'' uneenig. Nah en heftigen Striet is Ringo Staar sogor vun de Grupp weggahn, kunn aber överredt wurrn, torüchtokommen. Liekers hebbt se Leeder as ''Back in the USSR'', ''[[Ob-La-Di, Ob-La-Da]]'', ''[[Dear Prudence]]'', ''[[Helter Skelter (Song)|Helter Skelter]]'' un ''Happiness Is a Warm Gun'' upnommen. Bi George Harrisons Kompositschoon ''[[While My Guitar Gently Weeps]]'' wurr de Gruppe vun [[Eric Clapton]] ünnerstött, de dat E-Gitarren-Solo speel. ''[[Yellow Submarine (Film)|Yellow Submarine]]'', en Tekentrickfilm, de up dat glieknaamig Leed baseert, fier an’ 17.&nbsp;Juli 1968 in London Weltpremiere. Dat dortogehörig [[Yellow Submarine|Soundtrack-Album]] keem eerst an’ 13.&nbsp;Januar 1969 rut un is de eenzig Beatles-LP, de nicht an de Spitz vun de Charts keem - mögelkerwies, wiel up de tweete Siet vun dat Album blots Instrumentalmusik in’ „Klassikstil“ vun George Martin is. Mit de Verapenlichung vun ''Hey Jude'' an’ 26.&nbsp;August 1968 (jetzt up dat [[Apple Records|Apple-Label]]) gelung de Grupp weer en Welterfolg. Dat vun Paul McCartney komponeert Stück över de Situatschoon vun John Lennons Söhn [[Julian Lennon|Julian]] nah de Trennung vun sien Öllern wurrd to de spoodriekste Beatles-Single överhoopt.<ref>Stannard 1984, S.&nbsp;62</ref> An’ 4.&nbsp;September speel de Gruppe dat Leed in de britsch Feernsehsendung ''Frost on Sunday'' – de letzte gemeensam Feernsehupträe vun de Beatles. Dat Album ''[[The Beatles (Album)|The Beatles]]'', wegen sien vullstännig witt Cover ok as „White Album“ bekannt, keem an’ 22.&nbsp;November 1968 rut. De eersten Uplagen vun dat Album weern mit en loopend Nummer versehn, so dat jedes Cover en Unikat weer. An’ 1.&nbsp;November 1968 hett George Harrison sien eerst Soloalbum ''Wonderwall Music'', dat den Soundtrack to de Film ''Wonderwall'' dorstellt, verapenlicht. An’ 12.&nbsp;November folgten John Lennon un Yoko Ono mit hör Avantgarde-LP ''[[Unfinished Music No.1: Two Virgins]]'', de vör allen wegen dat Coverbild, wat Lennon un Ono nakend wies, för Upregung sörg.<ref>Bruce Spizer, The Beatles Solo on Apple Records, S. 3f., ISBN=0966264959</ref> === De Trennung (1969–1970) === An’ 2.&nbsp;Januar 1969 fungen de Beatles in de Filmstudios vun London-[[London Borough of Richmond upon Thames|Twickenham]] mit de Dreiharbeiten för de Musik-Dokumentatschoon ''Get Back'' (later: ''[[Let It Be (Film)|Let It Be]]'') an. Nah de Idee vun Paul McCartney sull de Grupp bi de Produktschoon vun en nee Album un bi dat Utarbeiten vun en Live-Show vun Kameras beobacht wurrn. De Stücken sullen ahn Orchesterbegleitung un [[Overdub|Dübbelspoor]]-Upahmen inspeelt wurrn. Speelbaas weer Michael Lindsay-Hogg. Aber all nah wenig Daag geevt dat all weer Spannungen tüschen de Bandliddmaaten. John Lennon interesseer sück immer weniger un wenn dat wat to entscheeden geev, mak Yoko Ono dat, Paul McCartney övernehm wedderholt de Rull vun de Produktschoonsleiter. George Harrison un Ringo Starr debatteerten över dat Utmaat vun de plant Live-Show. An’ 10.&nbsp;Januar 1969 hett Harrison de Kram in de Eck haun, nahdem he vun McCartney vör loopend Kameras för sien Gitarrenspiel kritiseert wurrn weer. Nah en klärend Gespräch hebbt Lennon, McCartney, Harrison un Starr de Dreiharbeiten twalf Daag later in de nee inricht Londoner Apple-Studios wieder makt. Mit dorbi weer de Keyboarder [[Billy Preston]], de to de Beruhigung vun de Situatschoon bidragen dee. [[Bild:3 Savile Row.jpg|thumb|hochkant|''Savile Row 3'', Oort vun de letzte Live-Uptreden]] De plant Live-Upträe funn an’ 30.&nbsp;Januar 1969 statt: Up dat Daak vun de Apple-Studios in de Londoner Savile Row hebbt de Beatles (mit Billy Preston) ünner free Himmel hör letzt apenlich Konzert geven. Allerdings wurr dat Konzert all nah 42 Minüten vun de Polizeit afbroken, as dor to völ Lüüd to’n Tokieken keemen, en Verkehrschaos sück anbahnen dee un de Nahbers sück wegen Ruhestörung beschwert harrn. Dat ''Get Back''-Projekt hebbt se denn in’Februar up Ies leggt, nahdem de Dreiharbeiten afslooten weern. An’ 12.&nbsp;März 1969 hett Paul McCartney de Fotografin [[Linda McCartney|Linda Eastman]] in London heiraadt. To glieker Tiet wurrn George un Pattie Harrison vun de Ruuschgiftfahnder Norman Pilcher, de in’ Harvst 1968 ok all John Lennon und Yoko Ono verhaft harr, wegen Drogenbesitz fastnommen un later henn to Geldstraafen veroordeelt. John Lennon un Yoko Ono hebbt an’ 20.&nbsp;März in’t britsch Konsulat vun [[Gibraltar]] heiraadt. Anstatt en Hochtietsreis, hebbt de beid sück entslooten, en Week lang in ein Hotelbett in [[Amsterdam]] för den Freeden to demonstreeren ''(Bed-in)''. Later henn hebbt se noch mehr Freedensproteste makt, dorünner noch en Bed-in in [[Montreal]], mehrere Uptreden in Sacken ''([[Bagism]])'' un John Lennon hett ok sien MBE-Orden torüch geven. In’t Fröhjohr 1969 keemen denn noch immer mehr geschäftliche Probleme to’nanner. To de Tiet see da tut, as wenn jeder tegen jeder arbeiten dee. An’ 11.&nbsp;April 1969 wurr de Single ''Get Back'' verapenlicht. Een paar Daag later, an’ 29.&nbsp;Mai keem denn dat blots vun John Lennon un Paul McCartney inspeelt Stück ''[[The Ballad of John and Yoko]]'' rut. Ok, wenn dat persönlich un geschäftlich Differenzen geev, fungen de Beatles an’ 16. April 1969 mit de Upnahmen för en nee Album an. Se hebbt sück dorbi up hör Musik konzentreert un de Arbeitswies vun fröhere Upnahmen bibehollen un so leep Produktschoon relativ hormonisch af. Ünner en spöörboor sentimental Afscheedsstimmung entstunnen Klassiker as ''Come Together'', ''Golden Slumbers'', ''Oh! Darling'', ''Octopus’s Garden'' (en Kompositschoon vun Ringo Starr) un ''[[Here Comes the Sun]]'' (Harrison). An’ 20.&nbsp;August 1969 weern de Beatles to’n letzten Mal to veert in’t Studio, un twee Daag later funnen in de Tittenhurst Park de letzt gemeensam Fotoupnahmen statt. Paul un Linda McCartneys eerste Dochter Mary wurr an’ 29.&nbsp;August 1969 in London boren. An’ 20.&nbsp;September 1969 hebbt John Lennon, Paul McCartney un Ringo Starr in London en nee [[Tantieme]]n-Verdrag mit de [[EMI Group|EMI]] un [[Capitol Records]] ünnerschreben. As McCartney en Reeg vun wiedere Beatles-Konzerte vörslahn de, hett John Lennon sien Utstieg ut de Grupp erklärt. Söss Daag later wurr dat Album ''[[Abbey Road]]'', up de sien berühmt Cover de Beatles över den [[Zebrastriep]] vun de Londoner Abbey Road loopen, verapenlicht. De Dreiharbeiten för den Promofilm to de Single ''[[Something]]'', de an’ 6. Oktober rutkommen de, un de Upnahm vun en Wiehnachtsplatt för de Fanclubs in’ November gungen all getrennt vunstatten. Nah een Umfraag vun’t Feernsehn un de Press wurr an’ 2. Dezember 1969 neben [[John F. Kennedy]] un [[Mao Zedong]] to’n ''Mann des Jahrzehnts'' wählt. Wieldes sück John Lennon mit sien Fru Yoko Ono in [[Däänmark]] uphollen dee, hebbt Paul McCartney, George Harrison un Ringo Starr an’ 3.&nbsp;Januar 1970 in de Abbey Road-Studios an de Harrison-Kompositschoon ''I Me Mine'' arbeit. En Dag later hett McCartney sein Stück ''[[Let It Be (Lied)|Let It Be]]'' fardig kregen, dat an’ 6.&nbsp;März 1970 as Single verapenlicht wurr. An’ 27.&nbsp;März 1970 keem Ringo Starrs eerst Soloalbum ''Sentimental Journey'' rut. Ahn dat Paul McCartney dat wuss harr John Lennon den Produzenten [[Phil Spector]] mit de Afmischen vun de Filmbänder ut Januar 1969 beupdragt. De hett de oorsprünglich ''Get back''-Gedanken mit en eenfacken Upnahmtechnik verännert un de Stücken mit klassisch Begleitung un Gesangsdoppelungen versett. In’ Rahmen vun disse Arbeiten funn an’ 1.&nbsp;April 1970 de letzte Beatles-Upnahmsitzung statt, as Ringo Starr in de Abbey Road-Studios für dree vun de Stücken Slagtüüch-[[Overdub]]s inspeelen de. Dat Soundtrack-Album wurr as ''[[Let It Be (Album)|Let It Be]]'' an’ 8.&nbsp;Mai 1970 verapenlicht. De glieknaamig [[Let It Be (Film)|Film]] fier an’ 20.&nbsp;Mai in London Weltpremiere un wurr en Johr later mit en [[Oscar]] för de beste Filmmusik uttekend. An’ 10.&nbsp;April 1970 schick Paul McCartney de britsch Presse en in de Vorab-Exemplaren vun sien eerste Solo-LP ''McCartney'' enthollen Interview, in dat he de Trennung vun de Beatles bekannt geev. An’ glieken Dag geev dat denn ok de letzte offiziell Presseerklärung vun de Beatles. Up de an’ 26.&nbsp;April 1982 verapenlicht Paul McCartney-LP ''Tug of War'' is ok dat John-Lennon-Tribut-Stück ''Here Today''. Ringo Starr speel bi ''Take It Away'' Slagtüüch. An’ 24.&nbsp;Mai hebbt George Harrison un Ringo Starr de Upföhrung vun de Film ''The Cooler'' (mit Starr un McCartney) up dat [[Filmfestival vun Cannes]] besöcht. An’ 23.&nbsp;Juni hebbt Paul McCartney un Ringo Starr en gemeensam Konzert vör Liddmaaten vun Fanclubs in de Elstree Film-Studios in [[Hertfordshire]] geven. Ok geschäftlich keemen se weer af un an tosommen, to’n Bispeel, as se de Rückkoop vun de Firma ''Northern Songs'' 1983 bespraken hebbt. Ok de Verapenlichung vun verscheeden Platten hebbt de dree tosommen verhinnert. An’ 25.&nbsp;Oktober 1984 fier de Paul McCartney-Kinofilm ''Give My Regards to Broad Street'' in New York Weltpremiere. Film un Soundtrack entstunnen in eng Tosommenarbeit mit Ringo Starr. In dat Johr 1985 hebbt se sück geschäftlich aber weer wat mehr in’e Wull kregen. An’ 25.&nbsp;Februar wurr Paul McCartney vun George Harrison, Ringo Starr un Yoko Ono verklagt, da he angeblich sien Tantiemen-Quoten an de Beatles-Platten heimlich höher makt harr. An’ 10.&nbsp;August hett [[Michael Jackson (Singer)|Michael Jackson]] för 47,5&nbsp;Million Dollar de Rechte an all 251 Lennon/McCartney-Kompositschoonen köfft. Paul McCartney, de ok booden harr, aber verlor, weer entsetzt, wiel Yoko Ono hüm seggt harr, en Angebot vun 5 Million Dollar würr recken. Af den 26.&nbsp;Februar 1987 wurrn sämtlich Beatles-Alben up CD nee verapenlicht. Dorbi steeg ''Sgt. Pepper'' to’n 20-johrigen Jubiläum bit up Rang&nbsp;3 vun de britsch Hitparade. An’ 5.&nbsp;Juni sünd George Harrison un Ringo Starr gemeensam bi de ''Prince’s Trust Rock Gala'' in de Londoner Wembley Arena uptreden. Up de an’ 2. November verapenlicht Harrison-Album ''Cloud Nine'', up dato k de Beatles-Tribut-Song ''When We Was Fab'' is, speelt Starr Slagtüüch. George Harrison un Ringo Starr hebbt an’ 20.&nbsp;Januar 1988 an de Inführung vun de Beatles in de ''[[Rock and Roll Hall of Fame]]'' in’t New Yorker [[Waldorf-Astoria]]-Hotel deelnommen. Paul McCartney keem wegen de immer noch andüernd geschäftlich Differenzen nich. Harrison un Starr hebbt tosommen mit Bob Dylan, Mick Jagger, [[Bruce Springsteen]] und Mike Love en All-Star-Konzert geven. An’ 8.&nbsp;März wurrn de Alben ''[[Past Masters|Past Masters Vol.&nbsp;1&nbsp;&&nbsp;2]]'' verapenlicht, de en Tosommenfaten vun all Beatles-Singles un EPs enthollen. An’ 8.&nbsp;November 1989 wurrn de Plattenfirmen EMI un Capitol dorto verurdeelt, 100&nbsp;Million US-Dollar unbetallt Tantiemen an de Ex-Beatles nahtobetallen. Enn’ vun de Maand hett George Harrison en Presseerklärung afgeven un dorbi seggt, dat sück de Beatles nich weer tosommen finnen, „solange John Lennon tot bleibt“.<ref>Beatle Reunion, George Harrison Says, The New York Times, 1.12.1989, engelsch, [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE5DD1538F932A35751C1A96F948260 nytimes.com] Togreep: 17. Oktober 2008 </ref> In’ April 1990 wurrn veer in de Johren 1983/1984 opdeckte [[Asteroid]]en vun de Internatschonale Astronomische Union in ''Lennon'', ''McCartney'', ''Harrison'' un ''Starr'' umnömmt. An’ 29.&nbsp;Oktober hebbt de Ex-Beatles de Computerfirma [[Apple]] wegen Verwendung vun de Naam vun hör Plattenfirma ahn Erlaubnis verklagt. Man hett sück denn aber noch eenigt (ahn dat Gericht in Anspruch to nemmen), nahdem de Computer-Konzern versekert hett, nich in dat Musikgeschäft intostiegen. An’ 6.&nbsp;April 1992 is Ringo Starr up en vun George Harrison organiseert Wohltätigkeitskonzert togunsten vun de Meditiations-Organisation Natural Law Party in de Londoner Royal Albert Hall uptreden. Paul McCartney seet mit sien Familie in’t Publikum. An’ 8. Oktober hebbt sück McCartney, Harrison un Starr mit Yoko Ono to en Geschäftsbesprechung in de Londoner MPL-Zentraal drapen. === De Tiet nah de Trennung (1970–1993) === Nah de Querelen um ''Let It Be'' un Paul McCartneys Bekanntgaav vun de Trennung to Untiet, för dorto dat dat dat Verhältnis tüschen hüm un de anner Gruppliddmaaten to’n Anfang vun de 1970er-Johren in’n Dutt weer. Nümms vun de Grupp weer bi de Weltpremiere vun de Film dorbi. John Lennon, de dat Enn’ vun de Beatles in sien Kompositschoon ''God'' verarbeidt hett, is in en Interview dorvan utgahn, dat sück de Beatles bold weer tosommenfinnen kunnen. Paul McCartney hett an’ 31. Dezember 1970 de annern Ex-Beatles un ''Apple'' vör de Londoner High Court up Beendigung vun de Geschäftsbeziehungen ünnernanner verklagt. He hett den Prozess denn ok an’ 12. März 1971 wunnen. Ok, wenn se sück trennt harrn, bleven John Lennon, Paul McCartney, George Harrison un Ringo Starr in de 1970er-Jahren in mehr oder weniger eng Kontakt. To en gemeensam Drapen vun all veer keem dat aber nicht mehr. John Lennon schreev un produzeer för Ringo Starr de sien Stücke ''I’m the Greatest'' (1973), ''Goodnight Vienna'' (1974) un ''Cookin’'' (1976). Paul McCartney hett Starr musiakalsch bi de Upnahmen to ''You’re Sixteen'' un ''Six O’Clock'' (1973) un ''Pure Gold'' (1976) hulpen. George Harrison hett 1971 mit Lennon an de LP ''[[Imagine (Album)|Imagine]]'' un mit Starr an ''Ringo'' (1973) un ''Ringo’s Rotogravure'' (1976) arbeidt. Ringo Starr sülvst weer up mehrere Solo-Alben vun sien ehmalge Kollegen vertreden, dorünner ''[[John Lennon/Plastic Ono Band (Album)|John Lennon/Plastic Ono Band]]'' (Lennon 1970), ''[[All Things Must Pass]]'' (Harrison 1970) un ''Living in the Material World'' (Harrison 1973). Dat Verhältnis tüschen John Lennon un Paul McCartney bleev aber schlecht. McCartney hett sien ehmaligen Partner 1971 up eenig Stücken vun sien Album ''[[Ram (Album)|Ram]]'' persönlich angrepen. Lennon konter dorgegen mit sien wöst Kompositschoon ''How Do You Sleep?''. Eerst 1972 hebbt se sück verdragen. De enge Früendschap ut de Anfangstieden geev dat aber nich mehr. An 12.&nbsp;Mai 1971 hebbt Paul McCartney un Ringo Starr de Hochtiet vun Mick Jagger un [[Bianca Jagger|Bianca Morena de Macías]] in [[Saint-Tropez]] besöcht. Starr speel an’ 1.&nbsp;August upGeorge Harrisons ''[[Konzert für Bangladesch]]'' in de New Yorker [[Madison Square Garden]]. 1972 hebbt Ringo Starr, George Harrison un John Lennon tosommen mit Klaus Voormann (Bass) un Billy Preston (Örgel) den Titel ''I’m the Greatest'' upnommen. Rutkommen is dat Leed 1973 up dat Solo-Album ''Ringo''. In’ März vun dat folgend Johr nehmen de dree an en Geschäftsbesprechung vun Capitol Records in New York deel. An’ 2. April 1973 wurrn de bannig spoodriek Greatest-Hits-Alben ''The Beatles 1962–1966'' und ''The Beatles 1967–1970'', ok bekannt as „Rotes“ un „Blaues Album“, verapenlicht. In’ Harvst hett Ringo Starr dat Anwesen ''Tittenhurst Park'' vun John Lennon, de mit Ono nah New York trucken weer, köfft. An’ 2.&nbsp;November hebbt Lennon, Harrison un Starr hör Ex-Manager Allen Klein wegen Ünnerslahn vun Tantiemen verklagt un en Johr later ok den Prozess wunnen. An’ 1.&nbsp;April 1974 hebbt John Lennon, Paul McCartney un Ringo Starr an en [[Jamsession]] in en Strandhuus in [[Santa Monica]] ([[Kalifornien]]) deelnommen. Mit dorbi weern u.&nbsp;a. [[Keith Moon]], [[Harry Nilsson]] un Klaus Voormann. Dat weer dat letzte Mal, dat Lenneon un McCartney gemeensam Musik makt hebbt. An’ 19.&nbsp;Dezember keem John Lennon nich to en gemeensamen Termin in’t New Yorker Plaza Hotel, bi de de Uplösung vun de Beatles-Geschäftspartnerschaft offiziell besiegelt weern sull. He hett den Verdrag eerst een Week later ünnerschreben. De ehmalige [[Roadie]] un eng Beatles-Früend [[Mal Evans]] wurr an’ 4.&nbsp;Januar 1976 in Los Angeles vun de Polizei doodschaaten. An’ 26.&nbsp;Januar leep de Beatles-Plattenverdrag mit der EMI endgültig ut. Nah en Wedderverapenlichung vun all Beatles-Singles in Grootbritannien weer de Grupp in’ April mit 23 Songs in de Top-100-Charts vertreden. An’ 24.&nbsp;April, en paar Week, nahdem den Beatles en söbenstellig Summ för en Tosommenkommen anboden wurrn weer, weer Paul MacCartney bi John Lennon in de sien Wahnung in dat New Yorker [[The Dakota|Dakota-Haus]] to Gast. Abends hebbt se sück tosommen de [[National Broadcasting Company|NBC]]-TV-Sendung ''[[Saturday Night Live]]'' ankeken, as Moderator Lorne Michaels den Beatles „den tariflichen [[Mindestlohn]]“ (ca.&nbsp;1000&nbsp;US-Dollar) anbot, wenn se noch vörbikommen deen, ehrdat de Show toenn gahn dee. De beid hullen de Idee för „cool“, sünd aber denn doch nich hengahn.<ref>Barry Miles, Paul McCartney. Many Years From Now, Sied 743, ISBN=349804396X </ref> En Dag later keem McCartney nochmol up Besök, wurr aber von Lennon all an de Döör abwiest. Dat weer dat letzte Mal, dat sück de beid Musikers drapen hebbt. An’ 2.&nbsp;Mai 1977 wurr de Mitsnitt vun dat letzte Beatles-Konzerts in de Hamborger [[Star-Club]] van 1962 up en Album verapenlicht. Veer Daag later folg de LP ''The Beatles at the Hollywood Bowl'', de Live-Upahmen ut de Johren 1964/1965 enthollt. De Beatles-Parodie ''[[The Rutles]] – All You Need Is Cash'' (u.&nbsp;a. mit George Harrison, [[Eric Idle]], [[Bill Murray]], [[Dan Aykroyd]] un [[John Belushi]]) fier an’ 22. März 1978 up NBC Premiere. An’ 19.&nbsp;Mai 1979 hebbt Paul McCartney, George Harrison un Ringo Starr de Hochtiet vun Eric Clapton un Harrisons Ex-Frau Pattie Boyd in Ewhurst ([[Surrey]]) besöcht. Bi de Fier hebbt de dree Ex-Beatles en Överraschungskonzert mit mehreren Rock-’n’-Roll-Klassikern spellt. Paul McCartney wurr an’ 24.&nbsp;Oktober in London as „spoodriekst Komponist vun all Tieden“ vun dat [[Guinness-Buch der Rekorde]] mit en [[Rhodium]]-Schallplatt uttekend. John Lennon un George Harrison hebbt an’ 28.&nbsp;September 1980 en Upföhrung vun de Comedy-Trupp [[Monty Python]] in de [[Hollywood Bowl]] besöcht. An’ 28.&nbsp;November stimm Lennon mit sien Ünnerschrift en eidesstattlichen Erklärung to, de en eenmalig Beatles-Konzert as Werbekampagne för den planten Dokumentarfilm ''The Long and Winding Road'' vörsehn dee, to. Aber dorto keem dat nich. An’ 8.&nbsp;Dezember 1980 wurr John Lennon, de jüst mit dat Album ''Double Fantasy'' sien muskaalsch Comeback fiert harr, vör sien Huss in New York vun de psychisch stört Fan [[Mark David Chapman]] dood schaaten. As Ringo Starr an’ 27.&nbsp;April 1981 de Schauspelerin [[Barbara Bach]] in London heiraadt hett, hörrn ok Paul un Linda McCartney as ok George un Olivia Harrison to de 70 Gasten. Bi de Fier sünd McCartney, Harrison un Starr mit [[Harry Nilsson]] un [[Ray Cooper]] as ''All-Star-Band'' uptreden. An’ 11. Mai hett George Harrison de John Lennon-Tribut-Single ''All Those Years Ago'' verapenlicht, de muskaalsche Bidrääg vun Paul McCartney un Ringo Starr enthollen de. Up Starrs Album ''Stop and Smell the Roses'' van 27.&nbsp;Oktober weern ok twee McCartney- un Harrison-Kompositschonen. === Anthology (1994–2001) === All in de Johren 1970 un 1980 harr dat Pläne för en groot anleggt TV-Dokumentatschoon ünner de Arbeitstitel ''The Long and Winding Road'' geven, bi de [[Neil Aspinall]] de Historie vun de Beatles uparbeiten soll. Kört vör de Dood vun John Lennon weern de Verhandlungen all meest in dröög Dööker, de veer harrn sogor as Deel vun de Werbekampagne för en Live-Uptreden toseggt. In’ Oktober 1987 hebbt se sück denn up dat Projekt ''[[Anthology|The Beatles Anthology]]'' eenigt, wat neben de Feernsehproduktschoon un en Book ok dree Alben un dree nee Singles vörsehn de. Ünner de Regie vun Geoff Wonfor fungen in’ Mai 1992 de Dreiharbeiten för de upwendig Dokumentatschoon, in de de Ex-Beatles in stünnlang Interviews, de mit Originalton- un -filmupnahmen ünnersett sünd, hör eegen Geschicht to vertellen. Neben Kommentare vun de eng Vertrooten George Martin, Neil Aspinall un Derek Taylor wurrn ok Archiv-Zitate vn John Lennon inföögt. An’ 19.&nbsp;Januar 1994 wurr John Lennon [[Postum|posthum]] in Anwesenheit vun Paul McCartney un Yoko Ono in’t New Yorker Waldorf-Astoria-Hotel as Solo-Interpret in de ''Rock and Roll Hall of Fame'' upnommen. Up de denn folgend Pressekonferenz hett McCartney de Gerüchte um en bevörstahnd Beatles-Reunion bestätigt. Ono övergeev hüm veer vun Lennon in de 1970er-Johren anfertigt Demobänder, de bit dato unverapenlicht Stücken enthollen deen. [[Bild:Paul McCartney on stage in Prague.jpg|duum|[[Paul McCartney]] in dat Johr 2004]] Paul McCartney, George Harrison un Ringo Starr fungen an’ 11.&nbsp;Februar 1994 in McCartneys Heimstudio in Peasmarsh ([[Sussex]]) mit de Upnahmen für de eerste nee Beatles-Single siet 25&nbsp;Jahren an. Ünner de Produktschoon vun [[Jeff Lynne]] wurrn dorbi de nee inspeelt Gesangs- un Instrumental-Spuren mit Hülp modernster Technik den digital sauber makt ''[[Free as a Bird]]''-Demoband vun John Lennon tofögt. En Quersnitt vun Beatles-Rundfunkaufnahmen ut de Johren 1963 bit 1965 wurr an’ 30.&nbsp;November 1994 up dat Dübbel-Album ''[[Live at the BBC (The Beatles)|Live at the BBC]]'' verapenlicht, dat an de Spitz vun de britsch Hitparade keem. Ringo Starrs Ex-Fru Maureen Cox is an’ 30.&nbsp;Dezember mit 48&nbsp;Johren in Los Angeles an de Folgen vun [[Leukämie]]-Knakentransplantatschoon storven. An’ 6.&nbsp;Februar 1995 nehm de Grupp in Peasmarsh de Arbeit för hör tweet nee Single ''Real Love'' up. Dat weer ditmal problematischer, wiel de Tonqualität vun dat Demoband katastrophal weer. Anner nee Stücken ''Now and Then'' un ''Grow Old with Me'', hebbt se nich mehr upnommen, wiel se verscheeden Meenungen weern In Anwesenheit vun George Martin fungen de Beatles an’ 22. Mai 1995 in de Londoner Abbey-Road-Studios mit de Utwahl und at Afmischen vun Musikstücken für de plaant dree ''Anthology''-Alben an, de so nömmt [[Outtake]]s un bit jetzt nicht verapenlicht Stücken beinhollen sullen. De langjohrig Früend Klaus Voormann wurr mit de Covergestaltung beupdragt. In Oktober un November weern de Dreiharbeiten för de Video-Clips to ''Free as a Bird'' un ''Real Love''. Begleidt vun en monströös Werbekampagne fier an’ 19.&nbsp;November 1995 de eerste Deel vun de fievstündig Dokumentatschoon ''The Beatles Anthology'' in’t US-Feernsehen Weltpremiere. Twee Daag later wurr dat Düppel-Album ''Anthology&nbsp;1'' mit Titeln ut de Johren 1958 bit 1964 verapenlicht. Dat keem up Platz 1 vun de US-Hitparade. An’ 4.&nbsp;Dezember keem de Single ''Free as a Bird'' in de Läden, de aber man blots up den tweeten Platz achter [[Michael Jackson (Singer)|Michael Jacksons]] ''Earth Song'' keem. An’ 4.&nbsp;März 1996 keem de tweete Comeback-Single ''Real Love'' rut, de aber vun de BBC-Rundfunk wegen „tontechnischer Gründe“ nich speelt wurr. ''Anthology&nbsp;2'' (mit Titeln van 1965 bit 1968) keem an’ 18.&nbsp;März rut un keem in de USA un Grootbritannien jeweils up Platz 1 vun de Hitlisten. De Beatles-Produzent George Martin wurr an’ 15.&nbsp;Juni to’n [[Knight Bachelor|Ridder]] slahn. An’ 7. Oktober keem ''Anthology'' up en achtdeelig Video-Box rut. An’ 17.&nbsp;Oktober 1996 hebbt McCartney, Harrison un Starr bekannt geven, dat dat kien wietere gemeensam Upnahmen geven deiht. Dat an’ 28. Oktober verapenlich Düppel-Album ''Anthology&nbsp;3'' (mit Titeln van 1968 bit 1970) keem ok up Rang 1 vun de US-Hitlisten. De Beatles sünd dormit de eenzig Grupp, de tweemal innerhalv vun twalv Maan dree Mal an de Spitz vun de US-LP-Hitparade. För de dreedeelig ''Anthology'' hebbt se all tosommen 15 [[Platin-Schallplatte|Multi-Platin-Schallplatten]] un dree [[Grammy Award]]s kreegen. An’ 11.&nbsp;März 1997 wurr Paul McCartney in de Londoner Buckingham Palace vun Königin Elisabeth&nbsp;II. to’n Ridder slahn. Twee Maand later hett he dat Album ''[[Flaming Pie]]'' (nömmt nah Lennons Vertellsels to dat Entstahn vun de Naam „Beatles“) verapenlicht, mit muskaalisch Bidrääg vun Ringo Starr. McCartney revancheer sück en Johr later bi de sien CD ''Vertical Man''. An’ 14.&nbsp;Oktober hebbt de beid Ex-Beatles tosommen de Weltpremiere vun McCartneys Orchesterwark ''Standing Stone'' in de [[Royal Albert Hall]] besöcht. In’ Mai 1998 klagten Paul McCartney, George Harrison un Ringo Starr tegen en Plattenfirma, de de Mitschnitt vun en Star-Club-Konzert vun de Beatles up CD verapenlicht harr. An’ 8.&nbsp;Juni nehmen McCartney, Harrison un Starr in London an de Truuerfier för Linda McCartney deel, de an’ 17.&nbsp;April in [[Tucson]] ([[Arizona]]) an Bostkrebs storven weer. An’ 28. Dezember wurrn de Beatles mit en Steern up den ''[[Hollywood Walk of Fame]]'' verewigt. An’ 14.&nbsp;September 1999 wurr de digital restaureert Tekentrickfilm ''Yellow Submarine'' up DVD verapenlicht. To glieker Tiet keem ok en nee tosommenstellt un afmischt Soundtrack-Album rut. To’n Enn’ vun dat Johr wurrn de Beatles in en Umfraag ünner 600.000 britsch Börger to de ''Bedüüdenst Künstlers'' un to de ''Best Musikgrupp'' vun dat 20.&nbsp;Johrhunnert wählt. ''Sgt. Pepper’s'' wunn de Wahl to dat ''Best Album''. An’ 30.&nbsp;Dezember wurr George Harrison bi een Messt-Attentat in sien Villa in [[Henley-on-Thames]] in de Bost verletzt. George Harrison un Ringo Starr weern an’ 17.&nbsp;September 2000 bi en Party vun de [[Formel 1]]-Pilot [[Damon Hill]] in Hambledon (Surrey) as Gast, wo se tosommen mit [[Leo Sayer]] en lütt Konzert geven. An’ 5.&nbsp;Oktober keem dat Book ''The Beatles Anthology'' mit de Afschriften vun de Interviews för de glieknaamig Feernsehdokumentatschoon rut. Mit dat an’ 17.&nbsp;November verapenlicht Greatest Hits-Album ''1'' sünd de Beatles nochmal in 34 Länner (u. a. in Düütschland, Grootbritannien un de USA) up Platz 1 vun de Charts land. De bestverköfft CD vun dat Johr verköff sück bit to dat Johr 2006 över 24&nbsp;Million mal. All in August/September 1997 harr sück George Harrison, nahdem se hüm en swollen Lymphknütt rutnommen harrn, in London en [[Radium]]-[[Strahlentherapie]] makt. In’ Januar 1998 keem en Behandlung in de renommeert [[Mayo Clinic]] vun [[Rochester (Minnesota)|Rochester]] ([[Minnesota]]) dorto. An’ 21.&nbsp;März 2001 wurr Harrison mit Verdacht up [[Bronchialkarzinom|Lungenkrebs]] nochmols in’t Krankenhuus inleefert. Dor hett man hüm denn en Krebsgeschwür rutopereert. Paul McCartney hett sien Ex-Kollegen an’ 8.&nbsp;Mai in sien Erholungsurlaubs in de [[Toskana]] besöcht. Man blots en Week later hebbt de Dokters vun de Krebsklinik vun [[Bellinzona]] en swoor [[Hirntumor]] bi hüm funnen. Dat letzte Drapen vun Paul McCartney, George Harrison un Ringo Starr funn an’ 12.&nbsp;November in dat University Hospital vun [[Staten Island]] ([[New York (Bundsstaat)|New York]]) statt, wo Harrison mit en stark [[Chemotherapie]] behannelt wurr. Nützt hett hüm dat ok nichts mehr. An’ 29.&nbsp;November 2001 is George Harrison mit 58 Johren in Los Angeles (Kalifornien) storven. === Entwicklung siet 2002 === Paul McCartney un [[Gerry & The Pacemakers]] sünd an’ 24.&nbsp;Februar 2002 bi en Gedenkkonzert för George Harrison in’t ''Empire Theatre'' vun Liverpool uptreden. In’ Juli vun dat sülvig Johr hebbt de beid Ex-Beatles McCartney un Starr mit George Martin an en Gedenkveranstaltung för Harrison in de sien in Henley-on-Thames deelnommen. An’ 29.&nbsp;November wurr in de Londoner Royal Albert Hall dat ''[[Concert for George]]'' veranstalt. Mit dorbi weern neben Paul McCartney un Ringo Starr u.&nbsp;a. Eric Clapton, [[Tom Petty]], [[Jeff Lynne]], [[Billy Preston]] un de Kummedie-Grupp [[Monty Python]]. Up dat an’ 25.&nbsp;März 2003 verapenlicht Ringo-Starr-Album ''Ringo Rama'' is dat George-Harrison-Tribut ''Never Without You''. De ''Beatles-[[Anthology]]''-Dokumentatschon keem an’ 31.&nbsp;März in en 5er-DVD-Set rut. An’ 24.&nbsp;September hebbt Paul McCartney, Ringo Starr un Yoko Ono en Vöraf-Premiere vun de Film ''Concert for George'' in de [[Warner Bros.|Warner Brothers]]-Studios vun [[Burbank (Los Angeles County)|Burbank]] (Kalifornien) besöcht. An’ 17.&nbsp;November keem ünner de Titel ''[[Let It Be… Naked]]'' en „Roh-Version“ vun dat Beatles-Albums ut 1970 rut. An’ 9.&nbsp;September 2004 wurrn de Beatles in de ''UK Music Hall of Fame'' upnommen. De ehmalge Quarrymen-Gitarrist Eric Griffiths is an 29.&nbsp;Januar 2005 mit 64 Johren in [[Edinburgh]] an [[Magenkarzinom|Magenkrebs]] storven. An’ 15.&nbsp;Dezember vun dat sülvig Johr hett de Firma [[Apple Records]] in’ Naam vun de Ex-Beatles den EMI-Konzern wegen Achtertrecken vun Beatles-Tantiemen in vun 30&nbsp;Millionen Pund verklagt. 2003 weer de Konflikt tüschen die Beatles Firma und de Computerkonzern Apple weer nee utbraken. Dat gung mol weer um die Naam. An’ 29. März 2006 fung de Prozess vör de Londoner High Court tüschen de Beatles-Firma [[Apple Corps]] und de [[Apple|glieknaamig Computer-Konzern]]. Dat Gericht hett aber nich anerkennt, dat de Elektronik-Firma dat vun de Beatles makt un schuult Appel-Logo för Musik bruuken se. Dat Apple-Logo wurr nah Ansicht vun dat Gericht blots för Hardware-Programme um en Online-Musikdeenst, aber nich för den Musikverkoop an sück bruukt. De ehmalge Beatles-Keyboarder [[Billy Preston]] is an’ 6. Juni 2006 mit 59 Johren in [[Scottsdale]] (Arizona) storven. Paul McCartney un Ringo Starr hebbt an’ 30. Juni 2006 de Weltpremiere vun de in Tosommenarbeit mit de [[Cirque du Soleil]] entstahn offiziell Beatles-Musical-Show ''Love'' in’t ''[[The Mirage]]'' vun [[Las Vegas]] besöcht In’ August 2006 wurr dat Album ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'' nah en BBC-Umfraag to dat „best Album vun all Tieden“ wählt.<ref>http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2006/08_august/28/albums.shtml, engelsch, Sgt Pepper tops the nation's favourite albums list, BBC, 28. August 2006 (Togreep 18. Oktober 2008) </ref> In de Top-Ten vun diesse Umfraag geev dat noch wiedere dree Beatles-Alben, ''Revolver'' (Rang 6), ''Abbey Road'' (8) und ''The Beatles'' („''Weißes Album''“) (10). De Höre drüffen to’n Anlass vun dat 50johrigs Bestahn vun de Album-Hitparade ut all Alben wählen, de sück an de Spitzenpositschoon platzeeren kunnen. An’17. November 2006 keem ''[[Love (The Beatles)|Love]]'' rut. Bi dit Album hannel sück dat üm nee Afmischungen vun bekannt Beatles-Stücken dör George Martin un de sien Söhn Giles Martin. De Grundlaag för dit Album bildt de glieknaamig Show vun de ''[[Cirque du Soleil]]'' in Las Vegas. An 5. Februar 2007 geev de [[Aktiengesellschaft]] [[Apple Corps|Apple Inc.]] ünner de Führung vun [[CEO]] [[Steve Jobs]] bekannt, dat se mit de Beatles-Firma Apple Corps Ltd. en nee’n Vergliek slooten hebbt.<ref>http://www.apple.com/pr/library/2007/02/05apple.html, engelsch, Apple Inc. and The Beatles’ Apple Corps Ltd. Enter into New Agreement, Apple, 5. Februar 2007 (Togreep 18. Oktober 2008) </ref> De Apple Inc. is nah de Vergliek Eegendömerin vun all [[Markenrecht]]e, de mit de Naam ''Apple'' to doon hebbt un deiht bestimmte Rechte an de Beatles-Firma lizenzeeren.<ref>Roland Lindner, http://www.faz.net/s/RubE2C6E0BCC2F04DD787CDC274993E94C1/Doc~E829A0B62453D42319C18139E3F6510CD~ATpl~Ecommon~Scontent.html, Der Apfel gehört jetzt Apple, FAZ.NET, 5. Februar 2007, (Togreep: 18. Oktober 2008)</ref> Finanzielle Details wurrn nicht nömmt. All to de Präsentatschoon vun Apples markenrechtlich ebenfalls ümstreeden [[Apple iPhone|iPhone]] up de [[Macworld Conference & Expo]] 2007 teken sück af, dat mit Apple Records tomindst Verhandlungen führt wurrn, wiel u.&nbsp;a. in Verbindung mit dat Mobiltelefon dat Schallplattencover ''[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]'' vun de Beatles dorstellt wurr, deren Musik bitlang nich över den wettbewerbsrechtlich ümstreede [[iTunes]]-Store to betrecken is.<ref>Ellen Lee, {{Webarchiv|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2007/02/06/BUGNPNV8A820.DTL |wayback=20090105010546 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:56:43 InternetArchiveBot }}, engelsch, Apple, Beatles come together, SFGate, 6. Februar 2007 (Togreep: 18. Oktober 2008)</ref> Nah Neil Aspinall söllt all dattein Alben vun de Beatles, de 1987 up CD verapenlicht wurrrn sünd, to glieken Tietpunkt bi all Internetdeensten rünnerladen weern können. Dormit is aber ''Hey Jude'' ut dat Johr 1969 wiederhenn blots as Vinyl-Version verfügbor.<ref>Roger Friedman, http://www.foxnews.com/story/0,2933,251410,00.html, engelsch, Beatles Ready for Legal Downloading Soon, FOXNews.com, 12. Februar 2007 (Togreep: 18. Oktober 2008)</ref> In November 2007 geev dat en Neeverapenlichung vun de Film ''[[Hi-Hi-Hilfe!|Help!]]'' ut dat Johr 1965. De Film wurr in en Doppel-DVD-Special-Edition verapenlicht. En Making-Of un en Dokumentatschoon över de Restauratschoon vun de Film sünd ünner annern as Extramaterial mit enthollen. Ut Anlass vun de 40. Johrsdag vun de Upnahm vun de Beatles-Songs ''[[Across the Universe]]'' hett de NASA an’ 4. Februar 2008 üm 19&nbsp;Ühr EST (5.&nbsp;Februar 2008, 1&nbsp;Ühr MEZ) dat Leed in Richtung [[Polarsteern]], Steernbild [[Kleiner Bär|Ursa Minor]] (Kleiner Bär), över hör [[Madrid]]er – to dat ''Deep Space''-Antennennetz hörend – Anlaag utstrahlt. Dat Datum markeert dree anner Ereignisse: 50&nbsp;Johren vörher weer de [[NASA]] grünnd wurrn, 45&nbsp;Johr vörher hebbt se dat [[Deep Space Network|''Deep Space''-Projekt]] grünnd un 40 Johr vörher harr de USA mit ''[[Explorer 1]]'' ehrn eersten NASA-Satelliten utsett. Dat as [[MP3]] kodeert, etwa veer Minüüt lang Leed bruukt 431&nbsp;Johren, bit dat in dat Johr 2439 de 2,5&nbsp;Billiarden Kilometer entfeernt Polarsteern-Region erreichen deiht.<ref>http://www.welt.de/kultur/article1623995/Die_Beatles_singen_jetzt_auch_im_Weltall.html, Die Beatles singen jetzt auch im Weltall, WELT ONLINE, 1. Februar 2008 (Togreep: 18. Oktober 2008</ref> Schreben harr dat Stück John Lennon, de dat later henn as en vun sien best Kompositschonen beteken sull.<ref>Steve Turner, A Hard Day's Write, Rockbuch Verlag Buhmann & Haeseler GmbH, Schlüchtern, 2002, |ISBN=3-927638-10-2</ref> Paul McCartney hett in en Gröötbotschaft an de NASA beeden, sien „Grüße an die Aliens“ to schicken. Yoko Ono snack vun de „Beginn eines neuen Zeitalters, in dem wir mit Milliarden von Planeten kommunizieren werden“. Beatles-Fans hebbt den 4. Februar 2008 to’n ''Across the Universe Day'' utropen in hebbt dat Leed to de Tietpunkt vun de Överdragung weltwiet mitspeelt. Dat Ereignis wurr vun de NASA via Internet live överdragen, ünnermalt mit en Video, wat dat Leed illustreeren de.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.zeit.de/news/artikel/2008/02/02/2468752.xml |wayback=20120118063051 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:56:43 InternetArchiveBot }}, Nasa-Projekt: Beatles endgültig "Across The Universe", ZEIT ONLINE, vun 2. Februar 2008, Togreep 18. Oktober 2008</ref> Bi en [[Benefizkonzert]] vun de [[David Lynch|David Lynch Foundation for Consciousness-Based Education and World Peace]] an’ 4. April 2009 in de Radio City Music Hall, [[New York|New York City]], sünd [[Paul McCartney]] un [[Ringo Starr]] to’n eersten Mal siet 2002 weer tosommen up den Bühn wesen. Dat Konzert stunn ünner dat Motto „Change Begins Within“; mit de Innahmen will de Stiftung sozial benahdeeligt Kinner de Mögelkeit geven, [[Transzendentale Meditation]] to lehren. Disse Technik harr de Beatles sülvst 1968 in dat indisch Rishikesh bi [[Maharishi Mahesh Yogi]] bibrocht kregen. Mit dorbi weern jetzt: [[Donovan]] un [[Paul Horn]] (Weggefährten up de domalig Indien-Reis), [[Ben Harper]], [[Sheryl Crow]], [[Pearl Jam]]s Frontmann [[Eddie Vedder]], [[Moby]], [[Bettye LaVette]] un [[My Morning Jacket|Jim James]].<ref>http://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSN05371050 ''McCartney and Starr reunite in NYC for meditation.'' Reuters, 5.&nbsp;April 2009</ref><ref>http://www.examiner.com/x-2082-Beatles-Examiner~y2009m4d3-Paul-Ringo-Donovan-and-Mike-Love-promote-TM-at-press-conference?cid=examiner-email ''Paul, Ringo, Donovan and Mike Love promote TM at Lynch Foundation press conference: the transcripts.'' Transskript der Pressekonferenz, examiner.com, 3. April 2009</ref><ref>http://newsticker.sueddeutsche.de/list/id/564699 ''Paul McCartney & Ringo Starr geben Konzert.'' sueddeutsche.de, 5. April 2009</ref> Kört nah dat Benefizkonzert in New York wurr bericht, dat Paul McCartney un Ringo Starr wiederhenn musikalisch tosommenarbeiten willt. Noch in 2009 sull en gemeensam Album fardig stellt wurrn.<ref>http://www.express.co.uk/posts/view/93691/Paul-and-Ringo-get-back-for-new-album ''PAUL AND RINGO GET BACK FOR NEW ALBUM'', Daily Express, 7. April 2009</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.gala.de/stars/ticker/BSBS59226/Paul-McCartney-und-Ringo-Starr-starten-Comeback.html |wayback=20101012061944 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:56:43 InternetArchiveBot }} ''Paul McCartney und Ringo Starr starten Comeback.'', Gala, 7. April 2009</ref> == Utteknungen (Utwahl) == * 1964: Twee [[Grammy Award]]s (Best New Artist und ''A Hard Day’s Night'') * 1965: Sülvern [[Bravo Otto]] * 1966: Golden Bravo Otto * 1967: Twee Grammy Awards ''(Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band)'' * 1967: SülvernBravo Otto * 1968: Sülvern Bravo Otto * 1969: Sülvern Bravo Otto * 1970: [[Oscar]] für den Film ''Let It Be'' in der Kategorie [[Oscar/Beste Filmmusik|Beste Filmmusik]] * 1970: Golden Bravo Otto * 1996: Een Grammy Award (Best Music Video ''The Beatles Anthology'') * 1997: Twee Grammy Awards ''(Free As A Bird)'' * 2008: Twee Grammy Awards ''(LOVE)'' == Filme == * 1964: [[Yeah Yeah Yeah]] ''(A Hard Day’s Night)'' * 1965: [[Hi-Hi-Hilfe!]] ''(Help!)'' * 1967: [[Magical Mystery Tour]] * 1968: [[Yellow Submarine (Film)|Yellow Submarine]] * 1970: [[Let It Be (Film)|Let It Be]] [[United Artists]] weer för den Kinovertrieb vun disse Filme tostännig. De Soundtracks wurrn vun dat Dochterünnernehmen [[United Artists Records]] up den Markt brocht. == Literatur == * The Beatles, The Beatles Anthology, ISBN 3-550-07132-9 * Andy Babiuk, Der Beatles Sound, PPVMEDIEN, Bergkirchen, ISBN 3-932275-36-5 * Rolf Berger, Die Kompositionsstile von John Lennon und Paul McCartney, ISBN 3-923486-81-2 * Hunter Davis, A Hard Day’s Night – The Beatles. De eenzig autoriseert Biographie. Update 2002, ISBN 3-85445-089-3 * Geoff Emerick/Howard Massey, Here, There and Everywhere: My Life Recording the Music of the Beatles, ISBN 1-59240-179-1 * George Harrison, I, Me, Mine, Genesis Publications, ISBN 0-7538-1734-9 * Mark Hertsgaard, A Day In The Life: The Music and Artistry of the Beatles, ISBN 0-333-62824-1 * Thorsten Knublauch und Axel Korinth, Komm, Gib Mir Deine Hand. Die Beatles in Deutschland 1960–1970, Books on Demand GmbH, 2008, ISBN 978-3-8334-8530-5 * George Martin, Summer of Love. Wie Sgt. Pepper entstand, ISBN 3-89487-271-3 * Ian MacDonald, The Revolution in the Head. The Beatles Records and the Sixties, ISBN=1-84413-828-3 * Rainer Moers, Claus-Dieter Meier, Matthias Bühring, Franz Budéus, Die Beatles, Geschichte und Chronologie, ISBN 3-88619-698-4 * Mark Lewisohn, The Complete Beatles Recording Sessions: The Official Story of the Abbey Road Years, ISBN 0-600-61207-4 * Mark Lewisohn, The Complete Beatles Chronicle, ISBN 0-600-61001-2 * Steve Turner, A Hard Day’s Write. The Beatles. Die Geschichte zu jedem Song, ISBN 3-927638-10-2 * Klaus Voormann, Warum spielst du Imagine nicht auf dem weißen Klavier, John?, Heyne, München, 2003, ISBN 3-453-87313-0 == Weblenken == {{Commons|The Beatles}} * [http://www.thebeatles.com/ Offiziell Websteed] * [https://web.archive.org/web/20081227203628/http://www.beatles.de/ Offiziell düütsch Websteed] * [http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/awp-notes_on.html ''Allan W. Pollack's Notes on''] (En Analyse vun jeder Beatles-Song vun Alan W. Pollack; engelsch) * [http://www.germanbeat.info German BEAT] (Nichtkommerziell düütsch Portal över Beatles-Neeverapenlichungen) * [https://web.archive.org/web/20110812115858/http://wiki.creativecommons.org/ART_OF_THE_BEATLES_IN_THE_GLOBAL_LIBRARY Audio un Video mit de Beatles för’n fre’en Bruuk op Creative Commons] == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{Normdaten|TYP=k|GND=2005535-3|LCCN=n79018119|NDL=00277241|VIAF=141205608}} {{DEFAULTSORT:Beatles, #The}} [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Rockmusik]] [[Kategorie:Engelsch]] 3ia5eba2r0eaculayoyt5880ovk679z 0 33522 1061934 1058167 2026-04-05T20:32:10Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061934 wikitext text/x-wiki '''Sebastian Schnülle''' (* [[21. Mai]] [[1970]] in [[Wupperdaal]]) is en ehmalger düütsch [[Musher]], de sien aktiv Loopbahn 2011 upgeven hett. He is in Wupperdaal boren, aber in [[Freebörg (Oostfreesland)|Freebörg]] in [[Oostfreesland]] upwussen, bit he 1996 toeerst nah [[Ontario]], denn Richtung [[Yukon (Territorium)|Yukon]], [[Kanada]], utwannert is. Sien Debüt bi dat prominenst Hunnenschläärennen geev he 1999. Siet 2005 nimmt he sowohl an’ [[Yukon Quest]] as ok an’t [[Iditarod]] deel. Den Yukon Quest kunn he 2009 winnen. In dat glieker Johr beleg he bi’d Iditarod den tweeten Platz achter [[Lance Mackay]]. In’ Winter arbeit he in sien Blue Kennels in Whitehorse, Yukon. In’ Sömmer arbeit he in [[Juneau]], [[Alaska]], wo he Hunnenschläätouren up dat Juneau-Iesfeld anbeden deiht. == Weblenken == * Sebastian Schnülles Homepage [http://www.sebastianschnuelle.com/ Blue Kennels] * Spiegel Online 23. Januar 2009 [http://www.spiegel.de/reise/fernweh/0,1518,600830,00.html IDITAROD IN ALASKA „Ein Rennen wie ein Schachspiel“] * De Offiziell düütschspraakig Yukon Quest Info Siet [https://web.archive.org/web/20090722025903/http://www.yukonquest.info/news/scarnews.php?sn_show_news=364 Sebastian Schnuelle gewinnt den Yukon Quest 2009] * The Official Site of the Iditarod [https://web.archive.org/web/20100313090729/http://iditarod.com/race/race/musher/racemusher_175.html Sebastian Schnuelle] * Fairbanks Daily News Miner 25. Februar 2009 [http://newsminer.com/news/2009/feb/24/schnuelle-sets-record-yukon-quest-win-neff-only-4-/ Schnuelle sets record in Yukon Quest win; Neff only 4 minutes behind] {{SORTIERUNG:Schnulle, Sebastian}} [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1970]] hn0f12d02ge0yscitaveqo7krpdfx6m 0 34082 1061830 1061364 2026-04-05T13:34:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061830 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|Komet (Mehrdüdig Begreep)}} [[Bild:Comet_67P_on_19_September_2014_NavCam_mosaic.jpg|duum|Dee Komeet [[Tschurjumow-Gerassimenko]] (ca. 4 km groot), Bild van de Ruumsonde Rosetta (2014)]] [[Bild:Halebopp031197.jpg|thumb|De Komeet [[C/1995 O1|Hale-Bopp]] vun 1997 weer een vun de hellsten in Middeleuropa in de letzten twintig Johren]] [[Bild:Halley's Comet, 1910.JPG|thumb|De [[Halleysche Komeet]] (hier: 1910) weer de eerste, de as perioodsch kennt worrn is]] En '''Komeet''' ook '''Kumeet''' (van {{S|grc|(ἀστὴρ) κομήτης|(astḗr) komētḗs|nds=Haarstern}}, afleid van {{lang|grc|κόμη|kómē}} „Höövdhaar, Manen“)<ref name="GEMOLL2">{{Literatur|Autor=[[Wilhelm Gemoll]]|Titel=Griechisch-Deutsches Schul- und Handwörterbuch|Verlag=G. Freytag Verlag/Hölder-Pichler-Tempsky|Ort=München/Wien|Datum=1965}}</ref> oder '''Steertsteern''', '''Struusssteern''' oder '''Wunnersteern''' is en lütt [[Himmelskörper|astromnoosch Objekt]], dat tomindst neegbi de [[Sünn]] so dull utgaast, also so vele Gase uutströömt, dat sik en Koma un faken ook een glönigen Steert billt. Kometen sind just as [[Asteroid|Asteroiden]] de Rester, de nadem dat dat’t [[Sünnsystem|Sunnensysteem]] upkomen is, överbleven un sett sik uut [[Ies]], Stov, un Steen tohoop. Se bild sik in den Butengebeden van den Sunnensysteem (to’n groten Deel güntsieds de [[Neptun (Planet)|Neptun]]), wo [[Waterstoff]]- un [[Kohlenstoff|Kölenstoffverbünde]], de dat daar in groten Mengden givt, direkt to fast Ies werd. En Komeet is meist blots wenige Kilometer groot. Dichtbi de Sünn ümgivtde diffusen, neveligen Koma den Kometen, de sik bit to 2,7 Millionen Kilometer uutdenen kann. Beids tohopen, also Karn un Koma, heet de Kopp vun’n Kometen. Wat op’t meest opfallt an enen Kometen, de vun de [[Eer]] ut to sehn sünd, is aver de Steert, de upkümmt, wenn een Komeet dichter as 2&nbsp;AE and de Sunnen rankümmt, man de bi grote Kometen, de bannig dicht an de Sünn rankamt, kann de Steert mehrere 100 Millionen Kilometer lang sien. Tomeist sünd dat aver blots enige teihn Millionen Kilometer. Bet in de 1990-er Jaren decken Forscherlüde wat bi teggen niege Kometen dat Jaar up. Sieddenn hebbet automaatsch Söökprogramme un [[Teleskop|Weltruumteleskope]] de Tall düchtig rup brocht. Upstunds sind uus bummelig 4,584 Kometen bekannt.<ref>{{Internetquelle|url=https://minorplanetcenter.net/|titel=Comets Discovered|hrsg=Minor Planet Center|abruf=2021-04-27}} ''Minor Planet Center,'' upropen den 27. April. 2021</ref> Doch dat sind man een lüttke Deel mang allen den Kometen, de wi bloot noch nich beogen kunnen. In den Butengebeden van usen Sunnensysteem, as de [[Oortsche Wulk|Oortsche Wulke]], könne dat [[Billion|Billionen]] kometenhaftige Objekte geven.<ref name="Erickson2003">{{Literatur|Online=https://books.google.com/books?id=lwbivW5YKoYC&pg=PA123|Titel=Asteroids, Comets, and Meteorites: Cosmic Invaders of the Earth|Sammelwerk=The Living Earth|Verlag=Infobase|Ort=New York|Autor=Jon Erickson|Seiten=123|Jahr=2003|ISBN=978-0-8160-4873-1}}</ref><ref name="Couper2014">{{Literatur|Online=https://books.google.com/books?id=YXkRBAAAQBAJ&pg=PA222|Titel=The Planets: The Definitive Guide to Our Solar System|Verlag=Dorling Kindersley|Ort=London|Autor=Heather Couper u. a.|Seiten=222|Jahr=2014|ISBN=978-1-4654-3573-6}}</ref> Wat bi enen Komeet is jeed Jaar med is med den Ogen to seen, ook wenn vele faal un unupfällig lücht.<ref>{{Literatur|DOI=10.1006/icar.1998.6048|Titel=The Rate of Naked-Eye Comets from 101 BC to 1970 AD|Jahr=1999|Autor=A. Licht|Sammelwerk=Icarus|Band=137|Nummer=2|Seiten=355–356}}</ref> Objekte, de uut de Maten hell lüchtet, heet „Grote Kometen“. [[Ruumsond|Ruumsonden]] sunder Lüde hebbet al Kometen besöcht, daar Proven to nemen, ton Bispeel de Sonde ''[[Deep Impact (spacecraft)|Deep Impact]]'' van de [[NASA]], de enen Krater in den Kometen [[Tempel 1]] scheten het, dat Binnerste van den Objekt to studeren, oder ook ''[[Rosetta (spacecraft)|Rosetta]]'' van de [[ESA|Europääsche Weltruumorganisatschoon]], wat de eerst Ruumsonde was, de up enen Kometen land is.<ref name="Philae">{{Internetquelle|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet|titel=Touchdown! Rosetta's Philae Probe Lands on Comet|hrsg=European Space Agency|datum=2014-12-11|abruf=2017-12-11}}</ref> == Woordafkumst un plattdüütsche Wöörder vandaag == Dat Woord „Komeet“ is een [[Lehnwoort|Leenwoord]], dat över’t {{S|la|''comēta, comētēs''}} as „komēte“ in de [[Middelsassisch|middelsassische Sprake]] keem.<ref>''komēte'', In: Gerhard Köbler: ''Mittelniederdeutsches Wörterbuch'', 3. Uplaag, 2014 [https://www.koeblergerhard.de/mndwbhin.html binnennetts]</ref> Dat latiensche Woord geet up {{S|grc|(ἀστὴρ) κομήτης|(astḗr) komētḗs|nds=Haarstern}}, afleid van {{lang|grc|κόμη|kómē}} „Höövdhaar, Manen“ un ''komḗtēs'' (''κομήτης'') ‘langharig’.<ref>''[https://www.dwds.de/wb/etymwb/Komet Komet]'', In: Wolfgang Pfeifer u.a.: ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen'' (1993), digitale un överarbeed Verschoon, In: ''Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache'', opropen den 17.02.2024.</ref> Dat Woord „Komeet“ kümmt ook in de Luudform „Kumeet“ up, wo sik so as dat faken in’n plattdüütschen passeert dat korte /o/ vör dat /m/ in een kort /u/ wandeld het.<ref>{{WWb|ID=K06226|LEMMA=Komēt|AFROOP=17.02.2024|BAND=III|KOL=875}}</ref> Ander plattdüütsche Wöörder sind ook Wunnersteern,<ref name="Buurman">''Komet ,'' In: [[Otto Buurman]]: [[Hochdeutsch Plattdeutscehs Wörterbuch auf Grundlage Ostfriesischer Mundart|Hochdeutsch Plattdeutscehs Wörterbuch, auf Grundlage Ostfriesischer Mundart]], Band VI, [[Niemünster]]: [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]] 1968, Sp. 404.</ref><ref name="SASS">''Komet,'' In: ''SASS Plattdeutsches Netzwörterbuch'' ([https://netz.sass-platt.de/hoch-platt/?term=komet binnennetts])</ref> oder Steertsteern<ref name="SASS"/>, Steern mit’n Steert<ref name="Buurman"/> oder Swanzsteern.<ref>{{WWb|ID=S15378|LEMMA=Swants-stǟrne|AFROOP=17.02.2024|BAND=V|KOL=729}}</ref> == Historie == [[Bild:Acht Hauptstuck sind die ein Comet bedeut.jpg|thumb|Text vun 1661 över de Utwirken vun’n Komeet]] In’t [[Öllerdom]] un in’t [[Middelöller]] sünd Kometen faken as Teken vun de Gödder ansehn worrn oder as Henwiesen op en Unglück, dat passeeren schall. Ünner de kloken Lüüd geev dat verscheden Ansichten: [[Aristoteles]] un [[Ptolemäus]] hebbt de Kometen för Dunst ut de [[Eerdatmosphäär]] ansehn. [[Regiomontanus]] weer de eerste, de in jem egenstännige astromnoosch Objekt sehn hett. Den Anfang vun en wetenschoppliche Sicht op de Kometen kann man mit de Insicht vun [[Tycho Brahe]] setten, dat Kometen keen Vörgäng binnen de Atmosphäär vun de Eer sünd. Bi den [[C/1577 V1|Komeet vun 1577]] hett he faststellt, dat de sik in en Afstand vun tomindst 230 mol den [[Radius]] vun de Eer bewegen müss. Man, dat hett en Tiet duurt, bit dat sik disse Annahm ok dörsett hett. Sogor [[Galileo Galilei]] hett dat nich glöövt. As in’t Johr [[1682]] en Komeet to sehn weer, künn [[Edmond Halley]] nawiesen, dat dat en astromnoosch Objekt weer, de perioodsch wedderkummt un all 76 Johren op en langtogen [[Ellips]] üm de Sünn löppt. De [[Halleysch Komeet|Halleysche Komeet]] weer ok al 1607, 1531 un 1456 to sehn wesen. Vundaag warrt jeed Johr in Dörsnitt 20 bit 30 Kometen opdeckt. == Opbo vun Kometen == === Karn === [[Bild:Wild2 3.jpg|thumb|De 5&nbsp;km grote Karn vun [[81P/Wild|Wild 2]] ([[Stardust (Sond)|Stardust]], [[NASA]])]]De faste binnerste Deel van enen Kometen is de Karn. Kometenkarnen bestaat, wenn sik Kometen in groten Afstand vun de Sünn ophollt, blots ut’n Karn, de to’n gröttsten Deel ut [[Water]], [[Dröögies]], CO-Ies, [[Methan]] un [[Ammoniak]] besteiht, dat to [[Glas]] verklamt is.<ref>{{Literatur|Titel=Making a comet nucleus|Autor= J. Mayo Greenberg|Band=330|Jahr=1998|Seiten=375|Sammelwerk=[[Astronomy & Astrophysics]]}}</ref> Dorto kaamt lütte Bimischen vun lütte Stoff- un Mineralendeelen (to’n Bispeel [[Silikat]]en un Nickeliesen), wat Kometen den Binaam ''smuddelige Sneebäll'' inbröcht hett.<ref>''Evidence from ESA's Rosetta Spacecraft Suggests that Comets are more "Icy Dirtball" than "Dirty Snowball"'', In:Times Higher Education. 21 Oktober 2005.</ref> So as de [[Deep Impact (Sond)|Deep-Impact]]-Ruumsond konn dat wiesen, dat in’t Butenrebeet vun den Komeet [[9P/Tempel]] (Tempel 1) de fasten Bestandelen gegenöver de flüchtigen den grötteren Andeel hebbt, so dat mööglicherwies de Utdruck „iesig Dreckball“ beter passen dee.<ref> Clavin, Whitney (10 February 2015). "Why Comets Are Like Deep Fried Ice Cream". NASA. Retrieved 10 February 2015</ref> Na den wat de Ruumsond [[Giotto (Sond)|Giotto]] an’n [[Halleyschen Komeet]] seen konn is bekannt, dat Kometen en swarte Köst opwiest, de blots ruchweg 4&nbsp;% vun’t Licht reflekteert ([[Albedo]]).<ref name="dark">{{Literatur|Titel=The Activity and Size of the Nucleus of Comet Hale-Bopp (C/1995 O1)|Sammelwerk=Science|Autor=H.A. Weaver u.a.|Band=275|Nummer=5308|Seiten=1900–1904|Jahr=1997|PMID=9072959|DOI=10.1126/science.275.5308.1900}}</ref> De Ruumsonde [[Deep Space 1]] fund heruut, dat de [[19P/Borrelly|Komeet Borrelly]] bloot 3.0% Licht torüügsmietet.<ref name="dark" /> Dat bedüüt, dat Kometen mööglicherwies de düsteres Objekten in’t Sünnsystem dorstellt, liekers dat se an sik as sünners opfallig Lüüchtobjekten bekannt sünd. De Karn is düüsterer as to’n Bispeel [[Asphalt]], de en Albedo vun 0,07 hett.<ref>{{Literatur|Online=https://books.google.com/books?id=PRqVqQKao9QC&pg=PA91|Seiten=91|Titel=Habitability and Cosmic Catastrophes|ISBN=978-3-540-76945-3|Autor=Arnold Hanslmeier|Jahr=2008|Verlag=Springer}}</ref> Na hüdige Ansicht is de Böverflach von Kometen dröög, stenig un bestaat ut en Oort vun Steenschutt, de ut Brocken vun Stenen steiht, de to swoor sünd, as dat se de Swoorkraft vun’n Karn överwinnen künnt. Utgasen doot blots lütte Rebeden vun’n Karn. De Giotto-Sond hett butendem ok lütte Partikels funnen, de riek sünd an [[Kohlenstoff]] (C), [[Waterstoff]] (H), [[Suerstoff]] (O) un [[Stickstoff]] (N) un dorüm ok CHON-Partikels nöömt warrt. De künnt ut en dünne Sottschicht stammen, womit de Böverflach övertogen is un de so ok de siete Albedo verkloren künn. De eerste, de 1950 Kometenkarns as’n [[Konglomerat (Steen)|Konglomerat]] ut Ies un faste Bestanddelen beschreven hett, weer [[Fred Whipple]]. 2009 konn de Stardust Misschoon van de NASA nawiese, dat’t de Aminosüre [[Glyzin]] in Kometenstoff up de Böverflach givt.<ref>{{Literatur|DOI=10.1111/j.1945-5100.2009.tb01224.x|Titel=Cometary glycine detected in samples returned by Stardust|Jahr=2009|Autor=Janie E. Elsila u.a.–Sammelwerk=Meteoritics & Planetary Science|Band=44|Nummer=9|Seiten=1323}}</ref> 2011 berichte de [[NASA]], dat een up [[Meteoroid|Meteoriden]], de up de Eerden to finden weren mööglikerwiese [[Desoxyribonukleinsüre|DNA]]- un [[RNA]]- Bestandele ([[Adenine]], [[Guanine|Auanine]], un ander orgaansche Moleküke), de sik up [[Asteroid|Asteroiden]] un Kometen formt het, nawiesen kann.<ref name="Callahan">{{Literatur|DOI=10.1073/pnas.1106493108|Titel=Carbonaceous meteorites contain a wide range of extraterrestrial nucleobases|Jahr=2011|Autor=M. P. Callahan u.a|Sammelwerk=Proceedings of the National Academy of Sciences|Band=108|Nummer=34|Seiten=13995–8|PMID=21836052|PMC=3161613}}</ref><ref name="Steigerwald">{{Internetquelle|autor=John Steigerwald|titel=NASA Researchers: DNA Building Blocks Can Be Made in Space|url=http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/dna-meteorites.html|hrsg=NASA|datum=2011-08-08|abruf=2012-07-31|archiv-datum=2020-04-26|archiv-url=https://web.archive.org/web/20200426055700/https://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/dna-meteorites.html}}</ref> Kometen, med enen Karndöörmeter van 30&nbsp;Kilometers konnen Forscherlüde al bekieken.<ref>{{Literatur|DOI=10.1023/A:1021545031431|Titel=The Nucleus of Comet Hale-Bopp (C/1995 O1): Size and Activity|Jahr=2000|Autor=Yanga R. Fernández|Sammelwerk=Earth, Moon, and Planets|Band=89|Nummer=1|Seiten=3–25}}</ref> Dat exakte Maat van enen Kometen fasttoleggen is man swaar.<ref>{{Internetquelle|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/nucleus.html|autor=Jewitt David|titel=The Cometary Nucleus|hrsg=Department of Earth and Space Sciences, UCLA|datum=April 2003|abruf=2013-07-31}}</ref> De Karn van [[322P/SOHO]] to’n Bispeel is waarschienlik bloot 100–200&nbsp;Meters in’n Döörmeter.<ref name="soho1">{{Internetquelle|titel=SOHO's new catch: its first officially periodic comet|hrsg=European Space Agency|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/SOHO_s_new_catch_its_first_officially_periodic_comet|abruf=2013-08-16}}</ref> Vanwegen, dat bloot wenig Kometen, de lüttker as 100&nbsp;m sind, to finden sind, slaat welke Forschers för dat Kometen, de lüttker sind, meest nich givt. De Kometen, de us knnig sind, hebbet in’n Döörsnidd ene Dichte bi 0.6 g/cm³.<ref name="Britt2006">{{Literatur|Titel=Small Body Density and Porosity: New Data, New Insights|Autor=D. T. Britt u.a.|Band=37|Jahr=2006|Seiten=2214|Sammelwerk=37th Annual Lunar and Planetary Science Conference|Online=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2006/pdf/2214.pdf|Abruf=2013-08-25}}</ref> Wegen de ringe Dichte, formt de egen [[Gravitatschoon|Swaarkaft]] de Kometenkarnen nich as’n [[Kugelung|Kugel]], so dat den Karnen unregelmatige Formen hebbet.<ref>{{Internetquelle|url=https://history.nasa.gov/SP-467/ch7.htm|titel=The Geology of Small Bodies|hrsg=NASA|abruf=2013-08-15}}</ref> [[Bild:Comet_wild_2.jpg|duum|220x220px|Comet [[81P/Wild]] exhibits jets on light side and dark side, stark relief, and is dry.]] Rund sess Percent mang den Asteroiden, de dicht bi Eerden to finden sind, kunnen de vörmaligen Karnen wat oolden Kometen sien, de al lange nich meer uutgaast, also keen [[Gas]] meer verlüst.<ref name="dormant">{{Literatur|DOI=10.1016/j.icarus.2006.02.016|Jahr=2006|Titel=The size–frequency distribution of dormant Jupiter family comets|Autor=K. Whitman u.a.|Sammelwerk=Icarus|Band=183|Nummer=1|Seiten=101–114}}</ref> Daar mang sind [[14827 Hypnos]] un [[3552 Don Quixote]]. Wat de Misschonen [[Rosetta (spacecraft)|''Rosetta'']] un [[Philae (spacecraft)|''Philae'']] nawiesen kunnen, is dat de Karn van [[67P/Churyumov–Gerasimenko]] keen Magneetfeld het, wat up henwiesen, dat Magnetismus nich so wichtig was, as sik in den froen Sunnensysteem [[Planetesimal|Planetesimaals]] uutformen<ref name="esa20150414">{{Internetquelle|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Rosetta_and_Philae_find_comet_not_magnetised|titel=Rosetta and Philae Find Comet Not Magnetised|hrsg=European Space Agency|autor=Markus Bauer|datum=2015-04-14|abruf=2015-08-14}}</ref><ref name="nature20150414">{{Literatur|Titel=Rosetta's comet has no magnetic field|Sammelwerk=[[Nature (Sammelwerk)|Nature]]|Autor=Quirin Schiermeier14|DOI=10.1038/nature.2015.17327}}</ref> ''Rosetta'' het ook wiesen, dat [[Elektron|Elektronen]] (binnnen een Radius van 1&nbsp;km ümme den Kometenkarn) upkemen, vanwegen dat Sunnenstralen deWatermolekületo [[Photon|Photonen]] maket, staats de Ansicht tovöre, dat de Phontonen van de Sunnen sülvenst komet. Düsse Photonen buut de [[Water]]- un [[Kohlenstoffdioxid|Kölenstoffdioxismoleküle]] af, de so de Koma bild.<ref name="NASA-20150602">{{Internetquelle|autor=D. C. Agle u.a.|titel=NASA Instrument on Rosetta Makes Comet Atmosphere Discovery|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4609|hrsg=[[NASA]]|abruf=2015-06-02}}</ref><ref name="AA-20150602">{{Literatur|Autor=O Paul Feldman u.a.|Titel=Measurements of the near-nucleus coma of comet 67P/Churyumov-Gerasimenko with the Alice far-ultraviolet spectrograph on Rosetta|Online=http://www.aanda.org/articles/aa/pdf/forth/aa25925-15.pdf|Jahr=2015|Sammelwerk=[[Astronomy & Astrophysics]]|DOI=10.1051/0004-6361/201525925|Band=583|Seiten=A8}}</ref> De Misschoon ''Philae'' fund ook to’n mindsten sessteggen verschden orgaansche cheemsche Verbünde, daar mang weren veer, de dat eerste Maal up enen Kometen natowiesen weren ([[Acetamide|Acetamida]], [[Acetone|Aceton]], [[Methyl isocyanate|Methylisocyanat]] un [[Propionaldehyde|Oropionaldehyd]]).<ref name="wapo20150730">{{Internetquelle|url=https://www.washingtonpost.com/world/philae-probe-finds-evidence-that-comets-can-be-cosmic-labs/2015/07/30/63a2fc0e-36e5-11e5-ab7b-6416d97c73c2_story.html|archiv-url=https://web.archive.org/web/20181223235109/https://www.washingtonpost.com/world/philae-probe-finds-evidence-that-comets-can-be-cosmic-labs/2015/07/30/63a2fc0e-36e5-11e5-ab7b-6416d97c73c2_story.html|titel=Philae probe finds evidence that comets can be cosmic labs|hrsg=The Washington Post|autor=Frank Jordans|datum=2015-07-30|abruf=2015-07-30}}</ref><ref name="esa20150730">{{Internetquelle|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Science_on_the_surface_of_a_comet|titel=Science on the Surface of a Comet|hrsg=European Space Agency|datum=2015|abruf=2015-07-30}}</ref><ref name="SCI-20150731">{{Literatur|Autor=J.-P. Bibring u.a.|Titel=Philae's First Days on the Comet – Introduction to Special Issue|Jahr=2015|Sammelwerk=Science|Band=349|Nummer=6247|Seiten=493|DOI=10.1126/science.aac5116|PMID=26228139}}</ref> {| class="wikitable center" style="text-align: center; width: 530px; margin: 0.1em auto;" |+Karnegenschoppen vun een paarKometen ! width="120" |Name ! width="120" |Maat (km) ! width="120" |Dichte ([[Gramm|g]]/cm³) ! width="120" |Masse ([[Kilogramm|kg]])<ref name="mass">Halley: Using the [[Volume#Formulas|Band of an ellipsoid]] of 15×8×8&nbsp;km * a [[rubble pile]] density of 0.6&nbsp;g/cm³ yields a mass (m=d*v) of 3.02E+14&nbsp;kg. Tempel 1: Using a spherical diameter of 6.25&nbsp;km; [[Volume#Formulas|Band of a sphere]] * a density of 0.62&nbsp;g/cm³ yields a mass of 7.9E+13&nbsp;kg. 19P/Borrelly: Using the [[Volume#Formulas|Band of an ellipsoid]] of 8x4x4km * a density of 0.3&nbsp;g/cm³ yields a mass of 2.0E+13&nbsp;kg. 81P/Wild: Using the [[Volume#Formulas|Band of an ellipsoid]] of 5.5x4.0x3.3&nbsp;km * a density of 0.6&nbsp;g/cm³ yields a mass of 2.28E+13&nbsp;kg.</ref> !Nawiese |- | align="left" |[[Halleysch Komeet|Halleysche Komeet]] |15 × 8 × 8 |0.6 |3×10¹⁴ |<ref>{{Internetquelle|url=https://astrosociety.org/file_download/inline/6f0b9235-b5eb-40e6-88a3-6dd45e3b6f92|titel=What Have We Learned About Halley's Comet?|hrsg=Astronomical Society of the Pacific|abruf=2013-10-14}}</ref><ref>{{Literatur|Titel=Is the nucleus of Comet Halley a low density body?|Sammelwerk=Nature|Autor=R. Z. Sagdeev u.a|Band=331|Nummer=6153|Seiten=240|Jahr=1988|ISSN=0028-0836|DOI=10.1038/331240a0}}</ref> |- | align="left" |[[Tempel 1]] |7.6 × 4.9 |0.62 |7.9×10¹³ |<ref name="Britt2006" /><ref>{{Internetquelle|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=9P|titel=9P/Tempel 1|hrsg=JPL|abruf=2013-08-12}}</ref> |- | align="left" |[[19P/Borrelly]] |8 × 4 × 4 |0.3 |2.0×10¹³ |<ref name="Britt2006" /> |- | align="left" |[[81P/Wild]] |5.5 × 4.0 × 3.3 |0.6 |2.3×10¹³ |<ref name="Britt2006" /><ref name="wild2">{{Internetquelle|titel=Comet 81P/Wild 2|hrsg=The Planetary Society|url=http://www.planetary.org/explore/topics/asteroids_and_comets/wild2.html|abruf=2007-11-20|archiv-url=https://web.archive.org/web/20090106004009/http://planetary.org./explore/topics/asteroids_and_comets/wild2.html|archiv-datum=2009-01-06}}</ref> |- | align="left" |[[67P/Churyumov–Gerasimenko]] |4.1 × 3.3 × 1.8 |0.47 |1.0×10¹³ |<ref>{{Internetquelle|url=http://www.esa.int/spaceinimages/Images/2015/01/Comet_vital_statistics|titel=Comet vital statistics|hrsg=European Space Agency|datum=2015-01-22|abruf=2015-01-24}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=http://blogs.esa.int/rosetta/2014/08/21/determining-the-mass-of-comet-67pc-g/|titel=Determining the mass of comet 67P/C-G|hrsg=European Space Agency|autor=Emily Baldwin|datum=2014-08-21|abruf=2014-08-21}}</ref> |} === Koma === {| class="Tabell" align="right" |+ Bestand vun de Koma vun Hale-Bopp (1997), betogen op H₂O |- bgcolor="#DFDFDF" ! Molekül !! Männigkeit |- | [[Water|H₂O]] || 100 |- | [[Kohlenstoffmonoxid|CO]] || 20 |- | [[Kohlenstoffdioxid|CO₂]] || 6–20 |- | [[Formaldehyd|H₂CO]] || 1 |- | [[Methanol|CH₃OH]] || 2 |- | [[Ammoniak|NH₃]] || 0,7–1,8 |- | [[Methan|CH₄]] || 0,6 |- | [[Ethin|C₂H₂]] || 0,1 |- | [[Ethan|C₂H₆]] || 0,3 |- | [[Miegeemsüür|HCOOH]] || 0,06 |- | [[Keten|CH₂CO]] || <0,03 |- | [[Acetaldehyd|CH₃CHO]] || 0,02 |- | [[Ethanol|CH₃CH₂OH]] || <0,05 |- | [[Dimethylether|CH₃OCH₃]] || <0,45 |- | [[Methylformiat|HCOOCH₃]] || 0,06 |- | [[Isocyansüür|HNCO]] || 0,06–0,1 |- | [[Formamid|NH₂CHO]] || 0,01 |- | [[Cyanwaterstoff|HCN]] || 0,25 |- | HNC || 0,04 |- | [[Acetonitril|CH₃CN]] || 0,02 |- | HC₃N || 0,02 |- | [[Swevelwaterstoff|H₂S]] || 1,5 |- | OCS || 0,5 |- | H₂CS || 0,02 |- | [[Swevelmonoxid|SO]] || 0,2–0,8 |- | [[Sweveldioxid|SO₂]] || 0,1 |- |} Wenn en Komeet nu op sien Bahn dichter an de Sünn kummt un in’n Afstand vun ruchweg 5&nbsp;[[Astronoomsch Eenheit|AE]] de Jupiterbahn krüüzt, billt sik dör’t Wesselwirken vun den Komeet mit den [[Sünnwind]] en Koma ut, de as’n Schaal üm den Karn liggt, in den sien Neeg aver ok strahlenförmige Strukturen wiest. Tostannen kummt de Koma dör [[Sublimatschoon (Physik)|Sublimatschoon]] vun licht flüchtige Stoffen op de Siet, de na de Sünn henwiest, un dör Stoffpartikels, de bi’t Utgasen mitreten warrt. Na de Beobachten vun de Sond Giotto finnt disse Sublimatschoon blots an 10 bit 15&nbsp;% vun de Böverflach statt. De flüchtigen Stoffen gaast ogenschienlich blots an sprocke Steden vun de swarten Köst ut.<ref>{{Literatur|Online=https://books.google.com/books?id=4zjv84hHNPcC&pg=PA66|Titel=A Complete Manual of Amateur Astronomy: Tools and Techniques for Astronomical Observations|Autor=P. Koed, Thomas L., Clay Sherrod|Seiten=66|Jahr=2003|Verlag=Courier Corporation|ISBN=978-0-486-15216-5}}</ref><ref name="Combi2004">{{cite journal|url=http://www.lpi.usra.edu/books/CometsII/7023.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070315183630/http://www.lpi.usra.edu/books/CometsII/7023.pdf|archive-date=2007-03-15|url-status=live|title=Gas dynamics and kinetics in the cometary coma: Theory and observations|journal=Comets II|autor=Michael R.Combi u.a|pages=523|date=2004|doi=10.2307/j.ctv1v7zdq5.34|bibcode=2004come.book..523C}}</ref> De ''Muddermolekülen'', de an disse Seden utneiht, billt de binnere Koma. Dör Ophitten, [[Ionisatschoon]] un [[Dissoziatschoon (Chemie)|Dissoziatschoon]] vergrötert sik de Koma wieder un billt opletzt de sichtbore Koma ut [[Ion]]en un [[Radikal (Chemie)|Radikalen]]. De Sunnen kann Koma un Steert belüchten, so se beid van de Eerden uut to seen sind, denn de Stodd spegelt dat Sunnenlicht driekt trügge, wieldess de Gasen wegen de [[Ionisatschoonsenergie|Ionisatschoon]] lüchtet.<ref name="le">{{cite web|url=http://www.le.ac.uk/ph/faulkes/web/planets/r_pl_comets.html|title=Comets|publisher=University of Leicester|last1=Brinkworth|first1=Carolyn|last2=Thomas|first2=Claire|name-list-style=amp|access-date=31 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://migall.fastmail.fm/astronomy/solar_system/small_bodies/hale_bop/jpl/define.htm|title=Comet Definitions|publisher=Michael Gallagher|last=Morris|first=Charles S.|access-date=31 August 2013}}</ref> De grote Deel Kometen schient to faal, so dat se sunder een Teleskop nich to seen sind.<ref>{{Literatur|Online=https://books.google.com/books?id=caYpAQAAMAAJ|Seiten=75|Titel=A field guide to the stars and planets|ISBN=978-0-395-93432-6|Autor=Jay M. Pasachoff|Jahr=2000|Verlag=Houghton Mifflin}}</ref> Af un an kann en Komeet Gas un Stoff unverwarens uutstöten, dat so dat Koma för korte Tied düchtig grötter werd. Dat was to’n Bispeel 2007 bi den Komeet [[17P/Holmes|Holmes]] to seen.<ref name="atmosphere1">{{cite web|last=Jewitt|first=David|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/holmes.html|title=Comet Holmes Bigger Than The Sun|publisher=Institute for Astronomy at the University of Hawaii|access-date=31 July 2013}}</ref> Üm de Koma rüm is noch en atomar [[Halo|Waterstoffhalo]], dat in’t [[Ultravigelett]]e strahlt. De Halo warrt warrt ok as UV-Koma betekent un harr to’n Bispeel bi den Komeet Hale-Bopp 1997 en Dörmeter vun 150 Millionen Kilometer. De UV-Koma kann blots mit Satelliten ünnersöcht warrn, vun wegen dat de [[Ozonschicht]] vun de Atmosphäär dat UV-Licht nich dörlaten deit.1996 kunnen Forscherlüde enen Kometen finden, de [[Röntgenstrahlen|Röntgenstralen]] uutstött. Dat was unvermodens, denn Röngten-Stralen stött süss besunners Objekte med hogen Temperaturen uut. De Röngtenstralen sind dat Resultaat van Komeet un Sunnenwind: Wenn upladen Ionen uut den Sunnenwind dör den Atmospheer van ene Kometen flügt, stööt se med den [[Atom|Atomen]] un [[Molekül|Molekülen]] in den Kometen tohoop, un „steelt“ een oder meer [[Elektron|Elektronen]] uut den Atoom. Daar geet een Elektron an dat Ion uut den Sunnenwind bi över un stööt nu Röntgenstralen uut un [[Ultravigelettstrahlen|ultravigeelett]] [[Photon|Phontonen]] uut, wedder in den Tostand tovöre ti komen.<ref>{{cite journal|title=Charge Exchange-Induced X-Ray Emission from Comet C/1999 S4 (LINEAR)|journal=Science|last1=Lisse|first1=C. M.|last2=Christian|first2=D. J.|last3=Dennerl|first3=K.|last4=Meech|first4=K. J.|last5=Petre|first5=R.|last6=Weaver|first6=H. A.|last7=Wolk|first7=S. J.|display-authors=1|volume=292|issue=5520|pages=1343–8|date=2001|doi=10.1126/science.292.5520.1343|bibcode=2001Sci...292.1343L|pmid=11359004}}</ref> [[Bild:Hubble's_Last_Look_at_Comet_ISON_Before_Perihelion.jpg|duum|[[Hubble Space Telescope|Hubble]] image of [[Comet ISON]] shortly before [[perihelion]].<ref>{{cite web|url=http://www.spacetelescope.org/images/opo1347a/|title=Hubble's Last Look at Comet ISON Before Perihelion|publisher=European Space Agency|date=19 November 2013|access-date=20 November 2013}}</ref>]] [[Bild:Comet_borrelly.jpg|links|duum|[[19P/Borrelly|Comet Borrelly]] exhibits jets, but has no surface ice.]] [[Bild:PIA20119-CometChristensen-C2006W3-CO2-WISE-20100420.jpg|duum|C/2006 W3 (Chistensen) emitting carbon gas (IR image)]] === Steert === Dör den [[Strahlendruck]] un den [[Sünnwind]] warrt Bestanddelen vun de Koma „wegblaast“, so dat sik ruchweg binnen de Marsbahn en ''Steert'' anfangt uttobilln. Nipp un nau sünd dat twee enkelte Steerten: De een is small un langtogen (''Tyyp-I-Steert''), de vör allen ut Molekülionen besteiht un ok Plasmasteert nöömt warrt. För disse Deelken reckt de Strahlendruck nich as Grund ut, so dat [[Ludwig Biermann]] 1951 as Verkloren dorför en Partikelstrahlen postuleert hettm de vun de Sünn utgeiht un vundaag as ''Sünnwind'' bekannt is. Man geiht vundaag dorvun ut, dat de Ionen vun’n Komeet dör en Wesselwirken mit dat solare Magnetfeld andreven warrt, dat vun de Deelken vun’n Sünnwind mitföhrt warrt. De tweete is en diffusen, krummen Steert (''Tyyp-II Steert''), de ok ''Stoffsteert'' nöömt warrt. De lütten Stoffdeelkens, de dissen Steert billt, markt de Wirken dör den Strahlendruck vun de Sünn. De Wirken kann dör en Opsplitten in twee Andelen verklort warrn: dat gifft en radiale Komponent, de gegen de Swoorkraft richt is un jüst as se sülvst quadraatsch mit den Afstand vun de Sünn afnimmt. Dat wirkt as’n effektiv Afnehmen vun de Gravitatschoonskraft vun de Sünn, so dat sik de Stoffdeelken op „Pseudo-Keplerbahnen“ bewegt, de ünnerscheedlich sünd vör Deelken mit verschedene Grött. De Strahlendruck is neemlich afhangig vun de Deelkengrött. Dordör geiht de Stoffsteert teemlich dull uteneen in’n Vergliek to’n Plasmasteert. De annere Komponent vun’n Strahlendruck, de wirken deit, is gegen de Bewegen vun de Deelken richt un bremst dorüm de Deelken af, de grötter sünd as de [[Bülgenläng]] vun’t Licht – also ruchweg 0,5&nbsp;nm. Op lange Sicht bewegt sik disse Deelken jüst so as de normale [[Interplanetar Stoff|interplanetare Stoff]] op Spiralbahnen in Richt op de Sünn ([[Poynting-Robertson-Effekt]]). Düchtig roor is, dat – bi sünnere Bahnkonstellatschonen – en Gegensteert (''Tyyp-III Steert'') to sehn is. Dat is aver keen egenstännigen Steert, man blots en geometrischen Projekschoonseffekt: Wen sik de Eer twüschen Sünn un Komeet dörbewegt, kiekt en Deel vun’n Stoffsteert vun wegen sien Böög schienbor över den Kometenkopp rut. De Materialverlust vun Kometen, is bi „ne’e“ Kometen, de dat eerste mol in de Neeg vun de Sünn kaamt, op ruchweg 10 bit 50 Tünnen in de Sekunn schätzt. Wenn de Komeet mehrmols an de Sünn rankamen is, warrt de Verlust sieter un fallt op weniger as 0,1&nbsp;t/s. Disse lütten Mengden vun ungefähr 0,03 bit 0,2&nbsp;% vun de Kometenmasse bi jeden Periheldörgang bedüüt, dat de Steerten blots en lütte Dicht opwiest. De bannig Helligkeit in’n Fall vun’n Stoffsteert warrt dör de grote Böverflach vun de mikroskopisch lütten Stoffpartikels verklort. In’n Plasmasteert drifft sogor jeed Atom oder Molekül to de Lüüchtkraft bi. In’n Vergliek to’n Kometenkarn föhrt dat to’n Anstiegen vun de Lüchtkraft üm vele [[Gröttenorden]]. == Översicht == === Kennteken === Kometen ünnerscheedt sik in ''perioodsche Kometen'' un ''nich-perioodsche Kometen'' afhangig dorvun, woans se op de Eer to sehn sünd. Bi de perioodschen Kometen warrt noch mol na de [[Ümlooptiet]] ünnerdeelt in kort- un langperioodsche Kometen. === Nichtperioodsche Kometen === Nich-perioodsche Kometen sünd astromnoosch Objekts de ganz seker nich wedderkamen doot, vun wegen dat jemehr Bahn en [[Parabel (Mathematik)|Parabel]] oder en [[Hyperbel (Mathematik)|Hyperbel]] is, oder solke, de blots eenmol to sehen weren un wat to beluren weer nich noog weer de Bahn to bestimmen. === Perioodsche Kometen === Perioodsche Kometen sünd astromnoosch Objekts, de vun wegen jemehr [[Bahnelement]]en kloor is, dat se wedder kaamt. Dat heet, dat se tomindst för en sünnere Tietduer op en bestännige Bahn üm de [[Sünn]] loopt * Langperioodsche Kometen hebbt Ümlooptieten vun mehr as 200 Johren. Se kaamt wohrschienlich ut de [[Oortsche Wulk|Oortschen Wulk]] un wiest statistisch verdeelte [[Bahnnegen]] op. Üm de Sünn loopt se in de glieken Richt as de Palenten, jüst so as ok in de Gegenricht. De [[Exzentrizität]] vun jemehr Bahnen liggt dicht bi 1, man in de Regel sünd se noch dör de [[Swoorkraft]] an de Sünn bunnen, ofschoonst se bit to 100 Millionen Johren för een Ümloop bruken künnt. * Kortperioodsche Kometen hebbt Ümlooptieten, de lütter sünd as 200 Johren. Se stammt wohrschienlich ut den [[Kuipergördel]]. Tomeist hebbt se den glieken Ümloopsinn as de Planeten un wiest in’n Dörsnitt Bahnnegen üm 20° op. Dormit bewegt se sik also in de Neeg vun de [[Ekliptik]]. Över de Hälft vun de kortperioodschen Kometen hebbt en ([[Apsis (Astronomie)|Aphel]]), dat in de Neeg vun de Jupiterbahn bi fief bit söss [[Astronoomsch Eenheit|AE]] liggt (''[[Jupiter-Familie]]''). Dat sünd Kometen, de fröher mol längere Perioden harrn, aver den jemehr Bahnen dör den [[Gravitatschoon]]s-Influss vun’n Jupiter mit de Tiet ännert worrn is. === Kometenbahnen === [[Bild:Komet.ogg|duum|Animatschoon vun ene Kometenbahn]] Wenn Kometen nee opdeckt warrt, künnt toeerst tomeist blots korte Bagens vun de Bahn seen warrn. Dorüm bereknet een toeerst paraboolsche Bahnen (mit en Bahn[[exzentrizität]] e&nbsp;=&nbsp;1). De [[Parabel (Mathematik)|Parabel]] is aver blots en mathemaatschen Grenzfall, de in de Natur so nich vörkummt, vun wegen dat jede noch so lütte Stören dör annere astromnoosch Objekts ut de Bahn en [[Ellips]] (bi e&nbsp;<&nbsp;1,0) oder en [[Hyperbel (Mathematik)|Hyperbel]] (bi e&nbsp;>&nbsp;1.0) maakt. Wenn de Komeet lang noog beobacht warrn kann, winnt man denn mehr astrometrische Positschonen un kann den seggen, wat dat en Ellips oder en Hyperbel is, op de sik de Komeet bewegt. Bi ruchweg 600 Kometen, de ünnersöcht worrn sünd, verdeelt sik dat so: 43&nbsp;% hebbt Parabelbahnen, 25&nbsp;% langperioodsche Ellipsen (Ümlooptiet grötter as 200 Johren), 17&nbsp;% kortperioodsche Ellipsen un 15&nbsp;% Hyperbeln. Dat dor so veel Parabeln bi sünd, kummt aver vun de korte Beobachtungstiet vun vele Kometen, bi de dat noch nich mööglich is, en langtogen Ellips vun en Parabel to ünnerscheden. Bi längere Sichtborkeiten vun 240-500 Daag wiest blots noch 3&nbsp;% vun de Kometen en schienbore Parabelbahn op. Man kann also dorvun utgahn, dat de Ellipsenbahnen up’t fakenst sünd. === Kometenupdeckers === [[Bild:Schwassman-Wachmann3-B-HST.ogv|rechts|duum|Videoanimatschooon Fragment B van den Kometen [[73P/Schwassmann-Wachmann 3]] in de Teid van dree Dagen in’n April 2006. Dat [[Hubble-Weltruumteleskop]] het met de "Advanced Camera for Surveys" dree Opnamen maakt, de hier ene Morphing-Technik een naatloos Video maakt het.]] In de Tied bet 1900 decken Forscherlüde wat bi 5 bet 10 niege Mometen dat jaar up. Vandag’ is de Tall up över twintig anstegen. Mööglik maket dat automaatsche Söken in’n Heven un de Bilder van Ruumsonden. Een paar Amatueratrsonomen hebbet sik man ook up de Söke na Kometen spezialissert. De Nieseeländer [[William Bradfield]] decke allens tohope 17 Kometen up, wat em den Kometersöker maket, de dat trecht kreeg de meesten Kometen uptodecken. De 17 Kometen fund he twischen 1972 un 1995; se dreegt alle sienen Namen. He söchte den Heven systemaatsch in de Schummertied af un dö dat jeed Jaar tomindst 100 Stunden. === Sungrazer (Sünnenstriepers) === [[Bild:Comet C 1965 S1 Ikeya-Seki.jpg|thumb|upright=0.8|De Komeet Ikeya-Seki]] Sünnenstriepers sünd en [[Kometengrupp|Koppel vun Kometen]], de bannig dicht an de Sünn rankamt un sik to’n Deel sogor dör de [[Korona (Sünn)|Sünnkorona]] dörbewegt. Dör de Sond [[Solar and Heliospheric Observatory|SOHO]] künnen mehr as dusend Kometen vun disse Oort fotografeert warrn. Dat warrt schätzt, dat dat dorvun mehr as 200.000 Objekten gifft. Dör de starken [[Tidenkraft|Tidenkräft]] vun de Sünn, warrt Sungrazer faken tweireten. De meisten Sünnenstriepers sünd dorüm lütte Brookstücken mit Dörmeters vun 10&nbsp;m un weniger. De opfalligste Komeet [[C/1965 S1|Ikeya-Seki]] weer aver sogor noch dagsöver to sehn, so dat sien Dörmeter op mehrere Kilometers schätzt worrn is. De gröttste Deel vun de Sungrazers höört to de [[Kreutz-Grupp]]. === Kometennaams === : ''Hööftartikel:'' [[Naams vun Asteroiden un Kometen]] Wenn Kometen nee opdeckt warrt, kriegt se vun de [[Internatschonale Astronoomsche Union|IAU]] toeerst en Naam de ut dat Johr vun’t Opdecken un en groten Bookstaven tohopensett is. De Bookstaav warrt in’n Halfmaandsrhythmus na den Tietpunkt vun’t Opdecken fastleggtun fangt an’n 1. Januar mit ''A'' un an’n 16. Januar mit ''B'' an. Dorto kummt en Tall, dat een ünnerscheden kann, wenn in’n halven Maand mehrere Kometen opdeckt worrn sünd. Wenn denn de [[Bahnelement]]en nauer bekannt sünd, warrt vör den Naam noch en Bookstaav dortostellt: :'''P''': de Ümlooptiet is lütter as 200 Johren oder dat gifft mehr as tomindst twee nawieste Periheldörgäng. :'''C''': de Ümlooptiet is grötter as 200 Johren :'''X''': de Bahn kann nich bestimmt warrn :'''D''': en perioodschen Komeet, de nich mehr opfunnen warrn kann oder den dat nich mehr gifft :'''A''': nadräglich stellt sik rut, dat dat keen Komeet, man en [[Asteroid]] is. Bi perioodsche Kometen warrt butendem en wieterlopen Tall vöranstellt, wenn een tweten Periheldörgang nawiest is. Mit Stand vun’n 18. November 2005 sünd 173 kometen mit tomindst twee nawieste Periheldörgäng bekannt. Söven dorvun gifft dat in de Twüschentiet nich mehr as to’n Bispeel den Komeet ''[[Biela (Komeet)|3D/Biela]]''. De Komeet ''[[C/1996 B2|Hyakutake]]'' warrt to’n Bispeel ok ünner de Beteken ''C/1996&nbsp;B2'' opföhrt. Dat heet, dat weer de twete Komeet, de in de tweten Hälft vun’n Januar 1996 opdeckt worrn is. Sien Ümlooptiet is grötter as 200 Johren. Normalerwies warrt en Komeet tosätzlich na sien Opdeckers nöömt. To’n Bispeel heet de Komeet ''D/1993&nbsp;F2'' bito ok ''[[D/1993 F2|Shoemaker-Levy&nbsp;9]]''. Dat weer de neegte Komeet, den [[Eugene Shoemaker|Eugene]] un [[Carolyn Jean Spellmann Shoemaker|Carolyn Shoemaker]] tosamen mit [[David H. Levy]] opdeckt harrn. === Ruumsonden tu Kometen === De Tabelle hier unner wiest Kometen, de [[Ruumsond|Ruumsonden]] al besöcht hebbet: {| class="wikitable sortable" !Naam !opdeckt !Ruumsonde !Datum !Wo dicht de Sonden ramkeem (km) !Anmärkels |- |[[19P/Borrelly|Borrelly]] |1904 |''Deep Space 1'' |2001 | style="text-align:right;" |2200 |Vörbifloog |- |[[21P/Giacobini-Zinner|Giacobini-Zinner]] |1900 |''ICE'' |1985 | style="text-align:right;" |7800 |Vörbifloog |- |[[26P/Grigg-Skjellerup|Grigg-Skjellerup]] |1902 |''Giotto'' |1992 | style="text-align:right;" |200 |Vörbifloog |- |[[Halleysch Komeet|Halley]] | data-sort-value="1" |seit der Antike bekannt |''Giotto'' |1986 | style="text-align:right;" |596 |Vörbifloog |- |[[103P/Hartley|Hartley 2]] |1986 |''Deep Impact'',&nbsp;EPOXI |2010 | style="text-align:right;" |700 |Vörbifloog, lüttste unnersöcht Komeet |- |[[9P/Tempel 1|Tempel 1]] |1867 |''Deep Impact'' |2005 | data-sort-value="500" style="text-align:right;" |500; Impaktor&nbsp;dringt&nbsp;in |Impakt + Vörbifloog |- |[[Tschurjumow-Gerassimenko|Tschurjumow-]] [[Tschurjumow-Gerassimenko|Gerassimenko]] |1969 |''Rosetta'' |2014 | data-sort-value="6" style="text-align:right;" |6 oder ook. 0 | |- |[[81P/Wild 2|Wild 2]] |1978 |''Stardust'' |2004 | style="text-align:right;" |240 |Vörbifloog, Provennahme uut den Steert un Trüchflog na de Eerden (Sample return mission) |- |} == Enstahn vun Kometen == De hoge Andeel an flüchtige Stoffen as to’n Bispeel [[Water]] un [[Kohlenstoffmonoxid]] wiest dorop hen, dat de Kometenkarns in’t butere Sünnsystem tostannen kamen sünd. De [[Planitesimal]]en ut dat Rebeet vun de buteren Planeten, de nich vun de Gasresen opsammelt worrn sünd, sünd to’n Deel so dull streit worrn, dat so ut dat Sünnsystem utneiht sünd. Blots ruchweg teihn Prozent vun disse streiten Körpers billt de [[Oortsche Wulk]]. Objekten buten de [[Neptun (Planet)|Neptunbahn]] weern vun den Streivörgang nich bedrapen un hebbt den [[Kuipergördel]] billt. Mit jeden Ümloop üm de Sünn verleert Kometen en lütten Deel vun jemehr [[Masse (Physik)|Masse]]. Bedrapen sünd dorvun vör allen de flüchtigen Andelen vun de buteren Schicht, so dat se na’n poor hunnert Ümlööp kuum mehr as Kometen to kennen sünd. De Tiet dorvör is düütlich lütter as dat Öller vun’t Sünnsystem. Bito warrt de langperioodschen Kometen bi’t Dörlopen vun’t binnere Sünnsystem so dull vun de groten Planeten streit, dat se blots vör en poor Ümlööp as fröhere Liddmaten vun de Oortschen Wulk to kennen sünd. Dat heet, dat gifft en Vörgang, de de Kometen, de vundaag noch to sehn sünd, ut jemehr Bahnen wiet weg vun de Sünn dichter an ehr ranbringt. För de kortperioodschen Kometen ut den Kuipergördel warrt annahmen, dat dorför Kollisionen vun an sik [[Transneptunsch Objekt|transneptunsche Objekten]] verantwoortlich sünd, dör de Brookstücken in’t Binnere vun’t Sünnsystem kaamt. De Streivörgang vun langperioodsche Kometen is noch nich kloor, man faken warrt dorför dat Inwirken vun Steerns oder noch nich opdeckte Planeten („[[Transpluto]]“), de vörbiteht, annahmen oder ok en noch nich bekannten Begleitsteern vun de Sünn („[[Nemesis (Steern)|Nemesis]]“). == Afgrenzen vun annere astromnoosch Objekts == De Ünnerscheed vun Kometen to [[Asteroid]]en is nich jümmer kloor. Wetenschopplers gaht dorvun ut, dat eenige vun de Asteroiden mit stark elliptische Bahnen as to’n Bispeel de [[Zentaur (Astronomie)|Zentauren]] in Wohrheit utbrennte Kometenkarns sünd, de vun en dicke Schicht vun nichflüchtige Stoffen bedeckt sünd. Bi den Asteroid [[(2060) Chiron]] is en Koma opdeckt worrn, un siether warrt de ok as Komeet inordent un na de Nomenklatur as ''95P/Chiron'' betekent. Gegen de oorsprüngliche Definitschoon warrt de Begreep Komeet vundaag faken för all iesige Lüütplaneten bruukt. Bispelen dorför sünd de Objekten vun’n Kuipergördel un ut de Oortschen Wulk, de woll flüchtige Stoffen bargt, man vun wegen jemehrn Afstand vun de Sünn aver nienich so veel Hitt afkriegt, dat se en Koma utbilln künnen. Vun disse Objekten warrt aver annahmen, dat se vun’n Opbo her mehr as Kometenkarns utseht un nich as Asteroiden ut den Asteroidengördel. Wohrschienlich is de Sünnstrahlen eerst dull noog, dör de Sublimatschoon en Koma to tügen, wenn sik de Körpers binnen de Jupiterbahn bewegt. == Meteorströöm un Meteoriten == [[Bild:HRIV Impact.gif|thumb|Inslag vun’n Impakter vun de Deep-Impact-Sond op’n Komeet [[9P/Tempel|Tempel&nbsp;1]]]] [[Meteorstroom|Meteorströöm]] sünd en Utwirken vun Kometen: De Partikels vun’n Stoffsteert verdeelt sik op’n Weg langs de Kometenbahn üm de Sünn. [[Giovanni Schiaparelli]] hett wiest, dat Meteorströöm jümmer denn vörkamt, wenn de Eer disse Bahn krüüzt. De bekanntsten Meteorströöm sünd de [[Perseiden]] un de [[Leoniden]], de as [[Meteor|Steernsnuppen]] licht to sehn sünd. Tomeist vergleiht dat Material, wenn dat dör de [[Eerdatmosphäär]] flüggt, so dat bit hüüt noch keen [[Meteorit]]en opfunnen weern, de ahn Twievel to en Kometen toordent warrn künn. För eenige bannig rore Meteoritentypen, as to’n Bispeel de [[Kohlig Chondrit|CI-Chondriten]], is en Verbinnen mit kometen vörslahn worrn, man en Bewies gifft dat dorför opstunns noch nich. Ok [[Mikrometeorit]]en stammt vör allen ut’n Asteroidengördel, ofschoonst in den Tosamenhang ok över en Komponent diskuteert warrt, de vun Kometen kummt. To’n Verstahn vun dat Tostannenkamen vun uns Sünnsystem is dat Ünnersöken vun Kometenmaterial bannig wichtig. Dorüm warrt kumplexe Ruumfohrtmisschonen maakt mit Ruumsonden as [[Deep Impact (Sond)|Deep Impact]] oder [[Rosetta (Sond)|Rosetta]], üm dat Material an Oort un Steed to ünnersöken. Dör de [[Stardust (Sond)|Stardust]]-Misschoon weer dat to’n eersten mol mööglich, Proven in Form vun lütte Deelken ut de Koma vun en Kometen na de Eer to bringen un för Ünnersöken in Labors praat to stellen. == Sünnere Kometen == * De [[Halleysch Komeet|Halleysche Komeet]] weer de eerste Komeet, de (1705 vun [[Edmond Halley]]) as perioodsch kennt weer un den sien Karn vun [[Ruumsond]]en fotografeert warrn künn (1986). * De [[Enckesch Komeet|Enckesche Komeet]] hett mit 3,31 Johren de körtste Ümlooptiet vun all bekannte Kometen, kann aver mit blot Oog nich mehr sehn warrn. * De Komeet [[C/1965 S1|Ikeya-Seki]] gellt as een vun de hellsten Kometen vun’t letzte Johrdusend. He harr in’n Oktober 1965 ruchweg de 60-facke Helligkeit vun’n [[Vullmaand]] un weer ok dagsöver düütlich blangen de Sünn to sehn. * De Komeet [[D/1993 F2|Shoemaker-Levy&nbsp;9]] is in’t Gravitatschoonsfeld vun’n Jupiter tweibroken. Sien Brookstücken slögen twüschen den 16. un 22. Juli 1994 op’n Planeten op. * De Komeet [[C/1995 O1|Hale-Bopp]] weer vun 1996 bit 1997 mehr as 18 Maanden lang mit blot [[Oog]] to sehn un hollt dormit den Rekord ünner all bekannte Kometen. * De Komeet [[81P/Wild|Wild&nbsp;2]] is de eerste Komeet, ut den sien Koma Deelken vun en Sond insammelt weern. De Proven weern 2006 torüch na de Eerd bröcht. * De Komeet [[9P/Tempel|Tempel&nbsp;1]] weer dat Teel vun de [[Deep Impact (Sond)|Deep-Impact]]-Misschoon vun de [[NASA]], bi de an’n 4. Juli 2005 en 372&nbsp;kg swor Projektil ut vör allen [[Kopper]] mit en relative Snelligkeit vun 10&nbsp;km/s op’n Komeet inslahn is. Mit de Sond sülvst un mit tallrieke Teleskopen, ünner annern ok mit dat Weltruumteleskop [[Hubble-Teleskop|Hubble]] un mit de [[ESA]]-Ruumsond Rosetta is de Stoffwulk, de dorbi entstahn is, beobachtet worrn. * Op den Komeet [[67P/Tschurjumow-Gerasimenko]] schall 2014 wiel de [[Rosetta (Sond)|Rosetta]]-Misschoon to’n eersten mol en Sond lannen. * Vun den Komeet [[17P/Holmes]] güng Enn Oktober 2007 in blots 36 Stünnen de [[schienbor Helligkeit|schienbore Helligkeit]] vun 17 op 2,5^mag hooch.<ref>[http://www.suw-online.de/artikel/909896&_z=798889 „Komeet 17P/Holmes weiterhin mit bloßem Auge zu sehen“] op suw-online, afropen an’n 22. Juli 2009</ref> De Komeet, de opmol 500.000-mol heller weer as sonst, weer as opfallen Objekt mit blot Oog an’n Himmel to sehn.<ref>[http://www.spiegel.de/wissenschaft/weltall/0,1518,513765,00.html „Komeet strahlt 500.000-mal heller“]| op spiegelonline, afropen an’n 22. Juli 2009</ref> == Steern vun Betlehem == In’t 16. un 17. Johrhunnert weer en Komeet as den [[Steern vun Betlehem]] vörslahn, de in de [[Bibel]] nöömt worrn is. Vun de Kometen, de vundaag bekannt sünd, weer aver to de Tiet, de in Fraag kummt (7&nbsp;–&nbsp;4&nbsp;v.&nbsp;Chr.), keen an’n Himmel to sehn, ofschoonst chinees’sche Astronomen vun en Komeet in’t Johr [[5 v. Chr.]] bericht hebbt. Man dat weer en Komeet, de nich so hell worrn is un dorüm nich as Steern vun Betlehem in Fraag kummt. In fröhere Tieden hebbt Kometen tomeist as Ankünnigen vun böse Begeevnissen gellt. Dat is dorüm nich wohrschienlich, dat en Komeet as Ankünnigen för de Geboort vun’n [[Messias]] düüt worrn weer. == Apene Fragen == De Wetenschopp is bi’t Utforschen vun Kometen un den Kuipergördel in de letzten twintig Johren düchtig vöran kamen, man liekers gifft dat jümmer noch eenige Fragen ahn Antwoort: * De Tosamensetten vun de Koma is dör [[Spektroskopie|Spektralanalys]] in de Twüschentiet goot verstahn, dorgegen is över de molekulare Tohopensetten vun’n Karn un vun de ut’n Karn utgasen Muddermolekülen eerst wenig bekannt. Dat mag wesen, dat in Kometen [[orgaansch Chemie|orgaansche]] Molekülen vörkamt, de jüst so, oder sogor noch kumplexer sünd, as de, de in Meteoriten funnen worrn sünd. In simuleerte Kometen sünd bi’t Vörbereiden op de [[Rosetta (Sond)|Rosetta-Misschoon]] al sössteihn verschedene [[Aminosüür|Aminosüren]] opdeckt worrn.<ref>G.M.Munoz Caro, U.J.Meierhenrich, u. a.: ''Amino acids from ultraviolet irradiation of interstellar ice analogues.'' In: ''[[Nature]].'' London 416.2002, S.403-406. doi:10.1038/416403a, ISSN 0028-0836</ref> Vele Exobiologen hebbt dorüm grote Hapen, dat bi’t Utforschen vun mehr Kometen wat rutkummt. En poor Theorien över’t Tostannenkamen vun’t Leven gaht dorvun ut, dat orgaansch Molekülen ut Meteoriten oder Kometen mit to’t Entwicklen vun’t Leven op de Eer bidragen oder villicht sogor eerst mööglich maakt hebbt. Anhangers vun de [[Panspermie]] glöövt sogor an noch kumplexere bioloogsche Molekülen oder sogor eenfache Leevformen ünner de CHNO-Partikels. * Na de hüdige Theorie sünd de Kometen ut de Oortschen Wulk in lütteren Afstand to de Sünn entstahn as de ut’n Kuipergördel. Dat schall över cheemsche Ünnerscheden nawiest warrn. * Noch nich bekannt is ok de Vörgang, de dorför sorgt, dat de Kometen ut de Oortschen Wulk in’t Binnere vun’t Sünnsystem streit warrt. * Dat gifft Henwiesen op en licht Anhopen vun langperioodsche Kometen in Richt vun’n [[Sünnenapex]], wat noch nipp un nauer ünnersöcht warrn mutt. Wenn sik dat as wohr rutstellt, harr dat Utwirken op dat Verstahn vun de Oortsche Wulk as ok op dat [[interstellar Medium|interstellare Medium]] in de Ümgegend vun’t Sünnsystem. * Dat gifft tomindest een, wohrschinelich aver ok noch annere eerdhistoorsche Begeevnissen, de dör den [[Impakt]] vun grote butenirdische Körpers veroorsaakt weern, för de blangen Asteroiden ok Kometen in Fraag kaamt. Dorto höört de eerdhistoorsche Övergang vun de [[Kried (Geologie)|Kried]] na’t [[Tertiär (Geologie)|Tertiär]] as Naklapp vun’n [[Kried-Tertiär-Grenz|KT-Impakt]]. * Vergleken mit annere Körpers in’t Sünnsystem hett de Eer en düütlich grötteren Waterandeel. Wetenschopplers glöövt, dat dat an grote Kometeninslääg liggen deit. Man, Meten vun Waterstoffisotopenproportschonen in eenige Kometen passt nich goot to de Isotopenproportschoon vun’t ozeaansche Water op de Eer. Dat kann aver ok doran liggen, dat de Meten an de Kometen nich repräsentativ weern. == Magiseren == Johrdusende lang is dat Opduken vun Kometen vun de Minschen as’n böös [[Omen|Teken]] ansehen worrn, dat’n Krieg oder en swore Katastroof künnig maken schüll. Sülvst in’t 17. Johrhunnert, as de Minschheit wetenschopplich al opener weer, geev dat disse [[Magiseren]], un Kometen weern noch as Düvelswark afdoon. Sogor Astronomen as [[Johannes Kepler]] hebbt Kometen as böse Vörteken düüt. Man de Düden as’n magisch Vörteken gifft dat deelwies ok vundaag noch, as to’n Bispeel bi’n [[Massensuizid]]en vun de Sekte [[Heaven’s Gate (Kult)|Heaven’s Gate]], de bi’t Opduken vun den Komeet Hale-Bopp 1997 stattfunnen hett. == Gallerie == == Gallerie == <gallery mode="packed" heights="175"> Bild:Comet_C2020F3_NEOWISE_over_California_desert_landscape.png|[[Komeet Neowise|Komeet C/2020 F3 NEOWISE]] Bild:Comet_P1_McNaught02_-_23-01-07-edited.jpg|Komeet [[C/2006 P1]] (McNaught) Bild upnomen in Victoria, Australien 2007 Bild:Great_Comet_of_1882.jpg|[[C/1882 R1|De Grote Septemberkomeet]] 1882 Bild:Great_Comet_1861.jpg|[[C/1882 R1|Groot Septmeberkomeet 1882]] Bild:X-rays_from_Hyakutake.jpg|[[C/1996 B2 (Hyakutake)|Komeet Hyakutake]] Bild:Asteroid_P2013_P5_v2.jpg|[[311P/PANSTARRS]] med mehren Steerter Bild:NASA-14090-Comet-C2013A1-SidingSpring-Hubble-20140311.jpg|[[C/2013 A1|Komeet Siding Spring]] ([[Hubble Space Telescope|Hubble]]; 11. Mart 2014) Bild:Comets_WISE.jpg|Mosaik uu 20 Kometen, de dat [[Wide-field Infrared Survey Explorer|WISE]]-Wetlruumteleskop updeckt het Bild:PIA22419-Neowise-1stFourYearsDataFromDec2013-20180420.gif|[[NEOWISE]] – de eersten veer Jaren Jahrn sied Dezember 2013 Bild:Lovejoy-hi1a_srem_dec12_14.gif|[[C/2011 W3 (Lovejoy)]] flügt na de Sunnen Bild:ITS_Impact.gif|Biller uut den Impaktor sienen lesten Augenblicke, eer dat de Apparaat up den Kometen Tempel 1 upsleet </gallery> ; Videos <gallery mode="packed" heights="175"> Bild:NASA_Developing_Comet_Harpoon_for_Sample_Return.ogv|De NASA konstrueert enen „Kometenharpune“ Proven uut Kometen trügge na de Eerden to bringen Bild:Encke_tail_rip_off.ogg|De [[Enkesche Komeet]] verlüst sienen Steert </gallery> == Kiek ok == * [[Astronoomsch Objekten]] * [[Lüttkörper]] * [[List vun de Kometen]] * [[Meteoroid]] == Literatur == * Andreas Kammerer, Matthias Achternbosch, Mike Kretlow (Rgv.): ''Kometen beobachten, Praktische Anleitung für Amateurbeobachter.'' Sterne und Weltraum Verlag, München 1998, 1999. ISBN 3-87973-924-2 * John C. Brandt, Robert D. Chapman: ''Introduction to Comets.'' University Press, Cambridge ²2004. ISBN 0-521-00466-7 * Gary W. Kronk: ''Cometography - A Catalog of Comets.'' Cambridge University Press, Cambridge 2000-2008. ISBN 0-521-58504-X ** Bd 1. ''Ancient – 1799'' ** Bd 2. ''1800 – 1899'' ** Bd 3. ''1900 – 1932'' ** Bd 4. ''1933 – 1959'' * S. V. M. Clube, W. M. Napier, M. E. Bailey: ''The Origin of Comets''. Pergamon Press, Oxford 1990. ISBN 0-08-034858-0 * Gerhard Dünnhaupt: ''Neue Kometen – Böse Propheten. Kometenflugschriften in der Publizistik der Barockzeit.'' in: ''Philobiblon.'' Hauswedell, Stuttgart 18.1974. ISSN 0031-7969 * S. B. Charnley, S.D. Rodgers, Y.-J. Kuan, H.-C. Huang: ''[http://xxx.arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0104/0104416.pdf Biomolecules in the Interstellar Medium and in Comets.] Advances in Space Research.'' astro-ph 2001. (PDF, Diskusschoon to’n Oorsprung vun de nawiesten orgaanschen Molekülen) * J. Horner, N. W. Evans, M. E. Bailey, D. J. Asher: ''[http://xxx.arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0304/0304319.pdf The Populations of Comet-Like Bodies in the Solar system.]'' in: ''Monthly notices of the Royal Astronomical Society.'' Blackwell, Oxford 343.2003, 1057 (PDF, Vörslag för en ne’e Taxonomie för kometenglieke Körpers). ISSN 0035-8711 * Thorsten Dambeck: ''Das neue Bild der Kometen''. in: ''Bild der Wissenschaft.'' Leinfelden-Echterdingen 42.2007,12, S.38-43. ISSN 0006-2375 * Walter F. Huebner: '' Physics and chemistry of comets.'' Springer, Berlin 1990. ISBN 3-540-51228-4 * Jacques Crovisier, Thérèse Encrenaz: ''Comet science.'' Cambridge Univ. Press, Cambridge 2000. ISBN 0-521-64179-9 * Carl Sagan, Ann Druyan: ''Comet'' New York: Random House. 1997 ISBN 978-0-3078-0105-0. * Sara J. Schechner: ''Comets, Popular Culture, and the Birth of Modern Cosmology''. Princeton University Press. 1997 ISBN 978-0-691-01150-9. * John C. Brandt, Robert D. Chapman: '''Introduction to Comets (2nd ed.)''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-80863-7. == Weblenken == {{Commons|Category:Comets|Kometen}} ;hoogdüütsche Weblenken * [http://solarviews.com/germ/comet.htm Kometen Inföhren] * [http://www.fg-kometen.de/ Websteed vun de VdS-Fackgrupp Kometen] ;engelsche Weblenekn * [http://cfa-www.harvard.edu/iau/Ephemerides/Comets/index.html Sichtbore Kometen], List vun de [[IAU]] * [https://science.nasa.gov/solar-system/comets/ Kometen] bi ''NASA Solar System Exploration'' * [http://www.icq.eps.harvard.edu/ International Comet Quarterly]]Harvard University * [http://smallbodies.ru/en/ Catalogue of the Solar System Small Bodies Orbital Evolution] ;Nederländsche Weblenken * [https://web.archive.org/web/20130502223857/http://www.urania.be/astronomie/sterrenkunde/zonnestelsel/kometen Uraniastternwacht] (Algemeen Informatschonen över Kometen) == Borns == <references /> {{Navigatschoonsliest Sünnsystem}} [[Kategorie:Komeet| ]] 5ji3ccrvo8bx08t4o1nbcp73wlr2sbe 0 34460 1061881 1061387 2026-04-05T17:10:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061881 wikitext text/x-wiki {{GemeenboxWD}} [[Bild:DE-NDS-Norderney-Ortsschild.jpg|duum|Oortsschild von Nördernee mit hoochdüütschen un plattdüütschen Naam]] '''Nördernee'''<ref>{{Internetquelle | url=https://ris.geocms.com/norderney/?renderer=html&ris%5Byear%5D=2012&ris%5Bmonth%5D=09&ris%5Bcmd%5D=download_doc&ris%5Bdoc_id%5D=41006%2C52&lang=de&page=2%2C1&_=1487089101674 | titel=Sitzung des Ausschusses für Soziales, Schulen, Sport und Kultur, 19.09.2012 | werk=Stadt Norderney | zugriff=2017-02-14 }}</ref><ref>Nörderneei verliert ein „i“, Norderneyer Morgen, 21.9.2012</ref><ref>[[c:File:DE-NDS-Norderney-Ortsschild.jpg|DE-NDS-Norderney-Ortsschild]]</ref> ({{S|de|''Norderney''}}) is een vun de oostfreesch Inseln in de Noordwesten vun Düütschland. Mit en Rebeet vun 26,29 Quadratkilometern is Nördernee nah [[Borkum]] de tweetgröttst Eiland vun de Inselgrupp. Insgesamt 85 Prozent vun de Inselflach gehört to de [[Nationalpark Niedersächsisches Wattenmeer]]. De Stadt Nördernee, en [[Eenheitsgemeende]], umfaat de gesamte Insel. Se gehört nah de Gebietsreform to de [[Landkreis Auerk]]. Mit 5.981 Inwahner (Stand: 31.12.2016) hett se de meest Inwahner vun all oostfreesch Inseln. 1948 kreeg Nördernee dat Stadtrecht. Bekannt is de Lüchttoorn vun Nörderneei. == Weertschop un Infrastruktur == För de Weertschop is vör allen de [[Tourismus]] wichtig. === Verkehr === Anners as welk von de annern oostfreeschen Inseln is Nördernee nich [[autofree]]. En grote Rull speelt de Autoverkehr aver nich, denn dat gifft op de Insel blots een Oort. De Autoverkehr mit’n fasten Wall löppt över de Autofähren von de [[Reederee Nörden-Frisia]], de von’n [[Haven Nördernee]] bet [[Nörddiek]] knapp 50 Minuten bruukt. Op’n [[Flegerplatz Nördernee]] köönt ok Flegers op de Insel lannen. === Oortsschiller === Nördernee höört to de [[List vun Öörd mit tweesprakige Oortsschiller Plattdüütsch/Hoochdüütsch|Öörd mit tweesprakige Oortsschiller Plattdüütsch/Hoochdüütsch]]. De tweesprakigen Schiller sünd 2009 opstellt worrn. Dor stünn toeerst as plattdüütschen Naam ''Nörderneei'' op. Dat weer von wegen dat dat [[Binnenministerium von Neddersassen|Binnenministerium]] verlangen dee, dat plattdüütsche Naams op Oortsschiller von dat [[Institut för nedderdüütsche Spraak]] oder de [[Oostfreesch Landschap]] för good befunnen warrn mööt. De Oostfreesch Landschap hett sik na ehre Rechtschrievregeln för ''Nörderneei'' utspraken. Dat fünnen de Lüüd op Nördernee aver nich good, denn de Naam is vörher al jümmer ''Nördernee'' schreven worrn. Dorüm is de Schrievwies 2012 von ''Nörderneei'' op ''Nördernee'' ännert worrn. == Footnoten == <references/> {{DEFAULTSORT:Nordernee}} [[Kategorie:Eiland]] [[Kategorie:Oostfreesland]] [[Kategorie:Landkreis Auerk]] 0cziahvwyx49id3ejhm55zac098r301 0 37296 1061831 1061365 2026-04-05T13:56:57Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061831 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|Kump}} Een '''Kump'''<ref>{{WWb|ID=K08802|LEMMA=Kump|AFROOP=07.12.2024|BAND=3|KOL=1057}}</ref>, ook '''Kumm(e)'''<ref>{{WWb|LEMMA=Kumme|ID=K08759|AFROOP=07.12.2024|BAND=3|KOL=1054}}</ref> (van oorgermaansch ''*kumpa-'' ook ''*kumba-'' „Fatt“)<ref>{{Internetquelle |autor=Gerhard Köbler |url=https://www.koeblergerhard.de/germanistischewoerterbuecher/indogermanischeswoerterbuch/idgK.pdf |titel=Indogermanisches Wörterbuch |werk=www.koeblergerhard.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20081003070702/http://www.koeblergerhard.de/germanistischewoerterbuecher/indogermanischeswoerterbuch/idgK.pdf |archiv-datum=2008-10-03 |abruf=2024-12-07 |sprache=de }}</ref>, is een groten [[Pott]], [[Napp]], [[Schöttel]] oder Fatt, dat kene [[Öhr|Ören]] het un uut [[Putteer|Potteer]], [[Steengood]] oder [[Porzellan]] maakt is. In de [[Archäologie]] betekent Kump kugelförmige Pötte mit runnen Bodem. In’n Middelöller was de Kump ook ene regionale Maateenheid. Van den Begreep leid sik ook de [[Kump (Soot)|Kump]] as enen Born, Soot oder Zisterne af, so as in’n [[Paderborner Land|Paderböörnschen]], [[Siuerland|Siuerlanne]] un in [[Hessen]] begänge is. == Archäolgie == [[Bild:Schkeuditz Kumpf 1 01.jpg|duum|Broken Kump, mit Pick un Borke flickt, funnen in enen linienbandkeraamschen Soot in [[Schkeuditz-Altscherbitz]]]] In de Archäolgie is een Kump ({{S|de|''Kumpf''}}) ene Aard kugelförmigen Pott mit runnen Bodem. De Begreep betekent in de prähistoorsche Archäologie besünners de runnen Pötte van de [[Linienbandkeramiker|Linienbandkeramikers]] uut de froe [[Neesteentied|Niesteentied]].<ref>Joachim Preuß: ''Das Neolithikum in Mitteleuropa 1,1.'' Weissbach 1998, S. 281–285</ref> Een prähistoorschen Kump kann ganz slicht sien oder Knubben to’n Griepen hebben.<ref>Maria Cladders, Die Tonware der ältesten Bandkeramik: Untersuchung zur zeitlichen und räumlichen Gliederung. Universitätsforschungen zur prähistorischen Archäologie 72. Bonn, Habelt</ref> In de Archäolgie van’n Middelöller un de Nietied is de Begreep nich so begänge, kann man eenfache runne handmaakt Pötte uut’n Fromiddelöller oder [[Völkerwannertied]] beteken.<ref>{{Internetquelle |url=https://amanz-balismink.rproxy.rz.uni-bamberg.de/balismink/index.php/Kumpf |titel=Kumpf |werk=Bamberger Lehr- und Informationssystem zur mittelalterlichen und neuzeitlichen Keramik (BaLISminK) |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241207100236/https://amanz-balismink.rproxy.rz.uni-bamberg.de/balismink/index.php/Kumpf |archiv-datum=2024-12-07 |abruf=2024-12-07 |sprache=de}}</ref> == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Reedschop]] 8ajrl3j8wqy7e1x35fl1ng5oqeeubkk 0 41390 1061863 1056801 2026-04-05T16:22:27Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061863 wikitext text/x-wiki <div style="float:right;"> {| class="Tabell" ! colspan="2" align="center" | Mona Barthel |- | colspan="2" | [[Bild:Nürnberger Versicherungscup 2014 - 1.Runde - Mona Barthel 05 cropped.jpg|center|thumb|Mona Barthel in’n Mai 2014]] |- | Natschonalität || düütsch |- | Geboortsdag || 11.Juli 1990 |- | Gewicht || 66kg |- | 1. Profisaison || 2009 |- |[[Priesgeld]] || 181.054 US-Dollar |- ! colspan="2" | Enkelt |- | Winnen – Nedderlagen ||147:73 |- | Wunnen Enkeltspelen ||0 WTA 5 ITF |- | Beste Positschoon ||37 (Februar 2012) |- | Aktuelle Positschoon ||37 |- ! colspan="2" | Grand-Slam-Bilanz |- | [[Grand Slam (Tennis)|Grand-Slam]]-Titel ||0 |- |[[Australian Open]] ||- |- |[[French Open]] ||2R (2011) |- |[[Wimbledon]] ||1R (2011) |- |[[US Open]] ||2R (2011) |- ! colspan="2" | Dubbelt |- | Winnen – Nedderlagen ||20:19 |- | Dubbeltsiegen ||0 WTA 1 ITF |- | Beste Positschoon ||303 (April 2010) |- | Aktuelle Positschoon || |}</div> '''Mona Barthel''' (* [[11. Juli]] [[1990]] in [[Bad Sebarg]]) is en düütsche [[Tennis]]spelersche. == Karriere == Nah ehrn Abitur füng Mona Barthel in September 2009 ehr [[Profi]]-Loopbahn an. In de Schooltied stünn se op Platz 498 vun de [[Tennis-Weltranglist]]. 2009 het se Opsehn maakt, as se in dat Halffinale vun dat mit 75.000 [[US-Dollar]] doteerten ITF-Turneers in’t brittschen [[Shrewsbury]] kummen is. As Qualifikantsche wunn se in’t Hööftfeld över de an Positschoon 1 sette Tschechin [[Lucie Hradecká]] (WTA 60). In’t Johr 2010 hett Mona Barthel 3 ITF-Titel wunnen. In’n Januar wunn se dat 10.000 US-Dollar-''ITF-Turnier'' in’t brittschen [[Wrexham]]. In’t Endspeel slah se [[Anne Kremer]] (LUX). Den gröttsten Spood in ehr Karriere harr se mit den Turneersieg in’n Enkelt und Dubbelt vun dat 50.000 US-Dollar-''ITF-Turniers'' in’t belgiesch [[Torhout]]. In’t Enkeltendspeel wunn de Qualifikantsche Mona Barthel över de Kanaadsche [[Rebecca Marino]]. In’t Dubbel wunn se tosamen mit Justine Ozga (GER) över de tschechisch-russische Poor Hana Birnerová / [[Jekaterina Bytschkowa]]. An' 14. Januar 2012 hett se hör eerst Turnier up de WTA-Tour in Hobart mit en 6:1, 6:2 tegen de topsett [[Yanina Wickmayer]] (Belgien) wunnen. Dorför kreeg se denn ok en Priesgeld vun 37.000 Dollar. Se hett denn ok an dat Tennisturnier bi de Olympisch Spene 2012 in London deelnommen, is aber all glieks in de eerst Runn utscheeden. ===Enkeltsiegen === {| class="sortable wikitable" |- ! Tall ! Datum ! Turneer ! Boddenbelääg ! Endspeelgegnersche ! Resultat in’t Finale |- bgcolor="#f0f8ff" | 1. | 24. Januar 2010 | [[Wrexham]] $10,000 | Hard | [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|15px]] [[Anne Kremer]] | 6:1 6:1 |- bgcolor="#f0f8ff" | 2. | 10. April 2010 | [[Torhout]] $50,000 | Hard | [[Bild:Flag of Canada.svg|15px]] [[Rebecca Marino]] | 2:6 6:4 6:2 |- bgcolor="#f0f8ff" | 3. | 23. Januar 2011 | [[Andrézieux-Bouthéon]] $25,000 | Hard | [[Bild:Flag of Liechtenstein.svg|15px]] [[Stephanie Vogt]] | 6:3, 3:6, 6:4 |- bgcolor="#f0f8ff" | 4. | 12. September 2011 | [[Mestre]] $50,000 | Sand | [[Bild:Flag of Spain.svg|15px]] [[Garbine Muguruza Blanco]] | 7:5, 6:2 |- bgcolor="#f0f8ff" | 5. | 18. September 2011 | [[Shrewsbury]] $75,000 | Hart | [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|15px]] [[Heather Watson]] | 6:0 6:3 |} ===Dubbeltsiegen === {| class="sortable wikitable" |- ! Tall ! Datum ! Turneer ! Boddenbelääg ! Makkerin ! Endspeelgegnerschen ! Resultat in’t Finale |- bgcolor="#f0f8ff" | 1. | 10. April 2010 | [[Torhout]] $50,000 | Hard | [[Bild:Flag of Germany.svg|15px]] Justine Ozga | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|15px]] Hana Birnerova & [[Bild:Flag of Russia.svg|15px]] [[Ekatarina Bychkova]] | 7–5 6-2 |} ===Enkeltendspeel === {| class="sortable wikitable" |- ! Tall ! Datum ! Turneer ! Boddenbelääg ! Endspeelgegnersche ! Resultat in’t Finale |- bgcolor="#f0f8ff" | 1. | 19. Juli 2008 | [[Frinton]] $10,000 | Grass | [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|15px]] [[Tara Moore]] | 5:7 1:6 |- bgcolor="#f0f8ff" | 2. | 26. Juli 2008 | [[Gausdal]] $10,000 | Hard | [[Bild:Flag of Germany.svg|15px]] Svenja Weidemann | 2:6 3:6 |- bgcolor="#f0f8ff" | 3. | 6. Februar 2011 | [[Sutton]] $25,000 | Hard | [[Bild:Flag of France.svg|15px]] Kristina Mladenovic | 3:6 6:1 2:6 |- bgcolor="#f0f8ff" | 4. | 7. Aug. 2011 | [[Bronx]] $50,000 | Hart | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|15px]] Andrea Hlavackova | 6:7(8) 3:6 |} ===Dubbeltendspeel === {| class="sortable wikitable" |- ! Tall ! Datum ! Turneer ! Boddenbelääg ! Makkerin ! Endspeelgegnerschen ! Resultat in’t Finale |- bgcolor="#f0f8ff" | 1. | 26. Juli 2008 | [[Gausdal]] $10,000 | Hard | [[Bild:Flag of Germany.svg|15px]] Svenja Weidemann | [[Bild:Flag of South Africa.svg|15px]] Tegan Edwards & [[Bild:Flag of the Netherlands.svg|15px]] Marcella Koek | 6-1 4-6 [8-10] |- bgcolor="#f0f8ff" | 2. | 28. Februar 2010 | [[Biberach]] $50,000+H | Carpet | [[Bild:Flag of Germany.svg|15px]] [[Carmen Klaschka]] | [[Bild:Flag of France.svg|15px]] [[Stéphanie Cohen-Aloro]] & [[Bild:Flag of Tunisia.svg|15px]] [[Selima Sfar]] | 7-5 1-6 [5-10] |} == Websteed == {{Commons|Category:Mona Barthel|Mona Barthel}} *[https://web.archive.org/web/20120425173646/http://www.mona-barthel.de/ Websiet vun Mona Barthel (hochdüütsch)] *[https://web.archive.org/web/20101009131825/http://www.sonyericssonwtatour.com/player/mona-barthel_2257889_14516 WTA-Profil vun Mona Barthel (engelsch)] *[http://www.itftennis.com/womens/players/player.asp?player=100054643 ITF-Profil vun Mona Barthel (engelsch)] {{DEFAULTSORT:Barthel, Mona}} [[Kategorie:Tennisspeler]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Düütschland)]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1990]] bfbunht2i79funkbaqoxcgyhjnfbmzu 0 41810 1061940 1060348 2026-04-05T20:50:26Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061940 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden}} '''Sioux''' (utspraaken engelsch: suː) is sowohl de Beteknung för en Grupp vun noordamerikaansch Indianervölker as ok för en [[Sioux-Spraken|Spraakfamilie]]. As Sioux wurr dree Gruppen mit nah mitnanner verwandt Spraaken betekent: [[Lakota]], [[Nakota]] un [[Dakota (Volk)|Dakota]]. Letztere deen as Naamsgever för de beid US-Bundsstaaten [[North Dakota]] un [[South Dakota]]. Um 1800 weern disse Gruppen vun de Sioux meest in ganz Noord- un Süüd-Dakota, Noord-[[Nebraska]], Oost-[[Wyoming]], Süd-[[Montana]], Noord-[[Iowa]] as ok in‘ Westen vun [[Minnesota]] maatgevend. De sück vun de Yanktonai-Sioux afspalt [[Assiniboine]] domineerten de süüdlich kanaadsch [[Prärieprovinzen]], as ok den Noordoosten vun Montana un den Noordwesten vun North Dakota. De mit hör eng verwandt [[Stoney (Volk)|Stoney]] levten meest nöördlich un westlich vun de Assiniboine up de Prärieprovinzen un keemen vun Süüden vun [[British Columbia]] bit in dat nöördlich Montana trucken. Nah de Mikrozensus van 2000 hebbt sück 153.360 Personen in de [[USA]] as to de Sioux-Natschoon gehörig betekent.<ref>[http://www.census.gov/statab/www/sa04aian.pdf Statistical Abstract of the United States 2004–2005]</ref> Spraaklich verwandt sünd de Stammen vun de [[Absarokee]], [[Hidatsa]], [[Iowa (Volk)|Iowa]], [[Kansa]], [[Mandan (Volk)|Mandan]], [[Missouri (Volk)|Missouri]], [[Omaha (Volk)|Omaha]], [[Osage]], [[Oto (Volk)|Oto]], [[Ponca]], [[Quapaw]] un [[Ho-Chunk]] (Winnebago). == Naam == De Beteknung Sioux is en kolonialfranzöösch Körtform vun de Naam „Nadouessioux“ (lütt Kruppdeerten), de sienersiets en franzöösch Schrievwies för dat [[Algonkin-Spraaken|Algonkinwoort]] „Natowessiw“, Plural „Natowessiwak“ is. Ut dit Schimpwoort leit sück „Nadowe-is-iw-ug“ af, wat „se sünd de minn Fiende“ bedüüd. Sioux is de eenzig Beteknung för all söben disse Grupp torekend Stammen. Dat [[Lexem]] „Sioux“ is en afwertend Betekung vun de [[Anishinabe]] för en Antall vun Indianerstammen vun de Dakota-/Lakotagrupp un spraaklich verwandt Stammen, all tosommen Fiende vun de Anishinabe. Allerdings hebbt eenig Wetenschapler dorup henwiest, dat mit Rücksicht up de Proto-Algonkin-Terminologie dat Lexem ok umdüüt weern kann as „Spreker vun en frömden Spraak“. Dorgegen wiesen anner Spraakwetenschapler dorup hen, dat dat dörgahnds begäng weer, vun sien Feinde as „Slangen“ (also Kruupdeerten) to snacken. Dat is ok de Grund, weshalb de [[Shoshone]] as „Slangenindianer“ betekent wurrn. En anner Problem vun de Umdüüden vun den Begreep liggt dorin, dat dat Proto-Algonkin lediglich en rekonstrueert Spraak is, de för Dusende von Johren spraken wurrn is. == Kultur un Levenswies == [[Bild:Sioux-Womendress.jpg|duum|Fronslüüd-Kleedasch vun de Sioux]] [[Bild:Sioux-Baby sling.jpg|duum|Babydraag vun de Sioux]] De Sioux hebbt sück völ kulturell Markmalen mit anner Plainsindianer deelt. Se levten in [[Tipi]]s, en Woort ut de Siouxspraak. De Mannlüüd kreegen mehr Ansehn dör moodig Taten in en Krieg. Dat Erbeuten vun Peer un [[Skalp]]s bi en Överfall up Feinde weer en Bewies för Moot un Tapferkeit. Kriegsführung un övernatüürlich Dinge wurrn eng mitnanner verknütt, so dat man in mystisch Visionen wahrnommen Gestalten up de Kriegsschiller malen dee, um de Dräger vör deren Feinde to schuulen. De Sioux hebbt en sorgfältig utarbeit Form vun den Sünndanz utarbeit, de se Hööftling-Stammes-Fest (chief tribal festival) nömmt hebbt. Hör religiöös System keen veer Mächte, de över dat Universum herrschten, un de wedderum in veer Hierachien ünnerdeelt weern. De Büffelgestalt harr ok en wichtigen Platz in hör Religion. Bi de [[Lakota|Teton]] weer de Boor de wichtigst Figur; wenn en Boor in en Vision mit vörkommen dee, wurr dat as Heilkraft ansehn. De Santee Sioux hebbt eb zeremoniell Boorenjagd veranstalt, um Schuul för hör Krieger to winnen, bevör se in en Kriegstoog trecken dee. Sioux-Fruen weern geschickt bi Handarbeiten mit Stiekelswienbössels, un Perlenstickereen, de geometrisch Muster harrn. Polizeifunktschonen wurrn vun militärisch Sellschapen utöövt, deren wichtigst Upgaav de Överwachung vun de Büffeljagden weer. Anner Sellschapen deen sück um den Danz un dat Schamanendom kümmern, aber dat geev ok Fruensellschapen. === Johrestieden un hör Tätigkeiten === De Maanden vun en Johr wurrn nah de wichtigst Tätigkeiten un nah dem wat passeeren dee, betekent. De Sömmermaanden droogen Naams vun de riepend Früchte, as „Maand vun de Eerdbeer“ (Mai), „Maand vun de riep Felsbirnen“ (Juni), „Maand vun de riep Kassen“ (Juli) un „Maand vun de riep Pluum“ (August), de vun de Sioux arnt wurrn. Eenig Maand wurrn nah Erscheinungen ut de Johrestiet betekent, so de „Maand vun de geel Blööt“ (September) un de „Maand vun de fallend Blööt“ (Oktober). De November weer den „Maand vun hoorlos Kalver“, weil in dissen Maand de slacht wurrn un deren [[Embryo]]s noch kien Hoor harrn. De Wintermaanden wurrn „Maand vun den Fröst in’t Tipi“ (Dezember) un „Maand, in de de Bööm platzen“ (Januar) nömmt. „De Maand vun de entzündt Oogen“ betruck sück up de Schneeblindheit, ünner de völ in‘ Februar lieden deen. März weer de „Maand in de de Saat sprött“ un de April, de Johresanfang, weer de „Maand vun de Gebort vun de Kalver“. In’t Fröhjohr deen de Familiengruppen dat Hööftlaager, um Fleesch un Nehren to sammeln. Wohrschienlich harrn de Sioux in disse Tiet en groot Angebot an Rootwild, Wapitis, Antilopen un Bisons. In de Fröhjahrsmaanden hebbt se den Saft vun den Eschenahorn anzappt, um Sirup to maken. In de warmer Maanden betrucken eenig Siouxstammen Wigwams ut Boomschill. De Tipis wurrn bi disse Gelegenheit mit frischen Huuten betrucken oder utbetert. To’n Anfang vun den Sömmer wurrn de Huuten röökert u nto [[Leggins]] oder [[Mokassin]]s verarbeit. In‘ Mai oder Juni trucken se in höhger liggend Gelände. Disse Wannerung weer Traditschoon un wurr faken mit en Jagd verbunnen, wenn de Nehren knapp wurr. De gröttste Deel vun den Sömmer wurr dormit verbrocht, Zeremonien to veranstalten, t.B. Visionssöök, kultische Fiern, Stammeswahlen un Feste to Ehren vun de weiblich Tugenden. Hööchpunkt vun de Fiern weern de Sünndanz. Dornah hett en wählt Grupp över de Aktivitäten in’ Harvst entschedd. An‘ Enn‘ vun den Sömmer wurrn Harvstjagden organiseert, de se „Tates“ nömmt hebbt. De Harvst weeer en arbeitsriek Tiet för de Fruen, de Beeren un Nööten sammeln deen un dat Fleesch för den Winter dröög maken mussen, um [[Pemmikan]] to bereiten. Wenn de Harvst to Enn‘ gung, trucken de Sioux in vör de Witterung schuult Winterlager. === De Büffeljagd === De Jagd weer Upgaav vun de Mannslüüd. In de Prärie un up de Hoochebenen geev dat riesige Bisonherden, aber ok Antilopen, Rootwild, Knien un Stiekelswien an an de Strööms Biber un Anten. Dat de Groot Ebenen beherrschend Deert weer de Büffel. Ofschons archäologische Funde bewiesen, dat dit Deert in Noordamerika wiethen verbreedt weer, beschränk sück sien Levensruum in dat 19. Johrhunnert up de Plains, de vun etwa 60 Millionen Bisons bevölkert weern. De Büffel kann nich good kieken, dorför sünd aber sien Nöös un sien Ohren bannig good. De Indianer mussen sück dorher immer tegen den Wind anslieken. [[Bild:American bison k5680-1.jpg|thumb|Amerikanischer Bison]] [[Bild:Farny 81.jpg|thumb|Sioux-Lager, 1894.]] De fröher ahn Peerd ageerend Indianer vun de Plains hebbt den Bison jagt, indem se de Deerten in Panik versetten. De in wild Flucht wegrönnend Deerten wurrn in en V-Form dwungen un to Klippe dreeven, vun wo se in de Deept störrten deen. An de Stäen wurrn jedes Johr Duusend vun Deerten umbrocht, so völ to glieker Tiet, dat dat nich mögelk weer, dat ganz Fleesch to verbruuken.<ref>Colin Taylor u. a.: ''Indianer, Die Ureinwohner Nordamerikas'', Seite 63. Bertelsmann Club GmbH, Güterloh 1992</ref> Nah Ankunft vun dat Peerd up de Groot Ebenen hebbt de Sioux de Jagd to Peerd kultiveert. Entscheedend för den Jagderfolg weer de Qualität vun dat Peerd. Dat muss utdüernd ween, wiel sülvst en tödlich drapen Bisonbull kunn noch wiet loopen, bevör he tosommenbrook. Dat Peerd muss ok Moot hemm un mit völ Geschick de Höörns vun de Bull utwieken können. So en Peerd wurr vun de Familie besünners behööt un wenn Deeven ut anner Stammen in de Nähe weern, keem dat Peerd ok woll in’t Tipi un de Fruen mussen buten slaapen. To de Bisonjagd weer de Jäger blots mit leedern [[Lennenschurz]] un [[Mokassin]]s bekleidet. As Wapen harr he en körten Lanz oder en Bagen mit etwa 20 markeert Pielen, an de man de Schütten later erkennen kunn. Weer de Jäger dicht genoog bi de utwählt Bison, versööch he, en Stäe achter de letzt Ripp to drapen. Meest weern mindst dree Treffer nötig, um dat Deert to erleggen. De Bisonjagd weer en gefährlich Angelegenheit, bi dat so manch Peerd un Rieder to Dood keemen.<ref>Benjamin Capps: ''Die Indianer.'' Reihe: Der Wilde Westen, Seite 67. Time-Life Books (Netherland) B.V.</ref> De Bison oder Büffel weer för de Sioux vun zentraal Bedüüden un wurr as hillig Deert verehrt. He versöörg de Indianer mit de wichtigst Dingen, de för dat Överleven up de Hoochebenen notwennig weern: Nehren, Ünnerkunft un Kleedasch. Ut de Huut vun Büffelkalver wurrn week Windel för de Neegeborenen maakt. De Huuten vun söss bit acht utwussen Deerten reichen för dat Afdecken vun en Tipi för de gesamte Familie. Buterdem wurr ut Bisonhuut de Sohlen vun Mokassins, Kleedaschstücken, Taschen, de verscheedenst Riems un Bööt. Dat besünners dick Nackenfell hebbt se för dat Herstellen vun Schilden bruukt, ut Pansen wurrn Kookpött un de Sehnen wurrn as Gorn bruukt to’n Bispeel, um de Huuten mitnanner to verbinnen. De Knaken wurrn to Schabern, Messen un Ahlen verarbeit. Ut mit Reemen verbunnen Rierms hebbt de Sioux Schlään herstellten und dat dick Winterfell hulp tegen den kollen Wind up de Plains. Dat Fell deen buterdem to dat Utpolstern vun [[Wiegenbrett]]ern un Küssens. Dat geev Speelmarken ut Knaken, Puppen ut Büffelleer un Speeltüüch ut Hoorn. Ut fravt Büffelhoor entstunnen Verzierungen un Büffelsteerten smückten de Tipis. De Boort vun de Deerten mook Kleedasch un Wapen mui, Höörns un Hoor deenen as Koppsmuck. Ut de Blaas entstunnen Medizinbüüdels un ut de Hoofen un Hodensacken hett man Rasseln för zeremonielle Zwecke fertigt.<ref>Alvin M. Josephy jr.: ''Die Welt der Indianer.'' Seite 243. Frederking & Thaler GmbH, München 1994. ISBN 3-89405-331-3</ref> === Errichtung vun en Tipi === [[Bild:Sioux Tipi by Karl Bodmer 1833.jpg|thumb|Sioux-Tipis, malt vun Karl Bodmer, 1833.]] Dat Tipi, da de Fruen hörrn dee, schuul in‘ Sömmer för Hit tun in‘ Winter tegen Koll un bleev ok bi Storm stahn. De Up- und Afbau vun en Tipi weer Fruenarbeit, wobi twee Fruen meest nich mehr as een Stünn bruuken deen, um dat Tipi uptostellen. Das Tipi bestunn in en Normalfall ut en Övertoog ut afschaabt, mit Sehnen tosommenneiht Bisonhuuten, de över en Stangengerüst trucken wurr. De Sioux hebbt as gerüst en Dreebeen ut besünners kräftig Stangen bruukt, de man baben mit Reems tosommenbunnen hett. Dornah wurrn de restlich Stangen dorgegen lehnt un ok fastbunnen. Schließlich deen de Verbinnen to en Holtplock in dat Binnere as Verankerung tegen Stormböen. De tosommenfalt leern Övertooch wurr mit en Heevstang in Positschoon brocht, över dat Gerüst trucken un an‘ ünneren Rand mit Holtplöck in‘ Grund befestigt. De apen senkrecht Naht wurr mit Holtsticken dicht maakt un ünner hett man en Döörklaap anbrocht. To’n Sluss wurrn twee dünn Stangen buterhalv vun dat Tipi in de Taschen vun de Rookklappen staken, mit de de Rookaftoog de Windrichtung anpasst weern oder ganz dicht maakt wurrn kunn. Dat normale Tipi vun de Sioux harr an‘ Grund en Dörmeter vun etwa fiev Meter un kunn en ganzen Familie upnehmen.<ref>Benjamin Capps: ''Die Indianer.'' Reihe: Der Wilde Westen, Seite 92. Time-Life Books (Netherland) B.V.</ref> == Historie == [[Bild:SIOUX CHIEF.JPG|miniatur|hochkant|links|Paha Ska, een vun de Ölleren ut [[Keystone (South Dakota)|Keystone]] in [[South Dakota|Süüddakota]]. He hörrt to de Oglala Sioux in de [[Pine Ridge Reservation]]. In de Hand hollt he en Freedens- un Früendschapsmedaille vun [[Thomas Jefferson]], [[Elyria (Ohio)|Elyria]] in Ohio, 2001]] [[Bild:Permanent Residence Sioux 1846–1848 Watercolor Painting by Seth Eastman.png|miniatur|Sömmerhuus vun de [[Wahpeton]] (Dakota), 1846.]] Jerome Lalemant beschreev 1642 eerstmalig dat Volk vun de Sioux, de Ackerbau bedreeven und an den [[Bövere See|Böveren See]] Mais un Tabak kultiveeren deen. Hör Dörper weern good befestigt un se befunnen sück ständig in‘ Krieg mit de [[Cree]] un de [[Illinois (Volk)|Illinois]]. De eersten Europäer, de mit Sekerheit toeerst up de eegentlich Sioux drapen sünd, weern Medart Chouart un Pierre Radisson, de 1661 den Stamm vun de [[Ottawa (Volk)|Ottawa]] besöcht hebbt, de wedderum Besöök vun de Sioux harrn. All vöt 1800 stunnen de Sioux up den Hööchpunkt vun hör Macht. Se harrn Peer un spätestens siet 1794 weern se wegen hör Gewehre gefürchtet, as de franzöösch Hannelsmann [[Jean Baptiste Truteau]] (oder Trudeau), de den Mississippi upwärts befohren is un bit in den Süüden vun Dakota reisen dee, berichten dee.<ref>Abraham P. Nasatir: ''Jacques D'Eglise on the Upper Missouri, 1791-1795'', in: The Mississippi Valley Historical Review 14/1 (Juni 1927) 47-56.</ref> Vun all [[Great Plains]]-Stammen weern de Sioux de entscheedenst Gegner vun de witt Indringlinge in hör Land. Mit dat Vörrücken vun de Siedlungsgrenz westlich vun den Mississippi Midden vun dat 19. Johrhunnert hebbt de USA 1851 versöcht, dör den Afsluss vun den eersten [[Verdrag vun Fort Laramie]] mit den Sioux, [[Shoshone]], [[Cheyenne (Volk)|Cheyenne]], [[Arapaho]] un anner westlich Stammen den verwachten Problemen mit de Indianer tovörtokommen. In den Verdrag wurrn de Grenzen för jeden Stamm in de gesamt nöördlich Groot Ebene un de Laag vun de Forts un [[Trail (Weg)|Trails]] binnerhalb vun dat Indianergebiets fastleggt. In de Johren 1851 un 1859 hebbt de Dakota dat meeste vun hör Land in Minnesota upgeven un man hett se denn in en Reservation inwiest, in de se sesshaft wurrn un Landwertschap bedrieven sullen. De Witten hebbt aber der Verdrääg immer weer braken un de witt Siedlungsgrenz gung immer wieder in dat Land rin. Dat führ denn 1862 to en blöödigen [[Sioux-Upstand|Upstand vun de Dakota]] ünner de Führung vun [[Little Crow]]. Nahdem se aber verloren harrn wurrn se ünner Dwang in Reservationen in South Dakota un Nebraska brochtt. [[Bild:Haeuptlinge_sioux_1877.jpg|miniatur|Hööftlinge vun de Sioux, 1877]] Dat Rebeet vun de nomaadschen Teton- un Yankton-Sioux, dat tüschen Missouri in‘ Oosten un de [[Teton Range|Teton Mountains]] in‘ Westen as ok tüschen [[Platte River]] in‘ Süüden un [[Yellowstone River]] in‘ Noorden leeg, wurr in tonehmend Maat vun Witten nah den [[Goldruusch]] van 1849 överrönnd. Disse Siouxstammen weern besünners över den Versöök vun de Regeeren verbittert, en Straat nah Bozeman in Montana (de Powder River Road), dör hör bevörtoogt Jagdrebeeden in de Bighorn Mountains to bauen. De Oglalahööftling [[Red Cloud]] führ 1865 bit 1867 en Feldtoog mit Duusenden vun Sioux-Kriegern, um den Bau vun de Straat to stoppen. An‘ 21. Dezember 1866 weer en Gruppe ünner Hööftling [[High Backbone]] för dat [[Fetterman-Massaker]] verantwoortlich, en Gefecht, bi dat mehr as 80 U.S. Suldaten dicht bi Fort Phil Kearny fangen nommen un umbrocht wurrn. De USA hebbt denn in den tweeten Verdrag vun Fort Laramie in dat Johr 1868 hör Niederlage inrüümt, hebbt up den [[Bozeman Trail]] verzicht un hebbt den Sioux den alleenigen Besitt vun dat Rebeet westlich vun den Missouri in South Dakota tosekert. As in de Midden vun de 70er Johren vun dat 19. Johrhunnert Gold in de Black Hills vun South Dakota funnen wurr, hebbt Duusende vun Goldsöökers sück nich um den tweeten Verdrag vun Fort Laramie kümmert un sünd ok in de Sioux-Reservation indrungen un hebbt dormit 1876 en wiedere Runn vun Feindseligkeiten provozeert. In de [[Slacht an‘ Little Bighorn]] River in‘ Juni 1876 kunn en groot Kontingent vun Sioux un Cheyenne Oberstleutnant [[George A. Custer]] besiegen un sien gesamte Trupp vun över 200 Mann vernichten. Aber dissen spektakulär indiaansch Sieg kunn de Verloop vun den gesamten Krieg nich ännern. Later in dissen Sömmer wurrn 3.000 Sioux an‘ [[Tongue River]] vun de Hööftarmee ünner General [[Alfred A. Terry]] fangen nommen. De Sioux hebbt an‘ 31. Oktober kapituleert. Dornah gung de Mehrheit in hör Reservationen torüch. [[Bild:Dakota-Interment-Pike Island.jpg|miniatur|links|Interneerungslager för 1.600<ref>Corinne L. Monjeau-Marz, ''Dakota Indian Internment at Fort Snelling, 1862–1864'', Prairie Smoke Press 2005, S. 65.</ref> fangen Dakota-Indianer up Pike Island in de [[Minnesota River]] ünnerhalv vun Fort Snelling, Minnesota, 1862]] [[Bild:Execution of 38 Sioux Indians at Mankato Minnesota 1862 (cleaned).jpg|miniatur|Exekution vun 38 Sioux in [[Mankato]], Minnesota, 26. Dezember 1862]] De Hööftlinge [[Sitting Bull]], [[Crazy Horse]] un [[Gall (Indianerhäuptling)|Gall]] hebbt sück aber wiegert, mit hör Gruppen in Reservationen to gahn. Crazy Horse wurr dör Spotted Tail vun General Crook tosekert, dat hüm, wenn he upgeven dee, en eegen Reservat an de Powder River towiest würr. An‘ 5. Mai 1877 führ Crazy Horse sien afkämpt un hungernd Volk nah Fort Robinson, Nebraska, wo sück 800 Indianer ergeven. De Verspreken wurr allerdings nich hollen. Crazy Horse bleev up de Red Cloud Agentur, aber sien Anwesenheit broch Unruh ünner de Sioux un dat Misstroen bi de Witten wuss an. Upgrund vun unbegrünnd Gerüchte – an de hööchstwohrschienlich Red Cloud bedeeligt weer - hett General Crook, vun en Flucht oder sogor vun en Upstand vun Crazy Horses utgahnd, sien Verhaftung anordnt. An‘ 5. September 1877 wurr Crazy Horse vun de Spotted Tail Agency nah Fort Robinson överführt. Crazy Horse harr nich dormit rekent, dat he verhaft un in en Wachhuus steckt weern sull. Bi de Versöök sück de Inhafteerung to weddersetten, hett hüm en Suldat mit en Bajonett in den Ünnerliev, insbeünnere dör de Leever staken. Crazy Horse is noch in de glieker Nacht storven. Sitting Bull harr in‘ November 1876 mit sien Anhänger de Grenze to Kanada überschreeden un dor um Asyl (um en Reservat) nahfraagt. Kanada hett de Flüchtlings anfangs duld. De USA hett aber tonehmend politischen Druck up Kanada utöövt, un so hebbt de Kandiers 1880 all doran sett, de ungebeeden Gasten weer lostowurrn. In‘ Sömmer 1880 düüd sück dat all an, dat de Nehrensmiddel, insbesünnere dat Jagdwild, knapp wurr. De Lakota hungerten un Kanada weer nich willens disse frömd Indianer to ünnerstütten. In‘ Juli 1881 kehr Sitting Bull in de USA torüch. An‘ 19. Juli 1881 kapituleer he mit sien Hunkpapa in Fort Buford. [[Bild:Sioux ghost dance, 1894.ogv|miniatur|links|Geisterdanz vun de Sioux in ''Buffalo Bill's Wild West Show''. De Filmupnahm van 1894 gellt as de öldste, up de noordamerikaansch Indianer to sehn sünd.]] [[Bild:Indian congress wild west show c1901.jpg|miniatur|''Indian Congress'', Indianershow um 1901]] In de Johren 1890 bit 1891 hett sück de religiöös [[Geisterdanz]]-Bewegung, in de de Ankunft vun en Messias, de Rückkehr to dat old nomaadsch Jagdleven un de Weddervereenigung mit de Dooden predigt wurr, verbreet. Se harr bi de Sioux hör Zentrum, de besünners hart ünner de Inschränkungen vun dat Reservationsleven lieden deen. De Regeerenssagenten hebbt glöövt, da de Bewegung den Freeden stören dee un hebbt de Rädelsführer verhaft. Sitting Bull wurr 1890 vun de Indianerpolizei in de Schutzhaft dood schaaten. Dornah hett dat Massaker vun [[Wounded Knee]], bi de völ Mannlüüd, Fruen un Kinner to Dood keemen, in‘ Dezember 1890 en Enn‘ vun den vergeblichen Wedderstand vun de Sioux tegen de witt Vörherrschap sett. 1894 wurr mit den Film ''[[Sioux Ghost Dance]]'' in de [[Black Maria|Black-Maria-Studios]] de eerste Film över dat religiöös Ritual vun den Geisterdanz vun de Sioux dreiht. == Der Stammen vun de Sioux == [[Bild:Keeble's family at MOH ceremony.jpg|thumb|Sioux-Indianer, Familie Keeble.]] De Sioux<ref>[http://www.american-tribes.com/Plains.htm Tribes of the Great Plains]</ref> ünnerdeelen sück in dree Dialekt-Gruppen, den Dakota, Nakota / Nakoda un Lakota (‘Verbündete’, ‘Früenn’) (vun Oost nah West), de sück wedderum in mehrere Stammen ünnerdeelen. De wichtigst sozial un wertschaplich Eenheit bild de Grootfamilie oder ''Tiyospaye'' (ti - ‘dwelling’, ospaye - ‘a small part of the whole’, engelsch: ''extended family''), deut veer bit söben lüttgere Familiensiedlungen oder ''Tiwahe'' (engelsch:. ''family camps'', ''family clusters'') bestunnen. Meestens trucken de enkeld ''Tiwahe'' unafhängig vun‘nanner över de Plains, um up Jagd to gahn oder Wildplanten, Beeren un Wuddels to sammeln. To religiöös Zeremonien, Danzen, Kriegstoogen oder um en grooten Bisonjagd to ünnernehmen, keemen de ''Tiwahe'' weer tosommen un koopereerten as ''Tiyospaye''. Mehrere ''Tiyospaye'' (meestens veer bit söben) hebbt denn en Grupp oder ''Ospaye'''(engelsch: ''band'') bild, de sück mit de anner ''Ospaye'' während den [[Sünndanz|Sun Dance]] as Stamm<ref>de Stamm bestunn wedderum ut veer bit söben Ospaye</ref> versammeln deen un gemeendam as Eenheit de Zeremonien dörführen deen:<ref>[http://www.rosebudsiouxtribe-nsn.gov/about/history1.html Rosebud Sioux Tribe] {{Webarchiv|url=http://www.rosebudsiouxtribe-nsn.gov/about/history1.html |wayback=20100716041305 |text=Rosebud Sioux Tribe |archiv-bot=2026-03-14 08:23:14 InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://reference.findtarget.com/search/Oglala%20Lakota/ Oglala Lakota] {{Webarchiv|url=http://reference.findtarget.com/search/Oglala%20Lakota/ |wayback=20101228165644 |text=Oglala Lakota |archiv-bot=2026-03-14 08:23:14 InternetArchiveBot }}</ref> * [[Dakota (Volk)|Dakota]] (faken tosommenfaatend as '''Santee''' betekent, vun ''Isáŋyáthi'' - ‘Knife Makers’, ''Ööstliche Dakota'') ** Santee *** [[Mdewakanton]] (von ''Bdewákhathuŋwaŋ'' - ‘Dwellers of the Spirit Lake’)<ref>[http://www.accessgenealogy.com/native/tribes/siouan/mdewakantondivisions.htm Mdewakanton divisions] {{Webarchiv|url=http://www.accessgenealogy.com/native/tribes/siouan/mdewakantondivisions.htm |wayback=20130117005418 |text=Mdewakanton divisions |archiv-bot=2026-03-14 08:23:14 InternetArchiveBot }}</ref><ref>hüüd existeeren blots noch de eersten veer Gruppen</ref> **** Kiyuska (‘violators of custom’, ‘rule breakers’, wiel se [[Endogamie|endogam]] innerhalv vun de Grupp heiraaten deen, um hör Bloodlinie rein to hollen) **** Kaposia oder Kapozha **** Pinisha **** Reyata otonwa **** Matantonwan ***** Kheyataotonwe ***** Taoapa **** Wakpaatonwedan ***** Oyateshicha ***** Titonwan oder Tintaotonwe **** Ohanhanska **** Tacanhpisapa **** Anoginajin **** Khemnichan **** Magayuteshni **** Mahpiyamaza **** Mahpiyawichasta **** Khemnichan *** [[Wahpekute]] (von ''Waȟpékhute'' - ‘Shooters Among the Trees’, [[Nomaden|nomadiseerend]] Grupp, daher fehlt de Naamstosatz ''thuŋwaŋ'' oder ''towan'' - ‘Dorf’, ‘Siedler’)<ref>Jessica Dawn Palmer: The Dakota Peoples: A History of the Dakota, Lakota and Nakota Through 1863,Kap. 4</ref> **** Inyan ceyaka atonwan (‘Village at the Rapid’) **** Takapsicaotonwan (‘Those who swell at the Shinny-ground’) **** Wiyaka otina (‘Dwellers on the Sand’) **** Otehi otonwe (‘Village on the Thicket’) **** Wita otina (‘Dwellers in the Island’) **** Wakpa otonwe (‘Village on the River’) **** Can Kaga otina (‘Dwellers in Log’) ** Sisseton[<ref>[http://www.turtletrack.org/Issues01/Co05192001/CO_05192001_Sisseton.htm Sisseton-Wahpeton Sioux Tribe] {{Webarchiv|url=http://www.turtletrack.org/Issues01/Co05192001/CO_05192001_Sisseton.htm |wayback=20120904141653 |text=Sisseton-Wahpeton Sioux Tribe |archiv-bot=2026-03-14 08:23:14 InternetArchiveBot }}</ref> *** [[Sisseton]] (von ''Sisíthuŋwaŋ'' - ‘Dwellers in the Swamps’, ‘Fish Ground Dwellers’, ‘Marsh Dwellers’)<ref>[http://www.accessgenealogy.com/native/tribes/siouan/sissetonhist.htm Sisseton]</ref> **** Wita waziyata otina (‘Dwellers of the Northern Island’) **** Ohdihe **** Basdece sni (‘Those who do not split ''the backbone of the buffalo''’) **** Itokah tina (‘Dwellers at the South’) **** Okahmi otonwe (‘Village at the Bend’) ***** True Okahmi otonwe ***** Canska otina **** Cankute (‘Shooters at tree’) ***** Ti Zaptan (‘Five Lodges’) ***** Okopeya (‘In danger’) **** Manin tina (‘Those who pitched their tents away from the main camp’) **** Keze (‘Barbed ''as a fishhook''’, [[Spott|spöttische]] Beteknung dör Gruppen ut de Nahberschap) **** Kapoza (‘Those who travel with light burdens’) **** Abdowapuskiyapi (‘Dry on their shoulders’) ***** Maka ideya (‘Prairie Fire’) ***** Wanmdiupi duta (‘Red Eagle Feather’) ***** Wanmdi nahoton (‘Sounding Eagle’) *** [[Wahpeton]] (von ''Waȟpéthuŋwaŋ'' - ‘Dwellers Among the Leaves’) **** Inyan ceyaka atonwan (‘Village at the Rapid’) **** Takapsicaotonwan (‘Those who swell at the Shinny-ground’) **** Wiyaka otina (‘Dwellers on the Sand’) **** Otehi otonwe (‘Village on the Thicket’) **** Wita otina (‘Dwellers in the Island’) **** Wakpa otonwe (‘Village on the River’) **** Can Kaga otina (‘Dwellers in Log’) * [[Nakota]] (ok ''Westliche Dakota'' nömmt)<ref>dat is hüüd umstreeden, of de Yankton un Yanktonai tatsächlich to de Nakota to tellen sünd, neeerdings weern se as Westliche Dakota betekent</ref><ref name="NLD">Jan Ullrich: New Lakota Dictionary (Incorporating the Dakota Dialects of Yankton-Yanktonai and Santee-Sisseton), Lakota Language Consortium, 2008, S. 2, ISBN 9761082-9-1</ref> ** [[Yankton (Volk)|Yankton]] (von ''Iháŋktȟuŋwaŋ'', ''Ihanke-towan'' - ‘Village at the End’)<ref>Yankton un Yanktonai wurrd faken as Middlere oder Westlich Dakota oder as Wičhíyena betekent</ref><ref>[http://www.accessgenealogy.com/native/tribes/siouan/yanktonhist.htm Yankton]</ref> *** Chankute *** Chagu *** Wakmuhaoin *** Ihaisdaye *** Wacheunpa *** Ikmun *** Oyateshicha *** Washichunchincha ** [[Yanktonai]] (von ''Iháŋktȟuŋwaŋna'', ''Ihanke-towan-na'' - ‘Little Village at the End’)<ref>[http://amertribes.proboards.com/index.cgi?board=yanktonais&action=display&thread=67 Yanktonai]</ref> *** Upper Yanktonai **** Wazikute (‘Shooters Among the Pines’) **** Takini (‘Improved in condition ''as a lean animal''’) **** Cikcitcena oder Shikshichena (‘Bad ones of different sorts’) **** Bakihon (‘Gash themselves with knifes’) **** Kiyuksa (‘Breaker of the marriage law or custom’) **** Pabaska (''Paksa'', ''Natakaksa'' - ‘to cut off the head’, daher ‘Cuthead’ genannt<ref>nah Informatschonen vun de Standing Rock Sioux Reservation hebbt de Cuthead to de Upper Yanktonai hörrt</ref>, oorsprünglich Sisseton, slooten suck den Lower Yanktonai an, nöördlichst un bedüüdendst Grupp)<ref>The History of the Assiniboine and Sioux Tribes of the Fort Peck Indian Reservation, Montana, 1800-2000, ISBN 978-0-9759196-5-1, Siet 43</ref> **** söbente Grupp (Naam nich överleefert) *** Lower Yanktonai oder Hunkpatina (‘Dwellers at the camp circle entrance’) **** Hunkpatina (auch ''Putetemini'' genannt - ‘Sweat lips’) **** Cuniktceka oder Shungikcheka (‘Common dogs’) **** Takhuha Yuta (‘Eaters of hide scrapings’) **** Sanona oder Sanone (‘Shoots at some white object’) **** Ihasha (‘Red lips’) **** Iteghu (‘Burnt faces’) **** Pteyutecni oder Pteyuteshni (‘Eat no buffalo cows’) ** [[Assiniboine]] (''Nakoda'', ''Nakoda Oyadebi'', ''Stoney'' oder ''Plains Nakoda'' nömmt, hebbt sück Midden vun dat 17. Johrhunnert vun de Wazikute Upper Yanktonai trennt, wurrn dorüm vun de nu feindlich Sioux ''Hooch'' - ‘Rebellen’ nömmt, Verbündete vun de Stoney un [[Cree]]<ref>de Cree hebbt de Assiniboine un Stoney as Asini Pwat-sak - Rocky Mountain Enemies betekent</ref>)<ref>>[http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0000355 The Canadian Encyclopedia Assiniboine]</ref> ** [[Stoney (Volk)|Stoney]] (hebbt sück sülvst ''Nakoda'' oder ''Îyârhe Nakodabi'' - ‘Rocky Mountain Sioux’,nömmt<ref>>[http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0007731 The Canadian Encyclopedia Stoney Nakoda]</ref> ‘Stoney Nakoda’, hebbt sück in dat 18. Johrhunnert vun de Assiniboine, weern erbitterte Feinde vun de Sioux, Verbündete vun de Assiniboine un Cree)<ref>Raymond DeMallie,William Sturtevant: Handbook of North American Indians: Plains, ISBN 978-0-16-050400-6, Siet 596 - 603</ref><ref>[http://www.inewhist.com/whnwp.html Northwest Plains History] {{Webarchiv|url=http://www.inewhist.com/whnwp.html |wayback=20101126093837 |text=Northwest Plains History |archiv-bot=2026-03-25 12:24:38 InternetArchiveBot }}</ref> *** Wood Stoney (''Chan Tonga'' - ‘Big Woods’, nöördlich Grupp) *** Mountain Stoney (''Ye Xa Yabine Nakoda'' oder ''Hebina'' - ‘Mountain People’, süüdlich Grupp) * [[Lakota]] (ok Teton nöömt, von ''Thítȟuŋwaŋ '', ''Titonwan-kin'' - ‘Dwellers of the Plains’) ** Northern Lakota *** [[Hunkpapa]] (von ''Húkpapȟa'' - ‘Camps at the Edge’, ‘End of Entrance’,‘Head of the Camp Circle’, ‘Camps at End of Horns’)<ref>[http://www.standingrocktourism.com/history/chiefView.asp?ID=166 Hunkpapa]</ref> **** Icira (‘Band that separated and went together again’) ***** Tinazipe Sica (‘Bad Bows’) ***** Talonapin (‘Raw Meat Necklace’) ***** Kiglaska (‘Tied in the Middle’) ***** Ceknake Okisela (‘Half Breechcloth’) ***** Siksicela (‘Bad Ones’) **** Canka Ohan (‘Sore-Backs of horses’) ***** True Canka Ohan ***** Ce Ohba (Droopy Penis) ***** Wakan (‘Sacred’) ***** Hunska Canto-Juha (‘Legging Tobacco Pouch’) *** [[Sihasapa]] (von ''Sihásapa'' - ‘Blackfeet’ oder ‘Blackfoot Sioux’, sünd nich mit de Algonkin-[[Blackfoot]] to verwesseln)<ref>[http://www.standingrocktourism.com/history/chiefView.asp?ID=171 Blackfoot Sioux]</ref> **** Sihasapa-Hkcha (‘Real Blackfoot’) **** Kangi-shun Pegnake (‘Crow Feather Hair Ornaments’) **** Glaglahecha (‘Slovenly’ or ‘Untidy’) **** Wazhazha (‘Osage’) **** Hohe (‘Rebellen’ - ‘Assiniboine’) **** Wamnuga Owin (‘Cowrie-Shell Earrings’) ** Central Lakota<ref>[http://lbha.proboards.com/index.cgi?board=Indians&action=print&thread=1491 Minneconjou and San Arc bands]</ref> *** [[Minneconjou]] (von ''Mnikȟówožu'', ''Hokwoju'' - ‘Plants by the Water’) **** Unkche yuta (‘Dung Eaters’) **** Glaglaheca (‘Untidy’, ‘Slovenly’, ‘Shiftless’) **** Shunka yute shni (‘Eat No Dogs’, hebbt sück vun de ''Wanhin Wega'' afspalt) **** Nige Tanka (‘Big Belly’) **** Wakpokinyan (‘Flies Along the River’) **** Inyan ha oin (‘Musselshell Earring’) **** Siksicela oder Shikshichela (‘Bad Ones’, ‘Bad ones of different kinds’) **** Wagleza-oin (‘Gartersnake Earring’) **** Wanhin Wega (‘Broken Arrow’, die ''Shunka yute shni'' und ''Oóhenuŋpa'' spalteten sich ca. 1840 ab, letztere wurden unabhängig) *** [[Itazipco]] (von ''Itázipčho'', ''Itazipcola'', ''Hazipco'' - ‘Those who hunt without bows’, franz. [[Sans Arc]]) **** Itazipco-hca (‘Real Itazipco’) **** Mini sala (‘Red Water’) **** Sina luta oin oder Shinalutaoin (‘Red Cloth Earring’) **** Woluta yuta (‘Eat dried venison from the hindquarter’, ‘Ham Eaters’) **** Maz pegnaka (‘Wear Metal Hair Ornament’) **** Tatanka Cesli oder Tatankachesli (‘Dung of a buffalo bull’) **** Siksicela oder Shikshichela (‘Bad Ones’, ‘Bad ones of different kinds’) **** Tiyopa Canupa oder Tiyopaoshanunpa (‘Smokes at the Entrance’) *** [[Two Kettles]] (vun ''Oóhenuŋpa'', ''Oohenonpa'' - ‘Two Boiling’, einst ''Wanhin Wega-Minneconjou'', ab ca. 1840 selbständig)<ref>[http://amertribes.proboards.com/index.cgi?board=twokettle1&action=display&thread=221 Two Kettles]</ref> **** Wanuwaktenula (‘Killed Accidentally’) **** Sunka-yutesni (‘Eat No Dogs’) **** Minisa-la (‘Red Water’, ursprünglich ''Itázipčho'') **** Oiglapta (‘Take All That Is Left’) ** Southern Lakota *** [[Brulé]] (von ''Sičháŋǧu'', ''Sicangu'' - ‘Burnt Thighs’)<ref>[http://www.lbst.org/ Lower Brule] {{Webarchiv|url=http://www.lbst.org/ |wayback=20150502042403 |text=Lower Brule |archiv-bot=2026-03-14 08:23:14 InternetArchiveBot }}</ref> **** Upper Brulé (''Heyata Wicasa Oyate'') **** Lower Brulé (''Kul Wicasa Oyate'') **** Brulé of the Platte *** [[Oglala Lakota|Oglala]] (‘Scatter Their Own’)<ref>[http://reference.findtarget.com/search/Oglala%20Lakota/ Oglala Lakota] {{Webarchiv|url=http://reference.findtarget.com/search/Oglala%20Lakota/ |wayback=20101228165644 |text=Oglala Lakota |archiv-bot=2026-03-14 08:23:14 InternetArchiveBot }}</ref> **** Oyúȟpe Thiyóšpaye ***** True Oyúȟpe (''Oyúȟpe'' - ‘Broken Off’, führend Gruppe) ***** Wakȟáŋ (‘Holy’) ***** Makȟáiču **** Oglála Thiyóšpaye ***** True Oglála ***** Čhaŋkȟahuȟaŋ ***** Hokayuta ***** Húŋkpathila ***** Itéšiča (‘Bad Face’) ***** Payabya (‘Shove Aside’) ***** Waglúȟe **** Khiyáksa Thiyóšpaye ***** True Khiyáksa ***** Kuinyan ***** Tȟaphíšleča (‘Spleen’, ‘Melt’) == De Oceti Sakowin == Oorsprünglich hebbt söben Stammen vun de Sioux en Allianz bild, de se '''Oceti Sakowin''' oder ''Očhéthi Šakówiŋ''<ref>[http://lakotapeopleslawproject.org/seven-council-fires-campaign/history-of-the-council-fires/ History of the Council Fires] {{Webarchiv|url=http://lakotapeopleslawproject.org/seven-council-fires-campaign/history-of-the-council-fires/ |wayback=20100225150825 |text=History of the Council Fires |archiv-bot=2026-03-14 08:23:14 InternetArchiveBot }}</ref> (‘Dat Füer vun de söben Stammen’, ‘De söben Raatsfüer’) nömmt hebbt. To de Oceti Sakowin hebbt hörrt: * Mdewakanton (Bdewákaŋthuŋwaŋ) * Wahpekute (Waȟpékhute) * Sisseton (Sisíthuŋwaŋ) * Wahpeton (Waȟpéthuŋwaŋ) * Yankton (Iháŋkthuŋwaŋ) * Yanktonai (Iháŋkthuŋwaŋna) * Teton (Thítȟuŋwaŋ) oder Lakota De ''Mdewakanton'' weern bit to de Upstand vun de [[Dakota (Volk)|Ööstlich Dakota]] 1862 in Minnesota de führende Stamm vun de ''Očhéthi Šakówiŋ'', mussen aber as Folg vun de Niederlaag, bi de se grooten Verlust an Minschen un Kampkraft harrn, hör Stellung in de Allianz an de gröttste Grupp vun de Teton, den Oglala, aftreden. == Enkeld Nahwiesen == <references/> ==Kiek ok bi== * [[List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent]]. == Literatur == * Raymond J. DeMallie (rgv.): ''[[Handbook of North American Indians]].'' Bd. 13: Plains. Smithsonian Institution Press, Washington D.C. 2001. ISBN 0-16-050400-7 * Royal B Hassrick: ''Das Buch der Sioux'', Eugen Diederichs Verlag, Köln 1982, Weltbild Verlag, Augsburg, 1992. ISBN 3-89350-353-6 * George E. Hyde: ''Histoire des Sioux: Le peuple de Red Cloud''. Drei Bände, Éditions du Rocher, 1996 * Jessica Dawn Palmer: ''The Dakota peoples: a history of the Dakota, Lakota and Nakota through 1863'', Mcfarland & Co Inc. 2008, ISBN 978-0-7864-3177-9 == Weblenken == {{Commons|Sioux|Sioux}} * [https://web.archive.org/web/20070202033031/http://www.dakotablues.nl/ Dakota Blues: The history of the Great Sioux Nation] (engelsch) * [http://www.indianerwww.de/indian/dakota.htm Indianerwww: Sioux] * [https://web.archive.org/web/20080723105545/http://www.dakotaculture.com/wiki/ Dakota Language and Culture Encyclopedia] [[Kategorie:Indianer]] [[Kategorie:USA]] nxpp2xuh9bxs8sxh60vgkwrs6obb1mw 0 43111 1061873 1057004 2026-04-05T16:58:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061873 wikitext text/x-wiki {{Infobox Element |NUMMER=93 |SYMBOL=Np |NAAM=Neptunium |LINKS=[[Uran|U]] |RECHTS=[[Plutonium|Pu]] |BAVEN=[[Promethium|Pm]] |ÜNNEN=nix |SERIE=Actinoid |UTSEHN=sülvern |ATOMMASS=237,0482 |EKONFIG=<nowiki>[</nowiki>[[Radon|Rn]]<nowiki>]</nowiki>5f⁴6d¹7s² |EperSCHAAL=2, 8, 18, 32, 22, 9, 2 |PHAAS=fast |DICHT=20,45 |DICHTBI=RT |SMÖLTPUNKT=912 |SMÖLTPUNKTDRUCK= |KAAKPUNKT=4175 |TPUNKTTEMP= |TPUNKTDRUCK= |KPUNKTTEMP= |KPUNKTDRUCK= |KRISTALL=orthorhombsch (α-Np) |ION_ENERGIE1=604,5 |ION_ENERGIE2= |ATOMRADIUS=155 |ISOTOPEN= {{Infobox Element/Isotop|STABIL=Nee|MT=235 |VN=nee |HT=396,1 [[Dag|d]] |VO=α |VE=5,192 |PMT=231 |P=[[Protactinium|Pa]] |VO2=ε |VE2=0,124 |PMT2=235 |P2=[[Uran|U]] |SYMBOL=Np |NUMMER=93 }} {{Infobox Element/Isotop|STABIL=Nee|MT=236 |VN=nee |HT=1,54 · 10⁵ [[Johr|a]] |VO=ε |VE=0,940 |PMT=236 |P=[[Uran|U]] |VO2=β |VE2=0,490 |PMT2=236 |P2=[[Plutonium|Pu]] |VO3=α |VE3=5,020 |PMT3=232 |P3=[[Protactinium|Pa]] |SYMBOL=Np |NUMMER=93 }} {{Infobox Element/Isotop|STABIL=Nee|MT=237 |VN=nee |HT=2,144 · 10⁶ [[Johr|a]] |VO=α |VE=4,959 |PMT=233 |P=[[Protactinium|Pa]] |SYMBOL=Np |NUMMER=93 }} {{Infobox Element/Isotop|STABIL=Nee|MT=238 |VN=nee |HT=2,117 [[Dag|d]] |VO=β |VE= |PMT=238 |P=[[Plutonium|Pu]] |SYMBOL=Np |NUMMER=93 }} {{Infobox Element/Isotop|STABIL=Nee|MT=239 |VN=nee |HT=2,355 [[Dag|d]] |VO=β |VE= |PMT=239 |P=[[Plutonium|Pu]] |SYMBOL=Np |NUMMER=93 }} }} '''Neptunium''' is en [[cheemsch Element]] mit dat [[Atomteken]] '''Np''' un de [[Atomtall]] 93. Dorbi hannelt sik dat üm en [[Swoormetall]], dat [[gift]]ig un [[radioaktiv]] is, un in’t [[Periodensystem]] to de Grupp vun de [[Actinoid]]en höört. Neptunium is dat eerste [[Transuran]], also dat eerste Element achter dat Uran, de in de Natur – afsehn vun Plutoniumsporen, de eerst na Inföhren vun den Begreep opdeckt weern – nich vörkamt. De Naam is ut dat Sünnsystem afleidt, woneem de Planeten [[Uranus (Planet)|Uranus]], [[Neptun (Planet)|Neptun]] un [[Pluto (Dwargplanet)|Pluto]] openanner folgt, jüst so as in’t Periodensystem de Elementen [[Uran]], Neptunium un [[Plutonium]]. == Historie == In’n Mai 1934 hett sik [[Ida Noddac-Tacke|Ida Noddack]] to de Lücken in’t Periodensystem vun de Elementen utlaten, de dat dormols noch geven het. An’t Enn vun ehr Arbeit schreev se wieter över de Mööglichkeit vun Transuranen<ref>Ida Noddack: „Das Periodische System der Elemente und seine Lücken“, in: ''[[Angewandte Chemie]]'', 1934, ''47''&nbsp;(20), S.&nbsp;301–305; DOI: 10.1002/ange.19340472002.</ref>. Wenige Weken later hett [[Enrico Fermi]] to dit Thema dree Arbeiten publizeert<ref>E. Fermi: „Radioactivity Induced by Neutron Bombardment“, in: ''[[Nature]]'', 1934, ''133'', S.&nbsp;757–757; DOI: 10.1038/133757a0.</ref><ref>E. Fermi: „Element No. 93“, in: ''[[Nature]]'', 1934, ''133'', S.&nbsp;863–864; DOI: 10.1038/133863e0.</ref><ref>E. Fermi: „Possible Production of Elements of Atomic Number Higher than 92“, in: ''[[Nature]]'', 1934, ''133'', S.&nbsp;898–899; DOI: 10.1038/133898a0.</ref>. In’n November 1934 hett sik Noddack kritisch mit de vörgeevliche Opdecken vun’t Element 93 vun Fermi utenannersett. In ehr Afhanneln hett se ünner annern de Opdecken vun de [[neutroneninduzeert Karnsplitten]] vörweg nahmen. Se segg, dat dat mööglich weer, dat swore Karns in verschedene grote Stücken verfallt, wenn se mit Neutronen beschaten warrt. Disse Brookstücken weer denn woll [[Isotop]]en vun bekannte Elementen, aver keen Navers vun de bestrahlten Elementen<ref>Ida Noddack: „Über das Element 93“, in: ''[[Angewandte Chemie]]'', 1934, ''47''&nbsp;(37), S.&nbsp;653–655; DOI: 10.1002/ange.19340473707</ref>. Dat radioaktive Element Neptunium is 1940 to’n eersten mol dör [[Edwin Mattison McMillan|E.&nbsp;M.&nbsp;McMillan]] un [[Philip Hauge Abelson|P.&nbsp;H.&nbsp;Abelson]] bi’t Bescheten vun Uran mit [[Neutron]]en synthetiseert worrn<ref name="EL93">E. McMillan, P. H. Abelson: „Radioactive Element 93“, in: ''[[Physical Review]]'', 1940, ''57'', S.&nbsp;1185–1186; DOI: 10.1103/PhysRev.57.1185.2.</ref><ref>„Neue Elemente“, in: ''[[Angewandte Chemie]]'', 1947, ''59''&nbsp;(2), S.&nbsp;61–61.</ref><ref>A. B. Garrett: „The Chemistry of Elements 93, 94, 95 and 96 (Neptunium, Plutonium, Americium and Curium)“, in: ''[[The Ohio Journal of Science]]'', 1947, ''XLVII''&nbsp;(3), S.&nbsp;103–106; [https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/1811/5752/1/V47N03_103.pdf PDF].</ref>. :<math>\mathrm{^{238}_{\ 92}U\ +\ ^{1}_{0}n\ \longrightarrow \ ^{239}_{\ 92}U\ \xrightarrow[23 \ min]{\beta^-} \ ^{239}_{\ 93}Np\ \xrightarrow[2,355 \ d]{\beta^-} \ ^{239}_{\ 94}Pu}</math> :Anmarken: De angeven Tieten sünd [[Halfweertstiet]]en. In’t Johr 1942 hebbt [[Arthur Wahl|Arthur C. Wahl]] un [[Glenn T. Seaborg]] dat Neptunium-[[Isotop]] ²³⁷Np opdeckt. Dat entsteiht ut ²³⁷U, wat en [[Betaverfall|β-Strahler]] mit en Halfweertstiet vun ruchweg söven Daag is. Ut ²³⁸U warrt dat dör en (n, 2n)-Vörgang billt. ²³⁷Np is en [[Alphastrahlen|α-Strahler]] mit en Halfweertstiet vun 2,144&nbsp;·&nbsp;10⁶ Johren.<ref>K. Wirtz: „Die neuen Elemente Neptunium, Plutonium, Americium und Curium“, in: ''[[Zeitschrift für Naturforschung]]'', 1946, ''1'', S.&nbsp;543–544.</ref> :<math>\mathrm{^{238}_{\ 92}U\ \xrightarrow[]{(n,\ 2n)} \ ^{237}_{\ 92}U\ \xrightarrow[7 \ d]{\beta^-} \ ^{237}_{\ 93}Np\ \xrightarrow[2,144\ x\ 10^6\ a]{\alpha} \ ^{233}_{\ 92}U}</math> Ut ²³³U, ²³⁵U un ²³⁸U weern 1950 dör Bescheten mit [[Deuteron]]en de Neptunium-Isotopen ²³¹Np, ²³²Np un ²³³Np tüügt<ref>L. B. Magnusson, S. G. Thompson, G. T. Seaborg: „New Isotopes of Neptunium“, in: ''[[Physical Review]]'', 1950, ''78''&nbsp;(4), S.&nbsp;363–372; DOI: 10.1103/PhysRev.78.363</ref>. In’t Johr 1958 weer ut hoochanriekert ²³⁵U dör Bescheten mit Deuteronen de Neptunium-Isotopen ²³⁴Np, ²³⁵Np un ²³⁶Np tüügt<ref>J. E. Gindler, J. R. Huizenga, D. W. Engelkemeir: „Neptunium Isotopes: 234, 235, 236“, in: ''[[Physical Review]]'', 1958, ''109''&nbsp;(4), S.&nbsp;1263–1267; DOI: 10.1103/PhysRev.109.1263</ref>. De 1-Stünnen Neptunium-Aktivität, de vörher dat ²⁴¹Np torekent weer, höört dorgegen to dat Isotop ²⁴⁰Np.<ref>Richard M. Lessler, Maynard C. Michel: „Isotopes Np²⁴⁰ and Np²⁴¹“, in: ''[[Physical Review]]'', 1960, ''118''&nbsp;(1), S.&nbsp;263–264; DOI: 10.1103/PhysRev.118.263</ref> == Winnen un Dorstellen == [[Bild:Np sphere.jpg|duum|En nickelbeschicht Neptunium-Kugel in Halfschalen vun hoochanriekert Uran (swart anlopen)]] === Winnen vun Neptunium-Isotopen === Neptunium entsteiht as „Biprodukt“ bi’t Energiewinnen in [[Karnreakter]]s. Een Tünn verbrukten Karnbrennstoff schall ruchweg 500&nbsp;g Neptunium bargen<ref>Klaus Hoffmann: ''Kann man Gold machen? Gauner, Gaukler und Gelehrte. Aus der Geschichte der chemischen Elemente'', Urania-Verlag, Leipzig, Jena, Berlin, 1979, S. 233</ref>. Neptunium, dat op dissen Weg entstahn is, besteiht meist blots ut dat Isotop ²³⁷Np. Entstahn deit dat ut dat Uran-Isotop ²³⁵U dör dubbelten [[Neutroneninfang]] mit ansluten [[Betaverfall|β-Zerfall]]. :<math>\mathrm{^{235}_{\ 92}U\ +\ ^{1}_{0}n\ \longrightarrow \ ^{236}_{\ 92}U_m\ \xrightarrow[120 \ ns]{} \ ^{236}_{\ 92}U\ +\ \gamma}</math> :<math>\mathrm{^{236}_{\ 92}U\ +\ ^{1}_{0}n\ \longrightarrow \ ^{237}_{\ 92}U\ \xrightarrow[6,75 \ d]{\beta^-} \ ^{237}_{\ 93}Np}</math> === Dorstellen vun elementar Neptunium === Metallsch Neptunium kann dör [[Redukschoon (Chemie)|Redukschoon]] ut sien Verbinnen dorstellt warrn. As eerst is [[Neptunium(III)-fluorid]] mit elementar [[Barium]] oder [[Lithium]] bi 1200&nbsp;°C to’n reageeren bröcht worrn: :<math>\mathrm{2\ NpF_3\ +\ 3\ Ba\ \longrightarrow \ 2\ Np\ +\ 3\ BaF_2}</math> == Egenschoppen == === physikaalsch === Neptinium is en Metall mit en sülvern Utsehn, dat cheemsch reaktiv is un in tomindst dree verschedene [[Modifikatschoon (Geologie)|Modifikatschonen]] vörkummt<ref>Harry H. Binder: ''Lexikon der chemischen Elemente'', S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3, S.&nbsp;413–419.</ref>: :{| class="Tabell" |+Modifikatschonen bi Atmosphärendruck |--class="hintergrundfarbe6" ! [[Phaas (Materie)|Phasenbeteken]] ! bestännig Temperaturrebeet ! Dicht (Temperatur) ! [[Kristallsystem]] |----- | α-Np | | 20,25&nbsp;g/cm³ (20&nbsp;°C) | [[Orthorhombsch Kristallsystem|orthorhombsch]] |----- | β-Np | över 280&nbsp;°C | 19,36&nbsp;g/cm³ (313&nbsp;°C) | [[Tetragonal Kristallsystem|tetragonal]] |----- | γ-Np | över 577&nbsp;°C | 18,0&nbsp;g/cm³ (600&nbsp;°C) | [[Kuubsch Kristallsystem|kuubsch]] |} === cheemsch === Neptunium bill en Reeg vu Verbinnen, in de dat in de [[Oxidatschoonsstoop|Oxidatschoonsstopen]] +3 bit +7 hebben kann. Tosamen mit Plutonium billt Neptunium dormit de höchste Oxidatschoonsstoop vun all Actinoiden. In waterige Lösen hebbt de Neptinium-[[Ion]]en tyypsche Klören: so is Np³⁺ purpurvigelett, Np⁴⁺ geelgröön, Np^VO₂⁺ gröön, Np^VIO₂²⁺ rosaroot un Np^VIIO₂³⁺ deepgröön<ref name="HOWI_1956">Arnold F. Holleman, Nils Wiberg: ''Lehrbuch der Anorganischen Chemie'', 102. Oplaag, de Gruyter, Berlin 2007, ISBN 978-3-11-017770-1, S.&nbsp;1956.</ref>. === bioloogsch === En bioloogsche Funkschoon is vun’t Neptunium nich bekannt<ref>[http://umbbd.msi.umn.edu/periodic/elements/np.html The Biochemical Periodic Tables – Neptunium] {{Webarchiv|url=http://umbbd.msi.umn.edu/periodic/elements/np.html |wayback=20100620032501 |text=The Biochemical Periodic Tables – Neptunium |archiv-bot=2026-03-14 06:31:13 InternetArchiveBot }}</ref>, as dat ok to vermoden is bi en Elemente, dat in de Natur nich vörkummt. Anaerobe Mikroorganismen künnt mit Mn(II/III)- un Fe(II)-Spezies Np(V) to Np(IV) reduzeeren.<ref>J. E. Banaszak, S. M. Webb, B. E. Rittmann, J.-F. Gaillard, D. T. Reed: „Fate of Neptunium in an anaerobic, methanogenic microcosm“, in: ''[[Mat Res Soc Symp Proc.]]'', 1999, ''556'', S.&nbsp;1141–1149; [http://www.osti.gov/bridge/servlets/purl/10874-qfGa2E/webviewable/10874.pdf PDF]</ref>. Bito weern de Fakters ünnersöcht, de de [[Biosorpschoon]]<ref>T. Sasaki, T. Kauri, A. Kudo: „Effect of pH and Temperature on the Sorption of Np and Pa to mixed anaerobic bacteria“, in: ''Appl. Radiat. Isot.'', 2001, ''55''&nbsp;(4), S.&nbsp;427–431; PMID 11545492.</ref><ref>W. Songkasiri, D. T. Reed, B. E. Rittmann: „Bio-sorption of Neptunium(V) by Pseudomonas Fluroescens“, in: ''Radiochimica Acta'', 2002, ''90'', S.&nbsp;785–789.</ref> un [[Bioakkumulatschoon]]<ref>A. J. Francis, J. B. Fillow, C. J. Dodge, M. Dunn, K. Mantione, B. A. Strietelmeier, M. E. Pansoy-Hjelvik, H. W. Papenguth: „Role of Bacteria as Biocolloids in the Transport of Actinides from a Deep Underground Radioactive Waste Repository“, in: ''Radiochimica Acta'', 1998, ''82'', S.&nbsp;347–354; [http://www.osti.gov/energycitations/product.biblio.jsp?osti_id=2439 Abstract und PDF-Download].</ref> vun’t Neptunium dör Bakterien beinflussen doot. == Isotopen == Vun’t Neptunium sünd aktuell twintig [[Isotop]]en un fief [[Isomer (Karnphysik)|Karnisomeren]] bekannt. De längste Halfweertstiet hett dorbi dat ²³⁷Np mit 2,144 Mio. Johren, folgt vun ²³⁶Np mit 154.000 Johren un ²³⁵Np mit 396,1 Daag. De annern Isomeren un Isotopen hebbt Halfweertstieten twüschen 45 Nanosekunnen un 4,4 Daag. * '''²³⁵Np''' verfallt to 99,99740 % dör [[Elektroneninfang]] to Uran ²³⁵U un in de annern 0,00260 % dör [[Alphaverfall]] to Protactinium ²³¹Pa, dat sik een Stoop achter ²³⁵U op de [[Uran-Actinium-Reeg]] befinnt. * '''²³⁶Np''' maakt in 87,3 % vun all Fäll en Elektroneninfang un wannelt sik dorbi in Uran ²³⁶U. In 12,5 % vun de Fäll warrt dorut Plutonium ²³⁶Pu dör Betaverfall un in de restlichen 0,16 % dörlöpt dat en Alphaverfall un wannelt sik to Protactinium ²³²Pa. Dat Uran ²³⁶U liggt op de [[Thorium-Reeg]] un verfallt mit 23,42 Millionen Johren Halfweertstiet to Thorium ²³²Th. Dat ²³⁶Pu verfallt wieter mit en Halfweertstiet vun 2,858&nbsp;Johren<ref name="nubase">G. Audi, O. Bersillon, J. Blachot, A. H. Wapstra: {{Webarchiv|url=http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf |wayback=20080923135135 |text=„The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties“ |archiv-bot=2026-03-14 06:31:13 InternetArchiveBot }}, in: ''[[Nuclear Physics A]]'', 729, 2003, S.&nbsp;3–128.</ref> dör Alphaverfall to ²³²U, wat dorna mit 68,9 Johren to ²²⁸Th. * '''²³⁷Np''' verfallt dör Alphaverfall to Protactinium ²³³Pa. Dat Neptunium-Isotop is de offizielle Utagngspunkt vun de [[Neptunium-Reeg]], en Verfallskeed, de bi’t Isotop [[Thallium]] ²⁰⁵Tl ophöört. == Splittborkeit == As bi de all Transuranen is ok bi de Neptunium-Isotopen [[Karnsplitten]] mööglich, de dör Neutronen utlöst waart. De Isotopen, de in’n Karn en ungrade Neutronentall hebbt – vun de Isotopen mit grote Halfweertstiet also dat ²³⁶Np – hebbt en groten [[Wirkdweersnitt]] för’t Splitten mit ''thermische'' Neutronen. Bi’t ²³⁶Np liggt de bi 2600&nbsp;[[Barn]]<ref name="Nuklidkarte">G. Pfennig, H. Klewe-Nebenius, W. Seelmann-Eggebert (Rgv.): Karlsruher [[Nuklidkoort|Nuklidkarte]], 6. Opl., korrig. Nadruck 1998.</ref>, dat also licht to splitten geiht. Bi dat in’n Karnbrennstoff anfallen ²³⁷Np bedriggt de dorgegen blots 20 Millibarn<ref name="Nuklidkarte"/>. Man, dat Isotop is dör annere karnphysikaalsche Egenschoppen egent, üm mit dat Splitten dör ''gaue'' Neutronen in’t reine Material en [[Kedenreakschoon (Karnphysik)|Kedenreakschoon]] oprecht to hollen. In’t [[Los Alamos National Laboratory]] is sien [[kritische Masse]] in Experimenten op ruchweg 60&nbsp;kg bestimmt worrn<ref>P. Weiss: Little-studied metal goes critical – Neptunium Nukes?, Science News, 26. Oktober 2002 [http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_17_162/ai_94011322 Fulltext] afropen an’n 5. Dezemeber 2008</ref><ref>Rene G. Sanchez, David J. Loaiza, Robert H. Kimpland, David K. Hayes, Charlene C. Cappiello, William L. Myers, Peter J. Jaegers, Steven D. Clement, Kenneth B. Butterfield: „Criticality of a ²³⁷Np Sphere“, in: ''[[Nuclear science and engineering]]'', 2008, ''158'', S.&nbsp;1–14; {{Webarchiv|url=http://www.typhoon.jaea.go.jp/icnc2003/Proceeding/paper/2.14_107.pdf |wayback=20110722105154 |text=PDF |archiv-bot=2026-03-14 06:31:13 InternetArchiveBot }}.</ref>. Dat heet, ²³⁷Np is en Material, dat för [[Karnwapen]] insett warrn künn<ref>David Albright, Kimberly Kramer: „Neptunium 237 and Americium: World Inventories and Proliferation Concerns“, August 2005; {{Webarchiv|url=http://www.isis-online.org/global_stocks/end2003/np_237_and_americium.pdf |wayback=20090805051020 |text=PDF |archiv-bot=2026-03-14 06:31:13 InternetArchiveBot }}.</ref><ref>Walter Seifritz: Nukleare Sprengkörper – Bedrohung oder Energieversorgung für die Menschheit? Thiemig-Verlag, München, 1984</ref>. == Anwennen == Dat Isotop ²³⁷Np, dat in Karnreakters ut ²³⁵U brööt warrt, kann to’n Winnen vun ²³⁸Pu bruukt warrn, wat in [[Radionuklidbatterie]]n nütt warrt. Dorto warrt dat – tosamen mit lütte Mengden vun annere Neptuniumisotopen – vun afbrennten Karnbrennstoff afscheedt un in [[Brennstaff|Brennstääv]] füllt, de blots Neptunium bargt. De warrt den wedder in Karnreakters insett, woneem se mit Neutronen bestrahlt warrt. Dorbi warrt ut dat ²³⁷Np dat Isotop ²³⁸Pu brööt. :<math>\mathrm{^{237}_{\ 93}Np\ +\ ^{1}_{0}n\ \longrightarrow \ ^{238}_{\ 93}Np\ \xrightarrow[2,117 \ d]{\beta^-} \ ^{238}_{\ 94}Pu}</math> == Verbinnen == [[Bild:Np_ox_st.jpg|duum|hochkant=1.2|Neptunium-Ionen in de Oxidationsstopen +3 bit +7 in waterige Lösen.]] === Oxiden === Oxiden sünd vun’t Neptunium in de Oxidatschoonsstopen +4 bit +6 bekannt:[[Neptunium(IV)-oxid]] (NpO₂), [[Neptunium(V)-oxid]] (Np₂O₅) un [[Neptunium(VI)-oxid]] (NpO₃&nbsp;·&nbsp;H₂O)<ref name="HOWI_1972">Arnold F. Holleman, Nils Wiberg: ''Lehrbuch der Anorganischen Chemie'', 102. Oplaag, de Gruyter, Berlin 2007, ISBN 978-3-11-017770-1, S.&nbsp;1972.</ref>. Neptuniumdioxid (NpO₂) is dat cheemsch bestännigste Oxid vun’t Neptunium un warrt in Brennstääv verwennt. === Halogeniden === För Neptunium sünd Halogeniden in de Oxidatschoonsstopen +3 bit +6 bekannt<ref name="HOWI_1969">Arnold F. Holleman, Nils Wiberg: ''Lehrbuch der Anorganischen Chemie'', 102. Oplaag, de Gruyter, Berlin 2007, ISBN 978-3-11-017770-1, S.&nbsp;1969.</ref>. Verbinnen vun all veer Halogenen [[Fluor]], [[Chlor]], [[Brom]] un [[Jod]] sünd in de Stoop +3 bekannt. In de Oxidatschoonsstoop +6 is sünners dat [[Neptuniumhexafluorid]] (NpF₆) vun gröttere Bedüden. Dat is en orangen Faststoff, de licht flüchtig is un al bi 56&nbsp;°C in’n gasförmigen Tostand wesselt. In disse Egenschop is dat jüst so as dat [[Uranhexafluorid]] un dat [[Plutoniumhexafluorid]] un kann dorüm jüst so ok bi’t Anriekern un bi’t [[Isotopenscheden]] insett warrn. {| class="Tabell" style="text-align:center; font-size:90%" |- | Oxidatschoonstall || F || Cl || Br || I |- | +6 | [[Neptunium(VI)-fluorid]]<br />NpF₆<br />orange | | | |- | +5 | [[Neptunium(V)-fluorid]]<br />NpF₅<br />hellblau | | | |- | +4 | [[Neptunium(IV)-fluorid]]<br />NpF₄<br />gröön | [[Neptunium(IV)-chlorid]]<br />NpCl₄<br />rootbruun | [[Neptunium(IV)-bromid]]<br />NpBr₄<br />düsterroot | |- | +3 | [[Neptunium(III)-fluorid]]<br />NpF₃<br />vigelett | [[Neptunium(III)-chlorid]]<br />NpCl₃<br />gröön | [[Neptunium(III)-bromid]]<br />NpBr₃<br />gröön | [[Neptunium(III)-iodid]]<br />NpI₃<br />vigelett |} === Metallorgaansche Verbinnen === Analog to [[Uranocen]], en [[Organometallverbinnen]] in de Uran vun twee [[Cyclooctatetraen]]-Liganden komplexeert is, sünd solke [[Komplex (Chemie)|Komplexe]] ok vun Neptunium dorstellt worrn<ref>[[Christoph Elschenbroich]]: ''Organometallchemie'', 6. Oplaag, Wiesbaden 2008, ISBN 978-3-8351-0167-8, S.&nbsp;589.</ref>. == Sekerheit == En Inorden na de [[Gefohrstoffverordnung]] gifft dat nich, vun wegen dat dor blots de cheemschen Gefohren binnen staht. De speelt bi Neptunium keen Rull gegenöver de Gefohr, de vun de [[Radioaktivität]] utgeiht. == Literatur == * ''Gmelins Handbuch der anorganischen Chemie'', System Nr. 71, Transurane: ** Deel A 1 II, S.&nbsp;14–17 ** Deel A 2, S.&nbsp;100–118, 180–181, 250–253, 258 ** Deel B 1, S.&nbsp;1–9 ** Deel C, S.&nbsp;2–3, 7–10, 82–83, 92–114, 157–159, 174–175, 189–194, 200–201, 228, 245, 248–249, 251, 272 ** Deel D 1, S.&nbsp;27–30, 37–58, 100–105 * C. Keller: „Die Chemie des Neptuniums“, in: ''Fortschr. chem. Forsch.'', 1969/70, ''13/1'', S.&nbsp;1–124; [http://www.springerlink.com/content/360880618208238x/ Eerste Siet]. * Zenko Yoshida, Stephen G. Johnson, Takaumi Kimura, John R. Krsul: [https://web.archive.org/web/20180117190715/http://radchem.nevada.edu/classes/rdch710/files/neptunium.pdf Neptunium], in: Lester R. Morss, Norman M. Edelstein, Jean Fuger (Rgv.): ''The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements'', Springer, Dordrecht 2006; ISBN 1-4020-3555-1, S.&nbsp;699–812; DOI: 10.1007/1-4020-3598-5_6. * [https://web.archive.org/web/20101130121254/http://radiochemistry.org/periodictable/pdf_books/pdf/rc000031.pdf RADIOCHEMISTRY OF NEPTUNIUM 1974]. * [[Kurt Starke (Chemiker)|Kurt Starke]]: „Zur Frühgeschichte des Neptuniums“, in: ''Isotopes in Environmental and Health Studies'', 1990, ''26''&nbsp;(8), S.&nbsp;349–351; DOI: 10.1080/10256019008624331. == Borns == <references /> == Weblenken == {{Commons|Category:Neptunium|Neptunium}} * Robin Giroux: [http://pubs.acs.org/cen/80th/neptunium.html Neptunium], Chemical & Engineering News, 2003 {{Navigatschoonsliest Periodensystem}} [[Kategorie:Chemisch Element]] ovm97b5p9o81kiykmg6qu9k2zgd331t 0 44491 1061952 1058584 2026-04-06T04:31:29Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061952 wikitext text/x-wiki [[Bild:SyltSat.jpg|duum|right|Satellitenbild vun de Insel Sylt]] [[File:13-09-29-nordfriesisches-wattenmeer-RalfR-05.jpg|thumb|Sylt]] '''Sylt''' (däänsch: ''Sild'', [[freesch]]:''Söl'') is de gröttste [[Noordfreesch Inseln|noordfreesch Insel]]. Se erstreckt sück in Noord-Süüdrichten vör de Noordsee-Küst vun [[Sleswig-Holsteen]]. Bekannt is de nöördlichst düütsch Insel vör allen för hör touristisch bedüüdend Kuröörd [[Westerland]], [[Kampen (Sylt)|Kampen]] un [[Wenningstedt]] as ok för den knapp 40 Kilometer langen Weststrand. Wegen hör exponeert Laag in de [[Noordsee]] kummt dat to stännig Landverlusten bi Stormflooten. Siet 1927 is Sylt över den [[Hindenburgdamm]] mit dat Fastland verbunnen. == Geographie == === Laag === [[Bild:Sylt Rotes Kliff.jpg|thumb|left|Blick up dat [[Root Kliff]] bi Kampen]] Sylt is mit 99,14&nbsp;km² de veertgröttst Insel in Düütschland un dat gröttse düütsch Noordseeeiland. Sylt liggt tüschen 9 un 16&nbsp;Kilometer vör de Küst vun dat Fastland, mit dat se över den 11&nbsp;Kilometer langen Hindenburgdamm verbunnen is. Süüdööstlich vun Sylt liggen de Inseln [[Amrum]] un [[Föhr (Eiland)|Föhr]], nöördlich liggt de däänsch Insel [[Rømø]]. Dicht bi de Noordspitz vun Sylt liggt dat Eiland [[Uthörn]]. De Insel erstreckt sück över 38,0&nbsp;Kilometer in Noord-Süüd-Richten un is in' Noorden, an den [[Königshaben]] bi [[List (Sylt)|List]] blots etwa 320 Meter breet. An hör breedst Stäe, vun [[Westerland]] in' Westen bitto de Nössespitz bi [[Morsum (Sylt)|Morsum]] in' Oosten, meet se 12,6&nbsp;Kilometer. An de West- un Noordwestsiet vun Sylt erstreckt sück en knapp 40 km lang [[Strand|Sandstrand]], to de Oostsiet liggt dat [[Watt]]enmeer, dat to de [[Natschonalpark Sleswig-Holsteensch Wattenmeer]] hörrt un bi leeg Water wietgahnd dröög fallt. De Form vun dat Eiland hett sück in de Loop vun de Tiet stetig verännert, en Prozess, de hüüd noch andüert. De nöördlich un de süüdlich [[Nehrung]]shaak vun de Insel bestaht utslutend blots ut wenig fruchtbor [[Sand]]aflagerungen, wieldes de Middeldeel vun de Insel in dat Rebeet vun de ehmalg Gemeenden Westerland, [[Wenningstedt-Braderup (Sylt)|Wenningstedt]] un [[Sylt-Oost]] up en [[Geest]]karn ruht, de vun See ut in Form vun dat [[Root Kliff]] sichtbor is. De dat Wattenmeer towendt Deel vun den Geestkarn geiht in dat Rebeet vun ehmalg Gemeend Sylt-Oost in relativ fruchtbor [[Marschland]] över. Nah hüüd as seker ansehn Borns is Sylt siet de [[Tweet Marcellusfloot]] van 1362 en Eiland. De hööchste Tip vun de Insel is de so nömmt ''Uwe-Düün'' in Kampen mit 52,5 m över [[Normalnull|NN]]. === Klimatisch Verhältnisse === [[Bild:Klimadiagramm-List (Sylt)-Deutschland-metrisch-deutsch.png|thumb|Klimadiagramm vun List up Sylt]] Up Sylt herrscht en vun den [[Golfstroom]] beeinfloot [[Seeklima]]. De Wintermaanden sünd mit dörsnittlich etwa 2&nbsp;°C en beeten milder as up dat Fastland in de Nahberschop, de Sömmermaanden sünd dorgegen mit dörsnittlich 17&nbsp;°C, liekers dor mehr de Sünn schienen deiht, wat koller. In' Johresdörsnitt hett Sylt jeden Dag 4,4&nbsp;Stünn Sünnschien. Dat Sylt mit 1899&nbsp;Sünnstünnen<ref>{{Webarchiv|url=http://www.westerland.de/fileroot/service/download/Tourismusstatistik2005.pdf |wayback=20090815163342 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }} Westerland/Sylt Tourismus-Statistik 2005, herutgeven vun Tourismus-Service Westerland, Togreep 11. Dezember 2009, pdf-Datei; 320 KB</ref> 2005 rund 180&nbsp;Stünn mehr Sünnenschien harr as de Bundsdörsnitt, liggt an dat gering Relief vun de Küst. Wulken könnt sück nich so gau stauen un wurrd in de Regel dör den konstanten West- oder Noordwestwind verdreven. De Johresmiddeltemperatur liggt bi 8,5&nbsp;°C. De Wind weiht in Johresdörsnitt mit 6,7&nbsp;m/s vörwiegend ut westlich Richtungen. De Johresnedderslagsmenge liggt bi rund 650&nbsp;mm.<ref> [http://www.klimadiagramme.de/Deutschland/list2.html Klimadiagramm mit kumuleert Werten för List (Sylt)]</ref> Aktuell Klima- un Weeerdaten leefern siet 1937 de middlerwiel automatiseert nöördlichst [[Weerstatschoon]] vun den [[Düütsch Weerdeenst|Düütschen Weerdeenst]] up en Düün bi List un eenig Statschonen vun kommerziell Weerbeobachter as [[Meteomedia]], ok in List. === Formung un Bedrohung dör dat Meer === [[Bild:Mejers Sylt.jpg|thumb|Sylt up en Koort vun [[Johannes Mejer]] van 1648. Goot to erkennen sünd de ''Königshaben'' bi List un de hüüd ünnergahn dormalig Karkspelen dorünner de old Kark vun [[Eidum]]]] De Insel Sylt in hör Gestalt van vundaag gifft dat eerst siet etwa veerhunnert Johren. Se entstunn as de [[Geest|Fastlandgeest]] ut [[Oltmoräne]]n un hett dorüm en [[Geschiebemergel]]karn, de hüüd in de Midden un in‘ Westen vun de Insel mit Kliff, Dünen un Sandstrand sichtbor is. Disse Geestkarn is so nah un nah afdragen wurrn, nahdem dat dör den Anstieg vun de Meeresspeegel vör 8000 Johren dor en starken Ströömung entlang vun de steil Inselsockel keem. Dorbi hebbt sück [[Lockersediment|Sedimente]] süüdlich un nöördlich anlagert. De Westkant, de oorsprünglich teihn Kilometer vör de hüüdig Küst leeg, hett sück so immer mehr nah Oosten verlagert, wieldes to glieker Tiet de Insel in‘ Süüden un in‘ Noorden immer langer wurr. Um dissen Geestkarn hett sück nah de [[Iestiet|Iestieden]] Marschland anlagert.<ref>LancewadPlan Schleswig-Holstein Historische Landschaftscharakterisierung Sylt [http://www.lancewadplan.de/default.asp?M=23&SM=29&Schema=#Geologie Geologie]</ref> Woll wurrd Sylt all 1141 as Insel betekent, doch hörr se vör de eersten [[Tweete Marcellusfloot|Groot Mandränke]] 1362 to en vun [[Priel]]en dörtrucken Lanndschap un man kunn dor tominst bi Leegwater mit dröög Fööt vun dat Fastland ut henkommen.<ref>[http://lv-twk.oekosys.tu-berlin.de/project/lv-twk/002-sylt.htm Old Koorten, de den Wannel vun den Umreet vun Sylt wiesen] {{Webarchiv|url=http://lv-twk.oekosys.tu-berlin.de/project/lv-twk/002-sylt.htm |wayback=20110810065509 |text=Old Koorten, de den Wannel vun den Umreet vun Sylt wiesen |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}</ref> Eerst nah disse Floot entwickel sück dör de Bildung vun [[Nehrung]]shaken ut de vun den Meeresströmungen verdriften afdragen Material de gegenwärtig charakteristisch Gestalt. Dorbi weern un sünd besünners de nöördlich un süüdlich Enn‘ vun de groot Ännern ünnerwarfen. So weer Listland in dat 14. Johrhunnert för eenig vun den Rest vun dat Eiland trennt un dör dat Entstahn den vun [[Ellenbagen (Sylt)|Ellenbagen]] is de ''Königshaben'' bi List af de tweet Hälft vun dat 17. Johrhunnert versand.<ref name="Fallstudie">[http://www.iczm.de/geomarab.pdf ''Klimaänderung und Küste – Fallstudie Sylt''] Projekt vun dat Forschungszentrum för marine Geowetenschapen vun de Christian-Albrechts-Universität to Kiel Paläo-Ozeanologie - Deelprojekt: ''Klimabedingte Veränderung der Gestalt der Insel Sylt''</ref> Tosätzlich to de schliekend Landschwund hett de Inwahners in de so nömmt [[Lütt Iestiet]] de Sandfloog belast. De nah Oosten wannernd [[Wannerdüün|Dünen]] hebbt Land un Siedlungen bedroht, weshalb se af dat 18. Johrhunnert dör dat Beplanten mit [[Gewöhnlich Strandhafer|Strandhafer]] befestigt wurrn. Dat harr aber den Nahdeel, dat afbrekend Material immer mehr afdriften dee un de Inselsubstanz wieder afnehm. Af 1870 gifft dat Upteeken vun den jährlichen Küstenrückgang. Dornah verlor Sylt in den Johren 1870 bit 1951 jedes Johr dörsnittlich 0,4&nbsp;Meter in‘ nöördlichen un 0,7&nbsp;Meter in‘ süüdlichen Küstenafsnitt. 1951 bit 1984 wurr dat mehr bit up 0,9 bzw. 1,4&nbsp;Meter, wieldes de Küstenlien an den Inselenn‘ bi [[Hörnum (Sylt)|Hörnum]] un List noch grööteren Ännern utsett is.<ref>''Umweltatlas Wattenmeer - Band I - Nordfriesisches und Dithmarscher Wattenmeer'', hg. v. Landesamt für den Nationalpark Schleswig-Holsteinisches Wattenmeer und dem Umweltbundesamt, Stuttgart 1998, S. 38</ref> Dör swoor Stormflooten in de letzt Johrteinten besteiht für Sylt immer weer de Gefohr, utnannertobreeken, se hett de [[Stormfloot 1962]] Hörnum vörövergahn vun den Rest vun de Insel trennt. Besünners ist dorbi en blots rund 500 Meter breed Schmalstäe süüdlich vun [[Rantum]]. === Küstenschuul === [[Bild:2002-07_Sylt_-_Groyne.jpg|thumb|En Stahlbeton-Buhne bi Westerland]] As [[Küstenschuul|Schutzmaatnahmen]] tegen de stetige [[Erosion (Geologie)|Erosion]] fung man all in dat 19. Johrhunnert mit de Errichtung vun [[Buhne|Holtpahlbuhnen]] an. De wurrn rechtwinklig to de Küst in de See rin baut. Later wurrn se vun Metall- un toletzt vun Stahlbetonbuhnen aflööst. Disse Buwarken harrn aber nich den wünschten Spood, de dör Querströömungen veroorsaakt Erosion to stoppen. De „[[Luv und Lee|Lee]]-Erosion“, also de up de wind- un ströömungsafwendt Siet vun de Buhnen, hett nahhaltig Sandaflagerungen verhinnert. In de 1960er Johren hett man versöcht dör de so nömmt [[Tetrapode]]n, de an de Fööt vun de Buhnen entlang, – ähnlich as de Buhnen – de in‘t Meer rut verleggt wurrn, de Meeresgewalten to stoppen. De tünnenswoor, in Frankriek entwickelt veerföötig Betonelemente weern aber för den Strand vun Sylt to swoor un kunnen de Erosion ok nich uphollen. Vör den Hörnumer Weststrand hett de af Mideen 2005 weer wegnommen.<ref>Vgl. Fallstudie Sylt Teilprojekt „''Strategien und Optionen der Küstenschutzplanung für die Insel Sylt''“{{Webarchiv|url=http://www.auf.uni-rostock.de/uiw/b7/Projekte/iwr_fallstudie_sylt_abschlussbericht.pdf |wayback=20070810121605 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }} S. 52, wo de Vördeelen un de Risiken vun stief Küstenschuulbowarken dorstellt weern.</ref> Siet Anfang vun de 1970er Johren wurrd, as totiet eenzig wirksam Middel gegen de Erosion, Sand vör de Küsten vun de Insel spöölt. [[Baggerschipp|Baggerscheep]], so nömmt ''[[Hopperbagger]]'', nehmen ut en hör speziell towiest Rebeet, dat wiet vör de Küst liggt, Sand in hör Laderuum up. Se fohrt denn dicht an de Küst ran un spööt dör Röhrleitungen en Water-Sand-Gemisch an den Strand. Dör [[Planeerruup]]en wurr de Sand verdeelt. Dorbi sall blots dat bi [[Sturmfloot]]en afdragen, [[Sandvörspöölen|vörspööt Sanddepot]] ersett werrn – de eegentlich natüürlich Küstenlien wurrd somit schuult un de Erosion verlangsamt. Dat köst aber. Jedes Johr bruukt man bit to 10 Million Euro, betallt wurrd dat to Tiet dör Bunds-, Lands- un EU-Middel. Siet 1972 wurr ca. 35,5 Million Kubikmeter Sand vörspöölt un upschütt. Disse Maatnahmen hebbt tosommen bither över 143 Mio. EUR köst, sallen aber nah Bereken vun Forschern recken, um mindst dree Johrteinten gröötere Landverluste to verhinnern, so dat de Nutzen in Hensicht up de Wertschapskraft vun de Insel un de Bedüüden för de strukturswaak Region grötter weer as de Kösten.<ref>Achim Daschkeit, Horst Sterr: ''Klimawandel und Küstenschutz: Hat Sylt eine Zukunft?'', in: Bernhard Glaeser (Hrsg.): ''Küste, Ökologie und Mensch - Integriertes Küstenmanagement als Instrument nachhaltiger Entwicklung'' 2005 {{Webarchiv|url=http://www.sterr.geographie.uni-kiel.de/Daschkeit/downloads/Daschkeit-Sterr-2005-Sylt.pdf |wayback=20091127233718 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }} S. 278</ref> In de Studie ''Klimafolgen für Mensch und Küste am Beispiel der Nordseeinsel Sylt'' van 1995 heet dat: „Hätte Sylt nicht das Image einer attraktiven Ferieninsel, gäbe es den Küstenschutz in der bestehenden Form gewiss nicht.“<ref>[http://www.welt.de/print-welt/article389436/Sylt_zwischen_Natur_und_Profit.html Sylt zwischen Natur und Profit]</ref> As Alternative wurrd dat Verstärken vun en natüürlich [[Riff (Geographie)|Riffs]] vör de Küste diskuteert. En Versöök hatt man in de Johren 1996 un 2003 ünnernommen.<ref>Matthias Bleck: ''Funktionale Bemessung künstlicher Riffe für aktiven und sanften Küstenschutz''{{Webarchiv|url=http://www.stiftung-deutscher-kuestenschutz.de/projects/preistraeger/2004/bleck_kuenstliche_riffe.pdf |wayback=20110719085647 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}</ref> De up däänsch Eilannen spoodriek ''Sanddrainage'' is wegen de Versteilung vun den ünnermeerschen Hang vör Sylt aber woll nich spoodriek.<ref>J. Newig:'' Sand auf Sylt'' [http://www.uni-kiel.de/med-klimatologie/pdftexte/sand.pdf]</ref> [[Bild:Sand_flushing_(Westerland).jpg|thumb|Sandvörspöölen mit Tetrapoden an‘ Weststrand]] Parallel to de Sandvörspöölen hett man an eenig Strandafsnitten dormit anfungen, de baben erwähnt Buhnen, de sück för den Küstenschuul as wietgahnd nutzlos wiest harrn, mit grooten Upwand aftodragen. Dordör wurr denn ok de woll berühmteste Buhne vun de Insel, de ''BUHNE 16'', Naamgeverin vun den glieknaamigen FKK-Strand wegnommen. Eenig Experten meenen aber, dat trotz all disse Maatnahmen, Sylt bit Midden vun dat 21. Johrhunnert erheblich Landverlusten hennehmen moot. De immer wieder gahn [[globale Erwärmung]] würrd to verstärkt Stormaktivität führen, wat erhöhte Landverluste un as eerst Konsequenz den Verlust von t.&nbsp;B. de Versekerborkeit vun Eegendom to Folge hemm kunn. So hett man meeten, dat de Wellenenergie sück nicht mehr as fröher an‘ Vörstrand erschöpft, sonnern hör zerstörerische Wirkung ok up den Strand utwiet. Dat führt to en Sedimentverlust vun rund 1,1&nbsp;Million&nbsp;m³ jedes Johr.<ref name="Fallstudie"/> De Düünrebeden vun de staht ünner Natuurschuul un dröft blots up kenntekend Weeg betreden weern. So nömmt „wild“ Wege leisten de Erosion Vorschub un dröft nich betreden weer. Dor, wo de Vegetation kött paast wurrd un kien Wuddels den Sand fasthollen, wurd he vun Wind un Water afdragen. Da [[Wattenmeer (Noordsee)|Wattenmeer]], ööstlich tüschen Sylt un dat Fastland liggend, is siet 1935 [[Natuurschuull|Natur]]- un [[Sünner Schuulrebeet|Vagelschuulrebeet]] un en Deel vun den [[Nationalpark Schleswig-Holsteinisches Wattenmeer]]. Dat Errichten vun [[Lahnung]]en in‘ Uferberiek vun dat [[Watt (Küst)|Watts]] sall de Sedimentation fördern un de [[Landgewinnung]] deenen. Ok dat Beweeden vun de Dieken un de Heideflächen dör Schaap deent letztlich den Küstenschuul, wiel de Deerten den Bewuchs kört hollen un mit hör Klauen de [[Grasnarbe]] verdichten: So fördern se de Entwicklung vun en kompakteren Diekböverflach, de bi Stormflooten den Wellen weniger Angreepsflach bütt. === Flora un Fauna === [[Bild:Flower dsc05303.jpg|thumb|De as ''Syltrose'' bekann [[Kantüffel-Roos]]]] [[Bild:Sylt02 ellenbogen.jpg|thumb|Heidelandschap an‘ Ellenbagen in‘ Nörden]] De [[Plantenwelt|Flora]] vun de Insel Sylt is präägt vun de oorsprünglich Kargheit vun dat Land. Bit Midden vun dat 19. Johrhunnert weer Sylt en meest boomloos Insel, eerst dör gezielt Upforstungen un Anplantungen entstunnen lütte Wald- und Buschrebeeden. Noch hüüd erkennt man bispeelswies in de Walrebeeden „Friedrichshain“ un „Südwäldchen“ in Westerland de plaanmäßig Anlaag vun de Bewuss; de Bööm staht wietgahnd in een Reeg. Ok de hüüd wiet verbreedt [[Kantüffel-Roos]] (''Rosa rugosa''), up de Insel middlerwiel ok as ''Syltroos'' betekent, is eerst dör Minschenhand up de Insel kommen. Se stammt oorsprünglich ut [[Kamtschatka]]. De genügsame Roos funn up de Insel ideale Levensbedingungen un hett sück gau verbreedt, so dat se hüüd to dat typische Bild vun de Insel tellt. Ut biologisch Sicht wurrd dat Utbreden aber mit Sörg ankeken, wiel se selten un schuulwert heimisch Planten, besünners up de Heideflächen, mehr un mehr to verdrängen droht.<ref name="Braderuper Heide">[http://www.naturschutz-sylt.de/NSG_gebiete_heide.html Naturschutz Sylt Braderuper Heide] {{Webarchiv|url=http://www.naturschutz-sylt.de/NSG_gebiete_heide.html |wayback=20120217012517 |text=Naturschutz Sylt Braderuper Heide |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}</ref> De groot [[Heide (Landschap)|Heideflächen]] up de Wattsiet vun de Insel sünd Levensruum vun völ selten Deerten. De Heideökosysteme beeden en groot Tall vun Leevwesen Platz, de an de extremen Bedingungen (Dröögheit, Warmd, Wind) anpasst sünd: Etwa 2500 Deertenoorten un 150 Plantenoorten kunnen bit jetzt nahwiest wurrn. Vun de Plantenoorten staht 45% up de Rood List.<ref name="Braderuper Heide"/> Beachtlich is de Tall vun 600 verscheeden [[Flinnerken]]soorden, de in de Heideflächen leven, dorünner [[Aglais urticae|Lütt Voss]], [[Gonepteryx rhamni|Zitronen]]- un [[Vanessa cardui|Distelfalter]] as ok [[Inachis io|Dagpfauenoogen]].<ref>[http://www.naturschutz-sylt.de/NSG_gebiete_morsum.html Naturschutz-Sylt.de] {{Webarchiv|url=http://www.naturschutz-sylt.de/NSG_gebiete_morsum.html |wayback=20120217012522 |text=Naturschutz-Sylt.de |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}</ref> De in Düütschland in hör Bestand gefährdet [[Krüüzkröte]] hett in den Düüngördel vun Sylt mit eenig Duusend Individue en vun hör gröttst düütsch Vörkommen. Hör Laichplatzen sünd natt Düündäler un flach, körtlevig Tümpel; as Landlevensrüüm deenen hör vegetationsarm Sandlandschapenn Bedroht is de Oort up Sylt bsünners dör den Straatenverkehr.<ref>[http://www.umweltdaten.landsh.de/nuis/upool/gesamt/amphibien/rl_amphibien.pdf Landesamt für Umwelt und Natur des Landes Schleswig-Holstein (Hrsg.): ''Die Amphibien und Reptilien Schleswig-Holsteins. Rote Liste.'' 3. Fass., Dez. 2003] (PDF online)</ref> [[Ornithologie|Ornithologisch]] Besünnerheiten sünd de völ selten Water- un Küstenvagels, de up dat Eiland hör Bröttrevieren hebbt oder de as Toogvagels blots tietwies up Sylt leven oder rasten. Sylt hett twee beddüdend Vagelbröttrebeden, in‘ Nörden den [[Königshaben]] mit de in hüm liggend Insel [[Uthörn]], as ok dat [[Rantumbecken]] in‘ Süüd-Oosten. Up Sylt brööden ünner annern [[Lachmöwe]]n, [[Küstenseeschwalbe]]n, [[Säbelschnäbler]], [[Rotschenkel]], [[Sturmmöwe]]n, [[Austernfischer]], [[Kiebitz (Oord)|Kiebitze]], [[Brandgans|Brandgöös]] un [[Reiherente]]n. In de Tied von den Vageltoog is Sylt Rastplatz för duusende vun [[Ringelgans|Ringel]]- un Brandgöös, [[Pfeifente|Pfeif]]- un [[Eiderente]]n, as ok för [[Pfuhlschnepfe]]n, [[Knutt]]s, [[Alpenstrandläufer]] un [[Goldregenpfeifer]]. Weniger tallriek besöken [[Sandregenpfeifer]], [[Bekassine]]n, [[Kampfläufer]] as ok wiedere Oorden de Insel.<ref>M. Lohmann, K. Haarmann: ''Vogelparadiese, Band 1 Norddeutschland''. Verlag Paul Parey, ISBN 3-490-16418-0</ref> Bi de [[Landsöögdeert]]en gifft dat kien erheblichen Afwieken tegenöver de banhbert Fastlandrebeeden on Noorddüütschland. Primär sünd [[Feldhase]]n, [[Wildkaninchen|Kaninchen]] un [[Reh]]wild to nennen, de up de Insel ok bejagt wurrn. Nahdem de Insel mit den Iesenbahndamm en Fastlandverbinnen kreegen harr, wurrn ok [[Rotvoss]]en un [[Europäisch Dachs|Dachse]] hier heimisch. Westlich vun Sylt liggt en Kinnerstuuv vun [[Gewöhnlich Swienswal|Swienswalen]]. Dorneben leven in dat Seerebeet vör Sylt un de vörlagert Sandbanken gröötere Populatschonen vun [[Seehund]]en, as ok vun de in düütsch Gewässer relativ selten vörkommen [[Kegelrobbe]]n. Um de Erforschung un den Schuuul vun de bedroht Deerten- un Plantenoorden bemühen sück tallriek Vereens un Verbände, de mit Niederlassungen up Sylt vertreden sünd. Dorto tellen ünner annern dat [[Alfred-Wegener-Institut]], de [[Verein Jordsand]] un de [[Schutzstation Wattenmeer]]. Ok dat [[Umweltbundsamt]] bedrifft en Meet- un Forschungsstäe in de Dünen bi Westerland. == Siedlungsstruktur == Sylt hett 21.190 Inwahner, dorvan leevt 9.072 in Westerland <small>(Stand 12/2007)</small>.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.daeb.de/schleswig-holstein/nordsee/nordfriesland.php |wayback=20080930175248 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}, Orte, Städte, Gemeinden im Landkreis Nordfriesland, Deutschland auf einen Blick, herutgeven vun Sebastian Barzel, Togreep 11.12.2009</ref> In disse Tallen sünd de Besitter vun Tweetwahnungen nich enthollen. De Insel Sylt is in twee Verwaltensrebeeden ünnerdeelt. De nee grünnd [[Gemeend Sylt]] umfaat de ehmals sülvständigen Öört [[Westerland]], [[Sylt-Ost]] un [[Rantum]]. Dat [[Amt Landschap Sylt]] mit Sitt in de Gemeend Sylt verwalt de Inselöört, de nicht o de Gemeend Sylt hörrn. Per Bürgerentscheid in‘ Mai 2008 wurr de Tosommensluss vun de Gemeend [[Sylt-Ost]] mit de Stadt Westerland to’n 1. Januar 2009 beslooten.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.shz.de/lokales/sylter-rundschau/artikeldetails/article/789/westerland-und-sylt-ost-fusionieren-1.html |archive-is=20120919033436 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}, Westerland und Sylt-Ost fusionieren, [[Sylter Rundschau]], Togreep 11.12.2009, Datum: 26.05.2008, Autor:Ulrike Bergmann</ref> Anstreevt wurrd aber vun ünnerscheedlich Interessengruppen en Tosommengahn vun all Inselgemeenden to een Verwaltenseenheit.<ref>http://www.shz.de/lokales/sylter-rundschau/artikeldetails/article/789/der-fahrplan-zur-teilfusion-so-geht-es-jetzt-weiter.html, Der Fahrplan zur Teilfusion: So geht es jetzt weiter, Herutgever [[Sylter Rundschau]] van 27.05.2008, Autor: Ulrike Bergmann, Togreep 11.12.2009</ref> === De Öört langs de Westküst === [[Bild:List Sylt Faehranleger.jpg|thumb|Haben und Fähranleger in List]] Langs de Sylter Westküst liggen söss Öört. De Gemeend [[List (Sylt)|List]] ganz in‘ Nörden vun de Insel un togliek de nöördlichst Gemeend vun Düütschland, hett sück dör hör entfernt Laag to de dormalig Hööftoort Keitung un de lang Togehörigkeiot to [[Däänmark]] en Gröötere Eegenständigkeit bewohrt. An hör Oostsiet liggt de Schutzhaben, vun de neben Utfloogsscheep ok de Fähr „Sylt-Express“ der [[Römö-Sylt-Linie|Rømø-Sylt-Linie]] nah [[Havneby]] up de däänsch Nahberinsel [[Rømø]] verkehrt. [[Wenningstedt-Braderup (Sylt)|Wenningstedt]] hett mit [[Kampen (Sylt)|Kampen]] un Braderup gemeensam de Verwaltensgemeenschap vun de „Noorddörfer“ bild – en fröh interkommunaal Zweckverband up de Insel, vu de hüüd noch de Schoolverband exxisteert. Wenn Kampen vör allen in de 1950er un 1960er Johren as de Prominententreff in Düütschland gull, is Wenningstedt siet över 100 Johren as „Familienbad“ bekannt. Tüschen Kampen un Wenningstedt, up de hooch Geest, steiht siet 1855 de markante 38 Meter hooch swaart-witt [[Lüchttoorn Kampen]]. He is de öldste vun de Insel; ööstlich dorvan liggt dat Natuurschutzrebeet „Braderuper Heide“. Unmittelbor süüdlich vun Wenningstedt fangt dat Siedlungsrebeet vun de Inselmetropole Westerland an. Nahdem de [[Allerhilligenfloot 1436|Allerhilligenfloot]] an‘ 1. November 1436 den Oort [[Eidum]] vullstännig zerstört harr, hebbt de Överlevenden noordööstlich en neen Oort ''Westerland'' grünnd.<ref>Söl'ring: ''Wäästerlön'' oder ''Weesterlön''</ref> Disse Oort wurr 1462 eerstmals oorkundlich erwähnt. 1855 wurr dat [[Seebad]] grünnd, 50 Johr later kreeg Westerland de [[Stadtrecht]]en. 1949 wurr dat den as [[Heilbad]] anerkannt. De Stadt harr‘ Enn‘ 2007 insgeamt 9.072 Inwahner un is hüüd Verwaltenssitt vun de [[Gemeend Sylt]]. Süüdlich vun Westerland löppt de Insel noch as schmaal Nehrungshaken etwa 15 km an en fiktiven Floot-Ebbe-Grenz vör dat Fastland lang, bit se vun de ut dat Wattrebeet ööstlich vun de Süüdhälft vun de Insel herut afloopend Gezeitenstroom, dat ''[[Hörnumdeep|Hörnum-Deep]]'', afsneeden wurrd. Dor liggt de Oort [[Rantum]]. Disse Oort muss, as meest kien anner up Sylt, in de vergangen Johrhunnerten immer gegen de Versandung ankämpen. Nich wenig Hööf un een Kark mussen den dormals noch nich befestigten, sück so nah un nah nah Oosten hen bewegen [[Wannerdüün]]en wieken. Eerst, nahdem man Düüngras ([[Strandhafer)]] anbaut hett, weer de Gefohr vörbi. Disse Nehrungshaken wurrd vör allen dör den vun den Westwind upbauten Dünenwall präägt. Nah Oosten hen kann man vereenzelt schmaal Marschlandstriepen finnen. Hörnum an de Süüdspitz vun dat Eiland gellt as de jüngste Oort; eerst kört nah 1900 wurr he duersam besiedelt. Aber all to fröher Tieden sall de unbesiedelt Süüdspitz vun de Insel as Ünnerschlupp för Fischer un Seeröver deent hemm. Ut disse Tiet sall de noch hüüd bruukt Flurbeteken „Budersand“ stammen; se betekent en mächtig Düün an de Oostsiet vun den Oort, up de fröher „Buden“ – also Hütten – stahn hemm söllt.<ref>so Max Pahl in ''Hörnum. Heimat am Horn - Querschnitt und Streifzüge durch Geschichte, Leben und Landschaft des Nordseebades Hörnum auf Sylt''. Lunden, Verlagsdruckerei Schallhorn, 1983</ref> Vun stännig Sandverlusten is de Süüdspitz vun Sylt, de so nömmt „Odde“, bedrapen; Johr för Johr wurrd groot Deelen vun de Düünlandschap dör Stormflooten un Gezeiten afdragen. Ok Küstenschuulbowarken hebbt up düert nichts brocht, so dat ok in Tokunft dorvan uttogahn is, dat de „Odde“ noch lüttger wurrd. === Sylt-Ost === [[Bild:Tinnumburg.jpg|thumb|Tinnumborg]] De Oosten vun de Insel, [[Sylt-Ost]], weer bitt o de Tosommensluss mit Westerland 2009 kommunalpolitisch en [[Grootgemeend]] mit rund 5.500 Inwahner. Se weer en Tosommensluss vun de ehmalg sülvstännig Dörper vun de so nömmt ''Nössehalfinsel'': [[Tinnum]], [[Archsum]], [[Morsum (Sylt)|Morsum]] mit [[Keitum]] (incl. [[Munkmarsch]]) as Verwaltensmiddelpunkt. De Weeden vun de Marsch prägen bit hüüd dat Landschapsbild un weern över völ Johrhunnerten de Grundlaag för den Broterwerb in disse Dörper. De Siedlungsgrenzen vun Tinnum gaht middlerwiel un meest nicht o marken in dat Siedlungsrebeet vun Westerland över un so profiteert Tinnum vun de unmiddelbor Nähe to de Inselmetropole. De ''[[Tinnumborg]]'', süüdwestlich vun den Oort liggend, is en kreisförmiger [[Wallburg|Wall]] mit en Dörmeter vun 120 Metern un en Hööcht vun 8 Metern. Se wurr etwa in‘ 1. Johrhunnert v. Chr. erricht, vermutlich as heidnisch [[Kultstätte]] oder Wehranlage tegen Angreep vun Minsch un Meer. Up dat Gemeenderebeet vun Tinnum liggt ok de ''[[Flooghaben Sylt]]'' (IATA: GWT), en ehmalig [[Luftwaffe (Bundswehr)|Luftwaffenstüttpunkt]], de blots noch zivil bruukt wurrd. De Naam „Munkmarsch“ sall de Överleefern nah de Bedüüden „Mönchsmarsch“ hemm. Dat hett sück somit bi dat Land (Wiesen) um fruchtbor [[Marsch (Swemmland)|Marschland]] hannelt, dat af ca. 1200 to en (Mönchs-)Kloster - vermutlich een vun de veer Klöster in [[Ribe]] – hörrn dee. Wenig Kilometer nöördlich vun den old Hööftoort Keitum liggend, kreeg de old Buernschap Munkmarsch eerstmalig bedüüden, as de old Keitumer Haben mehr un mehr versanden dee un man Midden vun dat 19. Johrhunnert beslooten dee, den Hööfthaben vun dat Eiland nah Munkmarsch to verleggen. Bit to den Bau vun den Hindenburgdamm weer de Haben vun Munkmarsch de wichtigst Ankunftshaben för de Gasten, de per Postschipp [[Raddamper]] vun de [[Højer|Hoyer]]-Schlüüs (hüüd däänsch) anreisen deen. Wieder nah Westerland gung dat af 1888 mit en Schmalspoorbahn. Haben un Bahn hebbt mit de Fardigstellung vun den Hindenburgdamm 1927 an Bedüüden verloren. De Bahn wurr afbaut un anstäe vun de Fährhaben is dor hüüd en privaat [[Marina (Haben)|Yachthaben]]. [[Bild:Morsum-Kliff.jpg|thumb|Dat [[Morsum-Kliff]]]] Keitum (freesch: ''Kairem'') is en vun de öldst Öört vun de Insel un weer över Johrhunnerten bit to’n Enn‘ vun dat 19. Johrhunnert ok de Hööftoort. Eerst mit Insetten vun den Tourismus Midden vun dat 19. Johrhunnert verlor Keitum so nah un nah sien zentraal Bedüüden. Typisch för Keitum sünd de erhollen old Kapitänshüüs as ok de Straaten in dat Oortszentrum mit völ Bööm. Dat markant Bowark is de old, noordwestlich vun den Oortskarn stahnd St.-Severin-Kark ut dat fröhe 13. Johrhunnert. Wat sonst noch antokieken is, is dat so nömmt ''Altfriesische Haus'' un dat ''Sylter Heimatmuseum''. Beide Museen geeft Inblicke in dat Leven vun de Sylter, bevör de Tourismus upkommen dee. . Da ganz in Oosten vun de Insel liggend Morsum (freesch: ''Muasem'') liggt an de 1,8&nbsp;km langen un bit to 21&nbsp;m hooch Steilküst ''Morsum-Kliff'' in en Heidelandschap. An dat [[Morsum-Kliff]] ''(Bunt Kliff)'' kann de [[Historsch Geologie|geologisch Historie]] vun de Region de letzt fief Million Johren studeert wurrn. . De Nahberoort Archsum is en old freesch Bueroort. He wiest mit de ''Archsum-Borg'' en vun de öldste Siedlungstüüchnissen vun de Insel up. == Vörhistorie un Historie == === Vörhistorie === Vun de jägerisch Oorbevölkerung hett man kien Relikte funnen. In dat [[Neolithikum]] truck dat höhger liggend Gelände buerlich Siedler an, de sück vör den sukzessiv stiegend Meeresspeegel torüchtrucken. In de Bronzetiet weer dat Rebeet dicht besiedelt un de Bevölkerung verhältnismäßig wohlhabend, as ut riek Grafffunnen slooten wurrn kann. Dat Temperaturoptimum nah de Tiedenwennen hett de Siedlungsflach stark minneseert, so dat af etwa 400 n. Chr. dör dat Afwannern vun de [[Angeln (Volk)|Angeln]] meest kien Besiedlung nahtowiesen is. ==== Steentiet ==== [[Bild:Wenningstedt Denghoog (lower entry).jpg|thumb|Denghoog]] Insgesamt sünd up Sylt 47 [[Megalith]]anlagen in Langbetten un Rundhügeln nahwiest, de aber wietgahnd tgahn sünd. Wieldes de Oordolmen fehlt, sünd [[Togang to de Megalithanlagen|gangloos]], wieder makt [[Dolmen]] nöördlich vun Kampen, westlich vun Archsum (Nössemarsch) un ööstlich vun Keitum (de versett [[Harhoog]]) erhollen. Ok [[Polygonaldolmen]] in Rundhügeln un, wat in Düütschland selten ist, in Langbetten sünd nahwiest. Erhollen is en nöördlich vun den Bahnhoff vun Kampen. Zerstört wurr en Bett mit dree Polygonaldolmen dicht bi den Lüüchttorn un een, dat sück in‘ Strumphoog befunn. Deelwies wurrn [[Bronzetiet|bronzetietlich]] Nahbestattungen un [[Iesenziet|iesentietlich]] [[Bestattungsurne|Urnengrääf]] in de Kammern un Hügeln funnen. Ünner den lokalen [[Ganggrab|Ganggräbern]] ragen de [[Denghoog]] vun Wenningstedt un de Merelmerskhoog bi Archsum herut. Dat Graff in‘ Kolkingehoog wurr bi de Stormfloot van 1825 zerstört. Anner an‘ Kliff liggend Anlagen harrn en ähnlich Schicksal oder wurrn verleggt. De neolithischen Siedlungen, insbesünnere up de Archsumer [[Geest]] nahwiest, wurrn bi de Vermarschung vun dat Rebeet överlagert. De Grupp vun lütt Graffhügels, de de [[Schnurkeramik]] totoordnen sünd, stellen de letzt Form vun de steentietlich Monumente dor. Dat Erdgraff vun Tinnum, ut de Grupp vun de Thinghügel, lett eerstmals Betüüg to de lateren Hügelgräver erkennen. Statt [[Findling]]en umgifft en rechteckig Steenrahm en Körperbestattung in‘ Holtsarg. ==== Bronze- un Iesentiet ==== In de [[Bronzetiet]], de in' Nöörden laat insetten dee, entstunnen de groot, riek utstatt [[Grabhügel]], de meest 5&nbsp;m, u.&nbsp;U. aber ok 7&nbsp;m hooch, in fiev groot Gruppen utsehn doht, as wenn se dat Eiland beherrschen. Völ vun disse Denkmäler wurr in de vergangen Johrhunnerten afdragen oder dör Bauen oder Landwertschap platt makt; en vun de seltenen noch erhollen Bronzetietlich Langhügel liggt nöördlich vun Kampen tüschen de runn Krockhoogen. Ok in't Watt ööstlich vun de Insel kann man Siedlungsporen finnen. Ut de [[Iesentiet]] stammt de good erhollen [[Tinnumborg]] un de meest verschwunden Borgen bi Achsum un Rantum. Worto de mal bruukt wurrn sünd, kann man nich mehr faststellen, villicht weern dat Hilligdömer. As Sylt in dat 8. Johrhunnert weer besiedelt wurr, hebbt de nee Siedler de umwallten Platzen för en nee Dörp bruukt, dat aber bald weer upgeven wurr.<ref>Arthur Dähn: ''Ringwälle und Turmhügel. Mittelalterliche Burgen in Schleswig-Holstein'', Husum 2001, S.148-152</ref> De Sporen ut de [[Wikingertiet]] sünd wesentlich unspektakulärer un bestaht ut Fundstäen mit Siedlungsresten un en groot Tall vun [[Tell (Archäologie)|telloordigen]] Wahnhügeln, den [[Warft (Bowark)|Warften]]. === Historie === ==== Naam ==== De Naam ''Sild'' wurr eerstmalig um dat Johr 1141 in dat Schenkungsbook vun dat Kloster [[Odense]] up en Oorkunn erwähnt; un dat [[Waldemar-Eerbook|Eerbook]] vun den däänschen König [[Waldemar II. (Däänmark)|Waldemar II.]] van 1231 find sück de Naam ''Syld'' un in dat Register vun dat [[Domkapitel]] to [[Bisdom Sleswig|Sleswig]] wurrn in’ 14. un 15. Johrhunnert de Naams ''Syld'' un ''Sylt'' bruukt. Dorbi wurr in öllere Schrievwiesen nich immer tüschen ''i'' un ''y'' ünnerscheed. Eerst to Anfang vun dat 19. Johrhunnert hett sück de eenheitlich, noch hüüd gültig Schrievwies dörsett.<ref>[[Wolfgang Laur]], ''Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein'', 2. Aufl., Neumünster, 1992.</ref> Över de Herkunft vun de Naam Sylt gifft dat verscheeden Theorien. De eerste beseggt, dat de Naam mit dat engelsch Woort ''sill'' (düütsch„Schwelle“ aber up plattdüütsch t.B. Döörsüll) oder dat däänsch Woort ''syld'' (olddäänsch: ''syll'' „Schwelle, Fundamentsteen“)<ref>Niels Åge Nielsen: ''Dansk Etymologisk Ordbog'', 1966, 1989</ref> verwandt ween sall. Denn harr dat also de Bedüüden vun düütsch:„Landschwelle“. En anner Verkloren düüd den Naam, as dat [[Oorgermaansche Spraak|oorgermaansch]] *''Selhiþō'' („Robbenoort“), ut *''selha'' („Robben“; däänsch ''sæl'', engelsch. ''seal'') un den Suffix ''-iþō''. Vun den sülvigen Oorsprung weer dornah ok de norweegsch Inselnaam Sild (in den [[Hardangerfjord]]), un verwandt sall dornah ween ok [[Sjælland]].<ref>''Nudansk Ordbog'', Politikens Forlag, Kopenhagen, 1986</ref> Nah en dart Verkloren is de Naam vun dat old däänsch Woort ''sylt'' („[[Soltwischen]]“ oder „[[Brackwater]]“) afleit.<ref>[http://ordnet.dk/ods/opslag?opslag=sylt ''Sylt'', Ordbog over det danske Sprog]</ref> Disse Woortstamm gifft dat in’ skandinaavschen Spraakruum in tallriek Oortbeteken, t.B. in: ''Sylten'' in Noordoost[[jütland]], ''Syltemade'' up [[Fünen]] un ''Syltholm'' up [[Lolland]] bzw. [[Hellesylt]] in [[Norwegen]]. En veerten Ansatz geiht vun den Oorsprung vun den Naam in dat däänsch/skandinaavsch Woort för [[Atlantisch Hering|Hering]], ''Sild'', ut, wiel de Sylter Seefahrer ehemals bannig aktiv den Heringsfischfang bedreven hebbt. För de dormals groot Bedüüden vun den Hering för de Insel spreckt, dat all 1668 de Hering as Wappendeert up Sylt nahwiest is. Dat kann aber ok genau annersrüm ween, dat sückse Wappenmotive ut en [[Volksetymologie|volksetymologisch]] Düüden vun de Landschapsnaam entstahn sünd. ==== Bit to dat 19. Johrhunnert ==== Um dat Johr 460 n. Chr. hett dat Rebeet westlich vun de hüüdig Insel, dormals Deel vun en Marschenlandschap, en woll bedüüdend Haben upwiest. Unbestätigt Överleeferungen nah söllt de [[Angeln (Volk)|anglischen]] Heerführer [[Horsa]] un [[Hengist]] in dat 5. Johrhunnert vun de dormaligen Weststrand vun de „Insel“ to hör Feldtoog tegen de [[Romano-Briten]] un [[Kelten]] upbraken ween.<ref> [[Beda Venerabilis]], Ecclesiastical History of the English People. Book 1, Kap. XV, http://en.wikisource.org/wiki/Ecclesiastical_History_of_the_English_People/Book_1#15, Togreep an 11.12.2009 </ref> In den folgend Johrhunnerten weer de noordfreeschen [[Uthlande]] meest nich besiedelt. Müntenfunde ut de Merowingertiet laaten dorup sluuten, dat sück to disse Tiet [[Freesen]] up de Flucht vör de Expansion vun dat [[fränkisch Riek]] in dat Rebeet vun de noordfreeschen Inseln daallaaten hebbt.<ref>Bantelmann, ''Landschaft und Besiedlung Nordfrieslands in vorgeschichtlicher Zeit'', in: ''Geschichte Nordfrieslands'' ISBN 3-8042-0759-6, S. 13-56</ref> [[Bild:Severinskirche Keitum.jpg|thumb|Kark St. Severin in Keitum]] De öldste Kark, de [[St. Severin (Keitum)|Keitumer Kark]], wurr um 1020 angeblich vun [[Knut de Groote]] an de Stäe vun en fröhere [[Odin]]hilligdom erricht.<ref>[http://www.st-severin.de/Kirche/Kirche.html Kirche St. Severin] {{Webarchiv|url=http://www.st-severin.de/Kirche/Kirche.html |wayback=20110520051630 |text=Kirche St. Severin |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}</ref> Se hörr siet 1100 to dat Kloster vun [[Odense]] un wurr 1188 den Hilligen [[Knut IV. (Däänmark)|Knut]] un Ketel weeht. De Baumeester, de to glieker Tiet mit de hüüdig, 1216 baut, Kark ok de Karken up [[Pellworm]] un [[Föhr (Eiland)|Föhr]] erricht hett, sall angevlich an en Dag mit Peerd vun en Baustäe to de anner gelangt ween.<ref name="Fallstudie" />. Ok de König vun Däänmark hett nah de ''Kielholtz-Chronik'' um disse Tiet Sylt to Water un to Land angreepen.<ref name="Kielholtz">Peter Schmidt-Eppendorfer: ''Sylt. Memoiren einer Insel. Dokumente, Chroniken, berichte aus 1001 Jahren'', Husum 1977, S.13</ref> In dat 12. Johrhunnert geev dat all veer Karken up Sylt, neben Keitum ok in Morsum, Eidum un Rantum. 1231 wurrd „Syld“ in dat [[Waldemar-Eerbook]] erwähnt. De Kuntrei betall en beeten geringere Afgaven as etwa de Wiedingharde oder Föhr un dormit nich eenmal de Hälft vun de Stüern vun de [[Edomsharde]] mit [[Rungholt]]. In de Tweete Marcellusfloot verlor Sylt groot Marschflächen mit mehreren Karkspelen in‘ Oosten un wurr dormit to en Eiland. Um 1400 wurr ok dat Listland afreeten un weer en Tiet lang en eegen Eiland. In de [[Allerhilligenfloot 1436]] gung [[Eidum]], dat westlich vun Westerland gelegen Karkspeel, ünner Rantum versunk ünner de Düün. An‘ 15. August 1386 hett Königin [[Margrete I.]] Sylt den Grafen von Holstein-Rendsburg [[Gerhard VI. (Holstein-Rendsburg)|Gerhard VI.]] mit dat [[Hartogdom Schleswig]] överlaaten. List, dat all siet 1292 in‘ Besitt vun de Stadt [[Ripen]] weer, bleev bi dat [[Königriek Däänmark]]. 1422 keemen över hunnert Sylter Seelüüd in Hamborger Fangenschap, as [[Hanse|Hansisch]] Kriegsscheep en däänsch Flotte vun König [[Erik VII. (Dänemark)|Erich von Pommern]] besiegt hebbt. Wenig later full de Vogt Claus Lembek, de Sylt un Osterland-Föhr ünnerstunnen, vun den König af. 1426 hett Sylt gemeensam mit de anner Uthlanden de [[Söbenhardenbeleeven]] slooten, en Utdruck vun hör Autonomie tegenöver den König. 1435 in‘ [[Freeden vun Vordingborg (1435)|Freeden vun Vordingborg]] bleeven [[List (Sylt)|List]] un dat angrenzend Listland, wo sück de [[Königshaben]], de wichtigst Haben tüschen Elv un Skagen befunn, as Westerland-Föhr, Amrum un de Süüden vun [[Rømø]] [[Königlich Enklaven|königlich Enklave]]. De bi dat Amt [[Tønder|Tondern]] verbleeven Hööftdeel behull sien relative Unafhängigkeit bi. Ok de Land- un Strandvögte, de de Obrigkeit up de Insel vertreden deen, weern dörweg Sylter. Ton‘ Deel wurrn de Ämter över Generationen in en Familie wieder geeven. Tüschen de um 1450 entstahn ''Kielholtz-Chronik'' un de Chronik vun den Morsumer Küster Muchel Madis af de tweet Hälft vun dat 16. Johrhunnert gifft dat kien Borns.Man kann dorher ok de Inführen vun de Reformatschoon up Sylt nich seker dateeren. De [[Dartigjohrig Krieg]] keem to Sylt, as 1628 400 kaiserliche Suldaten de Insel betreden hebbt, aber ok bald weer aftrucken sünd. In dat folgend Johr keem allerdings de [[Pest]] nah Sylt. 1644 funn an‘ Königshaben en Seeslacht tüschen en däänsch un en holländsch-sweedschen Flotte statt. Um 1700 is de Haben aber versandt. Um 1640 wurrd eerstmals vun en Sylter School in dat Karkspeel Keitum bericht. [[Walfang]], [[Seefohrt]], [[Ööstern]]tucht un de Aantenfang in [[Vagelkoje]]n hebbt in‘ 17. un 18. Johrhunnert för bescheeden [[Wohlstand]] bi Deelen vun de Bevölkerung sörgt, wieldes dejenigen, de as Lüttbuern un Landarbeiter up den kargen Boden arbeiten dee, faken in groot Armoot leeven deen. De [[Verkoppelung]]sverordnung van 1766, de dat Updeelen vun de fröheren [[Almende]] mögelk maken dee, un up dat Fastland faken to grötteren Erträgen führ, droog bi de faken lütt un unfruchtbor Flurstücken up Sylt nich unwesentlich to de Verarmung bi. Sylt harr bi en [[Volkszählung]] 1769 insgesamt 2.814 Inwahner. Nah den [[Düütsch-Däänsch Krieg]] keem Sylt 1866 an [[Preußen (Staat)|Preußen]] un wurr in de [[Provinz Sleswig-Holsteen]] ingleedert. Siet disse Tiet nehm de Frömdenverkehr langsam to; de Kurgasten keemen per Postschipp vun [[Tønder|Tondern]] oder mit den Schnelldamper vun [[Hamborg]]. In de Saison 1911 harr dat Seebad Westerland de bitherigen Modebäder [[Wyk up Föhr]] un [[Büsum]] in de Beleevtheit un de Tall vun de Övernachten överhaalt. ==== 20. Johrhunnert bit hüüd ==== In‘ [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] wurr up Sylt mit de so nömmt „Inselwache“ woll [[Düütsch Heer (Düütsch Kaiserriek)|düütsch Militär]] inquarteert, de Insel wurr aber nie to’n Kriegsschauplatz. Baracken, Geschüttstellungen un [[Kaserne]]n wurrn nah Kriegsenn‘ entweder ziviler Nutzen toführt oder afreeten. Nah dem Krieg hebbt de Sylter bi en [[Volksafstimmen in‘ Gefolge vun den Versailler Verdrag|Volksafstimmen]] mit en Mehrheit vun 88 Perzent för de wiedere Togehörigkeit to Düütschland stimmt. De dormalige Hööftverbinnenshaben [[Højer|Hoyer]] leeg nu aber in Däänmark, so dat de Anreist o de Insel för düütsch Gasten en ümstandlich Utlandsreis wurr. Ok för dissen Achtergrund wurr dat Projekt vun en Iesenbahndamm vun dat düütsch Fastland dör dat Wattenmeer vörandreeven. 1927 wurr de ölf Kilometer lang, nah [[Riekspräsident]] [[Paul von Hindenburg]] nömmt [[Hindenburgdamm]] free geven, över de bit hüüd de [[Marschbahn]] führt. De Fährverbinnen nah Hoyer kunn to glieker Tiet instellt wurrn. [[Bild:Haus Kliffende in Kampen.jpg|thumb|Huus Kliffende in Kampen]] In de 1930er Johren gull de Insel ok ünner völ prominent Anhänger vun den [[Natschoonalsozialismus]] as [[Hermann Göring]] as schick. De natschoonalsozialistische Ideologie wunn nah un nah an Boden. Völ Hoteliers un Weertslüüd vun dat tovör as liberal geltend Seebad Westerland<ref>Frank Bajohr in ''Unser Hotel ist judenfrei - Bäder-Antisemitismus im 19. und 20. Jahrhundert'', Fischer Verlag, 2003, ISBN 3-596-15796-X </ref> hebbt sück gau anpasst. Se hebbt hör Huus as „[[judenfrei]]“ betekent un hebbt jöödsch Gasten för unerwünscht verklort (''kiek ok:'' [[Bäder-Antisemitismus]]). Ok de Nazi-Organisatschoon [[Kraft durch Freude]] (KDF) hett Sylt as Urlaubsoort bruukt. So keem dat, dat in Westerland bald in tallriek Strandborgen un Vörgoorden [[Hakenkrüüz]]flaggen weihn deen. In Gegensatz dorto truck dat intellektuelle Kampen wiederhenn Künstler un Literaten an, de den Natschoonalsozialismus kritisch tegenöver stunnen. Een vun de Treffpunkten weer dat Huus ''Kliffende'' in de Kampener Heid. Ok en Upmarsch vun de [[Sturmabteilung|SA]] kunn de dormalig Pensionswirtin Clara Tiedemann nich beindrucken – sie hett sück standhaft weigert, de Hakenkrüüzflagg to hissen.<ref name="Voigt">so [[Harald Voigt]] in ''Die Festung Sylt -Geschichte und Entwicklung der Insel Sylt unter militärischem Einfluß 1894-1945'', ISBN 3-88007-189-6, Verlag Nordfriisk Instituut, 1994 </ref> 1938 keem dat tosommen mit den Bau vun den [[Nössediek]] dat Indieken vun dat [[Rantumbecken]] dör den [[Rieksarbeitsdeenst]]. Man wull en tidenunafhängigen Waterflaagplatz errichten, de aber all bi sien Fertigstellung nich mehr as „kriegswichtig“ instuuft wurr. Dat Rantumbecken deent hüüd as Naturschutzrebeet un dröfft nicht betreden wurrn. [[Bild:2003-05_Sylt_-_Remains_of_WW2_bunker_(closeup).jpg|thumb|En Bunkeranlaag in‘ Süüden vun Westerland]] In‘ [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] wurr Sylt to en [[Sparrrebeet]] verklort un de Frömdenverkehr wurr praktisch instellt. Man hett massiv [[Militärbunker|Bunkeranlagen]] un Seezielbatterien mit swoor Geschütten in de Dünen baut, de dorför deenen sullen, 10.000 [[Suldat]]en up de Insel to statschoneeren. Man hett en mögelk Invasion vun de Allierten över de Noordsee verwacht – dat passeer aber in de Normandie, so dat Sylt wietgahnd vun kriegerisch Handlungen verschont bleev. Gezielte Bombenangreep geev dat an‘ 7. September 1939, 8. September 1939, 3. Dezember 1939, 19. März 1940 un 17. Dezember 1940 dör engelsch Verbände, dordör entstunnen an Zivilhüüs blots wenig Schaden. In de letzt Kriegsdaag funn de Invasion dör de Engländer mit Panzer un Fohrtüüch över den Hindenburgdamm statt. Dat keem denn to en [[Kapitulation]] ahn Gegenwehr.<ref name="Voigt" /> 1945 wurrn [[Heimatverdreeven]]e vun de ehmalg düütsch Oostrebeeden, vörwiegend ut [[Ostpreußen]], in de old [[Wehrmacht]]swohnungen un Lager upnommen, Dordör verdüppel sück de Bevölkerung up rund 25.000 Inwahner. En Grootdeel vun de tonächst in Lager ünnerbrocht Lüüd funn mit den Wedderupbau vun den Frömdenverkehr Arbeit up Sylt un bleev. En lütten Grupp vun Heimatverdreeven weer de vun hör Insel verdreeven Helgoländer dar. De Engländer hebbt nah 1945 de Insel [[Helgoland]] to’n Sparrrebeet verklort un hebbt de as Bombenabwurfplatz bruukt, so dat de Insel bit 1952 unbewahnbar bleev. Eenig Helgoländer hebbt sück up Sylt, sünners in Hörnum ansiedelt, vun wo ut se mit Fischkutter un Bööt wiederhenn hör heimatlich Gewässer anfohren kunnen un so den Kuntakt to Helgoland un to de Noordsee behullen. Anners as de Heimatverdreevenen vun de ehmalge düütüsch Oostrebeeden kunnen de Helgoländer glieks nah de Freegaav vun „hör“ Insel dorhenn torüchkehren. Disse Chance leet sück meest kien Exil-Helgoländer entgahn, so dat hüüd meest kien ehmalge Helgoländer to de Sylter Bevölkerung tellen.<ref>Kurt Friedrichs in ''Umkämpftes Helgoland - Der Leidensweg eines Inselvolkes'' Helgoland 1988</ref> In de 1950er un 1960er Johren steegen mit de tonehmend Reiselüst vun de Düütschen de Övernachtungstallenweer stark an. De Insel veränner dör tallriek Baumatnahmen mehr un mehr hör Gesicht. Af Midden vun de 1960 er Johren entstunn dat de Silhouette vun Westerlang prägend „Nee Kurzentrum“ mit sien dree bit to 13-stöckig Appartementblöcken unmittelbar an’t Meer. Tallriek wiedere mehrgeschossige Appartementhüüs keemen dorto. Dör den bannig ansteegen Individualverkehr wurrn verkehrsberuhigende Matnahmen nödig, de [[Footgängerzoon]]n un Berieken mit Nachtfohrverbot in Westerland entstunnen. Aktuell gifft dat in ünnerscheedlich politischen Gremien Bestreeven, de Insel ok verwaltenspolitisch to een Gebietskörperschaft tosommentofaaten. So hebbt sück an‘ 1. Januar 2009 de beid gröttst Gemeenden Sylt-Ost un Westerland tosommen [[Rantum]] to de „[[Sylt (Gemeend)|Gemeend Sylt]]“ tosommenslooten. Of un wannehr sück de restlichen Inselgemeenden sück disse Fusion ansluuten, is in de jeweiligen politischen Gremien umstreeden. == Wertschap == [[Bild:Westerland Friederichstrasse.jpg|thumb|upright|De Footgängerzoon in Westerland; Blick vun dat Kurzentrum gen Oosten]] Parallel to den siet den 1950er Johren stark anstiegend Touristentallen gungen anner Wertschapstwieg temelk torüch. De Wertschap vun de Insel ist meest vullstännig unmittelbor oder mittelbor vun den Tourismus afhängig. Somit sünd sowohl Eenzelhandel, Gastronomie, Deenstleistungen as ok dat Handwark up de Bedürfnisse vun Gasten un Vermieters tosneeden. Landwertschap un Seefohrt spelen siet Midden vun de 1970er Johren en tonehmend minner Rull in de [[Sozialstruktur]] vun de Insel; alleen in Sylt-Ost finnen sück noch arbeitend Bedrieven vun de Land-, Veeh- un Holtwertschap. Ok dat eenzig verbleven [[Industrie]]ünnernehmen, de ''Beyschlag Werke,'' hebbt upgrund vun stiegend Grundstückspriesen un de för hör ungünstig Verkehrsanbindung Sylt intüschen verlaaten.<ref>[http://www.sylt-2000.de/Aktuelles/Beyschlag/beyschlag.html Über die Geschichte der ''Beyschlag Werke'']</ref> Wiel Sylt in‘ Gegensatz to dat strukturswaak Fastland vun Noordfreesland en Överangebot an Arbeitsplatzen upwiest, pendelt en Grootdeel vun de Arbeitnehmer, ca. 3.000 Personen, jeden Dag vun dat Fastland per Zug un Fähre up de Insel; somit warkt sück de Wertschapskraft vun de Insel ok up dat angrenzend Fastland ut. De groot Wertschapskraft treckt aber nich blots Arbeitnehmer an, se ist o glieker Tiet ok de Grund för en stetig Wegtrecken vun Sylter Familien up up dat benahbert Fastland. De extrem hooch Grundstücks- un Immobilienpries as ok de höhgeren Levenshaltungskösten sünd för völ Sylter nich mehr uptobringen. Disse Perzess wurrd as [[Gentrifizeeren]] betekent. === Tourismus === [[Bild:Sylt Postkarte 007.jpg|miniatur|links|Badegast, Postkoort (um 1900)]] [[Bild:Westerland Casino.jpg|miniatur|hochkant|Dat repräsentative old Kurhuus vun Westerland]] De Tourismus is siet wiet över 100 Johren up Sylt vun erheblich Bedüüden, siet Westerland nah Vörbild vun engelsch Badeöörd 1855 to’n Seebad wurr. [[Kur]]en up Sylt entwickel sück gau to de Mood vun de Böver- un Middelschicht un führ to en wertschaplich Neeorientierung vun de Sylter. In de eerst Jahrteinten bleeven de Gasten meest för mehrere Weeken wegen de Heilwirkung vun dat [[Reizklima]]s un hebbt in disse Tiet en entsprekend Ünnerhollensprogramm verwacht, dat wedderum en entsprekend Publikum antruck. Buterhalv vun de Hööftöörd wurrn nah Enn‘ vun den Eersten Weltkrieg in ehmalg Kasernenanlagen [[Landschoolheim]]e för Kinner ut de Grootstäder inricht. In’n Tweeten Weltkrieg wurr de Insel to’n Sparrrebeet verklort, un mit Tourismus harr sück dat erledigt. De Nahkriegsjohren weern ok up Sylt präägt vun Hunger un Arbeitslosigkeit. Loosstahn Hotels weern faken mit Kriegs[[flüchtling]]en beleggt, un de Kurbedreev keem vullstänig to Ruh. Eerst nah de Währungsreform kunnen in de Sömmersaison 1949 de eersten Nahkriegs-Kurgasten vertekent weern. Sietdem stegen de Övernachtenstallen stetig an. Um 1960 geev dat en Touristen-Boom. Neben de bitherigen Kurgasten mit Geld truck Sylt nu ok gröttere Massen an. Dat Oortsbild vun de Stadt Westerland wurr grundleggend umgestalt. Weern bither neben de traditschonellen Freesenhüüs un wilhelminsche Bädervillen blots eenig gröttere Hotels för dat Stadtbild präägend, entstunnen nu mit dat „nee Kurzentrum“ Appartementanlagen mit bit to 14 Stockwarken. Nah un nah hebbt disse modern Anlagen de Villen un Logierhüüs verdrängt. Disse Appartementanlagen vun de 1960er un 1970er Johren präägen hüüd den Binnenstadtberiek vun Westerland. De anner Inselöörd sünd wietgahnd vun disse intensiv Bebauung verschont bleeven. Hüüd hett de Insel 27.219 Inwahner, över 75.000 Gastenbetten un 870.000 Gasten mit 6,97 Mio. Övernachtungen<ref>[http://www.n-tv.de/reise/Sylt-beliebt-wie-nie-article868588.html]</ref> un Daagsgasten in’t Johr mit licht stiegend Tendenz. Dorbi kommen up dree Övernachtungsgasten twee Daagsgasten. De Tall vun de klassisch Kurgasten, de tatsächlich Kuranwendungen in Anspröök nemmen, is dorbi siet den 1980er Johren up weniger as een Teintel torüchgahn. zurückgegangen.<ref>[http://www.westerland.de/fileroot/service/download/Tourismusstatistik2005.pdf Tourismus-Statistik (1980-2005)] {{Webarchiv|url=http://www.westerland.de/fileroot/service/download/Tourismusstatistik2005.pdf |wayback=20090815163342 |text=Tourismus-Statistik (1980-2005) |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}</ref> Ebenfalls rücklööpig is de Upenholtsdüer vun de Övernachtungsgasten, de in 200 bi 8,0 Daag tegenöver 8,1 Daag in’t Vörjohr leeg. Beachtlich is up Sylt de hooch Dicht an Restaurants mit gehobenem gastronomischem Angebot un mit dör Fakpress as ok Restaurantführer uttekent Kööken. Alleen fiev Restaurants wiesen [[Guide Michelin|Michelin]]-Steerns<ref>[http://www.flensburg-online.de/blog/2010-11/7-michelin-sterne-leuchten-uber-5-spitzenkoche-auf-sylt.html] {{Webarchiv|url=http://www.flensburg-online.de/blog/2010-11/7-michelin-sterne-leuchten-uber-5-spitzenkoche-auf-sylt.html |wayback=20160304202436 |text=— |archiv-bot=2026-04-06 04:31:28 InternetArchiveBot }}</ref> up, un söben Restaurants sünd in‘ [[Gault Millau]] vertekent<ref>[http://www.gourmetglobe.de/restaurants/51-artikel/876-gault-millau-2011-schleswig-holstein.html]</ref>. Betrucken up de Inwahntertall is dat de hööchst Dicht an uttekent Restaurants in Düütschland. ==== Freetietinrichten ==== [[Bild:2003-05 Sylt - Beach chair.jpg|thumb|Strandköörven an‘ Westerländer Hööftstrand]] Dat Freetietangebot ist o en grooten Deel dör de Naturr bestimmt. De 40&nbsp;km lang [[Strand|Sandstrand]] in‘ Westen vun dat Eiland mit över 13.000 [[Strandkörv]]en is in wiet Rebeeden blots tegen [[Kommunalafgaaven|Kurafgaav]] togänglich. Führt [[Wattwanderung]]en wurrd vun de Gemeende, privat Wattführer oder Natuurschutzverbänden as de „Naturschutzgemeinschaft Sylt e.V.“ un de [[Schutzstation Wattenmeer]] in de Tied von de Saison anboden. In Westerland gifft dat direkt an de Strandpromenade en Meerwater-[[Wellenbad]], de „Sylter Welle“. 2004 hett dat [[Sylt Aquarium]]<ref>[http://www.syltaquarium.de/ Syltaquarium]</ref> un 2009 dat „Erlebniszentrum Naturgewalten“ in List<ref>[http://muez.de/index.html Erlebniszentrum Naturgewalten] {{Webarchiv|url=http://muez.de/index.html |wayback=20120119101656 |text=Erlebniszentrum Naturgewalten |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}</ref> apenmakt. Tosommen mit den ''Tierpark Tinnum'' kann man sück hier över de heimisch Flora und Fauna schlau maken. De Insel hett veer Golfplatzen, vun de dat bitlang jüngste in Hörnum siet 2008 bespeelbar is. ==== Freekörperkultur ==== Weern to Anfang vun dat 20. Johrhunnert de Badestrände noch nah Geschlechtern strikt in „Damenbad“ un „Herrenbad“ trennt un man hett tüchtig in lang Badkleedasch baadt, so entwickel sück – utgahnd vun dat intellektuell [[Kampen (Sylt)|Kampen]] – af Anfang vun dat 20. Johrhunnert en Bewegen, de en Sünnbaden ahn Kleedasch plegen dee – de [[Freekörperkultur]], kört FKK. 1920 hett up Sylt de eerste Nacktbadestrand apen makt. Disse FKK-Bewegen harr bit in de 1950er Johren man blots en lütten Anhängerkring, hett sück aver spätestens mit de [[sexuell Revolutschoon]] över de gesamte Insel utbreedt. Gau verbunn jeder mit de Naam „Sylt“ dat en beeten anrüchige ''Nacktbaden''. Siet den 1960er Johren gifft dat an‘ gesamten Weststrand utwiest FKK-Strände, mit so klingenden Naams as „Abessinien“<ref>De Naam „Abessinien“ för en Strandasnitt bi Buhne 31 tüschen Kampen un List keem übrigens up, as dor an‘ 19. Oktober 1935 de franzöösch Frachtdamper „Adrar“, angeevlich mit en Wapenladung för Abessinien (Äthiopien) an Bord stranden de. In‘ Sylter Volksmund wurr de Strand dor bald „Abessinien“ nömmt, un disse Naam wurr – to’n Arger vun kaiserlich-abessinischen Diplomaten - en Synonym för dat dortige Nacktbadeleven. Tatsächlich harr de Adrar kien Waffen an Bord, an‘ 17. August 1936 keem se weer free, aber de Naam hett sück bit hüüd hollen.</ref>, „Samoa“ oder „Sansibar“. De woll berühmtest Sylter FKK-Strand wurr dör regelmatig Berichterstattung in de Boulevard-Medien de vun „Buhne 16“ in Kampen. Hüüd verwischen de Afgrenzungen tüschen FKK- un Textilstrand mehr un mehr. Wieldes de eegentlichen FKK-Strände nich mehr so anseggt sünd, is dat nicht mehr ungewöhnlich oder upsehnerregend, an „normaal“ Stränden ahn Kleedasch to baden oder sück to sünnen. ==== Grootverstaltungen un Events ==== [[Bild:Robby Naish a-1.jpg|thumb|De „Windsurflegende“ [[Robby Naish]] vör Sylt]] Tonehmend Bedüüden för den Tourismus up de Insel hebbt regelmatig wedderkehrend Veranstaltungen un „[[Eventmarketing|Events]]“. In de Regel wurrd sückse Veranstaltungen in Tosommenarbeit mit Sponsoren gezielt överregional bewurben un locken en vörnehmlich jüngeres Publikum up de Insel. Dat Meerkabarett, siet 2007 in‘ ''„kunst:raum sylt quelle“''<ref>http://www.kunstraum-syltquelle.de/ Kunst, Wasser, Meer, Togreep 11. Dezember 2009 </ref> in [[Rantum]] to Huus, präsenteert siet över 15 Johren in‘ Juli un August hoochkarätig [[Comedian]]s, [[Kabarett]]isten un Musiker dat Inselpublikum.<ref>http://www.meerkabarett.de/ Meerkabarett, Togreep 11. Dezember 2009 </ref> Ebenso to de fast Grötten up de Insel hörrt de so nömmt „Syltlauf“. Disse Loop över 33,333 km lockt jährlich bit to 1500 Lööper up de Insel.<ref>http://www.welt.de/print-welt/article507987/Syltlauf_-_In_knapp_zwei_Stunden_um_die_Insel.html Syltlauf - In knapp zwei Stunden um die Insel, Frank Deppe, vun 20. März 2000, Togreep an 11. Dezember 2009 </ref> Doröver herut finden tallriek [[Regatta|Regatten]] un Watersportwettstrieden – vörnehmlich vör den Westerländer Weststrand statt. Dorto tellen t.B. de [[Windsurf World Cup Sylt|''Windsurf-Worldcup'']], de ''Kitesurf-Trophy'' as ok de ''Deutsche Windsurfcup''<ref>http://www.windsurfcup.de/ DWC-Info: Deutscher Windsurf Cup (DWC), Togreep an 11. Dezember 2009</ref>, un dat ''Cat Festival Sylt'', en Veranstaltung, de mehrere [[Katamaran]]-Regatten umfaat. === Medienlandschap === Neben en eegen Dagzeitung, de [[Sylter Rundschau]], de in‘ [[Sleswig-Holsteensch Zeitungsverlag|SHZ-Verlag]] rut kummt, gifft dat up Sylt dör Werbung finanzeert un köstenlos verdeelt Weekenblööd. För dat Verbreeden vun terrestrisch empfangbar Radio- un Feernsehprogramme staht up de Insel twee Sennenanlagen, de [[Senner Morsum]] un de [[Senner Westerland]]. === Medizinisch Versörgen === Neben tallriek nedderlaaten Dokters stellt vör allen de so nömmt ''Nordseeklinik'', in‘ Noorden vun Westerland liggend, de Grundversörgen seker. In de Hüüs vun en ehmalg [[Lazarett|Luftwapenlazarett]] wurr 1953 de apenlich Krankenhuusbedriev upnommen, Tovör geev dat en lütt Krankenhuus an de „Rote-Kreuz-Straße“ in Westerland. Nah langjohrig Drägerschap dör de [[Arbeiterwohlfahrt]] hörrt de Nordseeklinik siet 1991 mit hör Krankenhuus- un Rehaafdeelen to de privatwertschaplich Ünnernehmensgrupp vun de [[Asklepios Kliniken]], de mehrere Krankenhüüs in Düütschland bedrifft. Dorneben existeeren up de Insel tallriek Rehabilitationsinrichtungen mit den Behandlungsswoorpunkten Hart-, Kreisloop- un Atemwegserkrankungen. === Windkraftanlagen === Up de Insel gifft dat, in‘ Gegensatz to dat Sleswig-Holsteensch Fastland kien [[Windkraftanlage]]n. Dat Projekt [[Butendiek (Windpark)|Butendiek]] plaant, en [[Offshorebuwark|Offshore]]-[[Windpark]] mit 80 Anlagen ca. 35&nbsp;km vör de Küst in de Noordsee westlich vun Sylt to errichten. De Windpark wurr 2004 vun de dormaligen root-gröön Landsregeeren genehmigt un af 2011 söllt de eerst Windkraftanlagen upricht weern. [[Bild:Sylt@AutozugHindenburgdamm.jpg|miniatur|Autotoog up den Hindenburgdamm Richtung Fastland]] [[Bild:Syltfähre.jpg|miniatur|Fähre vun de Römö-Sylt-Lien]] === Transatlantisch Seekabel === An de Westküste vun Sylt enden twee transatlantisch [[Seekabel]], eenmal bi Rantum dat 14.000 Kilometer lang Datenkabel [[Atlantic Crossing 1|AC-1]] (Atlantic Crossing) vun [[Brookhaven (New York)|Brookhaven]] in de [[USA]] kommend, de anner an‘ Ellenbagen bi List dat vun [[Kanada]] kommend 8.000 Kilometer lang Seekabel [[Transatlantisch Telefonkabel|Cantat-3]].<ref>[http://www.iscpc.org/cabledb/Atlantic_Cable_db.htm Liste vun Seekabels] (engelsch), afroopen an‘ 7. Dezember 2010</ref> == Verkehr == === Wu man nah Sylt kummt === En unmittelbor Anbinnen an dat Straatennett up dat Fastland besteiht nich. Mit PKW oder LKW kummt man up de Insel mit den [[SyltShuttle]] de DB-[[Autotoog]]. De Fohrtüüg wurrd in [[Niebüll]] verladen un över de [[Marschbahn]] un den Hindenburgdamm nah Westerland fohren. Neben de Autotüüg verkehren över den Hindenburgdamm Nah- un Feernverkehrstüüg (IC) vun de [[Nord-Ostsee-Bahn]] un de [[Deutsche Bahn|DB]]. De Bahnhööf vun dat Eiland sünd (vun Oost nah West): Morsum (Sylt), Keitum un Westerland as [[Koppbahnhoff]]. De Hööftbahnhoff mit [[Busbahnhoff|ZOB]] un Hööftverkehrsknüttpunkt liggt in dat Zentrum vun Westerland. Sylt is aber ok över den [[Flooghaben Sylt]] in‘ Lien- un Charterverkehr to erreichen. Vör allen in de Sömmersaison wurrd disse Flooghaben mehrmals täglich vun völ düütsch Grootstäder un Ballungszentren ut direkt anfloogen un hett somit siet Enn‘ vun de 1990er Johren erheblich an Bedüüden för den Tourismus wunnen. In dat Johr 2008 weer he mit 153.000 Fluggasten de Flooghaben vun Slewsig-Holsteen mit de tweethööchst Passagiertall. Tüschen de däänsch Nahberinsel [[Rømø]] un den Haben in List besteiht en Verbinnen mit de Fohrtüüch- un Personen[[fähre]] vun de [[Römö-Sylt-Linie]]. De Fähre verkehrt bit to acht Mal täglich uni s nah den Sylt Shuttle de tweetwichtigste Verbinnen för PKW un LKW up de Insel. === Verkehr up Sylt === Up Sylt is, as ok up de noordfreesch Nahberinseln, motoriseert Individualverkehr tolaaten. De Insel hett en good utbaut Straatennett, as ok groot strandnah Parkplatzen, de aber to’n Deel köstenplichtig sünd. Up de Insel wurrd de [[ÖPNV]] dör de Lien- un Charterbussen vun de [[Sylter Verkehrsgesellschap]] (SVG) sekerstellt. De ca. 30 [[Lienbus]]sen vun de SVG fohren up fiev Lien mit vergliekswies kört Takttieden sämtlich Inselöörd an. Binnerhalv vun Westerland verkehren tosätzlich so nömmt ''Stadtbusse''. Zentraal [[Busbahnhoff]], de vun all Lien up de Insel anfohren wurrd, is de ZOB an‘ [[Bahnhoff Westerland (Sylt)|Westerländer Bahnhoff]]. As Radfohrer kann man up en good utbaut [[Radverkehrsanlaag|Radweegnett]] vun rund 250 Kilometer Gesamtlängt<ref>[http://www.syltinfo.de/content/view/286/42/ Daten und Fakten zur Insel] {{Webarchiv|url=http://www.syltinfo.de/content/view/286/42/ |wayback=20070724042703 |text=Daten und Fakten zur Insel |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}</ref> torüchgriepen, dat all Inselgemeenden verbinnen deiht. Dat gifft meest kien Stäe, de nich bequem per Rad erreicht wurrn kann. As meest dörgahnd Radweg, de de Insel, mit Utnahm vun dat Rebeet vun de ehmalg Stadt Westerland, vun Noord nah Süüd dörquert, deent de Trass vun de ehmalg [[Sylter Inselbahn]]. Sylt hett insgesamt veer Haben, vun de de nöördlichst in List un de süüdlichst in Hörnum apenlich sünd. Vun disse Haben fohren Seebäderscheep un Utflugdamper to de Nahberinseln [[Amrum]], [[Föhr (Eiland)|Föhr]] un den [[Hallig]]en as ok to Körtseefohrten in dat Wattenmeer. Vun den Lister Fähranlegger verkehrt de [[Römö-Sylt-Linie]]. Tosätzlich hett sück dor en touristisch Infrastruktur mit Restaurants, Fischbuden un Souvenirläden entwickelt. Disse Haben beeden buterdem as Schuulhaben Anliggerplatzen för [[Sportboot]]e; aber ok Fohrtüüch vun de [[Grannat|Krabben]]- oder [[Musseln|Musselfischer]] maken hier fast. Twee wiedere Haben, de ehmalge Fährhaben [[Munkmarsch]] as ok de in de 1930er Johren an‘ dormaligen Seeflegerhorst entstahn [[Haben Rantum]], sünd in‘ Privatbesitt vun [[Yachtclub]]s un nicht för de Apenlichkeit togänglich. === De Sylter Inselbahn === [[Bild:W Dreesen - Sylt. Ostbahn in der Munkmarscher Heide (1894 b129).jpg|thumb|Sylter Inselbahn (1894)]] Van 1888 bit 1970 harr de Insel Sylt [[Schmalspoorbahn]]en mit 1.000&nbsp;mm [[Spoorwiet (Iesenbahn)|Spoorwiet]], de anfangs vun mehreren Sellschopen baut un bedreven wurr. De eerste Streck vun de [[Sylter Inselbahn]] is af 1888 in de Sömmermaand de etwa 4,2 km lang Stück vun‘ Haben Munkmarsch in de Inselmetropole Westerland fohren, wiedere Strecken vun Westerland nah Hörnum in‘ Süüden vun de Insel un vun Westerland nah List in‘ Noorden keemen af 1903 bzw. 1907 dorto. In de beid Weltkriege hebbt Riekswehr bzw. Wehrmacht dit Streckennett um eenig Kilometer wieder makt, um de faken aflegen Lager un Geschüttstellungen antobinnen. So wurrn groot Deelen vun [[Ellenbagen (Sylt)|Ellenbagen]] bi List mit en Schienennett versehn. In de 40er Johren harr Sylt över de Inselbahn dat längste Streckennett in Düütschland. Disse Strecken wurrn aber glieks nah den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] vullstännig afbaut. In de 1950er Johren beleev de Inselbahn dör den Frömdenverkehr en nee Upswung, de aber nich tegen den immer mehr wurrn Individualverkehr up Sylt ankeem. So wurrn denn Noord- un Süüdbahn an‘ 29. Dezember 1970 stillleggt, de old Oostbahn vun 1888 weer all in‘ Sömmer 1927 upgeven wurrn.<ref>http://www.luftschutz-bunker.de/vergessene-orte/index.php?option=com_content&task=view&id=15&Itemid=38 |titel=Sylter Inselbahn, Togreep an‘ 11. Dezember 2009</ref> Den Personenverkehr hett de [[Sylter Verkehrsgesellschap]] (SVG) von nu an blots noch up [[Regionalbus|Lienibusse]] verleggt. == Religion == [[Bild:Westerland st niels altar 20071110.jpg|thumb|Altarbild in de Kark St. Niels]] Över Religion un Brüük vun de Sylter Freesen vör de Christianiseeren is blots wenig överleefert. De in dat [[15. Johrhunnert]] entstahn ''Kielholtz-Chronik''<ref name="Kielholtz" /> bericht vun heidnisch Praktiken, de de Chronist sülvst beleevt hemm will. De Christianiseerung vun de Freesen keem in dat [[11. Johrhunnert]] ok nah Sylt. De fröh christlich Goddeshüüs ut disse Tiet sünd nich mehr erhollen. Um [[1240]] entstunn de noch hüüd bestahn mächtig [[St.-Severin-Kark]] to Keitum, de Toorn wurr um [[1450]] ut Tichel- un Feldsteenen erricht. To disse Tiet weern de Freesen ok karklich bannig unafhängig, hebbt lang Tiet kien [[Teint]]en betahlt, hebbt hör Prediger sülvst bestimmt un hebbt den [[Zölibat]] vun de [[Preester (Christendom)|Preester]] aflehnt. [[Bild:Westerland St. Christophorus.jpg|thumb|left|St. Christophorus-Kark in Westerland]] In de 1520er Johren keemen Utlöper vun de [[Reformatschoon]] up de Insel, Sylt wurr evangeelsch-luthersch. Eerst mit Insetten vun den Tourismus Midden vun dat [[19. Johrhunnert]] keemen nah un nah eenig Katholiken up de Insel, deels as Gasten, deels as nee Inwahner. Enn‘ vun dat 19. Johrhunnert wurr disse Veränderungen Reknung dragen un man hett [[1903]] in de ''Neuen Straße'' in Westerland en lütt kathoolsch Kapell baut. [[1957]] weer de all lang to lütt wurrn un mit de Christophorus-Kark wurr nu en nee Goddeshuus weeht, dat [[1998]] wedderum dör en Neebau an old Stäe ersett wurr. Hüüd gifft dat up Sylt de [[Evangeelsch-luthersche Kark|evangeelsch Karkengemeenden]]<ref>http://www.kirche-auf-sylt.de |, Kirche auf Sylt. Ökumenische Websteed vun de Karkengemeenden up de Insel, Togreep an‘ 11. Dezember 2009]</ref> List, Noorddörper (Noorddörperkapell in Wenningstedt), Westerland (Stadtkark St. Nicolai un Dörpkark St. Niels), Keitum (St. Severin), Morsum (St. Martin) as ok Rantum-Hörnum (St. Thomas). De ebenfalls evangeelsch [[Däänsch Kark in Süüdsleswig]] is mit en Gemeend in Westerland vertreden. De [[Röömsch-kathoolsche Kark|Kathoolisch Kark]] ünnerhollt neben de St. Christophorus-Kark in Westerland en Filialkark in List (St. Raphael). De ehmalge kathoolisch St. Joseph-Kark in Hörnum wurr för eenig Johren profaneert, also weer entweeht. Doröver herut ünnerhollen in Westerland neben verscheeden freekarklich Gemeenden ok Glöövensgemeenschapen as de [[Neeapostoolsch Kark]], de [[Baptistengemeend]] un [[Jehovas Tüügen]] as ok [[Orthodoxe Christen]] hör Gemeend-, Beet- un Versammelnsrüüm. [[1904]] hett de Berliner Dokter [[Paul Dahlke (Buddhist)|Paul Dahlke]] en [[Buddhismus|buddhistischen]] Theravada-Tempel in Wenningstedt baut. In‘ Fröhjahr [[1920]] hett he buterdem in de Braderuper Heid en [[Stupa]] erricht, de [[1939]] bi de Flooghabevergrötterung platt maakt wurr. Nah den Bau vun den Hindenburgdamm verlager he sien Aktivität nah Berlin, wiel he up Sylt sien Ziel vun en afscheeden buddhistisch Kulturzentrum as nich mehr realiseerbor ansehn dee.<ref>http://das-buddhistische-haus.de/pages/en/PhotoAlbum/Das-Buddhistische-Haus-historical/</ref> Up Sylt gifft dat siet [[1992]] en Zentrum vun den Tibetischen Buddhismus in Westerland.<ref>http://www.buddhismus-sylt.de//</ref> == Kultur un Bruuk == === Spraaken === [[Bild:Ortseingangsschild Weesterlön.JPG|thumb|Tweespraakig ehmalg Oortsingangsschild (düütsch - freesch) in Westerland]] To de inheimisch Spraken vun de Insel Sylt tellt to’n eenen dat [[Freesche Spraak|Freesch]]. De Sylter Mundoort wurrd [[Sölring]] nömmt. Mit de Mundoorten vun [[Föhr (Eiland)|Föhr]], [[Amrum]] un [[Helgoland]] bild se de inselnoordfreesch [[Dialekt]]grupp, de sück düütlich vun dat Fastlandnoordfreesch aftrennt. Sölring ünnerscheed sück vun de anner Inselmundoorten dör de gröttere Antall vun [[Däänsch Spraak|däänsch]] Lehnwöör. De üblichen noordfreeschen [[Rechtschrieven|Rechtschrievregeln]] wurrd nich för de Sylter Mundoort bruukt. Blots noch eenig Hunnert Minschen snack hüüd noch Sölring. Dör den Massentourismus un dat Towannern vun Arbeitskräften vun dat Fastland as ok dat Afwannern vun Sylter Familien vun de Insel ist de freesch Spraak up Sylt besünners stark ut dat Alldagsleven verdrängt wurrn. Mit dat so nömmt „[[Friesisch-Gesetz]]“ ut dat Johr 2004 wurrd de Freesche Spraak aber weer fördert. So könnt t.B. [[Oortstafel]]n un Beschriften an apenlich Bauwarken tweespraakig (freesch un düütsch) gestaltet werrn. Bispelen dorto sünd: De Oortstafeln „Kampen-Kaamp“, bzw. „Keitum-Kairem“ oder da „Kaamp-Hüs“ – de Kurverwalten. Ok wurrd de Freesch-Ünnerricht an Scholen un in de Bildung vun utwussen Lüüd fördert. To’n annern is traditschonell de Sylter Noorden, dat so nömmt ''Listland'', dat över völ Johrhunnerten to de [[Däänmark|Däänsch Kroon]] hörrn dee, däänschspraakig. Ok wenn de düütsch Spraak in dat Alldagsleven vörherrschend is, so gifft dat up Sylt noch en [[Däänsch Minnerheit in Düütschland|däänsch Minnerheit]], de hör Spraak un Traditschoon in Vereenen un Schoolen lebendig hollt. Neben de däänsch Kark, de ''Vesterland Danske Kirke''<ref>{{Webarchiv|url=http://dks.folkekirken.dk/VESTERL/tysk.htm |wayback=20091219184016 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }} |titel=Über die dän. KG in Westerland, Sylt, Togreep an‘ 11. Dezember 2009</ref> in Westerland mit en reeg Gemeendeleven, existeeren up Sylt twee däänsch Grundschoolen (Danske skole) in Westerland un in List. In dat ländlicher struktureert [[Sylt-Ost]] is in völ Familien noch de [[Plattdüütsch|plattdüütsch Spraak]] bannig verbreedt. === Bildung === In de Öörd Westerland, Sylt-Ost, Hörnum un Wenningstedt gifft dan Schoolen vun de Primarstuuf. Bit in de 1950er Johren geev dat in Hörnum en Dwarfschool, de hör Ünnerrichtsruum in den [[Lüchttorrn Hörnum|Hörnumer Lüüchttoorn]] harr. 2007 wurr de ehmalge [[Boy Lornsen]]-School in Keitum slooten un wegen fallend Schölertallen mit de School in [[Tinnum]] tosommenleggt. In Westerland un List gifft dat twee däänsch Schoolen un Kinnergorden. Wiederführend Schoolen gifft dat blots in Westerland. Dorto tellen neben de in dat ''Schulzentrum Sylt'' ansiedelt sülvständigen Schoolen Gymnasium<ref>http://www.gymnasium-sylt.de |titel=Internetaufträe vun dat Gymnasium Sylt, Togreep an‘ 11. Dezember 2009</ref>, Real- un Hööftschool en Förderschool as ok en Butenstäe vun de [[Beropsschool]] [[Niebüll]], in de Schöler in handwarklich un gastronomisch Beropen utbildt wurrd. De ehmalge Hööft- un Realschool hebbt sück to dat Schooljohr 2009/10 to en Gemeenschapsschool tosommenslooten. In‘ Noorden vun dat Eiland gifft dat tüschen Kampen und List in en Düünrebeet glieks achter den Strand de [[Volkshoochschool]] [[Klappholttal]], en vun de öldsten Volkshoochscholen in Sleswig-Holsteen. In List gifft dat konkrete Plaans, up dat ehmalg Kasernengelände vun de [[Marineversorgungsschool]] neben en [[Internat]]sschool vun de Sekundarstuuf I un II ok en Universitätscampus to errichten.<ref>[http://www.abendblatt.de/daten/2007/02/09/685501.html Hamburger Abendblatt: Private Universität auf Sylt geplant]</ref> === Freesenhüüs === [[Bild:Geesthardenhaus.png|miniatur|Ruumupdeelen vun dat Uthlandfreeschen Huus in‘ Vergliek]] [[Bild:KeitumFriesenhaus1784.jpg|miniatur|Freesenhuus van 1784 in Keitum, ümgeven vun en [[Freesenwall (Muer)|Freesenwall]]]] De Insel weer oorsprünglich up Grund vun de Kargheit vun dat Land wegen dat unwirtlich Klima man blots dünn besiedelt. So geev dat um 1800 in Wenningstedt man jüst eenmal acht acht [[Staven]]platzen un in List blots twee Hööf. Hörnum weer bit etwa 1900 völlig unbesiedelt un de Oort Rantum muss tietwies völlig vör den starken Sandfloog kapituleeren, de Hööf, Weedland un Felder ünner sück begraven dee. De oorsprünglich Bauwies weern de [[Reet|reetdeckten]], leeg [[Freesenhuus|Freesenhüüs]]. In‘ Ünnerscheed to de Hüüs up dat Fastland wiesen de so nömmt ''[[Uthlandfreesches Huus|Uthlandfreeschen Hüüs]]'' en spitzen Gevel över de Ingangsdöör up, de sück bit knapp ünner den First erstreckt. De Hüüs staht meest all in Oost-West-Richten, um den vörherrschenden Westwind en mögelk minn Angreepsflach to beeden. In dat den Weer towendt Westdeel vun de Hüüs leegen de Ställe, so dat de Wohnberiek in‘ Schuul up de Oostsiet weer. De Dachgeschosse vun de old Hüüs wurrn nich to’t Wahnen bruukt, sonnern weern as Heu- un Vörratslager in Gebruuk, in dat man över en Heuluuk in den baben erwähnten Freesengevel rinkommen kunn. Bit hüüd erhollen Freesenhüüs staht meest ahn Utnahm ünner [[Denkmalschuul]], dennoch wurrn meest all Hüüs mit mehr oder weniger stark baulich Veränderungen to rein Wahn- oder Appartementhüüs ümwannelt. Dorbi wurrn insbesünnere dör den nachträglichen Inbau vun Daakgauben, as ok den Umbau vun den ehmalgen Stalldeel to Wahnzwecken dat butere Bild vun dat Huus stark verännert. Blots dat vun‘ ''Söl’ring Forinning'' all siet 1907 as Museum bedreeven so nömmt „Oldfreesch Huus“ in Keitum ut dat Johr 1737 wiest de oorsprünglich Nutzungs- un Bauform vun disse Gebäude wiederhen up. Erhollen sünd neben de eegentlich Bausubstanz ok völ typische Ausstattungsreeschkopp un Möbel, as de in de Wand inlaaten [[Alkoven (Bettnische)|Alkoven]] mit den blots 1,75&nbsp;m langen Bettkasten, de ''[[Rookköök]]'' mit apen Herd un Füerstäe för den in de ''Kööv'' (''=Döns'') liggend Ofen. En anner in‘ Originaltostand belaaten Huus kann man in dat [[Sleswig-Holsteensch Freeluchtmuseum|Freeluchtmuseum]] Molfsee ankieken. === Biikebrennen === In de Nacht vun den 21. Februar, den Vöravendvun den [[Petridag]], wurrd in völ Inselöörd groot Füer anstaken. De Historie vun dat Biikebrennen geiht as heidnisch Bruuk bit wiet in de vörchristlich Tiet torüch. Later deen dat Füer de Verafscheeden vun de Gröönlandfohrer. Dat weern de Sylter, de as Kapitäns oder Besatzung vun de [[Walfänger]] in Fröhjohr in dat [[Europäisch Noordmeer|Noordmeer]] trucken. Wedderbeleevt hett dissen Bruuk de Sylter Chronist C. P. Hansen tegen Enn‘ vun dat 19. Johrhunnert.<ref>http://www.brauchtumsseiten.de/a-z/b/biikebrennen/home.html, Biikebrennen up www.brauchtumsseiten.de, Togreep an‘ 11. Dezember 2009</ref> Sietdem wurrd weer jährlich de Biiken an de oldherbrocht Öörd upschicht un anstaken. De Petridag is up de gesamte Insel Fierdag – all Schoolen un völ Büros un Geschäfte hebb denn slooten. === Jöölboom === Up de meest boomloos Insel wurr to de [[Wiehnachten|Wiehnachtstiet]] anstäe vun en [[Wiehnachtsboom]] traditschonell de ''Jöölboom'' upstellt, en lütt Holtgestell, an de en Kranz ut immergröön Twiegen bunnen wurr. He ruht up en Sockel mit dat Afbild vun Adam un Eva ünner en (Appel-)Boom mit de Slang. Doröver sünd en Peerd, en Hund un en Hahn dorstellt. De ut Soltdeeg makt Figuren hebbt allesamt symbolisch Bedüüden: [[Adam un Eva]] mit de Slange stellen de dör den [[Sündenfall]] wunnen Erkenntnis vun Good un Wöst dor, Dat Peerd sall för Kraft, Flinkheit un Utdüer stahn, de Hund för Trüe. De to böverst platzeert Hahn sall as ok up Karktoorns nah de [[Simon Petrus|Petrusvertellsels]] vun dat Nee Testament de Waaksamkeit utdrücken. Je nah Smack un Traditschoon wurrn wiedere Natuurprodukte as Dekoratschoonsgaven hentofüügt.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.sh-tourist.de/radderge/braeuche/weihnachten/joelboom_friesen.htm |wayback=20111023024552 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}, "Jöölboom" - der friesische Weihnachtsbaum up www.sh-tourist.de, Togreep an‘ 11. Dezember 2009</ref> Nah dat Upkommen vun den Adventskranz hett sück dörsett, dat an dit Gestell veer Keersen fastmakt wurrn, de ähnlich as de vun en Adventskranz nah un nah vör Hilligavend anstaken wurrd. Up Sylt lang Tiet in Vergeetenheit geraden, wurr de Jöölboom af Midden vun dat 20. Johrhunnert dör eenig Sylter Familien weer to en nee Leven erweckt un kummt nu ok buterhalv vun de Insell in Mood. === Maskenloop === Dat Maskenloopen is en Sylter Oord vun dat in Noordfreesland verbreedt „[[Rummelpottloopen]]“. Disse Bruuk wurrd vör allen noch in de Dörper vun Sylt-Ost pleegt. To [[Silvester]] trecken lütt Gruppen un Utwussen un Kinner, mit [[Maske]]n verkleedt, vun Huus to Huus. De so verkleedt ''Omtaakelten'' draagt derbe Leeder un Gedichten in freesch un deelwies middlerwiel ok in plattdüütsch vör. Faken geiht dat dorbi um lokaal Begevenheiten vun dat vergangen Johr. Disse Umtüüg enden eerst wiet nah Middennacht. Dat „Raketenscheeten“ un Böllern is wegen de hooch Brandgefohr up Grund vun de völ reetdeckt Hüüs un de dröög Heid- un Düünenflächen up de ganz Insel ünnerseggt. === Persönlichkeiten === De Insel wurr vun Minschen präägt un prääg gliekermaaten völ Minschen, de up dat Einland leevt hebbt oder sück befaat habbt. So fung de in Keitum boren Freeheitskämper [[Uwe Jens Lornsen]] sien politisch Karriere up Sylt an, un [[Theodor Storm]] hett nah längeren Upnehollen up de Insel de dör sein ''Sylter Novelle'' schreven, de aber dör sien Dood nicht to’n Afsluss keem. Nah den Keitumer Kapitän Lorenz de Hahn is dat Utwannererdörp [[Hahndorf (South Australia)|Hahndorf]] in Australien nömmt. Bit hüüd giift dat in de Leedtexten vun den Leedermaker [[Reinhard Mey]] regelmatig Henwiesen to de Insel – so etwa in sien Leed ''Klar Kimming''. Dat dat old Sylt nich vergeeten wurr, wurr all vör över 100 Johren dör den Schoolmeester und Heimatkundler [[Christian Peter Hansen]] ut Keitum sekerstellt, de as bedüüdenst Chronist vun de Insel gellt. Nah sien Dood hett de Heimatforscher [[Christian Jensen (Heimatforscher)|Christian Jensen]] sien Arbeit wieder makt. Siet Upkommen vun den Tourismus Midden vun dat 19. Jorhunnert hett de Insel Künstler anlockt. Sünners [[Kampen (Sylt)|Kampen]] weer to Anfang vun dat 20. Johrhunnert so wat as en [[Künstlerkolonie]]. Neben de Verleger [[Ferdinand Avenarius]] un [[Peter Suhrkamp]] keemen tallriek bekannt un weniger bekannt Kunstschaffende up de Insel. Dichter un Denker as [[Thomas Mann]] oder Kunst-, Danz-, Film- un Theaterlüüd as [[Gret Palucca]] un [[Will Grohmann]] truck dat in de Sömmermaand nah Sylt. === Sylt in de Maleree === Ünner de eerst Maler, de Sylt as [[Sujet]] opdeckt hebbt, weern [[Eugen Dücker]], [[Eugen Bracht]], [[Hinrich Wrage]], [[Julius Bodenstein]] un [[Hans Peter Feddersen]]. [[Franz Korwan]] un [[Jacob Alberts]] folgten jem. De Maler [[Andreas Dirks]] wurr 1865 in [[Tinnum]] op Sylt baren. He hett an de Kunstakademie Düsseldörp un in Weimar studeert, hett siet 1895 in Düsseldörp leevt, nehm dar 1916 en Professur an un hull togliek in Westerland en Atelier. [[Ulrich Schulte-Wülwer]] betekent em as de stärkste künstlerisch Talent, de de Insel hervörbrocht hett. [[Carl Arp]] keem 1903, [[Alf Bachmann]] 1905 eerstmals nah Sylt. [[C.C. Feddersen]] leet sik 1920 in Keitum dal, [[Hugo Köcke]] 1921 in Westerland, he hett sien Atelier in Berlin bihollen. Maler as [[Emil Nolde]], [[Helene Varges]], [[Ingwer Paulsen]], [[Erich Heckel]], [[Anita Rée]], [[Albert Aereboe]], [[Ernst Mollenhauer]] un [[Magnus Weidemann]] (beid sünd in Keitum begraven), [[Siegward Sprotte]], [[Otto Eglau]], [[Dieter Röttger]], [[Wilhelm Ludwig Lehmann]] und [[Karl-Heinz Berndt-Elbing]] truck dat nah Sylt. To de aktuelle Künstler hörrn [[Ole West]], [[Hans Nordmann]] un de in Berlin un op Sylt levenden Maler un Bildhauer [[Rainer Fetting]] un [[Ingo Kühl]]. <gallery> 1872 Feddersen Hünengräber auf Sylt anagoria.JPG|[[Hans Peter Feddersen]] ''Hünengräber auf Sylt'', 1872, Ööl op Lienwand 27&nbsp;×&nbsp;68,5&nbsp;cm Sylt Dünen 01.jpg|[[Fritz Stoltenberg]] ''Sylt Dünen'', 1874, Teeknung Heimat der heimatlosen.jpg|[[Julius Bodenstein]] ''Heimat der Heimatlosen auf Sylt'', 1889 Wille Dünen von Sylt@Albert König Museum20160904.jpg|[[Fritz von Wille]], ''Dünen von Sylt'', Ööl op auf Hartfaserplatt, 1894 Eugen Felix Prosper Bracht Küste auf Sylt.jpg|[[Eugen Bracht]] ''Küste auf Sylt'' ([[Morsum-Kliff]]), 1897, Ööl op Lienwand 61,5 × 50,5&nbsp;cm 1902 Wrage Morsumkliff, Sylt anagoria.JPG|[[Hinrich Wrage]] ''Morsumkliff, Sylt'', 1902, Ööl op Lienwand 115 × 220&nbsp;cm Korwan-Winter.jpg|[[Franz Korwan]] ''Winter auf Sylt'', Öl auf Holz 24 × 38&nbsp;cm, ohne Jar 1905 Arp Küstenlandschaft auf Sylt (Morsumkliff) anagoria.JPG|[[Carl Arp]] ''Küstenlandschaft auf Sylt (Morsumkliff)'' 1905, Ööl op Lienwand 47,5&nbsp;×&nbsp;59,5&nbsp;cm 1910 Hablik Landschaft auf Sylt anagoria.JPG|[[Wenzel Hablik]] ''Landschaft auf Sylt'' 1910, Ööl op Lienwand Hugo Mühlig Partie auf Sylt 1911.jpg|mini|[[Hugo Mühlig]], ''Partie auf Sylt'', 1911, Mischtechnik op Karton 11,5 × 18&nbsp;cm Wenzel Hablik Sylt Sonnenuntergang Dünen 1912.jpg|Wenzel Hablik ''Sylt Sonnenuntergang Dünen'', 1912 1921 Feddersen Alte Häuser in Braderup anagoria.JPG|Hans Peter Feddersen ''Alte Häuser in Braderup'', 1921, Ööl op Lienwand Andreas Dirks - Munkmarschener Hafenansicht auf Sylt (1922).jpg|[[Andreas Dirks]] ''Munkmarschener Hafenansicht auf Sylt'', 1922, Ööl op Lienwand Anita Rée Oase in Kampen.jpg|[[Anita Rée]] ''Die Oase in Kampen'', 1932/33, Aquarell 39 × 49&nbsp;cm Ingo Kühl - HAUS AM WATT VIII, Öl auf Leinwand 150 x 200 cm, WV 10-15.jpg|[[Ingo Kühl]] ''Haus am Watt'', 2015, Ööl op Lienwand 150 × 200&nbsp;cm </gallery> === Wiedere kulturell Aspekte === Immer weer weer Sylt Dreihoort för Speelfilme. So hett all [[Friedrich Wilhelm Murnau]] en grooten Deel vun de Butenupnahmen vun sien fröh Stummfilm ''Der Gang in die Nacht'' in‘ August 1920 up de Insel bi Kampen dreiht. In‘ Fröhjahr 2009 hett [[Roman Polanski]] tallriek Butenupnahmen to sien Hollywood-Film ''[[The Ghostwriter]]'' in List un Munkmarsch dreiht. Sylt wiest vör allen in de Sömmermaand en beachtlich Dichte an Künstlern, Galerien, Utstellungen un Lesungen up. Siet 2001 schrifft de Stiftung kunst:raum sylt quelle jedes Johr en [[Literaturstipendium]] ünner den Naam [[Inselschreiber]] ut. Bewerben könnt sück düütschspraakig Schriever, de all in Bookform wat herutgeven hebbt. == Literatur == * [[Herbert Bruns]]: ''SYLT – Natur, Erholung, Forschung, Lehre, Umweltbelastung, Inselplanung und Bürgerinitiative'' (Ünnertitel: „Dokumentation vom Kampf gegen „Atlantis“ und für Sylt“, as Band 4 ( Nr. 37-52) in de Reeg „BIOLOGISCHE ABHANDLUNGEN“, Biologie-Verlag, Wiesbaden 1975 * Hans Jessel: ''Das große Sylt-Buch.'' Ellert & Richter, Hamburg 2000, ISBN 3-89234-531-7 * [[Michael Jürgs]], Tassilo Trost: ''Sylt-Die Insel'', Gruner + Jahr, Stern Buch, Hamborg 1978 * Harry Kunz, Thomas Steensen: ''Das Sylt-Lexikon.'' Wachholtz, Neemünster 2002, ISBN 3-529-05518-2 * [[Hinrich Matthiesen]]: ''Mein Sylt.'' Ullstein-Bücher, Allgemeine Reihe. Ullstein, Berlin 2000, ISBN 3-548-24964-7 * [[Sven Simon]] (Hrsg.): ''Sylt – Abenteuer einer Insel.'' Hoffmann und Campe, Hamborg 1986, ISBN 3-455-08920-8 * Peter Schmidt-Eppendorfer: ''Sylt. Memoiren einer Insel. Dokumente, Chroniken, Berichte aus 1001 Jahren''. Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 1977, ISBN 3-88042-037-8 (Quellensammlung) * [[Georg Quedens]]: ''Kleines Lexikon Sylt. Von Abessinien bis Zugvögel''. Zeise, Hamborg 2000, ISBN 3-932844-41-6 * Hans-Jürgen Stöver: ''Von der Inselbahn und den Bäderschiffen Sylts.'' Schleswiger Druck- u. Verlagshaus, Schleswig 1979, ISBN 3-88242-043-X * Hans-Jürgen Stöver: ''Westerland auf Sylt. Das Bad im Wandel der Zeiten''. Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 1980, ISBN 3-88042-101-3 * [[Harald Voigt]]: ''Die Festung Sylt''. Eegenverlag Nordfriisk Instituut, Bräist/Bredstedt 1992, ISBN 3-88007-189-6 * Christian Papendick: ''Sylt. Insel zwischen Sturm und Stille''. Husum Verlag, Husum 2005, ISBN 978-3-89876-200-7 * Bruno P. Kremer, Klaus Janke: ''Sylt - Einladung zwischen zwei Meere.'' Biologie in unserer Zeit 38(3), S. 187 - 193 (2008) * [[Silke von Bremen]]: ''Wenningstedt''. Wachholtzverlag, Neumünster 2000, S. 64 - 66, ISBN 3-529-05003-2 == Weblenken == {{Commons|Sylt}} * [http://www.Gemeinde-sylt.de Gemeend Sylt] * [http://www.amtlandschaftsylt.de/ Amt Landschaft Sylt] * [http://www.lauritzen-hamburg.de/fotos_sylt.html Privaat Siet mit historschen Ansichten vun de Insel] == Enkeld Nahwiesen == <references/> [[Kategorie:Eiland]] [[Kategorie:Noordsee]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] kcy7qpvsu7an84xszkao43b4trc9x9x 0 45689 1061912 1061406 2026-04-05T19:20:21Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061912 wikitext text/x-wiki [[Bild:Poulidor.jpg|thumb|Raymond Poulidor bi de Tour de France 2004 in Angers]] [[Bild:Raymond_POULIDOR.jpg|thumb|Raymond Poulidor (1993)]] '''Raymond Poulidor''' (* [[15. April]] [[1936]] in [[Masbaraud-Merignat]]; † [[13. November]] [[2019]] in [[Saint-Léonard-de-Noblat]]<ref name="focus">{{Internetquelle | autor=cvh | url=http://www.focus.de/sport/radsport/der-ewige-zweite-der-tour-de-france-franzoesische-radsport-legende-raymond-poulidor-ist-tot_id_11343743.html | titel=Französische Radsport-Legende Raymond Poulidor ist tot | werk=[[Focus|Focus Online]] | datum=2019-11-13 | abruf=2019-11-13 }}</ref>)) weer, ofschoonst „ewig Tweet“, en vun de populärsten [[Frankriek|franzöösch]] Radrennfohrer. De in Frankriek blots „Poupou“ nömmt Poulidor kunn sück tüschen 1962 un 1976 acht Mal up dat Podium vun de [[Tour de France]] platzeeren (dree 2. Platzen, fiev 3. Platzen), ahn dat wichtigst [[Etappenrennen]] vun de Welt een eenzig Mal to winnen, oder ok blots dat [[Geel Trikot]] to dragen. In Frankriek wurrd sien Naam dorher bit hüüd faktisch as [[Synonym]] för „Pechvagel“ bruukt. Trotz oder jüst wegen dit [[Image]] as „ewig Tweet“ weer Poulidor to sien akktiv Tiet de populärste Sportler vun Frankriek, noch vör sien groot sportlich Rivalen, den fievmaligen Toursieger [[Jacques Anquetil]]. An‘ dichtsten dran an en Toursieg weer he 1964. In de franzöösch Sporthistorie ingahn is dorbi vör allen sien legendär Ellenbagenduell mit den grooten Favoriten Anquetil an den [[Puy de Dôme]]. Anquetil weer in‘ Gegensatz to Poulidor an‘ Enn‘ vun sien Kräfte, hett dat aber an Barg nich wiest. Poulidor hett völ to lang mit sien Angreep töövt. In Paris harr he man blots 55 Sekunn Rückstand up dat Geel Trikot. Neben völ anner Siege bi lüttgere Rundfohrten kunn Poulidor aber tominst de [[Vuelta a España]] 1964 winnen un dormit wenigstens een vun de groot Landsrundfohrten up sien Naam schrieven. To Anfang vun sien Karriere harr he 1961 dat klassisch Eendagsrennen [[Mailand–Sanremo]] wunnen. 1974 wurr he vun de Sportzeitung [[L’Équipe]] to Frankrieks Sportler vun dat Johr („[[Champion des champions]]“) wählt. 1977 hett Poulidor sien Loopbahn beend, nahdem he noch een Johr vörher mit 40 Johren noch eenmal den darten Platz bi de Tour beleggt harr. ==Filme== *Arte-Dokumentation: Radsport Anquetil/Poulidor - Die großen Sportduelle, Doku von Olivier Hennegrave, Frankriek 2001, 50 min == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20100612015650/http://www.memoire-du-cyclisme.net/palmares/poulidor_raymond.php List vun de Erfolge (''Palmares'') vun Raymond Poulidor] * [http://www.radsportseiten.net/coureurfiche.php?coureurid=4000 Poulidor in de Datenbank vun Radsportseiten.net] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Poulidor, Raymond}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Radrennfohrer (Frankriek)]] [[Kategorie:Boren 1936]] [[Kategorie:Storven 2019]] e87eupskdxnwot4okoo2daxul77gkkw 0 46241 1061834 1055940 2026-04-05T14:03:57Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061834 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Königslutter |STAAT=Düütschland |LIGGT_IN= : [[Bundsland (Düütschland)|Bundsland]]: [[Neddersassen]] |WAPEN=Wappen_Koenigslutter.PNG |FLAGG= |KOORT2= |FLACH=130 |HÖÖCH=134 |KOOR_NS=52.15 |KOOR_OW=10.49 |INWAHNERS=16812 |INWAHNERS_TIET=2011-04-01 |POSTLEETTALL=38154 |VÖRWAHL=05353 |BÖRGERMEESTER=Ottomar Lippelt ([[SPD]]) |WEBSTEED=www.koenigslutter.de |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=03 1 54 013 }} '''Königslutter an de Elm''' is 'n Stad in de Osten van [[Neddersassen]] in de [[Landkreis Helmstidde]]. == Geografie == De Stad liggt in de Midde van de Naturpark Elm-Lappwold un unmiddelbar an de Nord-Ost-Siede van de Anhöcht [[Elm (Anhöcht)|Elm]]. Annere grote Städen sien [[Bronswiek|Brunswiek]] sauwat bi 23 km ostelich, [[Wulfsborg]] sau umme 20 km nordelich. De Kreistad [[Helmstidde]] liggt 15 km ostelich van Königslutter. Dör Königslutter loppt de Düütsche Fackwarkstraat. === Oortsdelen vun de Stad === {| |- | width="150" valign="top" | * [[Beienrode (Königslutter)|Beienrode]] * [[Boimsdörp]] * [[Bornum]] * [[Glendörp]] * [[Groot Steinum]] * [[Lüttj Steimke]] | width="150" valign="top" | * Königslutter Stad * [[Lauingen (Königslutter)|Lauingen]] * [[Lelm]] * [[Ossendörp]] * [[Rhode (Königslutter)|Rhode]] (met Bisdörp) * [[Rieseberg]] | width="150" valign="top" | * [[Rotenkamp]] * [[Roddörp]] * [[Scheppau]] * [[Schickelsheim]] * [[Sunsted]] * [[Uhry]] |} == Geschicht == === Naam === De Stad Königslutter was erst 'n Dörp met de Naam Ludder. 1135 word et erstmals as ''Lûtere'' vertellt. De Dörp was aver düdelich oolscher. De Naam kümmt van de Beek ''Ludder'', der süüdelich ut 'n grote Spring kümmt. Tau End van de 14. Jahrhunnert sette sik de Naam ''Königsluttere'' jümmer mer dör, wobi dat ''König'' för de latere Kaiser Lothar III. staat. === Entwicklung === [[Bild:Königslutter Merian.png|thumb|360px|[[Matthäus Merian|Merian]]-Kopperstich van Königslutter um 1650: Links de Ord, rechts Kaiserdom Königslutter]] Sau umme Jahr 1200 enstand 'n Watersloot bi hüdige Amtgerecht. 1318 word dat Dörp Ludder, met Beteikenung ''forum Luttere'' vertellt un kreeg van de Hertog van Brunswiek um 1400 de Stadrechten. Twüschen de Kaiserdom un de Dörp gaf et de Sedelung Oberludder. De gute Straatlaag an de Handelsstraat Brunswiek-Madeborg, de Elmkalksteenhandel, de Wallfärten tau Kaiserdom un dat [[Ducksteen (Bier)|Ducksteen-Bier]] hebben de Stad veel inbracht. 73 Bruhüser waren berecht dat Ducksteen-Bier met de kalkhaltige Beekwater van Ludder tau bruun. Veele van de oolschen Fackwarkhüser sien hüde vunwegen groter Delen un groten Kellern as fröere Bruhüser tau erkennen. Ducksteen-Bier word in groote Mengen in de Städe [[Magdeburg|Madeborg]], [[Halle (Saale)]], [[Leipzig]], [[Berlin]], [[Hamburg|Hamborg]], [[Kassel]] un ook bet in de [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] exportert. Sehr belieft was dat Bier bi de Hof van prussische König Friedrich Wilhelm I. == Kultur un Seihenswördigkeiten == === Museen === * Museen der Stad Königslutter met: ** Museum för Stadgeschicht ** Dombuhütt ** Museum Mechanischer Musikinstrumente (MMM) ** Otto-Klages-Sammlung (geologische Privatsammlung) * Geopark-Informationszentrum * Frielicht- un Erlebnismuseum Ostfalen (FEMO) e.V. === Buwarke === [[Bild:Lutterspring.jpg|thumb|Ludder-Spring met Springhus]] * Mark met de Stadkerk * Kaiserdom St. Peter un Paul met Kaiser-Lothar-Linne * Lutterspring == Weblinks == * [https://web.archive.org/web/20101206030409/http://www.geopark-braunschweiger-land.de/erlebnistour/informationszentrum.htm GeoPark-Informationszentrum] * [https://web.archive.org/web/20100525200937/http://www.koenigslutter-touristik.de/index0.htm Touristische Informationen zur Stadt] {{Navigatschoonsliest Gemenen der Stad Königslutter}} hhs0g9r3544wgh29sb89mfrw50h7esd 0 49236 1061813 918773 2026-04-05T12:37:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061813 wikitext text/x-wiki '''Julie Ann „Julia“ Sampson Hayward''' (* [[2. Februar]] [[1934]] in [[Kalifornien]]; † [[27. Dezember]] [[2011]] in [[Newport Beach]], [[Kalifornien]]) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Tennis]]spelerin. == Karriere == Sampson stunn 1953 in all tosommen söss Endspelen bi [[Grand Slam (Tennis)|Grand-Slam]]-Turnieren, vun de se twee winnen kunn. Den eersten Spood fier se bi de austraalsch Tennismeesterschapen (hüüd: [[Australian Open]]) in de Damen-Düppelkonkurrenz tosommen mit hör Partnerin [[Maureen Connolly]], tegen de se aber in’t Eenzel verleesen dee. Mit den Australier [[Rex Hartwig]] kunn se denn aber noch den Titel in de Mixed-Konkurrenz halen. De anner Finaldeelnahmen weern bi de franzöösch Tennismeesterschapen (hüüd: [[French Open]]) un bi de [[Wimbledon Championships]] as ok in’ Mixed-Düppel bi de US-amerikaansch Meesterschapen (hüüd: [[US Open]]). == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20120419070930/http://www.tennis-aaron.de/tennis-spieler/spieler_403.htm Julie Sampson up''www.tennis-aaron.de''] * [http://www.coronadelmartoday.com/25049/home/julia-sampson-hayward-tennis-champ-of-the-1950s-dies-at-77/ Doodsmeldung mit Biller (afroopen an' 30. Dezember 2011)] {{DEFAULTSORT:Sampson, Julie}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Tennisspeler]] [[Kategorie:Boren 1934]] [[Kategorie:Storven 2011]] jejxigvmu8s0yxk4xkv4kdehowr401t 0 49577 1061931 1061419 2026-04-05T20:03:44Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061931 wikitext text/x-wiki '''Roland Mall''' (* [[17. April]] [[1951]] in [[Stuttgart]]; † [[7. April]] [[2025]] ok dor)<ref>{{Internetquelle |url=https://www.footboom1.com/de/news/football/2491499-tribute-to-vfb-stuttgart-legend-roland-mall-a-football-icon-lost |titel=VfB Stuttgart Trauert um Roland Mall: Ein Verlust für den Fußball |werk=Footboom |datum=2025-04-10 |sprache=de |abruf=2025-04-11 }}</ref> ) weer en [[Düütschland|düütsch]] Footballspeler. De Middelfeldspeler speel van 1971 bit 1975 för den [[VfB Stuttgart]] in de Football-Bundsliga un keem dorbi up 58 Bundsligaspelen. Dornah wurr he an den [[VfR Heilbronn]] in de 2. Bundsliga utlehnt, wo he 21 Spelen 8 Doren schaaten hett. Den Afstieg vun dissen Vereen kunn he dormit aber ok nich verhinnern und gung weer nah Stuttgarte torüch. De Vereen weer allerdings ok afsteegen. 1975/76 keem he denn noch up 7 Spelen in de 2. Bundsliga. Dornah hett he denn dree Johr lang bi [[Preußen Münster]] speelt un keem in 96 Tweetligaspelen up 7 Doren. Sein Karriere hett he denn bi [[SCB Viktoria Köln]] utklingen laaten, wo he van 1979 bit 1981 in de 2. Bundsliga in 62 Spelen noch 6 Dooren schaaten hett. == Weblenken == * [http://www.fussballdaten.de/spieler/mallroland/1981/ Roland Mall in de Datenbank vun Fußballdaten.de] * [http://www.weltfussball.de/spieler_profil/roland-mall/ Roland Mall in de Datenbank vun Weltfussball.de] {{SORTIERUNG:Mall, Roland}} [[Kategorie:Footballspeler (Düütschland)]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Storven 2025]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] hrynpwn9f1zaf1v3coqjyazrthh0f3n 0 50253 1061840 1056239 2026-04-05T14:44:29Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061840 wikitext text/x-wiki [[Bild:Saarländische Schullaufmeisterschaften.jpg|duum|Schölers bi’n Loopsport]] As '''Loopsport''' warrt all [[Sportoort|Sportorden]] tosamenfaat, bi de dat Utöven vun de natürlichen minschlichen Loopbewegen – tomeist technisch op en sünnere Loopstreck henarbeit – in’n Vördergrund steiht. == Överblick == Ofschoonst dat tallrieke Sportorden gifft, de nich so en grote Gefohr för’t Afnütten vun’n [[Bewegungsapparat]] mit sik bringt, is dat Lopen en natürliche Sportoort vun’n Minschen vunwegen sien [[Evolutschoon]]. Wettstrieden in’t Lopen geev dat al bi de antiken [[Olympsch Spelen|Olympschen Spelen]]. In’n modernen Sport is dat Lopen en Deel vun de [[Lichtathletik]], de bi de hüütigen Olympschen Spelen ok mit tallrieke [[Sportdisziplin|Loopdisziplinen]] vertreden is. Ok in’n [[Bredensport]] gifft dat tallrieke Bahnloopweetstrieden, an de aver tomeist blots Freetietlöpers deelnehmt, de bannig grote Lust dorto hebbt. In de [[USA]] beleevt de Loopsport aver siet Mitt vun de 1980er Johren in grote Breed en bannigen Opswung. Dat wiest sik in jümmer mehr un jümmere gröttere [[Stratenloop]]wettstrieden. An de gröttsten Loopveranstalten weltwiet – dat sünd de [[Marathonloop|Marathonwettstrieden]] in [[New-York-City-Marathon|New York]], [[Berlin-Marathon|Berlin]], [[London-Marathon|London]], [[Chicago-Marathon|Chicago]] un [[Boston-Marathon|Boston]] – nehmt elk Johr mehrere teihndusend Löpers deel, dormang Freetietlöpers jüst so as Weltrekordlöpers. == Ünnerscheedliche Strecken un jemehr Sünnerheiten == [[Bild:Poh Seng Song IVP.jpg|duum|Löpers bi’n Sprint]] === Sprint === Loopstrecken bit 400 Meters warrt as [[Sprint (Loopsport)|Sprintstrecken]] tohoopfaat. De [[Foot (Lief)|Fööt]] warrt dorbi nich heel afrullt, man de Löper stött sik mit de Footballen mit hööchste [[Snelligkeit]] af (Vörfootlopen). Gröttste Bedüden hett hier de grote [[Versnellen]] na’n Start. Dorbi warrt vör allen de [[Achillessehn]]en un de [[Wadenmuskel]]n belast. En gott traineerten Minschen kann sien Hööchstsnelligkeit normalerwies över ruchweg 80 Meter hollen. Lööp över 100 un 200 Meters warrt dorüm meist blots dör de [[Snellkraft]] wunnen. De hööchste Dörsnittssnelligkeit gifft dat üm de Startphaas bi’n 200-m-Loop. As sünners stuur gellt dorgegen de 400-m-Loop, vunwegen dat in’n tweeten Deel vun de Loopstreck de Suerstoff in de Muskeln opbruukt sünd, liekers aver de Snelligkeit hollen warrn mutt. De Löper nimmt dorbi en blaue Klöör an ([[Azidoos]]). [[Bild:Barcelona 2010 - 1500m final4.jpg|duum|Szeen ut’n 1500-m-Loop]] === Middelstreck === Twüschen 800 un 1609 Meters (1 engelsche Miel<ref>[http://www.iaaf.org/community/athletics/trackfield/newsid=9404.html Inföhren vun de IAAF: 1500 Meter un de Miel as klass’sche Middelstreck (engelsch)]</ref>) warrt vun [[Middelstreckenloop|Middelstrecken]] snackt. Över disse Längden warrt mit Suerstoffünnerversorgen in’t anaerobe Rebeet un duersom mit den hööchstmööglichen Suerstoffümsatz (VO₂max) lopen. De Dörsnittssnelligkeit nimmt in dat Rebeet gau af. Sünnere Lasten gifft de Streck över 800 Meters. De lesten 400 Meters warrt normalerwies vullstännig in’t anaerobe Rebeet lopen, so dat de [[Kreisloop]] in’t Teel teemliche Lasten uttohollen hett. De Streck över 1.500 Meters löpt sik vun’t Belasten her heel anners. In’t Teel kummt dat nich to dat flaue Geföhl in’n Magen, dat bi de 800-m-Streck mööglich is. [[Bild:Berlin Marathon 2009 Alt Moabit.JPG|duum|Löperfeld bi’n Berlin-Marathon 2009]] === Langstreck === Loopstrecken vun 2.000 bit 42.195 Meters ([[Marathonloop|Marathon]]) warrt as [[Langstreckenloop|Langstrecken]] betekt. Bi’t Lopen över disse Strecken un Tieten is dat nich mehr mööglich, de Muskelfunkschoon bi en Ansammeln vun [[Melksüür]] dör’t Lopen in’t anaerobe Rebeet dörtohollen. De Loop passeert also in’t aerobe Rebeet, d. h. dat Ümsetten vun Energie in de Muskeln geiht heel dör [[Oxidatschoon]] vör sik, toeerst alleen vun [[Glukoos]]. De Bloodkringloop is in de Laag all Stoffwesselprodukten –̣ vör allen de Melksüür – aftotransporteeren. Na twee Minuuten al warrt ok [[Fett]]molekülen in Energie ümsett. De Andeel is toeerst lütt, wasst mit de Tiet aver jümmer mehr an un övernimmt na en Duerbelasten vun ruchweg 90 Minuuten denn den Hööftandeel. De [[Glykogenspieker]]s sünd denn opbruukt. Vun’t Prinzip her hett elke Minsch noog Fettspiekers in’n Lief, dat he mehrere Marathonlööp achterenanner maken künn, man bi’t [[Fettverbrennen]] (en [[Lipolyys]]) kann in’n Vergliek to de [[Glykolyys]] bi den glieken Suerstoffümsatz minner Energie ümwannelt warrn. För den Spood op Langstrecken is dat dorüm wichtig, dat een sien Glykogenspiekers grötter maakt un sik bi’t Lopen de richtige Nehren toföhrt, so dat en gliekmatig Toföhren vun Energie sekerstellt warrn kann. De Toplöpers künnt den Marathon jüst noch so mit en Hööftandeel vun Glykolyys to Enn lopen. Ofschoonst de Lipolyys-Andeel langsom grötter warrt, gifft dat faken den subjektiven Indruck, dat de Ümstellen gau aflöpt, wat vun de Löpers denn as en „gegen de Wand lopen“ beschreven warrt. [[Bild:Jungfrau Marathon 2004.JPG|duum|Jungfrau Marathon 2004 (Eiger Gletscher)]] === Ultralangstrecken / Bargloop === Lööp över en noch längere Streck as de Marathonloop warrt as [[Ultramarathon]]s betekt. De längste Loop, bi den de Tiet ok vunwegen de Nachtroh wieterlopen deit, geiht över 3.100 [[Miel]]en (üm un bi 5.000 km) un duert so wat bi 51 Daag ([[Self-Transcendence 3100 Mile Race]]). En annere Ultravariante, de veel Tospröök hett is de [[Bargmarathon]] as to’n Bispeel de [[Swiss Alpine Marathon]] in [[Davos]]. De Bargloop is en Loopwettstriet, bi den grote Högenünnerscheden to överwinnen sünd. Tyypscherwies is en Barg oder en markante Hööch dat Teel vun den Loop oder warrt as Twüschenstatschoon op’n Weg na’t Teel anstüert. De Streck verlöpt dorbi faken op Weeg un Bargpadden, mitünner ok op de Straat. === Annere Looptechniken in’n Bredensport === Blangen disse sünneren Spezialiseeren vun’n Loopstil her gifft dat ok Looptechniken, de nich so op Leistung ut sünd, as to’n Bispeel dat [[Jogging]]. Dorbi löpt een en Oort vun [[Trab]] mit korte Schreed, wat – sünners bi verkehrte Looptechniken as de [[Rüchfootloop]] – op de Knee gahn kann, aver vun’n Kreisloop her ok över lange Strecken hollen warrn kann. [[Walking]], wat in’n Grunnen nix anners is as dat normale [[Gahn (Sport)|Gahn]], wobi also jümmer een Foot op de Eer blifft, as ok [[Nordic Walking]], wat dat sülve mit lange Skilangloopstöckers is, sünd as [[Trendsport]]orden mit to den Loopsport dortokamen. == Physiologie == De Energieümsatz vun’n Lief bi’t Lopen liggt bi ruchweg 1 kcal op 1 kg Liefgewicht un 1 km Weg. En Minsch, de 80 kg wiggt, verbruukt dorna bi en Loop mit 15&nbsp;km/h Snelligkeit in de Stünn ruchweg 1200 kcal. Dorvun warrt 70-80 % in Warms ümsett. Sweet oder Water bringt en Verdunstungsküll vun üm un bi 600&nbsp;kcal/l, so dat de Löper in de Stünn een bit twee Liter utsweten deit. Man, de Lief kann blots en begrenzte Mengde Water spiekern. Dorüm mutt bi’t Lopen dorop acht warrn, dat noog Water toföhrt warrt. Woveel man bi’t Lopen drinken schall, warrt aver teemlich verscheden vertellt<ref>[http://www.brooksrunning.de/396504/661/de/Trinkempfehlungen.html Brooks Running Academy - Trinkempfehlungen] {{Webarchiv|url=http://www.brooksrunning.de/396504/661/de/Trinkempfehlungen.html |wayback=20150326165657 |text=Brooks Running Academy - Trinkempfehlungen |archiv-bot=2026-04-05 14:44:29 InternetArchiveBot }}</ref>. == Looptechnik == Lopen is as Bewegungsmiddel vun een Oort na’n annern vundaag kuum mehr nödig, vunwegen de technischen Helpsmiddel. Ümdat elk gesunn Minsch de Grundtechnik vun’t Lopen beherrschen deit, is dat Grundweten to’n Optimeeren vun de Looptechnik meist nich bekannt. Ünnerscheedt warrt dree Looptechniken: * [[Vörfootloop]] * [[Middelfootloop]] * [[Rückfootloop]] Lütt Schreed minnert de Belastung vun’n Bewegungsapparat. Dat [[Dreihmoment]], dat bi elk Schritt entsteiht, warrt mit de Arms utgleken. Wenn een de Arms stiev hollt, mutt de Lief un dormit de [[Warvelsüül]] de Dreihbewegung utglieken. Minnern kann een dat Dreihmoment, wenn de Fööt dicht bi’nanner föhrt warrt. Sünners Lüüd, de jüst anfangen doot oder teemlich wenig loopt, glöövt tomeist, dat se sik keen sünnere Looptechnik anwennen mööt. Man, dat is verkehrt, vunwegen dat en gesunnen Loopstil Vörpahl slahn kann gegen Sehren. Dorbi is dat egal, woveel man löpt. Sünners för Löpers, de sik veel vörnehmt, is en ökonoomsche Looptechnik wichtig: Dör högere Effizienz kann de Löper Energie sporen un dormit bi glieken Kraftopwand gauer lopen. Man, dat is swoor un mit Tietopwand verbunnen, den egen Loopstil to ännern. Dat heet: je länger en Löper sik al mit en verkehrte Technik bewegen deit, üm so sworer fallt em dat, en nee Bewegungsmuster antonehmen. Dat wichtigste bi’t ökonoomsche Lopen is de Opsettsteed direkt ünner den Swoorpunkt vun’n Lief. Wenn de Foot an de richtigen Steed in Betog op den Lief opsett warrt, warrt de piele Bewegung minnert un de Trüchstöötelastizität vun de Muskeln un dat Binngeweev kann goot to de Vördrift nütt warrn. De Trüchstöötelastizität billt en wichtigen Kraftborn, de ahn tosätzlichen Energieopwand mehr Vördrift verleht<ref>[http://www.sportwelt-verlag.de/Trinews/Blog/Ruckstosselastizitat/ruckstosselastizitat.html Den inneren Turbo zünden] {{Webarchiv|url=http://www.sportwelt-verlag.de/Trinews/Blog/Ruckstosselastizitat/ruckstosselastizitat.html |wayback=20101010155853 |text=Den inneren Turbo zünden |archiv-bot=2026-03-14 05:12:55 InternetArchiveBot }}</ref>. == Risiko un Nütten == === Gefohren un fakene Fehlers === * De fakenste Fehler bit Lopen, de ok Naklapp hebben kann, is dat Vörstrecken vun’n Foot vör’t Opsetten, üm mööglichst lange Schreed to maken. Dör dit Vörswingen vun’n Ünnerschenkel warrt veel Energie verdoon un dat Risiko vör’t Besehren stiggt op männige Oort<ref>{{Webarchiv|url=http://www.sportwelt-verlag.de/Trinews/Blog/Laufen%20lernen/laufen%20lernen.html |wayback=20101010155827 |text=Ein gesunder Laufstil will gelernt sein |archiv-bot=2026-03-14 05:12:55 InternetArchiveBot }} De richtige Opsettpositschoon</ref>. * Dör’t Looptraining künnt Schadens vun’n Lief, de villicht vörher noch nich bekannt weern, opduken un deelwies – to’n Bispeel bi’n Hartfehler – gresige Utwirken hebben. * Enige Infekschoonskrankheiten, de nich recht utheelt sünd, künnt dör’t to fröhe Wedderanfangen vun’t Training en Rüchfall hebben, wat in enkelte Fäll to duersome Schadens un in Utnahmfäll sogors to’n Dood föhren künnt. * Anfangers fangt to gau mit dat Lopen an, wat faken ok to Besehren föhren kann. Föddert warrt dit verkehrte Verhollen ünner annern dör Programmen, de dör de Medien in de Warf anboden warrt, to’n annern ok dordör, dat sik de [[Muskulatur]] al no korte Tiet op dat Looptraining instellt. Dordör kummt een dat so vör, as künn man gau mehr maken, ofschoonst in’n Fall vun en Överlasten de eersten Anteken fröhesten na söss Weken kamt. Nawiest is ok, dat sik de [[Lidd]]en, [[Band (Anatomie)|Bänner]] un [[Sehn (Anatomie)|Sehnen]] düütlich langsomer op de Belastung instellt. Sünners dat Kneelidd warrt bi’t Lopen düchtig belast. Wenn een op even Flach löpt, kamt Belastungen vun’t Dreefacke vun’t Liefgewicht tostannen<ref>[http://www.ichlaufe.org/de/coach_verletzungen/102111288/das_tragische_ueberlastungsdreieck Das "tragische Überlastungsdreieck"]</ref>. * En annern Fehler vun Anfangers is, al in to junge Johren för to lange Strecken to traineeren un an Wettstrieden deeltonehmen. Snelligkeit dorgegen kann man jüst in junge Johren antraineeren, wogegen jüst dat Utduertraining sünners veel belasten deit. * Utduertraining, dat jümmer mit de lieken Trainingsmethoden op lieke Streckenprofilen un -längen aflöpt ünnerstütt dat Risiko vun Besehren und verkehrt Verhollen. === Gode Sieten för de Gesundheit === * Kontroll över’t Liefgewicht. * Verbetern vun de Leistung vun’t [[Bloodkreisloop|Hart-Kreisloop-System]]. * Starkermaken vun’n Bewegungsapparat. * Betere psych’sche Utglekenheit. * Dynaamsch Belasten vun de [[Rüchmuskulatur]]. * [[Dehnen|Dehnung]] vun’n [[Bostkasten]]. * Starkermaken vun’t [[Immunsystem]] un minner Belastungsgeföhl bi Krankheiten as [[Influenza|Grippe]] un [[Verküllen]]. == Historie == De eersten histoorsch överleverten Loopsport-Wettstrieden geev dat in’t antike [[Grekenland]]. In de Literatur weer so wat al in de [[Homer (Dichter)|homer]]schen Vertellen ''[[Ilias]]'' un ''[[Odyssee]]'' anspraken. Biller op olle Vasen wiest, dat to’n Loopstil bi’n Sprint en wiet Uthalen mit de Arms hören de – woll üm mehr Swung to kriegen –, ümdat över längere Strecken al so lopen weer as vundaag. === Loopdisziplinen in de Antike === * [[Stadionloop]]: Dat is de öllste Disziplin, bi de de Deelnehmers eenfack eenmol längs dör’t [[Stadion]] lopen müssen. De Streck weer ünnerscheedlich, afhangig dorvun woneem de Wettstriet utdragen weer, un reck vun 167 m ([[Delos]]) bit 192,24 m ([[Olympia (Grekenland)|Olympia]]). Na [[Hippias von Elis]] weer de Stadionloop vun [[776 v. Chr.]] bit [[728 v. Chr.]] de enkelte Weetstriet bi de olampschen Spelen. De enkelten [[Olympiade]]n weern dann na de Stadionwinners nöömt. * ''Diaulos'': Dat is en Loop över twee Stadien wesen, bi den de Deelnehmer üm en Posten (''Kampter'') wennt hebbt un na de Startlien torüchlöpen. Nich kloor is dorbi, wat elkeen Löper sien egen ''Kampter'' harr, oder dat blots een vör all Löpers geev. * ''Dromos hippios'' („Peerloop“): De güng över veer Stadien un hett nienich to’t olympsche Programm höört, weer aver maakt bi de dormols jüst so bedüdenen Sportfesten in [[Korinth]] un [[Nemëische Spelen|Nemea]]. De Naam kummt dorher, dat de Streck ruchweg de Läng vun en Peerrennbahn harr. * ''Dolichos'': Dat weer en Langstreckenloop över 7 bit 24 Stadien. In Olympia weern dat twintig Stadien, also ruchweg 3,84&nbsp;km. * ''Wapenloop'': Bi disse Loop müssen de Deelnehmers normalerwies mit vulle Kriegsrüstung antreden, tomindst aver mit Helm un Schild. Ofschoonst de [[Marathonloop]] sien Naam vun de greekschen Stadt [[Marathon (Grekenland)|Marathon]] hett, geev dat dissen Loop in de Antike noch nich. De Infall dorto keem vun [[Michel Bréal]] un den [[Pierre de Coubertin|Baron de Coubertin]], de den Marathonloop bi de eersten Olympschen Spelen vun de Neetiet inföhrt hett un dormit an de Legenn vun [[Plutarch]] anknütten de. Dorna weer dat en Baad mit den Naam [[Pheidippides]] wesen, de na de [[Slacht bi Marathon]] in’t Johr [[490 v. Chr.]] de Naricht vun’n Sieg över de [[Perser (Volk)|Perser]] in’n Loopschritt na [[Athen]] bröcht hett un na sien Ankumst dood tosamenbroken weer. == Olympsche Loopdisziplinen == * [[100-Meter-Loop|100 Meter]] (ok Deel vun’n [[Teihnkamp]] vun de Mannslüüd) * [[200-Meter-Loop|200 Meter]] (ok Deel vun’n [[Sövenkamp]] vun de Fronslüüd) * [[400-Meter-Loop|400 Meter]] (ok Deel vun’n Teihnkamp vun de Mannslüüd) * [[800-Meter-Loop|800 Meter]] (ok Deel vun’n Sövenkamp vun de Fronslüüd) * [[1500-Meter-Loop|1500 Meter]] (ok Deel vun’n Teihnkamp vun de Mannslüüd) * [[5000-Meter-Loop|5000 Meter]] * [[10.000-Meter-Loop|10000 Meter]] * [[Marathonloop|Marathon]] (warrt op de Straat lopen) * [[100-Meter-Hürdenloop|100 Meter Hürden]], blots Fronslüüd (ok Deel vun’n Sövenkamp vun de Fronslüüd) * [[110-Meter-Hürdenloop|110 Meter Hürden]], blots Mannslüüd (ok Deel vun’n Teihnkamp vun de Mannslüüd) * [[400-Meter-Hürdenloop|400 Meter Hürden]] * [[Hinnernloop|3000 Meter Hinnernloop]] (Fronslüüd eerst siet 2008) * [[4 x 100 m Staffel (Lichtathletik)|4 × 100 Meter Staffel]] * [[4 x 400 m Staffel (Lichtathletik)|4 × 400 Meter Staffel]] * 10 Kilometer Stratenloop as Deel vun’n [[Triathlon]] * 3 Kilometer Geländeloop as Deel vun’n [[Modern Fiefkamp|modernen Fiefkampf]] == Verbinnen mit annere Sportorden == [[Bild:Start 1. Lauf Rheintal Duathlon.jpg|duum|Löperfeld bi en Duathlon, 2010]] De Sprint is op verschedene Strecken Deel vun de [[Lichtathletik]]. Utduerlopen op middlere un lange Strecken Strecken twüschen fief Kilometer un Marathon is Bestanddeel vun’n [[Triathlon]] un vun’n [[Duathlon]]. Bi’n [[Sommerbiathlon]] warrt in’n Sprint un Enkeltlööp 4&nbsp;km (Fronslüüd 3&nbsp;km), ünnerbroken vun twee Scheetinlagen un in’n Massenstart un Verfolgen 6&nbsp;km (Fronslüüd 5&nbsp;km), ünnerbroken vun veer Scheetinlagen afhollen. Wietere Loopsportorden sünd de [[Orienteerungsloop]] un de [[Crossloop]]. Vele Mannschopssportorden as to’n Bispeel [[Football]], [[Handball]], [[Basketball]] oder [[Feldhockey]] bruukt en Looptechnik, de twüschen Sprint un Utduerlopen liggt. == Snelligkeit in Afhangigkeit von de Loopstreck == Na [[Pete Riegel]] kann een de Tiet <math>t_2</math>, de man bi’t rechte Training för en sünnere Streck bruukt, ut de Tiet <math>t_1</math> för en annere Streck na en eenfacke Formel utreken. Dorbi is <math>s_1</math> de Verglieksstreck, vun de de Tiet bekannt is, un <math>s_2</math> de Streck för de man de Tiet weten will. De Exponent 1,07<ref>Hubert Beck: Das große Buch vom Marathon. Copress Verlag, München 2005, ISBN 978-3-7679-1045-4. S. 104.</ref> bestimmt sik ut den Verloop vun de Weltrekorden un mutt villicht för elk Person anpasst warrn. För en Sprinter is de en beten grötter, för den Utduersportler en beten lütter. :<math> t_2=t_1 \cdot \left( \frac{s_2}{s_1} \right)^{1{,}07}</math> == Literatur == * James F. Fixx: ''Das komplette Buch vom Laufen''. Fischer, Frankfort an’n Main 1983, ISBN 3-596-23326-7. * Jeff Galloway: ''Richtig laufen mit Galloway''. Meyer & Meyer, Aken 2000, ISBN 3-89124-040-6. * Thomas Steffens, Martin Grüning: ''Runner’s World – Das Laufbuch''. Rowohlt, Reinbek 1999, ISBN 3-499-19465-1. * Thomas Prochnow: ''Lauffibel''. LAS-Verlag, Regensborg 2003, ISBN 3-89787-161-0. * Herbert Steffny: ''Das große Laufbuch''. Südwest Verlag, München 2009, ISBN 3-517-06728-8. * Wolfgang Bunz: "Perfekte Lauftechnik", BLV, München, 2011, ISBN 978-3-8354-0759-6 * Matthias Marquardt, Christian von Loeffelholz, Björn Gustafsson: ''Die Laufbibel. Das Basiswerk für gesundes Laufen''. spomedis, Hamborg 2005, ISBN 3-936376-08-5. * Ulrich Bartmann: ''Joggen und Laufen für die Psyche''. dgvt-Verlag, Tübingen 2001, ISBN 3-87159-033-9. == Borns == <references /> == Weblenken == {{Commons|Category:Running (athletics)|Loopsport}} * [http://www.deutscher-leichtathletik-verband.de/index.php?SiteID=193 Bestenlist vun’n Düütschen Lichtathletik-Verband (DLV)] * [http://www.wissenschaft.de/wissen/news/255408.html www.wissenschaft.de: Warum Sprinter kräftig und Langstreckenläufer schlank sind] [[Kategorie:Lichtathletik]] 171qure3gjn5jebjboktml2p3n2n7m4 0 50950 1061895 917410 2026-04-05T18:03:04Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061895 wikitext text/x-wiki [[Bild:John Singer Sargent - Paul Helleu.jpg|thumb|[[John Singer Sargent]]: Porträt vun Paul César Helleu, Pastellteknung, um 1885–1889]] '''Paul César Helleu''' (* [[17. Dezember]] [[1859]] in [[Vannes]], [[Bretagne]]; † [[23. März]] [[1927]] in [[Paris]]) weer en [[Frankriek|franzöössch]] [[Maleree|Maler]], [[Radeeren|Radeerer]] un [[Illustrator]] vun den [[Realismus (Kunst)|Realismus]]. He weer bekannt för sien Porträtbiller vun de berühmten un muisten Fruen in de [[Belle Époque]]. == Leven == Paul César Helleu hett en Lehr as Keramiker makt un nehm nebenbi Tekenünnerricht. Gegen den Willen vun sien Moder, de Wittfru weer, gung Helleu 1876 nah Paris, um an de [[École nationale supérieure des beaux-arts de Paris|École des Beaux-Arts]], ünner den Salon-Realisten [[Jean-Léon Gérôme]] (1824 – 1904) to studeeren. IBinnehalv vun en ganz lütten Tiet hett he bekannt Künstler ut de Stadt kennenlernt, ünner annern [[Henri Matisse]], [[Edgar Degas]], [[Robert de Montesquiou]], [[James Tissot]] un [[Giovanni Boldini]]. Mit [[John Singer Sargent]] verbunn hüm bold en eng Früendschap. Helleu etableert sück in de 1890er Johren as spoodriek Maler vun de Boulevard-Porträts vun de Rieken un de Muien. Sien Ehfru, Alice Guérin (* 1874), weer sien Muse un dat vun hüm vörtrucken Modell. Bi Auktschonen wurrd Paul César Helleu sien luftig skizzeert Biller to Priesen tüschen 5.000 un 50.000 US-Dollar hannelt. == Utteknungen == * 1902 Liddmaat vun de Société Nationale des Beaux-Arts * 1904 [[Ehrenlegion|Ritter de Légion d'honneur]] == Paul César und Alice Helleu == <gallery perrow="5"> Bild:Sargent - Paul Helleu.jpg|John Singer Sargent: Paul Helleu, Aquarell, um 1882–1885 Bild:Sargent - Paul Helleu Sketching with his Wife.jpg|John Singer Sargent: Paul Helleu Sketching with his Wife, Ööl up Lienwand, 1889 Bild:Sargent - Paul Helleu1.jpg|John Singer Sargent: Paul Helleu Lying in a Field, Pastellteknung, 1889 Bild:Sargent - Paul Helleu2.jpg|John Singer Sargent: Sketch of a Man (Paul Helleu), Köhlenteknung Bild:Sargent - Madame Helleu at Fladbury.jpg|John Singer Sargent: Madame Helleu at Fladbury, Ööl up Lienwand, 1889 </gallery> == Warken (Utwahl) == <gallery perrow="5"> Bild:Helleu - Peggy Letellier.jpg|Peggy Letellier, Pastelltekung, 1905 Bild:Helleu - Mademoiselle Vaughan.jpg|Mademoiselle Vaughan, Pastellteknung, 1905 Bild:Helleu - Elegant Woman at the Rail.jpg|Elegant Woman at the Rail, Pastellteknung, 1905 Bild:Helleu - Camara.jpg|Camara, Pastellteknung, 1905 Bild:Helleu - La Femme Aux Fluers.jpg|Lady with Flowers, Ööl up Lienwand, 1910 Bild:Helleu - Madame Helleu SurSonYachtLetoile.jpg|Madame Helleu sur son yacht L'etoile, Ööl up Lienwand, um 1898 – 1900 Bild:Helleu - On the Sofa.jpg|On the sofa, Pastellteknung, 1899 Bild:Helleu - Madame Helleu Seasted at her Secretaire.jpg|Madame Paul Helleu Seated at Her Secretaire, Ööl up Lienwand, 1900 Bild:Helleu - Young Woman in White.jpg|Young woman in white (Mrs. Helleu), Ööl up Lienwand, 1900 Bild:Helleu - Alice Guérin.jpg|Portrait of Mademoiselle Alice Guerin, Ööl up Lienwand, 1900 Bild:Helleu - The Yacht Nereus in Roads Cowes.jpg|The Yacht Nereus in Roads Cowes, Ööl up Lienwand, 1900 Bild:Helleu - Le Grand Pavois.jpg|Le Grand Pavois, Ööl up Lienwand, 1901 Bild:Helleu - The Yacht Etoile.jpg|The Yacht Etoile, Ööl up Lienwand, 1903 Bild:Helleu - The Harbor at Deauville.jpg|The Harbor at Deauville, Ööl up Lienwand, 1911 Bild:Helleu - Hydrangeas.jpg|Hydrangeas, Pastelltekung, 1911 </gallery> == Literatur == * Francesco Dini: ''Boldini, Helleu, Sem. Protagonisti e miti della Belle Époque'', (2006) ISBN 8-8762-4895-1 == Weblenken == {{commons}} * [https://web.archive.org/web/20190410075008/http://www.helleu.org/ Biografie - Paul César Helleu] (franzöösch/engelsch) * [http://membres.lycos.fr/delanglais/html/heleu.html Biografie - Paul César Helleu] (franzöösch) * [http://www.jssgallery.org/Other_Artists/Paul_Helleu/Paul_Cesar_Helleu.htm Warken (Utwahl) (engelsch) * [http://d-nb.info/gnd/13212761X/about/html DNB-Katalog] * [http://toolserver.org/~apper/pd/person/Paul_C%C3%A9sar_Helleu Personennaamdatei] {{SORTIERUNG:Helleu, Paul Cesar}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Maler]] [[Kategorie:Realismus]] [[Kategorie:Boren 1859]] [[Kategorie:Storven 1927]] 3fqnt6h7562u5cp5tsxk2cgpnzgrrgq 0 52311 1061939 917557 2026-04-05T20:50:01Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061939 wikitext text/x-wiki '''Simonne (ok: Simone) Passemard Mathieu''' (* [[31. Januar]] [[1908]] in [[Neuilly-sur-Seine]]; † [[7. Januar]] [[1980]] in [[Chatou Yvelines]]) weer en [[Frankriek|franzöössch]] [[Tennis]]spelerin. De Badmintonspeler [[René Mathieu]] weer hör Ehemann. == Biographie == Se weer en vun de spoodrieksten franzöösch Tennisspelerinnen vun all Tieden; se kunn sück 11 Johr lang in Folge in de Top Ten vun de [[Tennis-Weltranglist]] hollen (1929 - 1939). Todem wunn se 13 [[Grand Slam (Tennis)|Grand-Slam]]-Titel, dorvan je tweemal den Eenzel- un Mixedwettbewarf bi de [[French Open]] (nahdem se in't Eenzel tovör sössmal in't Finale un dorvan dreemal gegen [[Hilde Krahwinkel-Sperling]]) scheitert weer). Den gröttsten Spood harr se aber in de Düppelkonkurrenzen. Alleen bi de French Open hett se sössmal wunnen, dorto keemen dree Düppeltitel in [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]. Dat Johr 1938 weer dorto besünners spoodriek, as se all dree mögelk Tittel vun de French Open halen kunn: Mixed, Eenzel un Düppel. 2006 wurr se posthum in de [[International Tennis Hall of Fame]] upnommen. == Weblenken == * [http://www.tennisfame.com/hall-of-famers/simonne-mathieu Simonne Mathieu in de der „International Tennis Hall of Fame“ (engelsch mit Bild)] * [https://web.archive.org/web/20101224131538/http://tennis-aaron.de/tennis-spieler/spieler_162.htm Simonne Mathieu up ''www.tennis-aaron.de''] {{SORTIERUNG:Mathieu, Simonne}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Tennisspeler]] [[Kategorie:Boren 1908]] [[Kategorie:Storven 1980]] 7zekbljvz2ddk7nupr02q2gkhd5iemm 0 52551 1061923 1057821 2026-04-05T19:42:42Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061923 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden}} [[Bild:Wagner Luzern 1868.jpg|miniatur|Richard Wagner um 1868]] [[Bild:Richard Wagner Signature.svg|miniatur|Ünnerschrift vun Richard Wagner]] '''Wilhelm Richard Wagner''' (* [[22. Mai]] [[1813]] in [[Leipzig]]; † [[13. Februar]] [[1883]] in [[Venedig]] in’ [[Palazzo Vendramin-Calergi]]) weer en düütsch Komponist, Dramatiker, Philosoph, Dichter, Schriever, Theaterregisseur un Dirigent. Mit sien [[Musikdrama|Musikdramen]] gellt he as een vun de bedüüdenst Neemaker vun de europäisch Musik in dat [[19. Johrhunnert]]. He hett de Utdrucksfähigkeit vun de [[Musik vun de Romantik|romantisch Musik]] un de theoretischen un praktischen Grundlagen vun de [[Oper]] ännert, indem he dramatisch Handlungen as [[Gesamtkunstwark]] gestalten dee un dorto Text, Musik un Regieanwiesungen schreev. As eerst Komponist grünn he Festspelen in dat vun hüm plaant [[Bayreuther Festspeelhuus]]. Sien Neeern in de [[Harmonik]] hebbt de Entwicklung vun de Musik bit in de [[Nee Musik|Moderne]] beinfloot. Mit sien Schrift ''[[Das Judenthum in der Musik]]'' hörrt he geistesgeschichtlich to de Vörkämper vun den [[Antisemitismus]]. == Leven == === Kindheit un Jöögd (1813–1832) === [[Bild:Portrait of Ludwig Geyer.jpg|miniatur|Wagner sien Steefvader Ludwig Geyer]] Richard Wagner wurr in Leipzig (in’ Gasthoff ''Zum roten und weißen Löwen'') as dat negente Kind vun den [[Aktuar|Polizeiaktuarius]] Carl Friedrich Wagner (1770–1813) un de Backerdochter Johanna Rosine Wagner, boren Pätz (1774–1848), boren un an’ 16. August up de Naam Wilhelm Richard Wagner in der [[Thomaskark (Leipzig)|Thomaskark]] evangeelsch döfft.<ref>Kirchliches Archiv Leipzig (KAL): Taufbuch Thomas 1811-1817, S. 156</ref> Söss Maand nah sien Gebort, an’ 23. November 1813, is sien Vader an [[Typhus]] storven. An’ 28. August 1814 hett Wagner sien Moder den Schauspeler un Dichter Ludwig Geyer (1778–1821) heiraadt, de sück nah den Dood vun de Vader um de Familie kümmert harr un de bi Carl Friedrich Wagner bannig good ansehn weer. Spekulatschonen, wonah Geyer de tatsächliche Vader vun Richard Wagner ween weer, sünd hüüd klor wedderleggt. Ok Wagner sülvst hett nie an sien Afstammen twiefelt.<ref>Dieter David Scholz, Ein deutsches Missverständnis. Richard Wagner zwischen Barrikade und Walhalla", Parthas Verlag 1997, S. 22</ref> In hör Daagbook noteert Richard Wagner sien tweet Ehefru [[Cosima Wagner|Cosima]] an’ 26. Dezember 1878: „Dann sagt Richard, (Sohn) Fidi, dem er seine Kappe immer zur Aufbewahrung zugeworfen, habe prachtvoll ausgesehen, seinem Vater Geyer ähnlich gesehen. Ich: ’Vater Geyer ist gewiß dein Vater gewesen.’ Richard: ’Das glaube ich nicht.’ ’Woher dann die Ähnlichkeit? ’Richard: ’Meine Mutter hat ihn damals geliebt, Wahlverwandtschaften.’ “ Wiel de Bröer Albert, Carl Friedrich Wilhelm Wagner sien öldste Söhn, en jüstergrad frappeeren Ähnlichkeit mit Richard upwiest, as Fotografien eendüüdig beleggen, sünd Spekulatschonen över en eventuelle Vaderschap vun Geyer överflüssigg<ref>kiek de Fotografie vun Albert Wagner in Dieter David Scholz, "Ein deutsches Missverständnis. Richard Wagner zwischen Barrikade und Walhalla", Parthas Verlag 1997, S. 12</ref>. Noch 1814 is de Familie nah [[Dresden]] översiedelt. An’ 26. Februar 1815 wurr de Halfsüster vun Richard Cäcilie boren. Sien öllere Geschwister weern Albert, Gustav, Rosalie, Julius, Luise, Klara, Theresia un Ottilie. 1817 keem Richard - noch ünner de Naam Richard Geyer – in’t School. Twee Johr later wurr sien Steefvader Ludwig Geyer krank un is an’ 30. September 1821 in Dresden storven. Richard keem doruphen bi mehreren Verwandten „in Pleeg“. So keem he in’ Oktober 1821 to de Bröer vun sien Steefvader Karl nah [[Eisleben]], wo ok all sien Bröer Julius upnommen wurrn weer, un leev dor för een Johr ünner de Naam „Richard Geyer“.<ref>Burkhard Zemlin: ''Stadtführer Lutherstadt Eisleben.'' Bindlach 1996, ISBN 3-8112-0833-0 un Autobiografie ''Mein Leben''</ref> Af den 2. Dezember 1822 hett he de [[Kreuzschule]] in Dresden besöcht. 1826 is de Familie nah [[Prag]] ümtrucken, wiel de Süster vun Richard, [[Rosalie Wagner|Rosalie]], in Prag en Engagement kreeg. Se weer en bekannt Theaterschauspelerin. Richard bleev aber in Dresden un weer nu bi de Familie Dr. Böhme ünnerbrocht, he hett sien Familie aber ok mehrfach in Prag besöcht. Af Wiehnachten 1927 weer dat daan, he leev nu weer bi sien Familie, de nah Leipzig torüchtrucken weer. Hier hett he van 1828 bit 1830, jetzt ünner de Naam Richard Wagner, de [[Alte Nikolaischule|Nikolaischool]] as ok de [[Thomasschule zu Leipzig]] besöcht. Sien Vörbild in disse Tiet weer sien Unkel Adolph Wagner, en Philoloog, de sück as Översetter vun de Warken vun [[Sophokles]] en Naam maakt harr un sück mit [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] schreev. Richard keem dordör ok mehr mit de Literatur in Verbinnen un hett in de Bibliothek vun sien Unkel Warken vun [[William Shakespeare|Shakespeare]] un vun de Romantikers, to’n Bispeel [[E. T. A. Hoffmann]] leest un schreev all as Schöler sien eerst dramatisch Wark, ''Leubald'', en groot Truerspeel in fiev Akten in den Stil vun Shakespeare. De Jöögd vun Wagner weer besünners dordör präägt, dat he as dat jüngste Kind vun en Künstlerfamilie mehr oder minner ahn Vader un dordör ok ahn „[[Zucht und Ordnung]]“ upwussen is. As Kind weer he bannig wild („der [[Kosaken|Kosak]]“) un hett ünner en gewisse Verwohrloosen leeden, wat sien Charakter aber ok präägen sull. He weer dör dat Ertrecken ok „nich bagen wurrn“ un bleev so ok unbekümmert un neeschgierig. === Sturm un Drang (1832–1835) === Mit 16 Johr beleev Wagner in Leipzig eerstmals [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] sien Oper ''[[Fidelio]]'' mit [[Wilhelmine Schröder-Devrient]] in de Titelrull. Von nu an stunn för hüm fast, dat he Musiker wurrn wull. He hett denn bald eerste [[Sonate]]n, en Striekquartett as ok den nich fardig wurrn Opernversöök ''[[Die Hochzeit]]'' verfaat. Af 1831 studeer he an de [[Universität Leipzig]] Musik, buterdem nehm he Kompositschoonsünnerricht bi den [[Thomaskantor]] [[Christian Theodor Weinlig]], den he ok sien eerst Wark (''[[Klaviersonate]] in B-Dur'') widmen dee. Dit eerst Wark wurr all een Johr later dör den Verlag [[Breitkopf & Härtel]] druckt. Dorvan un ok vun den Spood vun de eerst Upführen vun sien Konzertouvertüre in d-Moll, 1832 in Leipzig, andreeven, hett Wagner wiedere Konzertstücke komponeert, ünner annern de ''C-dur-[[Sinfonie]]'', de noch in dat sülvig Johr in dat [[Prager Konservatorium]] eerstmals upführt wurr. Anreegt dör de [[Laatromantik]], besünners vun E. T. A. Hoffmann un en Stoff ut ''Ritterzeit und Ritterwesen'' harr he den Plaan to sien eerst Oper ünner den Titel ''Die Hochzeit'' verfaat. He hett den Text dicht un fung mit de Kompositschoon vun de eerst Nummers vun dit „Nachtstücks von schwärzester Farbe“ (R. W.), de sien överdreeven Schuurromantik bi sien Süster Rosalie aber up wenig Tostimmen stööten dee. Doruphen hett Wagner den Textentwurf verneelt, vun de Partitur bleeven aber Deelen erhollen (WWV 31). Wagner weer bi den [[Corps Saxonia Leipzig]] aktiv, allerdings nich lang. Wagner sülvst schrifft, dat he dat Corps freewillig verlaaten harr: vör allen ut Enttäuschung över de apolitische Haltung vun de Leipziger Landsmannschafter (= Corpsstudenten) to’n Upstand vun de Polen. De „schmerzliche Trauer“ vun Wagner över de poolsch Nedderlaag bi [[Ostrolenka]] harrn de Landsmannschafter nich deelt.<ref>Horst Grimm, Leo Besser-Walzel: ''Die Corporationen.'' Frankfurt am Main, 1986; Richard Wagner, Gregor-Dellin (Hrsg.): ''Mein Leben.'' München 1983, S. 51 ff. Dazu auch Huss: ''Richard Wagner als Corpsstudent.'' In: ''Studenten-Kurier'' 4/2006, S. 16, mit Klarstellung von Weiß: ''Richard Wagners mißglückte Contrahagen.'' In: ''Studenten-Kurier'' 1/2007, S. 3, 4</ref> 1833 wurr Wagner dör den Schriever un Publizisten [[Heinrich Laube]] vun de Ideen vun dat [[Junge Düütschland (Literatur)|Junge Düütschland]], en revolutschonär utricht literarisch Bewegen vun den [[Vormärz]], beindruckt. To glieker Tiet fung he mit de Kompositschoon vun de Oper ''[[Die Feen]]'' an, nahdem he sien eerst Engagement as Chordirektor vun dat [[Mainfranken Theater Würzborg|Würzborger Theater]] kreegen harr. In Laube sien ''Zeitung für die elegante Welt'' wurr bald sien Upsatz ''Die Deutsche Oper'' druckt. As musikalisch Leiter vun de Sömmersaison in [[Goethe-Theater (Bad Lauchstädt)|Bad Lauchstädt]] un vun dat Theater in [[Meideborg]] hett he de Schauspelerin [[Minna Planer]] kennen leeven lehrt. Wagner sien eerst sülvständig musikalisch Instudeeren weer nah sien Utsaag de Musik to [[Johann Nestroy]] sien Posse ''[[Der böse Geist Lumpazivagabundus|Lumpazivagabundus]]'' (1833) vun [[Adolf Müller senior]]. === De Johren 1835–1842 === [[Bild:Minna.jpg|miniatur|Minna Planer in dat Johr 1835]] 1835 hett Wagner an de Oper ''[[Das Liebesverbot]]'' arbeit un de tweet Meideborger Speeltiet leit. An’ 29. März 1836 funn ünner desolaat Bedingungen de Eerstupführen vun de Oper ''Das Liebesverbot oder Die Novize von Palermo'' in [[Meideborg]] statt. Över Berlin is Wagner denn nah [[Königsbarg]] reist, um dor an’ 24. November vun dat glieker Johr [[Minna Planer]] in de [[Altroßgärtner Kark]] to heiraten, de dor as Schauspelerin engageert weer. A’n 1. April 1837 wurr Richard Wagner [[Musikdirekter]] in Königsbarg. De Theaterbedriev brook aber bald dornah wegen Bankrott vun de Direktschoon tosommen. Wagner weer dat nah den Bruuk vun de „[[Fohren Volk|Fohren]]“ weehnt, över sien Verhältnisse to leven un ansässig Börger um Darlehen to beden, de he aber nich torüchbetahlen kunn. In’ Juni 1837 schaff he dat, en [[Kapellmeester]]stäe in [[Riga]] to kriegen, wo he sück tonächst vör sien düütsch Glööviger in Sekerheit bringen kunn. In’ Juli hett hüm sien Fru Minna mit en Koopmann mit Naam Dietrich verlaaten, se keem aber all in Oktober weer nah Riga torüch. Hier entstunn de Text un de Anfang vun de Partitur vun sien eerst spoodriek Oper: ''[[Rienzi]]''. Wagner hett hier ok [[Wilhelm Hauff]] sien Märken vun dat ''Gespensterschiff'' mit den Holländer-Stoff kennenlehrt. Mit den Theaterdirekter [[Karl von Holtei]] hett he en Singspeel ünner den Titel ''Die glückliche Bärenfamilie'' plaant, hett sück aber bald gegen den Theaterbedriev sparrt. Dat weer en Tiet, in de de Geschichte vun de [[Düütsch Wannerbühne|Wannerbühnen]] to Enn’ gung, de tonehmend dör Stadttheater mit fast Personal ersett wurrn. 1839 verlor Wagner sien Stellung in Riga all weer. Ut Furcht vör sien Glööviger is he stillkens mit sien Fru över de russisch-ostpreußisch Grenz gahn un is denn mit dat lütt Segelschipp ''Thetis'' tosammen mit Minna nah [[London]] fohren. De störmisch verloopen, mehrfach in norweegsch Haven ünnerbraken un toletzt över veer Week düern Seefohrt, bi de dat Schipp binah kentert weer, broch hüm aber Inspiratschonen för den ''[[Der fliegende Holländer|Fliegenden Holländer]]''. Nah en körten Upenholt in London is dat Paar över [[Boulogne-sur-Mer]], wo Wagner den führenden Pariser Opernkomponisten [[Giacomo Meyerbeer]] persönlich kennenlehrt hett, wieder nah Paris reist. [[Bild:Plaque Richard Wagner, 14 rue Jacob, Paris 6.jpg|miniatur|Gedenktafel in de ''Rue Jacob 14'' in dat [[6. Arrondissement (Paris)|6. Pariser Arrondissement]]]] Wagner hett tosommen mit Minna de Jahre 1840 un 1841 ünner arm wertschaplich Verhältnissen in [[Paris]] verbrocht: Dor hett he aber ok ''Rienzi'' (1840) fardigstellt un den ''Fliegenden Holländer'' (1841) schreven un komponeert. Meyerbeer hett woll sien Talent sehn un hüm fördert, weer aber vun Wagner sien „Pumpgenie“ ([[Thomas Mann]]) wenig angedahn. In Paris befunnen sück de führenden Theater vun de Welt un so kunn Wagner Anregungen vun de [[Grand opéra]] oder dat [[Melodram (Theater)|Melodram]] good un geern upnehmen. Um sück un sien Fru nähren to können, hett he Artikel för verscheeden Journale verfaat un hett musikalisch Lohnarbeiten maakt, lehr to glieker Tiet aber ok [[Heinrich Heine]] un [[Franz Liszt]] kennen. Ut Geldnot muss he sogor den Prosaentwurf to’n ''Fliegenden Holländer'' ünner den Titel ''Le vaisseau fantôme'' för 500 Francs an de Pariser Oper verkoopen, de den Kompositschonsupdrag an hör Huuskomponisten [[Pierre-Louis Dietsch]] vergeev – wat Wagner aber ok nich dorvan afhollen hett, sien Idee sülvst uttoführen un in Musik to setten. [[Bild:Richard Wagner 1842.jpg|miniatur|Richard Wagner 1842 in Paris, Teknung vun Ernst B.Kietz]] In Paris hett he sück mehr un mehr mit de politisch Vörgänge in Frankriek utnannersett. Wiels hüm in jung Johren de Greuel vun de [[Franzöösch Revolutschoon]] „mit aufrichtigem Abscheu gegen ihre Helden“ erfüllt harrn, as he in ''Mein Leben'' schreev, reageer he ganz anners, as [[Marie-Joseph Motier, Marquis de La Fayette|Lafayette]] de liberale Oppositschoon in Paris anführen dee. „Die geschichtliche Welt begann für mich von diesem Tage an; und natürlich nahm ich volle Partei für die Revolution, die sich mir nun unter der Form eines mutigen und siegreichen Volkskampfes, frei von allen den Flecken der schrecklichen Auswüchse der ersten französischen Revolution darstellte.“<ref>zit. nah Martin Gregor-Dellin: ''Richard Wagner. Sein Leben, sein Werk, sein Jahrhundert. Ein Künstler erwacht im Vormärz.''</ref> In disse Tiet full ok dat Befaaten mit [[Ludwig Andreas Feuerbach|Ludwig Feuerbach]] sien religionskritisch [[Philosophie]] un den Theorien vun den franzöösch [[Sozialismus|Fröhsozialisten]] un fröhen Theoretiker vun den modernen [[Anarchismus]] [[Pierre-Joseph Proudhon]]. Vör allen de Formuleeren vun Proudhon to de Fraag: „Was ist Eigentum?“ sull Wagner tietlevens beschäftigen: „Solange Eigentum Privilegien birgt, solange bedeutet privilegiertes – also erpresserisches – Eigentum Diebstahl.“ Disse Instellung wurr vör allen in sien [[Der Ring des Nibelungen|Nibelungendrama]] en root Faden. === De Johren in Dresden (1842–1849) === [[Bild:Dresden Hoftheater J C A Richter.jpg|miniatur|Dat old Dresdner Hofftheater to de Tiet vun Richard Wagner]] In’t Fröhjohr 1842 kreeg Wagner vun de Dresdner Hoffoper de Nahricht, dat man sien nee Oper ''Rienzi'' upführen wull. In Paris weer he künstlerisch nich vörankommen un harr kien Spood, so truck he in’ April 1842 vun Paris nah Dresden. Den Juni hett he in [[Teplitz-Schönau]] verbrocht, wo he ok all in de Johren 1834 un 1836 ween weer. Up den [[Burg Střekov|Schreckensteen]] entstunn de eerste ''[[Tannhäuser und der Sängerkrieg auf Wartburg|Tannhäuser]]''-Entwurf. De Eerstupführen vun den ''Rienzi'' funn an’ 20. Oktober in Dresden statt, weer en grooten Spood un to glieker Tiet bedüüd dat ok den künstlerischen Dörbröök vun den jungen Wagner. Ok sien latere Früend Franz Liszt harr nu all Spood, de wurr to etwa de sülvig Tiet [[Hoffkapellmeester]] in [[Weimar]]. 1843 wurr Wagner to’n Königlich-Sassischen [[Kapellmeester]] an de [[Semperoper|Dresdner Hoffoper]] nömmt un kunn dor ok an’ 2. Januar sien Oper ''Der fliegende Holländer'' to Eerstupführen bringen. Wenig later övernehm he ok tosätzlich de Leitung vun de [[Dresdner Liedertafel]], in deren Updrag he dat monumentale Chorwark ''[[Das Liebesmahl der Apostel]]'' komponeeren dee. De Eerstupführen an’ 6. Juli 1843 in de [[Fruenkark (Dresden)|Fruenkark]] in’ Rahmen vun dat Tweet Allgemeen Dresdner Männergesangsfest weer en kumpletten Spood. Wagner wull aber mit oratorisch Warken nichts mehr to doon hemm, hett so wat nich mehr kompneert un dat Wark wurr to sien Leevtieden ok nich mehr upführt. Buterdem hett he en lütt Sett later sien Früend [[Ferdinand Hiller]] beden, de Leitung vun de Dresdner Liedertafel to övernehmen. To sien Früennen tellen Anton Pusinelli un [[August Röckel]], mit de he sück vör allen över Politik uttuuscht hett. 1844 weer Wagner wiederhen mit de Arbeit an de Oper ''Tannhäuser und der Sängerkrieg auf Wartburg'' befaat. In’ Juli 1845 hull sück Wagner in [[Marienbad]] up un hett dor en eerste Inholtsskizze för de Handlung to de ''[[Die Meistersinger von Nürnberg|Meistersingern]]'' verfaat un sück intensiv mit de düütsch Sagen befaat, för allen den Nibelungen- un den Gral-Mythos. Ok fung he mit de Konzeptschoon vun sien Oper ''[[Lohengrin]]'' an. In Dresden hett he an’ 19. Oktober de Eerstupführen vun sien ''Tannhäuser'' leit. 1846 hett Wagner Beethoven sien [[9. Sinfonie (Beethoven)|9. Symphonie]] dirigeert – wobi he ünner annern den jungen [[Hans von Bülow]] deep beindruckt hett – un fung in’ Sömmer, wiels en dree Maand lang Urlaub in [[Richard-Wagner-Stätten Graupa|Graupa]] dicht bi Dresden, mit de Kompositschoon vun den ''Lohengrin'' an. An’ 9. Januar 1848 is sien Moder in Leipzig storven. In dat Fröhjohr 1848 hett he Franz Liszt eerstmals in Dresden besöcht, de wenig later sien Gegenbesöök in Weimar maken dee. Dormit fung denn en lang Früendschap an. [[Bild:Richard Wagners Steckbrief 1849.jpg|miniatur|Wagners Steekbreef van 1849]] In’ Sömmer 1848 is Wagner nah [[Wien (Stadt)|Wien]] reist, um sück dor Anregungen för en Theaterreform to halen. Ansluutend hett he sück in Dresden den republikaansch Reformbestreeven in Sassen anslooten un hett dorbi ok den russischen Anarchisten [[Michail Alexandrowitsch Bakunin|Michail Bakunin]] kennenlehrt. Wagner hett sück um en Theaterreform an’t Hofftheater bemüht un het sien Idealvörstellungen över den Stellenwert vun de Kunst in de Sellschopp entwickelt. He hett ok en paar Bidrääg in de ''Volksblätter'' vun sien Früend [[August Röckel]] leefert, ünner annern de Schrift: ''[[Die Kunst und die Revolution|Die Revolution]]''. To glieker Tiet entstunn sien Afhanneln ''[[Die Wibelungen]]'' ''Weltgeschichte aus der Sage'', en Vörstuuf to sien Hööftwark ''[[Der Ring des Nibelungen]]'', de sien Konzeptschoon mit den ''Siegfried'' to glieker Tiet entstunn, ebenso as de Konzeptschoon vun en Musikdrama ''[[Jesus von Nazareth (Wagner)|Jesus von Nazareth]]'', wobi he Jesus vör allen as Sozialrevolutionär sehn dee. === Zürcher Johren (1849–1858) === [[Bild:Richard and Cosima Wagner.jpg|miniatur|Richard un Cosima Wagner in dat Johr 1872]] In’ Fröhjohr 1849 hett sück Wagner aktiv an’ [[Dresdner Maiupstand]] bedeeligt. He wurr, nahdem de Volksunruhen daalslahn wurrn weern, as ok sien Früennen [[Gottfried Semper]] un [[August Röckel]] vun de Polizei mit Steekbreef söcht un muss flüchten. In’ Früendes- un Mitarbeiterkreis speel Wagner sien Bedeeligung an den Dresdner Upstand rünner. Sien latere Mitarbeiter [[Hermann Zumpe]] (tätig in Bayreuth van 1873 bit 1875) ziteert de folgend Beschrieven vun Wagner sien Rull: „Aus seinem (Wagners) Munde bei einem Gartenfest in Wahnfried: Semper auf dem Balkon in einer Rede begriffen, Wagner erschrocken unter dem Volk, springt hinauf, um Semper vom Balkon zu reissen - da erblickt man ihn und - : Mit gefangen etc.“ Sien Flucht führ hüm mit falschen Pass tonächst in de [[Swiez]] un mit en körten Tüschenstatschoon in Paris in dat duersam [[Exil]] nah [[Zürich]]. Dor entstunnen in de folgend Johren de ''Zürcher Kunstschriften,'' ünner annern ''[[Die Kunst und die Revolution]],'' ''[[Das Kunstwerk der Zukunft]]'' un sien groot musiktheoretische Schrift ''[[Oper und Drama]]''. In en regen Breefuttuusch mit sien Früennen Franz Liszt, August Röckel un [[Theodor Uhlig]] hett he sien tokünftig künstlerisch Ambitschonen entwickelt un verkloort. Mit sien nee Opernentwurf ''[[Wieland der Schmied]]'' hett Wagner weer in Paris sien Glück versöcht, harr aber ok weer kien Spood. He hett de jung Jessie Laussot kennenlehrt, de in unglückelk Ehe bunnen weer un is hör nah [[Bordeaux]] folgt. He wull mit hör nah Grekenland flüchten un sien bitherig Leven achter sück laaten. Dat hull aber blots en paar Week an un he is nah sien Fru nah Zürich trüggkehrt. An’ 28. August 1850 wurr in Afwesenheit vun Wagner dör Franz Liszt in [[Weimar]] ''Lohengrin'' eerstupführt. Wagner hett 1852 Otto un [[Mathilde Wesendonck]] kennenlehrt un fung (nah en Kur in de Waterheilanstalt Albisbrunn) mit de Dichtung to’n ''Ring des Nibelungen'' an. He hett ok [[Georg Herwegh]] kennenlehrt, en Weggenossen vun [[Karl Marx]], de geern mit hüm diskutteeren un wannern dee. Wagner hett wiet Bargtouren maakt, ünner annern hett is he mehrere Week to Foot nah Italien wannert. Dorbi hett he denn ok ideale Szenenbiller för sien ''Ring'' för sück sehn. An’ 16. Februar 1853 hett Wagner eerstmals apenlich sien komplette Ring-Dichtung an veer Abenden in’ [[Baur au Lac|Hotel Baur au Lac]] in Zürich leest. In’ Mai 1853 geev Wagner enthusiastisch upnommen Konzerte mit Utsnitten ut eegen Warken in Zürich. In’ Juli kreeg he Besöök vun Liszt; de beid un mit Herwegh hett he denn up Bröerschap drunken. In’ September is he weer nah Italien reist, wo hüm de Oor-Idee to’n musikalischen Anfang vun den [[Der Ring des Nibelungen|Ring des Nibelungen]] infull un wo he dat ''[[Das Rheingold|Rheingold]]''-Vörspeel konzipeeren dee. An’ 10. Oktober weer Wagner bi Liszt in Paris un hett dor to’n eersten Mal de sien Dochter [[Cosima Wagner|Cosima]] sehn, de dormals 15 Johr old weer. He fung an mit de ''Rheingold''-Kompositschon un harr de binnen dree Maan in’ Januar 1854 afslooten. 1854 hett Richard Wagner up Empfehlung vun Herwegh [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer]] sien Hööftwark, ''[[Die Welt als Wille und Vorstellung]]'' leest. In dat glieker Johr fung he mit de Konzeptschoon vun ''[[Tristan und Isolde (Oper)|Tristan und Isolde]]'' an. 1855 geev Wagner mehrere Konzerte in London. 1856 hett he en [[Gnadenrecht|Gnadengesöök]] an den [[Johann (Sassen)|sassischen König]] richt. In de Tüschentiet leev he up den „Grünen Hügel“ neben de [[Villa Wesendonck]] in Zürich, hett an den ''[[Siegfried (Oper)|Siegfried]]'' un later an ''[[Tristan und Isolde (Oper)|Tristan und Isolde]]'' arbeit un hett - as musikalisch Studien to’n ''Tristan'' - fiev Gedichte vun Mathilde Wesendonck (''[[Wesendonck-Lieder]]'') vertoont. An’ 18. August 1857 wurrn [[Hans von Bülow]] un Cosima in Berlin traut un hebbt hör Hochtietsreis to Wagner nah Zürich maakt. 1858 spitz sück de Affäär vun Wagner Mathilde Wesendonck to: Nahdem Minna de schwärmerisch Früendschap vun hör Mann to de verheiraadt Mathilde Wesendonck updeckt un en [[Eklat]] provozeert harr, hett sück Wagner vun sien Fru trennt. He reis nah Venedig, wo he den tweeten Akt vun den ''Tristan'' komponeeren dee, sien Fru truck nah Dresden. === Wannerjohren (1858–1866) === In’t Fröhjohr 1859 muss Wagner ut politischen Grünnen dat dormals ünner öösterrieksch Verwalten stahn Venedig verlaaten. He is denn nah [[Luzern]] fohren un hett in dat Hotel Schweizer Hof den ''Tristan'' to’n Enn’ brocht. Dornah gung he weer nah Paris, wohen Minna hüm folgt is. In Fürstin [[Pauline von Metternich]] un Marie von Kalergis (later Fürstin Muchanoff) funn he nee Geldgevers, de hüm dat mögelk maken deen, dat he Konzerte in Paris un Brüssel maaken kunn. In’ August 1860 kunn Wagner nah en Deel[[amnestie]] dör den sassischen König weer düütsch Grund betreden. 1861 studeer Wagner an de [[Opéra Garnier]] in Paris en nee verfaat franzöösch Faaten vun sien ''[[Tannhäuser und der Sängerkrieg auf Wartburg|Tannhäuser]]'' in, för de he de eerste Szene nee komponeert un en Ballett infüügt harr. Dat franzöösch Publikum harr aber woll doch anner Verwachten in dat Wark harrt, so dat dat to’n Tannhäuser-Schandaal keem. Nah Wagner sien Meenen harr de Dirigent vun de Upführen [[Pierre-Louis Dietsch]] de Produktschoon saboteert. Nah de darte dör eenig Tüschenroopen stört Upführen truck Wagner sien Wark torüch. Paris harr hüm weer kien Spood brocht. Wagner hett Paris verlaaten, hull sück denn in [[Karlsruhe]], Venedig und Wien up, gung nah eenig Weeken aber weer nah Paris torüch, um in’ Updrag vun den Musikverlegger [[Franz Schott]] ut Mainz mit sien nee Arbeit ''Die Meistersinger von Nürnberg'' antofangen. Anfang 1862 truck he nah [[Wiesbaden-Biebrich|Biebrich]], um de Musik to de ''Meistersingers'' to komponeeren. [[Bild:Ludwig II; Bavaria Rex.jpg|miniatur|De jung König Ludwig II. von Bayern in dat Johr 1864]] En nee Tosommendrapen mit Minna Anfang 1862 in Biebrich führ dorto, dat sück dat Ehepaar endgültig trennen dee. In dat glieker Johr hett de König vun Sassen tegenöver Wagner en vullständig Amnestie erlaaten. Mit Hülp vun sien Früend un Günner [[Wendelin Weißheimer]] kunn he denn eerstmals weer en Konzert in sien Heimatstadt Leipzig geven. In Weimar hett he Franz Liszt weer drapen. In’ Juli hett he sück mit de Bülows drapen, dornah bleev he in Wien un hett eenig Maand in [[Penzing (Wiener Bezirksdeel)|Penzing]] wahnt, um de plaant Eerstupführen vun sien ''Tristan'' to begleiten, to de dat aber wegen tallriek Schwierigkeiten gor nich eerst keem. In den [[Wiener Musikverein]] geev he eenig umjubelte Konzerte, eerst mals mit Utsnitte ut sien ''Ring'', de sück ok de Kaiserin [[Elisabeth von Österreich-Ungarn|Elisabeth]] anhört hett. 1863 geev Wagner Konzerte in [[Sankt Petersburg]], [[Moskau]], [[Budapest]], [[Prag]] un Karlsruhe, de künstlerisch spoodriek weern, aber nich dat an Geld inbringen deen, wat man verwacht harr. An’ 28. November hebbt sück Wagner und Cosima in Berlin gegensiedig hör Leev verklort. In Fröhjohr 1864 is Wagner vör de Stüerfahnung un Glöövigers ut Wien flücht un hett [[Eliza Wille]] in Mariafeld bi Zürich besöcht. Wagner weer in groot finanziell un persönlich Not. Sien letzt Rettung weer, dat König [[Ludwig II. (Bayern)|Ludwig II.]] hüm an 4. Mai 1864 in [[München]] empfangen dee. Ludwig II. harr eerst wenig Week tovör as 18johrig de Regentschap vun sien storven Vader [[Maximilian II. Joseph (Bayern)|Maximilian]] övernommen. Wagner weer nich blots sien leevste Komponist, sonnern wurr ok sien „väterlicher“ Früend un Berader. De König bleev bit to de Dood vun Wagner de sien [[Mäzen]]. In disse herutragen Stellung nehm Wagner Infloot up politische Entscheeden vun den jungen König un hett verscheeden politisch Schriften verfaat. Den Juni un Juli vun dat glieker Johr hett Cosima bi Wagner in dat Huus Pellet an’ [[Starnberger See]] verbrocht, wo se hör Leevbeziehung beseegelt hebbt. De König hett hüm en Huus in München, in de [[Brienner Straat]], as Wahnsitz to Verfügung stellt. An’ 10. April 1865 wurr Isolde, dat eerste gemeensam Kind vun Cosima von Bülow un Richard Wagner in München boren. An’ 10. Juni funn de Eerstupführen vun ''Tristan und Isolde'' in München statt. An’ 17. Juli fung Wagner an, sien Autobiographie ''Mein Leben'' to dikteeren. Wegen bannig Proteste vun de Bevölkerung un de Regeeren, de Wagner un Ludwig II. Verschwendungssucht vorhullen, hett Wagner [[Bayern]] verlaaten un is weer in de Swiez trucken. He hett vörövergahnd en Landhuus bi Genf miet, hett sück dor inricht un fung an, de Kompositschoon vun den eersten Akt vun de ''Meistersingers'' forttosetten. Up de Söök nah en düersamen Wahnsitt is he nah Toulon, Lyon un Marseille reist. === Asyl in Tribschen (1866–1872) === [[Bild:Luzern Haus Tribschen.JPG|miniatur|320px|Dat Landhuus in Tribschen]] Intüschen weer sien Minna an’ 25. Januar 1866 in Dresden storven: Enn’ März hett Wagner dat bi Luzern liggend Landhuus [[Tribschen]] anhüert un is dor an 15. April intrucken. De ünnerbraken Kompositschoonsarbeit an de ''Meistersingers'' hett he denn ok weer upnommen. An’ 22. Mai&nbsp;– sien dreeunfofftigste Gebortsdag&nbsp;– kreeg he överraschend Besöök vun König Ludwig. De wull as König afdanken un bi Richard Wagner blieven, de aber den jungen König dorvan övertüügen kunn, nah München torüchtogahn.<ref>Breefwessel tüschen König Ludwig un Richard Wagner.</ref> Wenig Maand later truck [[Cosima Wagner|Cosima]] mit hör beid Bülow-Kinner (Daniela un Blandine) un de Wagner-Dochter Isolde bi hüm in. Eva (Eva Maria), dat tweet Kind vun Cosima un Richard Wagner wurr dor an’ 17. Februar 1867 boren. De Eerstupführen vun de ''Meistersinger'' funn an’ 21. Juni 1868 in München statt. An’ 8. November is he in Leipzig to’n eersten Mal mit [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]] tosommendrapen. Af den 16. November leev Cosima för immer bi Wagner un fung an’ 1. Januar 1869 an hör Daagbook to schrieven. Friedrich Nietzsche, siet körten Perfesser in Basel, keem nu regelmatig (all tosommen 23 Mal) as Gast nah Tribschen un weer ok dorbi, as an’ 6. Juni 1869 [[Siegfried Wagner (Kumponist)|Siegfried]], dat darte Kind vun Cosima un Richard Wagner boren wurr. An’ 22. September funn up Veranlassung vun König Ludwig, aber tegen den Willen vun Wagner, in München de Eerstupführen vun den ''[[Das Rheingold|Rheingold]]'' statt. Ok de Eerstupführen vun de ''[[Die Walküre|Walküre]]'' passeer, ahn dat Wagner tostimmt harr, de de ''Ring'' blots vullstännig upführen wull, an’ 26. Juni 1870 in München. An’ 18. Juli 1870 wurr de Ehe vun Cosima un [[Hans von Bülow]] schett, an’ 25. August wurrn Cosima un Richard Wagner in de protestantisch Kark vun Luzern troot. An’ 25. Dezember 1870 funn de Eerstupführen vun dat ''[[Tribschen#Siegfried-Idyll|Siegfried-Idylls]]'', as Gebortsdagsgeschenk för Cosima up de Trapp in dat Huus vun Richard Wagner in Tribschen statt. 1871 Wagner [[Bayreuth]] as Festspeeloort utwählt un künnig eerstmals Festspelen to de Upführen vun den [[Ring des Nibelungen]] an. In’ April is Wagner mit Cosima över Bayreuth nah Berlin reist, wo se vun [[Otto von Bismarck]] empfangen wurrn. En finanziell Ünnerstütten vun de plaant Festspelen dör dat Düütsch Riek geev dat aber nich. Um de Festspelen finanzeeren to können, wurrn af 1872 Wagnervereens grünnd un Patronatsschiens verköfft, en wichtig Rull speel dorbi [[Marie Gräfin Schleinitz]], de Wagner 1863 kennenlehrt harr un hüm tietlevens enthusiastisch fördern dee. In’ Fröhjohr is Wagner mit sien Familie vun Tribschen nah Bayreuth umsiedelt un kunn dor an’ 22. Mai den Grundsteen för sien [[Bayreuther Festspeelhuus|Festspeelhuus]] leggen. [[Bild:Bayreuth07.JPG|miniatur|Villa Wahnfried in Bayreuth]] [[Bild:Richard Wagner at Bayreuth.jpg|miniatur|Richard Wagner in Bayreuth, Huus Wahnfried. An’t Klaveer Franz Liszt.]] [[Bild:Bayreuth Festspielhaus 2006-07-16.jpg|miniatur|Da Richard-Wagner-Festspeelhuus in Bayreuth]] === De Bayreuther Johren (1872–1881) === 1872 hett Wagner mit Cosima un den Kinnern Tribschen verlaaten, um nah Bayreuth to trecken, toeerst in dat [[Hotel Fantaisie]] neben dat glieknamig Slott in Eckersdorf, ca. 7&nbsp;km vun Bayreuth, denn in en Stadtwahnen. 1873 weer Wagner völ up Konzertreisen, um Geld för sien Festspeel-Stiften intospelen. [[Anton Bruckner|Bruckner]] un Nietzsche weern to Besöök in Bayreuth. An’ 2. August 1873 weer dat [[Richtfest]] vun dat festspeelhuus. In dit Johr harr [[Friedrich Nietzsche]] sien eerst swoor Krankheitsanfälle. Ok Wagner harr to völ um de Ohren un harr in de letzt teihn Johren vun sien Leven regelmatig Hartanfälle. In’ Dezember 1873 kreeg he den [[Maximiliansorden|Königlichen Maximiliansorden för Kunst un Wetenschap]], de he eenig all 1864 hemm sullt harr, de he dormals aber ut politisch-persönlich Överleggen nich annommen harr. An’ 28. April 1874 sünd Cosima un Richard Wagner in dat [[Huus Wahnfried]] intrucken. De Partitur vun den ''Ring des Nibelungen'' wurr an’ 21. November 1874 fardig un König Ludwig widmet, de - nah länger Zögern - mit en tosätzlich finanziell Ünnerstütten dat Festspeelünnernehmen retten dee, as Wagner sien eegen Middel un ingahn Spenden nich mehr recken deen. Dat Festspeelhaus weer 1875 so wiet fardigstellt, dat all mit de Proben anfungen wurrn kunn. In dat Bayreuther Festspeelhuus harr Wagner en „unsichtbares Orchester“ anleggen laatem, in dem de [[Orchestergraben]] mit en Afdeckung to dat [[Publikum]] hen afschermt wurr („[[mystisch Afgrund]]“), so dat de Konzentratschoon vun de Tokiekers eenzig up de dramatisch Hanneln un de akustisch Wohrnemmen vun de Musik richt wurrn kunn, ahn dat deren Toonmaken sichtbor wurr. As sück denn aber ok wiesen dee, weer dör disse Inrichten ok en besünner Klangqualität reckt wurrn. De eenzigoordig [[Akustik]] vun dat Huus foot dorup, dat de Ruum en [[Holtbau]] is un de Tokiekerruum kien [[Logenplatz|Logen]] an de Sieden hett. De Sitten hebbt kien Polster, so dat weniger Schall schlaaken wurrn. De Idee to disse Anlaag vun dat Festspeelhuus geiht torüch up dat Theater in Riga, wo Wagner in en Oord Schüer dirigeeren muss, de dör en Bretterwand ünnerdeelt weer, vun deren Akustik he aber begeistert weer. In Anwesenheit vun Kaiser [[Wilhelm I. (Düütsch Riek)|Wilhelm I.]] fungen an’ 13. August 1876 de eersten [[Bayreuther Festspelen]] mit de vullständig Upführen vun den ''Ring des Nibelungen'' an. In’ September is Wagner nah Italien reist un harr en letzt Begegnung mit Nietzsche in [[Sorrent (Kampanien)|Sorrent]]. In de Johren 1877 bit 1879 hett Wagner in sien Huus Wahnfried an den ''[[Parsifal]]'' arbeit. Wiels en London-Upenholt wurr he dör [[Victoria (Vereenig Könikriek)|Königin Victoria]] vun Grootbritannien empfangen. An’ 31. Dezember 1879 is Wagner weer nah Italien verreist un hull sück in’t Fröhjohr överwiegend in [[Neapel]], [[Ravello]], [[Siena]] un Venedig up. Dor entstunnen ok sien so nömmten „Regeneratschoonsschriften“ ([[Religion und Kunst]]), de in de vun [[Hans von Wolzogen (Schriever)|Hans von Wolzogen]] herutgeven „Bayreuther Blättern“ rutgeven wurrn. In’ November 1881 is de gesundheitlich anslahn Wagner wegen dat günstigere Klima mit sien Familie nah [[Sizilien]] un hett dor an’ 13. Januar 1882 in [[Palermo]] den ''Parsifal'' fardigstellt, de in dat sülvig Johr bi de tweet Bayreuther Festspelen an’ 26. Juli eerstmals upführt wurr. Tovör geev dat in München en Privatupführen vun dat Parsifal-Vörspeel für König Ludwig; dat weer deren letzte Begegnung. [[Bild:Paul von Joukowsky - Richard Wagner.jpg|miniatur|links|hochkant|Richard Wagner an’ Vöravend vun sien Dood (Teknung vun Paul von Joukowsky)]] === Dood in Venedig 1883 === An’ 16. September 1882 is Wagner mit sien Familie weer nah Venedig reist, wo he ok mehrere Week mit Franz Liszt tosommen weer. An’ 25. Dezember geev he (as Gebortsdagsgeschenk för Cosima) letztmals en gemeensam Konzert in dat [[Teatro La Fenice]]; he hett dor sien Jöögd-Symphonie in C-Dur dirigeert. [[Bild:WahnfriedBayreuth11.JPG|miniatur|Wagner sien Graff in Bayreuth: „Die Welt hat zu wissen, wer hier liegt“ R.W.]] An’ 13. Februar 1883 hull he sück in dat vun hüm un sien Familie bewahnt Siedenflögel vun den [[Palazzo Vendramin-Calerghi]] up. Um de Middagstiet, gegen 15 Ühr, hett de Familie bi Disch up Wagner töövt, de trotz Hartkrampen in sien Arbeitszimmer an en Upsatz ''Über das Weibliche im Menschlichen'' schreev. Dat Huusdeern funn hüm tosommensunken an sien Schrievdisch över de Wöör: „Gleichwohl geht der Prozeß der Emanzipation des Weibes nur unter ekstatischen Zuckungen vor sich. Liebe - Tragik“. He hett noch seggt: „Meine Frau und der Doktor“, bevör he in Bewusstlosigkeit full un gegen 15.30 Ühr in Cosima hör Arms storven is. De Bildhauer Augusto Benvenuti hett an’ 14. Februar de Doodenmaske afnommen, an’ 16. Februar wurr de inbalsameert Liek vun Wagner, begleit von sien Familie un eenig Früennen, in twee Sonnerwagens, de an den Toog ut Venedig anhangt wurrn weern, över München nah [[Bayreuth]] överführt. Nah Ankunft an’ Sönndag, den 18. Februar, in Bayreuth wurr de Sarg ünner de Klänge vun den Truurmarsch ut ''Götterdämmerung'' ünner Andeelnahm vun de Bayreuther Bevölkerung vun den Bahnhoff to de Villa Wahnfried leit un in de vörbereit Gruft in den Goorden bisett. == Wirken vun Wark un Persönlichkeit == === Intentschoon vun Wagner === Wagner wull dat ut sien Sicht „dekadent“ Theater reformeeren un mit Hülp vun sien Kunst to en beter Volks-Ertrecken bidragen un somit de Welt verbetern. All in jung Johren weer he vun de Idee beherrscht, Musik un Drama to verknütten ([[Das Kunstwerk der Zukunft]], [[Oper und Drama]]) un in Anlehnung an de Traditschoon vun de greeksch Tragödien en nee Kunstricht to begrünnen. In sien Schriften hett he immer weer beschreeven, wu mit Hülp vun Musik dramatisch Hanneln to „Botschapen“ wurrn könnt un de Musik (dat weiblich „gebärende Element“) de Dichtung (de männlich „tüügend Samen“) tosätzlich Utdruckskraft gifft. : ''Die Wissenschaft hat uns den Organismus der Sprache aufgedeckt; aber was sie uns zeigte, war ein abgestorbener Organismus, den nur die höchste Dichternot wieder zu beleben vermag, und zwar dadurch, dass sie die Wunden, die das anatomische Seziermesser schnitt, dem Leibe der Sprache wieder schließt, und ihm den Atem einhaucht, der ihn zur Selbstbewegung beseele. Dieser Atem aber ist: – die Musik!'' (Richard Wagner in [[Oper und Drama]]) Sien Konzeptschoon hett he mit Macht vertreden un hett mit dat Teel arbeit, sien Kunst-Idealvörstellen - in Form vun Festspelen an en Oort vun de Muße – to verwirklichen. In König Ludwig II. funn he en Gliekgesinnten, so dat beid hör Kunst-Ideale (Festspeelhuus, Musikschule, Kunsterziehung) in München dörsetten wullen. Dat Vorhaben klapp aber nich un kunn dör beid eerst later in Bayreuth verwirklicht wurrn. Dor entwickel sük dat Festspeelkonzept vun Wagner vör allen mit sien Bühnenweihfestspeel [[Parsifal]] to en „Religionsersatz“ dör de Kunst ([[Religion und Kunst]]). === Musik === Wagner sien Warken sünd en Hööchpunkt vun de romantisch Musik un hebbt völ Komponisten ut sien Tiet aber ok vun de nahfolgend Generatschonen bannig beinfloot. Vör allen de [[Tristan und Isolde (Oper)|Tristan]] broch de Musikspraak vun dat 19. Johrhunnert wiet vöran un gellt för völ as Utgangspunkt vun de [[Nee Musik|Modern Musik]]. [[Bild:Tristanakkord.jpg|miniatur|De so nömmt [[Tristan-Akkord]] (Musiktheorie)]] [[Bild:Richard Wagner - Tristan und Isolde - Vorspiel.ogg|Tristan und Isolde – Vörspeel|miniatur]] Dat bedraapt vör allen de [[Harmonik]]. Wiels de Epoche vun de Klassik bit to de Dood vun [[Ludwig van Beethoven]] de [[Melodik]] de vörrangig Beriek vun de Utfinnenskraft weer un as persönlich Spraak vun de Komponisten ankeeken wurr, trett mit Wagner un Liszt de [[Harmonik]] in den Vördergrund. Mit den Tristan, de sien eerst Akt 1857 komponeert wurr, führt Wagner de wiet över den Stand, up den [[Johannes Brahms|Brahms]] noch 1892 in sien laat Klaveerstücken op. 117 bit 119 bleev.<ref>Diether de la Motte: ''Harmonielehre.'' Bärenreiter, Kassel 1985, S. 212.</ref> Se is dat Rebeet, up dat sück sien Phantasie entfaltet, en charakteristischen Personalstil entwickelt un dör de jeweilige dramatische Situatschoon vun dat wat passeert in Grenzen hollen wurrd, sück also nich in dat Unendliche verlüst. De Infloot vun Wagner up de Musikgeschichte kann man all dorut sehn, dat över hunnert Johr nah de Kompositschoon vun dat Wark de komplexen harmonischen Verlööp vun den „Tristan-Akkord“ utnannerklamüüstert un ünnerscheedlich interpreteert wurrn un vun de Krise vun de modern Harmonielehre snackt wurr.<ref>Martin Vogel: ''Der Tristan-Akkord und die Krise der modernen Harmonielehre.'' Düsseldorf 1962</ref> Disse Bewertung wurrd gelegentlich entgegenhollen, dat anner Komponisten vör Wagner bedüüdend harmonisch Nee’ern in de Musik inführt hebbt. Dat gellt etwa för [[Frédéric Chopin]], de sien waagt Chromatik bzw. Harmonik – etwa in eeenig Préludes un Nocturnes – de Lüüd ut sien Tiet överrascht hett. Dat kann bi Wagner sien Infloot, vun de sück völ versöcht hemm wegtokommen, todem nicht vun en liekloopen gliekförmigen Entwicklung spraken wurrn. Komponisten as etwa [[Pjotr Iljitsch Tschaikowski]] un [[Antonín Dvořák]] hebbt sück noch in „traditionellen“ harmonischen Bahnen beweegt, wiels vör allen [[Richard Strauss]] un [[Gustav Mahler]] de wagnersche Tonspraak övernehmen. Gattungsgeschichtlich liggt Wagner sein Bedüüden in de Wiederentwicklung vun de so nömmt Nummernoper to’n Musikdrama. Wiels etwa [[Carl Maria von Weber|Weber]] sien ''[[Der Freischütz|Freischütz]]'' en Affolg vun eenzeln Nummers (Arien, Duette, Chöre etc.) dorstellt, de dör spraaken Rezitative mitnanner verbunnen wurrn, herrscht bi Wagner – vör allen in sien riep Warken – de so nömmt „unendliche Melodie“. Dat Orchester fangt an den Anfang vun en Aktes an to spelen un hörrt es up an dat Enn vun den Akt. Snack wurrd nich. Dat gifft kien Arien mehr, sonnern – sungen – Vertellsels bzw. Monologe, Dialoge etc. De staht aber nich alleen neben- bzw. nahnanner, sonnern wurrd ünnernanner dör de Orchestermusik verwoben. Dorbi bedeent sück Wagner de [[Leitmotiv]]technik, d. h. En bestimmt Person, en Gegenstand oder en Geföhl (Leev, Sehnsucht, Wut) wurrd en bestimmt musikalisch Motiv toordnet, dat immer denn to hören is, wenn de Person, de Gegenstand oder da Geföhl upduuken. Wagner wull „wat docht is“ un „wat föhlt is“ musikalisch utdrücken un hett mit en sückser „afsichtsvull Musik“ en bit dorhen nich kennt „psychologische Wirkung“ bi den Tohörer bewirkt. Mit de Leitmotivtechnik in’ ''Ring des Nibelungen'' un bi ''Tristan und Isolde'' is hüm dat indrucksvull gelungen. In en Fall sall Wagner sien Musik Emotschonen utlööst hemm, de to den Dood führen deen; so bi den Hartdood vun den Dirigenten [[Josef Keilberth]] in’ 2. Akt ''Tristan'' in München. [[Bild:Richard Wagner als Dirigent.JPG|miniatur|Schattenriss von W. Bithorn]] [[Bild:Pierre-Auguste Renoir - Richard Wagner.jpg|miniatur|250px|Porträt vun Wagner vun [[Pierre-Auguste Renoir]], 1882]] === Wagner as Dirigent === Wagner hett nahhollend den Dirigeerstil präägt. He dirigeer utwennig un hett de Emotschonalität vun de Musik dör Mimik un Gestik ünnerstreeken, wat bit dorhen nich begäng weer. Vun groot Wirken weer de Upführen vun de [[9. Sinfonie (Beethoven)|9. Symphonie vun Beethoven]], de he an’ Palmsönndag 1846 in Dresden nah völ Proben dirigeeren dee. To’n beteren Verständnis vun de Musik harr Wagner för dit Konzert en Programm mit Stücken ut [[Goethes Faust|Goethes ''Faust'']] drucken laaten. As in Dresden weern dat ok later in Zürich oder London Wagner sien Interpretatschonen vun beethovensch Symphonien, de hüm as Experten för de sien Dirigate utwieist hemm. De Bildhauer [[Gustav Adolph Kietz]], jüngere Bröer vun den Porträtmaler un Wagner-Früend Ernst Benedikt Kietz, schrifft in sien Erinnerungen: :''Das Haupt erhoben, den Oberkörper unbewegt, die linke Hand an der Seite ruhend, in der rechten den Taktstock, nicht mit dem Arm, sondern mit dem Handgelenk dirigierend – so steht Wagner in der Aufführung vor dem Orchester. Seine Leidenschaftlichkeit scheint nach außen gebändigt, sie entlädt sich aber im Mienenspiel und vor allem im Blick des Auges, das er als das wichtigste Mittel der Willensübertragung bezeichnet. Indem er auswendig dirigierte – was ihm Kritiker als Koketterie auslegten – behält er die Musiker im Auge, und ein jeder fühlt sich von ihm angesprochen. Vorübergehend setzt er mit dem Taktschlagen aus, um einer melodischen Linie das ‚Sprechende‘ zu verleihen. Aber dann versteht er es, die Musiker mit seinem Stab zu bannen und zum zartesten Pianissimo, zu Ausbrüchen der Verzweiflung, der Begeisterung mitzureißen.'' === Wagner as Persönlichkeit === Wagner weer all fröh dorvan övertüügt en Genie to ween. „In fünfzig Jahren werde ich der Beherrscher der musikalischen Welt sein“, hett he seggt. He weer man mit 1,66 Meter nich groot, harr aber en starken Utstrahlung, as sülvst en vun sien gröttsten Kritiker, de Wiener Rezensent [[Eduard Hanslick]] faststellen muss: : ''Er sprach unglaublich viel und schnell, in monoton singendem sächsischem Dialekt; er sprach in einem fort und immer von sich selbst, von seinen Werken, seinen Reformen, seinen Plänen. Er war der personifizierte Egoismus, rastlos tätig für sich selbst, teilnahmslos, rücksichtslos gegen andere. Dabei übte er doch den unbegreiflichen Zauber, sich Freunde zu machen und sie festzuhalten. Die hypnotisierende Gewalt, welche Wagner nicht bloß durch seine Musik ausübte, sondern auch durch seine Persönlichkeit, reicht hin, ihn zu einer der bedeutendsten Erscheinungen, zu einem Phänomen von Energie und Begabung zu stempeln.''<ref>Eduard Hanslick, „Aus meinem Leben“. Berlin 1911.</ref> Wagner harr „sien Hart up de Tung“ un wunn völ Früenden, de sück för hüm un sien Kunst insetten deen, to’n Bispeel Franz Liszt, Otto von Wesendonck, Julie Ritter un annern. He kunn charmant ween un hett för sück un sien Kunst den Anspröök gellend makt, vun de „Sellschop“ ünnerstütt to wurrn. Man moot bedenken, dat dat dormals noch kien Tantiemen för dat Wedderupführen vun Kunstwarken geev. Sien finanziellen Probleme hett he as „lächerliche Schulden“ ansehn, de man in Tokunft en düchtig grötter „Aktiva“ tegenöverstellen kunn. Eerst dör König Ludwig II. kunn disse „Anspröök“ erfüllt wurrn, wobi Wagner sein wichtigst weer, sien Festspeelidee verwirklichen to können. Cosima Wagner verstunn dat, hör Idol un hör lateren Ehemann „in dat rechte Lucht“ to setten, bispeelswies dör den „Huusbiographen“ [[Carl Friedrich Glasenapp]], der noch zu Wagners Lebzeiten eine mehrbändige Biographie zu schreiben begann. Sien Autobiographie hett Wagner sien Fru Cosima dikteert un hett den eersten Privatdruck sien „Freund“ König Ludwig II. schunken. Eerst 1911 wurr de Autobiographie rutbrocht. Wagner wurr todem vun verscheeden Malers porträteert, ünner annern vun [[Franz von Lenbach]] un [[Pierre-Auguste Renoir]] (1882). === Rezeptschoon === Wagner hett as meest kien anner Künstler polariseert, un bit hüüd befaaten sück de Interpreten vun ünnerscheedlich Disziplinen mit sien völschichtig Wark. Neben Komponisten, de Wagner aflehnen deen, as [[Johannes Brahms|Brahms]] und [[Pjotr Iljitsch Tschaikowski|Tschaikowski]], geev dat Kritiker as Nietzsche – un later Adorno –, de nich blots up de Gefohren vun den „sinnbetörenden Ruusch“ henwiesen deen, sonner sück ok mit de Wirkungen vun Wagner up de Musik vun de Tokunft, ja vun de gesamt Kultur utnannersetten deen. [[Bild:Nietzsche1882.jpg|miniatur|hochkant|Nietzsche in dat Johr 1882]] ==== Friedrich Nietzsche ==== Tonächst harr [[Friedrich Nietzsche]] Wagner in sien fröhe Schrift [[Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik]] noch as Erneuerer vun düütsch Kultur fiert un hüm in sien ''Unzeitgemäßen Betrachtungen'' en eegen Essay ''Richard Wagner in Bayreuth'' widmet. Nahdem he sück in ''Menschliches, Allzumenschliches'' (1878–1880) vun sien fröheren Afgott so nah un nah lööst harr, hett he later etliche kritische, ja hämische Schriften rutgeven, in de he Wagner, vör allen nah de sien ''[[Parsifal]],'' hüm todem Dekadenz, „undüütsch“ Wesens un Sinnbenebelung ünnerstell un sück över dat geistige Niveau vun de so nömmt Wagnerianer in [[Bayreuth]] lustig maken dee. Nietzsche sien Kritik an Wagner is völschichtig, un ofschons se sück vör allen up dat Laatwark, den Parsifal betruck, nehm he nu ok noch de fröheren Warken un den ''Ring,'' den he in de Unzeitgemäßen Betrachtungen noch fiert harr, up’t Koorn. As ehmaliger „Schöler“ vun Schopenhauer ''(Schopenhauer als Erzieher),'' de sück later tegen den Pessimismus vun sien Lehrer stell, hett Nietzsche de sien Infloot up Wagner utnannerklamüüstert. Nah sien Ansicht harr Wagner as revolutschonärer Denker tonächst in Vertdrääg, Gesetten, Institutschonen dat Übel vun de Welt sehn – dat Verdragsmotiv in’ ''Ring'' –, hett sück later sien Weltbild ännert, un dat [[christlich]] Motiv vun de [[Erlösung]] wurr to’n Middelpunkt. Völ Figuren vun Wagner sullen denn „erlöst“ wurrn. Wagner sien „Schipp“ weer nah de „Gödderdämmerung vun de old Moral“ lang Tiet „lustig up disse Bahn“ (vun den Optimismus) loopen, bit dat up dat „Riff“ vun de Philosophie vun Schopenhauer fohren weer.<ref>Friedrich Nietzsche: ''Der Fall Wagner''. Afsnitt 4</ref> Wagner harr denn den ''Ring'' in dat Schopenhauersche översett: All up de Welt leep scheef, un all geiht togrunnen. So bleev blots dat Nichts, dat Utlöschen, de „[[Ragnarök|Gödderdämmerung]]“ de Erlösung – un dit Nichts wurr nu vun Wagner ständig fiert. In de anner kört Laatschriften as ''Nietzsche contra Wagner'' un Deelen vun ''Ecce homo''hett he sien Angreep un Vörwürfe vun de décadence wedderhaalt. : ''Denn der Parsifal ist ein Werk der Tücke, der Rachsucht, der heimlichen Giftmischerei gegen die Voraussetzungen des Lebens, ein schlechtes Werk. – Die Predigt der Keuschheit bleibt eine Aufreizung zur Widernatur: Ich verachte jedermann, der den Parsifal nicht als Attentat auf die Sinnlichkeit empfindet.''<ref>Friedrich Nietzsche, ''Nietzsche contra Wagner'', Wagner als Apostel der Keuschheit, 3.</ref> Bi all Kritik an Wagner geev Nietzsche half ironisch to, dat man all ut psychologisch Grünnen nich up Wagner verzichten kunn. Woll weer [[Georges Bizet]] sien hell, süüdlich un ditsiedig Welt vörtotrecken tegen de swoor un schwül Atmosphäre vun Wagner, aber kien Psychologe kunn nah sien Ansicht up Wagner verzichten. Kört vör sien Tosommenbröök in’ Januar 1889 truck Nietzsche in sien Laatwarken ''Ecce homo'', ''Götzen-Dämmerung'' un ''Der Fall Wagner'' en brennglasordig Bilanz vun sien Denken. In sien letzt Wark, ''[[Nietzsche contra Wagner]],'' dat h to Wiehnachten 1888 rutgeven dee, hett he sück schonungslos mit Wagner, den Düütschen un deren ''décadence'' utnannersett. [[Bild:Ferenc Liszt - Held.jpg|mini|hochkant|Liszt, etwa 1880]] ==== Franz Liszt ==== Dat Verhältnis tüschen [[Franz Liszt]] un Wagner weer nich ahn Spannungen. Mit „Öllerwiesheit“ funnen se aber weer tonanner. Nah Wagner unverwacht Dood schreev Liszt an Olga von Meyendorff: : ''Die Zeitungen sind voll von Notizen über den Tod des großen Dichterkomponisten […], des unübertrefflichen Gestalters eines Ideals, das vor ihm in der Gesamt-Kunst, Dichtung, Musik und Theaterdarstellung, nicht verwirklicht wurde […] Wagner nur als eine berühmte oder ausgezeichnete Persönlichkeit anzusehen scheint mir eine, wenn auch noch so wenig, törichte Täuschung zu sein. Die Verästelungen seines Geistes kommen aus tiefsten Wurzeln hervor. In Ihm überwiegt das Übermenschliche.'' ==== Thomas Mann ==== [[Thomas Mann]] hett sück in Essays, Vördrääg un sien episch Wark immer wieer mit Wagner befaat. Up de een Siet kunn he sück den Klangruusch vun sien Musik nich enttrecken, up de anner Siet hett he sück in völ Afhandlungen un Breefen immer weer mit de Swaachpunkten vun Wagner utnannersett: : ''Wagner, das Pumpgenie, der luxusbedürftige Revolutionär, der namenlos unbescheidene, nur von sich erfüllte, ewig monologisierende, rodomontierende, die Welt über alles belehrende Propagandist und Schauspieler seiner selbst…'' To’n annern: : ''Die Passion für Wagners zaubervolles Werk begleitet mein Leben, seit ich seiner zuerst gewahr wurde und es mir zu erobern, es mit Erkenntnis zu durchdringen begann. Was ich ihm als Genießender und Lernender verdanke, kann ich nie vergessen, nie die Stunden tiefen, einsamen Glückes inmitten der Theatermenge, Stunden voll von Schauern und Wonnen der Nerven und des Intellektes, von Einblicken in rührende und große Bedeutsamkeiten, wie eben nur diese Kunst sie gewährt. Meine Neugier nach ihr ist nie ermüdet; ich bin nicht satt geworden, sie zu belauschen, zu bewundern, zu überwachen – nicht ohne Misstrauen, ich gebe es zu.'' (in ''Leiden und Größe Richard Wagners'') [[Bild:Thomas Mann 1937.jpg|miniatur|hochkant|Mann in dat Johr 1937, Foto vun [[Carl van Vechten]]]] In sien later as Essay rutkommen Vördrag ''[[Leiden und Größe Richard Wagners]],'' den he 1933 to’n fievtigsten Doodsdag vun Wagner in München hull, hett he dat wagnersche Levenswark analyseert un hett sück so kritisch mit de Persönlichkeit un de Musik vun Wagner utnannersett, dat dat to en inszeneerten Protest gegen den Schriever keem. Disse „Protest der Richard-Wagner-Stadt München“, de an’ 16./17. April 1933 in de ''Münchener Neuesten Nachrichten'' rutkeem un ünner annern vun [[Hans Knappertsbusch]], [[Richard Strauss]] un [[Hans Pfitzner]] aftekend weer, hett Thomas Manns noch in sien Entsluss bestärkt, nich weer nah Düütschland torüch to kommen. De Verfaater vun den Protest hebbt Mann vörsmeeten, vun de Ideale vun de [[Betrachtungen eines Unpolitischen]] afrückt to ween un mit „ästhetisierendem Snobismus“ dat „tiefste deutsche Gefühl“<ref>zit. nah Thomas Mann: ''Achtung Europa`''. Band 4, Hrsg. [[Hermann Kurzke]], Frankfurt am Main, 1995 S. 342</ref> to beleidigen un den „großen deutschen Meister“<ref>Klaus Schröter, http://books.google.com/books?id=LP5iN-aJoXMC&pg=PA199&lpg=PA199&dq=gro%C3%9Fen+deutschen+Meister+Wagner&source=web&ots=5K_4wEakte&sig=AKgR2oHQuib0h9-Jq8-CO6ScWrg&hl=de&sa=X&oi=book_result&resnum=3&ct=result, Thomas Mann im Urteil seiner Zeit, afropen an' 26. November 2008</ref> to verunglimpfen. Thomas Mann hett in sien Vördrag ''Richard Wagner und der Ring des Nibelungen'' 1938 in de Aula vun de Universität Zürich seggt: : ''Der ungeheure; man kann sagen planetarische Erfolg, den die bürgerliche Welt, die internationale Bourgeoisie dieser Kunst dank gewisser sinnlicher, nervöser und intellektueller Reize, die sie bot, bereitete, ist ein tragikomisches Paradox und darf nicht vergessen machen, daß sie einem ganz anderen Publikum zugedacht ist und sozialsittlich weit hinauszielt über alle kapitalistisch-bürgerliche Ordnung in eine von Machtwahn und Geldherrschaft befreite, auf Gerechtigkeit und Liebe gegründete, brüderliche Menschenwelt.'' ==== Theodor W. Adorno ==== [[Bild:Adorno.jpg|mini|hochkant|Adorno in dat Johr 1964]] [[Theodor W. Adorno]], de Sozialphilosoph un Musiktheoretiker vun de [[Tweet Wiener School]] hett sück ünner annern in sien Book ''Versuch über Wagner'' mit dat Wark vun den Komponisten befaat. : ''Seine Musik gebärdet sich, als ob ihr keine Stunde schlüge, während sie bloß die Stunden ihrer Dauer verleugnet, indem sie sie zurückführt in den Anfang. Die Dynamik der permanenten Regression hat dem Wagnerschen Werk ein Rätselhaftes verliehen, und heute noch bleibt dem Hörer, im Unterschied zu fast jeder anderen Musik, trotz aller Vertrautheit das Unauflösliche des blinden Flecks zurück. Wagner verweigert dem Gehör, das ihn begleitet, die feste Bestimmung und lässt es im Zweifel, ob der Formsinn eines jeden Augenblicks richtig aufgefasst sei.'' ==== Marcel Prawy ==== [[Marcel Prawy]], de Wiener Dramaturg, Theater- un Musikkritiker kummt in sien Wagner-Hommage to dit Ergevnis: : ''Man muss diesem Leben Verständnis entgegenbringen, einem Leben, das nur einem Ziel gedient hat: dem Theater seiner Vision. Wagners Leben und Werk sind das phantastische Märchen der Tausend-und-zweiten Nacht […] er wurde am 22. Mai 1813 geboren […] und ist niemals gestorben.''<ref>Marcel Prawy, ''„Nun sei bedankt“. Mein Richard-Wagner-Buch.'' München 1982, ISBN 3-442-10191-3.</ref> == Wagner un de Antisemitismus == [[Bild:Houston Stewart Chamberlain 1895.jpg|rechts|miniatur|hochkant|Chamberlain in dat Johr 1895]] === Antisemitismus in dat Ümfeld vun Wagner === [[Bild:Mendelssohn Bartholdy.jpg|miniatur|hochkant|Felix Mendelssohn Bartholdy mit 30 Johr. Aquarell vun [[James Warren Childe]] (Utsnitt), 1839]] De Bewertung vun den [[Antisemitismus]] vun Richard Wagner is bit hüüd vun verscheeden Perspektiven un Interpretatschonen vun sien Wirken un sien Warken präägt, de in nich unwesentlich Maat sien eegen Ambivalenz in’ Verhältnis to’n [[Jodendum]], Religion in’ Allgemeinen un de politisch Landschap vun sien Tiet wedderspeegelt. Wat Wagner seggt hett, greep jüst de antisemitisch Stereotypen un Reflexe up, de he in Düütschland un Europa vun dat 19. Johrhunnert all vörfinnen dee un deren Oorsprung sück bit to [[Martin Luther]] torüchverfolgen lett. De harr sien Antijudaismus in mehreren Schriften all daalleggt , ünner annern in ''[[Von den Jüden und iren Lügen]]'' (1543). Antisemitismus hörr in dat Ümfeld vun Wagner to’n „gooden Toon“, vör allen wiels de Tiet mit Cosima, de en extreme antisemitisch Instellung harr. Wagner geev antisemitische Stereotype aber nich blots weer, sonnern hett de ok mit Schriften as [[Das Judenthum in der Musik]] ok wiederentwickelt. Wagner harr grooten Infloot up den engelschen Schriever [[Houston Stewart Chamberlain]], Verfaater vun ''Grundlagen des neunzehnten Jahrhunderts,'' en Wark, de sien schwärmerisch Germanenkult vun antisemitisch un rassistisch Gedankengoot dörtrucken is. 1908 hett he Wagner sien tweet Dochter Eva heiraadt. Chamberlain gull as en vun de ideologischen Pattmaker vun den natschonalsozialistischen Antisemitismus. He hett mit sien Schriften veröcht, ok de Warken vun Wagner in’ Sinn vun den [[Natschonalsozialismus]] umtodüüden. === De Antisemitismus vun Wagner === Dat Weltbild vun Wagner, in dat sück künstlerisch und politisch-agitatorisch Ambitschonen vermischen dee, weer präägt vun en Lengen nah Upbröök, Ümstört un Revolutschoon, nah en meest nicht nipp un nauer beschreeven nee Kunst un Sellschop dör Ünnergahn vun dat, wat dor is. Sien Motivatschoon weer en sück immer weer wanneln Mischung ut humanistisch-upklorisch Revolutschoon gegen Aristokratie, romantisch Aspekte as de Trüggkehr to de Natuur un dat Aflehnen vun de [[Industrialiseeren]], as ok [[Natschonalismus|natschonalistisch]] Phantasien vun d totale Eenheit vun en Rass oder en Volk. Ressentiments gegen düütsch Jöden weern vör Wagner en willkommen Ventil för sien utpräägten Minnerwertigkeitskomplex, as eenig Biographen meenen, bispeelswies de Deepenpsychologe [[Josef Rattner]], de in en „Psychogramm“ Wagner sien Antisemitismus as folgt verklort: : ''Wer so hartnäckig um eine Ideologie des Hasses kreist, bedarf ihrer und kann anscheinend ohne sie nicht leben. Daher muss das antisemitische und rassistische Element in Wagners Persönlichkeit in einem größeren Zusammenhang gesehen werden.''<ref>Josef Rattner, ''Richard Wagner im Lichte der Tiefenpsychologie.'' Berlin 1984.</ref> Rattner führt wieder ut, dat Wagner sien Antisemitismus – ok de vun Cosima Wagner – en Mithülp to de Integratschoon in de „vörnehm Welt“ ween weer. Mit dat duersam Sückupreizen an dat Jödendom „vollzog das Ehepaar Wagner ein Ritual“. Se harrn sück dorbi gegensiedig hör „Wohlgeborensein“, hör „Deutschheit“ un tominst hör „rassische Aristokratie“ versekert. Twee ehrgeizige, up Perfektschonismus bedocht Charaktere harrn sück in’ Antisemitismus to en wesselsiedig un afsolute Süvstbestätigung vereenigt. Sien vun Früenden un Bekannten faken beschreeven Ruhmsucht, sien Hang to Luxus, Verschwendung un Blendwark weern aber jüst de Eegenschapen, de he den Jöden faken vörsmeeten hett. Wagner hörr as sien Geschwister ok to dat Theatermilieu, dat sück dormals vun dat [[Fohren Volk]] afsetten un stattdessen börgerlich Anerkennung hemm wull. De [[jöödsche Emanzipatschoon]] in’ Toog vun de Gewarffreeheit un dat Uplöösen vun de Beropsverbote un Zünfte wurr vun anner Ünnerprivilegieerten as bedrohlich Konkurrenz sehn. Bleeven finanziell Spood un Anerkennung ut, so hett Wagner nich selten meent, dat dat an de jöödsch Gegnerschap leeg. De afgünstige Geringschätzung un Diffameeren vun jöödsch Komponisten as [[Giacomo Meyerbeer]] un [[Felix Mendelssohn Bartholdy]] hett he versöcht, mit Schriften as ''[[Das Judenthum in der Musik]]'' un den dorup upbauen ''Brief an Gräfin Muchanow'' in en allgemeen Theorie to bringen; as Kritiker anführen, um disse persönliche Motivation to överdecken. In dissen Tosommenhang wurrd ok de musikalisch Infloot vun Mendelssohn up Wagner dikuteert. So weern eenig Fröhwarken vun Wagner, as etwa de ''Columbus-Ouvertüre'', deelwies vun Kompositschonen vun Mendelssohn anreegt wurrd. Trotz persöönlich Vörbehollen hett Wagner de Musik vun Mendelsson rühmt; de sien ''[[Die Hebriden|Hebriden-Ouvertüre]]'' hett he 1879 in den ''Bayreuther Blättern'' as „eines der schönsten Musikwerke, die wir besitzen“ betekent. Wagner sien Insatz för den [[Deertenschuul]] an’ Enn’ vun sien Leben harr ok antisemitische Anklänge. Anlehnt an [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer]] hull he [[Schächtung]] un [[Vivisektion]] för twee Sieden vun een Medaille un Utdruck vun en „Jüdischen Medizin“.<ref>A. Arluke, B. Sax: ''Understanding Nazi Animal Protection and the Holocaust.'' Anthrozoös, 1992 H. 5, S. 6-31.</ref> Wagner hett ünner annern in en apen Breef dat<ref>Offenes Schreiben an Herrn Ernst von Weber Verfasser der Schrift Die Folterkammern der Wissenschaft, 1879, R. Wagner, Gesammelte Werke, Leipzig 1888</ref> Anliggen vun de Deertenschuulbewegen in’t Kaiserriek ünnerstütt. Wagner hett betoont, dat de Minschheit dör Verzicht up Fleeschgenoot to en höhgeren moralisch Dasein kommen kunnen, wurr aber sülvst nich Vegetarier. Wagner sien Schriften un Ütern över un gegen Jöden umfaaten en wiet Spektrum. Dat reck vun leegsten, affektiven Tiraden över de anspraaken Theorien bit hen to meest versöhnlichen Tööns un de – as eenig Historiker un Musikkritiker meenen – to en Identifizeeren mit den Butensietrulle vun de Jöden as well, de sück wülvst as Butensieder empfunn. Wagner hett Früendschapen to jöödsch Landslüüd pleegt as sien Helper [[Carl Tausig]], Joseph Rubinstein, [[Angelo Neumann]] un de berühmt Songerin [[Lilli Lehmann]]. Bemarkenswert is, dast he an’ Enn’ vun sien Leven de ''[[Parsifal]]''-Eerstupführen [[Hermann Levi]] anvertroon de, de ok to sien jöödschen Früendekrink tellen dee un Söhn vun en Rabbiber weer. Of dat en Wedderspröök to sien antisemitisch Ütern is un in wu wiet de dordör relativeert wurrn, is Gegenstand vun de Debatte. De Musikkritiker [[Joachim Kaiser]] hett anverscheeden Stäen dorup henwiest, dat sück antisemitisch Ütern in dat, wat Wagner wirklich wichtig weer, nämlich sien musikdramatisch Warken, nich nahwiesen laaten, wenn ok – etwa vun [[Saul Friedländer]] un [[Theodor W. Adorno]] – de Upfaaten vertreden wurr, eenig Figuren as Mime un Alberich ut den ''Ring'' Tüüg vun Jödenkarikaturen wiesen. En Kongress mit dat Teel vun en wetenschaplich Uparbeiten vun dat Thema ''Wagner und die Juden'' funn eerstmals in’ Festspeelsömmer 1998 in Bayreuth ünner Bedeeligung vun Wetenschaplern ut Düütschland, Israel und den USA statt, de Bidrääg un de to’n Deel düchtig kontrovers Diskussionen wurrn ünner de Herutgeverschap vun [[Dieter Borchmeyer]] un annern publizeert.<ref>Kongress Richard Wagner und die Juden, Kurzfassungen der Beiträge</ref> === Wagner un Hitler === De tradeert Wagner-Rezeptschoon beschwichtigt, Wagner sien journalistisch Antisemitismus weer en Randnotiz bleven, wenn nich dat [[Natschonalsozialismus|natschonalsozialistisch]] Regime ünner [[Adolf Hitler]] hüm verinnahmt harr. De harr hüm to den düütschen Komponisten par excellence hooch jubelt un in sien Neddergang Wagner sien Musiktheater för en mortalen Endtiet-Kult missbruukt. Wiels sien Wiener Tiet gung Hitler regelmatig in de Oper un hett sück intensiv mit Wagner befaat. As Vörbild vun eegen Levensvisionen weer Wagner för hüm en vergöddert Idol.<ref>Joachim Fest: ''Hitler. Eine Biographie''. Ullstein, Berlin Neuausgabe 2002, Lizenzausgabe des Spiegel-Verlags, Hamburg 2007, S. 94</ref> As [[Joachim Fest]] beschrifft, hett de inbild Nahfolfge de „Verführung durch den romantischen Geniebegriff deutlich“ (maakt), de in Wagner sien Erfüllung un Entgleisung funnen harr. De eskapistischen Drööms vun den scheiternden, in’t Männerheim leven Künstlers Hitler harrn sück an dat Genie vun vun Wagner entzünd. Hitler het nahderhen verkloort, mit Utnahm vun Wagner kien Vörlöper harrt to hemm un hett Wagner as de „größte Prophetengestalt, die das deutsche Volk besessen“ harr betekent.<ref>Zit. nach Joachim Fest: ''Hitler. Eine Biographie'' S. 96.</ref> [[Bild:Wagner Das Judenthum in der Musik 1869.jpg|miniatur|hochkant|Original-Broschur 1869]] In sien Broschüre ''[[Das Judenthum in der Musik]]'' (1869) schrifft Richard Wagner ahn notwennigen Betoog up de musiktheoretische Polemik vun’ „natürlichen Widerwillen gegen jüdisches Wesen“ un: „Der Jude ist nach dem gegenwärtigen Stande der Dinge dieser Welt wirklich bereits mehr als emanzipiert: er herrscht, und wird solange herrschen, als das Geld die Macht bleibt, vor welcher alles unser Thun und Treiben seine Kraft verliert“. An de Jöden richt slutt he mit de Wöör: „Aber bedenkt, dass nur Eines eure Erlösung von dem auf euch lastenden Fluche sein kann: die Erlösung [[Ewiger Jude#Musik|Ahasvers]], - der U&nbsp;n&nbsp;t&nbsp;e&nbsp;r&nbsp;g&nbsp;a&nbsp;n&nbsp;g&nbsp;!“ (so sparrt in’t Original). Richard Wagner harr dissen Text all 1850 in de Neuen Zeitschrift für Musik ünner dat Pseudonym „K. Freigedank“ publizeert. 1869 is he dormit weer an de Apenlichkeit treden, ditmal aber ünner eegen Naam un mit en Anhang (S. 31–57), de den oorsprünglichen Upsatz an Jödenhass un Demagogie överdrapt. Dorin heet dat gegen Enn’ in tückisch Resignatschoon, aber liekers appellativ: „Ob der Verfall unserer Cultur durch eine gewaltsame Auswerfung des zersetzenden fremden Elementes aufgehalten werden könne, vermag ich nicht zu beurtheilen, weil hierzu Kräfte gehören müssten, deren Vorhandensein mir unbekannt ist.“ Dat is nich antonehmen, dat Hitler disse Schrift nich kennt hett. Jedenfalls hett sück de scheitert Künstler Hitler, den Massenerschütterer un Grootmeester vun dat Musiktheater verfallen,<ref>So hett Thomas Mann Richard Wagner betekent.</ref> to’n Vullstrecker vun sien Propheten maakt.<ref>Joachim Köhler: ''Wagners Hitler. Der Prophet und sein Vollstrecker.'' K. Blessing, München 1997.</ref> Dat up de Jöden münt Begreepspaar „Dämon“ un „Verfall“ duukt toeerst bi Wagner up.<ref>''Erkenne dich selbst'' 1881</ref> Dat wurrd vun [[Alfred Rosenberg]/ref> As [[Joachim Fest]] beschrifft, hett de inbild Nahfolfge de „Verführung durch den romantischen Geniebegriff deutlich“ (maakt), de in Wagner sien Erfüllung un Entgleisung funnen harr. De eskapistischen Drööms vun den scheiternden, in’t Männerheim leven Künstlers Hitler harrn sück an dat Genie vun vun Wagner entzünd. Hitler het nahderhen verkloort, mit Utnahm vun Wagner kien Vörlöper harrt to hemm un hett Wagner as de „größte Prophetengestalt, die das deutsche Volk besessen“ harr betekent.] in en antisemitisch Schrift van 1923 upgreepen: „Als eines der Vorzeichen dieses kommenden Kampfes […] steht die Erkenntnis des Wesens des Dämons unseres heutigen Verfalls […]“<ref>''Die Protokolle der Weisen von Zion und die jüdische Weltpolitik.'' Böpple, München 1923, Utgaav 1933 up Siet 133</ref> un duukt sinngemäß bi Hitler weer up. De Dämon wurrd to’n „Polypen“, en faken bruukt Karikatur-Motiv gegen Jöden. Verfall wurr to „Umstrickung“: „Werden unser Volk […] das Opfer dieser blut- und geldgierigen jüdischen Völkertyrannen, so sinkt die ganze Erde in die Umstrickung dieses Polypen […]“<ref>''[[Mein Kampf]].'' 721. Uplaag. 1942, S. 703</ref> Hitlers Lieblingsopern weern ''Rienzi, der letzte der Tribunen'', ''Götterdämmerung'' un ''Parsifal''. Hitler hett 1923 Cosima un [[Winifred Wagner]] in Bayreuth kennen lehrt un nehm later as „Führer“ per Verfügung Infloot up de Festspelen hensichtlich vun dat Programm un de Regie, to’n Bispeel bi ''Parsifal''. As ehmalg Postkortenmaler Ideen to dat Bühnenbild vun en vun de hööchstrangigst Musikfestivals in Düütschland bitostüern, verschaff Hitler persöönlich Genugtuung un dat Geföhl vun Anerkennung bi dat düütsch Börgerdom. Dat Thema Wagner un Hitler wurrd siet Johrteihnten publizistisch behannelt, bispeelswies vun Hartmut Zelinsky un Joachim Köhler. Köhler versöcht in sien Book ''Wagners Hitler,'' den Infloot vun de wagnerschen Gedankenwelt up Hitler un de sien Hanneln nahtowiesen. Ok Thomas Mann hett sück immer weer mit de Thematik befaat: „Es ist viel Hitler in Wagner.“<ref>Hans Rudolf Vaget: ''Im Schatten Wagners; Thomas Mann über R.Wagner, Texte und Zeugnisse.''</ref> In [[Israel]] is Wagner immer noch düchtig ümstreeden. De apenlich Upführen vun sien Warken is praktisch nich mögelk. So führ de vun [[Daniel Barenboim]] dirigeert Upführen vun dat Vörspeel to ''[[Tristan und Isolde (Oper)|Tristan und Isolde]]'' in’ Juli 2001 to en [[Eklat]],<ref>[http://www.spiegel.de/kultur/musik/0,1518,144085,00.html Berliner Orchester spielte Wagner] bi spiegel.de, afroopen an' 5. Juni 2012</ref> en Kritik vun dat Wiesenthal-Zentrum un vun den dormaligen Börgermeester vun Jerusalem, [[Ehud Olmert]]. Anner Wagner-Upführen weern all vörher dör Proteste von [[Holocaust]]-Överleeven verhinnert wurrn. An’ 14. November 2010 wurr de eerst Wagner-Sellschop in Israel grünnd.<ref>[http://derstandard.at/1289608100895/Erste-Wagner-Gesellschaft-in-Israel-gegruendet Erste Wagner-Gesellschaft in Israel gegründet], [[derStandard.at]], 17. November 2010</ref> In de Wagner-Festspeelstadt Bayreuth speel dat [[Israel Chamber Orchestra]] in’ Juli 2011 dat ''Siegfried-Idyll''. De Tabu-Bröök, dat en israeelsch Orchester sien Musik speel, bewark deelte Reaktschonen.<ref>[http://www.lr-online.de/kultur/Geteiltes-Echo-in-Israel-auf-Wagner-Konzert;art1073,3437154 Geteiltes Echo in Israel auf Wagner-Konzert], {{Webarchiv|url=http://www.naumburger-tageblatt.de/ntb/ContentServer?pagename=ntb/page&atype=ksArtikel&aid=1311761354094&openMenu=1272098016621&calledPageId=1272098016621&listid=1018881578428 |wayback=20121116000000 |text=naumburger-tageblatt.de |archiv-bot=2026-03-14 07:48:04 InternetArchiveBot }}, [http://www.faz.net/artikel/C30794/israel-chamber-orchestra-in-bayreuth-brueckenschlag-einseitig-30473733.html faz.net]</ref> Ok en för den 18. Juni 2012 an de [[Universität Tel Aviv]] plaant Konzertavend mit Warken vun Wagner wurr in’ Vörfeld vun de Universität afseggt, wiels de Veranstaltung „eine rote Linie“ överpedden un de „Gefühle der israelischen Öffentlichkeit im Allgemeinen und der Holocaust-Überlebenden im Besonderen verletzen“ würr.<ref>[http://www.spiegel.de/kultur/musik/geplantes-richard-wagner-konzert-in-israel-abgesagt-a-836980.html Wagner-Konzert in Israel abgesagt] bi spiegel.de, afropen an' 5. Juni 2012</ref> == Warken == [[Bild:Dali Brunnen Castell Pubol.jpg|miniatur|300px|De Köpp vun Richard Wagner an’ [[Salvador Dalí|Dalí-Pütt]] in’ Gorden vun dat Castell Pubol]] === Musikdramatisch Warken === * ''[[Die Hochzeit]]'' (unvullendete Oper, 1832) * ''[[Die Feen]]'' [[Wagner-Warken-Verteken|WWV]] 32 (1833–1834, [[Eerstupführen|UA]]: 29. Juni 1888 Königliches Hof- und Nationaltheater München) * ''[[Das Liebesverbot]] oder Die Novize von Palermo'' [[Wagner-Warken-Verteken|WWV]] 38 (1834–1836, UA: 29. März 1836 Stadttheater Magdeburg) * ''[[Rienzi|Rienzi, der Letzte der Tribunen]]'' [[Wagner-Warken-Verteken|WWV]] 49 (1837–1840, UA: 20. Oktober 1842 Königlich Sächsisches Hoftheater Dresden) Blots de folgen teihn Warken hett Wagner för Upführen in dat Festspeelhuus up den Grönen Hügel in Bayreuth utwählt: * ''[[Der Fliegende Holländer]]'' [[Wagner-Warken-Verteken|WWV]] 63 (1840–1841, UA: 2. Januar 1843 Königlich Sächsisches Hoftheater Dresden. Överarbeit 1852 (Zürich) un 1864 (München)) * ''[[Tannhäuser und der Sängerkrieg auf Wartburg]]'' [[Wagner-Warken-Verteken|WWV]] 70 (1842–1845, UA: 19. Oktober 1845 Königlich Sächsisches Hoftheater Dresden. Överarbeit 1847, 1860 (Eerstdruck vun de Partitur, so nömmt „Dresdener Faaten“), 1861 (Paris, in franzöösch Spraak), 1875 (Wien, so nömmt. „Pariser Faaten“) * ''[[Lohengrin]]'' [[Wagner-Warken-Vertekens|WWV]] 75 (1845–1848, UA: 28. August 1850, Großherzogliches Hoftheater Weimar.) * ''[[Der Ring des Nibelungen]]'' (betont: N'''i'''belungen) [[Wagner-Warken-Verteken|WWV]] 86, mit ver Deelen: ** ''Vöraven: [[Das Rheingold]]'' (1851–1854, UA: 22. September 1869 Königliches Hof- und Nationaltheater München) ** ''Eerst Dag: [[Die Walküre]]'' (betont: W'''a'''lküre) (1851–1856, UA: 26. Juni 1870 Königliches Hof- und Nationaltheater München) ** ''Tweet Dag: [[Siegfried (Oper)|Siegfried]]'' (1851–1871, UA: 16. August 1876 Festspielhaus Bayreuth) ** ''Dart Dag: [[Götterdämmerung (Oper)|Götterdämmerung]]'' (1848–1874, UA: 17. August 1876 Festspielhaus Bayreuth) * ''[[Tristan und Isolde (Oper)|Tristan und Isolde]]'' [[Wagner-Warken-Vertekens|WWV]] 90 (1856–1859, UA: 10. Juni 1865 Königliches Hof- und Nationaltheater München) * ''[[Die Meistersinger von Nürnberg]]'' [[Wagner-Warken-Verteken|WWV]] 96 (1845–1867, UA: 21. Juni 1868 Königliches Hof- und Nationaltheater München) * ''[[Parsifal]]'' [[Wagner-Warken-Verteken|WWV]] 111 (1865–1882, UA: 26. Juli 1882 Festspielhaus Bayreuth) – „Bühnenweihfestspeel“ === Sonstig Musikwarken === * ''Symphonie C-Dur'' * ''Symphonie E-Dur'' (unvullendet, dat gifft blots twee Satzen) * ''[[Das Liebesmahl der Apostel]]'', eine biblische Szene für Männerstimmen und großes Orchester (1843) * ''Fantasie'' för Klaveer in fis-Moll (1831) * 3 Klaveersonaten ** Klaveersonate in B-Dur (1831) ** Klaveersonate in A-Dur (1832) ** Klaveersonate in As-Dur (1853) * ''Züricher Vielliebchen-Walzer'' för Klaveer in Es-Dur (1854) * ''[[Wesendonck-Lieder]]'' * ''[[Siegfried-Idyll]]'' för lütt Orchester (1870) * ''König Enzio-Ouvertüre'' (1832) * ''Columbus-Ouvertüre'' (1835) * ''Polonia'', C-Dur (1836) * ''Rule Britannica'', D-Dur (1837) * ''[[Eine Faust-Ouvertüre]]'', d-Moll (1844) * ''Huldigungsmarsch für Ludwig II. von Bayern'', Es-Dur (1864) * ''Kaisermarsch'', B-Dur (1871) * ''Großer Festmarsch'', G-Dur (1876) * ''[[Ankunft bei den schwarzen Schwänen|Ankunft bei den schwarzen Schwänen – Albumblatt in As-Dur für Klavier]]'' (1861) * ''Albumblatt för Frau Betty Schott för Klavier'' (1875) All tosommen sünd nah dat Wagner-Warkverteken ([[Wagner-Warken-Vertekens|WWV]]) insluutend all Gelegenheitskompositschonen un Widmungsblööt, aber ahn de Schriften vun Wagner, 113 Warken vertekent. === Schriften === Wagner hett neben den Inholtsentwürfen, Textfaaten un Analysen vun sien Musikdramen tallriek [[Musiktheorie|musiktheoretische]], [[Philosophie|philosophische]], [[Politik|politische]] und [[Belletristik|belletristische]] Schriften verfaat un de mit sien Musikdramen af 1871 in sien Sammlung ''Sämtliche Schriften und Dichtungen'' herutgeven, de – insluutend de Autobiografie ''Mein Leben'' – 16 Bände umfaaten deen. Wagner weer schriftstellerisch produktiver a de meest anner Komponisten. Todem hett he Dusende vun Breef schreven. De meest vun sien Schriften sünd stilistisch verunglückt un teken sück nich dör en stringent Gedankenführen ut. Neben dröög deduzeeren Stil un Kanzleiprosa finnen sück hymnische Episoden un Gedankenblitze<ref>Kindlers Neues Literaturlexikon, Richard Wagner, Das Kunstwerk der Zukunft, München 1992</ref>. Gregor-Dellin oordeelt in sien Wagner-Biographie, de Schriften weern mit „Reisszwecken gespickt, ein unverdaulicher Brei, Kanzeleiprosa“, un [[Ludwig Reiners]] greep för Bispelen vun slecht Prosa immer weer up Texte vun Wagner torüch. Für den ebenso kritischen as begeisterten Verehrer [[Thomas Mann]] enthollen de Schriften „sehr Wahres und Falsches ineinander geschlungen“ un „höchste Sachkunde neben peinlicher Mitrederei“. Man kann nah sien Ansicht ut Wagner sien Schriften nich vööl över den Verfater lehren. „Wagners siegreiches Werk beweist nicht seine Theorie, sondern nur sich selbst.“ Wu ok immer man sien Schriften beoordeelt, so könnt se doch as Nährboden ankeeken wurrn, ut de sien musikdramatischen Warken hervörgahn sünd. Togliek maken se deren geistigen Achtergrund verständlich. [[Bild:Richard Wagner „Zukunftsmusik“, Titelblatt des Erstdruckes.jpg|rechts|miniatur|Titelblatt vun de Eerstdruck]] As sien wichtigsten Schriften gellen: * ''Eine Pilgerfahrt zu Beethoven'' (1840) * ''Zu Beethovens Neunter Symphonie'' (1846) * ''Der Nibelungen-Mythos als Entwurf zu einem Drama'' (1848) * ''[[Die Wibelungen]]. Weltgeschichte aus der Sage'' (1849) * ''[[Die Kunst und die Revolution|Die Revolution]]'' (1849) – die erste von mehreren Kunst-Revolutions-Schriften * ''Der Mensch und die bestehende Gesellschaft'' (1849) * ''[[Die Kunst und die Revolution]]'' (1849) * ''[[Das Kunstwerk der Zukunft]]'' (1850) * ''Kunst und Klima'' (1850) * ''[[Das Judenthum in der Musik]]'' (1850, erheblich erweitert 1869) * ''[[Oper und Drama]]'' (1851) – ein Essay über die Theorie der Oper * ''Eine Mitteilung an meine Freunde'' (1851) Vorstufe zu Wagners Autobiographie * ''[[Über Staat und Religion]]'' (1864) Eine theoretische Abhandlung für König Ludwig II. * ''Deutsche Kunst und Deutsche Politik'' (1868) * ''Über das Dirigieren'' (1869) * ''Beethoven'' (1870) * ''Das Bühnenfestspielhaus zu Bayreuth'' (1873) * ''Was ist deutsch?'' (1878) und: ''Wollen wir hoffen?'' (1879) * ''[[Religion und Kunst]]'' (1880) plus Nachtrag: ''Was nützt diese Erkenntnis?'' * ''Das Bühnenweihfestspiel in Bayreuth'' (1882) Wagner sien Autobiografie ''Mein Leben'', de to sien Leevtieden blots in’ Privatdruck in etwa 25 Exemplaren för eng Früenden rutkeem, gellt as kulturhistorisch Dokument vun dat 19. Johrhunnert, ebenso de Daagbookupteken vun Cosima Wagner, de se vun 1869 bit to de Dood vun hör Mann führen dee. Dorin steiht völ Privates, „Nebensächliches“, aber ok tallriek Utspröök un Gespräche vun Wagner bit hen nah sien Drööms. == Literatur == === Över Richard Wagner === * Francis Hueffer: ''Richard Wagner and the music of the future : history and aesthetics'', Cambridge, NY [u. a.] : Cambridge University Press, 2009, Facsim. of ed. published: London : Chapman and Hall, 1874, ISBN 978-1-108-00474-9 * [[Carl Friedrich Glasenapp]]: ''Das Leben Richard Wagners''. Sechs Bände. Leipzig 1876–1911 * [[s:Briefe Richard Wagners an eine Putzmacherin|''Briefe Richard Wagners an eine Putzmacherin'' (1864-68). Kommentiert von Daniel Spitzer (1877)]] * [[Wendelin Weißheimer]]: ''Erlebnisse mit Richard Wagner, Franz Liszt und vielen anderen Zeitgenossen.'' 3. Auflage, Stuttgart 1898 * [[Ferdinand Pfohl]]: ''Richard Wagner, Sein Leben und Schaffen.'' Ullstein Berlin-Wien 1911 * [[Jacques Hartog]]: ''Richard Wagner.'' Meulenhoff Leipzig 1913 * [[Paul Bekker]]: ''Wagner: das Leben im Werke.'' Deutsche Verlags-Anstalt 1924 * [[Ludwig Marcuse]]: ''Das denkwürdige Leben des Richard Wagner.'' Szczesny München 1963 * [[Hans Gál]]: "Richard Wagner. Versuch einer Würdigung", Frankfurt a.M.: Fischer, 1963. und "Drei Meister - drei Welten. Brahms, Wagner, Verdi", Fischer Frankfurt a.M. 1975 * Joachim Köhler: ''Wagners Hitler. Der Prophet und sein Vollstrecker.'' Blessing München 1977, ISBN 3-89667-016-6 * [[Cosima Wagner]]: ''Die Tagebücher.'' Piper München 1977, ISBN 3-492-02199-9 * [[Heinz-Klaus Metzger]], [[Rainer Riehn]] (Hrsg.): ''Richard Wagner. Wie antisemitisch darf ein Künstler sein?'' Reihe ''[[Musik-Konzepte (Periodikum)|Musik-Konzepte]].'' Heft 5. Edition Text und Kritik, München 1978, ISBN 3-921402-67-0 * [[Martin Gregor-Dellin]]: ''Richard Wagner – Sein Leben, sein Werk, sein Jahrhundert.'' Piper München 1980, ISBN 3-492-02527-7 * Hans-Joachim Bauer: ''Reclams Musikführer Richard Wagner.'' Reclam, Stuttgart 1992, ISBN 3-15-010374-6 * Karl Richter: ''Richard Wagner. Visionen.'' Arun Vilsbiburg 1993, ISBN 3-927940-05-4 * Dieter David Scholz: ''Ein deutsches Mißverständnis. Richard Wagner zwischen Barrikade und Walhalla.'' Parthas Berlin 1997, ISBN 3-932529-13-8 * Werner Breig, Martin Dürrer, Andreas Mielke: ''Wagner-Briefe-Verzeichnis.'' (WBV). Breitkopf & Härtel, Wiesbaden 1998, ISBN 3-7651-0330-6 * Hannu Salmi: ''Imagined Germany. Richard Wagner’s National Utopia.'' German Life and Civilization, Vol. 29. Lang New York 1999 * Joachim Köhler: ''Der letzte der Titanen.'' Richard Wagners Leben und Werk. Claassen, München 2001, ISBN 3-546-00273-3 * Eckehard Kiem, Ludwig Holtmeier (Hrsg.): ''Richard Wagner und seine Zeit.'' Laaber 2003, ISBN 3-921518-95-4 * Oswald Georg Bauer: ''Richard Wagner in Würzburg : der Beginn einer theatralischen Sendung.'' Petersberg, Imhof, 2004 ISBN 3-937251-78-2 * Udo Bermbach: ''Der Wahn des Gesamtkunstwerks. Richard Wagners politisch-ästhetische Utopie'', Stuttgart/Weimar 2004 * [[Martin Geck]]: ''Richard Wagner.'' Rowohlt, Reinbek 2004, ISBN 3-499-50661-0 * [[Brigitte Hamann]]: ''Die Familie Wagner.'' Rowohlt Reinbek 2005, ISBN 3-499-50658-0 * Hannu Salmi: ''Wagner and Wagnerism in Nineteenth-Century Sweden, Finland, and the Baltic Provinces: Reception, Enthusiasm, Cult.'' Eastman Studies in Music. University of Rochester Press, Rochester NY 2005 * [[Friedrich von Hausegger]]: ''Richard Wagner – Aus dem Geiste der Musik geboren.'' Hörbuch. BOD, Norderstedt 2006, ISBN 3-8341-0174-5 * Constantin Grun: ''Arnold Schönberg und Richard Wagner.'' 2 Bände. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2006, Band 1: ISBN 3-89971-266-8, Band 2: ISBN 3-89971-267-6 * Elsa Binder: ''[[Malwida von Meysenbug]] und Friedrich Nietzsche. Die Entwicklung ihrer Freundschaft mit besonderer Berücksichtigung ihres Verhältnisses zur Stellung der Frau.'' Fischer, Schutterwald/Baden 2007, ISBN 978-3-928640-77-0. (Malwida von Meysenbug war eine enge Freundin Wagners und erlebte seinen Bruch mit Nietzsche) * Walter Hansen: ''Richard Wagner. Sein Leben in Bildern.'' dtv München 2007, ISBN 978-3-423-34457-9 * [[Alexander Schmidt (Historiker)|Alexander Schmidt]]: ''Braune Brüder im Geiste? Volk und Rasse bei Wagner und Hitler – Ein kritischer Schrift-Vergleich.'' Tectum Marburg 2007, ISBN 978-3-8288-9252-1 * Sven Friedrich: ''Der Klassik(ver)führer: Sonderband Richard Wagner.'' Auricula Berlin 2007, ISBN 978-3-936196-08-5 * Stefan Lorenz Sorgner, H. James Birx, Nikolaus Knoepffler (Hrsg.): ''Wagner und Nietzsche: Kultur – Werk – Wirkung. Ein Handbuch.'' Rowohlt Reinbek 2008, ISBN 978-3-499-55691-3 * Richard-Wagner-Verband-Leipzig e.V. (Hrsg.): ''Leipziger Beiträge zur Wagner-Forschung 2. Internationales Kolloquium 1983 in Leipzig. Richard Wagner – Leben, Werk und Interpretation.'' Sax-Verlag Markkleeberg 2010, ISBN 978-3-86729-046-3 * [[Jeongwon Joe]]/[[Sander L. Gilman]] (Hrsg.): ''Wagner & Cinema'', Indiana University Press, Bloomington 2010 ISBN 978-0-253-22163-6 * [[Peter Wapnewski]]: ''Richard Wagner - die Szene und ihr Meister'', Berlin-Verlag Berlin, 2010, ISBN 978-3-8270-0414-7 * Rüdiger Jacobs: ''Revolutionsidee und Staatskritik in Richard Wagners Schriften: Perspektiven metapolitischen Denkens'', Königshausen & Neumann 2010, ISBN 978-3826042805 * [[Oliver Hilmes]]: ''Cosimas Kinder. Triumph und Tragödie der Wagner-Dynastie.'' Siedler Verlag, München 2009, ISBN 978-3-88680-899-1. * [[Oliver Hilmes]]: ''Herrin des Hügels. Das Leben der Cosima Wagner.'' Siedler Verlag, München 2007, ISBN 978-3-88680-836-6. * Wolfgang Hofer (Hrsg.): ''[[Hans Mayer]]. Richard Wagner.'' Suhrkamp Verlag, Frankfurt a. M. 1998. === Över Wagner sien Warken === * Peter Ackermann: ''Richard Wagners "Ring des Nibelungen" und die Dialektik der Aufklärung.'' Tutzing 1981, ISBN 978-3-7952-0310-8. * Udo Bermbach: ''Blühendes Leid. Politik und Gesellschaft in Richard Wagners Musikdramen'', Stuttgart/Weimar 2003 * Udo Bermbach: ''Richard Wagner in Deutschland. Rezeption - Verfälschungen''. Stuttgart/Weimar 2011. * David Boakye-Ansah, Musikdramatische Konstruktionen von Religion in Richard Wagners Ring-Tetralogie, Verlag Dr. Kovac, Hamborg, 2010, ISBN=978-3-8300-4895-4 * [[Dieter Borchmeyer]], Ami Maayani, Susanne Vill (Hrsg.): ''Richard Wagner und die Juden'', J.B. ’Metzler, Stuttgart, Weimar 2000, ISBN 3-476-01754-0 * Lothar Bornscheuer: [http://www.goethezeitportal.de/fileadmin/PDF/wissen/projekte-pool/rezeption_nibelungen/wagner_bornscheuer.pdf ''Richard Wagner: Der Ring des Nibelungen. Ein Meisterwerk des Anarchismus''.] (PDF-Datei) Rezeption des Nibelungenstoffs, [http://www.goethezeitportal.de/ GoethezeitPortal.de], 2005 * John Deathridge, Martin Geck, Egon Voss (Hrsg.): ''Wagner Werkverzeichnis'' (WWV), [[Schott Music|Schott]], Mainz 1986 ISBN 3-7957-2201-2 * Jens Malte Fischer: ''Richard Wagners ‚Das Judentum in der Musik‘'', Eine kritische Dokumentation als Beitrag zur Geschichte des europäischen Antisemitismus. Insel, Frankfurt/Main 2000, ISBN 3-458-34317-2 * Sven Friedrich: ''Richard Wagner, Deutung und Wirkung'', Würzburg 2004, ISBN 3-8260-2851-1 * Sven Friedrich: ''Der Klassik(ver)führer: Sonderband Wagners Ring-Motive'', Auricula, Berlin 2004, ISBN 3-936196-02-8 * Sven Friedrich (Hrsg): ''Richard Wagner; Werke, Schriften und Briefe'', Digitale Bibliothek, Berlin 2004. * Arkadi Junold: ''Die grand opera bei Berlioz, Verdi und Wagner.'' Arkadien, Berlin 2011, ISBN 978-3-940863-31-7. * [[Markus Kiesel]] (Hrsg.), Das Richard Wagner Festspielhaus Bayreuth, nettpress Köln 2007, ISBN 978-3-00-020809-6 * Richard Klein (Hrsg.), Narben des Gesamtkunstwerks. Wagners Ring des Nibelungen, München 2001, ISBN 3-7705-3565-0 * Josef Lehmkuhl: ''„Kennst du genau den RING?“'' Eine Reise zu Richard Wagners ''Der Ring des Nibelungen'', Würzburg 2006, ISBN 3-8260-3347-7 * Josef Lehmkuhl: ''Gott und Gral Eine Exkursion mit Parsifal und Richard Wagner'', Würzburg 2007, ISBN 3-8260-3690-5 * Josef Lehmkuhl: ''Der Kunst-Messias; Richard Wagners Vermächtnis in seinen Schriften'', Würzburg 2009, ISBN 978-3-8260-4113-6. * Rolf Stemmle: Richard Wagners Bühnenwerke erzählt: 1. Holländer – Tannhäuser – Lohengrin, Würzburg 2007, ISBN 978-3-8260-3686-6; 2. Der Ring des Nibelungen, ISBN 978-3-8260-3134-2, Würzburg 2005; 3. Tristan – Meistersinger – Parsifal, Würzburg 2006, ISBN 978-3-8260-3372-8; 4. Feen, Liebesverbot, Rienzi, ISBN 978-3-8260-4080-1 * Marc A. Weiner: ''Antisemitische Fantasien. Die Musikdramen Richard Wagners'', Henschel, Berlin 2000, ISBN 3-89487-358-2 (Übers. von Henning Thies), Originaltitel: ''Richard Wagner and the Anti-Semitic Imagination'', University of Nebraska Press, Lincoln/London 1995, ISBN 0-8032-4775-3 === Över Wagner-Upführungen === * Adolphe Appia: ''La mise en scène du Drame Wagnerien.'' Paris 1895 * Adolphe Appia: ''Die Musik und die Inszenierung.'' 1899 * Adolphe Appia: ''Über das Bayreuther Festspielhaus.'' 1902. In: Herbert Barth (Hrsg.): ''Der Festspielhügel. Richard Wagners Werk in Bayreuth 1876–1976.'' München 1976, S. 99–103 * Rolf Badenhausen, Harald Zielske (Hrsg.): ''Bühnenformen Bühnenräume Bühnendekorationen.'' Beiträge zur Entwicklung des Spielorts. Berlin 1974. * Herbert Barth (Hrsg.): ''Der Festspielhügel. Richard Wagners Werk in Bayreuth 1876–1976.'' München 1976. * Detta und Michael Petzet: ''Die Richard Wagner-Bühne Ludwig II.'' München 1970. * Günther Schöne: ''Das Bühnenbild im 19. Jahrhundert.'' In: ''Katalog des Theatermuseums München.'' München 1959, S. 5–20. * Siegmund Skraup: ''1924–1944. Die Sprache Bayreuths und die Sprache der Zeit.'' In: ''Theater unserer Zeit,'' Band 2: ''Der Fall Bayreuth.'' Basel/Stuttgart 1962. * Dietrich Steinbeck: ''Richard Wagners Tannhäuser-Szenarium. Das Vorbild der Erstaufführungen und der Dekorationspläne.'' Berlin 1968 = Schriften der Gesellschaft für Theatergeschichte, Band 64, S. 6–12. * Dietrich Steinbeck: ''Inszenierungsformen des „Tannhäuser“ (1845–1904).'' Regensburg 1964 = Forschungsbeiträge zur Musikwissenschaft (Hrsg. v. Gustav-Bosse-Verlag), Band XIV, S. 70–73, 103–107, 111–112. * Richard Wagner: ''Schriften und Dichtungen.'' Neun Bände, Leipzig 1872. Band 3: Das Kunstwerk der Zukunft (S. 147–148, 152–153). Band 5: Über die Aufführung des „Tannhäuser“, S. 164–165. Bemerkungen zur Aufführung der Oper „Der Fliegende Holländer“. S. 207–208. * Wieland Wagner (Hrsg.): ''Richard Wagner und das Neue Bayreuth.'' München 1962 * Curt von Westernhagen: ''Das Bühnenbild. Vision – Vorschrift – Verwirklichung.'' In: ''Richard Wagner und das Neue Bayreuth.'' Hrsg. v. Wieland Wagner, München 1962, S. 183–206. == Weblenken == {{Commons}} * [http://d-nb.info/gnd/118594117/about/html DNB-Katalog] * [http://www.musikbibliographie.de/DB=1.86/CMD?ACT=SRCHA&amp;SRT=YOP&amp;IKT=5040&amp;TRM=Richard+Wagner Literatur über Richard Wagner] in de [[Bibliographie des Musikschrifttums]] * [http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/WagnerRichard/index.html] tabellarisch Levensloop * [http://www.bam-portal.de/search/Wagner+Richard] Informatschonen to Wagner in dat BAM-Portal * [http://www.zeno.org/Literatur/M/Wagner,+Richard] Warken vun Richard Wagner bi Zeno.org * [http://www.klassika.info/Komponisten/Wagner/index.html] Översicht över dat Verteken vun de Warken vun Richard Wagner bi Klassika.info * [http://www.zeno.org/Literatur/M/Wagner,+Richard/Autobiographisches/Mein+Leben] Digitaliseert Vulltext vun sien Autobiographie ''Mein Leben'' ; Noten und Hörbispelen * [https://web.archive.org/web/20100611212008/http://classiccat.net/wagner_r/index.htm ClassicCat.net] Free Upnahmen == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118594117|LCCN=n79089831|NDL=00459990|VIAF=29732107}} {{SORTIERUNG:Wagner, Richard}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Komponist]] [[Kategorie:Dirigent]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Romantik]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1813]] [[Kategorie:Storven 1883]] 2h0f04xzmmxkqp6ru9n2zw0txfa9f3f 0 56304 1061987 1061456 2026-04-06T07:28:47Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061987 wikitext text/x-wiki '''Äßtrupp''' [ˈˀæstʀʊp] oder [ˈˀæstəʀʊp] (Hauchdöüitschk ''Oesdorf'', bey [[Schtabirge]]) iss en [[Dörp|Duorp]] mee rund 690 Inwunnern (2017),<ref>{{Internetquelle |autor=Stadt Marsberg |url=https://www.marsberg.de/fileadmin/user_upload/Dokumente/Auftakt_Veranstaltung_IKEK_180417.pdf |titel=Demographische Entwicklung 1997–2017 |werk=Stadt Marsberg IKEK |hrsg= |datum= |zugriff=2018-09-15 |sprache=de }}</ref> noo bey de [[Waldeck (Land)|waldeckeschken]] Grentße in [[Westfalen|Westfoalen]]. Äßtrupp wass biss [[1975]] ne ßölweßtschtändige Gemeinde un ne ehemoligen Däl van' allen [[Kreyse Böören]].<ref>Stadt Marsberg (Hg.). (2013). Internetauftritt der Stadt Marsberg, Stadtportrait: Ortsteil Oesdorf. Marsberg: Selbstverlag.</ref> == Geographie == Äßtrupp licht manken [[Deymel]]-Daal un denn Outleupern van' [[Eggebirgen]] un van' [[ßintfälle]]. De Kordinaten ßeyt: [http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Oesdorf_(Marsberg)&language=nds&params=51.50671243_N_8.87532234_E_dim:10000_region:DE-NW_type:city(748) 51° 30′ 24″ N, 8° 52′ 31″ O]. Noowaschke Dürpere un Oortschaften ßeyt un haitet: [[Blankenroon]], [[Meerhurf]], [[Füsstenbirch]], [[Ässente]], [[Schtabirge]], [[Wässten]] un [[Schirwede]]. == Schprooke == In Äßtrupp weert düser Daage vill [[Hoochdüütsch|Hauchdöüitschk]] kört. De offizielle Schprooke wass, bis in de Preußenteyt rin, de äßtrüppschke Mundoart van' [[Oostwestfäälsch Platt|Oßtweßfälleschken Plattdöüitschk]]. == Weblenken == * [http://www.marsberg.de/Oesdorf.385.0.html Informationen ürwa Äßtrupp in' Stadtportrait vanne Stadt Schtabirge.] (Hauchdöüitschk) * [https://web.archive.org/web/20130616103911/http://oesdorf.info/ Homepage van denn Vereynen in Äßtrupp.] (Hauchdöüitschk) == Fautnouten == <references /> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Hoochsuerlandkreis]] 0nchqvnv1epyqankwdwqoj0nwsw0mm0 0 56444 1061927 1046354 2026-04-05T19:59:46Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061927 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film |PT = — |DT = Rocky |OT = Rocky |PL = [[USA]] |PJ = 1976 |LEN = 114 |OS = [[Engelsche Spraak|Engelsch]] |AF = 12 |REG = [[John G. Avildsen]] |DRB = [[Sylvester Stallone]] |PRO = [[Irwin Winkler]]<br />[[Robert Chartoff]] |MUSIK = [[Bill Conti]] |KAMERA = [[James Crabe]] |SNITT = [[Scott Conrad]]<br />[[Richard Halsey]] |SZEEN = [[James H. Spencer]] |KLEED = [[Robert Cambel]] |DS = * [[Sylvester Stallone]]: Robert „Rocky“ Balboa * [[Talia Shire]]: Adrianna „Adrian“ Pennino * [[Burt Young]]: Paulie Pennino * [[Carl Weathers]]: Apollo Creed * [[Burgess Meredith]]: Mickey Goldmill * [[Joe Spinell]]: Tony Gazzo * [[Tony Burton]]: Tony „Duke“ Evers * [[Thayer David]]: George Jergens }} '''Rocky''' is de Titel vun en US-amerikaanschen Boxerfilm vun den Speelbaas [[John G. Avildsen]] ut dat Johr 1976. De Hööftrull speelt [[Sylvester Stallone]], de ok dat Dreihbook schreven hett. In’t Filmjohr 1976 harr de Film unvermodens veel Spood in de [[Kino]] un weer dat Johr dorop mit dree Oscars uttekent. De Film weer de Optakt to en Filmreeg, to de bit hüüt söss Filmen höört. == Inholt == „Rocky“ Balboa versöcht sik siet Johren al as [[Boxen|Boxer]] en Naam to maken, mutt sik aver jümmer mit Kämp in rünnerkamen Buden tofreden geven. Blangento verdeent he sik sien Geld as Geldindriever för den [[Kredithai]] Tony Gazzo. Sien heel Leven speelt sik in’t Armenveerdel vun [[Philadelphia]] af. Man, denn kummt sien Chance: De aktuelle Weltmeester in’t Swoorgewicht, ''Apollo Creed'' kann nich gegen sien Gegner antreden, vunwegen dat de sik de Hand bi’t Training besehrt hett. Nu hett Creed aver al to veel Opwand dreven, üm den Kamp antokünnigen un söcht partuu en Gegner. Also överleggt Apollo Creed, an’n Neejohrsdag 1976, den Dag, an den de USA jemehr 2000-johrig Bestahn fiert, en unbekannten [[Amateur]] ut Philadelphia de eenmolige Chance to geven, gegen em in’n Ring to stiegen. Ut en ümfangriek Verteken fallt em Rocky in’t Oog, den he wegen sien [[Italoamerikaner|italieenschen Afstammen]] un sien Ringtitel ''The Italian Stallion'' („de italieensche Hengst“) utwählt. Rocky nimmt de Chance an un hett nu blots noch een Teel vör Ogen: sien hele Kraft un Tiet dorop to verwennen, sik op den Kamp vörtobereiten. He will de Chance vun sien Leven nütten, ofschoonst he natürlich nich dormit reken deit, gegen den Champion bestahn to künnen. Aver alleen al mit den Weltmeester in’n Ring to stahn maakt em stolt, un dör en go’en Kamp will he sik bi de Tokiekers bekannt maken. Wat toeerst as [[Schaukamp]] in de utverköffte Arena dacht weer warrt unvermodens to en eernste Ut’nannersetten. Rocky lett sik even nich vun den Champion vörföhren, man kämpt, as weer de Düvel in em, un sett em ordig to. Opletzt sünd sien Ogen toswollen, dat he nix mehr sehn kann. Apollo Creed winnt an’t Enn na Punkten, liekers warrt Rocky vun de Tokiekers as’n Held fiert. Un so kann Rocky opletzt ok privat noch en Sieg fiern, vunwegen dat he de Leev vun de schuulsche Adrian winnen kann, op de he so lange Tiet al en Oog harr. == Kritik == * Dat [[Lexikon vun’n internatschonalen Film]] beteken den Film as en tyypsch amnerikaansche Geschicht vun’n [[Butensieter|Underdog]], de dör Taagheit, Moot un Naivität de soziale Hierarchie op’nn Kopp stellen deit. Na den utermatigen Spood bleven wietere Deelen nich ut, de aver nie wedder as de stimmige Figurenpsychologie un de wohrhaftige Milieubeschrieven rankamen sünd.<ref>Lexikon vun’n internatschonalen Film (CD-ROM-Utgaav), Systhema, München 1997</ref> * [[Adolf Heinzlmeier]] un [[Berndt Schulz]] schreven in’t Lexikon ‚Filme im Fernsehn‘ vun en Boxergeschicht, de mit en lütten Etat dreiht weer, aver to een vun de spoodrieksten Filmen vun all Tieten worrn is. De Film barg en ansleegsch Mischen ut Action, Realismus un Romantik över den ollen [[american dream|amerikaanschen Droom]], dat een, de nix is, liekers wat warrn kann.<ref>Lexikon ‚Filme im Fernsehen‘ – Utwiete Neeutgaav. Rasch und Röhring, Hamborg 1990, ISBN 3-89136-392-3, S. 684 (Weertung: 2½ Steerns = överdörsnittlich.)</ref> == Utteken == De Film weer unvermodens utermatig spoodriek un weer alleen al för teihn ''[[Oscars]]'' nomineert. He weer för alltosamen veertig Filmpriesen vörslahn un hett dorvun twintig wunnen, so as: * 1977: den ''[[Oscar]]'' in de Kategorie ''[[Oscar/Best Speelbaas|Best Speelbaas]]'' för ''John G. Avildsen'' * 1977: den ''[[Oscar]]'' in de Kategorie ''[[Oscar/Best Snitt|Best Snitt]]'' för ''Richard Halsey'' un ''Scott Conrad'' * 1977: den ''[[Oscar]]'' in de Kategorie ''[[Oscar/Best Film|Best Film]]'' för ''Irwin Winkler'' un ''Robert Chartoff'' * 1977: den ''[[Golden Globe]]'' in de Kategorie ''[[Golden Globe Award/Best Film – Drama|Best Film – Drama]]'' * 1977: den ''[[NYFCC Award]]'' in de Kategorie ''Best Nevendorstellersche'' för ''Thalia Shire'' * 1977: den ''[[Eddie-Award]]'' in de Kategorie ''Best sneden Speelfilm'' för ''Richard Halsey'' un ''Scott Conrad'' * 1977: den ''[[David di Donatello Filmpries]]'' in de Kategorie ''Best utlännsch Schauspeler'' för ''Sylvester Stallone'' * 1988: den ''[[ASCAP Award]]'' in de Kategorie ''Most Performed Feature Film Standards'' för ''Carol Connors'', ''Ayn Robbins'' un ''Bill Conti'' == Produkschoon == De Schauspeler un Dreihbookschriever [[Sylvester Stallone]] weer to de Tiet teemlich afbrennt, as he inspireert worrn is vun den Boxkamp vun den Swoorgesichtschampion [[Muhammad Ali]] gegen den teemlich unbekannten witten WM-Rutfodderer [[Chuck Wepner]]. Disse Kamp hett an’n 24. März 1975 in’t Stadion vun Cleveland in [[Ohio]] stattfunnen. Gegen de Ansichten vun all Boxfacklüüd is Wepner aver nich fröh al slahn worrn, man hett sik lang gegen Ali hollen. Stallone harr sik den Kamp live in’t Feernsehn ankeken un weer bannig andoon vun den starken Willen vun den Butensieter, de to’n Helden worrn is, ofschoonst he opletzt verloren hett. He harr jüst keen Verdrag as Dorsteller un haar sik överleggt en Loopbahn as Dreihbookschriever intoslahn. Veel Spood harr he dormit opletzt aver nich. Na egen Dorstellen hett Stallone de eerste Faten vun’t Dreihbook in’n Juni 1975 in blots dree’nhalf Daag rünnerschreven un dat Book in de Tiet eenige Filmproduzenten anboden. Mit Hülp vun en Agenten is Stallone an de unafhangigen Filmproduzenten [[Robert Chartoff]] un [[Irwin Winkler]] kamen, de em dorto bröcht hebbt, ansteed vun den harden Charakter ahn Hapen hen na de sentimentalen, heldenhafte Traditschoon vun’t olle Hollywood to gahn. In’n Juli 1975 weer en överarbeite Dreihbookfaten fardig, för de em de Filmsellschop [[United Artists]] 75.000 US-Dollar anboden hett. Toeerst weern se sik aver nich enig, vunwegen dat Stallone dorop bestahn de, de Hööftrull sülvst to spelen. Dat Studio hett dat Anbott mehrmols höger sett. Opletzt hett man sik op 300.000 US-Dollar verstännigt. Stallone schüll en Honorar vun 20.000 US-Dollar un en siete Gaasch vun 620 US-Dollar in de Week kriegen. He weer aver ok mit 10&nbsp;% an de Innahmen vun den Film bedeeligt – wat sik för Stallone as Glücksfall rutstellen de. Üm sik op de Rull vörtobereiden is he mehr as fief Maanden vun den fröheren Box-Profi [[Jimmy Gambina]] traineert worrn. Dorbi hett ok John Avildsen eerste Opnahmen to Proov vun em maakt, üm de Kampchoreografien intostuderen un för wenig Geld uttoarbeiten. För de Dreiharbeiten weern söven Weken ansett mit en Budget vun ruchweg 1,1 Millionen US-DOllar<ref name="imdb_business">vgl. http://www.imdb.com/title/tt0075148/business</ref>. Bruukt weern opletzt blots een Million un 28 Dreihdaag. Premiere harr de Film an’n 21. November 1976 in [[New York City]].<ref>vgl. http://www.imdb.com/title/tt0075148/releaseinfo</ref>. Vun de Kritik weer ''Rocky'' tomeist loovt un so hett sik de Film unvermodens to en groten finanziellen Spood entwickelt. Alltohopen hett de Film in de USA 117,2 Mio. US-Dollar inspeelt, weltwiet sogors 225. Mio. US-Dollar<ref name="imdb_business" /><ref>{{Webarchiv|url=https://mrraaja.com/rocky-movie-review-film-summary-1976/ |wayback=20210518234059 |text=Rocky movie review |archiv-bot=2026-04-05 19:59:46 InternetArchiveBot }} & film summary (1976)</ref><ref>[https://filmywap.today/rocky-movies-ranked-from-worst-to-best/ ‘Rocky’ Movies Ranked from Worst to Best] (May 1, 2021)</ref>. == Borns == <references /> == Weblenken == {{IMDb|FID=0075148|TITEL=Rocky}} *[http://www.rottentomatoes.com/m/1017776-rocky/ Kritiken to’n Film] op [[Rotten Tomatoes]] [[Kategorie:Film]] [[Kategorie:Film ut dat Johr 1976]] [[Kategorie:USA]] [[Kategorie:Filmdrama]] [[Kategorie:Boxerfilm]] [[Kategorie:Reeg]] nw2lnasbg01mwibrbns4whge0ilk5qz 0 58130 1061890 1061393 2026-04-05T17:33:00Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061890 wikitext text/x-wiki [[Bild:Pablo picasso 1.jpg|miniatur|Pablo Picasso in dat Johr 1962]] [[Bild:Picasso Signatur-DuMont 1977.svg|150px|Signatur Pablo Picasso|alternativtext=Signatur Pablo Picasso|duum]] '''Pablo Picasso''', egentlich Pablo Ruiz Picasso, (* [[25. Oktober]] [[1881]] in [[Málaga]], [[Spanien]]; † [[8. April]] [[1973]] in [[Mougins]], [[Frankriek]]) weer en spaansch [[Maleree|Maler]], [[Grafiker]] un [[Bildhaueree|Bildhauer]]. Sien umfangriek Gesamtwark, dessen Gesamttall up 50.000 schätzt wurrd, umfaat Gemälde, Teeknungen, Grafiken, Plastiken un Keramiken. Dat is präägt dör en groot Völfalt vun künstlerisch Utdrucksformen. De Warken ut sien Blau un Rosa Periood, un de Begrünnen vun den [[Kubismus]] tosommen mit [[Georges Braque]] billen den Anfang vun sien besünner Künstlerloopbahn. To den bekanntst Warken vun Picasso hörrt dat Bild ''[[Les Demoiselles d’Avignon]]'' (1907). Dat wurr to’n Slötelbild vun de Klassische Moderne.<ref name="Herding5" /> Mit Utnahm vun dat monumental Gemälde ''[[Guernica (Bild)|Guernica]]'' (1937), en künstlerisch Ümsetten vun de Schrecken vun den [[Spaansch Börgerkrieg|Spaanschen Börgerkrieg]], hett kien anner Kunstwark vun dat 20. Johrhunnert de Forschung so herutfordert as de ''Demoiselles''.<ref name="Herding5" /> Dat Motiv vun de [[Freedensduuv|Fredensduuv]] up dat Plakat, dat he 1949 för den Pariser Weltfredenskongress schafft hett, wurr weltwiet to en [[Freedensteeken|Fredenssymbol]]. Picasso ist neben [[Salvador Dalí]] en Künstler vun dat 20. Johrhunnert, för de sien Wark all to Levenstieden twee Museen inricht wurrn, dat [[Museu Picasso]] in [[Barcelona]] un dat [[Musée Picasso Antibes|Musée Picasso]] in [[Antibes]]. == Leven == === Kindheit un Utbillen (1881–1900) === [[Bild:Spain Andalusia Malaga BW 2015-10-24 13-13-30.jpg|miniatur|Geboortshuus vun Picasso in [[Málaga]], Plaza de la Merced 36 (ganz links, hüüd Nr.&nbsp;15)]] ==== Fröhe Johren ==== Pablo Ruiz Picasso weer dat eerste Kind vun José Ruiz Blasco (1838–1913) un María Picasso y López (1855–1938). De traditschonell Namensgeven in Málaga folgend<ref name="Sabartes">Jaime Sabartés: ''Picasso – Documents iconographiques.'' herutgeven vun Pierre Cailler, Genf 1954.</ref> kreeg he bi sien Gebort 1881 völ Vörnaams: Pablo, Diego, José, Francisco de Paula, Juan Nepomuceno, María de los Remedios, Crispiniano de la Santísima Trinidad,<ref>Luut Gebortsoorkunn un Dööpschien (digital reproduzeert vun dat On-line Picasso Project)</ref> vun de aber blots Pablo (en Reverenz an de kört vör den egentlichen Hochtietstermin storven ölleren Bröer vun Don José) begäng wurr. De Vader weer freeschaffen Maler un Lehrer an de „Escuela de San Telmo“, en Kunstgewarfschool, de in de Traditschoon vun de akademisch Maleree vun dat 19. Johrhunnert stunn, as ok Konservator vun en lütt Museum. 1884 wurr sien Süster Dolores (Lola) un 1887 sien Süster Concepción (Conchita) boren. Picasso beschreev de künstlerisch Fähigkeiten vun sien Vader so: „Mein Vater malte Bilder für Eßzimmer; Rebhühner oder Tauben, Tauben und Kaninchen: Fell und Federn waren darauf zu sehen, Vögel und Blumen seine Spezialität. Vor allem Tauben und Flieder.“<ref>Sabartés: ''Picasso. Gespräche''. S.&nbsp;13.</ref> All mit söben Johr fung he an ünner dat Anleiden vun sien Vader to malen. He hett 1890 dat 1889 anfungen Öölbild ''Picador'', dat Stierkämper in de Arena wiest un as sien eerst bekannt Öölbild gellt, fardigstellt.<ref>Wilfried Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;7–11.</ref> 1891 truck de Familie na [[A Coruña]] in [[Galicien]] um, wiel Picasso sien Vader en Stäe as Kunstlehrer an dat „Instituto da Guarda“ annommen harr un wo Picasso as Teihnjohriger an de School för Bildende Künste upnommen wurr. Af 1894 fung he an, Daagböker to führen, de he ''La Coruña'' un ''Azul y Blanco'' (Blau un Witt) nömmt hett un mit Porträts un Karikaturen versehn hett. In dat sülvig Johr fung he an, sien Warken mit „P.&nbsp;Ruiz“ to signeren. ==== Studium ==== Nah den Dood vun sien Süster Conchita, de in’ Januar 1895 an [[Diphtherie]] storven weer,<ref>To de korrekt Dateeren un to dat Utwarken vun de traumatisch Erfohren vgl. Mary Mathews Gedo: ''Looking at Art from the Inside Out. The psychoiconographic Approach to Modern Art''. Cambridge University Press, Cambridge u.&nbsp;a. 1994, S.&nbsp;109–118.</ref> truck de Familie nah [[Barcelona]], wo Picasso mühelos mit 14 Johr de Upnahmeprüfung an de Kunstakademie „La Llotja“ in blots een Dag schafft hett – sien Vader wurr dor en Stäe as Lehrer anboden – sodat he de eerst beid Klassen överspringen drüff. De Vader hett hüm een Johr later sien eerst Atelier dicht bi de Wahnung vun de Öllern inricht, dat Picasso gemeensam mit sien Früend Manuel Pallarès, en [[Katalonien|katalaansch]] Maler, bruken dee.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;13.</ref> 1897 studeer Picasso för en körten Tiet an de ansehn Königlichen [[Real Academia de Bellas Artes de San Fernando|Akademie vun San Fernando]] in de Hööftstadt [[Madrid]], de he aber weer verlaten hett, wiel hüm de Lehrmethoden dor nich gefullen. In sien Sülvstbildnis van 1897/98 hett he de Signatur „Ruiz“ eerstmals to „P.&nbsp;Picasso“ ännert – en Symbol för dat binnere Lösen vun sien Öllernhuus. In Madrid hett Picasso de Museen besöcht, vör allen den [[Museo del Prado|Prado]] – as all up en Besöök 1895 – un ok de Künstlerlokale. ==== Eerste Eenzelutstellung in’ „Els Quatre Gats“ ==== [[Bild:Ramon Casas - Retrat de Pablo Picasso.jpg|miniatur|hochkant|[[Ramon Casas]]: ''Pablo Picasso'', 1900, [[Museu Nacional d’Art de Catalunya]]]] Nah en Scharlach-Erkrankung, de hüm to de Rekonvaleszenz in [[Horta de Sant Joan]] (Katalonien) dwung, kehr he 1898 nah Barcelona torüch. Hier verkehrt he in [[Avantgarde|avantgardistischen]] Künstlerkrinken vun de katalaansch [[Modernisme]], ünner annern mit [[Ramon Casas i Carbó|Ramon Casas]], [[Carlos Casagemas]], [[Isidre Nonell]] un [[Santiago Rusiñol]], de sück in dat Café un Künstlerzentrum [[Els Quatre Gats]] drapen deen. Af Juni 1898 verbroch he acht Maand mit sien Malerfrüend Pallarés in de sien Heimatstadt Horta de Sant Joan. 1899 hett he dor den Dichter [[Jaime Sabartés]] kennenlehrt, de sien eng Früend un 1935 sien Sekretär wurrn sull. In’ Februar 1900 wurr in dat „Els Quatre Gats“ de eerste Eenzelutstellung vun Picassos wiest, de aber, kritisch rezenseert, nich völ inbroch.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;24&nbsp;f.</ref> In dat sülvig Johr ünnernehm Picasso to’n Anlaat vun de [[Weltutstellung Paris 1900|Weltutstellung]] gemeensam mit sien Früend Casagemas en eerste Reis in de Kunstmetropole Paris, wo de [[Impressionismus|impressionistisch]] Warken vun [[Paul Cézanne]], [[Edgar Degas]] un [[Pierre Bonnard]] Indruck up hüm maken deen. In’ Oktober hett he sück tietwies mit Casagemas en Atelier an’ [[Montmartre]] in 49 Rue Gabrielle deelt, dat Nonell upgeven harr.<ref>William H. Robinson, Jordi Falgàs, Carmen Belén Lord, Cleveland Museum of Art, Barcelona and modernity: Picasso, Gaudí, Miró, Dalí, Yale University Press, <nowiki>ISBN 978-0-300-12106-3</nowiki> , 2006, S. 102 ([https://books.google.de/books?id=6EvIx6zOuqgC&pg=PA102#v=onepage&q&f=false Online Google Book]).</ref> To disse Tiet hett he ok de Arbeiten vun [[Henri de Toulouse-Lautrec]] kennenlehrt, de hüm to farvenfroh Dorstellen vun dat grootstädtisch Leven inspireert hett. === Paris – Madrid – Barcelona – Paris (1901–1907) === ==== Dood vun Casagemas – Anfang vun de Blau Periood ==== [[Bild:Cezanne Ambroise Vollard.jpg|miniatur|hochkant=0.6|links|[[Paul Cézanne]]: ''Porträt vun den Ambroise Vollard'', 1899]] In’ Januar 1901 kehr Picasso nah Madrid torüch. Dor kreeg he bald en Nahricht, de hüm deep erschüttern dee: Sien Früend Carlos Casagemas harr sück an’ 17. Februar ut Leevstenkummer to de Danzerin Germaine Gargallo in Paris doodschaten. Picasso hett sück in Madrid an en nee Karriere versöcht: Af März vun dat Johr keem dat eerste vun fiev Heften vun de Kunsttietschrift ''Arte Joven'' (''Junge Kunst'') herut, herutgeven vun den katalaanschen Schriever Francisco de Assis Soler, de Picasso as Mitherutgever mit Illustratschonen versehn hett. Sien Signatur änner sück nochmals, he signeer blots noch mit „Picasso“. De Tietschrift muss aber nah en körten Tiet ut finanziellen Grünnen instellt wurrn. Picasso hett denn Madrid ok weer verlaten un gung nah Barcelona torüch. Twee Johr later hett he en Porträt vun Francisco de Assis Soler malt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bridgemanimages.com/en/picasso/portrait-of-senora-soler-1903-oil-on-canvas/oil-on-canvas/asset/244992 |titel=Portrait of Senora Soler, 1903 (oil on canvas) by Picasso, Pablo (1881-1973) |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230415144920/https://www.bridgemanimages.com/en/picasso/portrait-of-senora-soler-1903-oil-on-canvas/oil-on-canvas/asset/244992 |archiv-datum=2023-04-15 |abruf=2023-04-15 |sprache=en}}</ref> In’ Mai hett Picasso weer [[Paris]] besöcht. Kunsthändler as [[Pere Mañach]] (1870–?), [[Berthe Weill]] un vör allen de Kunsthändler un Verlegger [[Ambroise Vollard]] wurrn up den jungen Künstler upmarksom. Af den 24. Juni 1901 wies Vollard in sien Galerie, 6 Rue Laffite, Picassos Warken eerstmals in en Pariser Utstellung un wurr sien Förderer in Picasso sien Blau un Rosa Periood. Den nahfolgen kubistisch Wark stunn he nich so positiv tegenöver. Picasso sien kubistisch Porträt vun Vollard entstunn 1910.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.theguardian.com/culture/2002/nov/30/art |titel=Portrait of Ambroise Vollard, Picasso (1910) |werk=The Guardian |abruf=2023-04-15 |sprache=en}}</ref> Picasso hett 1901 sien Früend Casagemas dat Bild ''Evokation – Das Begräbnis Casagemas'' widmet. Dat gellt as dat eerste Bild vun de Blau Periood. Dat Porträt vun Casagemas is ebenfalls in de männlich Figur vun dat melancholisch Gemälde ut dat Johr 1903, ''[[La Vie (Gemälde)|La Vie]]'' (''Dat Leven'') dorstellt. De Warken ut disse Tiet hemm den Künstler mehr Tostimmen vun Galeristen un Kritikern inbrocht as sien fröhere Biller. En Früend vun Gauguin, de Dichter Charles Morice, hett in en Bespreeken de „unfruchtbor Truerigkeit“ sehn, aber Picasso dennoch en „wohrhaftig Talent“ beschienigt.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;50.</ref> In’ Oktober 1902 kehr Picasso to’n darten Mal nah Paris torüch, wahn dor eerst in Hotels, dornah bi den Dichter [[Max Jacob]], de as Hülpsmann in en Modegeschäft arbeiten muss. In’ Winter hebbt de beid Früenden mit Teeknungen vun Picasso den Ruum beheizt, wiel se kien Geld för Heizmaterial harrn, ut den sülvigen Grund hett Picasso Luchtpetroleom statt Ööl to’t Malen bruukt un hett ok an Bindemiddel spoort.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;41.</ref> ==== Picasso sien Atelier in’ Bateau-Lavoir ==== 1903 hett Picasso bannig produktiv in Barcelona arbeit, gung aber weer nah Paris torüch, wo he af April 1904 bit to’n Oktober 1909 in’ [[Bateau-Lavoir]] wahnen dee; dat weer en verwohrloost Huus mit tallriek Künstlerateliers up den Montmartre. Dor harrn all de mit Picasso befrüend spaansch Bildhauer [[Paco Durio]] un de Maler [[Kees van Dongen]] Ünnerkunft funnen; later keemen ünner annern Max Jacob un [[Juan Gris]] dorto. He wurr good Früend mit den Dichter [[Guillaume Apollinaire]] un hett 1904 [[Fernande Olivier]] kennen lehrt, de van 1905 bit 1912 sien Begleiterin un [[Muse (Beziehung)|Muse]] wurr. Fernande weer en ut lüttbörgerlich Verhältnissen stammen schett Fru, de sück för de Maleree vun de [[Impressionismus|Impressionisten]] begeisterte. Över de Begegnung mit Picasso schrifft se in hör Erinnerungen ''Neun Jahre mit Picasso'': :„Er hatte nichts Verführerisches, wenn man ihn nicht kannte. Allerdings, sein seltsam eindringlicher Blick erzwang die Aufmerksamkeit […] dieses innere Feuer, das man in ihm spürte, verliehen ihm eine Art Magnetismus, dem ich nicht widerstand. Und als er mich kennenzulernen wünschte, wollte ich es auch.“<ref>Wilfried Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;42.</ref> Fernande Olivier hett he in dat Öölbild ''Dat blau Zimmer'' (''La Toilette'') 1906 afbildt oder 1909 in Bronze gaten as ''Tête de femme''.<ref>{{Internetquelle |autor=Thomas Altmann |url=https://www.mz.de/lokal/dessau-rosslau/eine-der-musen-in-bronze-und-ol-2727494 |titel=Eine der Musen in Bronze und Öl |werk=Mitteldeutsche Zeitung |datum=2007-05-15 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230415150211/https://www.mz.de/lokal/dessau-rosslau/eine-der-musen-in-bronze-und-ol-2727494 |archiv-datum=2023-04-15 |abruf=2023-04-15 |sprache=de}}</ref> De Ünnerkunft in’ Bateau-Lavoir weer kärglich. De Kunsthändler vun Picasso, [[Daniel-Henry Kahnweiler]] erinnert sück an dat ieskolt un trecken Atelier in’ Winter un bericht, dat in’ Sömmer, „wenn es zu heiß war, Picasso bei geöffneten Türen völlig nackt im Korridor mit nur einem Tuch um die Lenden arbeitete.“<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;42.</ref> ==== Bekanntschap mit Gertrude un Leo Stein as ok mit Matisse ==== [[Bild:Gertrude Stein 1935-01-04.jpg|miniatur|hochkant|Gertrude Stein, Fotografie vun [[Carl van Vechten]], 1935]] Clovis Sagot, en fröhere Zirkusclown, harr in en ehmalge Aftheek in de Rue Laffitte en Galerie inricht. Dor hett de in Paris leven US-amerikaansch Kunstsammler [[Leo Stein (Kunstsammler)|Leo Stein]], de Bröer vun de Dichterin und Kunstsammlerin [[Gertrude Stein]], 1905 Picassos Biller opdeckt. Dat eerste Bild vun den Künstler, dat Leo Stein köfft hett, ''Jung Deern mit Blömenkörv'', gefull sien Süster aber nicht. As Picasso de Geschwister bi Sagot kennenlehrt harr, hett he de in sien Atelier inladen un kunn hör Biller för 800 Francs verkopen, de ok dat Interesse vun Getrude Stein waakt harrn. De Steins hebbt regelmatig in hör [[Literarisch Salon|Salon]] dicht bi den [[Jardin du Luxembourg]] in de 27 Rue de Fleurus an’ Saterdag Sellschoppen geven, wo sück de Künstler vun de [[Avantgarde]] drapen deen, to de af nu ok Picasso hörrn dee, de dor 1906 [[Henri Matisse]] drapen un Früendschap mit hüm sluten dee.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;50–57.</ref> In’ [[Société du Salon d’Automne|Salon d’Automne]] harrn de [[Fauvismus|Fauves]], to de ok Matisse hörr, mit hör eerst Gemeenschapsutstellen in dat Vörjohr up sück upmarksom maakt. De Galerist Vollard hett Picasso bald dorup Warken för 2000 Franc afköfft, wat sien finanzielle Situatschoon wesentlich verbetern dee. Sien [[Bildnis Gertrude Stein (Picasso)|''Bildnis Gertrude Stein'']] entstunn 1906, för dat de Schrieversche bit to negentig Mal Modell seten hemm sall. In Fröhjohr hett Picasso de Porträtsitzungen mit Gertrude Stein afbraken. He hett [[André Derain|Derain]] dör Vermittlung vun Alice Princet drapen. In’ Sömmer vun dat sülvig Johr hull he sück mit Fernande Olivier in Gósol up. As he weer in Paris weer, hett Picasso dat Porträt vun Gertrude Stein ut dat Gedächtnis rut fardig stellt un minneseer de Gesichtstüüg up de Schlichtheit vun iberisch Masken.<ref>Judith Cousins: ''Vergleichende biographische Chronologie''. In: William Rubin: ''Picasso und Braque. Die Geburt des Kubismus''. Prestel, München 1990, S.&nbsp;335.</ref> ==== Anfang vun de Rosa Periood un Les Demoiselles d’Avignon ==== Af 1905 fung dat an, dat rosa Töne in Picasso sien Warken vörherrschen. So is dat Bild ''[[Jung mit Piep]]'' van 1905 de Övergang vun de Blau to de Rosa Periood. In’ Vergliek to de Blau Periood gifft dat blots noch wenig Melancholie in de Warken vun disse Periood. Dat Blau wiekt in den Achtergrund. Besünners Gaukler, Seiltänzer und Harlekins, truerieg Spassmakers ut de [[Commedia dell’arte]], tellen to sien Bildmotiven. Siet den Winter vun dat Johr 1906 hett Picasso in tallriek Studien un Variatschonen dat groot Gemälde ''[[Les Demoiselles d’Avignon]]'' vörbereit, dat he in’ Juli 1907 fardig stellt hett. Mit den ''Demoiselles'' hett he den Grundsteen vun kubistisch Denken leggt un de as „période nègre“ betekent Periood inleit.<ref>Gohr: ''Picasso'', S.&nbsp;64.</ref> [[Bild:Juan Gris Daniel-Henry Kahnweiler 1921.jpg|miniatur|hochkant|[[Juan Gris]]: Porträt Daniel-Henry Kahnweiler, 1921, Musée National d’Art Moderne, Paris]] De eersten Reaktschonen bi de Begegnung mit den ''Demoiselles'' in Picasso sien Atelier weern överwegend negativ. Dat Bild wurr wietgahnd as unmoralisch ansehn un vun völ, sülvst eng Früenden vun Picasso, düchtig kritiseert. Neben [[Wilhelm Uhde (Kunsthändler)|Wilhelm Uhde]] harr blots Leo Stein tonächst Verständnis för de ''Demoiselles'' upbrocht, hett aber sien nee Warken nich mehr köfft. De Künstler vun den [[Fauvismus]], [[Henri Matisse|Matisse]] un [[André Derain|Derain]], hebbt ok hör Missfallen ütert. Gertrude Stein hett dorgegen Picasso wieder fördert un hett ehrn literarischen Utdruck wat in Richt Kubismus lenkt. 938 schreev se en Book över Picasso.<ref>Götz Adriani: ''Die Kunst des Handelns: Meisterwerke des 14. bis 20. Jahrhunderts bei Fritz und Peter Nathan'', Hatje Cantz,Tübingen 2005, <nowiki>ISBN 978-3-7757-1658-1</nowiki> (binnennetts: [https://books.google.de/books?id=QsPnJMIizy8C&pg=PA198#v=onepage&q&f=false Google Books]).</ref> Wilhelm Uhde hett den jungen düütschen Galeristen [[Daniel-Henry Kahnweiler]], de in de Rue Vignon 28 sien eerst Galerie inricht harr, up Picasso upmarksom maakt. Kahnweiler wurr nu sien wichtigst Förderer un stell in dat sülvig Johr Warken vun Picasso ut.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;63&nbsp;f</ref> Picasso harr de groot [[Retrospektive]] vun [[Paul Cézanne]] sien Warken 1907 in’ Pariser [[Société du Salon d’Automne|Salon d’Automne]] besöcht, de een Jahr nah den Dood vun de Künstler utricht wurrn weer. Dör Apollinaire hett Picasso den gliköllerigen [[Fauvismus|fauvistischen]] Maler [[Georges Braque]] gegen Enn vun dat Johr kennen lehrt; de Früendschaft mit Braque sull groot Utwirken up den Verloop vun de modern Kunstgeschichte hemm. === Picasso begrünnd mit Braque den Kubismus (1908–1914) === ==== Tosommenarbeit mit Braque ==== [[Bild:Juan Gris - Portrait of Pablo Picasso - Google Art Project.jpg|miniatur|hochkant=0.6|links|[[Juan Gris]]: ''Hommage à Picasso'', 1912, [[Art Institute of Chicago]], Chicago]] Den Sömmer 1908 hett Picasso mit Fernande Olivier in La Rue-des-Bois nöördlich vun Paris verbrocht. In’ Harvst vun dat sülvig Johr hebbt Braque un Picasso hör in’ Sömmer malt Biller – Braque in L’Estaque un Picasso in La Rue-des-Bois mitnanner vergleken. Se weern merkwürdig ähnlich.<ref>Bernard Zurcher: ''Georges Braque — Leben und Werk'', (ut dat Franzöösch översett vun Guido Meister), Hirmer Verlag, München 1988, ISBN 3-7774-4740-4, S. 42.</ref> Braque stell in’ Gegensatz to Picasso in’ November vun dat Johr sien Warken in de Galerie Kahnweiler ut. In dat Bespreeken to de Utstellung vun de Biller vun Braque hett de franzöösch Kunstkritiker [[Louis Vauxcelles]] in de Kunsttietschrift ''[[Gil Blas (Tietschrift)|Gil Blas]]'' to’n eersten Mal den Begreep vun de „cubes“ (Kuben) präägt.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;66&nbsp;f.</ref> Vauxcelles betruck sück dorbi besünners up dat Bild ''[[Hüüs in L’Estaque]]'' vun Braque.<ref> Daniel-Henry Kahnweiler: ''Der Weg zum Kubismus''. Verlag Gerd Hatje, Stuttgart Eerstuplaag 1920, S.&nbsp;20 ff.</ref> Tüschen September 1908 un Mai 1909 hebbt sück Picasso un Braque meest jeden Dag sehn; Kahnweiler weer de darte in den Bund un hett tüschen de vun dat Naturell her bannig ünnerscheedlich Künster, den besonnenen, systematisch arbeitenden Braque un den temperamentvullen Picasso vermiddelt. Hör Arbeitsgemeenschap weer so intensiv, dat sück de Künstler mit de [[Bröers Wright]] verglieken deen, den Floogpionieren, un sück as Mechaniker antrucken hemm.<ref>Siegried Gohr: ''Ich suche nicht, ich finde. Pablo Picasso – Leben und Werk''. DuMont, Köln 2006, S.&nbsp;20 f.</ref> Ebenfalls 1908 weer de spaansch Maler [[Juan Gris]] in dat Bateau-Lavoir trucken, wo he Ateliernahber vun Picasso wurr. Nahdem he 1911 anfungen harr, sück mit den [[Kubismus]] utnannertosetten, entstunn 1912 dat kubistisch Porträt ''Hommage à Picasso'' vun Gris.<ref>[https://web.archive.org/web/20051015230739/http://www.g26.ch/art_gris.html Juan Gris], g26.ch, afropen an' 2. Oktober 2012</ref> ==== Dat Bankett för Rousseau ==== [[Bild:Henri Rousseau - Portrait of a Woman (1895).jpg|miniatur|hochkant=0.75|Henri Rousseau: ''Portrait de femme'', ok ''Yadwigha'' nömmt, üm un bi 1895, [[Musée Picasso]], Paris]] In’ November 1908 geev Picasso in sien Atelier in’ Bateau-Lavoir en groot Fest to Ehren vun [[Henri Rousseau]], vun de he dat levensgroot Bildnis vun en fröhere Früendin vun Rousseau, de so nömmt ''Yadwigha'', köfft harr un dat he en Leven lang behollen sull. Över dat kunsthistorisch bekannt wurrn [[Bateau-Lavoir#Dat Bankett för Rousseau|Bankett för Rousseau]], an dat neben völ anner Künstler Apollinaire, Jacob, Salmon, Uhde un den Geschwistern Stein ferner de jung Malerin [[Marie Laurencin]] deelnehm, hett Raynal as Oogentüüg bericht: „Es war eine richtige Scheune. […] An den Mauern, die man von ihrem gewöhnlichen Schmuck befreit hatte, hingen nur einige schöne Negermasken, eine Münztabelle und auf dem Ehrenplatz das große, von Rousseau gemalte Porträt Yadwigha“.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;64.</ref> Nich lang nah dat Bankett hett Picasso 1909 dat Bateau-Lavoir verlaten un hett bit 1912 in en Atelierwahnen an’ Boulevard de Clichy 130 wahnt. ==== Distanzeeren vun de Salonkubisten ==== [[Fernand Léger]] un [[Robert Delaunay]] hebbt de Arbeiten vun Picasso un Braques dör Vermittlung vun Kahnweiler kennenlehrt. De Infloot vun Picasso un Braque hebbt sück denn ok in de Bildwarken vun völ Maler bemarkbor maakt. 1911 hett sück en Grupp vun Maler bild, de as [[Kubismus#Eerste apenlich Diskussion (1911)|Salonkubisten]] betekent wurrn. Dorto tellen neben Léger un Delaunay de Künstler [[Albert Gleizes]], [[Jean Metzinger]] un [[Henri Le Fauconnier]]. Picasso un Braque hemm sück vun de Salonkubisten distanzeert. ==== De Roov vun de Mona Lisa ==== In’ Sommer 1911 sünd de Früenden Apollinaire un Picasso in den Verdacht geraden, an den Diebstahl vun dat bekanntst Gemälde vun den [[Louvre]], de ''[[Mona Lisa]]'', bedeeligt ween to hemm. Se weer siet den 21. August 1911 spoorlos verschwunden, un de beid kemen in dat Visier vun de Polizei dör den Besitt vun iberischen Steenmasken, de över Géry Pieret – en belgisch Avendüerer un tietwies Angestellter vun Apollinaire – köfft wurrn weern. Nah en Huusdörsöken wurr Apollinaire an’ 8. September wegen Beherbergen vun en Kriminellen un Verwohren vun Roovgood verhaft; he hett nah twee Daag de Bedeeligen vun Picasso verraden.<ref>Antonina Vallentin: ''Picasso'', Kiepenheuer & Witsch, Köln 1958, S. 205 f.</ref> De wurr woll verhört, keem aber nich in Arrest. Apollinaire wurr wenig Daag later ut de Haft entlaten un de Prozess gegen hüm in’ Januar 1912 ut Mangel an Bewies instellt. De ''Mona Lisa'' is eerst weer an’ 13. Dezember 1913 in [[Florenz]] opdüükt un kehr an’ 1. Januar 1914 in den Louvre torüch.<ref>Judith Cousins, in: William Rubin, Anm.&nbsp;119 S.&nbsp;364 f., S. 419.</ref> ==== Eerste Utstellungen vun Picasso sien Warken in’t Utland ==== De fröhe Phase vun den Kubismus bit etwa 1912 wurrd as „Analytischer Kubismus“ betekent. En Bispeel dorför is dat ''Bildnis Ambroise Vollard'' (1910). Af 1912 entstunnen de [[Papier collé|Papiers collés]], en Fröhform vun de [[Collage]]n. Dormit fung de Övergang to’n „Synthetischen Kubismus“ an. Picasso sien Warken wurrn nah un nah in’t Utland bekannt. In Düütschland weer Picasso 1910 up de Utstellung vun de [[Neue Künstlervereinigung München|''Neue Künstlervereinigung München'']] vertreden as ok up de in’ Mai 1912 stattfunnen Utstellung vun den Sonderbund in Köln un in [[Herwarth Walden]] sien Galerie [[Der Sturm (Tietschrift)|''Der Sturm'']] in Berlin. Veer vun Picasso sien Warken wurrn in dat sülvig Johr in de tweet Utstellung vun den [[Der Blaue Reiter|''Blauen Reiter'']] in de Münchner Galerie [[Hans Goltz|Goltz]] upnommen: (''Fruenkopp'' (1902), ''Umarmung'' (1903), ''Kopp'' (1909) un ''Stillleven'' (1910).<ref>=Galerie Hans Goltz, {{Webarchiv|url=http://www.bad-bad.de/hansgoltz/picasso.htm |wayback=20130316164247 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Picasso, afropen an’ 8. Mai 2013}}</ref> Af November 1910 wies de vun [[Roger Fry]] in [[London]] organiseert Utstellung [[Manet and the Post-Impressionists|''Manet and the Post-Impressionists'']] Gemälde, Teeknungen un Drucke vun Picasso, ebenso en Nahfolgeutstellung 1912.<ref>[http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/picasso-and-modern-british-art/picasso-and-modern-british-art-selected-artwork-0 ''Picasso and modern british art''], www.tate.org.uk, afropen an’ 8. Mai 2013</ref> In Översee weer de nee Kunstricht nah en eerstmalig Utstellung vun Picasso 1911 in de [[Alfred Stieglitz]]’ [[Galerie 291#Cézanne, Picasso, Matisse und die Neudefinition von Ästhetik 1911–1913|Galerie 291]] ebenfalls in de [[Armory Show|''Armory Show'']], [[New York City|New York]], 1913 vertreden, in de bispeelswies Warken vun Braque, Picasso un Matisse utstellt wurrn. Wiest wurrn vun Pablo Picasso acht Arbeiten, dorünner twee Stillleven, de Teeknung ''Fruenakt'' von 1910, ''Fru mit Mustertpott'' van 1910, en Leihgaav vun Kahnweiler, un de Bronze ''Fruenkopp'' van 1909, en Leihgaav vun Stieglitz.<ref>William Rubin: ''Pablo Picasso. A Retrospective, with 758 plates, 208 in colour, and 181 reference illustrations''. The Museum of Modern Art, New York, Thames and Hudson, London 1980, S.&nbsp;153.</ref><ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;72.</ref> De Kritik bi all Utstellungen weer aber beträchtlich, de moderne Kunst wurr noch nich akzepteert. As Picasso sien Liaison mit Fernande Olivier 1912 to Enn’ weer, wurr bit hör fröh Dood 1915 [[Eva Gouel]], boren Marcelle Humbert, de he Eva nömmen dee, sien tweet Levensgefährtin. Den Sömmer vun dat Johr 1913 verbroch Picasso mit Braque un Juan Gris in [[Céret]]. In dat sülvig Johr is ok sien Vader storven. Sien Wahnsitz nehm he denn in de Rue Schoelcher 5 an’ [[Montparnasse]], nahdem he 1912 för en körten Tiet an’ Boulevard Raspail 242 wahnt harr. === Eerste Weltkrieg (1914–1918) === [[Bild:Modigliani, Picasso and André Salmon.jpg|miniatur|links|Modigliani, Picasso un André Salmon vör dat [[Café de la Rotonde]], Paris, 1916]] Picasso hett de Tiet van Enn’ Juni bit Mideen November 1914 mit Eva Gouel in [[Avignon]] verbrocht. Mit Utbröök vun den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkriegs]] änner sück de Situatschoon för völ Künstler slagoordig. An’ 2. August 1914 hett Picasso Braque un [[André Derain|Derain]], de ehr Stellungsbefehl kregen harrn, to’ Bahnhoff in Avignon begleit. Braque hett 1915 en swoor Koppversehrn kregen un hett nah överstahn Operatschoon länger as een Johr bruukt, um sück dorvan to verhalen. Hör Kunsthändler Kahnweiler, de Düütscher weer, muss Frankriek verlaten; Picasso, de as Spaansch kien Kriegsdeenst leisten muss, bleev in Paris isoleert zurück.<ref>Gohr, S.&nbsp;24,&nbsp;62</ref> In’ Juli 1916 hett André Salmon en Utstellung, ''L’Art moderne en France'' (de so nömmt „Salon d’Antin“), in de Pariser [[Galerie Barbazanges]] organiseert. Dor wurr dat Wark vun Picasso ''Les Demoiselles d’Avignon'' to’n eersten Mal dat Publikum vörstellt; dat Bild kreeg eerst to dissen Tietpunkt vun Salmon dissen Naam.<ref>André Salmon, http://www.andresalmon.org/, Biografie vun André Salmon, engelsch, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> [[Bild:Amedeo Modigliani - Portrait de Picasso.jpg|miniatur|hochkant|[[Amedeo Modigliani]]: ''Portrait de Pablo Picasso'', 1915, Privatsammlung. De eerst Besitter weer [[Frank Burty Haviland]], en Früen vun Picasso.<ref>[http://www.secretmodigliani.com/xx-3.html ''Portrait de Picasso''], secretmodigliani.com, afropen an’ 9. Mai 2013</ref>]] Nah den Dood vun Eva Gouel, de 1915 an [[Tuberkulose]] storven is, harr Picasso en Affäär mit [[Gabrielle Lespinasse]], de he Gaby nömmen dee. Se wahn an’ Boulevard Raspail nich wiet vun sien Studio weg. Wiels en Upenholt in [[Saint-Tropez]] 1916 hett he hör sien Leev verkloort, se hett hüm aber afwiest un in dat folgen Johr de amerikaanschen Künstler Herbert Lespinasse heiraadt.<ref>Billy Klüver, A Day with Picasso, MIT Press, ISBN=978-0-262-61147-3, 1999, Siet 45 </ref> In’ Fröhjohr 1917 hett sück Picasso in [[Rom]] de Proben vun dat Ensembles [[Ballets Russes]] ünner de Leitung vun [[Sergei Pawlowitsch Djagilew|Sergei Djagilew]] to dat [[Ballett]] ''[[Parade (Ballett)|Parade]]'' mit dat Libretto vun [[Jean Cocteau]] un de Musik vun [[Erik Satie]] ankeeken un hett de Kostüme, Bühnenbiller un de ut de Reeg fallen klassisch romantischen Bühnenvörhang entworfen. De sowjeetsch Schriever [[Ilja Grigorjewitsch Ehrenburg|Ilja Ehrenburg]], de in Paris in’t [[Exil]] leev, beschreev de spektakuläre Eerstupführen in’ Mai 1917 in’t Pariser [[Théâtre du Châtelet]] un de Upruhr vun dat Publikum, dat fordern de, de Vörstellung aftobreeken:: „Die Musik gab sich modern, das Bühnenbild war halb kubistisch […] Und als ein Pferd mit kubistischer Schnauze Zirkusnummer vorführte, verloren sie endgültig die Geduld: ‚Tod den Russen! Picasso ist ein [[Boche]]! Die Russen sind Boches!‘“ De Früenden vun Picasso weern dorgegen begeistert. Apollinaire bispeelswies hett de eerstmalige künstlerische Allianz tüschen Maleree un Dans, Plastik un Dorstellungskunst as Anfang vun en umfaten Kunst, as en Oort „sur-réalisme“ sehn.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;93f.</ref> Wiels de Arbeiten to ''Parade'' hett Picasso de Danserin [[Olga Stepanowna Chochlowa]], [[Primaballerina]] vun dat „Ballets Russes“, kennen lehrt, de he an’ 12. Juli 1918 in Paris heiraadt hett. Trotügen weern Cocteau, Max Jacob un Apollinaire. Dat Ehepaar betruck in’ Dezember en Wahnung in de Rue La Boétie 23.<ref>Ziteert nah On-line Picasso Project</ref> Nah de Heirat geev he sien [[Bohème]]leven up un wurr to’n „Malerfürsten“ mit egen Chauffeur un Huuspersonal. Ut de Ehe gung Sohn Paulo hervör. Nah Kahnweiler wurr Picasso af 1918 vun de Kunsthändlern [[Paul Rosenberg (Kunsthändler)|Paul Rosenberg]] un [[Georges Wildenstein]] gemeensam weltwiet vertreden. Se hebbt jedes Johr en good Hörn vun sien Biller köfft. De Verbinnen vun Picassos to Rosenberg düer bit 1939, de to Wildenstein bit 1932.<ref>[http://www.thefreelibrary.com/Making+Modernism%3A+Picasso+and+the+Creation+of+the+Market+for...-a017239592 Artforum International, 22. Juni 1995], afropen an’ 9. Mai 2013</ref> === Afkehr vun de Kubisten (1916–1924) === All 1914 fung Picasso an, sück vun den Krink vun de Kubisten to entfeern. He hett sück an dissen Afscheed erinnert un dorto seggt: „Aus dem Kubismus hat man eine Art Körperkultur machen wollen. […] Daraus ist eine verkünstelte Kunst hervorgegangen, ohne echte Beziehung zur logischen Arbeit, die ich zu tun trachte.“<ref name="“Über Kunst69">Pablo Picasso: ''Über Kunst.'' Diogenes, Zürich 1988, S.&nbsp;69.</ref> Van 1916 bit 1924 wiest sien Wark en stilistisch Nebennanner. Neben klassizistischen Gemälden as ''[[Dree Fruen an de Pütt]]'' van 1921, malt in [[Fontainebleau]], un ''Panfleut'', 1923, malt in sien Ferienoort [[Antibes]], entstunnen Arbeiten in’ Stil vun den synthetischen Kubismus, as bispeelswies ''[[Dree Muskanten]]'' ut dat Johr 1921. Picasso kunn nu dank sien wussen Ruhm mehr Tiet för de Entwicklung vun sien Formenspraak verwennen. He hett völ utprobeert un legg en nee Swoorpunkt up sien plastisch Wark, dat he 1902 mit ''Sitten Fru'' anfungen harr. Mit sien Fru Olga wurr he aber immer mehr frömd. === Utnannersetten mit den Surrealismus (1924–1936) === ==== Bedeeligen un Konflikte ==== [[Bild:Paris Montmartre in 1925.jpg|miniatur|Paris, [[Montmartre]], um 1925]] 1923 hett Picasso den [[Surrealismus|Surrealisten]] [[André Breton]] drapen. All in de eerst Nummer vun de surrealistisch Tietschrift ''[[La Révolution surréaliste]]'' vun Dezember 1924 wurr en plastisch Konstruktschoon vun Picassos afbildt. In de tweet Nummer vun Januar 1925 twee Sieden ut dat in’ Sömmer 1924 in Juan-les-Pins führt Skizzenbook mit de ''Steernteeknungen''. In de veert Utgaav geev dat en Afbillen vun dat Picasso-Gemälde ''De Dans''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/A55A04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDK3 ''Der Tanz''], Juni 1925, 215&nbsp;×&nbsp;142&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Tate Gallery, London.</ref> un – eerstmals in Frankriek – vun de ''Demoiselles d’Avignon''.<ref name="Warncke327">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso.'' Band 1, S.&nbsp;327-328.</ref> De langjohrig Kuntakt mit de Surrealisten weer aber nich konfliktfree. As 1924 [[Eric Satie]] sien Ballett ''Les Aventures de Mercure'' mit dat Bühnenbild un de Kostüms vun Picasso upführt wurr, hebbt mehrere Surrealisten gegen dat Mitwarken vun Picasso protesteert un hebbt dat Ereignis as en Wohltätigkeitsveranstaltung för de internatschonale Aristokratie betekent.<ref name="Warncke327" /> [[André Breton]], [[Louis Aragon]] un anner Surrealisten, de vun Picasso sien Infallsriekdom beindruckt weern, hebbt doruphen in’ ''Paris-Journal'' en as ''Hommage à Picasso'' deklareert Entschuldigung schreven.<ref name="Warncke327" /> Up de anner Siert hett Picasso 1926 de Surrealisten in en utführlich Stellungnahm to de Afsichten un Teelen vun sien Kunst beschuldigt, hüm nich verstahn to hemm. De gegen Breton richt surrealistisch Tietschrift ''[[Documents]]'' vun [[Georges Bataille]] hett sück in hör Sünnerutgaav Nr. 3 van’ April 1930 vullstännig Picasso widmet.<ref>Picasso and the Avant-Garde in Paris, {{Webarchiv|url=http://www.philamuseum.org/exhibitions/354.html?page=3 |wayback=20130507082831 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Philadelphia Museum of Art, afropen an' 9. Mai 2013 (engelsch)</ref> 1927 hett he [[Marie-Thérèse Walter]] kennen lehrt, de he in ''Fru mit Blööm'' 1932 in minimalistisch Wies mit surrealistisch Anklängen malt hett. De Liason to de anfangs noch minnerjohrig Marie-Thérèse hull he lang Tiet för sück. Eerstmals düük 1928 dat [[Minotauros|Minotaurus]]-Motiv in sien Werken up – as Spanier weer Picasso all immer vun den Stierkamp faszineert. De eerste Nummer vun dat surrealistisch Künstlermagazin ''[[Minotaure]]'' keem an’ 25. Mai 1933 mit en Cover vun Picasso herut, de den Titel gemäß en Minotaurus wiest.<ref group="Bild">[http://thenonist.com/index.php/thenonist/comments/3621/ Minotaure (1933–1939)], thenonist.com, afropen an' 9. Mai 2013</ref> 1935 entstunn de Radeerensfolg ''Minotauromachie'', de vun [[Francisco de Goya]] sien ''[[Tauromaquia#De Tauromaquia bi Goya un Picasso|Tauromaquia]]'' (üm un bi 1815) inspireert wurrn. Dorin wurrd in immer nee Variatschonen de Tosammenhang vun Sexualität, Gewalt un Dood utloot. ==== Familiäre Probleme ==== Düütlichere Anklänge an sien Laatstil wiest en wieder Porträt vun de Marie-Thérèse Walter, dat ''Interieur mit teeken Deern'' ut dat Johr 1935. De Tosommenhang vun Sexualität un künstlerisch Kreativität wurrd to en Thema, mit dat Picasso bit to sien Levensenn’ befaten deiht. Dat Johr 1935 betekent en Krise in sien Leven un Schaffen. Ut dat Verhältnis to Marie-Thérèse, de bit 1937 andüer, wurr de Dochter Maya in dit Johr boren. Dat hett man sien Frau staken, de doruphen de Scheeden verlang. Nah franzöösch recht harr Picasso sien Besitt mit hör deelen muss; doran harr he aber kien Interesse, se sünd dorher bit to hör Dood in’ Februar 1955 verheiraadt bleven. 1936 hett Picasso de franzöössch Fotografin [[Dora Maar]] kennen lehrt, de in de 1940er Johren sien stännig Begleiterin wurr un de hüm faken Modell seten hett. In’ November 1937 hett he [[Paul Klee]] in Bern besöcht, um hüm moralisch to ünnerstütten, wiel de sien Warken jüst in de berüchtigt Münchner Utstellung över [[Entartete Kunst]] vun de Natschonalsozialisten diffameert wurrn. 1941 entstunn dat Porträt vun Dora Maar mit Vörder- un Siedenansicht to glieker Tiet, ''Dora Maar mit Katt'' ''([[Dora Maar au Chat|Dora Maar au chat]]''). Se stunn in Konkurrenz mit Marie-Thérèse Walter um de Gunst vun Pablo Picasso. „Ich hatte kein Interesse daran, eine Entscheidung zu treffen. […] Ich sagte ihnen, sie sollten es unter sich ausmachen“,<ref>vgl. Katja von Nagy: ''Ich habe 60 Tänzerinnen und komme spät ins Bett''. In: [[Welt am Sonntag]] van' 1. März 1998</ref> so de Maler över de Rivalität tüschen de beid Fruen. === De Spaansch Börgerkrieg – Guernica (1936–1939) === De Ereignisse vun den [[Spaansch Börgerkrieg|Spaanschen Börgerkrieg]] hebbt Picasso deep erschüttert un he hett Biller malt, de in hör Indringlichkeit an [[Francisco de Goya|Goya]] sien ''[[Desastres de la Guerra|Schrecken des Krieges]]'' erinnern, vör allen ''[[Guernica (Bild)|Guernica]]'', dat dat Grauen to’n Anlaat vun dat Bombadeeren bun de baskisch Stadt [[Gernika]] an’ 26. April 1937 dör de düütsch [[Legion Condor]] to’n Thema hett. Ünner dissen Indruck fung Picasso all an’ 1. Mai mit Studien för dat glieknamig monumentale Bild an, dat af den 12. Juli 1937 as Wandbild in’ spaanschen Pavillon up de [[Weltfackutstellung Paris 1937|Weltutstellung in Paris]] utstellt wurr.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;107f.</ref> Picasso hett af 1936 vun Paris ut de republikaansch Regeeren vun Spanien ünnerstütt, de sück gegen den Putschisten un tokünftigen Diktater [[Francisco Franco|Franco]] to Wehr setten dee, he versöch – wenn ok vergevens – de franzöösch Regeeren to dat Ingriepen to bewegen un wurr för sien Insatz vun de republikaansch regeeren vun Spanien 1937 in Afwesenheit to’n Direkter vun dat bedüden Kunstmuseum [[Museo del Prado|Prado]] in Madrid bestimmt. === Twete Weltkrieg (1939–1945) === [[Bild:Picasso qga.jpg|miniatur|Plakette in de 7 Rue des Grands-Augustins, Paris]] De Künstler hett siet 1936 in Paris in en Atelier in de 7 Rue des Grands-Augustins arbeit, in dat ''Guernica'' entstunn un dat he siet dat Fröhjohr 1939 todem as Wahnung bruuk. Vun Anfang vun de düütsch Besetten 1940 in’ [[Tweete Weltkrieg|Tweten Weltkrieg]] bit to de Befreen vun Paris an’ 25. August 1944 bleev he dor wahnen, ahn en Reis to ünnernehmen. De [[Natschonalsozialismus|Natschonalsozialisten]] harrn hüm wegen sien Gegnerschap to Franco Utstellensverbot erdeelt.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;115&nbsp;f</ref> De vun Picasso 1940 stellt Andrag up der franzöösch Staatsbörgerschap weer aflehnt wurrn, wiel den Behörden Dossiers ut dat Johr 1905 vörlegen, in de he as [[Anarchie|anarchistisch]] instuuft wurrn weer.<ref>Klaus von Beyme: ''Das Zeitalter der Avantgarden: Kunst und Gesellschaft 1905–1955.'' C.H.Bec, München 2005, ISBN 978-3-406-53507-9 S. 811.</ref> Wiels de Besattenstiet wurr de moderne Kunst vun de [[Kollaboration|Kollaborateuren]] nich tolereert. De Maler [[André Lhote]] erinner sück an de Slachtropen „Matisse in den Müllkasten“ un „Picasso in’t Irrenhuus!“. Nah de Befreen hett hüm de politische Linke tonächst as den Künstler inschätzt, de „aufs Wirksamste den Geist des Widerstands versinnbildlichte“.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;121.</ref> Dat [[Museum of Modern Art]] in New York City ünner sien Direkter [[Alfred Barr]] hett Picasso 1939–1940 en spoodriek [[Retrospektive]] widmet, de hüm in Amerika un bi Kunstkritiker ut sien Tiet un Künstlerkollegen wiethen bekannt maken dee. 1944 wurr Picasso Liddmaat vun de [[Parti communiste français|Kommunistisch Partei vun Frankriek]]; de Ernsthaftigkeit vun sien Inträe wurr betwiefelt, un man hett hüm beschuldigt, dat sien Farven un Formen in sien Arbeiten en bestimmte symbolisch Bedüden harrn, worup he kontert hett: „Blots wegen dat Vergnögen, verstahn to wurrn, do ik nich in en begäng Stil arbeiten.“<ref name="Harrison1">Charles Harrison/ Paul Wood (Hrsg.): ''Kunsttheorie im 20. Jahrhundert. Künstlerschriften, Kunstkritik, Kunstphilosophie, Manifeste, Statements, Interviews''. Verlag Gerd Hatje, Ostfildern-Ruit 1998, S.&nbsp;777, ISBN 3-7757-0739-5.</ref> En Utsaag, ünner annern, de to de Anschuldigung führ, dat sien Kommunismus böverflächlich weer un he nich an de Untrennborkeit vun Kunst un Politik glööven dee. To sien Verteidigung schreev he: „Wat, glöövt ji denn, is en Künstler? En, de nich ganz deeg is, de blots Oogen hett, wenn he Maler is, blots Ohren, wenn he Musiker ist, gor blots en Lyra för all Lagen vun dat Hart, wenn he Dichter is, oder gor Muskeln, wenn he Boxer ist? Ganz in’ Gegendeel! He is to glieker Tiet en politisch Wesen, dat stännig in Bewusstween vun de zerstörerisch, brennen oder beglücken Weltereignisse leevt un sück ganz un gor nah hör Bild formt. […] Nee, de Maleree is nich utfunnen, um Wahnungen uttosmücken! Se is en Wappen to’n Angreep un to de Afwehr gegen den Feind.“<ref name="Harrison1" /> === De latere Johren (1945–1973) === [[Bild:Portrait of Henri Matisse 1933 May 20.jpg|miniatur|hochkant|Henri Matisse in’ Mai 1933]] Nah söss Johren vun binnere Emigratschoon un Isolatschoon in Paris wiels den Tweeten Weltkrieg hett Picasso af 1945 fakener süüdfranzöösch Öörd as [[Antibes]] un [[Nizza]] besöcht. Dor besöch he denn ok [[Henri Matisse]], de sien Malwies düütlichen Infloot in dat Laatwark vun Picasso achterleet. Beid Künstler bleven över völ Johren in loos Verbinnen, wobi Matisse de eenzig leven Künstler weer, de Picasso as ebenbürtig anseeg. Beid hebbt de Bedüden vun den Anner sehn, hebbt sück tietlevens annanner respekteert un hebbt sück gegensiedig trotz hör Annersoordigkeit beinfloot.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;52f.</ref> Sien Begleiterin in disse Johren weer de Malerin [[Françoise Gilot]], de he 1943 in Paris kennen lehrt harr. Se bleven bit 1953 tosommen. De Söhn Claude wurr 1947 boren un de Dochter [[Paloma Picasso|Paloma]] 1949.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.francoisegilot.com/bio40s.php |titel=Early Years |werk=www.francoisegilot.com |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230408121814/http://www.francoisegilot.com/bio40s.php |archiv-datum=2023-15-04 |abruf=2023-04-15 |sprache=en }}</ref> ==== Vallauris un Cannes ==== De mediterrane Umgeven vu sien Jöögdtiet truck Picasso weer in sien Bann, denn af dat Fröhjohr 1948 hebbt he un Françoise Gilot nah Uphollen in [[Golfe-Juan]] in de Villa „La Galloise“ in [[Vallauris]] wahnt, en Oort mit traditschonell Pöttgereen, wo se sück all dat Johr tovör uphollen harrn. Dor experimenteer he ünner Anleiden vun öördlich Pöttgers in de Manufaktur Madoura mit Toon un [[Glasur (Keramik)|Glasuren]], spreng den traditschonellen Produktrahmen un verhulp den Oort to överregional un later to internatschonal Bekanntheit. Ok wenn he in de Kommunistisch Partei intreeden weer, behull Picasso en unafhängig Instellen. Dat Bild ''Massaker in Korea'', dat 1951 entstunn, hett de Amerikaner argert, sien Porträt vun [[Josef Stalin|Stalin]] van 1953 de Kommunisten, denn in de [[Sowjetunion]] gull sien Malwies offiziell as dekadent. Picasso hett sück allerdings, wannehr man immer hüm drum beden hett, för den Freden insett. 1949 hett he en Plakat mit en Duuv för den Pariser Weltfreedenskongress schafft; de [[Freedensduuv|Duuv]] wurr in de Folge weltwiet en Symbol för den Freden. 1952 entstunnen twee groot Wandgemälde, ''De Krieg'' un ''De Freden'', för den „Fredenstempel“ in Vallauris.<ref>Gohr: ''Ich suche nicht, ich finde'', S.&nbsp;232.</ref> [[Jacqueline Roque]], en Keramikverköpersche bi Madoura in Vallauris, weer Picasso sien nee Levensgefährtin af 1953, nahdem hüm Françoise Gilot verlaaten harr. Vun Roque hett he tallriek Porträts malt, as bispeelswies 1954 ''Bildnis Madame Z. (Jacqueline Roque)'' un 1956 ''Jacqueline in’t Atelier''. 1955 hett he de Villa „La Californie“ in [[Cannes]] köfft. Sien Henwennen to klassisch Interpretatschonen vun Meesterwarken hebbt Warken as ''Fruen vun Algier'' vun [[Eugène Delacroix]] 1955, [[Diego Velázquez (Maler)|Diego Velázquez]]’ ''[[Las Meninas]]'' 1957 oder [[Édouard Manet]] sien ''Fröhstück in’t Free’e'' 1961 wiest. All 1946 harr en Utstellung in’ Louvre sien Biller de vun klassisch Meester tegenöverstellt. In de „[[Dauweer-Periood]]“ vun de Sowjetunion gelung dat [[Ilja Grigorjewitsch Ehrenburg|Ilja Ehrenburg]] 1956, en groot Picasso-Utstellung in dat Moskauer [[Puschkin-Museum]] dörtosetten.<ref>Ziteert nah Joshua Rubenstein: Tangled Loyalties. The Life and Times of Ilya Ehrenburg. Tuscaloosa: University of Alabama Press, 1999, S. 297.</ref> [[Bild:Chateau Vauvenargues.JPG|miniatur|Chateau Vauvenargues]] ==== Koop vun Slott Vauvenargues ==== Picasso wurr tonehmend vun Touristen un Bewunnerer belästigt. In unmittelborer Nähe vun „La Californie“ wurrn Hoochhüüs baut, de hüm sowohl den Utblick up de Landschap sparren deen as ok frömd Lüüd den Inblick up sien Grundstück mögelk maken deen. He hett ahn Spood versöcht, den Kunstsammler [[Douglas Cooper]] dorto to bewegen, hüm de sien Slott ''Château de Castille'' dicht bi [[Avignon]] to överlaaten; Cooper hett hüm 1958 stattdessen dat Schloss [[Vauvenargues]] bi [[Aix-en-Provence]], mit Blick up [[Paul Cézanne]] sien leevste Motiv, dat Gebirge [[Montagne Sainte-Victoire]] empfahlen. Picasso hett dat denn köfft un dor en Studio inricht, he is aber ok immer weer nah „La Californie“ trüggkehrt.<ref>[http://www.centrepompidou.fr/education/ressources/ENS-Picasso-EN/ENS-Picasso-EN.html#Chronology Chronologie von Picasso des Centre Pompidou], centrepompidou.fr, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> Picasso sien Stil reduzeer sück tonehmend up dat Linienbetonte, Skizzenhafte. Mit hooch Produktivität hett he sück nich blots mit de Maleree un Grafik as [[Lithografie]] un [[Linolsnitt]] utnannersett, sonnern af 1947 ok mit de [[Bildhaueree]] un [[Keramik]]. Sien Themen hatt he dorbi fakener varieert un ziteert. ==== Letzt Wahnoort Mougins ==== Picasso harr sück vun sien Fru Olga ut finanziellen Grünnen nie scheeden laten. Mehrere Johr nah hör Dood hett he 1961 Jacqueline Roque un truck mit hör nah [[Mougins]], nöördlich över de Hängen vun [[Cannes]]. Kinner hebbt de beid nich mehr kregen. Dat Slott Vauvenargues hett he as Lager för nich to tellen Biller bruukt. [[Bild:Shoshana at exhibition with Picasso.jpg|miniatur|Picasso bi de [[Soshana]]-Utstellung 1962 mit de Künstlerin, [[André Verdet]] un [[Édouard Pignon]] in dat Château Grimaldi, af 1966 ümnömmt in [[Musée Picasso Antibes|Musée Picasso d’Antibes]]]] 1963 wurr dat [[Museu Picasso]] in Barcelona apenmaakt, dat later en Grootdeel vun sien Nahlass kreeg. Den Grundstock bill de Schenkung vun 574 Warken vun Picasso sien Früend un Sekretär Sabartés. To’n Anlaat vun de rutbrocht Erinnerungen vun [[Françoise Gilot]], ''Leben mit Picasso'' in dat Johr 1964, keem dat to en Zerwürfnis mit sien ut dit Verhältnis stammen Kinner [[Claude Picasso|Claude]] un [[Paloma Picasso]]. 1971 funn en [[Retrospektive]] in Paris to’n Anlaat vun Picasso sien 90.Gebortsdag in’ [[Louvre]] statt, he weer de eerste Künstler, de disse Utteeknung all to Leevtieden kreeg. An’ 8. April 1973 is Picasso in sien Huus in Mougins an de Folgen vun en [[Myokardinfarkt|Hartinfarkt]] storven, de vun en [[Lungenödem]] utlööst wurrn weer, un wurr an’ 10. April in den Gorden vun sien Slott Vauvenargues bisett.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,945265,00.html |wayback=20091115094337 |text=''Art: Pablo Picasso's Last Days and Final Journey'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, www.time.com, 23. April 1973, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> Picasso harr kien Testament achterlaten; sien Arven hebb de Arvschapsstüer mit Kunstwarken vun Picasso un anner Biller ut sien Sammlung, as bispeelswies Warken vun Matisse un de ''Yadwigha'' vun Rousseau betallt. De hebbt denn de Grundstock vun de Kollektschoon vun dat [[Musée Picasso]] in Paris bild. 2003 hebbt Verwandte dat Picasso widmet Museum in sien Gebortsstadt Málaga inweeht, dat [[Museo Picasso]], un hebbt dat Museum völ Utstellenstücke överlaaten. === Kinner vun Picassor === Paulo Picasso (* 4. Februar 1921; † 5. Juni 1975) weer dat eerste Kind vun Picasso ut sien Ehe mit [[Olga Stepanowna Chochlowa|Olga Chochlowa]]. Paulo weer as Lüttkind ünner annern dat Modell för de Gemälde ''Paulo as Harlekin'' (1924) un ''Paulo up en Esel''. Maya Widmaier Picasso (* 5. September 1935) entstammt de Verbinnen mit [[Marie-Thérèse Walter]]. Hör Vader hett eenig Biller malt, de Maya to’n Thema harrn, dorünner ''Maya à la poupée'' (''Maya mit Pupp''), dat in’ Februar 2007 ut de Wahnung vun Picasso sien Enkeldochter [[Diana Widmaier Picasso]] roovt wurr.<ref>Spiegel Online, 1. März 2007, http://www.spiegel.de/kultur/gesellschaft/0,1518,469419,00.html, Ohne Spuren und Versicherung, afropen an' 9. Mai 2009</ref> Maya Widmaier Picasso leevt in Paris un gellt as Picasso-Expertin, de Picasso-Originale vun Fälschungen ünnerscheeden kann. Claude Picasso (* 15. Mai 1947) is dat eerste Kind ut de Verbinnen mit [[Françoise Gilot]]; he wurr twee Johr nah den Dood vun Picasso as Nahlatverwalter för de Familie insett.<ref>IngeborgRuthe/Carolin Meister, Berliner Zeitung online, http://www.berlinonline.de/berliner-zeitung/archiv/.bin/dump.fcgi/2000/1007/magazin/0002/index.html, Picassos Sohn|, afropen an' 9. Mai 2013 </ref> Ok Claude Picasso leevt in Paris. [[Paloma Picasso]] (* 19. April 1949) entstammt ebenfalls ut de Verbinnen mit Françoise Gilot. Se hett sück besünners dör Smuckdesigns, Modeaccessoires un Parfums en Naam maakt. == Wark == Nah dat [[On-Line Picasso Project]], 1997 vun Enrique Mallen ([[Sam Houston State University]]) inricht, wurrd de Gesamttall vun Picasso sien Warken up 50.000 schätzt, dorünner 1885 Gemälde, 7089 Teeknungen, 30.000 Drucke (Radeerungen, Lithographien etc.), 150 Skizzenböker, 1228 Skulpturen, 3222 Keramiken as ok Bildteppiche.<ref>Ziteert nah [[On-Line Picasso Project]], dat sück betreckt up Robinson 1999, S.&nbsp;10, un Habarta 2000, S.&nbsp;77</ref> === Maleree === '''Zitat:''' Beim Malen bedeutet „Suchen“ meiner Ansicht nach gar nichts. Auf das Finden kommt es an.Pablo Picasso, 1923<ref name="wort_und_bekenntnis_s9">Peter Schifferli: ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse''. Ullstein, Frankfort an’ Main 1957, Siet 9 (26. Mai 1923)</ref>}} ==== Wark ut de Jöögd (1889–1897) ==== Dat eerste, um 1889 entstahn Bild vun Picasso is ''De Picador''<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/images/works/261.jpg ''Der Picador''], 1889, Ööl up Lienwand, Sammlung Claude Picasso, Paris</ref>, dat all in Ööl malt is. Stierkampszenen, Duven un de Dorstellen vun en Herkulesstatue weern de Themen vun sien eerste Teeknungen. Sien Öölbillerut de Tiet entstunnen in de Malwies vun de oltmeesterlich [[Genre]]maleree nah dat Vörbild vun sien Vaders. As Elfjohrig kreeg he Ünnerricht in de Traditschoon vun de [[Akademisch Kunst|Akademisch Maleree]] ünner de sien Anleiden. Nah Gipsafdrücke hett he Teeknungen as ''Etude pour un torse'' maakt.<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-3939.php ''Etude pour un torse''], 1894, 52,4&nbsp;×&nbsp;36,7&nbsp;cm, Kohle und Conté-crayon-Stift, Museo Picasso, Barcelona</ref> In de üm 1895 entstahn Biller weern de spaansch Maler vun dat 17. Johrhunnert sien Vörbild. To disse Tiet weer he Schöler vun de Teekenklass vun der „La Llotja“ in Barcelona.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;10&nbsp;ff</ref> Eenig vun sien Biller wiesen Anklänge un Studien nah de Warken vun [[Francisco de Zurbarán]] un de fröhen [[Diego Velázquez (Maler)|Diego Velázquez]] up, as etwa dat ''Porträt Philippe IV.''<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-3725.php ''Porträt Philippe IV.''], 1897, Ööl up Lienwand, Museo Picasso, Barcelona</ref> nah Velázquez. Af 1897 studeer Picasso füör en körten Tiet an de königliche [[Real Academia de Bellas Artes de San Fernando|Akademie von San Fernando]] in Madrid. En ut disse Tiet stammen Teeknung wiest den ''Matador Luis Miguel Dominguin''.<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-12.php ''Matador Luis Miguel Dominguin''], 1897, Teeknung, Museo Picasso, Barcelona</ref> 1896 weer sien Gemälde ''De Eerstkommunion''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/a55a04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDCF ''Die Erstkommunion''], 1896, 166&nbsp;×&nbsp;118&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Museo Picasso, Barcelona</ref> in de Utstellung för Kunst un Kunstgewarf in Barcelona utstellt un wurr in en bedüden Zeitung lobend bespraken.<ref name="Warncke54">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, Sieden 54–55</ref> 1897 hett he de groot Kompositschoon ''Wetenschap un Nächstenleev'' malt.<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/a55a04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDGY ''Wissenschaft und Nächstenliebe''], 1897, 197&nbsp;×&nbsp;249,5&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Museo Picasso, Barcelona</ref> Se entsprook de dormals anseggt Speeloord vun de [[Historienmaleree]] un kreeg in de Allgemeen Kunstutstellung in Madrid en offiziell ehrenvull Erwähnung. Later kreeg dat in sien Gebortsstadt Málaga en Goldmedaille.<ref name="Warncke54" /> ==== Johren vun de Orienteren (1898–1901) ==== As Picasso 1897, in dat Öller vun 16 Johren, de Königliche Akademie verlaten harr, fung sien sülvstännig Künstlerkarriere an. De Johren tüschen 1898 un 1901 stellen de Tiet vun de Orienteren dor: dat konsequente Överprüfen vun de kreativ Prinzipien vun meest all dormals progressiv un avantgardistisch Richten.<ref name="Warncke81">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;81</ref> He hett sien rein akademisch Utbillen in en för hüm beteken Wies överwunnen, so as he lehrt harr, Nees uptonehmen: as Anegnung dör Nahmaken.<ref name="Warncke59">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;59</ref> He wurr vun de Warken vun de katalaansch Maler vun de [[Modernisme]], [[Isidre Nonell]] un [[Santiago Rusiñol]], beinfloot<ref>Ingo F. Walther: [http://books.google.de/books?id=rSaSpe-Bx4AC&printsec=frontcover&dq=Pablo+Picasso,+1881-1973:+genius+of+the+century+walther&source=bl&ots=KshiflL5GM&sig=bWYZoRP8Ke8aBcu3CecH6kNOxe4&hl=de&ei=utu_Tf38N8-LswaLws20Bg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CB8Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false ''Pablo Picasso 1881–1973: Genius of the Century''], Taschen 2000, S. 10, afropen an' 9. Mai 2011</ref> un kreg wiedere Anregungen – um blots eenige to nömmen – ut den Beriek vun den [[Symbolismus (Billend Kunst)|Symbolismus]], de engelsch [[Präraffaeliten]], de [[Wiener Moderne]], katalaansch Wandmalereen vun dat 14. Johrhunnert, ut de Warken vun [[El Greco]]<ref name="Warncke70">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;70</ref>, [[Henri de Toulouse-Lautrec]] un [[Théophile-Alexandre Steinlen|Théophile Steinlen]], den Illustrator in’ Stil vun den [[Jugendstil|Art Nouveau]].<ref>Gohr: ''Picasso'', S. 14</ref> Picasso hett all versöcht sien Vörbiller umtoformen.<ref name="Warncke72" /> 1900 funn Picasso sien Utnannersetten mit Toulouse-Lautrec in dat Bild ''Le Moulin de la Galette''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Le_Moulin_de_la_Galette_1900_.jpg |wayback=20140712054129 |text=''Le Moulin de la Galette'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 1900, 88,2&nbsp;×&nbsp;115&nbsp;cm, Öl auf Leinwand, Solomon R. Guggenheim Museum, New York</ref> ehrn Hööchpunkt.<ref name="Warncke72">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;72–73</ref> Sien eerst Eenzelutstellung in’ „''Els Quatre Gats''“ in dat sülvig Johr broch hüm aber negativ Kritiken.<ref>Gohr: ''Picasso'', S.&nbsp;14</ref> ==== Blau Periood (1901–1904) ==== De Begreep ''Blau Periood'' in dat Wark vun Picasso stellt de vörherrschende [[Monochrome Maleree|monochrome]] Farvigkeit in den Vördergrund. De Grundlagen vun de Blau Periood wurrn in Paris entwickelt.<ref name="Warncke81" /> Dat Bild ''Evokation – Dat Begrävnis vun Casagemas''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Evocation_%28The_Burial_of_Casagemas%29_1901_.jpg |wayback=20140712041720 |text=''Evokation – Das Begräbnis Casagemas'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 1901, 150&nbsp;×&nbsp;90&nbsp;cm, Ööl up Leinwand, Musée d’Art Moderne de la Ville de Paris</ref> is dat eerste Bild ut disse Schaffensphase. Dat sull dat Enn’ vun en Früendschap un den Anfang vun wat Nees dorstellen. In de Folg entstunnen Warken as ''Dat Blau Zimmer''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_The_Blue_Room_1901_.jpg |wayback=20140712053109 |text=''Das blaue Zimmer'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 50,8&nbsp;×&nbsp;62&nbsp;cm, Herbst 1901, Ööl up Lienwand, Philipps Collection, Washington</ref> un dat berühmte ''Sülvstbildnis''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Self_Portrait_with_Cloak_1901.jpg |wayback=20140712044822 |text=''Selbstbildnis'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 80&nbsp;×&nbsp;60&nbsp;cm, Enn' 1901, Ööl up Lienwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1901. Nah de Umsiedlung nah Barcelona in dat Johr 1902 weern swoormodig Figurenbiller de Hööftthemen. Butensieder vun de Sellschopp, as Bettler, Obdacklose, aber ok eensam Minschen as ok Moder un Kind wurrn dorstellt. Mit Hülp vun disse Themen hett he sowohl sien Eensamkeit in de frömd Stadt as ok den Dood vun sien Früend verarbeit. De Themenwahl vun Picasso is mit de vun de Warken vun Nonell to verglieken. Gifft Nonell aber en Wirklichkeitsutsnitt to erkennen un lett den Rücksluss up gröttere Tosommenhänge to, so verwirklicht Picasso dat Schicksal as wat eenzelnes, in de Isolatschoon.<ref name="Warncke89">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;89</ref> 1902 entstunn ''[[Melancholie (Picasso)|Melancholie]]'', da Bildnis vun en melancholisch jung Fru. De överlang Dorstellen vun de Personen as bispeelslwies bi de ''Büglerin'' (1904) is up de Utnannersetten mit [[El Greco]] torüchtoführen: „Daß meine Figuren in der Blauen Periode sich alle in die Länge strecken, liegt wahrscheinlich an seinem Einfluß.“<ref>Wiegand: ''Picasso''. S.&nbsp;48</ref> Up de anner Siet slutt sück dat Thema vun de Büglerin nahtlos an de Dorstellungen vun [[Honoré Daumier|Daumier]] un grootoordig Studien vun Degas an.<ref name="Warncke86">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;86</ref> As Hööftwark vun de Blau Periood gellt ''[[La Vie (Gemälde)|La Vie]]'' (''Dat Leven'') van’ Mai 1903, in dat de afbild Mann de Gesichtstüüg vun den Früend [[Carlos Casagemas]] drocht. ==== Rosa Periood (1904–1906) ==== De Kunstgeschichte trennt de Johren 1901–1906 in dat Schaffen vun Picasso in twee Perioden, de Blau un de Rosa Periood. För de Lüüd ut sien Tiet dorgegen hebbt de Johren aber een Eenheit bild.<ref name="Warncke111">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 111-112</ref> De vörherrschen Gebruuk vun de Farv Rosa weer för de up kien Fall en Aftrennen vun dat Vörhergahn, un se hebbt dörgahnd vun de Blau Periood snackt. Ok de Künstler hett dat in de Rückschau so sehn.<ref>Françoise Gilot: ''Leben mit Picasso'', 1987, S. 77</ref> Mit de Biller vun de Blau un Rosa Periood hett sück Picasso thematisch düütlich vun de to de Tiet fiert offiziellen Kunst afsett.<ref>Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 127-129</ref> Af 1904 hett Picasso so nah un nah dat vörherrschen Blau dör rosa- un orangefarven Töne ersett. De Motive vun de Rosa Periood stammen faken ut de Welt vun de Schauspeler un Artisten, de dormals as Symbole för dat Künstlerdom verstahn wurrn. So wurrd de Rosa Periood ok as ''Harlekin-Periood'' betekent.<ref name="Warncke111" /><ref>Wiegand: ''Picasso'', S. 44-45</ref> Up de anner Siet trett de Figur vun den Harlekin in beid Perioden up, un Picasso harr sück sülvst as Harlekin malt. Bedingt dör de Leev vun Picasso to [[Fernande Olivier]], dat [[Modell (Kunst)|Modell]] för Bildhauer un Maler, de he 1904 in Paris drapen hett un de to dat Thema vun völ vun sien Biller weern sull, un tosätzlich dör sien eersten finanziellen Spood, sücht dat Wark nu optimistischer ut. As Hööftwark vun de Rosa Periood gellt dat Gemälde ''Die Gaukler'' (''[[Les Saltimbanques (Gemälde)|Les Saltimbanques]]'') ut dat Johr 1905. ==== Les Demoiselles d’Avignon un période nègre (1907–1908) ==== [[Bild:Fang mask Louvre MH65-104-1.jpg|miniatur|hochkant=0.50|Afrikansch [[Fang (Volk)|Fang]]- Mask.]] Dat Bild ''Les Demoiselles d’Avignon'' van 1907 gellt hüüd unbestreden as Hööchpunkt in Picasso sien Storm-un-Drang-Periood.<ref name="Herding5">[[Klaus Herding]]: ''Pablo Picasso: Les Demoiselles d’Avignon. Die Herausforderung der Avantgarde.'', Frankfurt a. M. 1992, S. 5.</ref> As dat Werk 1939 sien Weg in de Apenlichkeit funn, wurr dat to dat Slötelbild vun de [[Klassische Moderne#Kunstgeschichte|Moderne]] slechthen.<ref name="Herding5" /> Anreegt sünd de ''Demoiselles'' vun de Biller vun [[Paul Cézanne]] un den Arbeiten vun de [[Fauvismus|Fauves]], etwa ''[[Fauvismus#Hööchpunkt 1906|Le bonheur de vivre]]'' ''(Levensfreud'', 1905/06)'' vun [[Henri Matisse]]. Utgangspunkt för Picasso weer sien Utnannersetten mit de europääsch Kunstöverlefern un den Rückgreep up prähistorsch Kunst, de sück in sien in’ Sömmer 1906 anfangen Befaten mit de iberisch Kunst wiest. Siet den Winter 1905/06 entstunnen Formstudien, de disse Utnannersetten wedderspegeln. Mit dat afsluten Wark vun de ''Demoiselles'' fung de so nömmt ''période nègre'' vun Picasso an. In disse Phase harr Picasso Anregungen ut de afrikaansch un, in minn Utmaat, ozeaansch Kunst free kombineert<ref name="Herding38">Klaus Herding: ''Pablo Picasso: Les Demoiselles d’Avignon. Die Herausforderung der Avantgarde.'', Frankfurt a. M. 1992, S. 38</ref> (siehe hierzu [[Primitivismus]]). Picasso sülvst hett immer blots vun ''art nègre'' snackt, wiel he de ozeaansch Vörbiller „afrikaniseert“ harr.<ref>Jean-Louis Paudrat: ''Aus Afrika'', in Kat. ''Primitivismus'', S.147-151</ref><ref>Patricia Leighten: ''The White Peril and L’Art Nègre: Picasso, Primitivism, and Anticolonialims'', 1989, S. 86</ref> En Wark ut de ''période nègre'' is dat Bild ''Akt mit Kleedaschstück'' ut den Sömmer/Harvst 1907. ==== Kubismus (1908–1916) ==== ''Hööftartikel: [[Kubismus]]'' Zitat: Der Kubismus ist weder ein Samenkorn noch ein Fötus, sondern eine Kunst, der es vor allem um die Form geht, und wenn eine Form einmal geschaffen ist, dann ist sie da und lebt ihr eigenes Leben weiter|Pablo Picasso.<ref>Peter Schifferli: ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse''. Ullstein, Frankfort an' Main 1957, Siet&nbsp;14&nbsp;f. (26.&nbsp;Mai 1923).</ref> [[Bild:Montagne Sainte-Victoire, par Paul Cézanne 108.jpg|miniatur|hochkant|Paul Cézanne: ''Mont Sainte-Victoire'', 1904, Museum of Art, Philadelphia]] Zentraal Utgangspunkt för Picasso weer de malerisch Kunstform vun Paul Cézanne ut de sien letzt Levensjohren. Picasso harr de sien Wark studeert un hett sück later tegenöver den Fotografen [[Brassaï]] ütert: „Cézanne! Er war unser aller Vater!“<ref>Bernhard Grom, Menschen- und Weltbilder moderner Malerei: Beckmann, Nolde, Rouault, Hrdlicka, Picasso, Chagall, Kandinsky, Mondrian, Newman, Ernst, Dalí, Tobey, Beuys, Bacon, Cézanne, Verlag BoD – Books on Demand, ISBN 978-3-8330-1125-2, 2003, S. 173.</ref><ref>Der Spiegell, ID 13529021, Picassos Apokalypse im Bordell, Jürgen Hohmeyer, 1988, Nr. 8</ref> Bevortoogt Motive weern [[Stillleven]], insbesünnere sünd Musikinstrumente, Landschapen un Personen dorstellt. De kubistisch Periood vun Picasso lett sük in twee Phasen indelen: in den analytischen un synthetischen [[Kubismus]]. '''Analytisch Kubismus''' (1908–1912). Picasso sien Methode – dat „Apenmaaken“ vun de sloten Form vun de dorstellt Körper togunsten vun en Formenrhythmus – maakt dat mögelk, de Körperlichkeit vun de Dinge un hör Laag in den Ruum dortostellen, anstatt se dör [[Trompe-l’œil|illusionistisch]] Middel vörtotäuschen.<ref name="Kahnweiler49">Daniel-Henry Kahnweiler: ''Der Weg zum Kubismus''. Verlag Gerd Hatje Stuttgart, Eerstuplaag 1920, Sieden 49–52</ref> De Luchtführung speelt en ünnerordnet Rull. In de Biller wurr nich fastleggt, vun welker Siet dat Lucht kummt.<ref>Daniel-Henry Kahnweiler: ''Der Weg zum Kubismus''. Verlag Gerd Hatje Stuttgart, Eerstuplaag 1920, Siet 25</ref> De dordör hervörtreden ünnerscheedlich Ansichten vun de Objekte bewarken dat Erschienen vun simultaner [[Perspektive]], as wenn se vun all Sieden to glieker Tiet ankeken wurrn könnt. Up disse Wies entsteiht de Wirkung vun en „kristallinen“ Struktur. En Bispeel is dat 1910 malt ''Porträt Ambroise Vollard''. '''Synthetisch Kubismus''' (1912–1916). De synthetische Kubismus baut up de vun Picasso un Braque praktizeert [[Collage]]technik, den [[papier collé]] up. To de ''papier collés'' wurrn se dör hör tovör entstahn dreedimensionalen Konstruktschonen, den Papeerplastiken anreegt, de se ut [[Papeer]] un Karton, Picasso later ut Blick, maakt hemm.<ref name="Rubin9">William Rubin: ''Picasso und Braque. Die Geburt des Kubismus'', 1990, S.&nbsp;9–11</ref> Se billen de Grundlaag vun all nahfolgen [[Collage]]-Techniken bit hen to dat [[Objet trouvé|Ready-made]]. In de Biller sünd nu Papeer, Zeitung, Tapeet, imiteert Holtmaserung, Saagspääne, Sand un ähnlich Materialien updüükt. De Grenzen tüschen de malt un real Gegenstand bit hen to dat Objekt gaht innanner över. Up disse Wies gungenBraque un Picasso up en Synthese in, worut sück de Naam vun disse Schaffensperiood ergeeb. De in disse Wies bearbeit Biller kriegen en dinghaften, materiellen Charakter, de en nee Realität vun dat Bild schafft.<ref name="Ganteführer16">Anne Ganteführer-Trier: ''Kubismus'', 2007 S.&nbsp;16–18</ref> Mit den synthetischen Kubismus hebbt Picasso un Braque nich blots en nee Kunstricht schafft, sonnern todem as nee Gestaltensmögelkeit de Collage opdeckt. Picasso sien eerst Wark vun disse Oord weer de in dat Johr 1912 entstahn Arbeit ''Stillleven mit Rohrstohl'' (''Nature morte à la chaise cannée''),<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.musee-picasso.fr/pages/page_id18547_u1l2.htm |wayback=20050305050539 |text=''Stillleben mit Rohrstuhl'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 1912, 29&nbsp;×&nbsp;37&nbsp;cm, Collage, Musée Picasso, Paris</ref> de de eerste Collage dorstellt. En anner Arbeit ut disse Phase is ''Vigelien un Wienglas up en Disch''. ==== Stilistisch Nebennanner (1916–1924) ==== Wiels den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkriegs]] entstunn in Europa en Sehnsucht nah „Reinheit un Ordnung“. Dat keem to en Rückbesinnen up de klassische Traditschoon un en faken krass vördragen Aflehnen vun all Modernismen. Frankriek verstunn sück in direkt Nahfolge vun de vörbildlich Antike as Hort vun de Humanität un Gegner vun de „barbarischen Düütschen“.<ref name="Warncke250">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 250-251</ref> De Rückbesinnen geev dat ok in anner romaansch Länner: so in Barcelona in’ [[Noucentisme]], den Picasso 1917 bi sien Spanienreis kennenlehrt hett. In Frankriek hebbt sück twee entgegengesett künstlerisch Lager herutbild. Dat ene, mit den Hööftvertreder [[Fernand Léger]], hett versöcht, de formalen Errungenschapen vun den Kubismus mit den Formen vun de Klassik zu verbinnen, um de Kunst politisch Telen deenstbor to maken. Dat anner, mit Picasso as Hööftvertreder, folg de unmittelbor Utnannersetten mit de klassisch Werten. De Wedderbeleven vun den [[Klassizismus]] in Picasso sien Wark weer de Folg.<ref name="Warncke250" /> So wiesen de Arbeiten vun Picasso all af 1914/15 Figurendorstellen, de ganz nah de Traditschoon vun de Klassik un de europääsch Klassizismen vun de formbestimmen Lien utgahn, as etwa dat ''Bildnis Olga in en Sessel''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/A55A04/w.nsf/OPRA/BRUE-5ZKH63/$File/Pablo%20Picasso%20-%20Portrait%20of%20Olga%20in%20an%20Armchair%20%281917%29%20.JPG ''Olga in einem Sessel''], Ende 1917, 130&nbsp;×&nbsp;88,8&nbsp;cm, Ööl up Leinwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1917.<ref name="Gohr83">Gohr: ''Picasso'', S. 83</ref> Neben de klassizistisch Akten, Porträts un szenisch Dorstellen entstunnen aber to glieker Tiet Warken vun den synthetischen Kubismus, as etwa ''Stillleven vör en Fenster in Saint-Raphaël''<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/images/works/2314.jpg ''Stillleben vor einem Fenster in Saint-Raphaël''], Sommer 1919, 35,5&nbsp;×&nbsp;24,8&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Sammlung Heinz Berggruen, Genf</ref> ut den Sömmer 1919 oder ''[[Dree Musikanten]]'' ut den Sömmer 1921. De Johren 1916 bit 1924 billen up disse Wies schienbor en Tiet vun de Koexistenz vun Gegensatzen.<ref name="Warncke245">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 245</ref> So hett sück de Kunsthistoriker [[Julius Meier-Graefe]] lustig maakt: „Morgens macht er Kuben, nachmittags voluminöse Frauen.“<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;85&nbsp;ff. In: Julius Meier-Graefe ''Entwicklungsgeschichte der modernen Kunst'', Bd.&nbsp;2, München 1966, S.&nbsp;676</ref> De Kompositschoon ''[[Dree Fruen an de Pütt]]'' van 1921 wiest dree mächtig wirken Fruen, kleedt as [[antike]] Göddinnen, de sück melancholisch ankieken. En anner antik Thema bild da Gemälde ''De Panfleut''<ref group="Bild">[http://www.panflutejedi.com/Images/picasso.jpg ''Die Panflöte''], 1923, 205&nbsp;×&nbsp;174,5&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1924 af. ==== Utnannersetten mit den Surrealismus (1925–1936) ==== Van 1925 bit 1936 hett sück Picasso weer intensiv de plastisch Gestalten towendt. All twee- un dreedimensionale Utdrucksformen wurr in en jüst „exploderen“ Fülle gegensiedig Entspreken neben- un nahnanner sett.<ref name="Warncke308">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;308</ref> För sien Jonglieren mit de Form kreeg Picasso in de Johren dör en nee künstlerisch Bewegen Rückhollen, de sück ut de Strööms vun den [[Dadaismus]] rutbild harr: den [[Surrealismus]]. För de Surrealisten weer Picasso en Symbolfigur vun de Moderne. Aber man kann Picasso in engeren Sinn nich den Surrealismus toreken. Picasso hett sück 1925 an de eerst Utstellung vun surrealistisch Maler in de Pariser [[Pierre Loeb|Galerie Pierre]] bedeligt. Sien Arbeiten weern dor neben Warken vun [[Hans Arp]], [[Giorgio de Chirico]], [[Max Ernst]], [[Man Ray]] un [[Joan Miró]] to sehn. Torüchkiekend hett he sück denn in de 1950er Johren ütert, vör 1933 free vun surrealistisch Infloten arbeit to hemm.<ref name="Warncke327" /> Disse Utsaag vun Picasso steiht aber tegenöver, dat he de Arbeiten vun [[Giorgio de Chirico]] bit to [[Joan Miró]] nau wohrnommen un as Vörbild bruukt harr. Besünners völ Anregungen geev hüm de surrealistisch Plastik, vör allen Warken vun [[Alberto Giacometti]]. Allerdings staht disse Övernahmen nie alleen, sonnern wurrn vun Picasso för sien Zwecke funktschonaliseert un mit Anlehen ut kumplett anners oord Kunstrichten kombineert.<ref name="Warncke330">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;330-331</ref> Picasso hett seggt: „Manche nennen die Arbeiten, die ich in einer bestimmten Periode geschaffen habe, surrealistisch. Ich bin kein Surrealist. Ich bin nie von der Wahrheit abgewichen: Ich bin immer in der Wirklichkeit geblieben.“<ref>''Einblicke. Das 20. Jahrhundert in der Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen''. Hatje Cantz Verlag, Düsseldörp 2000, S.&nbsp;638. ISBN 3-7757-0853-7)</ref> As surrealistisch inspireert Warken gellen bispeelswies ''Slapen Fru in’ Armsessel'', 1927, de ''Sitten Badende an’ Meeresstrand'' un ''De Krüzigung''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/a55a04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDC4 ''Die Kreuzigung''], Februar 1930, 51,5&nbsp;×&nbsp;66,5&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1930. ==== Guernica (1937) ==== [[Bild:Mural del Gernika.jpg|miniatur|Nachbildung von ''Guernica'' in Form von Kacheln als Wandbild in Originalgröße in der Stadt Gernika]] Dat eerste Wark, dat Picasso to dat Thema [[Spaansch Börgerkrieg]] maakt hett, weer ''Drööm un Löög vun Franco'', en Folg vun 18 [[Aquatinta]]-[[Radeeren]], de Picasso an’ 8. Januar 1937 anfungen harr. Nah dat Bombarderen vun [[Gernika]] in’ April 1937 entstunn ünner dissen Indruck dat grootformatige, rund dree-eenhalv Meter hooch un meest acht Meter breet Wandbild ''Guernica'', da tosommen mit [[Paul Éluard]] sien Gedicht ''De Sieg vun Guernica'' in’ Juni in de Pariser Weltutstellung in’ spaanschen Pavillon utstellt weer.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;103&nbsp;ff</ref> Nah anfänglich Kritik, de sück besünners an sien mangeln politisch Eendüüdigkeit fastmaken dee, wurr dat in de Rezeptschoon to dat beropenst Antikriegsbild vun dat 20. Johrhunnert verklort – in wieden Afstand folgen de Biller vun [[George Grosz]] un [[Otto Dix]] över den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]].<ref>Ulrich Baron, welt.de, http://www.welt.de/kultur/literarischewelt/article823783/Die_Geschichte_von_Picassos_Guernica.html?nr=6&pbpnr=0, Die Geschichte von Picassos „Guernica“, van' 22. April 2007, afropen an' 9. Mai 2013</ref> Eenig Slötelfiguren ut dat Gemälde, as de ''Weinende Fru'' un dat ''Starven Peerd'', finnen sück in sien lateren Warken weer. ==== Laatwark nah 1945 ==== Zitat: Warum, glauben Sie, datiere ich alles, was ich mache? Weil es nicht genügt, die Arbeiten eines Künstlers zu kennen, man muss auch wissen, wann, warum, wie und unter welchen Bedingungen er sie schuf […] es ist mir wichtig, der Nachwelt eine möglichst vollständige Dokumentation zu hinterlassen […] Nun wissen Sie, warum ich alles, was ich mache, datiere. Pablo Picasso, 1943.<ref>Brassai: ''Gespräche mit Picasso.'' Rowohlt, Reinbek bi Hamborg 1966 (frz. Orig.: ''Conversations avec Picasso''. Gallimard, Paris 1964), S.&nbsp;79f.</ref> Nah den [[Tweete Weltkrieg|Tweten Weltkrieg]] hett Picassos sien Stil noch mal ännert, indem he de Kunst vun de olt Meester ne interpreteren un den Wettstriet mit de söcht hett. Bispelen sünd ''Bildnis vun en Maler'' nah [[El Greco]], 1950, de af 1954 entstahn 15 Versionen nah [[Eugène Delacroix|Delacroix]] sien ''Fruen vun Algier'' as ok 1957 ''Las Meninas'' nah [[Diego Velázquez (Maler)|Velazquez]]. In ''Las Meninas'' hett Picasso de Dogge vun den spaanschen König dör sien [[Dackel|Dachshund]] [[Lump (Dachshund)|Lump]] ersett. De Nahmaakt Biller teken sück dör formalen Witz un inhaltlich Ironie ut. De „Zitatkunst“ nehm he dormit all vörweg, se sull eerst in de 1960er Johren wiet verbreedt wurrn.<ref>Siegfried Gohr: ''Picasso'' S.132–148.</ref> De vun [[Jean Crotti]] utfunnen spezielle Form vun de [[Glasmaleree]], „Gemmail“ (Plural „Gemmaux“), bruukt Picasso bispeelswies in sien Wark ''Ma jolie guitar'' ut dat Johr 1955. In disse Technik hett he af 1954 etwa 60 Warken schafft, in de he fröhere Themen wedderhalen dee.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20160708102455/http://www.jungi.com/cgi/getimg.cgi?0880&/allbild.htm |titel=Galerie Jungi: SOLD |datum=2016-07-08 |archiv-datum=2016-06-08 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}} </ref><ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20120823075407/http://www.gemmail.com/?page_id=1197 |titel=Picasso and the Gemmail « Le Gemmail |datum=2012-08-23 |archiv-datum=2012-08-23 |abruf=2023-04-16 |sprache=en}} </ref> Sülvstporträts vun Picasso sünd selten: „Mit mien Gesicht hebb ik mi wirklich nich faken befaat.“ Stattdessen wiest sück Picasso in verslötelt Sülvstbildnisse, verstaken in Harlekinen, Jünglingen un un olt Lüüd as ok in de Porträts vun [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]] und [[Honoré de Balzac|Balzac]] (1952).<ref>Wiegand: ''Picasso.'' S.&nbsp;139.</ref> Gegen Enn’ vun sien Schaffen entstunnen aber doch en Reeg vun Sülvstbildnisse. In’ April 1972 hett Picasso ''De junge Maler'' schafft. Mit wenig schlicht Streken, de in’ Gegensatz to de expressiv, [[pastos]] malt Warken vun de vergangen Johren staht, malt he sück mit en bretkrempigen Hoot, den Pinsel locker in de Hand hollend, villicht en Versöök, nich wiet vör sien Dood, weer de lütt Pablo Ruiz to ween.<ref>Gohr: Picasso. S.&nbsp;153&nbsp;f.</ref> In’ Juni folg en anner Sülvstporträt, dat hüm as ollen Mann wiest un up dat he den Ankieker mit wiet upreten Oogen anstarrt. Mit dat Bild ''De Ümarmen'', dat an’ 1. Juni 1972 entstunn, gung Pivasso sien malerisch Wark to Enn’; bit to sien Dood an’ 8. April 1973 hett he blots noch tekent – dat weern nich weniger as tweehunnert Biller. Twee Farven domineren de Leevstenszene: Blau un Rosa. Picasso grippt hier noch eenmal up de Grundlagen vun sien Kunst torüch: up de Doodsbiller, den Leevstenruusch, de melancholisch blau Periood un de spelerische Rosa Periood. In sien letzt Bild rast en blau Well up en Paar to, dat meest nich to erkennen is; dat is blots ut den Titel aftoleiten. En ekstatisch Knäuel ut Körper- un Geslechtsdelen beherrscht dat Bild.<ref>nach Niklas Maak, FAZ.NET 26. Januar 2007, http://www.faz.net/s/RubEBED639C476B407798B1CE808F1F6632/Doc~EC38F280A1AA4479D8EBE2FD15F34C0FD~ATpl~Ecommon~Scontent.html, Die Geheimnisse des späten Picasso, afropen an’ 9. Mai 2013|zugriff=14.&nbsp;November 2008}}</ref> === Bildhaueree === As nich utbildt Bildhauer hett Picasso tüschen de Johren 1909 un 1930 [[Skulptur]]en schafft, de en groten Infloot up de [[Bildhaueree]] vun dat 20. Johrhunnert hemm sullen. Dreedimensional Arbeiten hebbt sien ganz Wark begleit un hebbt hüm as Experimenteerfeld för sien malerisch Schaffen deent. Sien [[Innovation]]en hett he nich wieder verfolgt, se hebbt aber Bildhauer ut sien Tiet as Anregung deent, as bispeelswies den [[Futurismus|Futuristen]], den [[Dadaismus|Dadaisten]] un den [[Konstruktivismus (Kunst)|Konstruktivisten]].<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Gabriele Kopp-Schmidt |url=https://www.kunstlinks.de/material/wa/picasso_KoppS_1_00.pdf |titel=Picasso und die Folgen: der Maler als »Bildhauer« |hrsg=Deubner Verlag für Kunst, Theorie und Praxis |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230411170925/https://www.kunstlinks.de/material/wa/picasso_KoppS_1_00.pdf |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |format=PDF; 562 kB |sprache=de}}</ref> [[Bild:2004-09-07 1800x2400 chicago picasso.jpg|duum|Picasso-Skulptur ahn Titel in Chicago ut dat Johr 1967.]] De fröheste Skulptur vun Picasso is de lütt Bronze ''Sitten Fru'' van 1902, de he modelleert hett, as he goot 20 Johr olt weer. Sien eerst bedüdend Skulptur weer de meest levensgroot ''Fruenkopp (Fernande)'' ut den Sömmer 1909, de in’ Tosommenhang mit Biller vun Fernande entstunn, de nah de Utnannersetten mit dat Laatwark vun Cézanne all en nee, nichtperpektivischen Bildupbau, en minneseert Farvplaat un Formzerlegung upwiesen. Bit 1912, as de eerste [[Collage]], ''Stillleven mit Rohrstohlgeflecht'' schafft wurr, entstunnen kien wiedere Plastiken. In dat sülvig Johr hett he de Montage ''Gitarr'', en „Konstruktschoon“ ut tosommenliemt, mit Schnoren versehn Kartonstücken fardig stellt. Ut dat Johr 1914 stammt de 6-er Reeg vun de ''Absinthglöös'', bestahnd ut kubistisch formt Glas ut Bronze, den en echte [[Absinth]]leepel un en unecht Stück Sucker tofüügt wurr un de en ünnerscheedlich Bemalen upwiesen – en unkonventschonelle Behanneln vun den Warkstoff [[Bronze]]. Dat hannelt sück hier um en [[Assemblage]]. De echte Lepel erinnert an en [[Objet trouvé|Ready-made]] vun [[Marcel Duchamp]].<ref name=":0" /> Af 1923 hett Picasso mit sien Früend, den Bildhauer [[Julio González (Bildhauer)|Julio González]], tosommenarbeit, de hüm mit de verscheden Mögelkeiten vun de bildhauerisch Gestalten wieder vertroot maakt hett. In de Johren 1928 un 1929 entstunnen de Iesen- un Drahtskulpturen, vun de en vun sien Slötelwarken de ''Drahtkonstruktschoon'' (''Denkmal för Guillaume Apollinaire'') is; se wurr in Paris Enn’ 1928 fardigstellt. In sien Warkphase to Anfang vun de 1930er Johren hett Picasso Skulpturen in realistisch Utformen schafft as den ''Fruenkopp'' (''Marie Thérèse''), 1931, de up de Liason mit sien nee Partnerin [[Marie-Thérèse Walter]] verwiest. To wiedere plastisch Warken hörrn bispeelswies de Assemblage ''De Stierschädel'' van 1942, ''Mann mit Lamm'', 1942/43, as ok de monumentale Plastik ahn Titel ut dat Johr 1967 in [[Chicago]] up den Daley Plaza; de Börger beteken de as ''Chicago Picasso'', un se wurrd af un to mit en Vagel oder Fruenkopp vergleken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cirrusimage.com/chicago-picasso-sculpture/ |titel=Chicago Picasso Sculpture |werk=North American Insects & Spiders |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416101649/https://www.cirrusimage.com/chicago-picasso-sculpture/ |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=en}}</ref> === Druckgrafik === In de Johren van 1930 bit 1937 hett Picasso en Reeg vun hunnert Grafiken schafft, de nah den Verlegger un Kunsthändler Vollard de ''Suite Vollard'' nömmt wurr; de harr de bi den Künstler in Updrag geven. Picasso varieert dorin Themen as Künstler un Modell un dat Minotaurus-Motiv. Dat [[Kunstmuseum Pablo Picasso Mönster|Graphikmuseum Pablo Picasso Mönster]] hett 2001 de kumplette Grafikfolg erwurben.<ref>Graphik Museum Pablo Picasso, [http://www.kunstmuseum-picasso-muenster.de/museum/sammlungen/pablo-picasso-die-suite-vollard/, Die Suite Vollard] afropen an’ 9. Mai 2013</ref> En zentraal Thema wurr de [[Stierkamp]], den Picasso 1935 in en Folg vun [[Radeerung]]en dorstellt hett. Motive vun den Stier un den Stierkamp as traditschonell spaansch Thema trecken sück dör Picasso sien Gesamtwark. De ''Minotauromachie'' verknütt den antiken Minotauros-Mythos mit modern Stierkampszenen, de bispeelswies in de 1937 entstahn Raderungsfolge ''Drööm un Löög vun Franco'' un sien Monumentalgemälde ''Guernica'' antodrapen sünd. De ''Minotauromachie'' is en Zitat vun sien Landsmann [[Francisco de Goya]], de sien Raderungsfolg ''[[Tauromaquia#De ''Tauromaquia'' bi Goya un Picasso|Tauromaquia]]'' um 1815 fardigstellt hett. De 1957 entstahn Folg ''La Tauromaquia'' in 26 Aquatinta-Raderungen entstunn as Illustratschoon to dat eerst Lehrbook vun de Stierkampkunst, ''La Tauromaquia, o arte de torear'', en Book ut dat Johr 1796, de sien Schriever en vun de bekannst Stierkämper ut sien Tiet weer, de Torero José Delgado y Galvez, nömmt Pepe Illo.<ref>Hamborger Kunsthall, Utsstellung 2005, {{Webarchiv|url=http://www.hamburger-kunsthalle.de/archiv/seiten/picasso.html |wayback=20131007085523 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Pablo Picasso. La Tauromaquia oder die Kunst des Stierkampfs, afropen an’ 11. November 2005</ref> Af November 1945 hett he sück, nah eerste Lithografien vun de Johren 1919 bit 1930, in de Warkstäe vun [[Fernand Mourlot]] in Paris nochmals de Technik vun de [[Lithografie]] towendt; so entstunnen bispeelswies ''Tête de femme'', ''Les deux femmes nues'' un ''Le Taureau''.<ref>{{Internetquelle |url=http://frjb.free.fr/fmchrono.html |titel=Fernand Mourlot : chronologie |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230408121814/http://frjb.free.fr/fmchrono.html |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=fr}}</ref> 1968 entstunnen twee groot Radeerfolgen: ''Maler un Modell'' as ok ''De Liggen'', de nochmals de zentraal Themen vun sien Wark upnehmen: Zirkus, Stierkamp un erotische Motive. [[Bild:1981 picasso nonumber pogasheno ng.jpg|miniatur|Russisch Breefmark van 1981, de Picasso un sien Fredenduuv ut dat Johr 1949 dorstellt]] ''' Gebruuksgrafik''' Picasso weer dorneben ok in de [[Gebruuksgrafik]] tätig – Herstellen vun Presseteeknungen, Plakaten un Bookillustratschonen as ok mit Entwürfen för Klennerbiller, Koorten un Notenheften. De gebruuksgrafisch Arbeiten hebbt tonächst noch för dat Utkommen vun den jungen Künstler mit sörgt, later sünd se as Gefälligkeiten för befrüend Schrievers, Komponisten, Verleger un Galeristen entstahn.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20101229191418/http://www.gs.ethz.ch/ausstellung/archiv/Picasso.html |titel=Graphische Sammlung der ETH Zürich - Picassos Gebrauchsgraphik. Die Sammlung Margadant |datum=2010-12-29 |archiv-datum=2010-12-29 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> In Vallauris hett he sück 1948 neben de Keramik ok mit de Technik vun den [[Linolsnitt]] befaat, den he tosommen mit den Drucker Hidalgo Arnera utführt hett. Plakate för Stierkämpe un Keramikutstellungen vun de Gemeend weern sien eerst Warken. Sien bekanntst Plakat is de ''[[Freedensduuv|Fredensduuv]]'' för den Pariser Weltfredenskongress in dat Johr 1949. För de ''Fredensduuv'', de to en weltwiet bekannt Symbol wurr, hett Picasso etwa hunnert Teeknungen maakt; hör Gestaltung foot up [[Impressionismus|impressionistischen]] Stilmiddel. In’ April 1949 wurr de Fredensduuv eerstmals up den Pariser Kongress, den „Congrès mondial des partisans de la paix“ utstellt. Wiedere Duven hett he denn för de Kongresse in [[Warschau]] un [[Wien (Stadt)|Wien]] maakt.<ref>Wiegand: ''Picasso.'' S.&nbsp;127&nbsp;ff.</ref> ''' Bookillustratschonen''' Picasso hett Warken ut de greeksch Antike bit to Literatur ut sien Tiet in [[Bibliophilie|bibliophilen]] Utgaven illustreert. André Breton sien ''Clair de terre'' ut dat Johr 1923 enthollt sien eerste Bookillustratschonen, dornah geev dat noch Afbillen för Warken vun [[Luis de Góngora]], [[Francesco Petrarca]], [[Tristan Tzara]], [[Antonin Artaud]] un [[Pierre Reverdy]]. Dat bekanntst Wark is dat vun Vollard 1931 herutgeven ''Le Chef d’Œuvre Inconnu'' (''Dat unbekannte Meesterwark'') vun [[Honoré de Balzac]] mit Illustratschonen vun den Künstlers. Mit den Protagonisten Frenhofer, en Maler, verbunn hüm de Berop un de Straat, in de de leevt harr – de Rue des Grands-Augustins. === Wiedere Warkgattungen === ''' Bühnenbiller un -vörhänge, Kostüme ''' All in fröh Johren harr Picasso dat Theater as Inspiratschoonsborn för sien Kunst opdeckt. Af 1905 harr he den melancholischen Harlekin un truerig Artisten as Motive vun sien Biller wählt. De Utnannersetten mit dat Theater treckt sück dör sien gesamt Wark. 1917 hett Picasso söss Bühnenbiller, den Bühnenvörhang un de Kostüme för dat ''Balletts Russes'' vun [[Sergei Pawlowitsch Djagilew|Sergei Djagilew]], schafft, de nah en Thema vun [[Jean Cocteau]] un de Musik [[Erik Satie]] dat [[Ballett]] ''[[Parade (Ballett)|Parade]]'' upführen deen. 1919 folgten Bühnenbiller för [[Manuel de Falla]] sien Oper ''De Dreespitz'', 1920 för [[Igor Strawinsky]] sein ''Pulcinella'' un 1924 för dat Ballett ''Les Aventures de Mercure'' vun Satie. De [[Schirn Kunsthall Frankfort|Frankforter Schirn]] wies Enn’ 2006 bit Anfang 2007 mehr as 140 Warken: Entwürfe för Bühnenbiller, Fotografien, Kostüme, Bühnenvörhänge, Teeknungen un Gemälde. Völ originale Bühnenbiller un Kostüme sünd aber all in Dutten oder verschullen. Vun de oorsprünglich Choreografien gifft dat faken blots noch wenig Swaart-Witt-Fotografien.<ref>{{Internetquelle |url=https://kunstaspekte.art/event/picasso-und-das-theater-2006-10 |titel=Picasso und das Theater |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416102416/https://kunstaspekte.art/event/picasso-und-das-theater-2006-10 |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de }}</ref> ''' Keramik ''' Af dat Fröhjahr 1947 betruck Picasso en Atelier in den franzööschen Oort [[Vallauris]], nahdem he in dat Johr tovör bi de jährlich Pöttkereeutstellung tofällig Suzanne un Georges Ramie, de Eegendömer vun en Keramikfabrik, de Warkstäe Madoura, drapen harr. Picasso hett sien eerste Versöök mit [[Keramik]] ünnrnommen un besloten, sück mit disse Kunst to befaten. Sien Vörgahnswies weer unorthodox. He hett Faune un Nymphen ut den Ton schafft, hett de Eer as Bronze gaten, Platten un Teller mit sien bevörtoogt Motiven as Stierkamp, Fruen, Ulen, Zegen dekoreert, hett wenig begäng Ünnerlagen (Pignates-Scherben, Brennkapseln oder braken Tichels) bruukt un hett en witt Tonmasse ut nich emailleert, mit Reliefs versehn Keramik utfunnen. Binnerhalv vun twintig Johren hett Picasso en groot Antall vun keramisch Originalwarken schafft.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.frankreich-sued.de/vallauris-server/picasso.htm |titel=Pablo Picasso in Vallauris |werk=frankreich-sued.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416102645/http://www.frankreich-sued.de/vallauris-server/picasso.htm |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> ''' Luminografie ''' Ofschons sück Picasso sülvst wenig mit de Fotografie befaat hett, wuss he de Mögelkeiten vun dat Medium aber för sien künstlerisch Experimente to bruken. So entstunn 1949 in Vallauris in Tosommenarbeit mit den Fotografen [[Gjon Mili]] en Reeg vun Luchtmalereen, so nömmt [[Light Painting|Luminografien]]. Picasso hett dorto eenfack den Tekenstifft mit en Taschenlamp uttuscht un denn in en afdunkelten Ruum vör Mili sien Kamera Figuren in de Luft maalt. Dör de [[Langtietbeluchten]] wurrn Picasso sien Luchtbahnen eerst up dat Foto as „Luminogramme“ düütlich.<ref>http://www.staff.uni-marburg.de/~heuserh/Lichtmalerei2005/Lichtmalerei.html#Be%20Picasso, Be your own Picasso, Heike Heuser, Universität Marburg, afropen an 9. Mai 2013</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.vpphotogallery.com/photog_mili_picasso.htm |wayback=20090126215646 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Gjon Mili – Pablo Picasso, VP Gallery (engelsch), afropen an' 18. November 2008</ref> === Literarisch Wark === Neben sien bildnerisch Wark hett Pablo Picasso Dutzende vun Gedichten achterlaten.<ref group="Kommentar">Kiek dorto dat On-line Picasso Project ünner Weblenken</ref> Sien Texte finnen sück in de Literaturlist ünner Peter Schifferli: ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse.'' Todem weer Picasso ok as Dramatiker tätig. Ünner den Indruck vun de düütsch Besetten vun Paris un en hart Winter entstunn 1941 in blots wenig Daag dat Stück ''Le désir attrapé par la queue'', dat toeerst in de Tietschrift ''Message'' brocht wurr un an’ 14. März 1944 ünner de Regie vun [[Albert Camus]] in de Wahnen vun [[Michel Leiris]] ünner Mitwarken vun [[Simone de Beauvoir]], [[Jean-Paul Sartre]], [[Raymond Queneau]], [[Dora Maar]] un annern szenisch leest wurr. Sien Eerstupführen beleev dat 1950 im Londoner Watergate Theatre.<ref name=":1">{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20141225133746/http://www.sogar.ch/wie-man-wuensche-beim-schwanz-packt.html |titel=Wie man Wünsche beim Schwanz packt - sogar theater |werk=www.sogar.ch |datum=2014-12-25 |archiv-datum=2012-10-02 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> [[Paul Celan]] hett dit Drama ünner den Titel ''Wie man Wünsche beim Schwanz packt'' in’t Düütsche översett. Sien düütschspraakig Eerstupführen funn 1956 in en lütt Berliner Theater ünner de Regie vun [[Daniel Spoerri]] un dat Mitwarken ünner annern vun [[Meret Oppenheim]] (Bühnenbild un Kostüme) statt. [[Veit Relin]] hett dat Stück 1962 för dat Feernsehn bearbeit. De [[Westdüütsch Rundfunk Köln|WDR]] schreev to’n Anlaat vun de vun den [[Süüddüütsch Rundfunk|SDR]] 1980 produzeert Hörspeelversion vun disse „dadaistischen, erotischen Komödie“: „Das vom Geist der Psychoanalyse inspirierte Stück ist eine (aber)witzige Collage absurder Szenen und surrealer Begegnungen eines Dichters, in der Traumbilder und Elemente der realen Welt zu einer befremdlichen Synthese verschmelzen.“<ref name=":1" /> 1948 schreev Picasso noch en Schauspeel ''Les quatre petites,'' dat ünner den Titel ''Vier kleine Mädchen'' in’t Düütsche översett un 1981 in London eerstmals upführt.<ref>Nochmals de [http://www.theatertexte.de/data/s._fischer_verlag/747648/show Verband deutscher Bühnen- und Medienverlage]</ref> == Rezeptschoon == === Tüügnisse vun Lüüd ut sien Tiet === [[Bild:Portrait of Picasso (Pablo Gargallo, MRABASF E-608) 01.jpg|mini|hochkant|[[Pablo Gargallo]]: Büste vun Pablo Picasso, Bronze, 1915]] Picasso sien Landsmann [[Salvador Dalí]] is 1926 to’n eersten Mal nah Paris reist un hett Picasso besöcht. „Als ich bei Picasso ankam, war ich so tief bewegt und voller Respekt, als hätte ich eine Audienz beim Papst“.<ref>{{Internetquelle |url=http://web.archive.org/web/20040817125608/http://daszitat.de/autoren/503204938c0cfd31e/d/50320493970cd1c83.html |titel=Dali, Salvatore |datum=2004-08-17 |archiv-url=2004-08-17 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> 1934 hett Picasso Dalí dat Geld för en Överfohrt in de USA lehnt, dat Dalí nie torüchbetallen sull. De Wertschätzung sull sück aber later ännern, se wurrn Konkurrenten un Dalí in’ Gegensatz to Picasso en Anhänger vun [[Francisco Franco]]. Bekannt wurr de Utspröök vun Dalí: :„Picasso es pintor, yo también; Picasso es español, yo también; Picasso es comunista, yo tampoco.“<br /> („Picasso is Maler, ik ok; Picasso is Spanier, ik ok; Picasso ist Kommunist, ik ok nich.“)<ref>Proverbs & Sayings, http://www.proverbsandsayings.com/authors/SalvadorDali.html, Dalí Quotes, afropen an' 9. Mai 2013</ref> De [[Surrealismus|surrealistische]] Schriever [[André Breton]] lobt in sien Schrift ''Der Surrealismus und die Malerei'' ut dat 1928 den Künstler: „Man muß bar sein allen Vorstellungsvermögens von der außerordentlichen Prädestination Picassos, um auch nur zu wagen, ein Nachlassen bei ihm zu befürchten. O Picasso, der Du den Geist bis zu seinem höchsten Grade nicht des Widerspruchs, aber der Befreiung getrieben hast […].“ De Galerist [[Ambroise Vollard]] bericht in sien Schrift ''Erinnerungen eines Kunsthändlers'' 1936 över de Reaktschoon vun dat Publikum bi de Utstellungen vun sien Warken: „Jedes neue Werk Picassos entsetzt das Publikum, bis das Erstaunen sich in Bewunderung verwandelt.“ [[Maurice de Vlaminck]] ütert sück 1942 kritisch: „Er zieht keinen Strich, legt keine Farbe auf, ohne an ein Original zu erinnern. [[Giorgione]], [[El Greco]], [[Théophile-Alexandre Steinlen|Steinlen]], [[Henri de Toulouse-Lautrec|Lautrec]], griechische Masken und Figurinen: Er benutzt alles […] Das einzige, was Picasso nicht fertigbringt: einen ‚Picasso‘, der von Picasso stammt“ (Nahdruck in „Mein Testament“, 1959). [[Max Ernst]] dorgegen bewunnert Picasso in en Interview vun den [[Der Spiegel|''Spiegel'']] 1970 mit de Wöör: „Picasso, gegen den kann doch niemand ankommen, der ist doch das [[Genie]].“<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;169&nbsp;f</ref> === Betrecken to Matisse === De Betrecken to [[Henri Matisse]] is in folgen Afsnitt dorstellt: → ''[[Henri Matisse#Betrecken to Picasso|Matisse sien Betrecken to Picasso]]'' === De Mythos Picasso – „Picasso un de Mythen“ === [[Bild:Escultura Picasso.jpg|miniatur|hochkant|Skulptur vun Picasso vör sien Gebortshus]] '''Zitat:''' Jede Unterhaltung mit dem Piloten ist verboten. Pablo Picasso<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;165. In: Picasso: ''Wort und Bekenntnis, S.&nbsp;100.''</ref> Kien een anner Künstler vun dat 20. Johrhunnert weer so umstreden un kien een is so berühmt wurrn as Picasso. Nümms weer all so fröh, so lang un slutend so överenstimmend as de entscheden Künstler vun sien Epoche düüt wurrn. Nümms wurr so faken to’n Thema in Dichtungen oder Filmen.<ref name="Wiegand147">Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;147.</ref> All de Vater vun Picasso sall den Söhn de Ehr erwiest hemm as dat vun Sabartés weddergeven Zitat vun Picasso wiest: „Da gab er mir seine Farben und seine Pinsel und hat nie mehr gemalt“. De Vader sall dat to en Tietpunkt daan hemm, as de jung Pablo vun hüm nichts mehr lehren kunn.<ref name="Wiegand147" /> De Menungen över Picasso wiesen all Extreme vun de begäng Upfaten vun de [[Moderne#Kunstgeschichte|Moderne]] un hebbt sück in dat Nichtoöversehn stiegert.<ref name="Warncke9">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Taschen Verlag, Köln 2007, ISBN 978-3-8228-3811-2, Band 1, S.&nbsp;9–11.</ref> All de beachtliche Menge an biografisch Överlefern stellt „nur einen Tropfen“ dor in’ Vergliek to de siet Johrteinten floten Stroom vun Stellungnahmen, Kritiken, Ünnersöken un Böker to dat Wark vun Picasso.<ref name="Warncke9" /> För [[Klaus Herding]] is dat Wark vun Picasso de Herutforderung vun de [[Avantgarde]] överhoopt,<ref name="Herding5" /> un in de Oogen vun [[Werner Spies]] is Picasso wedderum „fraglos der größte Zeichner“ vun dat 20. Johrhunnert.<ref>[[Werner Spies]]: ''Picasso – Pastelle, Zeichnungen, Aquarelle'', 1986, S. 11</ref> Nah [[William Rubin]] repräsenteert dat Wark vun Picasso dör de „Vielfalt seiner Stile, dem Abwechslungsreichtum und seiner Schöpferkraft die Kunst des 20. Jahrhunderts als Ganzes.“<ref>[[William Rubin]]: ''Pablo Picasso''. Retrospective im Museum of Modern Art, New York, Prestel Verlag, München 1980, ISBN 3-7913-0534-4, S. 12.</ref> 2002 wies dat [[Bucerius Kunst Forum]] in Hamborg de Utstellung „Picasso und die Mythen“. Petra Kipphoff [[Rezension|rezenseer]] in de [[Die Zeit|''Zeit'']]: „Picasso und die Frauen, Picasso und die Kinder, Picasso und der Tod, Picasso und der Krieg, Picasso, der Maler, der Plastiker, der Zeichner, der Grafiker: Kein anderer Künstler des 20.&nbsp;Jahrhunderts ist so viel ausgestellt, so extensiv publiziert und kommentiert worden. […] Für den Spanier und bekennenden [[Macho]] Pablo Picasso aber war der Stier der Fixpunkt der Mythen und die präferierte andere Identität. Der [[Minotauros|Minotaurus]], Ergebnis eines sorgfältig vorbreiteten Seitensprungs der kretischen Königin Pasiphae mit einem Stier, ist der Anfang aller Männlichkeitssagen. Picasso hat ihn nicht nur immer wieder zitiert, sondern spielt selber auch mit der Doppelrolle von Mann und Stier, mal heiter, mal aggressiv. Und dass der Mythos der Vorzeit sich auch seine Bestätigung auf der Straße im 20.&nbsp;Jahrhundert holen kann, zeigt der berühmte Stierschädel von 1942, bei dem Picasso den Sattel und die Lenkstange eines Fahrrades so montierte, dass in der Tat die Silhouette eines Stierkopfes sichtbar wird.“<ref>Petra Kipphoff, Zeit Online 52/2002, http://www.zeit.de/2002/52/Picasso, Antiker Macho, afropen an' 9. Mai 2013</ref> === „Hommage à Picasso“ === 69 Exponate vun Künstler ut sien Tiet, de Picasso un sien Werk ziteren, wies en Utstellung mit den Titel „Hommage à Picasso“ to’n Anlaat vun de 1000-Johrsfier vun de Stadt [[Kronach]] in dat Johr 2003. De Künstler harrn hüm hör künstlerisch Reverenz to sien 90. Gebortsdag in dat Johr 1971 wiesen wullen. De präsenteerten Linolsnitte, Raderungen un Lithografien stammen ut de Johren 1971 bit 1974, un wurrn 1973 un 1974 eerstmals in en Mappenwark, herutgeven vun den Propyläen Verlag, Berlin, un de Pantheon Presse, Rom, publizeert. De Mappe umfaat ünner annern Warken vun Künstlern as [[Henry Moore]], [[Max Bill]], [[Allen Jones (Künstler)|Allen Jones]], [[Robert Motherwell]], [[Jacques Lipchitz]], [[Giacomo Manzù]], [[Pierre Alechinsky]], [[Joseph Beuys]], [[Roy Lichtenstein]], [[Michelangelo Pistoletto]], [[Richard Hamilton (Künstler)|Richard Hamilton]], [[Walter De Maria]] un [[Hans Hartung]], de mit hör spezifische künstlerische Formenspraak Picasso ehrt hemm.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20090605000502/http://www.cyberday.de/news/ausgabe_100035.htm |titel=Hommage a Picasso |werk=cyberday.-gmbh.de |datum=2009-06-05 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090605000502/http://www.cyberday.de/news/ausgabe_100035.htm |archiv-datum=2008-11-12 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> Den in 1973 entstahn Wark vun [[Joan Miró]] ünner den Titel ''Hommage à Picasso'' gungen all in 1912 vun [[Juan Gris]] un 1914 vun [[Paul Klee]] glieknamig Biller vöran. De Düütsche Guggenheim wies 2006 en vun de Konzeptkünstlerin [[Hanne Darboven]] as Updragsarbeit aktualiseert un wieder maakt Version vun hör Arbeit ''Hommage à Picasso'' ut de Johren 1995/96. Darboven stell 9720 Schriftblööt in 270 Rahmen in en [[Ruuminstallatschoon]] en Kopie vun Picasso sien Gemälde ''Sitten Frau in’ törksch Kostüm'' tegenöver, – sien Original entstunn 1955 – de dör en Reeg vun Skulpturen, en bronzen Büste vun Picasso bit hen to ut Barkentwieg fluchten Eseln vervullständigt wurr. En wiedere Deel vun de Arbeit weer ''Opus 60'', en wiels de Utstellung upführt musikaalsch Kompositschoon.<ref>Angela Rosenberg, in: ''{{Webarchiv|url=http://db-artmag.com/archiv/2006/e/2/1/418.html?dbiquery=1:Hanne%20Darboven |wayback=20120314015650 |text=Das Deutsche Guggenheim präsentiert Hanne Darbovens ''Hommage à Picasso'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}''</ref> === Neebewerten vun dat Laatwark vun Picasso === Nahdem all 1992/93 de [[Hamborger Kunsthall]], de [[Kunsthall vun de Hypo-Kulturstiften]], München un de [[Neue Nationalgalerie]], Berlin in de Utstellung „Picasso, Die Zeit nach Guernica 1937–1973“ dat Laatwark vun den Künstlers wiest harrn, funn to’n Anlaat vun Picasso sien 125. Gebortsdag in Utstellung vun de [[Albertina (Wien)|Albertina]], Wien un de [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Düsseldörp, ünner den Titel „Picasso – Malen gegen die Zeit“ 2006 en Neebewerten vun Picasso sien Laatwark statt, dat lang in de Kritik stahn harr. „Unzusammenhängende Schmierereien, ausgeführt von einem rasenden Greis im Vorzimmer des Todes“, oordeelt bispeelswies de Sammler un Kunsthistoriker [[Douglas Cooper]] över dat verstörende wilde Laatwark vun Picasso.<ref>{{Internetquelle |autor=Niklas Maak |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/kunst-und-architektur/der-spaete-picasso-malen-im-angesicht-des-todes-1354312.html |titel=Malen im Angesicht des Todes |werk=Frankfurter Allgemeine Zeitung |datum=2006-09-28 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416104239/https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/kunst-und-architektur/der-spaete-picasso-malen-im-angesicht-des-todes-1354312.html |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de }}</ref> Den Katalog to de Utstellung hett [[Werner Spies]] herutgeven, Picasso persönlich kennt harr un as besünners goot Experte vun sien Wark gellt. „Pablo Picasso hat die Kunst des 20. Jahrhunderts so nachhaltig geprägt wie kein zweiter. Unter den zahlreichen Phasen und Stilperioden in seinem Schaffen nimmt das Alterswerk eine besondere Stellung ein. Seine späten Bilder, die mit allen Fasern an Sinnlichkeit und Umarmung hängen, die Kuss und Kopulation in Großaufnahmen zeigen, sind geprägt von einer großen Rastlosigkeit, die darauf zielt, den Tod zu exorzieren. Den meisterhaft schnellen, ‚wilden‘ Gemälden stehen technisch akribisch ausgeführte Zeichnungen gegenüber, in denen eine einzigartige Erzählfreude vorherrscht. Anhand von fast 200 Werken – Gemälde, Zeichnungen, Druckgrafiken und Skulpturen – die besondere Arbeitsweise und Dialektik von Picassos später Kunst. Vor allem der spannungsvolle Dialog von Malerei und Zeichnung, entwickelt in den Jahren in Mougins, zeigt den größten Künstler des 20. Jahrhunderts im Wettlauf mit der ihm noch verbleibenden Zeit.“<ref>{{Internetquelle |autor=Kirsten Bauerdorf |url=http://www.art-in.de/incverl2.php?id=1270, |titel=Picasso - Malen gegen die Zeit |werk=art-in.de |hrsg=2006-10-30 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20130730233633/http://www.art-in.de/incverl2.php?id=1270 |archiv-datum=2008-11-15 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> === Film un Theater === De franzöösch [[Filmregisseur]] [[Henri-Georges Clouzot]] broch 1956 ünner den Titel ''Picasso'' ''(Le Mystere Picasso)'' en in’ [[Reportage]]-Stil herstellt [[Dokumentarfilm]] över Pablo Picasso un de sien Arbeitswies in de Kinos. In [[Jean Cocteau]]sien Film van 1960, ''Le Testament d’Orphée'' (''Dat Testament vun den Orpheus''), harr Picasso en [[Cameo-Upträe]]. 1978 wurr de sweedsch Filmkomödie ''De Avendüer vun den Herrn Picasso'' ''(Picassos äventyr)'' dreiht, de Regie führ [[Tage Danielsson]]. 1996 entstunn [[Filmbiografie]] ''[[Mien Mann Picasso]]'' ''(Surviving Picasso)'', in de Sir [[Anthony Hopkins]] den Maler dorstell. De Film speel in de teihn Johren van 1943 bit 1953, as he mit Gilot tosommen weer. Picasso sien Bild ''Deern mit Duuv'' speelt en zentraal Rull in de vun [[Adolf Kabatek]] utdocht [[The Walt Disney Company|Disney]]-Geschichte ''Picasso-Roov in Barcelona'' (1985), en [[Comic]], in de [[Dagobert Duck]] mit sien Verwandtschap mennig Avendüer in un um [[Barcelona]] beleevt. In den 184 Minüüt langen Dokumentarfilm ''13 Daag in dat Leven vun Pablo Picasso'' (Frankriek 1999, ARTE-Edition/absolut Medien), herstellt vun [[Pierre Daix]], Pierre Philippe un Pierre-André Boutang, wurrn darteihn Daag, de Wennenpunkte in Picasso sien Leven dorstellen, anhand vun Kunstwarken, Skizzenböker, Gesprächen un Filmutsnitte dokumenteert. De 90 Minütt lang Feernsehfilm ''Matisse & Picasso: A Gentle Rivalry'' entstunn 2000; de befaat sück mit den Porträts vun de twee „Giganten“ in de Kunst vun dat 20. Johrhunnert. Dorin wurrn selten sehn Fotografien vun hör Biller un Skulpturen as ok Fotos un Filme ut Archiven wiest, de se bi de Arbeit wiesen. [[Geneviève Bujold]] is de Stimme vun [[Françoise Gilot]], [[Robert Clary]] is Matisse un [[Miguel Ferrer]] Picasso. De mit en natschonalen [[Emmy]] uttekent Produktschoon stammt vun KERA-Dallas/Fort Worth/Denton in Tosommenarbeit mit dat [[Kimbell Art Museum]], Fort Worth, [[Texas]].<ref>Born: kiek Weblenken Film ''Matisse & Picasso''</ref> In dat Theaterstück dun den irischen Schriever [[Brian McAvera]] ''Picassos Fruen'' (''Picasso’s Women'') vertellen acht Fruen in’ Rahmen vun en fiktiv Pressekonferenz vun hör Leven mit den Künstler in de Reegfolg vun de Bekanntschap mit Picasso: Tonächst snackt [[Fernande Olivier]], folgt vun [[Eva Gouel]], [[Gabrielle Lespinasse]], [[Olga Stepanowna Chochlowa|Olga Chochlowa]], [[Marie-Thérèse Walter]], denn [[Dora Maar]], [[Françoise Gilot]] un toletzt [[Jacqueline Roque]]. De Bookutgaav keem 1998 herut. Af 2003 funnen Upführen in Form vun [[Tournee]]n statt.<ref>{{Internetquelle |url=http://picassos-frauen.de/ |titel=Picassos Frauen |werk=picassos-frauen.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416104711/http://picassos-frauen.de/?main=Produktionen&lang=de |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> === Kunstmarkt === Ünner de aktuell teihn düersten Biller vun de Welt befinnen sück dree Warken vun Picasso: ''[[Akt mit gröön Blööt un Büste]]'', ''[[Jung mit Piep]]'' un ''[[Dora Maar au Chat|Dora Maar mit Katt]]''. Picasso sien Warken bleven ok nich vun [[Kunstfälschung#Fälschungen|Fälschungen]] verschont. All in dat Johr 1974 hett [[Orson Welles]] de Dokumentatschoon ''F for fake'' dreiht, in de he Kunstfälscher porträteren dee; dorünner den ungaarschen Maler [[Elmyr de Hory]], de serienwies „Picassos“ täuschend ähnlich kopeert hett.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kino.de/film/f-wie-faelschung-1975/ |titel=F wie Fälschung |werk=kino.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416104854/https://www.kino.de/film/f-wie-faelschung-1975/ |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> == Utstellungen == * Warken vun Pablo Picasso wurrn in de [[Galerie 291]] (1911), de [[Armory Show]] (1913), de [[documenta 1]] (1955), de [[documenta II]] (1959), de [[documenta III]] (1964), de [[documenta 6]] (1977) un de [[documenta 8]] im Jahr 1987 in [[Kassel]] utstellt. * 1913: ''Pablo Picasso'', Moderne Galerie [[Heinrich Thannhauser]], München. Weltwiet eerste groot Galerieautstellung * 1925: Eerst gemeensam Utstellung vun de Surrealisten in de [[Pierre Loeb|Galerie Pierre]], Paris * 1932: ''Picasso'', [[Kunsthaus Zürich]]. Weltwiet eerste Museumsretrospektive * 1936: [[International Surrealist Exhibition]], Burlington Galleries, London * 1938: [[Exposition Internationale du Surréalisme]], Galerie Beaux-Arts, Paris * 1939: Retrospektive in dat [[Museum of Modern Art]], New York * 1971: Eerst Retrospektive vun en leven Künstler in’ [[Louvre]] * 1973/74: ''Hommage à Picasso'', [[Kestnergesellschaft|Kestner-Gesellschaft]], [[Hannober]] * 1986: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Pastelle, Zeichnungen, Aquarelle'', Düsseldörp, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Tübingen, Kunsthalle (Katalog vun Werner Spies bi Hatje) * 1993: ''Picasso. Die Zeit nach Guernica 1937–1973.'' München, Kunsthalle vun de Hypo-Kulturstiftung * 1996/97: ''Picasso et le portrait''. Galeries nationales, [[Grand Palais]], Paris * 2002/03: ''Matisse-Picasso''. [[Tate Gallery of Modern Art]], London (anslutend: Galeries nationales, Grand Palais, Paris; Museum of Modern Art, New York) * 2006: Utstellungen to’n 125. Gebortsdag över Weblenken<ref>Focus Online 2006, http://www.focus.de/kultur/kunst/picasso/picasso_aid_25504.html, Ausstellungen zum 125. Geburtstags Picassos, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> * 2007: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Malen gegen die Zeit'', Alterswerk (Malereien, Grafiken). [[Albertina (Wien)|Albertina]], Wien un [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Düsseldörp * 2007: ''Goya und Picasso – Tauromaquia''. [[Wallraf-Richartz-Museum & Fondation Corboud|Wallraf-Richartz-Museum]], Köln * 2009: ''Picasso et les maîtres''. Galeries nationales, Grand Palais, Paris * 2010: ''Picasso und das Atelier''. Utstellung to dat teihnjohrig Jubiläum vun dat Graphikmuseum Pablo Picasso * 2010/11: ''Picasso: Peace and Freedom'', [[Tate Gallery#Tate Liverpool|Tate]], Liverpool; ''Picasso: Frieden und Freiheit'', [[Albertina (Wien)|Albertina]], Wien * 2010/11: ''Picasso'' (Hommage an de Utstellung van 1932), Kunsthaus Zürich * 2012: ''Frauen. Pablo Picasso, Max Beckmann, Willem de Kooning'', [[Pinakothek der Moderne]], München, 30. März bit 15. Juli * 2013: ''Die Picassos sind da!'' [[Kunstmuseum Basel]], Basel, 3. März bit 21. Juli == Warken (Utwahl) == [[Bild:Kvinnohuvud1-hstd.JPG|miniatur|hochkant|De Fruenkopp vun Picasso in [[Halmstad]], Schweden]] [[Bild:Basel Picasso Homme aux bras écartés 11-05-2008.jpg|miniatur|hochkant|Nah en lütt Original (1962) vergrötterte Picassoskulptur an dat Kunstmuseum Basel (Nee Faten van 2007)]] '''Bildnerisch Wark''' * [http://onlinepicassoraisonne.com/home.html The On Line Picasso Raisonne] (noch unvullständig) * 1888–1895: [http://fundacionpicasso.malaga.eu/opencms/opencms/fundacionpicasso/portal_es/menu/submenus/seccion0007/secciones/submenu0004 Översicht över Picasso sien Jöögdwarken] * 1897: ''Wetenschap un Barmhartigkeit'', Ööl up Lienwand, 197&nbsp;×&nbsp;249,5&nbsp;cm, [[Museu Picasso]], Barcelona * 1901: ''Evokation – Dat Begrävnis vun Casagemas'', Ööl up Lienwand, 150&nbsp;×&nbsp;90&nbsp;cm, [[Musée Picasso]], Paris * 1902: ''Inslapen Drinkerin'' ''([[Buveuse assoupie]])'', Ööl up Lienwand, 80 × 60,5&nbsp;cm, [[Kunstmuseum Bern]] * 1902: ''De beid Süsters'', Ööl up Lienwand, 152&nbsp;×&nbsp;100&nbsp;cm, Eremitage, [[Sankt Petersborg|Sankt Petersburg]] * 1902: ''[[Melancholie (Picasso)|Melancholie]]'', Ööl up Lienwand, 100&nbsp;×&nbsp;69,2&nbsp;cm, Detroit Institute of Arts, Detroit * 1903: ''Dat Leven'' (''[[La Vie (Gemälde)|La Vie]]''), Ööl up Lienwand, 197&nbsp;×&nbsp;127&nbsp;cm, [[Cleveland Museum of Art]] * 1904: ''Dat karge Mahl'', Raderung, 46,3&nbsp;×&nbsp;37,7&nbsp;cm, Ulmer Museum, Ulm * 1904: ''De Büglerin'', Ööl up Lienwand, 116&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, The Solomon R. Guggenheim Museum, New York [https://web.archive.org/web/20131029231531/http://www.spanisharts.info/pictures/picasso/laplanchadora.jpg Abb.] * 1904: ''Fru mit Kreih'', Holtköhlen, Pastel un Aquarell up Papeer, 64,6&nbsp;×&nbsp;49,5&nbsp;cm, Toledo Museum of Art * 1905: ''Sitten Harlekin'', Aquarell un Tusche up Karton 57,2&nbsp;×&nbsp;41,2&nbsp;cm Sammlung Berggruen, Berlin * 1905: ''[[Jung mit Piep]]'', Ööl up Lienwand, 100&nbsp;×&nbsp;81,3&nbsp;cm, Privatbesitt * 1905: ''De Gaukler'' (''[[Les Saltimbanques (Gemälde)|Les Saltimbanques]]''), Ööl up Lienwand, 212&nbsp;×&nbsp;229&nbsp;cm, National Gallery of Art, Washington * 1906: ''Bildnis Allan Stein'', Gouache up Karton, 74&nbsp;×&nbsp;59,7&nbsp;cm, [[Baltimore Museum of Art]] [https://archive.is/20130122012030/www.drasolt.com/imagenes/reypicasso/zz_00040RetratodeAllanStein.jpg Abb.] * 1906: [[Bildnis Gertrude Stein (Picasso)|''Bildnis Gertrude Stein'']], Ööl up Lienwand, 100&nbsp;×&nbsp;81&nbsp;cm, The Metropolitan Museum of Art, New York * 1906: ''Sülvsttbildnis'', Ööl up Lienwand, 93&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, The Philadelphia Museum of Art * 1907: ''[[Les Demoiselles d’Avignon]]'', Ööl up Lienwand, 243,9&nbsp;×&nbsp;233,7&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1908: ''De groot Dryade'', Ööl up Lienwand, 185&nbsp;×&nbsp;108&nbsp;cm, Eremitage, St. Petersburg * 1910: ''Porträt Ambroise Vollard'', Ööl up Lienwand, 92&nbsp;×&nbsp;65&nbsp;cm, Puschkin-Museum, Moskau [http://www.artchive.com/artchive/p/picasso/vollard.jpg Abb.] * 1910: ''Bildnis Daniel-Henry Kahnweiler'', Ööl up Lienwand, 101&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, The Art Institute of Chikago * 1910: ''Fru mit Mustertpott'', Ööl up Lienwand, etwa 29&nbsp;×&nbsp;24&nbsp;cm, Gemeentmuseum, Den Haag [https://archive.today/20121215120232/http://xroads.virginia.edu/~MUSEUM/Armory/galleryI/I_215_350.b.jpg Abb.] * 1919: ''Slapen Buern'', Tempera, Aquarell un Bleestift, 31,1&nbsp;×&nbsp;48,9&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1920: ''Twee sitten Fruen'', Ööl up Lienwand, 195&nbsp;×&nbsp;163&nbsp;cm, [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Düsseldörp * 1921: ''[[Dree Musikanten]]'', Ööl up Lienwand, 200,7&nbsp;×&nbsp;222,9&nbsp;cm, [[Museum of Modern Art]], New York * 1921: ''[[Dree Fruen an de Pütt]]'', Ööl up Lienwand, 203,9&nbsp;×&nbsp;1744&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1923: ''Die Flöte des Pan'', Ööl up Lienwand, 205&nbsp;×&nbsp;174,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [http://www.panflutejedi.com/Images/picasso.jpg Abb.] * 1924: ''Paolo as Harlekin'', Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;97&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1925: ''De Umarmen'' (''De Kuss''), 130,5&nbsp;×&nbsp;97,7&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [https://web.archive.org/web/20130316163945/http://reisserbilder.at/bilderklein/Picasso_Umarmung_Kuss_Embrace_Kiss_Br9747_k.jpg Abb.] * 1926: ''Dat Atelier vun de Modistin'', Ööl up Lienwand, 172&nbsp;×&nbsp;256&nbsp;cm * 1927: ''Sitten Fru'', Ööl up Holt, 130&nbsp;×&nbsp;97&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1930: ''Sitten Badende an’ Meeresstrand'', Ööl up Lienwand, 163,2&nbsp;×&nbsp;129,5&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1932: ''[[Akt mit gröön Blööt un Büste]]'', Ööl up Lienwand, 162 × 130&nbsp;cm, Privatbesitt * 1932: ''Deern vör den Speegel'', Ööl up Lienwand, 162,5&nbsp;×&nbsp;130&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1932: ''[[Le Rêve (Gemälde)]]'' (De Drööm), Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;98&nbsp;cm, Privatbesitt * 1935: ''Interieur mit teken Deern'', Ööl up Lienwand, 130 × 195&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1937: ''Bildnis Dora Maar'', Ööl up Lienwand, 92&nbsp;×&nbsp;65&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [http://www.ngv.vic.gov.au/picasso/education/images/sEXHI002479.jpg Abb.] * 1937: ''Porträt [[Lee Miller]]s als Arlésienne'', Ööl up Lienwand, [[Museu Picasso]], Barcelona [http://www.museupicasso.bcn.cat/leemiller/eng/a7gb.html Abb.] * 1937: ''De weinende Fru'', Tate Modern, London [http://www.tate.org.uk/art/artists/pablo-picasso-1767 Abb.] * 1937: ''[[Guernica (Bild)|Guernica]]'', Ööl up Lienwand, 349,3&nbsp;×&nbsp;776,6&nbsp;cm, Museo Reina Sofia, Madrid * 1939: ''Nächtlich Fischfang in Antibes'', Ööl up Lienwand, 205,7&nbsp;×&nbsp;345,4&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1941: ''Dora Maar mit Katt ([[Dora Maar au Chat]]), Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;97&nbsp;cm, Privatbesitz * 1945: ''Dat Beenhuus'', Ööl up Lienwand, 199,8&nbsp;×&nbsp;250,1&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1946: ''La femme-fleur'' (Woman-Flower), Porträt vun Francoise Gilot, Ööl up Lienwand, 146 × 89&nbsp;cm, Collection Particuliére * 1951: ''Massaker in Korea'', Ööl up Lienwand, 109,5&nbsp;×&nbsp;209,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1954: ''Porträt vin [[Sylvette]]'', Ööl up Lienwand, 81&nbsp;×&nbsp;65&nbsp;cm, Privatbesitz [http://www.abcgallery.com/P/picasso/picasso62.html Abb.] <small>Bildutwahl ut en Porträtreeg ''Sylvette''</small> * 1956: ''Dat Atelier „La Californie“ in Cannes'', Ööl up Lienwand, 89&nbsp;×&nbsp;116&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1957: ''Las Meninas nah Velazquez'', Ööl up Lienwand, 194&nbsp;×&nbsp;260&nbsp;cm, Museu Picasso, Barcelona [http://search.it.online.fr/covers/wp-content/pablo-picasso-las-meninas-1957.jpg Abb.] * 1958: ''De Stört vun den Ikarus'', 800&nbsp;×&nbsp;1000&nbsp;cm, Wandgemälde UNESCO, Delegates’ Lobby, Paris [http://www.unesco.org/visit/uk/notices/picasso.htm Abb.] * 1961: ''Fröhstück in’ Free nah Manet'', Ööl up Lienwand, 60&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, Museum Ludwig, Köln * 1963: ''Fru mit Spegel'', Ööl up Lienwand, 116&nbsp;×&nbsp;89&nbsp;cm, Privatbesitz * 1964: ''Femme au chat assise dans un fauteuil'', Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;81&nbsp;cm, Christie’s, New York an Dimitri Mavromatis * 1965: ''Naken Fru'', Ööl up Lienwand, 115,8&nbsp;×&nbsp;88,5&nbsp;cm, Christie’s, London * 1969: ''Twee Kämpfer III'', root Filzstift up Papeer, 11,7&nbsp;×&nbsp;18,4&nbsp;cm, Sotheby’s, London * 1961: ''Mann mit Piep'', Ööl up Lienwand, 130,2&nbsp;×&nbsp;97,2&nbsp;cm, Sotheby’s, London * 1972: ''De jung Maler III'', Ööl up Lienwand, 91&nbsp;×&nbsp;72,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1972: ''Sülvstporträt'', Wachsstift up Papeer, 65,7&nbsp;×&nbsp;50,5&nbsp;cm, Fuji Television Gallery, Tokio [http://www.artchive.com/artchive/p/picasso/self8.jpg Abb.] * 1973: ''Sitten Mann'', root Kried up Papier, 33,7&nbsp;×&nbsp;26,7&nbsp;cm, Sotheby’s, London '''Bildhauerisch Wark''' * 1905: Der Hoffnarr, Bronze, 40&nbsp;×&nbsp;35&nbsp;×&nbsp;22&nbsp;cm, Privatsammlung * 1909: ''Kopp vun Fernande'', Bronze, 41,3&nbsp;cm hooch, Musée Picasso, Paris [http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=20963&searchid=8842&roomid=3651&tabview=image Abb.] * 1928: ''Drahtkonstruktschoon'' (Denkmal för Guillaume Apollinaire), Metalldraht, 50,5&nbsp;×&nbsp;40,8&nbsp;×&nbsp;18,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1929–1930: ''Fru in en Gorden'', Bronze, 210&nbsp;×&nbsp;117&nbsp;×&nbsp;82&nbsp;cm, Sammlung Paloma Picasso Lopez, Paris * 1932: ''Kopp vun en Fru'', Bronze, 128,5&nbsp;×&nbsp;54,5&nbsp;×&nbsp;62,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1934: ''Fru mit Blööt'', Bronze, 38&nbsp;×&nbsp;18,7&nbsp;×&nbsp;25,8&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1942: ''Stierschädel'', Assemblage ut Fohrradsitt un Fohrradgreep, 33,5&nbsp;×&nbsp;43,5&nbsp;×&nbsp;19&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [https://web.archive.org/web/20131029221422/http://bkf.hanneslau.de/h/print.php?id=143&PHPSESSID=ca33d1395f20a71fb581d276e7839e77 Abb.] * 1943: ''Doodenkopp'', Bronze, 25&nbsp;×&nbsp;21&nbsp;×&nbsp;31&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1944: ''Mann mit Schaap'', Bronze, 220&nbsp;×&nbsp;78&nbsp;×&nbsp;72&nbsp;cm, Philadelphia Museum of Art, Philadelphia * 1950: ''Fru mit verschränkten Armen'', Bronze, 34&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;cm, Sammlung Paloma Picasso Lopez, Paris * 1951: ''Pavian mit Jungem'', Bronze, 53,3&nbsp;×&nbsp;33,7&nbsp;×&nbsp;42,7&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1952–1953: ''Lesen Fru'', Bronze bemalt, 15,5&nbsp;×&nbsp;35,5&nbsp;cm, Privatsammlung, Paris * 1959: ''De Arm'', Bronze, 57,8&nbsp;×&nbsp;16,5&nbsp;×&nbsp;16&nbsp;cm, Hirschhorn Museum and Sculpture Garden, Smithsonian Institution, Washington, D.C. * 1962: ''Kopf'', Iese, Metall, 105&nbsp;×&nbsp;70&nbsp;×&nbsp;48&nbsp;cm, The Art Institute of Chicago, Chicago * 1964: ''Sitten Faun'', Glas, handblaast, 11,5&nbsp;cm, Sotheby’s, London * 1972: ''Monument'', 395,3&nbsp;×&nbsp;149,2&nbsp;×&nbsp;319,3&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York == Sammlungen in Museen == Umfangriek Warkgruppen to Picasso sünd in Düütschland in dat [[Museum Berggruen]] in [[Berlin]], in dat [[Sprengel Museum Hannober]], in de [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]] in [[Düsseldörp]], in dat [[Museum Ludwig]] in [[Köln]] as ok in de [[Staatsgalerie Stuttgart]] utstellt. Sien grafisch Wark is meest kumplett in dat [[Kunstmuseum Pablo Picasso Mönster]] to sehn. Bedüdend Sammlungen vun Biller vun Picasso in de düütschsprakig Swiez wurrn in dat [[Kunstmuseum Basel]], in de [[Fondation Beyeler]] in [[Riehen]], in de [[Sammlung Rosengart]] in [[Luzern]] as ok in dat [[Kunstmuseum Bern]] wiest. In Frankriek finnen sück Sammlungen in dat [[Musée Picasso]] in [[Paris]], in’ Musée national Picasso La Guerre et la Paix de [[Vallauris]], in dat [[Lille Métropole Museum för Moderne Kunst, Tietgenössisch Kunst un Art Brut]] in [[Villeneuve-d’Ascq]] as ok in dat [[Musée Picasso Antibes]] in dat Chateâu [[Grimaldi]]. In [[Russland]] in’t [[Puschkin-Museum]] in Moskau un in de [[Eremitage (Sankt Petersburg)|Eremitage]], Sankt Petersburg. In Spanien in dat [[Museu Picasso]], Barcelona, in dat [[Museo Reina Sofía]], Madrid as ok in’ [[Museo Picasso]] in Málaga un in de USA in dat [[Museum of Modern Art]], New York. == Literatur == '''Warkverteken un Hülpsmiddel'''<br /> Lexika * Pierre Daix: ''Dictionaire Picasso''. Robert Laffont, Paris 1995. * Johannes M. Fox: ''Picassos Welt. Ein Lexikon''. Bd. 1–2. Projekte Verlag Cornelius, Halle 2008. Warköversichten * Herschel Chipp, Alan Wofsy: ''Picasso-Project. Picasso’s Paintings, Watercolours, Drawings ans Sculpture. A. Comprehensive Illustrated Catalogue 1885–1973,'' bither 22 Bde. Alan Wofsy, San Francisco 1995&nbsp;ff. * Juan-Eduardo Cirlot: ''Pablo Picasso. Das Jugendwerk eines Genies''. DuMont, Köln 1972. * [[Christian Zervos]]: ''Catalogue Raisonné des Œuvres de Pablo Picasso, 1895–1973 ''. [[Cahiers d’Art|Éditions Cahiers d’Art]], Paris (33 Bände).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.musee-zervos.fr/comble.php |wayback=20130305094822 |text=Musée Zervos |archiv-bot=2026-04-05 17:33:00 InternetArchiveBot }}musee-zervos.fr, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> Grafik un Handteeknung * Brigitte Baer, Bernhard Geiser: ''Picasso. Peintre-Graveur. Catalogue Raisonne de l’oeuvre grave et lithographie et des monotypes 1899–1972'' Bd. I–VII [+ addendum to den Catalogue Raisonné 1969–1972]. Kornfeld, Bern 1984–1996. * Georges Bloch: ''Picasso. Catalogue de l’oeuvre gravé et lithographié'', Bd. 1–2 un 4. Kornfeld, revideert Uplaag Bern 1975, Bd. 2 un 4 in nochmals revideert Uplaag in’ Rahmen vun dat Picasso-Project (s. [[#Weblinks|Weblinks]]) Wofsy, San Franzisco 2004; Bd. 3 ''Catalogue de l’oeuvre gravé ceramique''. Kornfeld un Klipstein, Bern 1972. * Arnold Glimcher: ''Je suis le cahier. Die Skizzenbücher Pablo Picassos''. Rowohlt, Reinbek 1986. * Ernst-Gerhard Güse, Bernhard Rau: ''Pablo Picasso. Die Lithographien''. Gerd Hatje, Stuttgart 1988, ISBN 3-7757-0261-X * Fernand Mourlot: ''Picasso lithograph''. Weber, Genf 1970. Anwendt Grafik * Christoph Czwicklitzer: ''Pablo Picasso. Plakate 1923–1973. Warkverteken''. Deutscher Taschenbuchverlag, München 1984. * Sebastian Goeppert, Herma Goeppert-Frank, Patrick Cramer: ''Pablo Picasso. Die illustrierten Bücher''. Hatje, Ostfildern 1995. Keramik un Skulptur * Georges Ramié: ''Céramique de Picasso. Fotografien von Edward Quinn.'' Cercle d’Art, Paris 1974. * Alain Ramié: ''Picasso de l’Oeuvre Ceramique Édité 1947–1971.'' Madoura, Vallauris 1988. * Werner Spies (Herutgever): ''Picasso: Skulpturen''. Hatje Cantz, Ostfildern 2000, ISBN 3-7757-0908-8 '''Sülvsttüügnisse''' * Peter Schifferli (Hrsg.): ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse''. Ullstein, Frankfort an’ Main 1957. '''Biografien''' * Mary Ann Caws: ''Pablo Picasso. „Malerei ist nie Prosa“. Ein Porträt''. Piet Meyer Verlag, Bern 2010, ISBN 978-3-905799-06-4 * [[Siegfried Gohr]]: ''Pablo Picasso. Leben und Werk. Ich suche nicht, ich finde''. DuMont Literatur und Kunst Verlag, Köln 2006, ISBN 3-8321-7743-4 * [[Arianna Huffington|Arianna Stassinopoulos Huffington]]: ''Picasso. Genie und Gewalt''. Droemer Knaur, München 1988, ISBN 3-426-26399-8 * [[Norman Mailer]]: ''Picasso. Portrait des Künstlers als junger Mann''. Piper, München Zürich 1996, ISBN 3-492-03878-6 * [[Patrick O’Brian]]: ''Pablo Picasso. Eine Biographie''. Hoffmann und Campe, Hamborg 1979, ISBN 3-455-08890-2; Ullstein, Hamborg 1982. * [[Roland Penrose]]: ''Pablo Picasso. Sein Leben – sein Werk.'' Originalutgaav 1958, 2. Uplaag, Heyne, München 1985, ISBN 3-453-55083-8 * John Richardson, Marilyn McCully: ''A Life of Picasso''. New York 1996&nbsp;ff. (bither 3 Bde.; Bd. 1–2 ok up düütsch Kindler, München 1991; 1997) * [[Wilfried Wiegand]]: ''Picasso. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten''. Rowohlt, Reinbek bi Hamborg 19. Uplaag 2002, ISBN 978-3-499-50205-7 '''Dorstellen vun Früenden un de Familie''' * [[Brassaï]]: ''Gespräche mit Picasso''. Rowohlt, Reinbek 1966, 2. Uplaag 1985 (franzöösch Utgaav: Paris 1964), ISBN 3-499-15593-1 * [[Ilja Grigorjewitsch Ehrenburg|Ilja Ehrenburg]]: ''Memoiren. Menschen – Jahre – Leben I 1891–1922'', München 1962, Sonnerutgaav 1965, ISBN 3-463-00511-5, S.&nbsp;296–311 * [[Françoise Gilot]]: ''Leben mit Picasso''. Diogenes, Zürich 1987, ISBN 978-3-257-21584-7 * [[Daniel-Henry Kahnweiler]]: ''Meine Maler, meine Galerien, DuMont Schauberg, Köln 1961 * [[Antony Penrose]]: ''Der Junge, der Picasso biss'' (Kinderbuch). Ut dat Engelsche vun Egbert Baqué, Knesebeck, München 2010, ISBN 978-3-86873-260-3 * [[Marina Picasso]]: ''Die vergessenen Kinder''. Bastei-Lübbe, Bergisch Gladbach 1998, ISBN 3-404-61403-8 * Marina Picasso: ''Und trotzdem eine Picasso. Leben im Schatten meines Großvaters''. List, München 2001 ISBN 3-471-78443-8 * [[Jaime Sabartés]]: ''Picasso. Gespräche und Erinnerungen''. Mit 17 Porträts un Teeknungen vun Picasso. Arche Verlag, Zürich 1956 * [[Gertrude Stein]]: ''Picasso. Sämtliche Texte 1909–1938''. Arche Verlag, Hamborg, Neeutgaav 2003, ISBN 978-3-7160-2314-3 * Olivier Widmaier Picasso (Sohn von Picassos Tochter Maya): ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Porträt der Familie'', Prestel,München 2003, ISBN 3-7913-2962-6 '''Picasso un de Fruen''' * [[James Lord]]: ''Picasso und Dora Maar''. Matthes und Seitz, 1994, ISBN 3-88221-797-9 * Ingrid Mössinger, Kerstin Dechsel, Beate Ritter: ''Picasso et les femmes – Picasso und die Frauen''. Dumont, Köln 2005, ISBN 978-3-8321-7529-0 * [[Fernande Olivier]]: ''Picasso und seine Freunde. Erinnerungen aus den Jahren 1905–1913''. Diogenes Verlag, Neuausgabe 1989, ISBN 978-3-257-21748-3. De franzzösch Originalutgaav keem 1933 herut. '''Zum Werk Picassos''' * Gereon Becht-Jördens, Peter M. Wehmeier: ''Picasso und die christliche Ikonographie. Mutterbeziehung und künstlerische Position''. Dietrich Reimer, Berlin 2003, ISBN 3-496-01272-2 * [[John Berger (Schriftsteller)|John Berger]]: ''Glanz und Elend des Malers Pablo Picasso'', Rowohlt 1973 * Elisabeth Cowling: ''Picasso. Style and meaning''. Berlin, London 2002 * [[Pierre Daix]]: ''Picasso createur. La vie intime et le oeuvre''. Paris 1987 * Mary Matthews Gedo: ''Picasso. Art as Autobiography''. The University of Chicago Press, Chicago London 1980, ISBN 0-226-28482-4 * Graphikmuseum Pablo Picasso Münster: ''Pablo Picasso – Im Atelier des Künstlers'', Katalog to de glieknamig Utstellung in Mönster (28. August - 21. November 2010), Gesamtltg. vun Ausst. u. Katalog: Markus Müller, Hirmer Vlg., München 2010, ISBN 978-3-7774-3281-6 * [[Klaus Herding]]: ''Pablo Picasso: Les Demoiselles d’Avignon. Die Herausforderung der Avantgarde.'', Frankfort a. M. 1992 ISBN 3-596-10953-1 * Katja Herlach: ''Für den Tag gedruckt. Picassos Gebrauchsgraphik''. Sammlung Margadant, Scheidegger & Spiess, Zürich 2005, ISBN 978-3-85881-160-8 * Kestner-Gesellschaft Hannober: ''Hommage à Picasso'', Utstellungskatalog, Anspraak vun [[Wieland Schmied]], Hannober 1973 * [[Josep Palau i Fabre]]: ''Picasso. Kindheit und Jugend eines Genies''. Könemann, Köln 1998 * Josep Palau i Fabre: ''Picasso. Der Kubismus. 1907–1917''. Könemann, Köln 1998 * Josep Palau i Fabre: ''Picasso. Von den Balletts zu den Dramas. 1917–1926''. Könemann, Köln 1999 * Roland Penrose: ''Picasso und seine Zeit &nbsp;–&nbsp; Ein Fotobuch'': Zürich 1957 * Roland Penrose: ''The Sculpture of Picasso''. The Museum of Modern Art, New York 1967, ahn ISBN * Roland Penrose, John Golding (Hrsg.): ''Picasso in Retrospect''. Praeger Publishers, New York Washington 1973, Granada London 1973 * Jane Fluegel, [[William Rubin]] (Hrsg.): ''Pablo Picasso. Retrospective im Museum of Modern Art, New York, Prestel Verlag, Münchewn 1980, ISBN 3-7913-0534-4'' * [[Werner Spies]] (Herutgever): ''Pablo Picasso: eine Ausstellung zum 100. Geburtstag; Werke aus der Sammlung Marina Picasso''. Katalog, München 1981, ISBN 3-7913-0523-9 * Werner Spies, Götz Adriani (Hrsg.): ''Picasso: Pastelle, Zeichnungen, Aquarelle''. Verlag Gerd Hatje, Stuttgart 1986, ISBN 3-7757-0213-X * Werner Spies (Hrsg.): ''Malen gegen die Zeit''. Picassos Spätwerk. Hatje Cantz, Ostfildern 2006, ISBN 978-3-7757-1831-8 * Ulrich Weisner: ''Picasso''. Kerber, Bielefeld 1997, ISBN 3-924639-78-7 * Ingo F. Walther: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; das Genie des Jahrhunderts''. Taschen Verlag, Köln 12. Auflage 1999, ISBN 978-3-8228-6371-8 * Carsten-Peter Warncke: ''Pablo Picasso 1881–1973''. Taschen Verlag, Köln Sonneruplaag 2006, ISBN 978-3-8228-5025-1 '''Fotodokumentationen''' * [[David Douglas Duncan]]: ''Viva Picasso. Zu seinem 100. Geburtstag'', Fritz Molden, Wien 1981, ISBN 3-217-01203-8 * Kunstmuseum Pablo Picasso Münster (Hg.): ''Picasso bei der Arbeit. Durch die Linse von David Douglas Duncan'', Wienand, Köln 2011, ISBN 978-3-86832-080-0. Inblicke in Ateliers, Wahnhüüs un Familienleven * [[Edward Quinn]]: ''Picasso &nbsp;−&nbsp; Mensch und Bild'', Inleiden: Pierre Daix, Vlg. Klett-Cotta, Stuttgart 1987, ISBN 3-608-76221-3 * Edward Quinn: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Werke &nbsp;+&nbsp; Tage'', Inleiden un Text: [[Roland Penrose]], Manesse Verlag, Conzett&Huber, Zürich 1965, ahn ISBN * Helge Sobik: ''Picasso an der Riviera'', Feymedia, Düsseldörp 2010, ISBN 978-3-941459-11-3 * Helge Sobik: ''Picassos Häuser'', Feymedia, Düsseldörp 2009, ISBN 978-3-941459-00-7 * Kerstin Stremmel (Herutgeven för dat [[Museum Ludwig]], Köln): ''Ichundichundich – Picasso im Fotoporträt'', HatjeCantz, Ostfildern 2011, ISBN 978-3-7757-3198-0 (Düütsch), ISBN 978-3-7757-3199-7 (Engelsch), ISBN 978-3-7757-3248-2 (Spaansch); <small>Fotodokumentatschonskatalog to de glieknamig Utstellung in Köln (24. September 2011 bit 15. Januar 2012), in Málaga (5. März – 10. Juni 2012) as ok in dat [[Museum für Kunst und Gewerbe]], Hamborg (21. Juli bit 10. Oktober 2012).</small> '''Sonstiges''' * Marie-Laure Bernadac, Christine Piot, (Hrsg.): ''Picasso. Collected Writings''. Abbeville Press, New York 1989, ISBN 1-55859-045-5 (franzöösch Utgaav: Paris 1989) * Elizabeth Cowling: ''Visiting Picasso &nbsp;–&nbsp; The Notebooks and Letters of Roland Penrose'', Thames & Hudson, London 2006, ISBN 978-0-500-51293-7 * David Douglas Duncan: ''Picasso & Lump''. Benteli Verlag, Zürich 2006, ISBN 3-7165-1435-7 * Michael Carlo Klepsch: ''Picasso und der Nationalsozialismus''. Patmos Verlag, Düsseldörp 2007, ISBN 978-3-491-35011-3 * Piet Meyer (Herutgever): ''Pablo Picasso in Zürich 1932''. Piet Meyer Verlag, Bern 2010, ISBN 978-3-905799-09-5 * Mariano Miguel Montanés: ''Pablo Picasso &nbsp;–&nbsp; The Last Years''. Assouline Publishing, New York, o.J. (ca. 2004–2006), ISBN 2-84323-613-4 == Weblenken == {{Commons}} * Janca Imwolde [http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/PicassoPablo/index.html Tabellarisch Levensloop vun Pablo Picasso] in’ LeMO (DHM un HdG) * [http://www.bam-portal.de/search.html?q=Pablo+Picasso Informatschonen to Pablo Picasso in dat BAM-Portal] * [http://www.kunstaspekte.de/index.php?action=webpages&k=412 Pablo Picasso bi kunstaspekte.de] * [https://web.archive.org/web/20130628235907/http://www.dmoz.org/World/Deutsch/Kultur/Kunstgeschichte/K%C3%BCnstler/P/Picasso%2C_Pablo/ Lenken to dat Thema Pablo Picasso in dat Open Directory Project] * [https://web.archive.org/web/20140629133859/http://www.picasso.fr/fr/picasso_page_index.php Offizielle Webseite]: Succession Picasso, Paris * [http://www.pablo-ruiz-picasso.net/ pablo-ruiz-picasso.net]: Biografie un Warken nah Johren uplist * [http://picasso.tamu.edu/ On-line Picasso Project] (Dat [[On-Line Picasso Project]] is en mit Forschensmiddel betallt Ressourcensammlung samt Warkverteken) * [http://fundacionpicasso.malaga.eu/opencms/opencms/fundacionpicasso/portal_es/portada Fundación Picasso/Museo Casa Natal, Málaga] (spaansch) * [http://www.sapergalleries.com/PicassoWomen.html Översicht mit Fotos un Gemälden över de Fruen vun Picasso (engelsch)] * [http://www.matisse-picasso.com/ Film ''Matisse & Picasso'', 2000] * [http://documentaarchiv-alephino.stadt-kassel.de/alipac/JIBJBNZALESLAOAOBFRR-00001/sysfull?BASE=B-ART&IDN=000000001 Picasso in dat documenta-Archiv] == Biller == <references group="Bild" /> == Kommentare == <references group="Kommentar" /> == Enkeld Nahwiesen == <references /> {| class="wikitable" |+ !Disse Artikel kann ut oorheverrechtlich Grünnen nich allto goot mit Biller bestückt wurrn. To Tiet gifft dat kien passen Afbillen, de to en free Wiedergebruuk. |} {{SORTIERUNG:Picasso, Pablo}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Spanien]] [[Kategorie:Maler]] [[Kategorie:Bildhauer]] [[Kategorie:Keramiker]] [[Kategorie:Tekner]] [[Kategorie:Kubismus]] [[Kategorie:Boren 1881]] [[Kategorie:Storven 1973]] [[Kategorie:Raderer]] ax9q1gvc0iq6myxedju7edwkwe8vlq2 0 59247 1061925 1060325 2026-04-05T19:54:44Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061925 wikitext text/x-wiki [[Bild:Portrait of Robert Schumann.jpg|miniatur|Robert Schumann, Teknung vun [[Adolph Menzel]]]] [[Bild:Schumannhaus ALT.JPG|miniatur|Gebortshuus vun Robert Schumann in Zwickau]] '''Robert Schumann''' (* [[8. Juni]] [[1810]] in [[Zwickau]]; † [[29. Juli]] [[1856]] in [[Endenich]], hüüd en Oortsdeel vun [[Bonn]]) weer en [[Düütschland|düütsch]] [[Komponist]] un [[Pianist]] vun de [[Romantik]]. De gelegentlich angeeven tweet Vörnaam ''Alexander'' is nich beleggt. He weer de Ehemann vun [[Clara Schumann]], borene Wieck. == Leven == === Leven in' Överblick === [[Bild:Zwickau Robert Schumann Birth House.jpg|miniatur|[[Robert-Schumann-Huus Zwickau]] 2005]] Robert Schumann weer dat jüngste vun fiev Kinner vun den Bookhändler un Verleger [[August Schumann]] (1773–1826) un de sien Fru Johanna Christiane, borene Schnabel (1770–1836). He kreeg all mit söben Johr Klaveerünnerricht bi Johann Gottfried Kuntsch (1757–1855). In Leipzig un Heidelbarg studeer he 1828–1830 ahn groot Lüst Jura, in Wohrheit aber hett he sück all ganz mit de Musik befaat un fung ok an to komponeeren. Neben Klaveerünnerricht (bi [[Friedrich Wieck]], den Vader vun sien latere Fru) un [[Musiktheorie]] bedreev he eegen Studien anhand vun [[Johann Sebastian Bach]] sien ''[[Das Wohltemperierte Klavier|Wohltempereert Klaveer]]''. En Fingerzerrung verhinner woll de [[Virtuose]]nloopbahn; aber dat entstunnen wiedere fröh Kompositschonen. Up Johren herut hett he blots Warken för Klaveer schreeven. 1834 grünn Schumann de ''[[Neue Zeitschrift für Musik]]'', in de de deelwies realen, deelwies utfunnen „[[Davidsbündler]]“ (ünner annern „Eusebius“ un „Florestan“) för en hooch, „poetische“ Musik strieden deen. In sien romantisch-idealistischen Künstlerdom uprichtig un entscheeden, weer Schumann dör sien immer starker nah binnen wend Wesen as Lehrer un Dirigent wenig spoodriek, as Komponist tonächst meest nich bekannt. 1840 hett Schumann gegen den Wedderstand vun Friedrich Wieck de sien Dochter Clara heiraadt; in dat sülvig Johr hett he en grooten Antall vun Leder komponeert. 1843 keem he dör [[Felix Mendelssohn Bartholdy]] an dat Leipziger Konservatorium, 1844 as Chorleiter nah Dresden. 1850 wurr he Städtischer [[Musikdirekter]] in Düsseldörp (hier hett hüm 1853 de jung [[Johannes Brahms]] besöcht), weer dor aber nah eenig Tiet Demütigungen un Intrigen utesett. En all in jung Johren af un to sück ankünnige seelisch Krise wurr as [[Psychose]] in' Rahmen vun en [[Bipolare Störung|bipolare affektive Störung]] düüd, de 1854 nah en Sülvstmordversöök vullends to'n Utbröök kommen ween sall. Krankenakten ut de Heilanstalt Endenich laaten dorgegen en Tosommenhang tüschen Schumann sien Nervenlieden un en fröh [[Syphilis]] vermooden.<ref>Caspar Franzen: ''„Qualen fürchterlichster Melancholie“'', Dtsch Arztebl 2006; 103(30):A 2027-9</ref> Schumann is 1856 in Endenich storven. === De fröhen Johren === ==== Tiet vun de Jöögd ==== [[Bild:Robert-Schumann-Haus.JPG|miniatur|Musikzimmervun Robert Schumann in dat Zwickauer Museum]] [[Bild:Robert Schumann 1830.png|miniatur|Robert Schumann, 1830]] „... mir träumte, ich wäre im Rhein ertrunken.“ Dissen (Half-)Satz noteer Schumann in dat Öller vun 18 Johren in sien Daagbook,<ref>Robert Schumann, Tagebücher, Band I, hg. vun Georg Eismann, Leipzig 1971, dorin: Reisenotizen I, Tagebuch 2, S. 51; Original in: D-Zsch, Sign. 4871,VII,A,9,1-A3</ref> in en Tiet, in de he nich ahnen kunn, dat hüm dat later eenmal beroplich in't [[Rhienland]] verslahn dee – un dat he dor mit en Sprung in den [[Rhien]] en Sülvstmordversöök ünnernehmen dee. All fröh hett Schumann völ schreven, nich blots Daagbook. Neben sien künstlerisch Neegen to dat [[Klaveer]]speel (sien Moder Christiane gull as düchtig musikalisch, ahn aber en Instrument to beherrschen) gull sien groot Leev de [[Literatur]], de dör sien Vader präägt weer: August Schumann, de sück as „Homme de lettres“ verstunn, hett Romans schreeven, het sück överregional en grooten Roop as Översetter vun engelschsprakig Schrievers maakt un führ af 1807 gemeensam mit sien Bröer de Verlagsbookhannel „Gebrüder Schumann“ in Zwickau, de för de Förderung vun allgemeen Billen dör Herutgaav vun Klassikern vun all Natschonen in' Taschenbookformat bekannt weer. He sall en groot Privatbibliothek harrt hemm, de de klassische Literatur ut all Welt vereenigen dee. Schumann harr vee Geschwister: Emilie (1796–1825), Eduard (1799–1839), Carl (1801–1849) un Julius (1805–1833). De öllere Bröers gungen later all in dat Verlagsgeschäft, un ok Robert hett versöcht in de Footpadd vun sien Vader to treeden. He hett in sien Jöögd nich blots Kompositschonen verfaat, sonnern ok Upsätze, Gedichte un Romanfragmente as ok sülvstkritische Texte. Besünners hebbt hüm de romantisch Schrievers präägt, ganz besünners [[Jean Paul]]. August Schumann hett ok de musikalischen Ambitschonen vun sien Söhn ünnerstütt. Eegens för hüm hett he en [[Flögel (Tasteninstrument)|Flögel]] anschafft, hett geern sien Speel tohört un hett ok versöcht, wenn ok ahn Spood, hüm Klaveerünnericht bi [[Carl Maria von Weber]] geven to laaten. „Ich genoss die sorgfältigste und liebevollste Erziehung“,<ref>Georg Eismann: ''Robert Schumann. Ein Quellwerk über sein Leben und Schaffen.'' Leipzig 1956, Band 1, S. 15; Original: Levensskizze van 1840, inreicht an de Universität Jena bi den Erwerb vun dat Dokterdiplom.</ref> schreev Robert Schumann later. 1826 is August Schumann in dat Öller vun 53 Johren storven. He hett sien Familie en lütt Vermögen achterlaaten, de Andeel vun Robert wurr vun sien Vörmund, den Zwickauer Dook- un Iesenworenhändler Gottlob Rudel verwalt. Schumann sien Schoolutbillen weer ümfatend. He hett [[Latiensch]], [[Greeksch Spraak|Greeksch]] un [[Franzöösch Spraak|Franzöösch]] lehrt un gull as ganz besünner Spraaktalent. Sien musikalische Utbillen bleev indessen (bit 1828) meest dilettantisch. Wiel he beter Klaveer spelen kunn as sien Lehrer, hett de hüm dat Sülvststudium empfohlen, wat Schumann dör den Besöök vun musikalischen Upführen un dat Lesen vun Partituren un Klaveeruttüüg vun Orchesterwarken umtosetten versöcht hett. In sien Jöögd hett he ok en Schoolorchester grünnd, dorneben aber ok en „litterarischen Verein“,<ref>Protocoll zum litterarischen Verein, D-Zsch, Sign. 4871,VII,C,4-A3</ref> in de he mit sien Mitschölers verscheeden Warken, ünner annern ok acht Dramen vun [[Friedrich Schiller]], in verdeelt Rullen lesen hett. Wo eernst hüm dat dormit weer, spegelt de vun hüm entworfen Vereenssatzung wedder: De seech för „unschickliches Lachen“ wiels de Lesungen Geldstrafen vör. Dat Abitur hett Schumann mit dat tweetbest Prädikat „omnino dignus“ maakt. In de Tiet harr aber sien Moder gemeensam mit den Vörmund entscheed, dat Schumann [[Rechtswetenschapen]] studeeren sull, wiel beid in sien Hang to de Kunst un besünners de Musik kien Tokunft sehn deen. Schumann hett sück den Wunsch fügt. He hett sück an’ 29. März 1828 an de [[Universität Leipzig|Leipziger Universität]] as Jurastudent inschreven un wurr Liddmaat vun de Olt Leipziger [[Burschenschaft]]. 1828 hett he de glieker Wahnen harrt, as sien Jöögfrüend [[Emil Flechsig]]. ==== Studium ==== [[Leipzig]], mit dormals rund 41.000 Inwahner nah [[Dresden]] de tweetgröttste Stadt vun [[Königriek Sassen|Sassen]], bleev up Schumann nich ahn Indruck: De Stadt vun de Messen, den Bookhannel un den Bookdruck; renommeerte Verlage as [[Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus|Brockhaus]], [[Reclam-Verlag|Reclam]] un [[Breitkopf & Härtel]] harrn hier ehr Seet. Dat [[Gewandhaus (Leipzig)|Leipziger Gewandhausorchester]] hett Upführen maakt, as Schumann se noch nie beleevt harr. He schreev an sien Moder, dat he „regelmäßig in die Kollegien“ gahn dee. He verbroch sien Tiet mit Musik, Schrieven un Lesen, hett in de Tüschentiet [[Philosophie|philosophisch]] Vörlesungen to'n Bispeel bi [[Wilhelm Traugott Krug]] besöcht, verbroch aber ok so eenig Vörmiddag in' Slaaprock bi „lyrischer Faulenzerey“. Af un to harr he aber doch en slecht Geweeten, woröver sien Daagböker un Breef ut de Jöögd Utkunft geven: : „Es überläuft mich eiskalt, wenn ich denke, was aus mir werden soll.“<ref>Robert Schumann, Hottentottiana (D-Zsch, Sign. 4871,VII,A,2,a/b/c-A3), vgl. Georg Eismann: ''Robert Schumann. Tagebücher'', Bd. 1, S. 84.</ref> Un later: : „Schwach will ich und darf ich nicht sein. Wenn der Mensch nur will – er kann ja ALLES.“ In dat sülvig Johr is Schumann in dat Huus vun den Kunstleevhebber Perfesser Ernst August Carus (1797–1854) up den Mann drapen, de sien Leven verännern sull: [[Friedrich Wieck]]. Wieck, de oorsprünglich [[Theologie]] studeert un as Huuslehrer arbeit harr un sück autodidaktisch in't Klaveerspeel, Kompositschoonslehr, Musikalienhannel un Musikpädagogik billd harr, harr en beropen Roop as Klaveerpädagoog. Sien Ansatz, de Methood vun Bernhard Logiers folgen, bestunn ut de Kombinatschoon vun Klaveerspiel un -technik as ok en grundleggend Utbillen in Musiktheorie. Sien spoodrieksten Schöler sullen sien beid Döchter Clara un Marie wurrn. Schumann hett beslooten, sück in Saaken musikalisch Fortbillen in sien Hannen to begeeven. Aber dat fehl an entscheeden Grundlagen sowohl bi dat Pianistenhandwark as ok in de Kompositschoonstechnik. De Enttäuschung weer groot, Schumann leet sück immer fakener bi Wieck entschuldigen un keem toletzt gar nich mehr to'n Ünnerricht. Wiel he den „fatalen Schlendrian“ in Saaken Beropsutbillen en Enn bereiten wull, gung Schumann för twee Semester nah [[Heidelbarg]], um sück endlich ernsthaft mit dat Jura-Studium to befaten. He hett sück dat [[Corps]] [[Corps Saxo-Borussia Heidelberg|Saxo-Borussia]] anslooten, facklich wies sück de Oortswessel aber verdaan Tiet. Ünner de dor amteeren Perfessers kunn hüm blots de Jurist [[Anton Friedrich Justus Thibaut|Thibaut]] faszineeren, wiel de – sülvst hoochmusikalisch – in sien Huus regelmatig Musikabende insbesünnere mit Warken vun [[Giovanni Pierluigi da Palestrina|Palestrina]] un [[Georg Friedrich Händel]] veranstalten dee. Un wiel in disse Tiet en Reis nah Italien ut sien Sicht eenfack levensnotwennig weer, hett he sien Moder dat Geld dorför afrungen. „Italien, Italien, summte mir’s von Kindesbeinen um mein Herz“, hett he hör schreven. Wat hüm dor hentruck, weer „das ganz tolle, bewegsame, lebendige Leben“. He wull de „weißen glänzenden Städte“, „die Orangendüfte, südliche Blumen“ un natürlich de „Italiänerinnen mit den feurig-schmachtenden Augen“ kennenlernen. He hett de [[Teatro alla Scala|Mailänder Scala]] besöcht un weer beindruckt, aber letztendlich kunn he de italieensch Musik un insbeünnere de vun [[Gioachino Rossini]] nichts afwinnen. === Ümkehr === Weer nah Heidelbarg torüchkehrt, schreev Schumann nah lang binneren Ringen an' 30. Juli 1830 an sein Moder, dat he vörharr, de Berop vun en Musiker to griepen: „Folg ich meinem Genius, sllllo weist er mich zur Kunst, und ich glaube zum rechten Weg.“ Binnerhalv vun söss Johren wull he „mit jedem anderen Klavierspieler wetteifern“. Up sien Bitten hen hett sück de Moder „mit Zittern und innerer Angst“ an [[Friedrich Wieck]] wend, denn ut hör Sicht harr Robert de Pianistenloopbahn all teihn Johr ehrder anfangen musst, um dormit dat „Brot fürs Leben“ to verdeenen. All nah twee Daag kreeg se Antwort. Wieck hett toseggt, Schumann binnerhalv vun dree Johren to en vun de gröttsten Klaveerspeler to billen, de geistrieker weer as [[Ignaz Moscheles]] un grotoordiger as [[Johann Nepomuk Hummel]]. Allerdings verbunn he dat mit de Bedingung, dat Schumann sien „zügellose Phantasie und seinen schwankenden Sinn“ dwingen dee un regelmatig to'n Ünnerricht kommen dee. Schumann, vull vun goot Vörsatzen för sien Tokunft, gung somit torüch nah Leipzig un betruck dor tonächst en Kamer in dat Huus Wieck. ==== Enn' vun de Pianistenloopbahn ==== Den Anfang vun en völverspreken Pianistenloopbahn vun Schumann keem dat jähe Enn' tovör: Schumann, de dat in sien enormen Verbeetenheit an't Klaveer all immer stört harr, dat de Finger vun en Hand in jeweilig Afhängigkeit vun'nanner stahn, wobi eenige – as de veerte – sück as besünner swaak wiesen, harr en mechaansch Warktüüch utfunnen, dat jeden enkeld Finger en kraftvull Souveränität verleehen sull. Nachtenslang an de recht Hand utprobeert, führ dat to en [[Sehnenscheedenentzündung]] mit en nahfolgen Bewegungsunfähigkeit vun de ganze Hand.<ref>Gerhard Böhme: ''Medizinische Porträts berühmter Komponisten''. Elsevier, 1981, ISBN 3-437-10689-9</ref> As de denn sluutend afklungen weer, weer de Ringfinger vun Schumann so in Mitleedenschap trucken wurrn, dat he för dat professionelle Klavierspeel nich mehr to gebruuken weer. Disse Sülvstversöök hett sien Pianistenloopbahn denn tonichte maakt. ==== Nee Weeg ==== [[Bild:Robert Schumann 1839.jpg|miniatur|Robert Schumann – [[Lithografie]] ut dat Johr 1839]] Schumann konzentreer sück dornah up dat Lehrn vun Kompositschonstechniken; wertvull Ankiekmaterial hett hüm dorbi dat ''[[Das Wohltemperierte Klavier|Wohltempereert Klaveer]]'' vun [[Johann Sebastian Bach]] leefert. Anfänglich komponeert Schumann meest blots för Klaveer, sien Opus 1 sünd de ''[[Abegg-Variatschonen]]'', Stücken, de en Phantasieperson, de „Comtesse d’Abegg“, widmet sünd un up de Notenfolg A-B-E-G-G upbauen. To sien eerst Kompositschonen, de Tüügnis vun den persönlichen Stil vun Schumann geven, hörrn ok de ''[[Papillons]]'' (op. 2), Schumann sien dree Swägerinnen widmet. He sülvst hett in Betoog up dat Wark Andüüden maakt, dat de Miniaturen dör den Roman ''Flegeljahre'' vun [[Jean Paul]] inspireert wurrn weern. Vun sien fröh Kompositschonen erwähnenswert is de ''Toccata'' (op. 7), en hoochvirtuoos Stück mit besünner Belastung för de buteren, eegentlich swaakeren Finger. 1833 fung he mit den ''Etüden im Orchestercharakter'' an, se wurrn 1837 ünner den bit hüüd begäng Titel ''Sinfonische Etüden'' herutgeven. Se sünd weniger [[Etüde]]n in' Woortsinn as völmehr Variatschonen över en ingangs vörstellt Thema. [[Bild:Nzm.jpg|miniatur|„Neue Zeitschrift für Musik“, Titel vun en Utgaav van 1850]] Tosommen mit Friedrich Wieck, [[Ludwig Schuncke]] un eenig wiedere Früenden hett Schumann 1834 de ''[[Neue Zeitschrift für Musik]]'', dat Konkurrenzblatt to de Leipziger ''Allgemeinen musikalischen Zeitung'' grünnd. Wiel de annern aber för dat Projekt meest kien Tiet upbringen kunnen, hett he de Verleggerschap maatgevend alleen övernommen. In de Funktschoon as Kritiker un [[Musikwetenschap]]ler hett he nee Maatstaffen sett, insbesünnere hett he sück gegen dat Mittelmaat un leeg Virtuosendom wend. Schumann hett dorbi völ vun sien Bespreeken vun Warken un Upführen sien Stempel updrückt: den vun de poetiseeren Kritik. Dat weer woll nich ganz nee, all [[E. T. A. Hoffmann]], de Johrteinten tovör ünner dat Pseudonym ''Johannes Kreisler'' för de ''Allgemeine musikalische Zeitung'' schreeven harr, harr en ähnlichen Stil dorbi. Dör Schumann entwickel sück disse Oord vun dat Schrieven jüst to en Gattung. Jüst he, de sien beharrlich Woortkargheit Legende is (Clara schreev later in dat gemeensam Ehedaagbook, glieks dree Mal muss se „was?“ fragen, um hüm to verstahn), löppt hier to en Hööchstform up un wiest Beredsamkeit, de kien Nuance frömd is. In sien Texte is all vertreden, ernsthaft Utnannersetten, sanften Spott, aber ok höhnischer Verreet. Sowohl in disse Tietschrift as ok in sien Kompositschonen spelen dorbi de fiktiv Figuren ''[[Florestan und Eusebius|Florestan]]'' (de leedenschapliche Schumann), ''[[Florestan und Eusebius|Eusebius]]'' (de in sück kehrt Schumann) un ''[[Florestan und Eusebius|Meister Raro]]'' (Ratgever – anfangs stunn Friedrich Wieck för disse Figur Pate) en wichtig Rull. Disse ünnerscheedlich Charaktere hett Schumann bruukt, um verscheeden Sichtwiesen vun Warken dortostellen. ==== De Davidsbündler ==== All 1833 harr sück um Schumann en Krink vun jung Künstler bild, de sück regelmatig in dat Leipziger Lokal ''[[Zum Arabischen Coffe Baum]]'' infinnen deen. Se verstunnen sück as Gegenpool to de [[Philister (Ästhetik)|Philistern]], den [[Spießbörger]]n, hemm sück [[Davidsbündler]] nömmt un droogen –&nbsp;in de Traditschoon vun de dormals anseggten Geheimbünde&nbsp;– Phantasienaams. De Bund hett in Schumann sien Warken immer weer en Rull speelt (bispeelswies in de de ''[[Davidsbündlerdanz]]en'', de Schumann dem befrüendten Komponisten [[Walther Wolfgang von Goethe]] widmet harr; aber ok in’ ''[[Carnaval (Schumann)|Carnaval]]''). === Private Entwicklungen === ==== Liebeleien ==== [[Bild:JH Schramm - Clara Wieck (Zeichnung 1840).jpg|miniatur|Clara Wieck 1840, kört för hör Hochtiet mit Robert Schumann]] As Schumann [[Clara Schumann|Clara]] 1830 dör sien Upenholt in dat Huus Wieck beter kennenlehrt harr, kunn he mit dat negen Johr jüngere Deern blots wenig anfangen. He gung woll mal mit hör spazeeren un hett hör Riepen in de Folgetiet mit en Mischung ut Verwunnern un Amüsement. He harr en paar Leevschapen; in disse Tiet hett he sück vermootlich de [[Syphilis]] haalt, de woll mit en Oorsaak för sien fröhen Dood ween hemm drüff. 1834 hett sück Schumann sück mit Ernestine von Fricken (borene von Zedtwitz), as he dormals meen, de Dochter vun en rieken [[Böhmen|böhmischen]] [[Baron]] verlobt. Dat sück dat um böhmischen Adel handeln dee, droop wohl to, allerdings riek weer Ernestine nich, se weer blots en [[Adoptschoon|Adoptivkind]] un nich arvberechtigt. Dor weer also ok in Tokunft nix an Riekdom to verwachten. Schumann hett denn de Verlobung binnen een Johr weer uplööst, hett hör aber en musikalisch Denkmal sett: den ''[[Carnaval (Schumann)|Carnaval]]''. De von Frickens stammen ut de lütt böhmisch Stadt [[Aš|Asch]]; disse Oortsnaam is Grundlaag vun den ''Carnaval'' in de Wies, dat Schumann in de eerst Miniaturen (meestens glieks an' Anfang) de Tonfolg A-Es-C-H, in de tweet Hälft vun dat Wark bi de Stücken de Notatschoon As-C-H ünnerbringen dee. Een Stück drocht den Titel ''Estrella'', een anner is ''Chiarina'' widmet, ok en ''Marsch der Davidsbündler gegen die Philister'' as krönen Afsluss fehlt nich. De Ingang vun dat Stück ''(Préambule)'' as ok de Miniaturen mit den Titeln ''[[Frédéric Chopin|Chopin]]'' un ''[[Niccolò Paganini|Paganini]]'' billen de Utnahm in' Duktus vun de [[Notatschoon (Musik)|Notatschoon]]. ==== Ernste Leev ==== Enn' 1835 keemen sück Schumann un [[Clara Schumann|Clara]] nahder, en Ümstand, de den överförsorglichen Vader Wieck nich verborgen bleev. De hett in de Folgetiet allens ünnernommen, um jeden Kontakt tüschen de beid to ünnerbinnen. Nix weer mehr mögelk, kien Drapen, selten Breef, de ünner gradweg konspirativ Ümstännen övermiddelt wurrn, Ankieken blots vun Wieten. Aber dat hart Vörgahn vun den olden Wieck hett de Leedenschap blots noch grötter maakt. Wieck hett sien Dochter Clara 1837 to dat mit hüm befrüend Ehepaar [[Friederike Serre|Serre]] nah [[Maxen (Sassen)|Maxen]] bei Dresden, um sse vun Robert to trennen. Doch dat Ehepaar hett de beid Leevsten noch ünnerstütt. 1840 hebbt Robert un Clara de Situatschoon mit en Klaag vör Gericht to'n Enn' brocht, de dorup richt weer, dat entweder de Vader de Ehe tostimmen dee oder vun Amts wegen en Inwilligen herbiführt wurrn sull. An' 12. September 1840 hett dat Paar mit Tostimmung vun dat anropen Gericht in de Dörpkark vun [[Schönefeld (Leipzig)|Schönefeld]] bi Leipzig heiraadt un hett den Nahmiddag up dat Riddergoot Mölkau verbrocht. De eerst gemeensame Wahnen hebbt sück de Schumanns in de Inselstraße 18 (hüüd: [[Schumann-Huus]]) in dat Leipziger Veertel, wo sück ok de Book- un Musikalienverlage ansiedelt harrn, nommen. Persönlichkeiten vun dat Leipziger un internatschonalen (Musik-)Leven as [[Felix Mendelssohn Bartholdy]], [[Franz Liszt]] oder [[Hector Berlioz]] weern geern sehn Gasten; in en Musikerhuusholt weer dat Ünnerhollen vun de Gasten mit Kamermusik un Lesungen begäng. === Torüchwiesen === De ''[[Kreisleriana]]'' harr Schumann all 1838 fardig stellt. Gedanklich is dat Stück den Schriever [[E. T. A. Hoffmann]] todeelt, de sien Kapellmeester Kreisler nich blots as Pseudonym för de ''Leipziger musikalische Zeitung'' bruukt, sonnern hüm ok literarisch to'n Charakter maakt harr. As Tüügnis vun sien musikalisch Verehren hett Schumann dat Wark [[Frédéric Chopin]] widmet, för de he groot Bewunnern heegen dee.<ref>[[Neue Zürcher Zeitung]]: [http://static.nzz.ch/files/4/2/0/19_1.3943420.08_1.3943420.1856++Tod+Robert+Schumann_1.3943420.pdf ''Robert Schumann''] (PDF; 6,8&nbsp;MB), 19. August 1856, S. 224</ref> De so Bedochte kunn aber kien besünner Affinität för Schumann sien Kompositschonen to entwickeln. Ok anner Pianisten verhullen sück sien Stücken gegenöver torüchhollend: [[Franz Liszt]], de eenig vun sienr Warken in sien Repertoire nommen harr, hett nah eegen Bekunnen dormit aber en „großes Fiasko“ harrt. Dat Publikum wull hüm woll nich as Interpreten vun swoor verständlich Musik, sonnern völmehr as [[Hasardeur]] up de Tasten beleeven. Sülvst Clara, de maatgevend to de gröttere Bekanntheit vun Schumann sien Klaveerwarken bidragen hett, speel up Konzerten blots vereenzelt dat een oder anner Stück vun hör Mann. De Tohörers hebbt Musik, de hör tietgenössischen Smack entspreeken deen, de Vörtoog geven. [[Ludwig van Beethoven]] wurr verehrt, [[Felix Mendelssohn Bartholdy|Mendelssohn Bartholdy]], [[Frédéric Chopin|Chopin]] un [[Domenico Scarlatti|Scarlatti]] weern anseggt Komponisten, [[Sigismund Thalberg]], [[Friedrich Kalkbrenner]], aber ok [[Henri Herz]], den Schumann wegen sien seicht Klaveermusik verachten dee, weern to de Tiet faken to Gehör brocht Komponisten. En 1838/1839 ünnernommen Versöök vun Schumann, sien ''Neue Zeitschrift für Musik'' in [[Wien (Stadt)|Wien]] to etableeren, is an de dormals herrschen streng Maatstaffen vun de öösterrieksch [[Zensur (Informatschoonskontroll)|Zensurbehörde]] scheitert. Doch wurr Schumann in dat dorupfolgend Johr 1840 noch Ehre todeel: De Die philosophische Fakultät vun de [[Friedrich-Schiller-Universität Jena|Universität Jena]] hett hüm den Doktertitel ''[[in absentia]]'', nah den Ingang vun de Promotschoonsgebühren verleeht. In de Literatur is faken vun en Ehrenpromotschoon vun Schumann de Reed, wat aber nahwiesbar falsch is.<ref>''Der „akademische“ Schumann und die Jenaer Promotion von 1840'' (Schriftenreihe des Universitätsarchivs Leipzig Bd. 14), hrsg. vun Joachim Bauer un Jens Blecher, Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2010, ISBN 978-3-86583-530-7</ref> 1840 entstunn todem rund de Hälft vun dat gesamt Leederschaffen vun Schumann (dorünner de ''[[Liederkreis op. 39 (Schumann)|Leederkreis]]'' op. 39 un ''[[Dichterliebe]]'' op. 48), dat Johr wurrd dorum faken as de sien „Leederjohr“ betekent. === An Clara hör Siet === [[Bild:E Kaiser - Robert + Clara Schumann (Litho 1847).jpg|mini|Robert und Clara Schumann, Lithographie vou [[Eduard Kaiser]], 1847]] In sien Ehe mit [[Clara Schumann|Clara]], de in ganz Europa as groot Pianistin Ruhm erlangt harr, hett Schumann versöcht, immer Infloot up hör Leven un Schaffen to nehmen. He wull nich, dat se wiederhen hör Konzerttätigkeiten nahgung. He wull ok, dat hör – bit dorhen den romantischen Publikumsschmack nahgeven – Kompositschonen ernsthafter wurrn un sück mehr an sien Schaffen richten. Sien Teel weer musikalische Tweesamkeit in Eenheit. So broch en 1841 herutgeven Leederzyklus vun dat Ehepaar Schumann de Rezensenten in de Verlegenheit, nich seggen to können, welker vun de Vertonungen Robert un welker Clara totoschrieven weern. ==== Tiet vun dat Schaffen ==== Ahn Twiefel föhl sück Schumann dör dissen nee Levensafsnitt mit Clara Schumann an sien Siet beflögelt. Binnerhalv kört Tiet entstunn sien Sinfonie Nr. 1 in B-Dur, deren vun de Blickblasern intoneert [[Motiv (Musik)|Motiv]] up den Gedichttext „O wende, wende deinen Lauf. Im Tale blüht der Frühling auf!“ foot. De so nömmt ''Frühlingssinfonie'' wurr an' 31. März 1841 ünner den Dirigenten von Felix Mendelssohn Bartholdy erstmals upführt. Noch in dat sülvig Johr hett Schumann en Sinfonie in d-Moll fardig stellt, in de oorsprünglich en Gitarr integreert weer. Se wurr an' 6. Dezember 1841 eerstmals upführt, keem aber bi dat Publikum nicht so recht an. 12 Johr later hett Schumann de Sinfonie överarbeit, bekannt is se hüüd as sien 4. un letzte Sinfonie. 1841 wurr ok dat eerste Kind vun de Schumanns, Marie, boren. Das Paar harr acht Kinner. De letzt Söhn [[Felix Schumann (Dichter)|Felix]] keem up de Welt, as Schumann all in de Nervenheilanstalt weer. Up de sien Wunsch hen wurr he nah den to dissen Tietpunkt all storven Felix Mendelssohn Bartholdy döfft. ==== Tiet vun de Vertwiefeln ==== [[Bild:Robert Schumann - Der Moskauer Kreml 1844.jpg|miniatur|Fedderteken vun Schumann vun den [[Moskauer Kreml]]]] [[Bild:Schumann daguerreotypie.jpg|miniatur|Robert Schumann – [[Daguerreotypie]] um 1850]] 1843 weer Schumann för en lütt Sett Lehrer an dat [[Leipziger Konservatorium]]. Aber de Geldsörgen wusssen. Clara gung weer up Konzerttournee, ünner annern nah [[Russland]], wat hör 6000 Daler inbroch. Schumann hett hör begleit, in de Oogen vun de Bewunnerer vun Clara as Ehemann vun en europawiet bekannt Pianistin – för hüm en düchtig Demütigung. Eenig Lüüd hemm hüm diskret Geld tostaken. Bannig kränkt schreev Schumann dat in sien Daagbook mit den Tosatz: „Und Claras Benehmen dabei.“ 1844 stell sück herut, dat Schumann nich de Nahfolger vun Mendelssohn Bartholdy an dat Leipziger Gewandhuus wurr. Schumann truck doruphen an' 15. Dezember 1844 mit sien Familie nah [[Dresden]]. De Folgetiet bit 1846 weer präägt vun Krankheiten, er klaag över Afspannung, Nervenschwäche, Angsttostännen, Swindelanfälle – un he wurr swoormoodig. Robert Schumann hett ünner en [[Bipolare Störung|bipolaren Störung]] leeden, ok as manisch-depressive Krankheit betekend. Nich uttosluuten is, dat de [[Syphilis]] to dat Krankheitsbild bidragen hett. De 2006 bakannt maakt Krankenakten vun Schumann wiesen nah, dat he tatsächlich ünner disse Krankheit leeden hett; de Ansteckung weer hüm woll siet 1831 bewusst.<ref>Akio Mayeda: ''Robert Schumann in Endenich (1854–1856). Krankenakten, Briefzeugnisse und zeitgenössische Berichte''. Schott, Mainz, 2006, ISBN 3-7957-0527-4</ref> Ünner groot Anstrengungen hett Schumann en Sinfonie in C-Dur (hüüd as Nr. 2 bekannt) fardig stellt, de eerstmals an' 5. November in dat Leipziger Gewandhuus upführt wurr. Spood harr dat Wark to de Tiet nich. Eenig Bemühungen, en fast Anstellen bi en Konzert- oder Opernhuus in Sassen to kriegen, sünd scheefgahn. Eerst af Dezember 1849 kreeg Schumann en reell Angebot: de Nahfolge vun [[Ferdinand Hiller]] as Städtischer Musikdirekter in [[Düsseldörp]]. Verdragspartner weer to de Tiet de Musikvereen (hüüd ''Städtischer Musikverein zu Düsseldorf''). De Schumanns hebbt eerst noch wat wacht, dat hör vertroot Sassen to verlaaten, aber an' 1. September 1850 hebbt se Dresden Richt Westen verlaaten. === In't Rhienland === ==== Luchtsieden ==== [[Bild:Haus Bilker Strasse 15 in Duesseldorf-Carlstadt, von Osten.jpg|miniatur|Bilker Straße 15 in Düsseldorf-[[Carlstadt (Düsseldorf)|Carlstadt]]: Wahnen vun Clara un Robert Schumann tüschen August 1852 un August 1854]] De Empfang vun Robert Schumann in Düsseldörp<ref>To de Wahnen vun Schumann in Düsseldörp kiek [http://www.schumann-gesellschaft.de/schumann/wohnungen.html ''Schumann in Düsseldorf. Düsseldorfer Wohnungen''.], Websteed vun de Robert-Schumann-Gesellschaft e.&nbsp;V., 2007, afropen an' 23. März 2013.</ref> weer hartelk: Dat Orchester as ok de Chor harrn eenig Stücken vun hüm insrtudeert, un dat eegens för hüm en Ball as ok en Souper. Schumann wurr vun Hiller hööchstpersönlich in künstlerische Krinken inführt. De Begeisterungsfähigkeit vun de Rhienlander hett de Schumanns förmlich anstaaken: Robert komponeert as mal un schreev binnerhalv vun een Maand sien [[3. Sinfonie (Schumann)|3. Sinfonie]] in Es-Dur, de so nömmt ''Rheinische''. De [[Ludwig van Beethoven|Beethovensche]] Stimmungsempfindung folgend ([[Es-Dur]] steiht för heroisch) beschrifft Schumann sien eersten Indrücke vun de Frömd, de Satzen 1, 2 un 5 sünd beschwingt un vuller Enthusiasmus. De 3. Satz mit de Tempobeteeken ''Nicht schnell'' hett Intermezzo-Charakter un is en Oord Genre-Kompositschoon in de Oort vun Schumann sien Klaveerminiaturen. De fierlich 4. Satz erinnert an en Festgoddesdeenst in en prunkvullen Karkenbau un wurrd dorher af un to mit de Weehen vun den dormaligen [[Arzbischop]] Johannes von Geissel to'n [[Kardinal]] in Verbinnen brocht, de an' 12. November 1850 in' [[Kölner Dom]] weer. Schumann sülvst weer dorbi aber nich anwesend.<ref>Günther Spies: ''Reclams Musikführer Robert Schumann''. Reclam, 1997, Seite 273, ISBN 3-15-010435-1</ref> ==== Schaddensieden ==== So gau sück de Schumanns vun de rhiensch Mentalität fesseln leeten, so gau keem ok de Ernüchterung: De in' Woortsinn praktizeert „Kummst vandaag nich, kummst mörgen“-Instellen vun dat Orchester hett hüm to schaffen maakt. Weer dat denn endlich vullstännig, kämp he gegen verpatzte Insatzen. As de Blickblaser eenmal ut Achtlosigkeit dat in en Tonoord transponeeren Instrument greepen harrn, geev dat statt en Insehn glieks en Diskussion. Un de Chor snack un lach wiels de Proben. Schumann föhl sück nich ernst nommen. All Enn' 1851 hett he överleggt, dat Amt daaltoleggen, aber en sösste Kind ([[Eugenie Schumann|Eugenie]]) harr sück ankünnigt. Nahdem Schumann nah en Pause in' Dezember 1852 weer as Dirigent uptreeden dee, geev dat eerste Rückträeforderungen. Schumann weer dee besehrt. An Pingsten 1853 hett he sien Sinfonie in d-Moll överarbeit, se wurr ditmal wohlwollend vun dat Publikum upnommen. ==== En Bewunnerer ut Hamborg ==== [[Bild:Johannes Brahms 1853.jpg|miniatur|Johannes Brahms um un bi 1853]] In dat sülvig Johr kreegen de Schumanns Besöök vun [[Johannes Brahms]], en noh unbekannten jungen Künstler ut Hamborg. Begeistert von de sien Können as Pianist as ok Komponist broch Schumann den Musikverlag [[Breitkopf & Härtel]] dorto, eenig Warken vun Brahms heruttogeven. Buterdem schreev he fiev Johr nah sien letzten Artikel för de ''Neue Zeitschrift für Musik'' (de Verlegerschap harr he 1845 in de Hannen vun [[Franz Brendel]] geeven) en Henwies up Brahms ünner den Titel ''Neue Bahnen''. Dorin wurrd Brahms binah hymnisch as Utwählten betekent, „der den höchsten Ausdruck der Zeit in idealer Weise auszusprechen berufen“ weer. Schumann sien prophetisch Wöör empfunn Brahms as groot Plicht, de sien skrupulösen Umgang mit de eegen Warken noch starker maken dee. Brahms führ in den Folgejohren eenige Tendenz vun de laat Warken vun Schumann wieder, bispeelswies de sien Hang to de „olt“ Musik, tomal to de polyphonen Satztechniken vun [[Johann Sebastian Bach]]. De Kompositschonen vun Schumann harrn präägen Wirken up Brahms. Dat wiest to'n Bispeel en Vergliek vun de Themen vun den 1. Satz ut Brahm sien 1. Klaveerkonzert mit de vun den 1. Satz vun [[Violinkonzert (Schumann)|Schumann sien Violinkonzert]]. Ditt deepgrünnig Violinkonzert in d-Moll (1853) wurr allerdings vun Clara Schumann un [[Johannes Brahms]] de Apenlichkeit vörenthollen. En Grund dorför weer, dat de [[Violinist]] [[Joseph Joachim]], de dat Wark blots in Proben speelt harr, dat in Deelen un namentlich den darten Satz för to stuur ansehn dee. Eerst 1937 wurr dat druckt un in [[Berlin]] eerstmals upführt. === De letzten Johren === [[Bild:Düsseldorf Stich 1850.jpg|miniatur|Pontonbrügg an' [[Rhien]] bi Düsseldörp, Steek um un bi 1850: Oort vun den Suizidversöök vun Schumann]] [[Bild:Bnschum1.jpg|miniatur|[[Schumannhaus Bonn|Schumannhaus]] in Bonn, de ehmalge Heilanstalt]] [[Bild:Nervenheilanstalt Endenich.jpg|miniatur|De Heilanstalt in dat 19. Johrhunnert]] [[Bild:Bonn graveyard robert schumann 20080509.jpg|miniatur|Ehrengraff von Robert un Clara Schumann up den [[Olt Karkhoff Bonn]]]] [[Bild:Schumann-DSC09758.JPG|miniatur|Karl Hartung: Denkmal Robert Schumann, 1956, Düsseldörp, Hoffgoorden]] An' 10. Februar 1854 fung woll nich Schumann sien Liedenstiet an, sien dör de Syphilis bzw. manisch-depressiv Krankheit veroorsaakt Lieden wurr aber bannig schlimmer. He hett över „Gehöraffektionen“ klaagt. Töne, Akkorde, ganz musikalische Stück hebbt in sien Kopp rumspöökt un hüm den Slaap roovt. Dag un Nacht wurr Schumann nu vun sien Fru un sien Kinnern beobacht un stunn all ünner Upsicht vun Dokters, kunn allerdings liekers an' 27. Februar 1854 in en unbeobachteten Oogenblick dat Huus an de Bilker Straße verlaaten. Trotz beleevt Straaten an dissen Rosenmaandag nehm nümms Notiz vun hüm Robert Schumann steeg över dat Geländer vun de Oberkasseler Pontonbrügg un stört sück, nahdem he sien Ehering in't Water smeeten harr, in den Stroom. Rhienschippers hebbt den Levensmööden denn an Bord trucken. He wurr nah Huus brocht un vun den herbiropen Dokter betrüet. Sien Fru [[Clara Schumann|Clara]] hett mit hör Kinner Toflucht bi en Früendin söcht. As Schumann in de vun den Sanitätsdokter Dr. [[Franz Richarz (Psychiater)|Franz Richarz]] 1854 apen maakt Heil- un Pleeganstalt in [[Endenich]] bi [[Bonn]] inleefert wurr (vgl. [[Schumannhaus Bonn]]), bleev sien Stäe as Musikdirekter tonächst unbesett, dat Gehalt wurr wieder an de Familie utbetallt. Verscheeden Biographien to Robert oder Clara Schumann gaht dorvan ut, Robert harr sück in sien Liedenstiet as „Verbreker“ sehn, de sien leevt Fru „ein Leid antun“ kunn, wat hüm to de Entscheeden brocht harr, ut eegen Entsluss in en private Nervenheilanstalt to gahn. Dat is nich dör Fakten beleggt un mittlerwiel hööchst umstreeden. In sien Daagbookupteken, de bit to’n 17. Februar recken, steiht doröver nichst. Indes is de Born vun de Behauptungen bekannt: Verbreet hett dat de eerste Biograph vun Clara Schumann, Berthold Litzmann, in sien 1908 rutkommen dreebandig Wark ''Clara Schumann. Ein Künstlerleben. Nach Tagebüchern und Briefen''. De in sien Besitt befindlichen Daagböker un Breef vun Clara Schumann hett Litzmann aber de Nahwelt nich to Insicht överlaaten (he sall de verbrennt hemm). Clara hett Rober up Anraden vun de Dokters eerst nah twee Johr upsöcht, twee Daag för sien Dood. [[Dieter Kühn (Schriever)|Dieter Kühn]] nimmt in sien Biographie ''(Clara Schumann. Klavier)'' an, Litzmann harr Robert as en Risiko för hör un hör Familie dorstellt, um dat Verhollen vun Clara to verkloren. Nah dat Bekanntmaken vun de Krankenakten schient dat nahtovulltrecken to ween. In dat eerst Johr vun sien Upenholt in de Anstalt speel Schumann af un to noch Klaveer. He studeer Kompositschonen vun Brahms un hett völ leest, doch kreeg he tonehmend mehr Wahnvörstellungen. He wurr denn düll un is mit Gewalt gegen de Wärter vörgahn. [[Bettina von Arnim]], [[Joseph Joachim]] un [[Johannes Brahms]] hebbt hüm besöcht un ünnerscheedlich över sien Befinnen bericht. As Clara hüm an’ 27. Juli 1856 sluutend besöcht hett, hett Schumann sück all wiegert, to Eeten. An’ 29. Juli is he storven, nümms weer bi hüm. An’ Abend vun den 31. Juli 1856 wurr he up den [[Olt Karkhoff Bonn|Ollen Karkhoff]] in Bonn bisett. Clara hett hör Mann um 40 Johr överleevt. Se wurr neben hüm in dat gemeensam [[Ehrengraff]] bisett. == Warken == === Klaveermusik === [[Bild:KristSchumann.jpg|thumb|En künstlerische Bearbeitung: [[Hetty Krist]], ''Robert Schumann'' (Lithographie)'']] * ''[[Acht Polonaisen]]'' för Klaveer to veer Hannen o. op. (1828) * ''[[Abegg-Variationen]] '' op. 1 (1829/1830) * ''[[Papillons]]'' op. 2 (1829–1832) * ''Studien für das Pianoforte nach Capricen von Paganini'' op. 3 (1832) * Intermezzi op. 4 (1832) * Impromptus über eine Romanze von [[Clara Schumann|Clara Wieck]] op. 5 (1. Faten: 1833, 2. Faten: 1850) * ''[[Davidsbündlertänze]]''. 18 Charakterstücke op. 6 (1837) * ''[[Toccata C-Dur (Schumann)|Toccata]]'' op. 7 (Fröhfaten: 1829/1830, Endfaten: 1833) * Allegro op. 8 (1831–1832) * ''[[Carnaval (Schumann)|Carnaval]]'' op. 9 (1833 un Winter 1834/1835) * ''Sechs Konzert-Etüden nach Capricen von Paganini'' op. 10 (1832/1833) * Sonate Nr. 1 fis-Moll op. 11 (1832–1835) * ''[[Fantasiestücke op. 12]]'' (1837; Nr. 7: wohrschienlich all 1836) * [[Sinfonische Etüden (Schumann)|12 Sinfonische Etüden]] op. 13 (1. Faten: 1834–1835, mögelkerwies ok 1836, 2. Faten: 1849–1851) * Konzert ohne Orchester (Sonate Nr. 3 f-Moll) op. 14 (1. Faten: 1835/1836, 2. Faten: tüschen April 1850 un Juni 1852) * ''[[Kinderszenen]]'' op. 15 (1838; Nr. 6 un 9: vermoodlich all 1837) * ''[[Kreisleriana]]'' op. 16 (1838) * ''[[Fantasie C-Dur|Fantasie op. 17]]'' (1836/1838) * ''[[Arabeske (Schumann)|Arabeske]]'' op. 18 (1838–1839) * ''Blumenstück'' op. 19 (1838–1839) * ''[[Humoreske (Schumann)|Humoreske]]'' op. 20 (1838–1839) * ''[[Novelletten (Schumann)|Novelletten]]'' op. 21 (1838) * Sonate Nr. 2 g-Moll op. 22 (Juni 1830, 1833, Oktober 1835 un Dezember 1838) * ''[[Nachtstücke (Schumann)|Nachtstücken'' op. 23]] (1839/1840) * ''[[Faschingsschwank aus Wien]]''. Fantasiebilder für Klavier op. 26 (Nr. 1–4: 1839; Nr. 5: vermoodlich Winter 1839/1840) * Drei Romanzen op. 28 (1839) * Scherzo, Gigue, Romanze und Fughette op. 32 (Nr. 1–3: 1838; Nr. 4: Oktober 1839) * Andante und Variationen B-Dur für zwei Klaviere op. 46 (1843) (Originalfaten för twee Klaveeren, twee Violoncelli un Horn) * ''Studien für Pedalflügel''. Söss Stücke in kanoonsch Form op. 56 (1845) * ''Skizzen für Pedalflügel'' op. 58 (1845) * 6 Fugen über BACH für Orgel oder Pedalflügel op. 60 (1845; Revision: 1846) * ''Bilder aus Osten''. Söss Impromptus op. 66 (veerhannig) (1848) * [[Album für die Jugend]] op. 68 (1848) * Vier Fugen op. 72 (1845) * Vier Märsche op. 76 (1849) * ''[[Waldszenen]]''. Negen Stücke op. 82 (1848–1849) * ''Zwölf Klavierstücke zu vier Händen für kleine und große Kinder'' op. 85 (1849) * ''Bunte Blätter''. Vierzehn Klavierstücke op. 99 (1834/1835(?)–1849, Tosommenstellen vun dat Albums: Enn’ 1850) * ''Ball-Szenen''. Negen charakteristische Tonstücke (veerhannig) op. 109 (1849/1851) * ''[[Fantasiestücke op. 111 (Schumann)|Dree Fantasiestücke]]'' op. 111 (1851) * ''Drei Klaviersonaten für die Jugend'' op. 118 (1853) * ''Albumblätter''. 20 Klavierstücke op. 124 (1832/1833, 1835–1839, 1841, 1843, 1845, 1853) * ''Sieben Klavierstücke in Fughettenform'' op. 126 (1853) * ''Kinderball''. Söss lichte Danzstücke (veerhannig) op. 130 (1853; Nr. 3: wohl 1850) * ''Gesänge der Frühe''. Fief Klaveerstücke op. 133 (1853) * [[Geistervariationen|Thema mit Variatschonen in Es-Dur]] ''(Geistervariationen)'' (1854) === Sinfonien === * [[1. Sinfonie (Schumann)|Nr. 1 in B-Dur]] op. 38, ''Frühlingssinfonie'' (1841) * [[2. Sinfonie (Schumann)|Nr. 2 in C-Dur]] op. 61 (1845/1846, Revision 1846/1847) * [[3. Sinfonie (Schumann)|Nr. 3 in Es-Dur]] op. 97, ''Rheinische'' (1850) * [[4. Sinfonie (Schumann)|Nr. 4 in d-Moll]] op. 120 (Eerstfaten 1841, Umarbeiten to de Endfaten 1851) * ''Jugendsinfonie'' bzw. ''Zwickauer'' in g-Moll (1832/1833) === Konzertante Warken === * [[Klavierkonzert (Schumann)|Konzert für Klavier]] und Orchester in a-Moll op. 54 (Originalfaten vun den 1. Satz: Mai 1841; Revision: August 1841, Januar 1843, nochmals bit Enn’ Juli 1845; 2. un 3. Satz: 1845) * Konzertstück für vier Hörner und großes Orchester F-Dur op. 86 (18. Februar bit 11. März 1849); ok Faten för Klaveer un Orchester vun den Komponisten * Introduktion und Allegro appassionato. Konzertstück för Klaveer un Orchester op. 92 (18.–26. September 1849) * Konzert für Violoncello und Orchester in a-Moll op. 129 (Oktober/November 1850); ok Faten för Violine un Orchester vun den Komponisten * Konzert-Allegro mit Introduktion für Klavier und Orchester op. 134 (24.–30. August 1853) * [[Violinkonzert (Schumann)|Konzert för Violine un Orchester]] in d-Moll WoO 23 (21. September bit3. Oktober 1853) === Orchesterwarken un Chorwarken miit Orchester (Auswahl) === * ''Ouverture mit Gesang über das Rheinweinlied'' för Tenor, Chor un Orchester op. 123 * ''Manfred''. Dramatisch Gedicht in dree Afdeelen nah [[Lord Byron]] op. 115 (1848) * [[Das Paradies und die Peri]]. Dichtung ut „Lalla Rookh“ vun Thomas Moore für Soli, Chor un Orchester op. 50 (Text: 1841–1842; Skizzeeren un Utarbeiten: 1843) * ''Der Rose Pilgerfahrt'' ([[Heinrich Moritz Horn]]) för Soli, gemischten Chor un Orchester op. 112 (1851) * [[Des Sängers Fluch]]. Ballade nah [[Ludwig Uhland]] för Soli, Chor un Orchester op. 139 (Text: 1851; Skizzen un Partitur: Januar 1852; revideert an’ 9.Oktober 1852) * ''Der Königssohn''. Ballade för Soli, gemischten Chor un Orchester op. 116 * ''Vom Pagen und der Königstochter''. Ballade för Soli Chor un Orchester op. 140 * ''Das Glück von Edenhall''. för Soli, Männerchor un Orchester op. 143 * ''Missa sacra'' (Messe in c-Moll) för Soli, Chor un Orchester op. 147 (Februar bit April 1852; Offertorium un Faten mit Örgelbegleitung: März 1853) * ''Requiem für Mignon'' aus Goethes ''Wilhelm Meister'' op. 98b för Soli, Chor un Orchester (1849) * Requiem för Soli, Chor un Orchester op. 148 (1852) * ''Szenen aus Goethes Faust'' för Soli, Chor un Orchester WoO 3 (1844–1853) * ''Neujahrslied'' för Soli, Chor un Orchester op. 144 * ''Nachtlied'' för Chor un Orchester op. 108 * ''Adventlied'' för Soli, Chor un Orchester op. 71 === Kamermusik === * Dree Striekquartette op. 41, Nr. 1 a-Moll, Nr. 2 F-Dur, Nr. 3 A-Dur (1842) * [[Quintett Es-Dur op. 44 (Schumann)|Klavierquintett Es-Dur op. 44]] (September/Oktober 1842) * Klavierquartett Es-Dur op. 47 (Oktober/November 1842) * Trio för Klaveer, Violine un Violoncello Nr. 1 d-Moll op. 63 (1847) * Adagio un Allegro för Klavier un Horn (Violine oder Violoncello ad libitum) op. 70 (14.–17. Februar 1849) * [[Fantasiestücke op. 73 (Schumann)|Dree Fantasiestücke]] för Klaveer un Klarinette (Oboe d’amore, Violine oder Violoncello ad libitum) op. 73 (11.–13., mögelkerwies 15. Februar 1849) * Trio för Klavier, Violine und Violoncello Nr. 2 F-Dur op. 80 (Skizzeeren un Utarbeiten: 2.–4. August 1847, Revision: 26. September bit 1. November 1847 un 5.–9. April 1849) * [[Fantasiestücke op. 88 (Schumann)|Fantasiestücke op. 88]] för Klaveer, Violine un Violoncello * [[Dree Romanzen för Oboe un Klaveer]] (Violine oder Klarinette ad libitum) op. 94 (7.–12. Dezember 1849) * Fief Stücke in’ Volkston för Violoncello (Violine ad libitum) un Klaveer op. 102 (13.–15. un 17. April 1849) * Violinsonate Nr. 1 a-Moll op. 105 (12.–16. September 1851) * Trio för Klaveer, Violine un Violoncello Nr. 3 g-Moll op. 110 (2.–9. Oktober 1851) * [[Märkenbiller (Schumann)|Märkenbiller]] för Klaveer un Viola (Violine ad libitum) op. 113 (1.–4. März 1851) * Violinsonate Nr. 2 d-Moll op. 121 (26. Oktober bit 2. November 1851) widmet „dem lieben Freunde und Meister [[Ferdinand David]]“ * [[Märkenvertellsels (Schumann)|Märkenvertellsels]] för Klarinette (Violine ad libitum), Viola un Klavier op. 132 (9.–11. Oktober 1853) * Violinsonate Nr. 3 a-Moll WoO 2 (insluutend Satz II un IV ut de ''F.A.E.-Sonate'', en Gemeenschapskompositschoon vun Robert Schumann, Johannes Brahms un Albert Dietrich) (21. Oktober bit 1. November 1853) === Leeder (Utwahl) === * ''Liederkreis'' nah [[Heinrich Heine]] för een Singstimm un Klaveer op. 24 (Februar 1840) * ''[[Myrthen]]''. Leederkreis för Gesang un Klaveer op. 25 (Januar bis April 1840) * Dree Gedichte nah [[Emanuel Geibel]] för mehrstimmigen Gesang un Klaveer op. 29 (Nr. 1 un 2: Ende Juli/Anfang August 1840; Nr. 3: Oktober 1840) * Dree Gedichte nah [[Emanuel Geibel]] för een Singstimm un Klaveer op. 30 (31. Juli bit 2. August 1840) * Dree Gesänge nah [[Adelbert von Chamisso]] för een Singstimm un Klaveer op. 31 (13. un 14. Juli 1840) * Twalf Leeder nah [[Justinus Kerner]]. En Leederreeg för een Singstimm un Klaveer op. 35 (20. November bit 29. Dezember 1840) * Twalf Gedichte ut [[Friedrich Rückert]] sien ''Liebesfrühling'' för Gesang un Klavier (tosommen mit Clara Schumann) op. 37 (1841) [[Bild:Schumann Liederkreis Mondnacht.png|miniatur|''Liederkreis'' op. 39: Anfang vun dat Leed „Mondnacht“]] [[Bild:Schumann Liederkreis Zwielicht.png|miniatur|''Liederkreis'' op. 39: Anfang vun dat Leed „Zwielicht“]] * [[Liederkreis op. 39 (Schumann)|Liederkreis op. 39]] nah [[Joseph von Eichendorff|Joseph Freiherrn von Eichendorff]] för een Singstimm un Klaveer (1. bit 20. Mai 1840; revideert 1849) * ''[[Frauenliebe und -leben]]''. Acht Leeder nah [[Adelbert von Chamisso]] för een Singstimm un Klaveer op. 42 (Skizzeeren: 11. un 12. Juli, Utarbeiten: August 1840, Revision: 7. Mai 1843) * ''[[Dichterliebe]]''. Leederkreis ut [[Heinrich Heine]] sien ''Buch der Lieder'' för een Singstimm un Klaveer op. 48 (24. Mai bit 1. Juni 1840) * ''Belsatzar''. Ballade nah [[Heinrich Heine]] för en deep Singstimm un Klaveer op. 57 (7. Februar 1840) * Lieder für die Jugend op. 79 (Ende April – Ende Juni 1849) * ''Gedichte der Königin [[Maria Stuart]]'' för een Singstimm un Klaveer op. 135 (9.–10., 13.–15. un 16. Dezember 1852) === Chormusik === * Romanzen un Balladen för gemischten Chor, Heft 1 un 2 op. 67/op. 75 (März/April 1849) * Romanzen un Balladen för Chor, Heft 3 un 4 op. 145/op. 146 (1849) * Veer düppelchörige Gesänge för gemischten Chor a cappella op. 141 * Romanzen för Fruenstimmen mit Klaveer ad libitum, Heft 1 op. 69 (1849) * Romanzen för Fruenstimmen mit Klaveer ad libitum, Heft 2 op. 91 (1849) === Oper === * ''[[Genoveva (Oper)|Genoveva]]'' op. 81 (1847/48) === Sonstige === * Kompositschonen in: ''Düsseldorfer Lieder-Album: 6 Lieder mit Pianofortebegleitung.'' Arnz, Düsseldorf 1851. [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:2-1402 Digitaliseerte Utgaav] vun de [[Universitäts- und Landesbibliothek Düsseldorf]] == Standbiller, Denkmäler un Würdigungen == * 1875, Robert-Schumann-Denkmal an de Moritzbastei in [[Leipzig]] * 1880, Denkmal för Schumann sien Graff up den [[Olt Karkhoff Bonn|Ollen Karkhoff]] in [[Bonn]] vun [[Adolf von Donndorf]] * 1901, Robert-Schumann-Denkmal up den Hööftmarkt in [[Zwickau]] vun [[Johannes Hartmann (Bildhauer)|Johannes Hartmann]] * 1901, Robert-Schumann-Gedenktafel in [[Aš]]/Asch ([[Tschechien]]) * 1947, [[Robert-Schumann-Konservatorium Zwickau|Robert-Schumann-Konservatorium]] in Zwickau * 1956, [[Robert-Schumann-Huus Zwickau|Robert-Schumann-Huus]] as natschonale Gedenkstäe un Museum an den Zwickauer Hööftmarkt * 1972, [[Robert-Schumann-Hoochschool, Düsseldörp]] (weer siet 1935 dat „Robert-Schumann-Konservatorium“ vun de Stadt Düsseldörp) * 1983, Robert-Schumann-Philharmonie<ref>''Schumanns Name entführt''. In: ''Freie Presse'' van’ 1. Februar 2008, Siet B6: Zitat: "Die Namensgebung ‚Robert Schumann‘ im Januar 1983 war keineswegs beschlossenen Sache. Siegfried Lorenz, damals 1. Sekretär der SED-Bezirksleitung, hatte bereits einen abschlägigen Bescheid für den GMD parat. Die Zwickauer seien Sturm gelaufen, dass Karl-Marx-Stadt den Namen für die Philharmonie beanspruchte! Worms Antwort: ‚Es gibt eine Gemeinsamkeit zwischen Karl Marx und Robert Schumann: Beide haben mit der Stadt überhaupt nichts zu tun.‘ Das überzeugte den einflussreichen Parteimann. ‚Jawohl‘, sagte er, ‚wir machen das.‘ So ging der Name des in Zwickau geborenen Komponisten an Karl-Marx-Stadt, aus dem Städtischen Orchester wurde die Robert-Schumann-Philharmonie.</ref> in Chemnitz (dormals Karl-Marx-Stadt) * 1986, Robert-Schumann-Stele an’ Zwingerteich achter de Semperoper in Dresden vun [[Charlotte Sommer-Landgraf]] * 1997, Robert-Schumann-Büste in’ Kurpark to [[Kreischa]] (bi [[Dresden]], [[Sassen (Bundsland)|Sassen]]) vun Hans Kazzer * 2006, Robert-Schumann-Denkmal vör dat Schumannhuus in Bonn-Endenich vun [[Alfred Hrdlicka]] * 2010, 10-Euro-Gedenkmünt un Breefmark to’n 200. Gebortsdag 2010.<ref>Bundesministerium der Finanzen: [http://www.bundesfinanzministerium.de/nn_53848/DE/Presse/Pressemitteilungen/Briefmarken/2010/04/20102904__PM21.html?__nnn=true 10-Euro-Münze und Briefmarke zum 200. Geburtstag des Komponisten Robert Schumann''].</ref> === Galerie === <gallery class="center"> Bild:Zwickaurschumann2.jpg|[[Fritz Klimsch]]: <br />Robert un Clara Schumann – nah dat Original vun [[Ernst Rietschel]] (1846) Bild:Zwickaurschumann4.jpg|[[Johann Peter Götting]]: Robert Schumann (1852) Bild:Zwickaurschumann1.jpg|[[Johannes Hartmann (Bildhauer)|Johannes Hartmann]]: Robert Schumann (1901) Bild:Zwickaurschumann3.jpg|[[Edmund Schorisch]]: Robert Schumann (1935) Bild:Robert Schumann head sculpture Alfred Hrdlicka.jpg|[[Alfred Hrdlicka]]: <br />Robert Schumann (2006) </gallery> == Schumannfeste un -wettbewarfen == Runn Gebortsdaag un Doodsdaag beeden völfak Anlaat för Festveranstaltungen oder [[Musikwettbewarf]]en. So wurr 1956 en „[[Internationaler Robert-Schumann-Wettbewerb für Klavier und Gesang|Internatschonaler Robert-Schumann-Wettbewarf]]“ to de 100. Wedderkehr vun sien Doodsdag in’t Leven ropen. 1960, to sien 150. Gebortsdag, hett man nahnanner in Berlin den „II. Schumann-Wettbewarf“ in de Faacken Gesang un Striekquartett un in Zwickau en wieder Schumann-Fest veranstalt. Mit de darten Wettbewarf is diese Wettbewarf denn ok endgültig nah Zwickau „översiedelt“ Siet 1992 find ebenfalls in Zwickau all veer Johr de Internatschonale Robert-Schumann-Chorwettbewarf statt, organiseert vun den ''Förderverein Interkultur e.&nbsp;V.''<ref>[http://www.interkultur.com/de/wettbewerbe-festivals/fruehere-veranstaltungen/internationale-wettbewerbe/int-robert-schumann-chorwettbewerb/ Int. Robert-Schumann-Chorwettbewerb] {{Webarchiv|url=http://www.interkultur.com/de/wettbewerbe-festivals/fruehere-veranstaltungen/internationale-wettbewerbe/int-robert-schumann-chorwettbewerb/ |wayback=20131218111224 |text=Int. Robert-Schumann-Chorwettbewerb |archiv-bot=2026-03-14 07:53:42 InternetArchiveBot }}</ref><br /> En anner Zentrum vun Schumann-Festen is [[Düsseldörp]], dat to’n Bispeel 2010 to’n Anlaat vun sien 200. Gebortsdag en 17 Daag lang düern Schumannfest veranstalt hett. Siet 1998 veranstalt de „Verein [[Schumannhaus Bonn]] e.&nbsp;V.“ jedes Johr in’ Harvst dat [[Bonner Schumannfest]]. Siet dat Johr 2000 wurrd dör de ehrenamtlich Liddmaaten vun den Kunst- un Kulturvereen „Robert Schumann“ Kreischa e.&nbsp;V. de (all twee Johr stattfinnen) Schumanniade in [[Kreischa]] un [[Maxen (Sassen)|Maxen]] organiseert. Bi dat jeweils dree Daag lang düern Festival treden stets anseggt Künstler ut dat In- un Utland up, de ünner annern dör [[Peter Schreier]], den Ehrenvörsitter vun den Vereen, nah Kreischa vermiddelt wurrn.<ref>MDR Figaro, meinFIGARO vom 5. Juni 2010: {{Webarchiv|url=http://meinfigaro.de/inhalte/273708afeec84156 |wayback=20160401000437 |text=Gespräch mit Peter Schreier to de Schumanniade in Kreischa / Sachsen |archiv-bot=2026-04-05 19:54:43 InternetArchiveBot }}</ref> == Filme == '''Speelfilme''' * ''[[Song of Love|Clara Schumanns große Liebe]].'' USA, 1947. In de Hööfttrullen: [[Katharine Hepburn]] as Clara Schumann, [[Paul Henreid]] as Robert Schumann, buterdem: [[Leo G. Carroll]], [[Henry Daniell]]. Regie: [[Clarence Brown]] * ''[[Frühlingssinfonie (Film)|Frühlingssinfonie]].'' BRD, 1982. In den Hööftrullen: [[Nastassja Kinski]] as Clara Schumann, [[Herbert Grönemeyer]] as Robert Schumann, buterdem [[André Heller]], [[Rolf Hoppe]], [[Gidon Kremer]], [[Bernhard Wicki]]. Regie: [[Peter Schamoni]]; Book: Peter Schamoni un Hans Neunzig * ''[[Dr. Robert Schumann, Teufelsromantiker]].'' Düütschland, 1999. In de Hööftrullen: [[Michael Maertens]] as Robert Schumann, [[Bettina Kurth]] as Clara Wieck, buterdem: [[Will Quadflieg]], [[Ulrich Wildgruber]], [[Monica Bleibtreu]]. Regie: [[Ernst-Günter Seibt]], [[Christine Soetbeer]] * ''[[Geliebte Clara]].'' Düütschland, Frankriek, Ungarn, 2008. In de Hööftrullen: [[Martina Gedeck]] as Clara Schumann, [[Pascal Greggory]] as Robert Schumann un [[Malik Zidi]] as Johannes Brahms. Regie: [[Helma Sanders-Brahms]] * ''[[Hommage an Robert Schumann]].'' Düütschland, 2010. In de Hööftrullen: [[Marie Versini]] as Clara un Timur Sergeynia, Regie: Pierre Viallet '''Dokumentarfilm''' * ''Schumann in Heidelberg.'' Dokumentarfilm un szenisch Dokumentatschon, Düütschland, 2011, 29 Min., Book un Regie: Nele Münchmeyer, Produktion: [[SWR]], Reihe: Musikalischer Reiseführer, Eerstutstrahlen: 9. September 2012 bi den [[SWR]], [http://programm.ard.de/Programm/Jetzt-im-TV/schumann-in-heidelberg/eid_282318569545587 Film-Informationen] von [[ARD]]. == Sonstiges == Robert Schumann weer tietlevens bit to sien Endenicher Upenholt en begeisterter Anhänger vun dat [[Schach]]speel. Dat beleggen Upteknungen in sien Daagböker<ref>Robert Schumann: ''Leipziger Lebensbuch (Tagebuch) 1831–1838'', S. 163 ff., Robert-Schumann-Haus Zwickau, Archiv-Nr. 4871,VII,A,a,4-A3</ref> to Speler ut de Leipziger Studientiet, Partiefragmenten un Afschriften vun [[Endspeel (Schach)|Schachendspelen]] ut en Book. == Literatur == Chronologisch [[Bild:DBP 1956 234 Robert Schumann.jpg|miniatur|[[Briefmarken-Jahrgang 1956 der Deutschen Bundespost|Breefmarke vun de Düütsch Bundespost (1956)]] to’n 100. Doodsdag]] [[Bild:DDR-robertschumann20-1956.jpg|miniatur|DDR-Breefmark (1956)]] to’n 100. Doodsdag]] [[Bild:DPAG 2010 25 Robert Schumann.jpg|miniatur|[[Breefmark vun de Bundsrepubliek Düütschland (2010]] to’n 200. Gebortsdag]] * Bodo Bischoff: ''Monument für Beethoven. Die Entwicklung der Beethoven-Rezeption Robert Schumanns''. Köln 1994, ISBN 3-925366-26-1. * Bodo Bischoff: ''Das Bach-Bild Robert Schumanns'', in: ''Bach und die Nachwelt'', hg. von Michael Heinemann un Hans-Joachim Hinrichsen, Bd. 1: 1750-1850, Laaber 1997, S. 421–499, ISBN 3-89007-322-0 * [[Uwe Henrik Peters]]: ''Gefangen im Irrenhaus. Robert Schumann.'' ANA Publishers, Köln 2010, ISBN 978-3-931906-07-8. * Uwe Henrik Peters: ''Robert Schumann. 13 Tage bis Endenich.'' ANA Publishers, Köln 2009, ISBN 978-3-931906-06-1. * Wilhelm Joseph von Wasielewski: [https://de.wikisource.org/wiki/ADB:Schumann,_Robert Robert Schumann] In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 33, Duncker & Humblot, Leipzig 1891, S. 44–55. * Siegfried Kross: ''Robert Schumann im Spannungsfeld von Romantik und Biedermeier. Gedenkrede'', in: ''Bonner Geschichtsblätter.'' Band 33 (1981), S. 89–109. * Leander Hotaki: ''Robert Schumanns Mottosammlung. Übertragung, Kommentar, Einführung.'' Freiburg i. Br. 1998, ISBN 3-7930-9173-2. * Ernst Burger: ''Robert Schumann – Eine Lebenschronik in Bildern und Dokumenten.'' Schott Verlag, Mainz 1998, ISBN 3-7957-0343-3. * Margit L. McCorkle: ''Thematisch-Bibliographisches Werkverzeichnis'', München 2003. = Robert-Schumann-Werkverzeichnis (RSW) * Arnfried Edler: ''Robert Schumann und seine Zeit.'' 3., korrigierte und erweiterte Auflage. Laaber-Verlag, 2008, ISBN 978-3-89007-653-9. * [[Wolfgang Boetticher]]: ''Robert Schumann – Einführung in Persönlichkeit und Werk'', Berlin 1941. Überarbeitete Neuausgabe unter dem Titel: ''Robert Schumann – Leben und Werk.'' Noetzel Verlag 2004, ISBN 3-7959-0804-3 [https://web.archive.org/web/20070701032934/http://www.nadir.org/nadir/periodika/jungle_world/_98/50/08b.htm]. * Udo Rauchfleisch: ''Robert Schumann. Eine psychoanalytische Annäherung.'' Verlag Vandenhoeck & Ruprecht, 2004, ISBN 3-525-01627-1. * [[Helmut Loos]] (Hrsg.): ''Robert Schumann. Interpretationen seiner Werke.'' 2 Bände, Laaber-Verlag, 2005, ISBN 3-89007-447-2. * [[Ulrich Tadday]] (Hrsg.): ''Schumann Handbuch.'' Kassel und Stuttgart 2006, ISBN 3-476-01671-4. * [[Bernhard R. Appel]] (Hrsg.): ''Robert Schumann in Endenich (1854–1856). Krankenakten, Briefzeugnisse und zeitgenössische Berichte.'' Verlag Schott, Mainz 2006, ISBN 3-7957-0527-4. * Bodo Bischoff: „Der geistlichen Musik die Kraft zuzuwenden, bleibt ja wohl das höchste Ziel des Künstlers.“ - Zur Religiosität in Leben und Werk Robert Schumanns, in: Spiritualität der Musik – Religion im Werk von Beethoven und Schumann, hg. von Gotthard Fermor, Rheinbach 2006, S. 55-80, ISBN 3-87062-081-1 * Bodo Bischoff: ''Trennung, Trauer und Tod in Leben und Werk Robert Schumanns'', in: ''Spiritualität der Musik – Religion im Werk von Beethoven und Schumann'', hg. von Gotthard Fermor, Rheinbach 2006, S. 81-105, ISBN 3-87062-081-1. * Edda Burger-Güntert: ''Robert Schumanns Szenen aus Goethes Faust – Dichtung und Musik.'' Rombach Verlag, Freiburg i.&nbsp;Br. 2006, ISBN 3-7930-9455-3. * Martin Demmler: ''Robert Schumann. „Ich hab’ im Traum geweinet“. Eine Biografie''. Reclam, Leipzig 2006, ISBN 978-3-379-00869-3. * {{NDB|23|742|746|Schumann, Robert|Gerd Nauhaus|118611666}} * Gerd Nauhaus und [[Ingrid Bodsch]] (Hrsg.): ''Dichtergarten für Musik. Eine Anthologie für Freunde der Literatur und Musik.'' StadtMuseum Bonn, Bonn, und Stroemfeld-Verlag, Frankfurt/Basel 2007, ISBN 3-86600-003-0 / 978-3-86600-003-2. * Gerd Nauhaus, Ingrid Bodsch (Hrsg.): ''Clara und Robert Schumann. Ehetagebücher.'' StadtMuseum Bonn, Bonn, und Stroemfeld-Verlag, Frankfurt/Basel 2007, ISBN 3-86600-002-2. * Arnfried Edler: ''Robert Schumann'', München 2009 (Wissen in der Beck’schen Reihe 2474), ISBN 978-3-406-56274-7. * Barbara Meier: ''Robert Schumann.'' Överarbeit Neeutgaav, Rowohlt Verlag, Reinbek 2010, ISBN 978-3-499-50714-4. * Corinna Hesse: ''Robert Schumann – Leben in der Musik. Das Schumann-Hörbuch. Eine klingende Biografie mit Musik''. Silberfuchs-Verlag 2010, ISBN 978-3-940665-17-1. * [[Peter Gülke]]: ''Robert Schumann: Glück und Elend der Romantik''. Zsolnay, Wien 2010, ISBN 978-3-552-05492-9. * Martin Geck: ''Robert Schumann: Mensch und Musiker der Romantik.'' Biografie. Siedler, München 2010, ISBN 978-3-88680-897-7. * [[Uwe Henrik Peters]]: ''Abgeschoben ins Irrenhaus.'' Deutsches Ärzteblatt, Jg. 107, H. 22, S. C 969 – C 971 (4. Juni 2010). * Dagmar Hoffmann-Axthelm: ''Robert Schumann. Eine musikalisch-psychologische Studie''. Reclam, Stuttgart 2010, ISBN 978-3-15-020201-2. * Helmut Loos: ''Robert Schumann: Werk und Leben'', Edition Steinbauer, Wien 2010, ISBN 978-3-902494-44-3. * Ingrid Bodsch (Hrsg.): ''Unterwegs mit Schumann. Ein Reisebegleiter für Musikfreunde.'' Verlag StadtMuseum Bonn, Bonn 2009 (2010), ISBN 978-3-931878-27-6. * ''Der „akademische“ Schumann und die Jenaer Promotion von 1840'' (Schriftenreihe des Universitätsarchivs Leipzig Bd. 14), hrsg. von Joachim Bauer und Jens Blecher, Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2010, ISBN 978-3-86583-530-7. * Michael Musgrave: ''The life of Schumann.'' Cambridge Univ. Press, Cambridge [u. a.] 2011, ISBN 978-0-521-80248-2. * Peter Härtling: ''Schumanns Schatten''. Roman. Kiepenheuer & Witsch Köln, 2. Aufl. 1996, ISBN 3-462-02557-0. == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblenken == {{Commons|Robert Schumann}} * [[s:Robert Schumann/Inhalt|Vullständig Schriftenverteken]] bi [[Wikisource]] * [http://imslp.org/wiki/List_of_compositions_by_Robert_Schumann Vullständig Warkverteken nah Opus-Nummern] === Literatur vun un över Schumann === * [https://portal.dnb.de/opac.htm?query=Woe%3D118611666&method=simpleSearch DNB-Katalog] * [http://www.musikbibliographie.de/SET=30/TTL=1/COLMODE=1/CMD?ACT=SRCHA&IKT=5040&SRT=YOP&TRM=Robert+Schumann Literatur över Robert Schumann] in de [[Bibliographie des Musikschrifttums]] * [http://www.bam-portal.de/search.html?q=Robert+Schumann Iformatschonen to Robert Schumann in dat BAM-Portal] * [http://www.saw-leipzig.de/forschung/projekte/edition-der-briefe-robert-und-clara-schumanns-mit-freunden-und-kuenstlerkollegen Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig]: Editschon vun de Breef vun Robert un Clara Schumanns mit Früenden un Künstlerkollegen * [https://web.archive.org/web/20071112113931/http://www.schumannhaus-bonn.de/biografie.htm Robert Schumann, en Biografie vun G. Nauhaus] * [http://www.zeno.org/Musik/M/Abert,+Hermann/Robert+Schumann De Schumann-Biographie vun Hermann Abert as digitaliseert Vulltext] * [http://www.koelnklavier.de/quellen/schumann/_index.html koelnklavier.de] – Robert Schumann: Gesammelte Schriften über Musik und Musiker (Leipzig, 1854) – as Online-Version (in Uttüüg) === Sonst noch Wat === * [https://web.archive.org/web/20171006212334/http://www.schumannhaus-bonn.de/ Dat Schumannhuus in Bonn-Endenich] * [http://www.schumann-verein.de Schumann-Huus in Leipzig] * [https://web.archive.org/web/20080607124236/http://www.robert-schumann-haus.de/ Schumann sien Gebortshuus in Zwickau] * [http://www.schumann-gesellschaft.de/ Websteed vun de Robert-Schumann-Gesellschaft Düsseldorf e.&nbsp;V.] * [http://www.schumanniade.de/ Websteed vun den Kunst- und Kulturverein „Robert Schumann“ Kreischa e.&nbsp;V. Un sien Schumannfestivals – Schumanniade] * [http://www.klassika.info/Komponisten/Schumann Informatschonen to Robert Schumann un Warkverteken] * [https://web.archive.org/web/20060526035349/http://www.schumann-portal.de/ Portal to Robert Schumann] * [https://web.archive.org/web/20130615061900/http://www.schumannzwickau.de/zitate_lebensregeln.asp Musikalische Haus- und Lebensregeln bi www.schumannzwickau.de] * [http://s2w.hbz-nrw.de/ulbbn/nav/classification/1082371 Digitaliseert Schumann-Autographen vun de Universitäts- un Landesbibliothek Bonn] * [http://archive.org/stream/NeueZeitschriftFrMusik1848-1Jg015Bd028/Nzfm1848-1Jg015Bd028#page/n19/mode/2up Neue Zeitschrift für Musik 1848-1. 15. Jg., Bd. 28.] In dat Internet Archive online {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Schumann, Robert}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Burschenschafter in dat 19. Johrhunnert]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Komponist]] [[Kategorie:Pianist]] [[Kategorie:Romantik]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Boren 1810]] [[Kategorie:Storven 1856]] 6quatvsz98khugbswtt4p1lvzllkovc 0 59306 1061937 1061423 2026-04-05T20:36:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061937 wikitext text/x-wiki De '''Senat Böhrnsen III''' is an'n [[30. Juni]] [[2011]] to'n neen [[Bremer Senat]] (Landsregeerung) wählt wurrn<ref>[http://www.weser-kurier.de/Bilder/Bremen/395526/Das-ist-der-neue-Bremer-Senat.html] {{Webarchiv|url=http://www.weser-kurier.de/Bilder/Bremen/395526/Das-ist-der-neue-Bremer-Senat.html |wayback=20120520215929 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:16:48 InternetArchiveBot }}</ref>. An'n [[13. Dezember]] [[2012]] sünd dree nee Liddmaten wählt wurrn, nadem [[Renate Jürgens-Pieper]] ut den Senat utscheden is.<ref>[http://www.bremische-buergerschaft.de/index.php?id=35&tx_ttnews%5Btt_news%5D=314&cHash=aab63c3a185a4e9a76ebbc5ed0287d99 Bremer Senat mit neuen Mitgliedern] Meldung der Bremischen Bürgerschaft vom 13. Dezember 2012</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.radiobremen.de/politik/nachrichten/bremischebuergerschaftneuesenatorin100.html |wayback=20121215144540 |text=Sitzung der Bürgerschaft: Bremen hat neue Senatsmitglieder |archiv-bot=2026-03-14 08:16:48 InternetArchiveBot }} Meldung von [[Radio Bremen]] vom 13. Dezember 2012</ref> {| class="wikitable" ! width="70%" | Amt ! width="15%" | Inhebber ! width="15%" | Partei |----- | • [[Bremer Börgermeester|Borgermeester]] un den Senat sien Präsident<br/>• Senator for Kultur<br/>• [[Senator for Karkensaken]] | [[Jens Böhrnsen]] || class="hintergrundfarbe7"| [[SPD]] |----- | • Borgermeestersche <br/>• Senatorin for Finanzen<br/>• Senatskommissarsche for den Datenschutz | [[Karoline Linnert]] || class="hintergrundfarbe9"|[[Bündnis 90/De Grönen]] |----- | Senator for Binnen un Sport| [[Ulrich Mäurer]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | Senatorsche for Bildung, Wetenschop un Gesundheit (bit 13. Dezember 2012) | [[Renate Jürgens-Pieper]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | Senatorsche for Bildung un Wetenschop (vun'n 13. Dezember 2012 af an) | [[Eva Quante-Brandt]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | Senator for Gesundheit (vun'n 13. Dezember 2012 af an) | [[Hermann Schulte-Sasse]] || höört keen Partei to |----- | • Senatorsche for Soziales, Kinner, Jöögd un Froenslüde<br/>• Senatskommissarsche for dat Umsetten vun lieke Rechte for de Fro | [[Anja Stahmann]]|| class="hintergrundfarbe9"|Bündnis 90/De Grönen |----- | Senator for Umwelt, Bo un Verkehr | [[Joachim Lohse]] || class="hintergrundfarbe9"|Bündnis 90/Die Grönen |----- | • Senator for Weertschop, Arbeit un Habens<br/>• Senator for Justiz un Verfaten | [[Martin Günthner]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | • Vullmacht vun de Free Hansestadt Bremen bi'n Bund un for Europa <br/>• [[Staatsrat|Staatsratsche]] for Bundsangelegenheiten, Europa un Integratschoon<ref>{{Internetquelle | url=http://www.landesvertretung.bremen.de/sixcms/detail.php?gsid=bremen02.c.730.de | titel=Neuer Senat in Bremen im Amt | zugriff=2011-07-01 }}</ref> | [[Eva Quante-Brandt]] (bit 13. Dezember 2012)<br>[[Ulrike Hiller]] (vun'n 13. Dezember 2012 af an)|| class="hintergrundfarbe7"|SPD |} == Nahwiese == <references /> {{Navigatschoonsliest Bremer Senaten}} [[Kategorie:Bremer Senat]] 1ilpa5mnxgyddpux1bee25a2sefxu88 0 60159 1061902 1057499 2026-04-05T18:36:12Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061902 wikitext text/x-wiki '''Piero D’Inzeo''' (* [[4. März]] [[1923]] in [[Rom]]; † [[13. Februar]] [[2014]] in Rom<ref>[http://www.rp-online.de/sport/andere/ehemaliger-springreiter-piero-d-inzeo-gestorben-aid-1.4035190 Ehemaliger Springreiter Piero D'Inzeo gestorben], afropen an' 14. Februar 2014</ref>) weer en ehmalger [[Italien|italieensch]] Springrieder, de af de laat 1940er bit in de laat 1970er Johren aktiv weer. Tosommen mit sien jüngeren Bröer [[Raimondo D’Inzeo|Raimondo]] weer he de eerste Athlet, de an acht [[Olympisch Spelen]], dörgahnd van 1948 bit 1976, deelnommen hett. He hörrt dormit bit hüüd to de Sportler mit de meeest Olympiadeelnahmen. He hett all tosommen twee [[Sülvermedaillen|Sülver-]] un veer Bronzemedaillen wunnen. D’Inzeo sien gröttste Eenzelspood weer de Gewinn vun den Europameestertitel 1959. == Wat he schafft hett == <ref>[http://www.olympic.org/uk/athletes/results/search_r_uk.asp''Datenbank up de Websteed vun dat IOC''] August 2006</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.chioaachen.de/OBEN/Archiv/Siegerliste.asp |wayback=20060630050619 |text=CHIO Aachen'' |archiv-bot=2026-03-14 07:17:45 InternetArchiveBot }} August 2006</ref><ref>[http://sports123.com/equ/index.html''Sports123.com''] August 2006</ref> * Olympisch Spelen ** 1956 in Stockholm: Sülvermedaille Mannschap, Bronzemedaille Eenzel up ''Uruguay'' ** 1960 in Rom: Bronzemedaille Mannschap, Sülvermedaille Eenzel up ''The Rock'' ** 1964 in [[Tokio]]: Bronzemedaille Mannschap up ''Sun Beam'' ** 1972 in München: Bronzemedaille Mannschap up ''Easter Light'' * Europameesterschapen: ** 1958 in [[Aken]]: Sülvermedaille Eenzel up ''The Rock'' ** 1959 in [[Paris]]: Goldmedaille Eenzel up ''Uruguay'' ** 1961 in Aken: Sülvermedaille Eenzel up ''Pioneer'' ** 1962 in [[London]]: Bronzemedaille Eenzel up ''The Rock'' * wiedere: ** 4 x Sieger in' ''Grooten Pries vun Aken'' (1952 up ''Uruguay'', 1959 un 1961 up ''The Rock'' un 1965 up ''Bally Black'') == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20070928000442/http://www.masdecaballos.com/articulo_personajes.cfm?id=38 ''Biografie'' (spaansch)] * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/di/piero-dinzeo-1.h Piero D’Inzeo] up Sports-reference.com (engelsch) {{SORTIERUNG:Dinzeo, Piero}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Italien]] [[Kategorie:Springrieder]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Italien)]] [[Kategorie:Boren 1923]] [[Kategorie:Storven 2014]] abd8gos0w0hy35mt461lm45pwb1y3tx 0 63715 1061962 1058804 2026-04-06T05:23:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061962 wikitext text/x-wiki [[Bild:Tom Whittaker at Malmstrom-cropped.jpg|thumb|Tom Whittaker, 2012]] '''Tom Whittaker''' (* [[9. Juni]] [[1948]] in [[Wales]] as ''Thomas Granville Whittaker'') is en [[Grootbritannien|britisch]]-[[USA|US-amerikaansch]] [[Bargstieger]]. He weer de eerste foot[[Amputatschoon|amputeert]] Minsch up den [[Mount Everest]]. == Leven == De Söhn vun en [[Wales|walisischen]] [[Offizier]] truck 1976 in de USA un weer all as Bargstieger aktiv, bevör he bi 1979 bi en [[Autounfall]] sien rechter Foot verlor. Nahdem he de dorup folgen [[Depression]]en överwunnen harr, fung he mit dat [[Kajak]]fohren an un hett sück ok weer mit dat Klautern bafaat. 1981 hett he in [[Pocatello]] ([[Idaho]]) de ''Cooperative Wilderness Handicapped Outdoor Group'' (C.W.HOG) grünnd, um Behinnerte för den Natuursport to begeistern. As intüschen in de inbörgert US-Amerikaner (1986) ünnernehm he 1989 un 1995 den Versöök, den Mount Everest to bestiegen, wat he denn in’ darten Anloop an’ 27. Mai 1998 schafft hett. Över sien Leistung informeert de [[Dokumentarfilm]] ''Footprint on Everest''<ref>[http://www.worldcat.org/title/footprint-on-everest/oclc/42455625 ''A Footprint on Everest''], worldcat.org</ref> un sien Book ''Higher purpose'' (düütsch: ''Hoch hinaus''). In’ November 2006 wurr he [[Order of the British Empire|Member of the Order of the British Empire]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.serviceelements.com/portfolio/sir-thomas-whittaker/ |wayback=20131109044224 |text=''Sir Thomas Whittaker'' |archiv-bot=2026-03-14 09:05:20 InternetArchiveBot }}, serviceelements.com</ref> Whittaker hett twee [[Master]]-Afslüsse an de [[Idaho State University]] maakt un arbeit as Motivatschonstrainer. Whittaker un sien Fru Cindy hemm twee Döchter. == Literatur == * Tom Whittaker mit Johnny Dodd; Bernd Rullkötter (Översetter): ''Hoch hinaus. Wie ich ein Bein verlor und doch die höchsten Gipfel der Erde bezwang.'' Lübbe, Bergisch Gladbach 2001, ISBN 3-7857-2074-2; Taschenbookutgaav 2003, ISBN 3-404-61534-4 (engelsch Original: ''Higher purpose'') == Weblenken == {{Commons|Tom Whittaker}} * [https://web.archive.org/web/20141218071725/http://tomwhittaker.com/ Websteed vun Tom Whittaker] * Bill Carter: [http://www.nytimes.com/1998/06/03/movies/tv-notes-top-of-the-world.html ''TV Notes; Top of the World''], nytimes.com, 3. Juni 1998 * [http://www.gipfelstuermerin.de/buecher/hoch_hinaus ''Tom Whittaker mit Johnny Dodd: Hoch hinaus - Wie ich ein Bein verlor und doch die höchsten Gipfel der Erde bezwang''] Bookvörbestellung up gipfelstuermerin.de * [https://web.archive.org/web/20131028180004/http://www.isu.edu/outdoor/whitaker.htm ''Tom Whittaker. Former Outdoor Program Staff Member and Founder of C.W. HOG''], isu.edu == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Whittaker, Tom}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Wales]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Bargstieger]] [[Kategorie:Boren 1948]] 5gbzlw9yi5vnda78lvsdg5g6rnaps3t 0 64285 1061865 1056892 2026-04-05T16:33:12Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061865 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barg |NAAM = Mount Everest |BILD = Everest North Face toward Base Camp Tibet Luca Galuzzi 2006.jpg |BILDB = De Mount Everest vun dat Basislager ut sehn |HÖÖCHD = 8848 |LAAG = |STAAT = Nepal |EERDREGION = Asien |BARGGRUPP = [[Himalaya]] |KOOR_NS = 27.98787 |KOOR_OW = 86.92483 |REGION-ISO = NP |TOEERST_BESTEGEN = |NORMALWEG = Süüdrout }} De '''Mount Everest''' is mit {{Hööchd|8848}} de höögste Barg van de Eer un liggt in de [[Himalaya]]. De Barg höört to de 14 [[Achtdusender]] un to de [[Seven Summits|''Seven Summits'']]. De Mount Everest dragt de Naam van de britsch [[Geodät|Landvermeter]] [[George Everest]]. Up [[Nepaalsche Spraak|Nepali]] heet de Barg '''Sagarmatha''' (सगरमाथा ''Sagaramāthā'' „Vörkopp van de Heven“), up [[Tibeetsch Spraak|Tibeetsch]] '''Qomolangma''' (ཇོ་མོ་གླང་མ „Moder van dat Universum“, Uutspraak: „Tschomolangma“; engelsch Ümschrift ''Chomolungma''). De Mount Everest liggt in de [[Mahalangur Himal]] binnen de Regioon [[Khumbu]] in [[Nepal]] an de Grenz na [[Tibet]] in [[Volksrepubliek China|China]] to; de westliche un südööstliche van sien dree Bargkanten billen de Grenz tüschen de Länner. Up nepalees’sch Sied höört de Barg to de [[Sagarmatha-Natschonaalpark]], de to dat [[List vun dat Weltarv|UNESCO-Weltnatuurarv]] tellt. Up de Noordsied in China höört he to de {{Lang|en|''Qomolangma National Nature Reserve''}}, dat mit de {{Lang|de|''Qomolangma-Biosphärenreservat''}} övereenstemmt, dat de [[UNESCO]] uutwiest het.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=CPR+26&mode=all |titel=Biosphere Reserve Information China QOMOLANGMA |werk=The MAB Programme |hrsg=UNESCO |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160212140038/https://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=CPR+26&mode=all |archiv-datum=2016-02-12 |abruf=2024-07-16 |sprache=en}}</ref> [[Edmund Hillary]] un [[Tenzing Norgay]] is dat an de 29. Mai 1953 glückt, de Barg dat eerste Maal to bestiegen. Up de 8. Mai 1978 bestegen [[Reinhold Messner]] un [[Peter Habeler]] de Topp för’t eerste Maal sünner dat se extra [[Suerstoff]] to Amen bruukt hebben. Bit 2018 stegen an de 8.400 Minschen bit up de Bargtopp. Över 300 Bargstiegers bleven up de Weg bargrup oder de Weg bargdaal dood.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.spektrum.de/news/klimawandel-taut-tote-kletterer-frei/1634050 |titel=Mount Everest: Klimawandel taut tote Kletterer frei |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230425190341/https://www.spektrum.de/news/klimawandel-taut-tote-kletterer-frei/1634050 |archiv-datum=2023-04-25 |abruf=2024-07-16 |sprache=de}}</ref> De Mount Everest is van de Seespegel uut meten de höögste Barg up de Eer. Twee anner Bargen könen bi anner Meetmethoden ook de Titel „höögste Barg up de Eer“ kriegen: De [[Vulkan|Vulkaan]] [[Mount Kea]] up [[Hawaii (Eiland)|Hawaii]] is de höögste Barg van de Bargfoot uut meten, de bi de Mount Kea ünner de See liggt; de [[Chimborazo]] in [[Ecuador]] is de höögste Barg van de Eerdmiddelpunkt uut meten. == Naams van den Mount Everest == [[Bild:GeorgeEverest.jpeg|miniatur|links|George Everest]] Up [[Nepali]] heet de Barg सगरमाथा ''Sagarmāthā'' („Vörkopp van den Heven“) un up [[Tibeetsche Spraak|Tibeetsch]] ཇོ་མོ་གླང་མ ''Jo mo klungs ma'' (na offitschelle Transkriptschoon: ''Qomolangma''; „Moder van dat Universum“). De [[Chineesch Spraaken|chineesch]] Naam {{Zh|p=Zhūmùlǎngmǎ Fēng|v=珠穆朗玛峰|t=珠穆朗瑪峰}} givt den tibeetschen Naam phoneetsch wedder. De Naam, de Transkriptschoon, de vandaag in Europa begäng is, is de Engelsche Ümschrift ''Chomolungma''. De düütsche Ümschrift„ Tschomolungma “ het de engelsche Transkriptschoon meest komplett wegdrängt. Sir [[George Everest]] weer lang Johren Baas van de {{Lang|en|''Great Trigonometrical Survey''}} („Groot Trigonometrisch Vermeten“) van [[Indien]] un [[Survey of India|''Surveyor General of India'']]. Ünner sienen Nafolger [[Andrew Scott Waugh]] vermeten de Briten 1848 dat eerste Maal den Barg mit den Naam „Peak b“ van Indien uut, denn [[Nepal]] dee den Briten den Togang in dat Land verseggen. Na wieder Vermeetarbeid uut wieder Feern, begunn [[Radhanath Sikdar]] denn de Daten umfangriek un komplex in de ''Computing Offices'' in [[Dehradun]] tobereken un keem 1852 to dat Resultaat, dat de Barg, de middelwiel „Peak XV“ („Topp 15“) heet, mit 29.002&nbsp;[[Foot (Eenheit)|Foot]] (8.840&nbsp;m) höger is as all anner Bargen, de betto bekannt weren.<ref>[http://ia700506.us.archive.org/9/items/memoirontheindia025502mbp/memoirontheindia025502mbp.pdf Clements R. Markham: ''A Memoir on the Indian Surveys''.] (PDF-Datei; 57,80&nbsp;MB) 2. Uplaag W.H. Allen & Co., London 1878. Digitalisat up archive.org</ref> Letzte Twiefel, of dat Meten uut wiede Feern ook echt exakt weer, geev dat noch, so dat Andrew Waugh dit Meetrsultaat eerst 1856 in en Schrieven an de [[Royal Geographical Society]] bekannt geven het.<ref>[http://books.google.de/books?id=UXwMAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=Proceedings+of+the+Royal+Geographical+Society+of+London,+no.IX&source=bl&ots=sGG_0osq6u&sig=sRLi7WJzw6oAiJ8UsjARxMQV_-o&hl=en&sa=X&ei=kAVGUMq7OvP34QTwwIH4CA&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Proceedings of the Royal Geographical Society of London, no.IX, S. 345] Digitalisat up Google books</ref><ref>G. O. Dyhrenfurth: ''Zum Dritten Pol''. München, 1952, S. 27&nbsp;ff.</ref> Daar het he den Barg bi sienen Vörgänger to Ehren den Naam ''Mount Everest'' geven. Sir George Everest het den Barg, de sienen Naam kregen het, nie nich seen. De Uutspraak, de hüüd begäng is, is {{IPA|ˈmaʊnt ˈɛvərɛst}}, Sir George Everest het sien egen Nanaam man {{IPA|ˈiːvrɪst}} uutspraken. [[Bild:Stielers Handatlas 1891 55 Ausschnitt Gaurisankar.jpg|miniatur|Uutsnid uut ''Stielers Handatlas'' van 1891 mit de Naam ''Gaurisankar'']] Vör allen in den düütschen Spraakruum weer de Barg lang as ''[[Gauri Sankar]]'' bekannt. Dat liggt man daaran, dat de düütschen Himalaya-Pionier [[Hermann von Schlagintweit]] wat missverstaan het. De harr 1855 versöcht, den Barg, de even eerst as höögsten Barg up de Eer bekannt weer, uut to forschen. Uut de Neeg van Kathmandu het he de Westsied van de Barggrupp ankeken un seech enen Barg, de in Richt van den Everest leeg un höger as all anner Bargen üm to weer. Dissen Barg heet in Nepal Gaurisankar,Schlagintweit hull hüm aber för den mysteriösen Peak XV, den later Mount Everest. Wegen düt Missverstaan un ook üm dat de engelsche Naam afleent worrn is, heet de Barg in Düütschland lange Tied „Gaurisankar“. Eerst 1903 het een denn faststellt, dat sück dat de Gaurisankar een anner Barg is; de 7145&nbsp;m hoog Peak XX, de 58&nbsp;km van den Mount Everest weg liggt.<ref>G. O. Dyhrenfurth: ''Zum Dritten Pol''. München, 1952, S. 28&nbsp;f.</ref> == Geologie == [[Bild:Indian subcontinent drift-nds.svg|alternativtext=Drift vun den indischen Subkontinent in’n Verloop vun’n Känozoikum|duum|Drift van den indischen Subkontinent in de Verloop van d’ [[Känozoikum]]]] De Mount Everest is, so as all de Bargen in de [[Himalaya]], een [[Alpidische Orogenese|alpidische Barg]]. De Konvergenz van de [[Indisch Plaat|indisch Plaat]] un de [[Eurasisch Plaat|eurasisch Plaat]] führ to dat Sluuten van de [[Tethys (Ozean)|Tethys]] mit Anfang vör etwa 50 Million Johren in de [[Eozän]] un in Folg to [[Plattentektonik#Kollisionstyp|Kollision]] van de Kontinente Indien un Asien. De wesentlich lüttgere indisch Plaat schufft sück immer noch mit en Rate van etwa dree Zentimetern pro Johr unter Eurasien. De Mount Everest wasst infolg de mit de Kollision verbunnen Verdicken van de [[Kontinentale Eerkrust|kontinentale Krust]] immer noch, allerdings blots wenige Millimeter in det Johr. De fortdüern Heeven wurrd dorbi dör [[Isostasie|isostatische Utglieksbewegungen]] veroorsaakt, de ut den [[Dichte]]ünnerscheed van de stapelt Krust in den Beriek van dat [[Gebirge]] un de (dichtere) [[Asthenosphäre]] folgt. De Krustenblock kriggt dorbi en [[Statisch Updriev|Updriev]] as en Körk in det Water. Dör de hooch [[Druck (Physik)|Umsluutensdruck]] un de hooch Temperaturen bi de Versenken in den böveren [[Eerdmantel]] wurrn de oorsprünglichen Krustengesteens [[Metamorphose (Geologie)|metamorph]] ümwannelt. In’n Everest-Massiv besteiht de ünnerste Eenheit van de Topppyramide (böverhalv 5400 m hööftsächlich ut [[Metamorph Gesteen|metamorph Gesteens]], vör allen dunkel, [[biotit]]riek [[Gneis]]en. De Grenze to de doröver liggen [[Granit]]en is dör [[pegmatit]]ische [[Dyke|Gänge]] relativ düütlich markeert. De so nöömt ''„Nuptse-Granit“'' (nöömt na den Nahberbarg [[Nuptse]]) is en [[Leukokrates Gesteen|heller]] Granit, de neben [[Quarz]] un [[Feldspat]] hööftsächlich [[Muskovit]], [[Biotit]] un [[Turmalingrupp|Turmalin]] enthollt.<ref>[http://www.everestsa.co.za/page_6b.htm The Geology of Mt. Everest Region (Nepal side)] (afropen an' 31. Dezember 2014)</ref> De [[Verwitterung|verwittert]] typischerwies to groot Blocken. Up över 7500 m Höögdliggen metamorph överpräägt [[Sedimente un Sedimentgesteens|Sedimentgesteens]]. Disse [[fossil]]riek [[mikrit]]isch [[Kalksteen]]s bit [[Tonsteen]]e enthollen [[Trilobiten]], [[Ostrakoden]] as ok [[Seelilien un Hoorsteerns]] ([[Crinoidenkalk]]). Se hemm en hell geel Farv un wurrn as ''„Geel Band“'' betekent. Se wurrn bi de Gebirgsbillen up den [[Grundgebirge|kristallinen]] Sockel ut Gneisen un Graniten [[Överschuuven|överschaaven]] un [[Fallen (Geologie)|fallen]] na Südwesten in. Dordör sünd de Gesteens an de Südwestsiet van den Everest leeger antodrapen, as an de Noordsiet. De böverste Topppyramide van den Everest besteiht ut grau Kalksteen mit Inlagerungen van Sand un Schutt, de blots in minn Utmaat de [[Metamorphose (Geologie)|Metamorphose]] ünnerleeg.<ref>Harutaka Sakai et al.: ''Geology of the summit limestone of Mount Qomolangma (Everest) and cooling history of the Yellow Band under the Qomolangma detachment.'' Island Arc 14 (2005), S. 297–310.</ref> == Topografie == [[Bild:Everest-fromKalarPatar.jpg|miniatur|links|Ansicht van de Topppyramide van den Mount Everest (ca. bövere 1500 Höhenmeter) von Westen, mit dat düütlich sichtbor „Geel Band“]] [[Bild:Karte Mount Everest.png|miniatur|Koort van den Mount Everest]] De Bargtopp hebben [[Eroschoon]] un groot [[Gletscher]] formt. De dree Höövdkämme –&nbsp;Westbargkant, Noord-/Noordoostbargkant un de Süüdoostbargkant&nbsp;– ünnerdelen den Topp in dree Hööcdwanden – Süüdwestwand, Noordwand un Oostwand ([[Kangshung-Wand|Kangshung-Flanke]]). Butendem scheden de Bargkanten de dree Getscher, de van den Mount Everest un sien benavert Bargtoppen utgaat: de [[Khumbu-Gletscher]],de [[Rongpu-Gletscher]] (ook ''Rongbuk-Gletscher'') un de [[Kangshung-Gletscher]]. De Süüdoostbargkant un Westbargkant billen deGrenz tüschen Tibet un Nepal. De Süüdoostbargkant verbind den Mount Everest mit de 8516 Meter hogen [[Lhotse]], de leegste Punkt van disse Bargkant is de 7906 Meter hoog Süüdsaddel (South Col). De Bargkanten loopt van den Lhotse na de Lhotse Shar (8415&nbsp;m) un de [[Peak 38]] (7591&nbsp;m) to. De Westbargkant löppt eerst in en Neventopp –&nbsp;de ''Westschuller'' heten&nbsp;– uut, de to’n ''Lho-La-Pass'' (6606&nbsp;m) hen affallt un denn in de Bargkeed uut [[Khumbutse]] (6636 m), [[Lingtren]] (6714&nbsp;m) un [[Pumori]] (7138&nbsp;m) wiedergeit. De Noordoostbargkant, de up’e tibeetsche Sied liggt, löppt van den Topp över dree Steenstopen un dree Steennadeln bit to’n ööstlichen Rongpu-Gletscher daal. Vun hüm twiegt ünnerhalv van de Stopen un böverhalv van de Nadeln de Noordbargkant up en Höögd van 8420&nbsp;m af un verbind den Mount Everest över den leegsten Punkt an’ Noordsaddel (7005&nbsp;m) mit den 7543 Meter hoog [[Changtse]]. Vun den Lhotse treckt up nepaleesch Sied in westlich Richt de lang Bargkamm van den [[Nuptse]] (7861 m), de van den Mount Everest dör dat [[Daal vun dat Swiegen|Daal van dat Swiegen]] un den Khumbu-Gletscher trennt wurrd. De Wanden van den Everest sünd ünnerscheedlich updeelt. De Süüdwestwand to dat Daal van dat Swiegen hen wiest twee markante Pielers. Se is in de Ganzen steil (um 60–70&nbsp;Graad). De Noordwand is to6n groten Deel dör twee hooch liggen Couloirs, dat [[Norton-Couloir]] un dat [[Hornbein-Couloir]], ünnerdeelt. De Noordwand nüült sik bit to 40–45&nbsp;Graad. De Oostwand oder [[Kangshung-Wand]], de starkvergletschet is, het dree Höövdpielers. Se is in de ünneren Deel bannig steil (bit 80&nbsp;Graad), un in böveren, swaker neegt Deel van Hängegletschern markeert. == Klima == Dat [[Klima]] an’n Mount Everest is extrem. In’n Januar, den koldsten Maand, bedrocht de Döörsnidstemperatuur up den Topp −36&nbsp;°C un kann bit to −60&nbsp;°C fallen. Ook in den warmsten Maand, den Juli, stiegen de Temperaturen nich över de Fröstgrenz, de Döörsnidssnidtemperatuur up den Topp bedrocht denn −19&nbsp;°C.<ref name="Shroder">John Ford Shroder, Jr.: ''Everest, Mount, mountain peak in the Himalayas of southern Asia, considered the highest mountain in the world.'' [http://www.italysoft.com/curios/everest/index.php Publinet Switzerland] (afropen an’ 7. Januar 2015)</ref> [[Bild:Nepal Mount Everest And Ama dablam.jpg|miniatur|Wulkenfahnen van Mount Everest un [[Lhotse]], rechts [[Ama Dablam]]]] Winters un fröjaars herrschen Winden uut’n Westen vöör. De fuchtig Luft kondenseert to en witt [[Wulk]], de na Oost to wiest (egens verkeert faken as „Sneefahn“ heten). Wegen disse Wulkenfahnen dacht een eerst, de Himalaya weer ene Vulkaankeed. Mit de Wulkenfahn van d’ Mount Everest reken Bargstieger ook grov de Windsnelligkeid up den Topp af: Bi an de 80&nbsp;km/h steit se winkelrecht to’n Topp, bi högeren Snelligkeiden bögt se sück na ünnern un bi legeren na baven. In’n Winter prallt de süüdwestliche [[Jetstream]] up den Topp un kann Windsnelligkeiden bit to 285&nbsp;km/h veroorsaken. Vun Juni bit September kümt de Barg ünner den Inflood van den [[Indischen Monsun|Indischen Monsuun]]. In disse Tied fallen de meest Nedderslääg, un düchtige Sneestorms bestemmen dat Weer.<ref name="Shroder" /> As in allen hogen Barggruppen kann dat bi de Weer gau enen Umswung geven. Dat gellt ok för de beid Saisons to’n Bargstiegen in de Mai un Oktober. Up enen Slag kann de Temperatuur daalstörten, ook Storms un bit to dree Meter Snee den Dag sünd nich afsünnerlich. Meestens givt dat in de jede Saison bloots wenig Daag mit stabil Weer – de „Fensterdaag“ – up de dat up’t Eerste mögelk is, den Barg to bestiegen. Verscheden Studien kemen in de 2010-er Jaren to den Resultaat, dat wegen de [[Globale Upwärmen|Klimawannel]] dat Ies üm den Mount Everest stark wegsmölt. So bild sik to’n Bispeel up den [[Khumbu-Gletscher]] meer un meer grote Smöltwaterseen, de dat Risiko bi de Bestiegen van den Barg vergröttern. Ook de grov 200 Lieken van Bargstiegers koomt meer un meer vöördag, vanwegen dat de Klimawannel Gletscher un Ies smölten maakt.<ref name=":0" /> == Fauna un Flora == Wegen de groot Hööchd bedrocht de Luftdruck up den Mount Everest mit 326&nbsp;mbar bloots knapp een Drüddel van den Normaaldruck up dat Niveau van de Seespegel (Döörsnidtemperatuurafhängige [[barometrische Höhenformel]]). So verschufft sück de de Kookpunkt van dat Water van 100&nbsp;°C ünner normaleBedingungen up bloots 70&nbsp;°C, un de [[Partialdruck]] van de Luft bedrocht bloots noch een Drüddel vergleken mit den Druck up dat Niveau van de Seespegel. Dorto komen Temperaturen, de stark swanken un starke Winde. An disse extreme Ümwelt kunnen sück blots wenig Deerten anpassen, Blöötenplanten sünd in den Streek van dat ewige Ies nich mehr to finnen. ''[[Euophrys omnisuperstes]]'', ene lütte [[Springspinnen|Springspinne]] (Salticidae), wurr all 1924 van R.W.G. Hingston bit to en Höögdvan 6700 Meter funnen. Wat se eet, wuss een lang Tiet nich. Eerst 1954 het een opdeckt, dat Flegen un [[Springsteert]]en (Collembola) eet, de bit to en Hööchd van 6000 Meter leevt. De Flegen un Springsteerten wedderrüm eet [[Swämme]] un [[Flechte]]n, de orgaansch Material afbauen, dat mit de Wind anweit kümt.<ref>Lawrence W. Swan: ''The Aeolian Biome''. BioScience 42 (1992), No. 4, S. 262–270.</ref> De Everestexpeditschoon in de Johr 1924 sammel Flechtenin een Höögd tüschen 4600 un 5500 Meter.Bi düsse Expeditschoon kunn R. Paulson 1925 ande 30 Oorten nawiesen.<ref>Heribert Schöller: ''Flechten – Geschichte, Biologie, Systematik, Ökologie, Naturschutz und kulturelle Bedeutung''. Schweizerbartsche Verlagsbuchhandlung, Frankfort an'n Main 1997, ISBN 3-7829-1151-2, S. 21–28</ref> Vun de Warveldeerten sünd bleots eenig Vagels in de Laag, sück de extrem Hööchd up Duur antopassen. De [[Striepengoos]] (''Anser indicus'') hollt sück bit in Hööchten van 5600 Meter up. [[Alpenkreih|Alpenkreihe]]n (''Pyrrhocorax pyrrhocorax'') wurrn sogor an den 7920 Meter hogen Süüdsaddel seen, wo se sück van Affall, aber ok van tödlich verunglückt Bargstiegers nehren.<ref>John Hunt: ''The Ascent of Everest''. Hodder & Stoughton 1953, Kapitel 14.</ref> De Liek van [[George Mallory]], den man up ca. 8160m Höögdfunn, wurr vermootlich ok van Vagels anfreten.<ref>[http://www.jochenhemmleb.com/german/mundi/index.php#04 jochenhemmleb.com<!-- Automatisch generierter Titel -->]</ref> == Mythologisch Bedüüden == [[Bild:Mount Everest from Rombok Gompa, Tibet.jpg|miniatur|[[Rongpu-Kloster|Rongpu]] [[Gönpa]] in Tibet un Mount Everest.]] As in de Grund all markant Toppen van de [[Khumbu]]-Region is ook de Mount Everest för de [[Sherpa]]s en [[hillig Barg]]. De [[Buddhismus]] is bi dit Volk mit oorsprünglicheren Religionen, so as [[Animismus (Religion)|Animismus]] un [[Bön]], vermengt. Na de Ansicht van de Sherpas wahnen [[Geist]]er un [[Dämon]]en in Borns, Bööm un even ook de Toppen. De Mount Everest is bi de Buddhisten de Seed van Jomo Miyo Lang Sangma, een van de fiev „Süsters van dat lang Leven“, de up de fiev höögstenToppen van de Himalaya wahnen. Jomo Miyo Lang Sangma givt de Minschen Eten. [[Bild:EBC-prayer.jpg|miniatur|links|Stupa mit Gebetsfahnen in dat Everest-Basislager]] De groot Hillige [[Padmasambhava]], de den Buddhismus van Indien na Tibet brocht het, het de Sage na en Weddloop to den Topp van de Mount Everest uutricht. Nadem dat Padmasambhava wat Tied up den Topp mediteert un mit de Dämonen fochten harr, födder em een Lama van de Bön-Religion ruut. Dat gung um de Fraag, well van de beid mächtiger weer. De Lama van de Bön-Religion het sück man all in de Nacht up’n Padd maakt un maak siene magische [[Trumm]] em up den Barg dragen. Padmasambhava gung eerst bi ’n Dagwarrn loos. He het den Weddloop man liekers wunnen, vanwegen dat en Luchtstrahl em direktmente up enen Stool to dat Topp brocht het. Nadem dat Padmasambhava enig Tiet baven töövt harr, leet he sien Stohl torüch un begunn van den Barg daal to stiegen. De Bön-Lama geev sück slaan un leet sien Trumm torüch. Bit hüüd seggt een, dat de Geister de Trumm slaan, wenn een Lawine to Daal dönnert. [[Bild:Puja.jpg|miniatur|Puja-Zeremonie]] Wegen disse mytholoogschen Belang maakt de Sherpas en Opperzeremonie, de se [[Puja (Buddhismus)|Puja]]-Zeremonie nöömt, eer dat se up den Barg stiegen. De Sherpas sünd övertüügt, dat en Puja sien muut, Unheil aftowennen. Dit Opperfest is för ehren Selenfreeden up jeden Boog nödig, un allgemeen neemt ook all Expeditschoonsdeelnehmer uut’n Westen deel, denn anners, vertörnt dat na den Glooven van de Sherpasde Barggödder, so dat de Gödder nich bloots up de Butenlänner füünsch warrt, man besünners ook tegenöver de Sherpas, de dat denn tolaten harrn. Religiöös Symbole as [[Gebetsmöhlen|Manisteens]] un en [[Stupa]] mit [[Gebetsfahne|Beedfahne]]n, de mit [[Mantra]]s bedruckt sind, finnen sück an den Foot van den Mount Everest. Up den Weg to dat Everest-Basislager ([[Mount Everest Trek]]), an’ Thokla-Pass tüschen [[Dingboche]] un [[Lobuche#Lobuche Oort|Lobuche]], is en Gedenkstäe för de Opfer van den Everest anleggt. Den Doden is mit en so nöömt [[Steenmännchen|Steenmann]], en Stapel van uptoornt Steens, oder en Stele de letzte Ehre todacht. == Höögdangaven == [[Bild:Everest 1858.jpg|miniatur|links|Waugh sien Koort van de ''Survey of India'']] De Höögd van den Mount Everest wurrr meer as eenmaal meten. Daar kemen Angaven tüschen 8844 un 8850 Meter bi ruut. Vunwegen de Höögd(Doodszoon) un de Iesschicht up den Topp is dat Meten en stuur Stück Wark. De Iesschicht up den Topp tellt bi de Meten nich mit, denn de Dickd van dat Ies swankt stark. Den Barg exakt to meten, mutt also de Steen ünner de Iesschiht meten warrn. As de Barg dat eerst Maal meten wurrn is, weer dat noch nich mögelk. En anner Probleem is de Bitoogsgrött to de Seespegel. Chineesche Geodäten gaat bi de Meten van den Pegel in [[Qingdao]] as Normaalpunkt uut, för nepaleesch Geodäten vis de Pegel in [[Karatschi]] de Nullpunkt. De beid Öört liggen mehr as 6000&nbsp;Kilometer utnanner, un alleen wegen düssen verscheden Bitoogsysteem givt dat starke Differenzen bi de Resultaten. De [[Global Positioning System|GPS]]-Hööchtangaven grünnt sik up en vereenfackt Modell van de Eer, den [[Referenzellipsoid]] van dat [[World Geodetic System 1984]]. Bi sückser Meten moot een also noch de Differenz tüschen [[Geoid]] un [[Referenzellipsoid]] mitbedenken, as to’n Bispeel bi de Meeten in de Mai 2004 maakt. De Angaav över de Topphööcht van den Mount Everest is siet de eerste Meten in dat Johr 1848 mehrfack nee bestimmt wurrn. 1856 wurr ut Angaven van söss verscheeden Vermeetensstatschonen 8840m Höögdberektent. De Statschonen befunnen sück allerdings över 150&nbsp;Kilometer van dat Everestmassiv weg, dor de Vermeters van de britisch Indian Survey nich na Nepal inreisen drüffen. Bit dorhen seech man den [[Dhaulagiri]] (8167m), den eersten opdeckten [[List vun de Achtduusender|Achtduusender]], un af 1838 den [[Kangchendzönga]] (8586m) as höögstenBarg an. [[Bild:Everestfromspace.jpg|miniatur|Blick up dat Everestmassiv (Ostwand) ut den Weltruum]] [[Bild:Himalaya annotated.jpg|miniatur|Region Khumbu mit Mount Everest]] De lang Tiet gellen Hööchtangaav van 8848m weer 1954 van de Survey of India ut de Meetdaten van all tosommen twalf Vermeetensstatschonen as Middelwert utrekent wurrn. Disse Angaav wurr van en chineesch Expeditschoon in dat Johr 1975 bestätigt – se stell 8848,13m fast. Ok en in de September 1992 as eerste mit modern Middel anstellt Hööchtvermeeten van en chineesch-italieensch Expeditschoonsteam direkt an den Berg ergeev mit 8848,82m bina den glieken Wert. De dorbi bruukt Daten keemen sowohl ut Meeten mit herkömmlich [[Theodolit]]en as at is: ut [[Afstandsmeeten (optisch)|Lasermeeten]] un [[Global Positioning System|GPS]]-Signalen. Bannig nipp un bau Meeten mit Hülp van mehreren [[Global Positioning System|GPS-Empfänger]] an’ 5.&nbsp;Mai 1999 hemm en Höögdvan 8850m errgeven.<ref>[http://classic.mountainzone.com/news/99/everestheight.html GPS-Meeten van 1999] {{Webarchiv|url=http://classic.mountainzone.com/news/99/everestheight.html |wayback=20151007152449 |text=GPS-Meeten van 1999 |archiv-bot=2026-03-14 06:07:41 InternetArchiveBot }}</ref> De Angaav foot up de Höögdvan den Felssockel. De Stärke van de Schicht ut Ies un Schnee an’ Topp ännert sück je na Johrestiet un Nedderslagsmengen van de [[Monsun]]tiet etwa in de Beriek tüschen een un dree Metern. Bi en Meeten in de Mai 2004 wurrn acht [[Winkelreflektor (Radar)|Radarreflektoren]] an’ Topp verankert un so de Höögdvan den Felssockel bestimmt. In’n Ansluss wurr de jewielig Höögdvan de Radarprofile ermittelt. Vun disse Höögdwurr denn de Dickt van de Iesschicht aftrucken. De Everest harr na disse Meeten en Höögdvan 8848,82m, mit en Ungenauigkeit van ±0,23&nbsp;Meter. Dormit kunn de Höögdut dat Johr 1992 bestätigt wurrn. De neeste Meeten stammt ut den Mai 2005, wedderum dörführt van en chineesch Expeditschoon. Se ergeev för den Barg en Höögdvan 8844,43m, bi en Ungenauigkeit van ±0,21&nbsp;Meter. He is dormit etwa 3,7&nbsp;Meter leeger as siet de chineesch Meeten van 1975 annommen. Allerdings betreckt sück de aktuell Angaav, as ok all de van 1999 un 2004, blots up den reinen Felssockel. Disse letzt Ünnersöken wurr van de chineesch Noordsied un nich van den nepaleeschen Süden ut ünnernommen un düer een Johr. Insett wurrn dorbi Radardetektoren as at is: [[Afstandsmeeten (optisch)|Lasermeetgeräte]] un Satellitenortungssysteme. Wiels de Mount Everest de höögste Erheeven över den [[Meeresspeegel]] is, givt dat noch twee wiedere Bargen, de den Titel „[[hööchst Barg]] van de Eer“ verdeenen. Vun den Foot van den Barg ut sehn is dat de [[Vulkan]] [[Mauna Kea]] up [[Hawaii (Insel)|Hawaii]], van den [[Geozentrum|Erdmiddelpunkt]] ut rekent de [[Chimborazo]] in [[Ecuador]]. == Bestiegenshistorie == === Eerste Bestiegensversöök === De britisch Armee-Expeditschoon van [[Francis Younghusband]] het sück 1904 gewaltsam ehrn Weg dör Tibet bahnt, um dat Land to dwingen, sien Grenzen apen to maken un de Gewährung van Hannelsprivilegien totolaaten. Dorbi wurr van J. Claude White at is: de eerste detailleerte Fotografie van de Ostflanke van Kampa Dzong ut (etwa 150&nbsp;Kilometer Entfernung) anfertigt. Bi de eegentlichen Erkunnens- un Bestiegensexpeditschonen wurr dorgegen versöcht, en Erloovnis dör den [[Thubten Gyatsho|Dalai Lama]] to kriegen. Dat düer aber bit to dat Johr 1921, bevör he de [[Royal Geographical Society]] disse Erloovnis geev, de doruphen 1921, 1922 un 1924 Expeditschonen utsennen dee. De eerste Britische Erkunnensexpeditschoon wurr 1921 in dat Rebeet schickt. Hier gung dat aber noch nich primär um dat Bestiegen van den Barg, sonnern um geologisch Vermeeten, dat Rebeet in Koorten dorstellen un en eerst Erkunnen van mögelk Upstiegsrouten. Deelnehmer van disse Expeditschoon hemm dat Vermeeten van 31.000&nbsp;Quadratkilometern to Enn’ brocht. In’n Verloop van disse Expeditschoon het [[George Mallory]] van den [[Lhakpa La]] ut en gangbor Route to’n Topp opdeckt, de sietherige Standard-Nordroute dör dat Daal van den östlichen [[Rongpu-Gletscher]] up den Nordsaddel. En körtfristig angahn Bestiegendversöök is up den Nordsaddel an den insetten Monsun ahn Spood bleven. In de Johren 1922 un 1924 wurrn mehrere Bestiegensversöök ünnernommen, de vör allen mit de Naam Mallory verbunnen sünd. Bi den darten Versöök van de 1922er Expeditschoon het sück an’ 7. Juni wiels den Upsptieg van dat Lager III en Lawine lööst un het söben Dräger in den Dood reeten. In’n Mai/Juni 1924 het en Expeditschoon mehrere Anlööp ünnernommen, muss de aber wegen slelcht Weer ok immer weer upgeven. Mallory un [[Andrew Irvine]] sünd van hör Upstiegsversöök nich mehr torüchkommen. Bit hüüd givt dat Diskussionen um de Fraag, of se up den Topp weern oder all vörher to Dood keemen. Mallory sien Liek wurr 1999 ahn eendüüdigen Bewies för dat Recken van den Topp funnen, Irvine is immer noch verschullen. Ok in de 1930er Johren hemm mehrere britisch Expeditschonen versöcht, den Topp van den Mount Everest to recken, bi de ok eerstmals [[Tenzing Norgay]] as Dräger dorbi weer. In de 1940er Johren geev dat kien ernsthafte Bestiegensversöök. In de 1950er Johren geev dat en Wettloop van twee Natschonen um den Topp. Dör de chineesch [[Okkupatschoon]] weer Tibet för Utländer nich mehr togänglich, aber dat Königriek Nepal, dat tüschen 1815 un 1945 Utländer de Inreis un dormit de Erkunnen van den Himalaya verwehrt harr, sien Blockaadhollen intüschen upgeven un enkelt Expeditschonen genehmigt.<ref>Steven Venables: Everest. Die Geschichte seiner Entdeckung. München 2007, S. 21 u. S. 150</ref> De Südwestsiet van den Everest weer meest nich bekannt, Mallory kunn woll 1921 van den Lho La ut en Blick up de Südsiet un up dat [[Daal vun dat Swiegen|Western Cwm]] schmieten, of van dor ut aber de Barg bestiegbor oder tominst de Südsaddel reckbor weer, bleev unbekannt.<ref>Steven Venables: Everest. Die Geschichte seiner Entdeckung. München 2007, S. 77&nbsp;f.</ref> 1951 het en britisch Expeditschoon dissen Togangsweg erkunnd. 1952 wurrn twee [[Swiez]]er Expeditschonen genehmigt, de aber ok kien Spood harrn. === De spoodriek Eerstbestiegen === [[Bild:Edmund Hillary and Tenzing Norgay.jpg|miniatur|De Erstbestieger [[Edmund Hillary]] un [[Tenzing Norgay]]]] [[Bild:Karte Mount Everest - Route Hillary und Norgay.png|miniatur|Route van de Everest-Bestiegen in de April/Mai 1953]] [[Datei:Edmund-Hillary.web.jpg|miniatur|Edmund Hillary, 1957 in de Antarktis, veer Johr na sein Eerstbestiegen van den Mount Everest]] 1953 wurr de negente britisch Expeditschoon to’n Mount Everest, ditmal ünner de Leiden van [[John Hunt, Baron Hunt|John Hunt]] utricht. Nahdem mehrere Hoochlager erricht wurrn weern, wurrn twee Seilschapen bild. De eerste Seilschap sull quasi en gauen Schööt wagen, de tweet denn, wenn de eerst Seilschap ahn Spood bleev, dat letzte Hoochlager wieder na baben verleggen. So sull dat Ünnernehmen goot gahn. De eerste Seilschap bestunn ut [[Tom Bourdillon]] un [[Charles Evans (Bargstieger)|Charles Evans]]. Se hemm an’ 26. Mai den Südtipp reckt, mussen aber upgeeven, wiel de van Bourdillon un sien Vader entwickelt slooten Suerstoffsysteme veriesen un dordör verseggen deen. Dat het hör so völ Tiet köst, dat en wiedere Upstieg kien Chance för en sekeren Afstieg laaten harr. De tweete Seilschap het nu en traditschonell, apen Suerstoffsystem bruukt. Twee Daag later hemm dat de [[Niegseeland|Niegseeländer]] [[Edmund Hillary]] un de Sherpas [[Tenzing Norgay]] un [[Ang Nyima]] schafft, dat letzte Lager up en Höögdvan 8510m to verleggen. Ang Nyima is denn weer afsteegen, wiels Hillary un Norgay an’ 29. Mai um 6:30 Ühr in Richt Topp upbraken sünd. Wiel se ut en gröttere Basishööcht upstiegen deen, hemm se den Südtipp all um 9:00 Ühr reckt. Gegen 10:00 Ühr hemm se en Felsstuuf, de later [[Hillary Step]] nöömt wurr un de dat letzte bargstiegerisch Hinnernis dorstellen dee, reckt. Gegen 11:30 Ühr stunnen de beid up den Topp. Hillary sien eerst Wöör an sien langjohrigen Früend George Lowe na sien Rückkehr weern: ''engelsch: Well George, we finally knocked the bastard off. Översetten: George, wi hemm den Bastard toletzt doch dwungen.'' De Nahricht van de spoodriek Eerstbestiegen keem in London an’ Mörgen van de Krönung van [[Elisabeth II.]] an. An’ 16. Juli 1953 wurr Hillary de [[Order of the British Empire]] verleeht, de to glieker Tiet sien Erheeven in den Adelsstand van dat britisch Königriek bedüüden dee. Norgay wurr van Elisabeth II. dör dat Verleehn van de [[George Medal]] ehrt. De Erstbestiegen het en groot internatschonal Echo utlööst un wurr as Eroberung van den „darten Pool“ (na Nord- un Süüdpool) fiert. Well van de beid toeerst up den Topp stunn, weer Gegenstand van en düchtigen Disput. En Toppfoto givt dat blots van Tenzing Norgay, wiel de nich in de Laag weer, de Kamera to bedeenen un somit kien Foto van Hillary maken kunn. Hillary het mal seggt, dat de Topp van den Everest kien gooden Oort weer, um dör jemanden dat Fotografeeren bitobringen. Tenzing Norgay wurr van asiaatsch Sied as Eerstbestieger fiert un hüm sogor en Ünnerschrift ünner en entspreken Dokument afnödigt. He het aber 1955 togeeven, dat Hillary toeerst sien Foot up den Topp sett harr.<ref>Tenzing Norgay und James Ramsey Ullman, ''Man of Everest'' (1955)</ref> Beid hebbt aber dorup henwiest, dat de Eerstbestiegen dat Wark van en Team ween weer, un bleven en Leven lang befrüend. Hillary het ok seggt, dat he sück na Sporen umsehn harr, de eventuell van en Toppgang van [[George Mallory|Mallory]] oder [[Andrew Irvine|Irvine]] stammen, aber he harr nichts erkennen kunnt, dat dorup henwies, dat dor tovör well ween weer. De Fraag, of he denken dee, dat he tatsächlich de Eerste ganz baben ween weer, het he nich to wedderleggen entgegnet, dat he weeten dee, dat he ganz baben weer un ok heel weer rünnerkommen weer – un dat weer dat, worup dat ankommen dee. === 1950er un 1960er Johren === 1956 weer nochmals en Swiezer Expeditschoon an den Barg. Den Bargstiegers [[Ernst Schmied]] un [[Jürg Marmet]] an’ 23. Mai as ok een Dag later [[Dölf Reist]] un [[Hansruedi von Gunten]] gelung de tweete bzw. de darte Bestiegen up de Route van de Eerstbestieger. [[Ernst Reiss]] un [[Fritz Luchsinger]] gelung in de Rahmen van disse Expeditschoon an’ 18. Mai de Eerstbestiegen van den benaberten [[Lhotse]].<ref>[https://web.archive.org/web/20090610191700/http://www.sfar-evev06.ch/de/expeditionen/everest_lhotse56.html Jahre Everest-Lhotse-Expedition], archiveert up web.archive.org, afropen an' 3. Oktober 2012.</ref> [[Bild:IMG 2124 Everest.jpg|miniatur|Noordsied van den Mt. Everest]] 1960 wurr de Mount Everest eerstmals van tibetisch Sied ut (Noordoosstbargkant) dör en chineesch Expeditschoon besteegen. De Bargstieger Wang Fu-chou, Konbu un [[Qu Yinhua]] weern vermootlich de eersten, de den [[Dree Felsstufen (Mount Everest)|Second Step]] beklautern kunnen. Dat letzte Stück sall Qu Yinghua sogor up bloot Footen van de Schuller van en Teamkollegen schafft hemm. Disse Bestiegen wurr vereenzelt antwiefelt, wiel dat kien seker Dokumentatschoon för den Toppsieg givt. En Foto van disse Bestiegen wiest aber den Barg böverhalv van den Second Step. Mittlerwiel wurrd disse Bestiegen offiziell anerkannt. Biter dokumenteert un dordör vereenzelt noch as Eerstbestiegen van disse Route ansehn is de van en ebenfalls chineesch Expeditschoon in dat Johr 1975. 1963 het de eerste amerikaansch Expeditschoon ünner de Leiden van [[Norman Dyhrenfurth]] en nee Route över den Westbargkant nommen. [[Tom Hornbein]] un [[Willi Unsoeld]] steegen van dat Daal van dat Swiegen ut up de Westschuller, folgten denn den Westbargkant, mussen deen aber wegen to groot technisch Schwierigkeiten up den Grat in de Nordwand utwieken. Se steegen in de siether „[[Hornbein-Couloir]]“ nöömt Schlucht van de Nordwand to’n Topp un hemm denn de eerst Överschreeden van den Mount Everest dörführt, indem se hör up de Südroute ansteegen Kameraden in de Afstieg folgen deen. Disse Överschreeden weer togliek de eerste Överschreeden van en Achtduusender överhoopt. === De 1970er Johren === An’ 16. Mai 1975 stunn mit de Japanerin [[Junko Tabei]] de eerste Fru up den Topp. Wenig Daag later reck de Tibeterin Phantog as Deelnehmerin van de chineeschNoordbargkant-Expeditschoon as tweete Fru den Topp. In dat sülvig Johr wurr de Südwestwand, de sück 2500m ut dat Daal van dat Swiegen erheevt, van en britisch Expeditschoon ünner Leiden van [[Christian John Storey Bonington|Chris Bonington]] dör [[Doug Scott]] un [[Dougal Haston]] to’n eersten Mal bewältigt. An disse Wand weern tovör söss Expeditschonen scheitert. De Slötelstäe in disse is de Överwinnen van en gewaltig Felsband böverhalv van de mit Schnee füllt Rinne. Doug Scott un Dougal Haston hemm bi de Afstieg een Nacht in en Schneehöhl an’ Südtipp in 8750m Höögdbiwakeert. An’ 3. Mai 1978 weer mit [[Robert Schauer]] de eerste Öösterrieker up den Topp. He het 18 Johr later noch mal baben stahn un 2044 gelung hüm dat noch eenmal. Blots fiev Daag later, an’ 8. Mai 1978, hemm [[Reinhold Messner]] un [[Peter Habeler]] den Topp eerstmals ahn tosätzlichen Suerstoff besteegen. Wieder dree Dag later reck [[Reinhard Karl]] ut de sülvige Expeditschoon as eerste Düütsche den Topp. Wietut weniger bekannt is, dat in de Harvst van dat sülvige Johr [[Hans Engl]] as eerste Düütsche den Topp ebenfalls ahn tosätzlichen Suerstoff besteegen het. Den Öösterrieker [[Franz Oppurg]] gelung an’ 14. Mai 1978 de eerste Solobestiegen van den Mount Everest.<ref>Buch der Rekorde</ref> De eerste düütsche Fru stunn 1979 up den Topp: [[Hannelore Schmatz]] keem aber bi den Afstieg to Dood. De woll stuurste Grat-Route, de direkte Westbargkant, wurr ebenfalls 1979 dör en [[Jugoslawien|jugoslaawsch]] Expeditschoon schafft. [[Andrej Štremfelj]] un [[Jernej Zaplotnik]] hemm dorbi stuurste Felspassagen överwunnen. === 1980er un 1990er Johren === [[Bild:EverestBasecamp-fromKalarPatar.jpg|miniatur|Basislager (ünnere linke Bildeck), Westflanke van den Mount Everest un Khumbu-Iesbröök up nepaleesch Sied van den [[Kala Patthar]] ut]] In de 1980er Johren gelungen de eerst Winter- un de eerste Alleenbegahn as ok nee und swoor Routen up den Topp. De eerst Winterbahn van de Südsaddelroute het 1980 en [[Polen|poolsch]] Expeditschoon maakt. An’ 17. Februar hemm [[Leszek Cichy]] un [[Krzysztof Wielicki]] den Topp reckt, wobi se mit Temperaturen van bit to −45&nbsp;°C un Windgeschwindigkeiten van meest 200&nbsp;km/h to kämpfen harrn. In dat sülvig Johr gelung [[Reinhold Messner]] de eerst Alleenbegahn van de Barg in de reinen [[Alpinstil]]. Todem wurr de Nordwand van de Japaners [[Takashi Ozaki]] un [[Tsuneo Shigehiro]] eerstmals vullständig dörsteegen. [[Jerzy Kukuczka]] weer mit en poolsch Expeditschoon an’ Südpieler spoodriek. 1982 het en [[Sowjetunion|sowjeetsch]] Expeditschoon en nee Route över den Südwestpieler eerstmal begahn. De Ostwand wurr 1983 dör de US-amerikaansch Bargstiegers [[Louis Reichardt]], [[Kim Momb]] un [[Carlos Buhler]] dwungen. 1986 hemm [[Erhard Loretan]] un [[Jean Troillet]] dat Hornbein-Couloir dörsteegen. 1995 wurr de lang Noordoosstbargkant vullstännig bit to’n Topp begahn. In dat sülvig Johr het dat de Schottin [[Alison Hargreaves]] as eerst Fru ahn tosätzlichen Suerstoff up den Topp schafft. 1996 wurr de Saison dör twalf Doodfälle överschaddet, de bit to den Tiepunkt dödlichst Saison an’ Mount Everest. In en an’ Middag uptrecken Höhenstorm keemen mehrere Bargstieger ut de Toppzoon nich mehr torüch in hör Telten, ünner annern bannig erfohren Expeditschoonsleiter, de tovör all mehrfack baben ween weern. Eenzelheiten dorto stellt de Artikel ''[[Unglück an' Mount Everest (1996)|Unglück an’ Mount Everest (1996)]]'' dor. De britisch Avendüerer [[Bear Grylls]] besteeg 1998 as dormals jüngster Brite mit 23 Johren den Mount Everest. An’ 27. Mai 1999 schaff [[Helga Hengge]] över de Nordroute as eerste Düütsche de spoodriek Bestiegen. === Sied 2000 === [[Evelyne Binsack]] reck an’ 23. Mai 2001 as eerste Swiezerin den Topp. 2004 het en russisch Expeditschoon en nee Route dör de Nordwand funnen, de wietgahnd en [[Direttissima (Klautern)|Direttissima]] dorstellt. An’ 30. Mai hemm [[Pawel Eduardowitsch Schabalin|Pawel Schabalin]], Ilja Tuchvatullin un Andrej Mariew den Topp reckt. To’n Anlaat van de [[Olympisch Sömmerspelen 2008]] in Peking wurr de olympisch Fackel wiels den [[Olympisch Fackelloop|Fackelloop]] an’ 8. Mai 2008 van Bargstiegern van de tibeetsch Sied up den Topp brocht.<ref>http://www.tagesschau.de/ausland/olympia180.html</ref> Um dat medial beeter dorstellen to können, wurr de Straat to dat nördliche Basislager in dat Rongpu-Daal befestigt, un de Mobilfunkanbeeder [[China Mobile]] het 2007 dree Sennenmasten (up 5200, 5800 un 6500m Höögdinstalleert. Vör un wiels de Bestiegen mit de Fackel wee de Barg för all annern Bargstieger sparrt. De Südkoreaner [[Park Young-seok]], Kang Ki-seok, Jin Jae-chang un Shin Dong-min hemm 2009 en Nee Route in de Westwand begahn. An’ 18. April 2014 keemen up nepalesisch Sied 16 Minschen (dorünner dree Vermisste) dör en Lawine in den Khumbu-Iesbröök up 5.800 Meter Hööht to Dood, dat tödlichste Unglück in de bitherigen Bestiegenshistorie.<ref>Rajan Pokhrel: ''[http://thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=At+least+12+killed+in+Everest+avalanche&NewsID=412101 At least 12 killed in Everst avalanche]''. In: ''The Himalayan'' vom 18. April 2014; [[Deutsche Welle]] (18. April 2014): ''[http://www.dw.de/lawinen-katastrophe-am-mount-everest/a-17576951 Lawinen-Katastrophe am Mount Everest];'' Frankfurter Allgemeine (FAZ.NET), 18. April 2014: [http://www.faz.net/aktuell/gesellschaft/ungluecke/mount-everest-lawine-toetet-zwoelf-bergsteiger-12901307.html Mount Everest – Lawine tötet zwölf Sherpas]; Jonah Goles: ''[http://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/climbing/mountaineering/By-the-Numbers-Everest-Fatality-Rates.html Everest Deaths – How Many Sherpas Have Been Killed?]'' In: Outside Online, 18. April 2014; Zeit-Online vom 20. April 2014: ''[http://www.zeit.de/reisen/2014-04/mount-everest-lawine-routensperrung Suche nach vermissten Bergsteigern am Mount Everest eingestellt]''.</ref> De nepalesisch Bargführer söllt doruphen all Touren in de loopen Saison afseggt hemm<ref>Spiegel Online vom 22. April 2014: ''[http://www.spiegel.de/reise/aktuell/mount-everest-sherpas-sagen-alle-bergsteiger-expeditionen-ab-a-965626.html Lawinenunglück: Sherpas sagen alle Touren zum Mount Everest ab]''.</ref>; allerdings het de Nepalesisch Bargstiegerverband een Dag later wedderspraken. Berichte över den Afbröök van de Everest-Expeditschoonen weern dorna falsch.<ref>[http://www.nepalmountaineering.org/newspage-131-Update%20on%20avalanche%20on%20Everest-%2023%20April Update on avalanche on Everest- 23 April] {{Webarchiv|url=http://www.nepalmountaineering.org/newspage-131-Update%20on%20avalanche%20on%20Everest-%2023%20April |wayback=20141006083658 |text=Update on avalanche on Everest- 23 April |archiv-bot=2026-03-14 06:07:41 InternetArchiveBot }}</ref> Wohrschienlich is dat ünner de Sherpas ok to Handgemengen kommen. De Sherpas un Hoochdräger, de de Bestiegen fortsetten wullen, wurrn bedroht. Wiel nich all Reiseveranstalter den Verzicht up de Bestiegen in de Saison verklort hemm, het de nepalesisch Regeeren dorup hoopt, dat de Sherpas hör Arbeit na de een Week düern Truertiet generell weer upnehmen deen, wiel de Everest Expeditschoonstourismus en wichtige Innamborn för Nepal dorstellt.<ref>Stephanie Geiger: [http://www.faz.net/aktuell/gesellschaft/ungluecke/lawinenunglueck-am-mount-everest-der-gipfel-ruft-12910394.html ''Der Gipfel ruft. Auch nach der Tragödie am Mount Everest ist ein Streik der Sherpas unwahrscheinlich – schon deshalb, weil sie das Geld brauchen.'']</ref> In dat Basislager funnen af den 24. April 2014 entsprekend Beraden tüschen dat Tourismusministerium un de Bargführers statt.<ref>Birgit Lutz: ''Arbeitskampf am Mount Everest''. In: Süddeutsche Zeitung vom 24. April 2014, S. 8 ([http://jetzt.sueddeutsche.de/texte/anzeigen/586360/Arbeitskampf-am-Mount-Everest online]); Spiegel-Online vom 25. April 2014: ''[http://www.spiegel.de/reise/aktuell/mount-everst-reinhold-messner-ueber-die-entscheidung-der-sherpas-a-965928.html Nach der Tragödie in Nepal:Everest-Tourismus ist Selbstbetrug!]''</ref> Dat seech so ut, as wenn eenig Expeditschonen hör Bestiegensversöök afbraken harrn, wiel in dat Basislager nich mehr noog Sherpas weern, um de Route mit Leddern un Fixseilen vörtobereiten.<ref>Expeditionen am Mount Everest brechen die Zelte ab, in: [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]], 28. April 2014</ref> Nah de Rückkehr van eenig Bargsteiger na Kathmandu hemm sück Berichte mehrt, wona Icefall Doctors un Sherpas, de de Saison an’ Barg fortsetten wullen, van en lütt Grupp van Sherpas, de wertschaplich un politische Interessen verfolgen deen, massiv bedroht wurrn weern.<ref>http://keswick-bed-and-breakfast.blogspot.de/2014/04/an-awful-tragedy-that-has-been.html</ref><ref>http://www.irishsevensummits.com/index.php/component/content/article/78-irish-seven-summits/120-mt-everest-2014 {{Webarchiv|url=http://www.irishsevensummits.com/index.php/component/content/article/78-irish-seven-summits/120-mt-everest-2014 |wayback=20141117025310 |text=— |archiv-bot=2026-04-05 16:33:12 InternetArchiveBot }}</ref> De US-Amerikanerin Cleo Weidlich un de Chinesin Wang Jing wullen sück de Entscheeden van de Sherpas aber nich buugen. Se sünd getrennt vannaner mit Hubschraubern to dat Lager 2 up 6400 Metern Höögdflagen, ofschons Hubschrauberflüüg böverhalv van dat Basislager blots in de Rahmen van Rettungsinsatzen erloovt sünd. Wiels Weidlich en Solobestiegen van den [[Lhotse]] planen dee, is Wang Jing mit söben Sherpas to’n Topp van den Mount Everest los gahn. Doruphen hemm ok anner Bargstieger överleggt, to den Everest torüchtokehren.<ref>Stephanie Geiger: [http://www.faz.net/aktuell/gesellschaft/trotz-lawinenunglueck-allein-zum-mount-everest-12936046.htm ''Zwei Frauen wollen allein auf den Everest''], in: [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]], 13. Mai 2014</ref> === Kommerzielle Bestiegen === [[Bild:Everest-BC-North.jpg|miniatur|Basislager up nepalesisch Sied van den [[Khumbu-Gletscher|Khumbu-Iesbröök]] ut ankeeken.]] Sied den 1980er Johren is en regelrechte Everest-Euphorie utbraken, wat to en düütlichen Anstieg van de Tall van Toppbestiegen führt het. Wiels bit 1979 – also binnerhalv van 27 Johren siet de Eerstbestiegen – blots 99 Menschen up den Topp weern (dree van de tweemal), het sück de Tall van de Toppbestiegen tüschen 1980 un 1985 – binnerhalv van blots söss Johren verdüppelt. 1993 hemm eerstmals mehr as 100 Minschen in een Johr den Topp reckt. 2003 kunnen mit 266 eerstmals mehr as 200 Bestiegen tellt wurrn. 2007, de Rekordsaison weern dat denn sogor 604 Lüüd, de dat schafft hemm. Letztlich weern dat sogor 630 Bestiegen, wiel eenige den Barg mehrfack besteegen harrm.<ref name="8000ers.com">http://www.8000ers.com/cms/en/everest-general-info-185.html, 8000ers.com, Everest – Besteigungsstatistiken, vun [[Eberhard Jurgalski]] (engelsch)</ref> Dat Spektrum van de Toppaspiranten reckt van erfohren Bargstiegern (Alpinisten) bit to wenig öövten, de sück up de van hör Bargführer leggt [[Fixseil]]e verlaaten mooten. De Kosten dorför bedragen tüschen 13.000 un 65.000 Dollar. In dat Johr 2010 steegen van de nepalesisch Sied 30 Teams up, mit de 170 Bargstieger den Topp reckt hemm. Alleen de staatlichen Permits för disse 30 Teams bedroogen 2.343.000 Dollar, dat sünd 77 Perzent van all van den Staat innommen Bestiegensgebühren in dat Johr 2010 (für eenig Bargen in Nepal wurrn de Permits nich van den Staat, sonnern van de „Nepal Mountineering Association“ vergeven).<ref>Robert Lessmann: Everest – „Playground of the world“. In: Ders. (Hrsg.): Die kleinen Menschen, die große Lasten tragen. Wien 2008. ISBN 978-3-85476-263-8. S. 62; {{Webarchiv|url=http://tourism.gov.np/uploaded/statistics2010.pdf |wayback=20170429094355 |text=Government of Nepal, Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation: ''Nepal Tourism Statistics 2010'' |archiv-bot=2026-03-14 06:07:41 InternetArchiveBot }}. S. 65, 95.</ref> Etwa en Drüddel van de Bargstieger an’ Everest hörrn to en kommerziellen Expeditschoon. Bestiegen ahn Suerstoff in Buddels sünd immer noch selten. Dat Expeditschoons-Bargstiegen an’ Everest in de klassisch „Himalaya-Belagerungstaktik“ wurrd siet den Spood van Messner (1978 Bestiegen mit Habeler, 1980 Alleengang, beid Malen ahn künstlichen Suerstoff) immer kritischer sehn: De Antreckenskraft van den höögstenBarg van de Eer lockt to völ, de sück disse Herutfordern blots stellen könnt, wenn se sück umfangriek Hülp koopen; Dräger, de hör van dat Schleppen van all Lasten mit Utnam van de minimalen persönlichen Utrüsten entbinnen, sogor Telten un de Slaapsacken wurrn van Sherpas dragen, domit de düer betallen Kunn sien Kräfte för den Topp upsporen kann. Vun völ ansehn Bargstieger wurr de Mount Everest wegen den grooten Andrang intüschen meeden.<ref>vgl. to dissen Problemkomplex z.&nbsp;B.: Robert Lessmann: Everest – „Playground of the world“. In: Ders. (Hrsg.): Die kleinen Menschen, die große Lasten tragen. Wien 2008. ISBN 978-3-85476-263-8. S. 61-65</ref> [[Bild:Yak on way to Everest-BC.jpg|miniatur|Yaks an’ [[Khumbu-Gletscher]] up den Weg in dat Everest-BC]] De Probleme rund um den Everest keemen in de Katastrophensaison 1996 to’n Vörschien, as up beid Sieden van den Everest twalf Minschen to Dood keemen, wiel se van unverwacht Weerumswünge hooch baben överrascht wurrn (→ ''[[Unglück an' Mount Everest (1996)|Unglück am Mount Everest 1996]]''). Disse Ereignisse sünd in den [[IMAX]]-Film ''Everest – Gipfel ohne Gnade'' un in de Böker van [[Jon Krakauer]] (''[[In eisige Höhen]]'') un [[Anatoli Nikolajewitsch Bukrejew|Anatoli Bukrejew]] (''Der Gipfel. Tragödie am Mount Everest'') markant beschreeven. De Routen up de hooch Hängen van den Mount Everest kann man de Lieken van storven Bargstieger sehn: Över 200 Minschen leeten bi den Versöök van dat Bestiegen hör Leven. To groot is ganz apenkunnig de Versöök för vör nich utreckend Erfohrene, unbedingt up den höögstenfasten Punkt van de Eerböverflach stahn to willen. Babendrin wurr de Entscheeden to Ümkehr bi widrigen Verhältnissen wegen de slechteren Reaktschoon un dat inschränkt Denkvermögens infolg van Anstrengung un Suerstoffmangel erschwert. An eenig van de jewiels ahnhen bannig wenig „Fensterdaag“ in dat Johr (in de Mai, vör dat Upkommen van den Monsun) stauen sück an de klautertechnisch swoor, mit Fixseilen afsekert Stäen de Upstiegswilligen deels mehrere Stünn lang: De Tiet löppt en weg, man köhlt bi dat Wachten ut un de Gefohr stiggt, nich mehr Daaglucht afstiegen to können. Well hooch baben an’ Everest in de tweet Nacht kummt (de Endupsptieg moot in de Nacht dorför vör Middennacht anfangen), hett extrem slecht Utsichten, ahn swoor körperliche Schäden (affrooren Tahnen, Fööt, Finger, Nöös) weer van den Barg rünner to kommen. Ok de Hülpsmögelkeiten van de Bargführer sünd in de extrem Ümgeven up de letzt tweeduusend Hööchtmeter bannig begrenzt. Hülp ünnerblifft faken ok wegen dat Risiko van eegen gesundheitlicher Schäden oder wegen dat Verhinnern van de eegen Chancen up den spoodrieken Bestieg van den Topp. === Umweltverneelen dör den Bargsport === En anner Problem disse Oort van „Tourismus“ is, dat de Umweltverneelen van de Lager dör Müll (Telten, Suerstoffbuddels, Eetensrest, Döösen un Medikamente) gewaltig un gau tonommen het. De Südsaddel wurr all as „höchste Müllkippe der Erde“ betekent. Mittlerwiel wurrd van de administrativ Sied verstärkt versöcht, disse Begleiterscheinungen to minneseeren. Jede Expedischoon moot en Müllpfand achterleggen, dat blots torüchbetallt wurrd, wenn de gesamte Utrüsten un sogor de Fäkalien ut dat Basislager weer aftransporteert wurrn. Todem wurrn in regelmatig Afstännen Expeditschonen utricht, de den Müll ut de Hoochlagern van den Barg rünnerhalen.<ref>''Nepal verordnet Säuberung des Mount Everest''. Innovation Report, 12. Juli 2005 [http://www.innovations-report.de/html/berichte/umwelt_naturschutz/bericht-46432.html (online)]</ref> Sied dat Fröhjohr 2014 sünd Bargstieger sogor verplicht, mindst 8 Kilogramm Oltmüll up den Afstieg intosammeln un mittobringen.<ref>http://www.bbc.com/news/world-asia-26420855, Nepal says Everest climbers ‚must collect 8kg litter‘, BBC News (engelsch), van' 3. März 2014</ref> Ok private Initiativen versöken, dat Problem to mildern. De Japaner Ken Noguchi het all fiev Schoonmaakexpeditschonen utricht un dorbi negen Tünnen Afgefall aftransporteert.<ref>''Japaner sammelt neun Tonnen Abfall am Everest''. [http://www.spiegel.de/reise/aktuell/0,1518,485384,00.html Spiegel online, 29. Mai 2007]</ref> 2010 fung en Initiative van 20 Sherpas ünner de Leiden van Namgyal Sherpa an, de dat Teel harr, den Barg van mindst 3.000&nbsp;kg Bargstieger-Müll (olt Telten, Taun, Suerstoffbuddels, Nehrensmiddelverpackungen usw.) to säubern. Blangen bi sullen ok de Lieken van mehreren Bargstiegern (ünner annern [[Scott Fischer]] †&nbsp;1996, [[Gianni Goltz]] †&nbsp;2008, [[Rob Hall]] †&nbsp;1996) burgen wurrn.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8633058.stm, Everest ‚death zone‘ to be cleaned up, Joanna Jolly, BBC News (engelsch) van' 20. April 2010</ref> En wiedere Herutfordern för de empfindlich Hoochgebirgsökologie un för de Inheimischen is de Bauboom an’ Everest, de en nee Kapitel van den dortigen Frömdenverkehr inleiden deiht. Hotelähnliche Komfort-Lodges setten bither nich bekannt Maatstaffen, se befinnen sück nich mehr an de traditschonell Siedlungswoorpunkten un beeden för den „Komforttrekker“ en nich an de örtlichen Verhältnisse anpassten Luxus<ref>Robert Lessmann: Bauboom am Everest, in: Ders. (Hrsg.): Die kleinen Menschen, die große Lasten tragen. Wien 2008. ISBN 978-3-85476-263-8. S. 71-73</ref> (''kiek ok '' [[Mount Everest Trek]]). === Statistik === [[Bild:Farouqalzouman99.JPG|miniatur|Vör de utkeeken Toppdaag stiegen de Bargstieger an Fixseilen entlang dör de Lhotse-Wand. Baben up de Moräne is Lager II to erkennen.]] Sied de Opdecken van 1852, dat de Everest de höögste Barg van de Eer is, mussen 21 Minschen hör Leven laaten, 15 Expeditschonen upbreeken un 101 Johren vergahn, bi de höögste Punkt van den Everest sluutend to’n eersten Mal betreeden wurr. De Statistik list bit Enn’ 2006 över 14.000 Bestiegensversöök, van de 3057 spoodriek weern.<ref name="mortality">Paul G. Firth, Hui Zheng, Jeremy S. Windsor, Andrew I. Sutherland, Christopher H. Imray, G. W. K. Moore, John L. Semple, Robert C. Roach, Richard A. Salisbury: [http://www.bmj.com/cgi/content/abstract/337/dec11_1/a2654 Abstract online], Mortality on Mount Everest, 1921–2006: descriptive study (engelsch) DOI= 10.1136/bmj.a2654 </ref> Blots etwa een van fiev Aspiranten het dat also schafft, den Topp to recken. Bit Enn’ 2010 könnt all tosommen 5104 spoodriek Toppbestiegen tellt wurrn. Dorvan wurrn blots 173 Bestiegen ahn Tosatzsuerstoff dörführt.<ref name="8000ers.com" /> Demtog´folg sünd de Hälft van all spoodriek Bestiegen bit Enn’ 2010 binnerhalv van fiev Johren (2006–2010) dörführt wurrn. Bit Mai 2011 sünd an den Everest all tosommen 219 Menschen to Dood kommen.<ref>[[Eberhard Jurgalski]]: [http://www.8000ers.com/cms/en/download.html?func=startdown&id=171 Fatalities – Everest], 8000ers.com van' 6. Mai 2011 (afropen an' 21. Januar 2015), PDF to'n Download.</ref> Faken Doodsoorsaken sünd Afstörten, Verfreeren, Erschöpfung, [[Hööchtkrankheit]] un [[Lawine]]n. De meest Bargstieger verunglücken böverhalv von 8000m wiels den Afstieg.<ref name="mortality" /> Bestiegen ahn tosätzlichen Suerstoff sünd dörsnidlich blots half so faken spoodriek aber mit en düppelt so groot Doodsrisiko behaft as Bestiegen mit tosätzlichen Suerstoff. An’ 23. Mai 2010, den bither gröttsten Anstorm, stunnen 169 Minschen up den höögstenBarg van de Eer.<ref name="8000ers.com" /> De flinkste Bestiegen gelung den Sherpa [[Pemba Dorjee]], de an’ 21. Mai 2004 den Upstieg van dat Basislager to’n Topp in blots 8:10&nbsp;Stünn schafft het. Up de Nordroute hollt [[Christian Stangl]] siet dat Jahr 2006 mit 16:42 den Rekord, wobi he allerdings an den vörschaven Basislager start is. [[Hans Kammerlander]] het för de sülvige Route teihn Johr vörher blots wenig Minüüt länger bruukt. Bi disse Flinkbestiegen is aber to beachten, dat de Startpunkt bi jeder Bestiegen anners weer un de dorum meest nich mitnanner to verglieken sünd. De meest Bestiegen het bither de Sherpa [[Appa Sherpa|Appa]] dörführt, de mittlerwiel 21 Mal (Stand: Mai 2011)<ref>''Sherpa besteigt Mount Everest zum 21. Mal''. [http://www.nzz.ch/nachrichten/panorama/sherpa_1.10539833.html NZZ online, 11. Mai 2011]</ref> up den Topp stunn. De jüngste Bestieger weer de US-Amerikaner [[Jordan Romero]], de 2010 in dat Öller van 13 Johren den Topp recken dee. Mit en Öller van 80 Johren weer de Japaner [[Yuichiro Miura]] an’ 23. Mai 2013 de öldste Minsch up den Topp. He weer dormit ok de öldste Minsch överhoopt, de je up en Achtduusender stunn.<ref>[http://www.8000ers.com/cms/de/lists-of-ascents-mainmenu-226.html Liste mit Personen, de bi en 8000er-Bestiegen mehr as 65 Johr olt weern], www.8000ers.com</ref> De bither öldste Fru, de up den Everest weer, is de Japanerin [[Tamae Watanabe]]. Se reck eerstmals an’ 16. Mai 2002 as all dormals mit 63 Johren oldste Bestiegerin den Topp över de Südostroute van Nepal ut. Dör en wieder Begahn van den Topp an’ 19. Mai 2012 över de Nordroute van Tibet ut, het se hör eegen, bit dorhen nich slahn Öllersrekord up 73 Johr erhöht.<ref>[http://www.zeit.de/gesellschaft/zeitgeschehen/2012-05/mount-everest-tamae-watanabe ''Japanerin ist älteste Frau auf dem Mount Everest''], [[Zeit Online]], 19. Mai 2012</ref> == Routen == [[Bild:Everest view from Sat.JPG|miniatur|De beid Hööftrouten van den Mount Everest.]] An’ Everest givt dat hüüd all tosommen 20 Routen. De beid Standardrouten sünd de Südroute un de Nordroute. De wiederen Routen sünd technisch düütlich stuurder un to’n gröttsten Deel ok blots eenmal begahn wurrn. Endpunkt van alle Routen is en blots etwa twee Quadratmeter groot Toppplateau. De chineesch Nordroute is in de Vergliek to de nepalesisch Südroute mit etwa 40.000&nbsp;US-$ (Stand 2005) för den tahlen Kunn um een Drüddel „prieswerter“, wenn man sück en van de tallriek führt Expeditschonen anslutt. De Grund dorför sünd logistisch Vördeelen (leeger Gebühren för de staatlich Genehmigung van en Expeditschoon, Tall van den notwennigen Yaks un Träger, Tall van de Suerstoffbuddels usw.). De perzentuale Spoodrate van de Nordroute is aber wegen de bannig wiet Weeg minner as up de Südroute. In jeden Fall moot man sück de Gefohren van den minn Suerstoffgehalt van de Luft, unverwacht un gau Weerumswünge un düchtig, besünners kolt Winde up de Graten bewusst ween. De Upenholt in de so nöömt Doodszoon böverhalv van 7500m is up de Nordroute um een bit twee Daag länger; dementsprekend is dat Risiko, wegen schlecht Weer baben fasttositten oder gor ünnerwegens in Nebel oder in en Schneestorm to geraden, up de Noordsied höhger. === Südroute === [[Bild:KhumbuIcefall.jpg|miniatur|Khumbu-Iesbröök. De Topp is ut disse Perspektive nich to sehn.]] De Südroute gellt as Standardroute un wurr ok bi de Eerstbestiegen wählt. Vun dat Basislager up de nepalesisch Südsiet up etwa 5400m Höögdführt se tonächst dör den [[Khumbu-Gletscher|Khumbu]]-[[Gletscherbröök|Iesbröök]] ''(Khumbu Icefall)'': en steil Passage, in de dat Gletscheries ut dat [[Daal vun dat Swiegen|Daal van dat Swiegen]] 600&nbsp;Meter affallt un in groot Blöcke – so nöömt [[Sérac (Gletschererscheinung)|Séracs]] – kört breckt, de de Upstieg bannig stuur maakt. Dor se wegen de Iesbewegen jedertiet umstörten könnt, is dat ratsam, blots an kolt Daagtieden dör dortoklautern. De Khumbu-Iesbröök wurrd jewiels to Saisonanfang van en Team ut Sherpas mit Leddern un Fixseilen sekert. Disse sekert Route wurrd van all Expeditschonen gemeensam bruukt. De wiedere Verloop van de Route führt dör dat Daal van dat Swiegen (Western Cwm, „kuum“ utspraken, aut dat [[Walisisch Spraak|Walisischen]]). Dat ''Western Cwm'' is en van Mount Everest, [[Lhotse]] un [[Nuptse]] inslooten [[Kar (Daalform)|Kar]] mit etwa 3&nbsp;Kilometer Längt un dat hööchstliggen Kar van de Eer. Nahdem man den Daalkeetel dörsteegen het sett sück de Weg över de vergletscherte westliche Lhotse-Flanke fort. Se is etwa 60&nbsp;Grad steil un umfaat 1000&nbsp;Hööchtmeter. In den böveren Deel van de Wand führt de Route över den Genfer Sporn to’n tüschen Lhotse un Everest liggen Südsaddel ''(South Col)'' up etwa 8000m Hööcht, wo meest all Expeditschonen dat Hoochlager för de Toppdeelstreck inrichten. Dat wurrn allerdings ok all noch höhger liggen Lager inricht. Vun’ Südsaddel ut führt de Weg den Grat van den Everest rup bit to’n Südtipp etwa 100&nbsp;Hööchtmeter ünnerhalv van den eegentlichen Topp, denn över dat letzt groot Hinnernis, en etwa twalf Meter hooch, meest senkrechte Felskant, den [[Hillary Step]]. <gallery widths="240" heights="180"> Inside Khumbu-Icefall.jpg|Leddern deenen to dat Passeeren van de Spalten in de Khumbu-Iesbröök Western Cwm and Lhotse.jpg|[[Daal vun dat Swiegen|Daal van dat Swiegen]] un Lhotseflanke mit den „Genfer Sporn“ </gallery> === Nordroute === [[Bild:Mount Everest from Rongbuk may 2005.JPG|miniatur|Rongpu-Daal un Nordwand, dorvör de [[Changtse]]]] De Alternative to de Südroute is de Nordroute von de chineesch Sied ut. Se fangt in dat [[Rongpu-Gletscher|Rongpu-Daal]] mit en Basislager in etwa 5300m Höögdan un führt in en Tweedaagtreck mit [[Yak]]-Transport in dat Daal van den östlichen Rongpu-Gletscher, wo sück an’ Foot van de Nordsaddel-Wand dat vörschaven Basislager (ABC, ''advanced base camp'') befind. Denn geiht de Tour den Steilhang rup up den Nordsaddel ''(North Col)'' mit etwa 7000m Hööcht, van wo ut de [[Utsettheit|utsett]] Toppgrate (Nordgrat un Noordoosstbargkant) den wiederen Upstieg över weniger neegt Grate (in de Vergliek to de steilere Südroute) mögelk maken. Ernsthaft kräftetehren un klautertechnisch Hinnernis is achter dat letzt Lager in 8300m Höögdhooch up den böveren Grat de middlere van de dree Felsstufen ''(Second Step)'' mit en Foothööcht van etwa 8610m. De Second Step wiest en Klauterhööcht van etwa 40m up, de letzt 5 Meter sünd meest lotkrecht. Hier wurr van en chineesch Expeditschoon in dat Johr 1975 en Ledder fastmaakt. Vun dor führt de tomeest up den Grat verloopen Route noch recht wiet un ok över datbit to 50 Grad steile Toppschneefeld. Bi sien Alleenbegahn van den Mount Everest is Reinhold Messner den Second Step umto gahn un het en Weg dör dat [[Norton-Couloir]] wählt. === Direttissime === Twee van de dree Hööftwanden wurrn all in etwa direkt Falllien to’n Topp ([[Direttissima (Klautern)|Direttissima]]) dwungen: 1975 de Südwestwand un 2004 de Nordwand. An de Ostwand ''([[Kangshung-Wand]])'' givt dat twee besteegen Routen, de aber nich as Direttissime tellt wurrn können. De Ostwand- oder Kangshung-Direttissima is somit bitlang nich bewältigt. Wull man dat versööken, muss man in en van de – van’ Foot to’n Topp rekent – höögstenWanden van de Eer wiet mehr as 3500&nbsp;Meter steil, lawinengefährdeten Felsen dörstiegen. == Luftfohrtüüch an’ Everest == An’ 3. April 1933 wurr de Mount Everest eerstmals van en Floogtüüch overflagen, en [[Westland PV-3]] (Kennung: G-ACAZ) un en hör begleiten [[Westland Wapiti|Westland PV-6]] (G-ACBR), beid utrüst mit en [[Bristol Pegasus|Bristol-Pegasus]]-Motor. Ünner de Leiden van [[Douglas Douglas-Hamilton, 14. Duke of Hamilton|Douglas Douglas-Hamilton]], Lord Clydesdale un laterer 14. Duke of Hamilton, wurrn wiels den Floog mit apen Düppeldecker wichtig Erkenntnisse över Flüüg in groot Hööchten sammelt, de to de wiedere Entwicklung van de [[Druckkabine]] bidragen deen. De Franzoos [[Didier Delsalle]] is an’ 14. un an’ 15.&nbsp;Mai 2005 as eerst Minsch up den Topp van den Mount Everest land: mit een besünners torecht maakt Hubschrauber van den Typ [[Eurocopter AS 350|Eurocopter AS 350 B-3]], mit „Hover Landings“. Dat heet bi meest vull Motorleistung blots eben upsett, um bi Gefohren oder Böen unmittelbor weer starten to können. He is up den Topp nich utsteegen un kunn dor ok kien Lasten upnehmen.<ref>[http://www.spiegel.de/reise/aktuell/hubschrauber-hoehenrekord-wird-es-bald-einen-lift-zum-everest-geben-a-357704.html Hubschrauber-Höhenrekord: Wird es bald einen Lift zum Everest geben?], Spiegel Online, 26. Mai 2005</ref> 2007 het [[Bear Grylls]] den Mount Everest mit en [[Motorscherm]] överflagen.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6666889.stm Flying over the top of the world], BBC News, 17. Mai 2007 (engelsch)</ref> == Dokumentatschonen un Speelfilme (Utwahl) == * ''[[Wings Over Everest]]'' – Mit den [[Oscar]] uttekent Körtfilm mit Upnamen van den eersten Floog över den Everest, 1934 * [http://www.condorfilms.com/films/company/movie?movie=100003 Dokumentarfilm „Mount Everest“ över de Swiezer Expeditschoon in dat Johr 1952] * ''National Geographic Video – Rückkehr zum Mount Everest''. 1984 * Robert Markowitz: ''[[In eisige Höhen – Sterben am Mount Everest]]''. 1997 * Reinhold Messner, Peter Habeler: ''Mount Everest – Todeszone''. 2002 * ''National Geographic – Einzigartiger Everest''. 2003 * Barny Revill: ''[[Everest – Spiel mit dem Tod]]''. Discovery Channel, 2006–2007 * Graeme Campbell: ''[[Everest – Wettlauf in den Tod]]''. 2007 * Victor Grandits: ''Mount Everest – Der Friedhof meiner Freunde''. SWR, 2007 * ''Erster auf dem Everest'' – Universum. ORF, 2010 * Sherpas: Die wahren Helden am Everest, SF == Literatur == * Anatoli Boukreev, G. Weston DeWalt: ''Der Gipfel – Tragödie am Mount Everest''. Wilhelm Heyne Verlag, München 1998, ISBN 3-453-15052-X. * David Breashears, Audrey Salkeld: ''Mallorys Geheimnis. Was geschah am Mount Everest?'' Steiger, München 2000, ISBN 3-89652-220-5. * Jochen Hemmleb, Larry A. Johnson, Eric R. Simonson: ''Die Geister des Mount Everest. Die Suche nach Mallory und Irvine; der Bericht der Expedition, die George Mallory fand''. Frederking & Thaler, München 2001, ISBN 3-89405-108-6. * Jochen Hemmleb: ''Everest. Göttinmutter der Erde''. AS Verlag & Buchkonzept, Zürich 2002, ISBN 3-905111-82-9. * Sir Edmund Hillary: ''Wer wagt, gewinnt''. Frederking & Thaler, München 2004 (2. Uplaag), ISBN 3-89405-122-1. * Peter Meier-Hüsing: ''Wo die Schneelöwen tanzen – Maurice Wilsons vergessene Everest-Besteigung''. Piper 2003, ISBN 3-89029-249-6. * Jon Krakauer: ''In eisige Höhen. Das Drama am Mount Everest''. Piper 2000, ISBN 3-492-22970-0 (auch als Hörbuch auf 9 CDs ISBN 978-3-86974-064-5) * Reinhold Messner: ''Everest – Expedition zum Endpunkt''. National Geographic Taschenbuch (März 2008), ISBN 3-89405-857-9. * Reinhold Messner: ''Überlebt – Alle 14 Achttausender''. BLV Verlagsgesellschaft (8. Uplaag), ISBN 3-405-15788-9. * [https://web.archive.org/web/20120414233819/http://www.tourism.gov.np/uploaded/pdf/mountaineering-in-nepal-2010.pdf Government of Nepal, Ministry of Tourism & Civil Aviation: ''Mountaineering in Nepal. Facts & Figures''. Kathmandu 2010.] (S. 5–83; PDF-Datei; 8,00&nbsp;MB). * Judy und Tashi Tenzing: ''Im Schatten des Everest. Die Geschichte der Sherpa''. Frederking & Thaler 2003, ISBN 3-89405-601-0. * Stephen Venables: ''Everest: Die Geschichte seiner Erkundung.'' Frederking & Thaler, München 2007. ISBN 978-3-89405-544-8. * Göran Kropp, David Lagercrantz: ''Allein auf dem Everest''. Goldmann, München, 1998. ISBN 3-442-15019-1. == Weblenken == [[Bild:Mount Everest morning.jpg|miniatur|Everest, Lhotse und Nuptse an’ Mörgen]] {{Commons|ཇོ་མོ་གླང་མ|Mount Everest}} * [https://web.archive.org/web/20150206002530/http://www.everest.cc/fakten.shtml düütschspraakig Infosiet mit Trekkingrouten un Diashows] * [http://www.everestnews.com/ Informationsportal über den ''Mt. Everest''] (engelsch) * [http://www.panoramas.dk/fullscreen2/full22.html QVTR-Panorma (Fullscreen) van’ ''Mt. Everest''] * [http://adventure.nationalgeographic.com/adventure/everest/ National Geographic] (engelsch) * [http://www.himalaya-info.org/everest_geschichte.htm Mount Everest bei himalaya-info.org] * [http://www.condorfilms.com/films/company/movie?movie=100003 Dokumentarfilm „Mount Everest“ von [[Condor Films]], Herstellensjohr: 1952] * [http://www.everest3d.de/ Everest 3D] * [http://www.evk2cnr.org/WebCams/PyramidOne/everest-webcam.html Mount Everest Webcam (italieensch)] * [https://s3.amazonaws.com/Gigapixel_Trees/Pumori_Spring2012_EBC_Full/EBC_Pumori_050112_8bit_FLAT.html Hoochuplööst Panorama van David Breashears] * [http://www.staeudtner.com/allgemein/360-panorama-view-mount-everest-summit/ 360 Panoramateken van den Tip van den Mount Everest – ok as kommenteerte Version] * [http://www.npr.org/2012/12/20/167621313/a-billion-pixel-tour-of-mount-everest Claire O’Neill: ''A 3.8 Billion-Pixel Tour Of Mount Everest'']. ([[National Public Radio|NPR]]). == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=g|GND=4040417-1|VIAF=247168735}} {{SORTIERUNG:Everest, Mount}} [[Kategorie:Barg in dat Himalaya]] [[Kategorie:Nepal]] [[Kategorie:Asien]] 7q94xjxswhdjqidl2m1s8od4thavjti 0 64588 1061848 728025 2026-04-05T15:15:16Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061848 wikitext text/x-wiki {{Infobox Whisky-Brenneree | naam = Macduff | bild = Macduff Distillery - geograph.org.uk - 1762731.jpg | bildtext = Brenneree Macduff (Foto: Anne Burgess) | land = [[Schottland]] | region = [[Highlands]] <!-- | breed = | längde = --> | region-iso = GB-MRY | tyyp = Malt | status = aktiv | besitter = [[Bacardi]] | grünnt = 1962 | grünner = Brodie Hepburn, Marty Dykes, George Crawford | architekt = | born = Gelly Burn | washstill = 2 | intermediatestill = | spiritstill = 3 | produkschoonsvolumen = 2.800.000 l | websteed = | nevenbox = }} '''Macduff''' is een [[Whisky]]-[[Brenneree]] in [[Banff (Aberdeenshire)|Banff]], [[Banffshire]], [[Schottland]]. Se liggt an’t gegenöver vun de Stadt an’t Över vun’n [[Deveron]]. De Destille höört an sik to dat Whiskyrebeet [[Speyside]], warrt aver faken ok to dat Rebeet [[Highlands]] tellt. == Historie == De Brenneree ''Macduff'' is 1962 vun de Gewarfslüüd Brodie Hepburn, Marty Dykes un George Crawford grünnt worrn. 1972 is se vun William Lawson övernahmen worrn, acht Johren later weer se in den Kunzern [[Martini & Rossi]] inföögt. De höört siet 1993 to [[Bacardi]]<ref name=wos>[http://www.whiskiesofscotland.com/distillery/glentauchers Vorstellung auf Whiskiesofscotland.com]</ref><ref name=swn>[http://www.scotchwhisky.net/distilleries/macduff.htm Beschrieven op Scotchwhisky.net]</ref>. == Produkschoon == Dat Water för de Produkschoon betütt de Destille ut den Gelly-Born. Anfungen hett de Brenneree mit twee [[Brennblaas|Brennblasen]], man de Tall weer mit de Tiet jümmer grötter, so dat vundaag mit twee ''wash stills'' un dree ''spirit stills'' brennt warrt. ''Macduff'' weer de eerste schottische Brenneree, de [[Meesch]]fatten ut Metall insett hett. Ok weern se de eersten, de jemehr Brennblasen mit Damp hitt maken deen<ref name=wdi>[http://www.whisky-distilleries.info/Macduff_EN.shtml Beschrieven op Whiky-distilleries.info] {{Webarchiv|url=http://www.whisky-distilleries.info/Macduff_EN.shtml |wayback=20130429113655 |text=Beschrieven op Whiky-distilleries.info |archiv-bot=2026-04-05 15:15:16 InternetArchiveBot }}</ref>. De Whisky ut de Brenneree warrt to’n gröttsten Deel för de Produkschooon vun [[Blend (Whisky)|Blends]] verbruukt, sünners för den ''William Lawson''-Blend. [[Single-Malt-Whisky]]s ünner den Naam ''Macduff'' gifft dat blots vun unafhangige Affüllers. De Originalaffüllen vun de Destille, warrt ünner den Naam '''Glen Deveron''' in den Hanneln bröcht<ref name=wos/><ref name=swn/><ref name=wdi/>. == Kiek ok == * [[List vun de schottischen Brennereen]] == Literatur == *[[Michael Jackson (Schriever)|M. Jackson]]: ''Whisky.'' Dorlin Kindersley Verlag, München 2008, ISBN 978-3-831-00764-6, S.&nbsp;168. == Borns == <references /> == Weblenken == {{Commons|Category:Macduff distillery|Macduff}} {{Koordinaten|KOOR_NS=57.657866|KOOR_OW=-2.512758|WO=baven}} [[Kategorie:Whiskybrenneree]] [[Kategorie:Whiskymarke]] [[Kategorie:Schottland]] ju2956kbdbug6ei6xjj2awiaips5gng 0 65146 1061843 920723 2026-04-05T14:53:29Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061843 wikitext text/x-wiki '''Ludwig (Louis) Victor Georg Stegemann''' (* [[27. Dezember]] [[1830]] in [[Wittlage]]; † [[30. September]] [[1884]] in [[Bonn]]) weer en düütschen Jurist, Goodsbesitter un Politiker. Stegemann is 1830 as Söhn von Dorette, borene Clüver, un den [[Amtmann]] [[Ludwig Victor Stegemann]] in Wittlage boren. He weer von 1842 bet 1850 op dat [[Athenäum Stood|Gymnasium in Stood]] un hett denn von 1850 bet 1853 [[Juristeree]] an de Universitäten [[Universität Heidelberg|Heidelberg]] un [[Universität Göttingen|Göttingen]] studeert. He hett 1854 dat eerste juristische Examen maakt un weer twee Johr bi Amtsgerichten. Nadem he den arvten Grundbesitt in [[Essen (Landkreis Deefholt)|Essen]] övernahmen hett, hett he de praktische Bueree kennenlehrt. He weer noch wedder an de [[Universität Göttingen]], üm sik in de Agrikultur un Chemie wiedertobillen un Vörlesungen in Volksweertschop to hören. Stegemann hett siet 1859 sien Grundbesitt in Essen un [[Renzelfelde]] bewirtschaft, den he dör Ankoop noch vergröttert hett. Von 1878 bet 1881 weer Stegemann för de [[Natschonalliberale Partei]] un den [[Rieksdagswahlkreis Provinz Hannover 6|Wahlkreis Hannover 6]] (Hoya-Veern) Liddmaat von’n [[Rieksdag (Düütsch Kaiserriek)|Düütschen Rieksdag]].<ref>Specht, Fritz / Schwabe, Paul: ''Die Reichstagswahlen von 1867 bis 1903. Eine Statistik der Reichstagswahlen nebst den Programmen der Parteien und einem Verzeichnis der gewählten Abgeordneten''. 2. Aufl. Berlin: Verlag Carl Heymann, 1904, Sied 120</ref> Stegemann hett an’n 7. Juni 1864 Caroline Mathilda Sophie Adelaida Reinbold (17. Februar 1845-18. November 1920) freet. De beiden harrn twee Söhns un twee Döchter: Mathilde (25. August 1865-8. Februar 1942), Theodor (29. Oktober 1866-22. Juli 1945), Bernhard Friedrich Wilhelm Theodor (7. November 1867-1. Juli 1930) un Sophie (* 21. Juni 1872).<ref>http://arch.vortmes.nl/documents/copo-021.pdf {{Webarchiv|url=http://arch.vortmes.nl/documents/copo-021.pdf |wayback=20160304202141 |text=— |archiv-bot=2026-04-05 14:53:29 InternetArchiveBot }}</ref> == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Stegemann, Louis Victor}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Boren 1830]] [[Kategorie:Storven 1884]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 8k42ltx0xevnqvi528xhcy0rd159yqs 0 65149 1061845 1056298 2026-04-05T15:01:04Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061845 wikitext text/x-wiki '''Victor {{Roopnaam|Ludwig}} Stegemann''' (* [[26. April]] [[1849]] in [[Reten]]; † [[23. November]] [[1933]] op [[Good Kleinwerther]]<ref>http://www.deutsche-ehrenmale.de/ehrenmaleforum/index.php?page=Thread&threadID=924 {{Webarchiv|url=http://www.deutsche-ehrenmale.de/ehrenmaleforum/index.php?page=Thread&threadID=924 |wayback=20160317121116 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 05:18:07 InternetArchiveBot }}</ref>) weer en düütschen Verwaltungsbeamten. Stegemann is 1849 as Söhn von Hilke, borene Pollmann (15. Dezember 1820-16. März 1877), un Victor Stegemann (1802-1892) boren.<ref name="Pohlsander">http://arch.vortmes.nl/documents/copo-021.pdf {{Webarchiv|url=http://arch.vortmes.nl/documents/copo-021.pdf |wayback=20160304202141 |text=— |archiv-bot=2026-04-05 15:01:04 InternetArchiveBot }}</ref> He weer [[Amtshauptmann]] von dat [[Amt Achem]]. As dat Amt to’n 1. April 1885 oplööst worrn is, is he denn de eerste [[Landraad (Düütschland)|Landraad]] von’n ne’en [[Kreis Achem]] worrn. Dat is he bet 1890 bleven, as em [[Philipp Schaeper]] aflööst hett. In dat Johr is he as Nafolger von [[Theodor Wilhelm Werner Meyer]] Landraad von’n [[Landkreis Halverstidde]] worrn. Dat weer he bet 1918. Sien Nafolger weer [[Ernst Wegner]]. 1919 hett he den [[Königlicher Kronen-Orden|Königlichen Kronen-Orden]] twete Klass kregen.<ref>''Reichsverwaltungsblatt.'' Heymann, 1919, Band 40, Sied 64</ref> He hett an’n 20. August 1878 in [[Barmen]] Mathilda Brüninghaus (14. November 1856-10. Mai 1932) freet.<ref name="Pohlsander"/> De beiden harrn de Kinner [[Victor Stegemann|Victor Ludwig]] (18. September 1879-15. September 1940), Reinhold (24. April 1882-2. Juni 1915), Mathilda (1884-1960) un Gertrud (* 6. Juli 1888) .<ref name="Pohlsander"/> == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Stegemann, Ludwig}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Beamten]] [[Kategorie:Boren 1849]] [[Kategorie:Storven 1933]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] hr6u1yms0q9ode3s0qid171n8wps80c 0 66602 1061842 1030794 2026-04-05T14:49:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061842 wikitext text/x-wiki [[Datei:Lou Donaldson 2.jpg|thumb|„Sweet Poppa“ Lou Donaldson]] '''Louis Andrew Donaldson, Jr.'''<ref>[http://www.loudonaldson.com/Lou_Donaldson_Bio.htm Lou Donaldson Biography (Facts As Proudly Told by Lou - April, 2008)] {{Webarchiv|url=http://www.loudonaldson.com/Lou_Donaldson_Bio.htm |wayback=20150323005955 |text=Lou Donaldson Biography (Facts As Proudly Told by Lou - April, 2008) |archiv-bot=2026-04-05 14:49:31 InternetArchiveBot }}</ref> (* [[1. November]] [[1926]] in [[Badin (Stadt)|Badin]], [[North Carolina]]; † [[9. November]] [[2024]]<ref name="obit">{{Internetquelle |autor= |url= https://www.bluenote.com/lou-donaldson-1926-2024/|titel=Nachruf |werk=Blue Note Records |datum=2024-11-10 |sprache=en|zugriff=2024-11-11}}</ref>) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Jazz]]-[[Altsaxophon|Altsaxophonist]], Bandleader un Komponist. In sine öwer 60-jährige Karrier spelte hei tausamen mit [[Milt Jackson]], [[Thelonious Monk]], [[Ray Barretto]], [[Art Blakey]], [[Horace Silver]], [[Jimmy Smith (Organist)|Jimmy Smith]], [[Blue Mitchell]], [[Grant Green]] un [[George Benson]]. Hei hett uck den [[Hardbop]] un den [[Soul Jazz]] miterfunnen. Hüt is hei en vun de meist gesampelte Jazz-Musiker.<ref>[http://www.whosampled.com/Lou-Donaldson/sampled/ http://www.whosampled.com/Lou-Donaldson/sampled/]</ref> == Utteknungen == * 1996 [[International Jazz Hall of Fame]] * 2012 ''North Carolina Music Hall of Fame'' * 2013 [[NEA Jazz Masters Fellowship]] == Upnahmen (Utwahl) == === Alben === * 1952: ''New Faces New Sounds'', met [[Clifford Brown]], [[Elmo Hope]], [[Percy Heath (Kuntrabassist)|Percy Heath]] un [[Philly Joe Jones]]. * 1958: ''Blues Walk'', met [[Herman Foster]], [[Peck Morrison]], [[Dave Bailey]] un [[Ray Barretto]]. * 1961: ''Here 'Tis'', met Baby Face Willette, Grant Green un Dave Bailey. * 1961: ''Gravy Train'', met Herman Foster, Ben Tucker, Dave Bailey un Alec Dorsey * 1963: ''Good Gracious!'', met [[John Patton (Musiker)|John Patton]], Grant Green un Ben Dixon * 1967: ''Lush Life/Sweet Slumber'', met [[Freddie Hubbard]], [[Garnett Brown]], [[Wayne Shorter]], [[Al Harewood]], [[Duke Pearson]] un annern. * 1967: ''Alligator Boogaloo'', met [[Melvin Lastie]], George Benson, Lonnie Smith un [[Idris Muhammad|Leo Morris]]. * 1967: ''Mr. Shing-A-Ling'', met [[Blue Mitchell]], [[Jimmy Ponder|Jimmy ”Fats” Ponder]], Lonnie Smith un Leo Morris. * 1968: ''Midnight Creeper'', met Blue Mitchell, [[George Benson]], Lonnie Smith un [[Idris Muhammad]]. * 1969: ''Say It Loud!'', met Blue Mitchell, [[Jimmy Ponder|Jimmy ”Fats” Ponder]], [[Charles Earland]] un Idris Muhammad. * 1970: ''Everything I Play Is Funky'', met Blue Mitchell, Melvin Sparks, Lonnie Smith, Jimmy Lewis un Idris Muhammad. === [[Sideman]] === * 1952: [[Milt Jackson]]: ''Wizard of the Vibes'' (Blue Note BLP-1509) * 1952: [[Thelonious Monk]]: ''Genius Of Modern Music: Volume 2'' (Blue Note BLP-1511) * 1953: [[Clifford Brown]]: ''Memorial Album'' (Blue Note Records) * 1954: [[Art Blakey|Art Blakey Quintet]]: ''A Night at Birdland (Vol. 1 & 2)'' (Blue Note Records) * 1957: [[Jimmy Smith (Organist)|Jimmy Smith]]: ''Jimmy Smith Trio + LD'' (Blue Note) * 1958: Jimmy Smith: ''The Sermon!'' (Blue Note BST 84011) == Enkeld Nahwiesen == <references/> == Weblenken == {{Commons|Lou Donaldson}} * [http://www.loudonaldson.com/ ''Dei offiziella Websiet för Sweet Poppa LOU DONALDSON''] * [http://arts.gov/honors/jazz/lou-donaldson NEA Jazz Masters: Lou Donaldson], Biografie mit Podcast-Interview un Transkript (38:23 min, engelsch) * Abe Beeson: [http://www.kplu.org/post/interview-legenary-saxophonist-lou-donaldson ''An Interview With Legenary Saxophonist Lou Donaldson''], 25. Februar 2015 (Audio, 6:43 min, engelsch) {{Normdaten|TYP=p|GND=134360931|LCCN=n/79/8099|VIAF=84974976}} {{SORTIERUNG:Donaldson, Lou}} [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Komponist (Jazz)]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1926]] [[Kategorie:Storven 2024]] s0gm0hb8lguqxqyiigdfjc68fusj2my 0 67049 1061811 1011536 2026-04-05T12:34:29Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061811 wikitext text/x-wiki [[Bild:Judy Winter.jpg|mini|Judy Winter bi en Lesung för Amnesty International (2008)]] '''Judy Winter''' (* [[4. Januar]] [[1944]] in [[Korfantów|Friedland in Böverslesien]] as ''Beate Richard'') is en düütsch Theater- un Filmschauspelerin as ok Synchroonsnackerin. == Leven un Wark == Nah den Schauspeelünnerricht an de [[Hoochschool för Musik un Dorstellen Kunst Stuttgart]] hett Judy Winter tonächst an Theaterbühnen speelt, ünner annern an dat [[Theater Bremen]] ünner de Regie vun [[Kurt Hübner (Schauspeler)|Kurt Hübner]], [[Peter Palitzsch]] un [[Peter Zadek]] as ok in [[Stuttgart]] un [[Theater Ulm|Ulm]], un wurr mit hör Dostellungen [[Musical]]s bekannt. Af de 1970er Johren speel se ok komplexe Fruenfiguren in' Düütschen Film. Ehr Dörbröök up de Lienwand harr se 1971 in de [[Johannes Mario Simmel|Simmel]]-Verfilmung [[Und Jimmy ging zum Regenbogen (1971)|''Und Jimmy ging zum Regenbogen'']]. 1979 keem hör eerste [[Schallplaat]] herut ''Sie zu ihm'' nah den bekannten [[Kurt Tucholsky|Tucholsky]]-Text. Bannig spoodriek is se siet 1998 mit dat Stück ''Marlene'', in dat se de öller wurrn Diva [[Marlene Dietrich]] dorstellt. Dorto entstunn ok en [[Compact Disc|CD]]. Siet völ Johren sett sück Winter för de Belange vun Minschen mit [[Humanes Immundefizienz-Virus|HIV]] un [[HIV/AIDS|AIDS]] in. As Kuratorin vun de [[AIDS-Hilfe|Berliner AIDS-Hilfe]] bemüht se sück, dat Thema AIDS nich ut den Blick vun de Apenlichkeit verschwinnen to laaten un hett mit annern de jährlich stattfinnen Gala „Künstler gegen AIDS“ grünnd. As Synchroonsnackerin hett se hör Stimm internatschonal bekannt Schauspeelkolleginnen as [[Faye Dunaway]] ''(Chinatown),'' [[Jane Fonda]] ''(Julia),'' [[Audrey Hepburn]] ''(Robin und Marian),'' [[Julie Walters]] ''([[Billy Elliot – I Will Dance]]),'' [[Bette Midler]] (u. a. [[For the Boys – Tage des Ruhms, Tage der Liebe|''For the Boys'']]) un [[Liv Ullmann]] ''([[Szenen einer Ehe]])'' lehnt. Siet 2003 is se todem de Standardsnackerin för [[Shirley MacLaine]]. Dorneben hett se ok in Hörspeelproduktschonen mitwarkt (ünner annern as ''Thora'' in de [[Perry Rhodan|''Perry-Rhodan''-Serie]] un as ''Isabell Wagner'' in de Hörspeel-Soap ''...und nebenbei Liebe''). Winter hett Dr. Clarissa Franklin in de ''[[Die drei ??? (Hörspeel)|Drei ???]]''-Hörspelen 76 ''(Stimmen aus dem Nichts)'' un 99 ''(Rufmord)'' snackt. Todem harr se veer Upträen in de Hörspeelreeg [[TKKG]]. Buterdem lehn se in de Hörspeelserie [[Hanni und Nanni]] hör Stimm de Fru Lemansky. Siet 2010 snackt se ok de Rull vun de Petra Köhler in de Hörspeelserie ''Team Undercover.'' In' März 2007 weer Winter in de Kinokummedie un [[Edgar Wallace|Edgar-Wallace]]-[[Parodie]] ''[[Neues vom WiXXer]]'' to sehn. Anfang Dezember 2008 harr he nee [[Chanson]]-Soloabend ''Wenn ich mir was wünschen dürfte'' in de Urania in Berlin hör Eerstupführen. Dorin singt se Leeder vun [[Bertolt Brecht]] över [[Hildegard Knef]] bit to Texten, de se sülvst schreeven hett. Hör [[Adoptschoon|Adoptivsöhn]] [[Francis C. Winter]] is Schauspieler un Bühnenschriever. 2006 schreev he för sien Moder dat Stück ''Schöne Überraschung'', dat in de [[Theater am Kurfürstendamm|Komödie an' Kurfürstendamm]] mit Judy Winter in de Hööftrull eerstmals upführt wurr.<ref>[http://www.welt.de/print-welt/article204640/Francis_Winter_schreibt_ein_Stueck_fuer_seine_Mutter_Judy_Winter.html Francis Winter schreibt ein Stück für seine Mutter Judy Winter], [[Die Welt]], publizeert an' 17. März 2006, afropen an' 24. Juli 2010</ref> As jung Schauspelerin weer Judy Winter söben Johr lang mit den Regisseur [[Peter Zadek]] tosommen. Later hett se den Schauspeler [[Joachim Regelien]] heiraadt. De Ehe wurr schett, ebenso as hör Ehe mit den in Düütschland un den USA fierten Jazz-Klarinettisten, Orchesterchef un Komponisten [[Rolf Kühn (Musiker)|Rolf Kühn]]. == Filmografie (Utwahl) == {| width="100%" align="center" | |width="50%" valign="top"| * 1966: Frühlings Erwachen * 1966: Die Unberatenen * 1970: [[Polizeifunk ruft]] (Feernsehserie, Folg 4x06) * 1970: [[Das gelbe Haus am Pinnasberg]] * 1970: [[Percy Stuart]] (Feernsehserie, Folg 3x04) * 1970: [[Perrak]] * 1971: [[Hamburg Transit]] (Feernsehserie, Folge 1x05) * 1971: [[Und Jimmy ging zum Regenbogen (1971)|Und Jimmy ging zum Regenbogen]] * 1971: [[Liebe ist nur ein Wort]] * 1972: Abuso di potere * 1972: [[Butler Parker (Feernsehserie)|Butler Parker]] (Feernsehserie, Folg 1x14) * 1973: [[…aber Jonny!]] * 1973: [[Van der Valk und die Reichen]] * 1973–1977: [[Sonderdezernat K1]] (Feernsehserie, dree Folgen) * 1973: [[Der Kommissar]] – Tod eines Buchhändlers * 1973: [[Der Lord von Barmbeck]] * 1974: Der Scheck heiligt die Mittel * 1974: [[Der kleine Doktor]] (Feernsehserie, Folg 1x01) * 1975: Schließfach 763 * 1975–1979: [[Derrick]] (Feernsehserie, dree Folgen) * 1975: [[Tatort]] – [[Tatort: Tod eines Einbrechers|Tod eines Einbrechers]] * 1977: [[Der Alte]] (Feernsehserie, 1x05) * 1977: [[Tatort: Reifezeugnis]] * 1978: Die Eingeschlossenen * 1980: Der Mann, der sich in Luft auflöste * 1980: [[Das Traumhaus]] * 1981: [[Der Fall Maurizius#Verfilmungen|Der Fall Maurizius]] * 1982: Der Auslöser * 1982: Dr. Margarete Johnsohn * 1982–1994: [[Ein Fall für Zwei]] (Feernsehserie, dree Folgen) * 1983: [[Das schöne Ende dieser Welt]] |width="50%" valign="top"| * 1984: Der Besuch * 1984: Ärztinnen * 1986: Jimmy Allegretto * 1986: Vicky und Nicky * 1987: [[Der Schatz im Niemandsland]] (Feernsehserie, Folgen 1x05–1x06) * 1988: Ein ungleiches Paar * 1988: Aufrichtige Lügnerin * 1989: Tam Tam oder Wohin die Reise geht * 1990: [[Dornröschen (1990)|Dornröschen]] * 1992: [[Wolffs Revier]] (Feernsehserie, Folg 1x04) * 1993: Ein Unvergeßliches Wochenende... auf Capri * 1993: König & Consorten * 1994: [[Doppelter Einsatz]] (Feernsehserie, Folg 1x01) * 1995: [[Club Las Piranjas]] * 1996: Willkommen in Kronstadt * 1998: [[Im Namen des Gesetzes]] (Feernsehserie, Folg 3x13) * 1999: [[Dr. Sommerfeld – Neues vom Bülowbogen]] (Feernsehserie, Folg 3x03) * 2001: [[Klinikum Berlin Mitte]] (Feernsehserie, vee Folgen) * 2001: [[SOKO 5113]] (Feernsehserie, Folg 20x10) * 2002: [[Alphateam – Die Lebensretter im OP]] (Feernsehserie, Folg 7x04) * 2003: [[Sommernachtstod]] * 2005: Brücke zum Herzen (Feernsehfilm) * 2006: Ein Sommer mit Paul * 2006: [[In aller Freundschaft]] (Feernsehserie, Folg 9x11) * 2007: [[Neues vom Wixxer]] * 2008: [[Und Jimmy ging zum Regenbogen (2008)|Und Jimmy ging zum Regenbogen]] * 2012: [[Mutter muss weg]] * 2012: [[SOKO Wismar]] (Feernsehserie, Folg 9x11) * 2014: [[Dora Heldt]] – Unzertrennlich * 2014: [[Danni Lowinski]] (Feernsehserie, Folg 5x09) * 2014: Die letzten Millionen |} == Diskografie (Uttoog) == * 1979: ''Sie zu Ihm'' * 1999: ''Judy meets Marlene'' * 2000: ''Musikalische Reise durch Berlin'' * 2000: ''Judy Winter in Marlene'' * 2000: ''Judy Winter singt [[Bob Lenox]]'' * 2006: ''Mutter Erde – Judy Winter singt zugunsten von Kindern in Not'' * 2007: ''Hitler und die Künstler – Mit den Wölfen geheult'' == Utteknungen == * 1976: [[Goldene Kamera]] för hör Synchronisatschoon vun Liv Ullmann in ''Szenen einer Ehe'' * 1984: Dorstellerpries up dat [[Nationales Spielfilmfestival der DDR|3. Nationalen Spielfilmfestival der DDR]] för ''Ärztinnen'' * 2001: Bundsverdeenstkrüüz an' Band<ref>[http://www.rene-koch-berlin.de/index.php?path=rene_koch%2Fpersoenlich%2Fverleihung_bundesverdienstkreuz rene-koch-berlin.de]</ref> * 2002: ''ReD Award'' för den Kamp gegen HIV * 2003: [[Goldener Vörhang]] för hör Dorstellen in dat Theaterstück ''Acht Frauen'' * 2005: [[Verdeenstorden vun dat Land Berlin]] * 2010: [[Berliner Bär (B.Z.-Kulturpries)]] för hör Aids-Engagement * 2013: "Beste Schauspielerin in einer Hauptrolle" för hör Rull vun de Hannelore Fromm in "[[Mutter muss weg]]", Utteknung vun de [[Düütsch Akademie för Feernsehen]] * 2014: Bundsverdeenstkrüüz 1. Klass == Weblenken == {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=135102383 DNB-Katalog] * {{IMDb|PID=0935768}} * [https://www.synchronkartei.de/index.php?action=show&type=talker&id=763 Judy Winter in de Düütsch Synchroondatei] * [http://www.judy-winter.de/ Offiziell Websteed vun Judy Winter] * [https://web.archive.org/web/20160303190117/http://www.kultur-fibel.de/Schauspielerin;Winter_Judy,Interview.htm Judy Winter Interview mit tallriek Fotos, free vun Warfi] * [http://www.globe-m.de/de/experts/justinus-pieper-trifft-judy-winter Utführlich Interview mit Judy Winter] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=135102383|VIAF=50136154}} {{SORTIERUNG:Winter, Judy}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Synchroonsnacker]] [[Kategorie:Singer]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Boren 1944]] 5obysz2o1ne7hetuqevifkya814fwc6 0 70109 1061847 1056337 2026-04-05T15:08:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061847 wikitext text/x-wiki {{Dörpbox |NAAM=Lüll |STAAT=Düütschland |LIGGT_IN= :[[Bundsland (Düütschland)|Bundsland]]: [[Neddersassen]] :[[Landkreis]]: [[Landkreis Horborg|Horborg]] :[[Samtgemeen]]: [[Samtgemeen Jesborg|Jesborg]] :[[Gemeen (Düütschland)|Gemeen]]: [[Gemeen Jesborg|Jesborg]] |WAPEN=Wappen Luellau.jpg |FLAGG= |KOORT= |FLACH= |HÖÖCHD= |HÖÖCHD_REF=NN |KOOR_NS=53.288987 |KOOR_OW=9.9144563 |INWAHNERS= |INWAHNERS_TIET= |POSTLEETTALL=21266 |VÖRWAHL=04183 |WEBSTEED= }} '''Lüll''' ({{S|de|''Lüllau''}}) is en Dörp in de [[Gemeen Jesborg]] ([[Samtgemeen Jesborg]]) in’n [[Landkreis Horborg]], [[Neddersassen]]. Lüll billt polietsch von öllers en Gemeenverband mit [[Wiedenhoff]] un [[Thälsdörp]]. == Geografie == Lüll liggt an dat linke Över von de [[Seev (Stroom)|Seev]]. En poor hunnert Meter in’n Westen flütt de [[Seppenser Beek]] langs, de in’n Süden in de Seev münnt. De Naveröörd sünd [[Reindörp]] un [[Oosterbarg]] in’n Noorden, [[Jesborg]] un [[Wiedenhoff]] in’n Noordoosten, [[Hassel (Jesborg)|Hassel]] un [[Höpen (Gemeen Hanstää)|Höpen]] in’n Süüdoosten, [[Schierhoorn]] in’n Süden, [[Thälsdörp]] un [[Weih]] in’n Süüdwesten, [[Holm-Seppens]] in’n Westen un [[Seppens]] un [[Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] in’n Noordwesten. == Historie == De [[Watermöhl]] in Lüll is 1865 as [[Koornmöhl]] anleggt worrn. Von 1912 bet 1952 is de Möhl noch as Löhnmölleree lopen, na disse Tied weer de Möhl noch bet in de Johren 1960 för den Egenbedarf in Bedriev. De Möhl is as Denkmaal schuult.<ref>http://www.niedersaechsische-muehlenstrasse.de/index.php?id=29 {{Webarchiv|url=http://www.niedersaechsische-muehlenstrasse.de/index.php?id=29 |wayback=20160304110305 |text=— |archiv-bot=2026-04-05 15:08:50 InternetArchiveBot }}</ref> === Verwaltungsgeschicht === In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de [[Mairie Jesborg]] in’n [[Kanton Hittfeld]] höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat [[Königriek Westfalen]] un von 1811 bet 1814 to dat [[Eerst Franzöösch Kaiserriek|Franzöösche Kaiserriek]] ünner [[Napoleon]] höört. De Oort hett vör 1852 to de Vaagdie Hittfeld in dat [[Amt Horborg]] tohöört un denn von 1852 bet 1859 to dat [[Amt Hittfeld]]. 1859 is dat wedder Deel von dat Amt Horborg worrn. Na 1885 weer dat in’n [[Kreis Horborg]]. 1932 is dat Deel von’n ne’en, grötteren [[Landkreis Horborg]] worrn. De Oort is as Gemeen Lüll an’n 1. Juli 1972 mit de [[Gemeenreform in Neddersassen]] an de Gemeen Jesborg kamen. Nadem 1901 op de Heid twüschen [[Holm (Landkreis Horborg)|Holm]] un [[Seppens]] de [[Bahnhoff Holm-Seppens]] von de [[Heidbahn]] anleggt worrn is, hett sik üm den Bahnhoff de Oort [[Holm-Seppens]] billt. De Oort is gau wussen un hett sik ok op dat Rebeed von de Gemeen Lüll utbreedt. Disse Rebeden sünd bi de Gemeenreform 1972 von de Gemeen Lüll aftrennt worrn un kemen denn an de [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Gemeen Bookholt]]. === Inwahnertall === {{Inwahnertall | 1793 / 5 Füürsteden // Christoph B. Scharf: ''Statistisch-Topographische Samlungen zur genaueren Kentnis aller das Churfürstenthum Braunschweig-Lüneburg ausmachenden Provinzen.'' 1791, Sied 146: https://books.google.de/books?id{{=}}jN5QAAAAcAAJ&pg{{=}}PA146 | 1812 / 51 // Albrecht Friedrich Ludolph Lasius: ''Der französische Kayser-Staat unter der Regierung des Kaysers Napoleon des Großen, im Jahre 1812, Band 1.'' Kißling 1813, Sied 60: http://books.google.de/books?id{{=}}Q_5OAAAAcAAJ&pg{{=}}PA60 | 1824 / 7 Füürsteden // C. H. Jansen: ''Statistisches Handbuch des Königreichs Hannover.'' 1824, Sied 386: http://books.google.de/books?id{{=}}tG0AAAAAcAAJ&pg{{=}}PA386 | 1848 / 72 Lüüd, 8 Hüüs // Friedrich W. Harseim, C. Schlüter: ''Statistisches Handbuch für das Königreich Hannover.'' 1848, Sied 92: http://books.google.de/books?id{{=}}eOI-AAAAcAAJ&pg{{=}}PA92 | 1871-12-01 / 109 Lüüd, 15 Hüüs // ''Die Gemeinden und Gutsbezirke des Preussischen Staates und ihre Bevölkerung.'' Berlin 1873, Sied 129: https://books.google.de/books?id{{=}}qTZDAQAAMAAJ&pg{{=}}RA2-PA129 | 1910-12-01 / 235 // http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?hannover/harburg.htm | 1925 / 344 /verwg.de/ http://www.verwaltungsgeschichte.de/harburg.html | 1933 / 386 /verwg.de/ | 1939 / 401 /verwg.de/ }} === Religion === Lüll is [[Evangeelsch-luthersche Kark|evangeelsch-luthersch]] präägt un höört to dat Kaspel von de [[Martinskark (Jesborg)|Martinskark]] in Jesborg. För de [[Kathoolsche Kark|Kathoolschen]] is de [[Petrus-Kark (Bookholt)|Petrus-Kark]] in Bookholt tostännig. === Wapen === Dat [[Wapen (Heraldik)|Wapen]] von Lüll wiest op blauen Grund över en gröön [[Schildfoot]] en gollen Ridder, de in de rechte Hand en gollen Sweert höllt un sik mit de linke op en gollen Schild stütt, de an de Eer steiht un in blau den [[Lümbörger Lööw]] wiest. Dat Wapen betütt sik op en [[Saag]], dat en Ridder, de ''Lolius'' heten hett, dat Dörp grünnt hett. == Weertschop un Infrastruktur == Lüll hett en egene [[freewillige Füürwehr]], de 1937 grünnt worrn is. Vörher hett dat en [[Plichtfüürwehr]] geven. Disse Füürwehr is ok för Wiedenhoff un Thälsdörp mit tostännig. === Verkehr === Lüll liggt an de [[Kreisstraat 83 (Landkreis Horborg)|Kreisstraat 83]], de in’n Noordwesten över Reindörp na Bookholt geiht un in’n Noordoosten na Jesborg an de [[Landsstraat 213 (Neddersassen)|Landsstraat 213]]. Na Süden geiht von de K&nbsp;83 de [[Kreisstraat 67 (Landkreis Horborg)|K&nbsp;67]] na Schierhoorn af. Lüttjere Straten gifft dat ans na Thälsdörp un na Wiedenhoff. De nächsten Autobahnen sünd de [[Bundsautobahn 1|A&nbsp;1]] un de [[Bundsautobahn 7|A&nbsp;7]]. De [[Opfohrt 42 (A 1)|Opfohrt 42 Dibbersen]] op de A&nbsp;1 is so bi ölven Kilometer wied weg von Lüll un de [[Opfohrt 39 (A 7)|Opfohrt 39 Thieshoop]] op de A&nbsp;7 so bi 13 Kilometer. De nächsten Bahnhööv sünd so bi veer Kilometer wied weg in’n Süüdwesten de [[Bahnhoff Büsenbeekdaal]] an de [[Heidbahn]] un bi fiev Kilometer wied weg in’n Noordwesten de [[Bahnhoff Bookholt]] an de [[Bahnlien Hamborg–Bremen]]. Von 1874 bet 1981 hett dat ok Personenverkehr op de [[Bahnlien Wittenbarg–Bookholt]] geven. De nächste Bahnhoff weer in disse Tied de Bahnhoff Jesborg veer Kilometer in’n Noordoosten. Na’n Eersten Weltkrieg is tosätzlich de Bahnhoff Reindörp anleggt worrn, de denn blots noch knapp dree Kilometer weg weer. == Literatur == * Hans-Heinrich Wolfes: ''Lüllau, Thelstorf, Wiedenhof: Eine Dorfgeschichte.'' PD-Verlag, Heidenau 2009, ISBN 978-3-86707-827-6 == Footnoten == <references/> == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20150801112140/http://dorf-luellau.de/ Websteed över dat Dörp Lüll] (hoochdüütsch) [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Landkreis Horborg]] t9zoeux1atqz80ayn15asepi6cap5g3 0 71658 1061884 753715 2026-04-05T17:19:02Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061884 wikitext text/x-wiki [[Bild:Burgwall Hollenstedt west.jpg|duum|Westen Deel von de Anlaag]] [[Bild:Burgwall Hollenstedt east.jpg|duum|Oosten Deel von de Anlaag]] De '''Ole Borg''' von [[Hullnst]] is en [[Siedlandborg]] ut dat 9. Johrhunnert. De Borg hett blots en poor Johrteihnten lang bestahn. De rekunstrueerte Borgwall is vondaag en Butensteed von dat [[Archäoloogsch Museum Hamborg|Archäoloogsche Museum Hamborg]]. == Laag == De Borg liggt op en Höögd von {{Hööchd|10|NN}} üm un bi een Kilometer in’n Süden von Hullnst un en beten mehr as een Kilometer in’n Noordoosten von [[Makensbrook]] an dat Westöver (dat linke Över) von de [[Eest]] op en sannige Landtung. Güntsied de Eest liggt de Münn von’n Rollbeek. == Utgravungen == In de Tied vör 1968 weer de Borg as sieden Wall mit en Graven rundrüm in’t Gelänn to sehn. In dat Johr hett de Pächter von dat Grundstück denn anfungen, dor Fischdieken antoleggen. He harr al en groten Deel von de noorden Halv un den Westdeel von de Anlaag inebent, as en [[Reddungsgravung]] anlopen is. Dat Gelänn is dorför dröögleggt worrn. Von den olen Wall weren blots noch 40 Meter intakt, de dokmenteert warrn kunnen. To de Tied weren blots noch en Stück Wall in’n Süüdosten un en Stück Graven in’n Süden nableven, an de de Anlaag genauer ünnersöcht warrn kunn. De Gravungen weren swoor, von wegen, dat jümmer wedder Grundwater indrungen is un ok de Eest fakener Hoogwater harr. Üm dat Gelänn to schulen, hett 1970 de Stadt [[Hamborg]] dat köfft.<ref name="Ahrens_1980">Claus Ahrens: ''Die "Alte Burg" bei Hollenstedt.'' Helms-Museum – Hamburgisches Museum für Vor- und Frühgeschichte, Informationsblatt Nummer 45, Hamborg 1980</ref> 1980 is de Anlaag rekunstrueert worrn. Dorto sünd Wall un Graven wedder so anleggt worrn, as se in de Tied weren, nadem de Borg opgeven worrn is.<ref name="Ahrens_1980"/> De Delen ut Holt un Steen sünd nich rekunstrueert worrn. Vondaag steiht in’n Binnendeel von de Anlaag en Infotafel över de Borg un de Gravungen. In’n Juni 2011 sünd in’n Binnendeel von Schoolmeesters un Schölers von de [[Eestdaalschool]] in Hullnst tohoop mit’n Heimat- un Verkehrsvereen Eestdaal en [[Buurngoorn]] un en Flechttuun anleggt worrn.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.dein-hollenstedt.de/blog.php?Gemeinschaftsprojekt-zur-Burg-Hollenstedt&artikel=151 |wayback=20160304213612 |text=Gemeinschaftsprojekt zur Burg Hollenstedt |archiv-bot=2026-04-05 17:19:02 InternetArchiveBot }} op Dein Hollenstedt - Newsblog för de Samtgemeen Hullnst von’n 24. Juni 2011</ref> In’n Harvst 2014 hett dat noch wedder Utgravungen dör Jochen Brandt von dat Archäoloogsche Museum Hamborg geven.<ref>Björn Vasel: ''[http://www.tageblatt.de/lokales/suedliche-metropolregion_artikel,-Karl-der-Grosse-hielt-hier-nicht-Hof-_arid,1176252.html Karl der Große hielt hier nicht Hof]'', [[Stader Tageblatt]] an’n 24. November 2015</ref> == Rekunstrueerten Opbo == Dör de Schadens, de de Anlaag al harr, kunn de Opbo blots vaag rekunstrueert warrn. Dat weer en [[Wallborg]] mit en Binnendörmeter von 80 Meter, üm de en lütt Graven rümgüng. De Butendörmeter mit Graven weer 120 Meter. De Wall weer acht Meter breed un bet to veer Meter hoog. He bestünn ut Holt un Eer un weer op beide Sieden mit Heidplaggen verblennt. De [[Böschung]]en weren mit [[Faschin]]en ut Holtplöck un Flechtwark sekert. De Kroon von’n Wall bestünn ut en 340 Zentimeter hoge Holtpallisaad. Von binnen weer de Pallisaad bet op de Höögd von de Bost mit Sand anschüddt un mit Feldsteen befestigt. Tosätzlich geev dat in de Binnensied von’n Wall Holtgebüüd in de Oord von [[Kasematten]], de 330 Zentimeter deep weren. De Holtgebüüd harrn en Dack ut Plaggen, dat op de Feldsteen von’n Wall opleeg. Binnen den Wall legen en poor Gebüüd, de so veer bet fiev Meter breed un 16 oder mehr Meter lang weren. De Togang weer wohrschienlich in’n Westen. Dor lööp en [[Bahlenweg]] langs un dor sünd en Reeg Weegsporen funnen worrn.<ref name="Ahrens-Matthies">Claus Ahrens, E. Matthies: ''Zur Befestigung der Alten Burg bei Hollenstedt.'' Hammaburg N.F, Nummer 5, 1978-80, ISSN 0173-0886, Sieden 149–161</ref> Dat Door sülvs kunn nich seker nawiest warrn. Dat weer aver natowiesen, dat de Holtköhlenschichten in’n Westen von’n Rest von’n Wall afwiekt. Direkte Henwiesen op en Brügg över den Borggraven hett dat ok nich geven. De eenzige indirekte Henwies weer en för de Ümgebung temlich groten Feldsteen,de villicht as [[Oplager]] för de Brügg deent hett. == Historie == Na de [[Dendrochronologie|dendrochronoloogschen]] Ünnersökungen von Jochen Brandt 2014/2015 is de Borg in dat Johr 892 anleggt worrn. Ünnersökungen vörher an 90 Proben von dat Holt, dat funnen worrn is, weren nich mööglich, von wegen dat de Bööm op extrem fuchte oder extrem dröge Standöörd wussen weren un nich in de vörhannen dendrochronoloogschen Daten intoregen weren.<ref name="Ahrens-Matthies"/> De Utgräver Claus Ahrens al harr de Borg na de Funnen op dat late 9. Johrhunnert dateert.<ref name="Ahrens-Matthies"/> In de [[Annales regni Francorum|Fränkschen Rieksannalen]] gifft dat för 804 en Indrag, dat [[Korl de Grote]] in Hullnst sien Lager opslahn harr: :Nam imperator super Albiam fluvium sedebat, in loco, qui dicitur Holdunsteti, et missa ad Godofridum legatione pro perfugis reddendis me*dio Septembrio Coloniam venit.<ref name="Ahrens_1980"/> :„Denn de Kaiser [Korl de Grote] seet dicht bi de Elv an en Oort, de Holdunsteti nöömt warrt. Un nadem he en Gesandtschop an [König] Godfried [von Däänmark] von wegen dat Rutgeven von Flüchtlinge afsandt harr, güng he in de Midd von’n September na Köln.“ :[[Annales regni Francorum]] DCCCIIII Dorüm hett dat ok en Reeg Forschers geven, de meent hebbt, dat de Borg villicht op Korl den Groten trügggeiht. De Borg is dorüm deelwies ''Korlsborg'' nöömt worrn. Annere hebbt annahmen, dat de [[Slaven]] de Borg in de Tied na 804 boot hebbt, nadem Korl de Grote de [[Abodriten]] dat Rebeed von [[Noordalbingien]] övergeven hett. Dör de Ünnersökungen von Jochen Brandt is nu aver wiest, dat de Borg nich von Korl den Groten oder de Slaven boot worrn is. Mööglich is dat, dat de [[Graafschop Stood|Greven von Stood]] de Borg anleggt hebbt. En Nawies gifft dat dor aver nich för. Brandsporen an dat Holt wiest dor op hen, dat de Borg wohrschienlich bi en Brand ehr Enn nahmen hett. In en Gebüüd an’n Wall sünd verfuulte Resten von Koorn un en Deel von en Möhlsteen funnen worrn, wat dor op hendüüdt, dat de Borg noch bewahnt weer, as se afbrennt is. Nadem de Borg afbrennt un verlaten worrn is, is de Wall bilütten [[Erosion (Geologie)|erodeert]]. == Literatur == * Claus Ahrens: ''Die "Alte Burg" bei Hollenstedt.'' Helms-Museum – Hamburgisches Museum für Vor- und Frühgeschichte, Informationsblatt Nummer 45, Hamborg 1980 * Claus Ahrens, E. Matthies: ''Zur Befestigung der Alten Burg bei Hollenstedt.'' Hammaburg N.F, Nummer 5, 1978-80, ISSN 0173-0886, Sieden 149–161 * Claus Ahrens: ''Die Untersuchungen an der karolingerzeitlichen Burg bei Hollenstedt, Kr. Harburg in den Jahren 1968-1972, ein Vorbericht.'' Helms-Museum, Hamburger Museum für Archäologie und die Geschichte Harburgs und dem Museums- und Heimatverein Harburg-Stadt und -Land e.V., in ''Harburger Jahrbuch'' Nummer 13, Horborg 1968/1972, ISSN 0722-6055, Sieden 72–104 * Ernst Andreas Friedrich: ''Die Karlsburg von Hollenstedt'', S. 35-36, in: ''Wenn Steine reden könnten'', Band II, Landbuch-Verlag, Hannover 1992, ISBN 3-7842-0479-1 == Footnoten == <references/> == Weblenken == {{Commons}} {{Koordinaten|KOOR_NS=53.352767|KOOR_OW=9.718287|WO=baven}} [[Kategorie:Borg]] [[Kategorie:Landkreis Horborg]] [[Kategorie:Gifft dat nich mehr]] gzo9r7xbp7mk1so0uxsjnsjk9fm5y78 2 71706 1061850 1060915 2026-04-05T15:28:53Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1061850 wikitext text/x-wiki {{../Template WD List}} [[Image:WL in Niedersachsen.svg|thumb]] This list shows people born or died in in the [[Landkreis Harburg]] in [[Lower Saxony]]. {{Wikidata list |sparql=SELECT DISTINCT ?item WHERE { { ?item wdt:P19 ?sub0 . ?tree0 (wdt:P150)* ?sub0 . ?tree0 (wdt:P131)* wd:Q5907 . } UNION { ?item wdt:P20 ?sub1 . ?tree1 (wdt:P150)* ?sub1 . ?tree1 (wdt:P131)* wd:Q5907 . } } |section= |sort=p569 |columns=item,label,p31,p18,p569,p19,p570,p20,p227,p106 |thumb=80 |min_section=1 |links=red }} {| class='wikitable sortable' ! item ! label ! is en ! Bild ! Tied boren ! Geboortsoort ! Tied doodbleven ! Starvoort ! GND-Nummer ! Beroop |- | [[:d:Q1946887|Q1946887]] | [[bog body from the Rieper Moor, Germany]] | [[Moorliek]] | | 1st millennium | | | [[Königsmoor]] | | |- | [[:d:Q20752083|Q20752083]] | [[Mette Harden]] | [[Minsch]] | | 1570 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 17th century | | | |- | [[:d:Q94755657|Q94755657]] | [[Johannes Opsopaeus]] | [[Minsch]] | | 1583 | [[Hamborg]] | 1666 | [[Gemeen Meschacht]] | [https://d-nb.info/gnd/122381653 122381653] | [[Pastoor]]<br/>[[Protestant theologian]]<br/>[[playwright]] |- | [[:d:Q94775820|Q94775820]] | [[Clara Burchard]] | [[Minsch]] | | 1614-08-18 | | 1673-01-18 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/129185817 129185817] | [[widow]] |- | [[:d:Q21545904|Q21545904]] | [[Wilhelm Mechov]] | [[Minsch]] | | 1618 | [[Ilsdörp]] | 1678-05-18 | [[Lümborg]] | [https://d-nb.info/gnd/123881048 123881048] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Philoloog (Q13418253)|Philoloog]]<br/>[[secondary school teacher]] |- | [[:d:Q111447515|Q111447515]] | [[Jürgen Lippold Jaster]] | [[Minsch]] | | 1635 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1697 | [[Hilmessen]] | [https://d-nb.info/gnd/1229222898 1229222898] | [[mintmaster]] |- | [[:d:Q60787|Q60787]] | [[Arp Schnitger]] | [[Minsch]] | [[Bild:Golzwarden.jpg|center|80px]] | 1648-07-02 | [[Braak]] | 1719-07-28 | [[Neefeld (Hamborg)|Neefeld]] | [https://d-nb.info/gnd/118609785 118609785] | [[Örgelboer]] |- | [[:d:Q94866005|Q94866005]] | [[Justus Henricus Leukefeld]] | [[Minsch]] | | 1660 | | 1693 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/116958383 116958383] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q15434871|Q15434871]] | [[Daniel Müller]] | [[Minsch]] | [[Bild:Daniel Müller (1661-1724).jpg|center|80px]] | 1661 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1724-01-12 | [[Lübeck]] | [https://d-nb.info/gnd/1017939721 1017939721] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q132952877|Q132952877]] | [[Heinrich Johann Elebrecht]] | [[Minsch]] | | 1668-04-09 | [[Celle]] | 1720-10-14 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/102456968 102456968] | [[parson]] |- | [[:d:Q1541120|Q1541120]] | [[Johann Friedrich Hodann]] | [[Minsch]] | | 1674-03-01 | [[Wedtlenstedt]] | 1745 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/102630852 102630852] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Amanuensis]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[head teacher]] |- | [[:d:Q1503975|Q1503975]] | [[Georg Klemens Finckh]] | [[Minsch]] | | 1687 | [[Neefeld (Hamborg)|Neefeld]] | 1756 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/123366577 123366577] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q29390286|Q29390286]] | [[Hinrich Balemann]] | [[Minsch]] | | 1692-09-29 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1761-11-07 | [[Eutin]] | [https://d-nb.info/gnd/1031460349 1031460349] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[superintendent]] |- | [[:d:Q132887639|Q132887639]] | [[Christoph Johann Ludolf Reusmann]] | [[Minsch]] | | 1710-11-08 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | 1760 | | [https://d-nb.info/gnd/1013878337 1013878337] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q94942224|Q94942224]] | [[Peter Christian de Finckh]] | [[Minsch]] | | 1719-04-06 | [[Neefeld (Hamborg)|Neefeld]] | 1787-06-25 | | [https://d-nb.info/gnd/137364024 137364024] | [[court counsel]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q28890028|Q28890028]] | [[Johann Christian Niemeyer]] | [[Minsch]] | | 1724-05-15 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1811-02-28 | [[Liethe]] | [https://d-nb.info/gnd/1035100592 1035100592] | |- | [[:d:Q29586083|Q29586083]] | [[Johann Friedrich Meyer (Verwaltungsbeamten)|Johann Friedrich Meyer]] | [[Minsch]] | | 1730-05-05 | | 1817 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1035092654 1035092654] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q1586758|Q1586758]] | [[Heinrich Julius Tode]] | [[Minsch]] | | 1733-05-31 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1797-12-30 | [[Swerin]] | [https://d-nb.info/gnd/117404551 117404551] | [[Botaniker]]<br/>[[Architekt (Q42973)|Architekt]]<br/>[[Mykoloog]] |- | [[:d:Q6212340|Q6212340]] | [[Johan Clemens Tode]] | [[Minsch]] | [[Bild:Johan Clemens Tode.jpg|center|80px]] | 1736-06-24 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1806-03-16 | [[Kopenhagen]] | [https://d-nb.info/gnd/128873248 128873248] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Dichter]] |- | [[:d:Q20607890|Q20607890]] | [[Ludwig Heinrich Sarnighausen]] | [[Minsch]] | | 1747-02-23 | | 1830-01-25 | [[Mesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1035148021 1035148021] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q1657715|Q1657715]] | [[Rudolf Christian Gribel]] | [[Minsch]] | | 1747-04-07 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1831 | [[Stettin]] | | [[Reederee (Q500251)|Reederee]] |- | [[:d:Q29586077|Q29586077]] | [[Friedrich Levin August von Arentsschildt]] | [[Minsch]] | | 1755-06-12 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1820-12-10 | [[Nuurten]] | | [[Offzeer]] |- | [[:d:Q18222180|Q18222180]] | [[Johann Michael Hermann Harras]] | [[Minsch]] | | 1762-01-12 | [[Hamborg]] | 1833-05-03 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/102483043 102483043] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q25621826|Q25621826]] | [[Christian Friedrich Rudorff]] | [[Minsch]] | | 1765-04-01 | [[Gemeen Zeven|Zeven]] | 1824-07-21 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1035119978 1035119978] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q5568931|Q5568931]] | [[Hans Heinrich Behrmann]] | [[Minsch]] | | 1769 | [[Gastää]] | 1836-10-23 | | [https://d-nb.info/gnd/124508189 124508189] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] |- | [[:d:Q55122991|Q55122991]] | [[Christian Wilhelm Flügge]] | [[Minsch]] | | 1772 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1828 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/116631538 116631538] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q27505630|Q27505630]] | [[Georg Haberkorn]] | [[Minsch]] | | 1772-11-09 | [[Grünberg]] | 1832-08-08 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1196637679 1196637679] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q20741558|Q20741558]] | [[Johann Wilhelm Adolf Hansemann]] | [[Minsch]] | | 1784-05-14 | [[Finkwarder]] | 1862-07-26 | [[Deefholt]] | | [[Entomoloog (Q3055126)|Entomoloog]] |- | [[:d:Q1405384|Q1405384]] | [[Ferdinand Heinrich Grautoff]] | [[Minsch]] | [[Bild:Ferdinand heinrich grautoff.jpg|center|80px]] | 1789-05-27 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1832-07-14 | [[Lübeck]] | [https://d-nb.info/gnd/100810411 100810411] | [[Bibliothekar]] |- | [[:d:Q75878|Q75878]] | [[David Hansemann]] | [[Minsch]] | [[Bild:DavidHansemann1848.jpg|center|80px]] | 1790-07-12 | [[Finkwarder]] | 1864-08-04 | [[Schlangenbad]] | [https://d-nb.info/gnd/11854568X 11854568X] | [[banker]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Ünnernehmer]]<br/>[[Koopmann]] |- | [[:d:Q58018|Q58018]] | [[Johann Peter Eckermann]] | [[Minsch]] | [[Bild:Johann Peter Eckermann.jpg|center|80px]] | 1792-09-21 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1854-12-03 | [[Weimar]] | [https://d-nb.info/gnd/118528777 118528777] | [[Dichter]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[Bibliothekar]] |- | [[:d:Q18615928|Q18615928]] | [[Eduard Schütz]] | [[Minsch]] | | 1799-08-16 | [[Olland]] | 1868-05-02 | [[Bronswiek]] | [https://d-nb.info/gnd/117140848 117140848] | [[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Theaterschauspeler]] |- | [[:d:Q21035267|Q21035267]] | [[Carl Jacobi]] | [[Minsch]] | | 1799-10-17 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1875-10-17 | [[Kassel]] | [https://d-nb.info/gnd/105532660X 105532660X] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q113753893|Q113753893]] | [[Carl Friedrich Benjamin Mannes]] | [[Minsch]] | | 1800-07-07 | [[Gemeen Mesborg]] | 1860-07-26 | [[Handörp (Q658681)|Handörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1213055237 1213055237] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q131780090|Q131780090]] | [[Georg Ripking]] | [[Minsch]] | | 1802-09-21 | [[Hittfeld]] | No/unknown value | No/unknown value | | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q24068196|Q24068196]] | [[George Wilhelm Glimmann]] | [[Minsch]] | | 1802-12-09 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1876-05-20 | [[Hann. Münden]] | [https://d-nb.info/gnd/1034731432 1034731432] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Ornitholoog]] |- | [[:d:Q15819371|Q15819371]] | [[Hans Eidig]] | [[Minsch]] | | 1804-01-27 | [[Klecken]] | 1836 | [[New York]] | [https://d-nb.info/gnd/1034721070 1034721070] | |- | [[:d:Q20608491|Q20608491]] | [[Carl Georg Heinrich Wilhelm von Weyhe]] | [[Minsch]] | | 1804-10-02 | [[Bronswiek]] | 1886-08-29 | [[Bötersheim]] | | [[Beamten]] |- | [[:d:Q1776748|Q1776748]] | [[Ludwig Flügge]] | [[Minsch]] | | 1808-05-29 | [[Parrns]] | 1883-02-15 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/102461392 102461392] | [[Senior]] |- | [[:d:Q1714485|Q1714485]] | [[Justus Bostelmann]] | [[Minsch]] | | 1815-03-12 | [[Gemeen Töst|Töst]] | 1889-05-05 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/133249328 133249328] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[Buur]] |- | [[:d:Q1290503|Q1290503]] | [[Eduard Ziehen]] | [[Minsch]] | | 1819-10-29 | [[Gemeen Töst|Töst]] | 1884-10-19 | [[Frankfort an’n Main]] | [https://d-nb.info/gnd/116988207 116988207] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q55685381|Q55685381]] | [[Gustav Pfannmüller]] | [[Minsch]] | | 1820-05-18 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | 1893-12-05 | [[Darmstadt]] | [https://d-nb.info/gnd/1132255775 1132255775] | [[docent]] |- | [[:d:Q119519713|Q119519713]] | [[Johannes Backhaus]] | [[Minsch]] | | 1826-03-02 | [[Beborg]] | 1897-11-25 | [[Ossenbrügge]] | [https://d-nb.info/gnd/1014441986 1014441986] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q72243|Q72243]] | [[Wilhelm Moritz Keferstein]] | [[Minsch]] | [[Bild:Wilhelm Moritz Keferstein.jpg|center|80px]] | 1833-06-07 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1870-01-25 | [[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/116091959 116091959] | [[Naturwetenschopper]]<br/>[[Zooloog (Q350979)|Zooloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Herpetoloog]] |- | [[:d:Q123676398|Q123676398]] | [[Heinrich Buschbaum]] | [[Minsch]] | | 1836 | [[Neeland (Hamborg)|Neeland]] | 1924 | | [https://d-nb.info/gnd/1020340681 1020340681] | [[Botaniker]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q20604705|Q20604705]] | [[Gustav Augspurg]] | [[Minsch]] | | 1837-07-19 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1906-11-09 | [[Leh (Q1813037)|Leh]] | | [[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q84494997|Q84494997]] | [[Ludwig Winckel]] | [[Minsch]] | | 1838-09-12 | [[Gemeen Braackel|Braackel]] | 1904-07-07 | [[Gemeen Braackel|Braackel]] | | [[surveyor]] |- | [[:d:Q2173820|Q2173820]] | [[Rudolf Sievers (Q2173820)|Rudolf Sievers]] | [[Minsch]] | | 1841-02-14 | [[Hoopt]] | 1921-05-13 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/134122887 134122887] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Koopmann]] |- | [[:d:Q95312072|Q95312072]] | [[Unico Zernial]] | [[Minsch]] | | 1842-10-14 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/140298673 140298673] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q23060617|Q23060617]] | [[Theodor Hermann August Lubrecht]] | [[Minsch]] | | 1846-07-02 | [[Gemeen Hullnst]] | 1919-03-18 | [[Dungelbeck]] | | |- | [[:d:Q25621934|Q25621934]] | [[Diederich Steil]] | [[Minsch]] | | 1847-01-04 | [[Gemeen Garlstörp|Garlstörp]] | 1917-05-27 | [[Kings County (Q18419)|Kings County]] | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1694375|Q1694375]] | [[Heinrich Dräger]] | [[Minsch]] | | 1847-07-29 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1917-05-29 | [[Lübeck]] | [https://d-nb.info/gnd/118527134 118527134] | [[Ünnernehmer]]<br/>[[Inschenör]]<br/>[[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] |- | [[:d:Q29466052|Q29466052]] | [[Carl Lauenstein]] | [[Minsch]] | | 1850 | [[Hannober]] | 1915 | [[Hittfeld]] | [https://d-nb.info/gnd/116753625 116753625] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q1289815|Q1289815]] | [[Eduard Schlöbcke]] | [[Minsch]] | [[Bild:Schloebcke-eduard-in-trommsdorff-paul-der-lehrkoerper-der-TH-hannover-1831-1931-hannover-1931-s103.jpg|center|80px]] | 1852-08-17 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1936-03-19 | [[Lümborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1035133091 1035133091] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q315488|Q315488]] | [[Leopold von Kalckreuth]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jacob Hilsdorf - Leopold Graf von Kalckreuth.jpg|center|80px]] | 1855-05-15 | [[Düsseldörp]] | 1928-12-01 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/118714864 118714864] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q94775008|Q94775008]] | [[Anna Wagemann]] | [[Minsch]] | | 1855-11-26 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1938-08-25 | [[Bückeborg]] | [https://d-nb.info/gnd/126894477 126894477] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[nurse]] |- | [[:d:Q22582834|Q22582834]] | [[Heinrich Boether]] | [[Minsch]] | | 1856-05-27 | [[Abendörp]] | 1927-06-02 | [[Hannober]] | | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] |- | [[:d:Q91614|Q91614]] | [[Albert Eichhorn]] | [[Minsch]] | | 1856-10-01 | [[Gemeen Garlstörp|Garlstörp]] | 1926-08-03 | [[Bronswiek]] | [https://d-nb.info/gnd/11641703X 11641703X] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Protestant theologian]] |- | [[:d:Q1635100|Q1635100]] | [[Hugo Haase]] | [[Minsch]] | [[Bild:Hohenzollernstraße 56 Stadttafel Hugo Haase.jpg|center|80px]] | 1857-06-01 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1933-09-13 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/133551148 133551148] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q28017783|Q28017783]] | [[Erdmann Hartig]] | [[Minsch]] | | 1857-09-10 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1925-09-15 | [[Starnberg]] | [https://d-nb.info/gnd/119323761 119323761] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q29961150|Q29961150]] | [[Maximilian Wachsmuth]] | [[Minsch]] | | 1859-07-14 | [[Lassrönn]] | 1912<br/>1938 | [[München]] | [https://d-nb.info/gnd/1077621825 1077621825] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q15428584|Q15428584]] | [[Agnes Stavenhagen]] | [[Minsch]] | [[Bild:Agnes Denis 1889 Eigner.jpg|center|80px]] | 1860-09-03 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1945-09-30 | [[Bautzen]] | [https://d-nb.info/gnd/117223786 117223786] | [[Opernsinger (Q2865819)|Opernsinger]] |- | [[:d:Q21536863|Q21536863]] | [[Dorette MacCallum]] | [[Minsch]] | [[Bild:Lady Dorette MacCallum.png|center|80px]] | 1863 | [[Elvstörp]] | 1952-07-04 | [[Rose Bay]] | | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q1611967|Q1611967]] | [[Hermann Leube]] | [[Minsch]] | [[Bild:Leube-hermann-1912-s501.jpg|center|80px]] | 1863-09-21 | [[Oolwarder]] | 1928-02-16 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/133813312 133813312] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q1447165|Q1447165]] | [[Franz Heinrich Witthoefft]] | [[Minsch]] | [[Bild:Franz-Heinrich Witthoeft.jpg|center|80px]] | 1863-11-19 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1941-07-06 | [[Lütjensee]] | [https://d-nb.info/gnd/130117358 130117358] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q94885177|Q94885177]] | [[Ferdinand Cohrs]] | [[Minsch]] | | 1864-10-14 | [[Gemeen Mesborg]] | 1933-03-14 | | [https://d-nb.info/gnd/116636408 116636408] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q4647771|Q4647771]] | [[A. Frank Glahn]] | [[Minsch]] | | 1865-01-18 | [[Linden]] | 1941-02-06 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/12170310X 12170310X] | [[astrologer]] |- | [[:d:Q106470678|Q106470678]] | [[Heinrich Löwenthal]] | [[Minsch]] | | 1865-09-27 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 1944-07-24 | [[Ghetto Theresienstadt]] | | |- | [[:d:Q2576933|Q2576933]] | [[Wilhelm Birrenkoven]] | [[Minsch]] | | 1865-10-04 | [[Köln]] | 1955-03-08 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | [https://d-nb.info/gnd/116192933 116192933] | [[Opernsinger (Q2865819)|Opernsinger]] |- | [[:d:Q13189015|Q13189015]] | [[Willem Poeck]] | [[Minsch]] | | 1866-12-29 | [[Gemeen Mesborg]] | 1933 | [[Blumenau]] | [https://d-nb.info/gnd/116248068 116248068] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q40794565|Q40794565]] | [[Heinrich Schulte Altenroxel]] | [[Minsch]] | [[Bild:Heinrich Schulte-Altenroxel.png|center|80px]] | 1867-12-04 | [[Mönster]] | 1947-02-17 | [[Gastää]] | [https://d-nb.info/gnd/1159096104 1159096104] | [[Buur]] |- | [[:d:Q13188258|Q13188258]] | [[Eduard Kück]] | [[Minsch]] | | 1867-12-26 | [[Gemeen Hullnst]] | 1937-07-02 | | [https://d-nb.info/gnd/11658145X 11658145X] | [[Schriever]]<br/>[[secondary school teacher]]<br/>[[Germanist]]<br/>[[editor]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[Studienrat]] |- | [[:d:Q1359888|Q1359888]] | [[Ernst Reinstorf]] | [[Minsch]] | | 1868-09-19 | [[Gemeen Tesp]] | 1960-04-05 | [[Blanknees]] | [https://d-nb.info/gnd/101120486 101120486] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q104700795|Q104700795]] | [[Ernestine Hecht]] | [[Minsch]] | | 1869-03-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 1942-11-26 | [[Ghetto Theresienstadt]] | | |- | [[:d:Q2174039|Q2174039]] | [[Rudolf Walbaum]] | [[Minsch]] | | 1869-12-04 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | 1948-04-06 | [[Alzey]] | [https://d-nb.info/gnd/1297334175 1297334175] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q1359811|Q1359811]] | [[Ernst Preczang]] | [[Minsch]] | | 1870-01-16 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1949-07-22 | [[Sarnen]] | [https://d-nb.info/gnd/116281383 116281383] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[printer]]<br/>[[book printer]] |- | [[:d:Q711522|Q711522]] | [[Arthur Siebelist]] | [[Minsch]] | [[Bild:Arthur Siebelist 1905.jpg|center|80px]] | 1870-07-21 | [[Loschwitz]] | 1945-01-04 | [[Hittfeld]] | [https://d-nb.info/gnd/117338648 117338648] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[draftsperson]] |- | [[:d:Q1446708|Q1446708]] | [[Franz Evers]] | [[Minsch]] | [[Bild:Erich Büttner - Bildnis Franz Evers, 1916.png|center|80px]] | 1871-07-10 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1947-09-14 | [[Niemberg]] | [https://d-nb.info/gnd/116611804 116611804] | [[Schriever]]<br/>[[Dichter]] |- | [[:d:Q95251362|Q95251362]] | [[Heinrich Walldorf]] | [[Minsch]] | | 1872-01-04 | [[Hamborg]] | 1954-04-07 | [[Hittfeld]] | [https://d-nb.info/gnd/1078972036 1078972036] | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] |- | [[:d:Q1461086|Q1461086]] | [[Friedrich Meinecke]] | [[Minsch]] | | 1873-05-20 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1913-07-25 | [[Freiburg im Breisgau]] | [https://d-nb.info/gnd/1258327554 1258327554] | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]]<br/>[[Künstler]]<br/>[[modeler]] |- | [[:d:Q1504139|Q1504139]] | [[Georg Eppen]] | [[Minsch]] | | 1874-03-13 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1974-04-04 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1112343830 1112343830] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q94754081|Q94754081]] | [[Carl Octavius Voget]] | [[Minsch]] | | 1874-06-09 | [[Gemeen Jesborg]] | 1936-09-09 | [[Stapelmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/127860908 127860908] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q1695533|Q1695533]] | [[Johann Michael Bossard]] | [[Minsch]] | [[Bild:Johann Michael Bossard.jpg|center|80px]] | 1874-12-16 | [[Zug]] | 1950-03-27 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/119391554 119391554] | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]]<br/>[[exlibrist]]<br/>[[Illustrater]] |- | [[:d:Q94909468|Q94909468]] | [[Christel Kuball]] | [[Minsch]] | | 1876 | [[Hamborg]] | 1950 | [[Tötsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1077887787 1077887787] | [[glass artist]] |- | [[:d:Q106298|Q106298]] | [[Georg Küsel]] | [[Minsch]] | | 1877-12-17 | [[Czartkowo]] | 1952-04-26 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | [https://d-nb.info/gnd/116610883 116610883] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1118998|Q1118998]] | [[Wilhelm Burkamp]] | [[Minsch]] | | 1879-01-20 | [[Stöckt]] | 1939-08-26 | [[Rostock]] | [https://d-nb.info/gnd/101285930 101285930] | [[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q105919|Q105919]] | [[Rudolf Tischner]] | [[Minsch]] | | 1879-04-03 | [[Hohenmölsen]] | 1961-04-24 | [[Gastää]] | [https://d-nb.info/gnd/117400912 117400912] | [[Ogendokter]] |- | [[:d:Q133476195|Q133476195]] | [[Otto Sievers]] | [[Minsch]] | | 1879-10-18 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1025984897 1025984897] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q18020903|Q18020903]] | [[Hinrich Springer]] | [[Minsch]] | | 1880 | [[Altno]] | 1949-01-25 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/102037148X 102037148X] | [[Utgever]] |- | [[:d:Q69087|Q69087]] | [[Gorch Fock]] | [[Minsch]] | [[Bild:GorchFock.jpg|center|80px]] | 1880-08-22 | [[Finkwarder]] | 1916-05-31 | [[Skagerrak]]<br/>[[Battle of Jutland]]<br/>[[SMS Wiesbaden]] | [https://d-nb.info/gnd/118691988 118691988] | [[Dichter]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[playwright]]<br/>[[navy sailor]] |- | [[:d:Q14540832|Q14540832]] | [[Hans Ferdinand Schaub]] | [[Minsch]] | [[Bild:Schaub, Hans Ferdinand (1880-1965).jpg|center|80px]] | 1880-09-22 | [[Frankfort an’n Main]] | 1965-11-12 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | [https://d-nb.info/gnd/11711118X 11711118X] | [[Komponist]]<br/>[[Choorbaas]] |- | [[:d:Q18957783|Q18957783]] | [[Paula Henningsen]] | [[Minsch]] | | 1881-12-30 | [[Hannober]] | 1969-04-05 | [[Maschen]] | [https://d-nb.info/gnd/1015733824 1015733824] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q97599|Q97599]] | [[Hinrich Wriede]] | [[Minsch]] | | 1882 | [[Finkwarder]] | 1958 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117428477 117428477] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q2547115|Q2547115]] | [[Walther Dobbertin]] | [[Minsch]] | | 1882 | [[Berlin]] | 1961-01-12 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/101362517X 101362517X] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q1466271|Q1466271]] | [[Fritz Friedrichs]] | [[Minsch]] | [[Bild:FritzFriedrichs.jpg|center|80px]] | 1882-05-17 | [[Hamborg]] | 1928-07-28 | [[Hoopt]] | [https://d-nb.info/gnd/116808195 116808195] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q104408307|Q104408307]] | [[Selma Blumann]] | [[Minsch]] | | 1882-07-16 | [[Gemeen Töst|Töst]] | 1942-11-15 | [[Ghetto Theresienstadt]] | [https://d-nb.info/gnd/1161837477 1161837477] | |- | [[:d:Q1555328|Q1555328]] | [[Louis Biester]] | [[Minsch]] | | 1882-08-03 | [[Wends]] | 1965-06-16 | [[Königsmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/129918482 129918482] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q12310520|Q12310520]] | [[Ernst Petersen]] | [[Minsch]] | [[Bild:Ernst Petersen 12 juli 1931.jpg|center|80px]] | 1883-11-14 | [[Hittfeld]] | 1953-04-12 | [[Kolding]] | [https://d-nb.info/gnd/1255257776 1255257776] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q113499957|Q113499957]] | [[Henry Gundlach]] | [[Minsch]] | | 1884-06-23 | [[Tarkastad]] | 1964-12-02 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1034734539 1034734539] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[decorative painter]] |- | [[:d:Q105030|Q105030]] | [[Jakob Kinau]] | [[Minsch]] | | 1884-08-28 | [[Finkwarder]]<br/>[[Hamborg]] | 1965-12-14 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/116171928 116171928] | [[customs officer]]<br/>[[Sakenbökerschriever]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[sailor]]<br/>[[Utgever]] |- | [[:d:Q95268519|Q95268519]] | [[Heinrich Harms]] | [[Minsch]] | | 1885 | [[Neefeld (Hamborg)|Neefeld]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1066229171 1066229171] | [[Philoloog (Q13418253)|Philoloog]] |- | [[:d:Q137326634|Q137326634]] | [[Rudolf Neven]] | [[Minsch]] | | 1885 | [[Gemeen Marxen|Marxen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1138036420 1138036420] | [[veterinarian]] |- | [[:d:Q137313336|Q137313336]] | [[Ernst Rüther]] | [[Minsch]] | | 1885-11-01 | [[Gemeen Marxen|Marxen]] | 1945-04-20 | [[Lümborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1035124483 1035124483] | [[local historian]] |- | [[:d:Q60208|Q60208]] | [[Karl Korsch]] | [[Minsch]] | [[Bild:Korsch-karl.jpg|center|80px]] | 1886-08-15 | [[Gemeen Töst|Töst]] | 1961-10-21 | [[Belmont (Q816096)|Belmont]] | [https://d-nb.info/gnd/118565567 118565567] | [[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Essayist]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q94975553|Q94975553]] | [[Shmuel Perlman]] | [[Minsch]] | | 1886-12-31 | | 1939-03-11 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[Boünnernehmer]] |- | [[:d:Q94837426|Q94837426]] | [[Julius Reimers]] | [[Minsch]] | | 1887-02-14 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 20th century | | [https://d-nb.info/gnd/1120318726 1120318726] | |- | [[:d:Q106564|Q106564]] | [[Rudolf Kinau]] | [[Minsch]] | [[Bild:Rudolf Kinau 001.jpg|center|80px]] | 1887-03-23 | [[Finkwarder]] | 1975-11-19 | [[Finkwarder]] | [https://d-nb.info/gnd/116171898 116171898] | [[Schriever]]<br/>[[Dichter]] |- | [[:d:Q94842362|Q94842362]] | [[Gerhard Dittrich]] | [[Minsch]] | | 1887-05-19 | [[Mesborg]] | 1973-10-21 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1115831429 1115831429] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q130782565|Q130782565]] | [[Heinrich Brinkmann]] | [[Minsch]] | | 1887-12-24 | [[Gemeen Hullnst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043782176 1043782176] | |- | [[:d:Q2571817|Q2571817]] | [[Wilhelm Bahlburg]] | [[Minsch]] | | 1888-10-27 | [[Gemeen Jesborg]] | 1958-02-17 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1034669524 1034669524] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q18957786|Q18957786]] | [[Peter Meyer]] | [[Minsch]] | | 1888-11-26 | [[Oolwarder]] | 1967-06-28 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117712698 117712698] | [[Pädagoog]]<br/>[[secondary school teacher]]<br/>[[head teacher]] |- | [[:d:Q1596626|Q1596626]] | [[Heinrich Backhaus]] | [[Minsch]] | | 1888-12-03 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | 1943-06-05 | [[Gießen]] | [https://d-nb.info/gnd/1299317723 1299317723] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q18629702|Q18629702]] | [[Paul Beyer]] | [[Minsch]] | | 1889-03-24 | [[Gemeen Jesborg]] | 1969-08-20 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/118662848 118662848] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Notar]] |- | [[:d:Q1332445|Q1332445]] | [[Ernestine von Trott zu Solz]] | [[Minsch]] | | 1889-04-04 | [[Heilbronn]] | 1982-04-24 | [[Asendörp (Q672644)|Asendörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1068241187 1068241187] | [[deaconess]]<br/>[[educator]] |- | [[:d:Q75623|Q75623]] | [[Ernst von Leyser]] | [[Minsch]] | [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1984-019-33, Ernst v. Leyser.jpg|center|80px]] | 1889-11-18 | [[Steglitz]] | 1962-09-23 | [[Gastää]] | | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q1360713|Q1360713]] | [[Ernst Zahnow]] | [[Minsch]] | | 1890-01-28 | [[Stettin]] | 1982-10-26 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1133313760 1133313760] | [[Schriever]]<br/>[[secondary school teacher]] |- | [[:d:Q363401|Q363401]] | [[Adolf Meyer (Politiker)|Adolf Meyer]] | [[Minsch]] | | 1890-02-27 | [[Hittfeld]] | 1980-02-07 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/1035103133 1035103133] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Buur]] |- | [[:d:Q94862069|Q94862069]] | [[Wilhelm Carl-Mardorf]] | [[Minsch]] | | 1890-04-24 | | 1970-01-14 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/116452722 116452722] | [[Fotograaf]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q15435172|Q15435172]] | [[Heinrich Sauer]] | [[Minsch]] | | 1891 | [[Mengerkissen]] | 1952-10-10 | [[Lümbörger Heid]] | [https://d-nb.info/gnd/1048259900 1048259900] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[secondary school teacher]] |- | [[:d:Q122796655|Q122796655]] | [[Arthur Wiegels]] | [[Minsch]] | | 1891-02-25 | | 1932-02-22 | [[Gemeen Draag]] | | |- | [[:d:Q94870298|Q94870298]] | [[Heinrich Vedder]] | [[Minsch]] | | 1891-09-18 | [[Düörpm]] | 1944-10-26 | [[Gemeen Heidenau|Heidenau]] | [https://d-nb.info/gnd/1030298394 1030298394] | [[Pädagoog]]<br/>[[Studienrat]]<br/>[[general manager]] |- | [[:d:Q108406538|Q108406538]] | [[Franz Laumen]] | [[Minsch]] | | 1892-02-18 | [[Waldenrath]] | 1984-05-07 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/189484527 189484527] | [[Börgermeester]]<br/>[[Landraad (Q514725)|Landraad]] |- | [[:d:Q5388100|Q5388100]] | [[Erich Rüdiger von Wedel]] | [[Minsch]] | | 1892-03-09 | [[Chomętowo]] | 1954-07-02 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | [[Flegerass]] |- | [[:d:Q2476580|Q2476580]] | [[Ulrich Sander]] | [[Minsch]] | | 1892-03-29 | [[Anklam]] | 1972-03-16 | [[Landkreis Horborg]] | [https://d-nb.info/gnd/116781041 116781041] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q15450818|Q15450818]] | [[Ernst Bargheer]] | [[Minsch]] | | 1892-05-19 | [[Finkwarder]] | 1974-02-14 | [[Passade]] | [https://d-nb.info/gnd/117767050 117767050] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1289994|Q1289994]] | [[Hermann Bahlburg]] | [[Minsch]] | | 1892-07-21 | [[Gemeen Jesborg]] | 1962-02-19 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/135909708 135909708] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q94910023|Q94910023]] | [[Karl Hermann Meyer]] | [[Minsch]] | | 1892-10-27 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 1956-11-21 | | [https://d-nb.info/gnd/129256447 129256447] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q19637863|Q19637863]] | [[Hermann Fürchtegott Reemtsma]] | [[Minsch]] | [[Bild:Körtzinger Barlach Reemtsma.jpg|center|80px]] | 1892-10-29 | [[Oosterholt-Scharmbeek]] | 1961-06-18 | [[Lümbörger Heid]] | [https://d-nb.info/gnd/116389982 116389982] | [[Ünnernehmer]]<br/>[[factory owner]]<br/>[[Mäzen]]<br/>[[art collector]] |- | [[:d:Q102713|Q102713]] | [[Kurt Waeger]] | [[Minsch]] | | 1893-02-06 | [[Schöneberg]] | 1952-06-18 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | [[Offzeer]] |- | [[:d:Q123700197|Q123700197]] | [[Selma Weinberg]] | [[Minsch]] | | 1893-07-29 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | |- | [[:d:Q88207365|Q88207365]] | [[Henry Schlote]] | [[Minsch]] | | 1893-09-02 | [[Hamborg]] | 1979-09-06 | [[Gemeen Jesborg]] | | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q105753|Q105753]] | [[Gustav Fock]] | [[Minsch]] | | 1893-11-18 | [[Neefeld (Hamborg)|Neefeld]] | 1974-03-12 | [[Blanknees]] | [https://d-nb.info/gnd/129538078 129538078] | [[musicologist]]<br/>[[music historian]]<br/>[[conductor]] |- | [[:d:Q1370498|Q1370498]] | [[Peter Georg Cohrs]] | [[Minsch]] | | 1894-02-09 | [[Klecken]] | 1952-06-23 | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q20172161|Q20172161]] | [[Oskar Gundermann]] | [[Minsch]] | | 1894-07-06 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1968-09-03 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034732692 1034732692] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133360837|Q133360837]] | [[Max Freund]] | [[Minsch]] | | 1894-11-06 | [[Graz]] | 1972-09-07 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1169797970 1169797970] | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q4684180|Q4684180]] | [[Adolf Weitkunat]] | [[Minsch]] | | 1895-02-07 | [[Napiwoda]] | 1988-06-28 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[Offzeer]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q2572809|Q2572809]] | [[Wilhelm Giese]] | [[Minsch]] | | 1895-02-20 | [[Metz]] | 1990-04-27 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/118694758 118694758] | [[Philoloog (Q13418253)|Philoloog]]<br/>[[romanist]]<br/>[[hispanist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1519854|Q1519854]] | [[Willy Winterstein]] | [[Minsch]] | | 1895-02-22 | [[Litoměřice]] | 1965-07-04 | [[Gemeen Handörp|Handörp]] | [https://d-nb.info/gnd/131857274 131857274] | [[Kameramann]] |- | [[:d:Q1233581|Q1233581]] | [[Willi Finger-Hain]] | [[Minsch]] | | 1895-03-09 | [[Brombarg]] | 1970-11-10 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | [https://d-nb.info/gnd/133495310 133495310] | [[Literaturwetenschopper]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q1698545|Q1698545]] | [[Johannes Vogel]] | [[Minsch]] | | 1895-06-29 | [[Spremberg]] | 1962-03-02 | [[Maschen]] | [https://d-nb.info/gnd/1102949957 1102949957] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q94917949|Q94917949]] | [[Henry Bernstein]] | [[Minsch]] | | 1896-01-21 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1944<br/>1945-02-28 | [[Oświęcim]] | [https://d-nb.info/gnd/1065057113 1065057113] | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q2157112|Q2157112]] | [[Robert Flügger]] | [[Minsch]] | | 1896-04-30 | [[Willemshaven]] | 1959-02-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1034726382 1034726382] | [[miner]]<br/>[[local politician]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q2040998|Q2040998]] | [[Otto Wilhelm Schneider]] | [[Minsch]] | | 1896-08-07 | [[Gemeen Braackel|Braackel]] | 1975-03-07 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1035134063 1035134063] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q7966553|Q7966553]] | [[Walter von Hippel]] | [[Minsch]] | | 1897-05-27 | [[Zagwiździe]] | 1972-11-29 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | | [[Offzeer]]<br/>[[Feldherr]] |- | [[:d:Q130545040|Q130545040]] | [[Wilhelm von der Reith]] | [[Minsch]] | | 1897-07-03 | [[Oolwarder]] | 1967-02-28 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/101905543X 101905543X] | [[construction worker]]<br/>[[civilian employee of the military]] |- | [[:d:Q95291896|Q95291896]] | [[Alexander Schum]] | [[Minsch]] | | 1897-08-12 | [[Neunkirchen (Q6880)|Neunkirchen]] | 1979-06-06 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/117284297 117284297] | [[dramaturge]]<br/>[[broadcasting director]] |- | [[:d:Q116904949|Q116904949]] | [[Georg Gustav Köhler]] | [[Minsch]] | | 1897-08-24 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1984-07-30 | [[Ottobrunn]] | | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q62976333|Q62976333]] | [[Martin Irwahn]] | [[Minsch]] | | 1898-02-18 | [[Hamborg]] | 1981-07-11 | [[Eddels]] | [https://d-nb.info/gnd/117204633 117204633] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] |- | [[:d:Q19501869|Q19501869]] | [[Adolf Meyn]] | [[Minsch]] | | 1898-09-04 | [[Gemeen Draag]] | 1962-05-07 | [[Warthausen]] | [https://d-nb.info/gnd/1241378134 1241378134] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q23010140|Q23010140]] | [[Wilhelm Marquardt]] | [[Minsch]] | | 1899 | [[Wümm (Dörp)|Wümm]] | 1994 | [[Imbeek]] | [https://d-nb.info/gnd/122870999 122870999] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q133058905|Q133058905]] | [[Albert Bartels]] | [[Minsch]] | | 1899-04-05 | [[Gemeen Töst|Töst]] | 1965-08-15 | | [https://d-nb.info/gnd/1020928492 1020928492] | [[Bookbinner]] |- | [[:d:Q1283703|Q1283703]] | [[Hans Harmsen]] | [[Minsch]] | | 1899-05-05 | [[Charlottenburg]] | 1989-07-05 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/11854604X 11854604X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1608304|Q1608304]] | [[Herbert Fust]] | [[Minsch]] | | 1899-06-01 | [[Glewitz]] | 1974-11-11 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/130430609 130430609] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q95004220|Q95004220]] | [[Marie-Louise von Rogister]] | [[Minsch]] | | 1899-08-03 | [[Sarrebourg]] | 1991-06-18 | [[Gemeen Kakenstörp|Kakenstörp]] | [https://d-nb.info/gnd/119195267 119195267] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q96134|Q96134]] | [[Paul Pleiger]] | [[Minsch]] | [[Bild:Paul Pleiger - DPLA - bbf2f051e7daa2b8bdcd24012fab3302.jpg|center|80px]] | 1899-09-28<br/>1899-09-29 | [[Buchholz-Kämpen]]<br/>[[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 1985-07-22<br/>1985-07-25 | [[Buchholz-Kämpen]]<br/>[[Hattingen]] | [https://d-nb.info/gnd/124996671 124996671] | [[Ünnernehmer]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q20980224|Q20980224]] | [[Walther Niekerken]] | [[Minsch]] | | 1900-02-16 | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | 1974-11-09 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117001228 117001228] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q2086800|Q2086800]] | [[Philipp Helbach]] | [[Minsch]] | | 1900-09-28 | [[Wilsdörp]] | 1982-03-22 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1034909886 1034909886] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1462281|Q1462281]] | [[Friedrich Soetebier]] | [[Minsch]] | | 1901-01-19 | [[Hamborg]] | 1973-03-20 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1035154781 1035154781] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q60332375|Q60332375]] | [[Eduard von Maydell]] | [[Minsch]] | | 1901-03-23 | [[Revel]] | 1984-03-17 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/11515440X 11515440X] | |- | [[:d:Q125522923|Q125522923]] | [[Robert Schneller]] | [[Minsch]] | | 1901-03-25 | [[Hamborg]] | 1980-01-28 | [[Finkwarder]] | | [[Künstler]] |- | [[:d:Q1287966|Q1287966]] | [[Eduard Bargheer]] | [[Minsch]] | | 1901-12-25 | [[Finkwarder]] | 1979-07-01 | [[Blanknees]] | [https://d-nb.info/gnd/118506595 118506595] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[interpreter]]<br/>[[printer]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[mosaicist]]<br/>[[muralist]]<br/>[[draftsperson]]<br/>[[watercolorist]] |- | [[:d:Q20608414|Q20608414]] | [[Louise Viereck]] | [[Minsch]] | | 1902 | [[Winsen (Luh)|Winsen]] | 1998 | | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q23899045|Q23899045]] | [[Rudolf Kühnl]] | [[Minsch]] | | 1902-02-18 | [[Sokolov]] | 1975-07-19 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q62618|Q62618]] | [[Anny Ondra]] | [[Minsch]] | [[Bild:Ondra 1923.jpg|center|80px]] | 1902-05-15 | [[Tarnów]] | 1987-02-28 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/117456209 117456209] | [[Filmproduzent]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] |- | [[:d:Q65099|Q65099]] | [[Ernst von Salomon]] | [[Minsch]] | | 1902-09-25 | [[Kiel]] | 1972-08-09 | [[Stöckt]] | [https://d-nb.info/gnd/118605151 118605151] | [[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q94921087|Q94921087]] | [[Richard Fehlandt]] | [[Minsch]] | | 1903 | [[Alt Krenzlin]] | 1992 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1037419189 1037419189] | [[dialect writer]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q1343086|Q1343086]] | [[Georg Sluyterman von Langeweyde]] | [[Minsch]] | | 1903 | [[Essen]] | 1978 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1076042821 1076042821] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q30100637|Q30100637]] | [[August Brandes]] | [[Minsch]] | | 1903-05-01 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]]<br/>[[Egestorf]] | 1989-10-10 | [[Bronswiek]] | | [[Radrennfohrer]] |- | [[:d:Q20980275|Q20980275]] | [[Jutta Bossard-Krull]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jutta Bossard-Krull mit einer Büste von Walter Ahrens, Blankenese © Kunststätte Bossard.jpg|center|80px]] | 1903-07-06 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1996-10-13 | [[Lüll]] | [https://d-nb.info/gnd/129508225 129508225] | [[ceramicist]]<br/>[[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] |- | [[:d:Q4422709|Q4422709]] | [[Hans Robert Scultetus]] | [[Minsch]] | | 1904-03-20 | [[Düütsch Kaiserriek]] | 1976-03-17 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/121196666 121196666] | [[Meteoroloog]] |- | [[:d:Q2021328|Q2021328]] | [[Oluf Christensen]] | [[Minsch]] | | 1904-05-13 | [[Horborg]] | 1957-04-30 | [[Trill]] | [https://d-nb.info/gnd/127362081X 127362081X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1874153|Q1874153]] | [[Ludwig Alsdorf]] | [[Minsch]] | | 1904-08-08 | [[Laufersweiler]] | 1978-03-25 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/118976427 118976427] | [[Indoloog]] |- | [[:d:Q1566339|Q1566339]] | [[Hans Arnold (Politiker)|Hans Arnold]] | [[Minsch]] | | 1904-09-07 | [[Lübeck]] | 1981-02-22 | [[Gemeen Mesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1034698621 1034698621] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q16650168|Q16650168]] | [[Karl-Hermann Rabe]] | [[Minsch]] | | 1905-06-11 | [[Mühlhausen]] | 1989-09-06 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q77102|Q77102]] | [[Max Schmeling]] | [[Minsch]] | [[Bild:Max-schmeling.jpg|center|80px]] | 1905-09-28 | [[Klein Luckow]] | 2005-02-02 | [[Gemeen Winzendörp]] | [https://d-nb.info/gnd/118608525 118608525] | [[Boxer]]<br/>[[Schauspeler]] |- | [[:d:Q817998|Q817998]] | [[Benno Strandt]] | [[Minsch]] | | 1907 | [[Finkwarder]] | 1995 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1022191454 1022191454] | [[Komponist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q1700378|Q1700378]] | [[Kurt Brunow]] | [[Minsch]] | | 1907-03-09 | [[Kolbarg]] | 1978-03-05 | [[Gemeen Töst|Töst]] | | [[Gestapo employee]] |- | [[:d:Q94742228|Q94742228]] | [[Gisela Schuller]] | [[Minsch]] | | 1907-05-15 | [[Gießen]] | 1987-12-05 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1128410052 1128410052] | |- | [[:d:Q17278459|Q17278459]] | [[Hans-Ludolf Flügge]] | [[Minsch]] | | 1907-06-09 | [[Maschen]] | 1980-02-07 | [[Ebersen]] | [https://d-nb.info/gnd/116631562 116631562] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q137344877|Q137344877]] | [[Walter Schween]] | [[Minsch]] | | 1907-06-26 | [[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/125458452 125458452] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q1583427|Q1583427]] | [[Hans Heppe]] | [[Minsch]] | | 1907-08-09 | [[Wschowa]] | 1982-04-02 | [[Gemeen Kakenstörp|Kakenstörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1027041167 1027041167] | [[Beamten]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q1715249|Q1715249]] | [[Otto Wilkens]] | [[Minsch]] | | 1907-10-22 | [[Gemeen Stell]] | 1999-05-25 | [[Lümborg]] | [https://d-nb.info/gnd/130537365 130537365] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q94911101|Q94911101]] | [[Walter Dammann]] | [[Minsch]] | | 1907-11-02 | [[Hamborg]] | 1979-04-10 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1034714953 1034714953] | [[Meteoroloog]]<br/>[[professor]] |- | [[:d:Q2543854|Q2543854]] | [[Walter Büttner]] | [[Minsch]] | | 1907-11-16 | [[Wasserleben]] | 1990-11-25 | [[Maschen]] | [https://d-nb.info/gnd/119137585 119137585] | [[puppeteer]] |- | [[:d:Q29645223|Q29645223]] | [[Richard Nitsch]] | [[Minsch]] | | 1908-11-01 | [[Gemeen Töst|Töst]] | 1990 | | [https://d-nb.info/gnd/119506882 119506882] | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q540269|Q540269]] | [[Hans Scheele]] | [[Minsch]] | | 1908-12-18 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1941-07-23 | [[Bujničy]] | | [[Lichtathlet]]<br/>[[sprinter]] |- | [[:d:Q135090563|Q135090563]] | [[Ernst-Otto Kähler]] | [[Minsch]] | | 1909-03-27 | [[Pellworm]] | 1955-11-05 | [[Gemeen Hullnst]] | | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q15819216|Q15819216]] | [[Hanna Kunath]] | [[Minsch]] | | 1909-11-06 | [[Bremen]] | 1994-02-18 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/1255773790 1255773790] | [[Fleger]] |- | [[:d:Q1257923|Q1257923]] | [[Rudolf Fenner]] | [[Minsch]] | | 1910-02-08 | [[Berlin]] | 1982-11-16 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/136520642 136520642] | [[Spreker]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q113789469|Q113789469]] | [[Gerhard Denckmann]] | [[Minsch]] | | 1910-02-10 | [[Hannober]] | 1985 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/172040442 172040442] | [[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]] |- | [[:d:Q41798539|Q41798539]] | [[Richard Müller-Lampertz]] | [[Minsch]] | | 1910-03-29 | [[Berlin]] | 1982-09-23 | [[Luhmöhlen]] | [https://d-nb.info/gnd/13446866X 13446866X] | [[conductor]] |- | [[:d:Q71646|Q71646]] | [[Inge Meysel]] | [[Minsch]] | [[Bild:Inge Meysel (1964).jpg|center|80px]] | 1910-05-30 | [[Neukölln]] | 2004-07-10 | [[Bullenhuus]] | [https://d-nb.info/gnd/119013029 119013029] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q137343839|Q137343839]] | [[Ernst Sprengel]] | [[Minsch]] | | 1910-10-02 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/125925786 125925786] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q94774202|Q94774202]] | [[Ruth Lauterbach-Baehnisch]] | [[Minsch]] | | 1910-10-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 1997-09-12 | [[Düsseldörp]] | [https://d-nb.info/gnd/121174050 121174050] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q18221749|Q18221749]] | [[Bruno Dubber]] | [[Minsch]] | | 1910-11-11 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1944-05-06 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/118968092 118968092] | [[functionary]] |- | [[:d:Q122054|Q122054]] | [[Rolf Meyer]] | [[Minsch]] | | 1910-11-12 | [[Bad Suderode]] | 1963-02-03 | [[West Germany]]<br/>[[Glüsen (Gemeen Töst)|Glüsen]] | [https://d-nb.info/gnd/140284583 140284583] | [[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Filmproduzent]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]] |- | [[:d:Q38483937|Q38483937]] | [[Hermann Meyer]] | [[Minsch]] | | 1911 | | 1999-03-23 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1824282|Q1824282]] | [[Liesel Albrecht-Fastenrath]] | [[Minsch]] | | 1911-01-20 | [[Nothoorn]] | 1996-06-02 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1061068048 1061068048] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q215377|Q215377]] | [[Helmut Cämmerer]] | [[Minsch]] | | 1911-05-05 | [[Hamborg]] | 1997-10-04 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[canoeist]] |- | [[:d:Q76623273|Q76623273]] | [[Erich Holm]] | [[Minsch]] | | 1912 | [[Hamborg]] | 1981-03-08 | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | | |- | [[:d:Q20607421|Q20607421]] | [[Willem Mohr]] | [[Minsch]] | | 1912 | [[Francop]] | 2000-12-02 | [[Francop]] | [https://d-nb.info/gnd/1047982692 1047982692] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1383447|Q1383447]] | [[Fritz Lehmann]] | [[Minsch]] | | 1912-01-12 | [[Großröhrsdorf]] | 2006-12-26 | [[Ramßel]] | [https://d-nb.info/gnd/1157093558 1157093558] | [[Kameramann]] |- | [[:d:Q2040579|Q2040579]] | [[Otto Schäfer (CDU)|Otto Schäfer]] | [[Minsch]] | | 1912-03-26 | [[Berlin]] | 1973-02-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1690387|Q1690387]] | [[Joachim Rake]] | [[Minsch]] | | 1912-04-12 | [[Marborg]] | 2000-02-18 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/130073601 130073601] | [[Schauspeler]]<br/>[[TV-Schauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q110498643|Q110498643]] | [[Hans Rinck]] | [[Minsch]] | | 1912-06-02 | [[Finkwarder]] | 1999-04-19 | | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q28056324|Q28056324]] | [[Udo Langhoff]] | [[Minsch]] | | 1912-07-11 | [[Hamborg]] | 1994-09-13 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1062372387 1062372387] | [[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Speelbaas (Q3455803)|Speelbaas]]<br/>[[television director]] |- | [[:d:Q10293341|Q10293341]] | [[Günter Eppen]] | [[Minsch]] | | 1912-08-27 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1943-01-31 | [[Atlantik]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q126870958|Q126870958]] | [[Gerhard Jacobi]] | [[Minsch]] | | 1913-08-25 | [[Kiel]] | 1980-06-10 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/133379343X 133379343X] | [[Offzeer]] |- | [[:d:Q114289658|Q114289658]] | [[Hans-Günther Isenberg]] | [[Minsch]] | | 1913-11-09 | [[Landkreis Horborg]] | | | | |- | [[:d:Q20605900|Q20605900]] | [[Bernhard Fricke]] | [[Minsch]] | | 1914 | [[Gemeen Töst|Töst]] | 1997 | | [https://d-nb.info/gnd/1034727362 1034727362] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q55676378|Q55676378]] | [[Günter Harringer]] | [[Minsch]] | | 1914-08-31 | [[Rostock]] | 1976-11-20 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/126370184 126370184] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q5700072|Q5700072]] | [[Heinrich Eppen]] | [[Minsch]] | | 1915-03-29 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1942-06-04 | [[Tobruk]] | | [[Soldaat]] |- | [[:d:Q94911264|Q94911264]] | [[Artur Conrad Förste]] | [[Minsch]] | | 1917-03-18 | [[Gemeen Mesborg]] | 1995-09-07 | [[Gemeen Mesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1034726595 1034726595] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q6310077|Q6310077]] | [[Julius Serck]] | [[Minsch]] | | 1917-04-01 | [[Abendörp]] | 1999-02-24 | [[Fehmarn]] | | [[Soldaat]] |- | [[:d:Q2476310|Q2476310]] | [[Ulrich Matschoss]] | [[Minsch]] | | 1917-05-16 | [[Eickel]] | 2013-07-01 | [[Lümbörger Heid]] | [https://d-nb.info/gnd/106222972X 106222972X] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[TV-Schauspeler]] |- | [[:d:Q1601215|Q1601215]] | [[Heinz Zscherpe]] | [[Minsch]] | | 1917-05-27 | [[Dresden]] | 1959-09-17 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1035172488 1035172488] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[trade unionist]] |- | [[:d:Q1352979|Q1352979]] | [[Erich Pohl (Politiker)|Erich Pohl]] | [[Minsch]] | | 1917-05-31 | [[Wien (Stadt)|Wien]] | 2002-01-21 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1035111810 1035111810] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q16930308|Q16930308]] | [[Wolfgang Reisener]] | [[Minsch]] | | 1918-10-13 | [[Trill]] | 1989-10-15 | | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q20607229|Q20607229]] | [[Armin Mandel]] | [[Minsch]] | | 1919 | [[Asendörp (Q672644)|Asendörp]] | 1996-09-09 | [[Wunstorf]] | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q28784143|Q28784143]] | [[Karl Hans Albrecht]] | [[Minsch]] | | 1919-11-19 | [[Trier]] | 1965-05-27 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1012763781 1012763781] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q5342372|Q5342372]] | [[Edward Colquhoun Charlton]] | [[Minsch]] | | 1920-06-15 | [[Rowlands Gill]] | 1945-04-21 | [[Gemeen Wist|Wist]] | | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q10285967|Q10285967]] | [[Friedrich Altmeier]] | [[Minsch]] | | 1920-07-16 | [[Mettlach]] | 2007 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q1602329|Q1602329]] | [[Helga Zülch]] | [[Minsch]] | | 1920-11-11 | [[Bockum-Hövel]] | 1949-02-01 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1050529820 1050529820] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q115348098|Q115348098]] | [[Ruth Godbersen]] | [[Minsch]] | | 1921-02-17 | [[Kiel]] | 2006 | [[Hittfeld]] | | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] |- | [[:d:Q127786687|Q127786687]] | [[Josef Škop]] | [[Minsch]] | | 1921-03-30 | | 1957-11-11 | [[Elv]] | | |- | [[:d:Q5504924|Q5504924]] | [[Fritz Henke]] | [[Minsch]] | | 1921-06-21 | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | 1999-11-15 | [[Gemeen Mesborg]] | | |- | [[:d:Q1898280|Q1898280]] | [[Marina Ried]] | [[Minsch]] | | 1921-07-09 | [[Moskau]] | 1989-03-26 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1061523489 1061523489] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]] |- | [[:d:Q1712030|Q1712030]] | [[Julian Milejski]] | [[Minsch]] | | 1921-10-10 | [[Polen]] | 1942-05-04 | [[Gemeen Stell]] | | |- | [[:d:Q1220298|Q1220298]] | [[Diedrich Hinrichs]] | [[Minsch]] | | 1921-12-11 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 2007-07-20 | | [https://d-nb.info/gnd/1034903888 1034903888] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1602177|Q1602177]] | [[Helga Sophia Goetze]] | [[Minsch]] | [[Bild:Helga Goetze.jpg|center|80px]] | 1922-03-12 | [[Meideborg]] | 2008-01-29 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/131922254 131922254] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q136158573|Q136158573]] | [[Ingeborg Eggert-Sander]] | [[Minsch]] | | 1922-06-22 | [[Kiel]] | 2005-04-12 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/137839901 137839901] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q20604982|Q20604982]] | [[Walter Bostelmann]] | [[Minsch]] | | 1922-10-19 | [[Wist (Landkreis Horborg)|Wist]] | 2008-03-16 | | [https://d-nb.info/gnd/12033593X 12033593X] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1600989|Q1600989]] | [[Heinz Singer]] | [[Minsch]] | | 1923-02-22 | [[Gera]] | 2020-08-11 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[Handballspeler]] |- | [[:d:Q20607789|Q20607789]] | [[Gerhard Rieckmann]] | [[Minsch]] | | 1923-06-06 | [[Gemeen Stell]] | 2007-03-07 | | [https://d-nb.info/gnd/1035123770 1035123770] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1596307|Q1596307]] | [[Heino Cohrs]] | [[Minsch]] | | 1923-06-20 | [[Lümbörger Heid]] | 2010-10-10 | [[Aken]] | [https://d-nb.info/gnd/1062231414 1062231414] | [[Schauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]] |- | [[:d:Q137142521|Q137142521]] | [[Eckhard Ziehme]] | [[Minsch]] | | 1923-09-28 | [[Hittfeld]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034495925 1034495925] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q1591978|Q1591978]] | [[Ursula Heinlein]] | [[Minsch]] | | 1923-11-05 | [[Bork (Q893838)|Bork]] | 1997-06-04 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | [https://d-nb.info/gnd/1034904167 1034904167] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q114408692|Q114408692]] | [[Joachim Schult]] | [[Minsch]] | | 1924 | | 2011-11-08 | [[Gemeen Tesp]] | [https://d-nb.info/gnd/1269479466 1269479466] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]] |- | [[:d:Q64923|Q64923]] | [[Klaus Junge]] | [[Minsch]] | | 1924-01-01 | [[Concepción (Chile)|Concepción]] | 1945-04-17 | [[Gemeen Will|Will]] | [https://d-nb.info/gnd/106940456X 106940456X] | [[Schachspeler]] |- | [[:d:Q15457258|Q15457258]] | [[Gerhard Martius]] | [[Minsch]] | | 1924-01-31 | [[Bonn]] | 1998 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/133969983 133969983] | [[midwife]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[gynecologist]] |- | [[:d:Q136580682|Q136580682]] | [[Armin Rojahn]] | [[Minsch]] | | 1925 | [[Gemeen Hullnst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115679062X 115679062X] | [[ministry official]] |- | [[:d:Q2038871|Q2038871]] | [[Otto Gellersen]] | [[Minsch]] | | 1925-01-29 | [[Gemeen Gö’nstörp|Gö’nstörp]] | 2012-07-03 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1034736035 1034736035] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q55830168|Q55830168]] | [[Helga Rammow]] | [[Minsch]] | | 1925-03-16 | [[Finkwarder]] | 2026-02-17 | | [https://d-nb.info/gnd/11908032X 11908032X] | [[Ethnoloog]] |- | [[:d:Q108698186|Q108698186]] | [[Gustav Schröder]] | [[Minsch]] | | 1925-11-05 | [[Kotzenau]] | 1960-06-13 | [[Elv]]<br/>[[Boizenburg/Elbe]] | | |- | [[:d:Q136964740|Q136964740]] | [[Jürg Hansen]] | [[Minsch]] | | 1926-01-16 | [[Heidelbarg]] | 2023-10-02 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/129896380X 129896380X] | [[Psychiater]] |- | [[:d:Q56342923|Q56342923]] | [[Ruth Zuther]] | [[Minsch]] | | 1926-05-29 | [[Łódź]] | 2015-07-25 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/1035169916 1035169916] | [[local politician]] |- | [[:d:Q136567759|Q136567759]] | [[Rudolf Schridde]] | [[Minsch]] | | 1927 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1054976627 1054976627] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] |- | [[:d:Q130006942|Q130006942]] | [[Hildegard Wegner]] | [[Minsch]] | [[Bild:Hildegard Wegner - Ausstellungseröffnung im KUBUS am 01.08.2004 02.jpg|center|80px]] | 1927-04-15 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 2014 | | [https://d-nb.info/gnd/119346354 119346354] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q324887|Q324887]] | [[Ludwig Wilding]] | [[Minsch]] | [[Bild:Werk von Ludwig Wilding mit spiegelnden Betrachter.jpg|center|80px]] | 1927-07-15<br/>1927-03-19<br/>1927-05-19 | [[Grünstadt]] | 2010-01-04 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/11863285X 11863285X] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[visual artist]]<br/>[[visual poet]] |- | [[:d:Q95306341|Q95306341]] | [[Gerhard Schaefer]] | [[Minsch]] | | 1928 | [[Iserlaun]] | 2019-05-24 | [[Asendörp (Q672644)|Asendörp]] | [https://d-nb.info/gnd/133850692 133850692] | [[Bioloog]]<br/>[[Pädagoog]] |- | [[:d:Q113721450|Q113721450]] | [[Juan Emilio Sánchez Guiraldez]] | [[Minsch]] | | 1928 | [[Tupiza]] | 1986 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1147214417 1147214417] | [[Diplomat]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q2075403|Q2075403]] | [[Peter Hagenah]] | [[Minsch]] | [[Bild:PeterHagenah.jpg|center|80px]] | 1928-03-01 | [[Oolwarder]] | 2015-06-17 | | | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q124463|Q124463]] | [[Willem Fricke]] | [[Minsch]] | | 1928-08-10 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 2009-07-24 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/134899288 134899288] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Spreker]] |- | [[:d:Q1133727|Q1133727]] | [[Cornelius Bischoff]] | [[Minsch]] | | 1928-09-04 | [[Horborg]] | 2018-06-27 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/103723323 103723323] | [[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Dichterjurist]] |- | [[:d:Q7531206|Q7531206]] | [[Sister Vajira]] | [[Minsch]] | | 1928-10-14 | [[Hamborg]] | 1991-12-07 | [[Maschen]] | | [[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]] |- | [[:d:Q1554971|Q1554971]] | [[Gunther Malzacher]] | [[Minsch]] | | 1929-03-05 | [[Berlin]] | 1995-05-24 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1053293216 1053293216] | [[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q15451405|Q15451405]] | [[Rolf Lüer]] | [[Minsch]] | | 1929-05-18 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | 2013-03-04 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | [https://d-nb.info/gnd/120563797 120563797] | [[Bankkoopmann]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[local historian]] |- | [[:d:Q20745840|Q20745840]] | [[Werner Peters]] | [[Minsch]] | | 1929-06-24 | [[Glüsen (Gemeen Töst)|Glüsen]] | 2003-08-06 | [[Erkrath]] | [https://d-nb.info/gnd/133880060 133880060] | [[Zooloog (Q350979)|Zooloog]]<br/>[[Entomoloog (Q3055126)|Entomoloog]]<br/>[[Zellbioloog]]<br/>[[parasitologist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q52320608|Q52320608]] | [[Erich Brüggemann]] | [[Minsch]] | | 1929-06-24 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 2019-09-28 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/119084023 119084023] | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] |- | [[:d:Q1793562|Q1793562]] | [[Kurt Gerdau]] | [[Minsch]] | | 1930-04-11 | [[Zalewo]] | 2007-12-21 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/121703649 121703649] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q21587458|Q21587458]] | [[Gerd Röhrs]] | [[Minsch]] | | 1930-05-01 | [[Hamborg]] | 2017-12-09 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/1105301192 1105301192] | [[Soldaat]]<br/>[[Offzeer]] |- | [[:d:Q1629349|Q1629349]] | [[Horst Fust]] | [[Minsch]] | | 1930-06-22 | [[Berlin]] | 2003-08-27 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q1524085|Q1524085]] | [[Laurens Spethmann]] | [[Minsch]] | | 1930-07-16 | [[Hamborg]] | 2021-07-31 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1073282864 1073282864] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q124368|Q124368]] | [[Carlheinz Hollmann]] | [[Minsch]] | [[Bild:Carlheinz Hollmann (Kiel 56.716).jpg|center|80px]] | 1930-12-01 | [[Hamborg]] | 2004-05-04 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1062340078 1062340078] | [[Feernsehmoderator]] |- | [[:d:Q95178|Q95178]] | [[Ingrid van Bergen]] | [[Minsch]] | [[Bild:IMG 0220 Ingrid van Bergen.jpg|center|80px]] | 1931-06-15 | [[Danzig]] | 2025-11-28 | [[Eyndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/119186098 119186098] | [[Schauspeler]]<br/>[[Spreker]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[TV-Schauspeler]]<br/>[[reality television participant]] |- | [[:d:Q1553635|Q1553635]] | [[Guido Neumann]] | [[Minsch]] | | 1932-04-05 | [[Wieda]] | 2009-02-13 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | [[Richter]] |- | [[:d:Q13460636|Q13460636]] | [[Jürgen Peter Ravens]] | [[Minsch]] | | 1932-07-11 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 2012-12-15 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/120315769 120315769] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q133676904|Q133676904]] | [[Reimer Hadenfeldt]] | [[Minsch]] | | 1932-09-11 | | 2010 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1167432614 1167432614] | [[Richter]] |- | [[:d:Q17417863|Q17417863]] | [[Günter Böddeker]] | [[Minsch]] | [[Bild:Günter Böddeker.jpg|center|80px]] | 1933 | [[Patterbuorn]] | 2012-06-09 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/171993802 171993802] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q1608434|Q1608434]] | [[Herbert Helmrich]] | [[Minsch]] | | 1934-01-01 | [[Luckau]] | 2017-10-24 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/118548948 118548948] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1717279|Q1717279]] | [[Jürgen Hinrichs (Q1717279)|Jürgen Hinrichs]] | [[Minsch]] | | 1934-04-07 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 2023-04-12 | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q137325919|Q137325919]] | [[Klaus Marckwardt]] | [[Minsch]] | | 1935 | [[Hagenow]] | 2024 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1146034377 1146034377] | [[Ingenieur Luft- und Raumfahrttechnik]] |- | [[:d:Q2039673|Q2039673]] | [[Otto Köhler]] | [[Minsch]] | [[Bild:Otto Köhler (22697080807) (cropped).jpg|center|80px]] | 1935-01-10 | [[Schweinfurt]] | 2026-03-11 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/119371499 119371499] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q60168464|Q60168464]] | [[Dieter Krombach]] | [[Minsch]] | | 1935-05-05 | [[Dresden]] | 2020-09-12 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1146745001 1146745001] | [[cardiologist]] |- | [[:d:Q1522473|Q1522473]] | [[Horst Backat]] | [[Minsch]] | [[Bild:Horst Backat (1956).jpg|center|80px]] | 1935-12-16 | [[Gemeen Braackel|Braackel]] | 2020-10-26 | | | [[Radrennfohrer]] |- | [[:d:Q60411918|Q60411918]] | [[Jürgen Heitmann (Schriever)|Jürgen Heitmann]] | [[Minsch]] | | 1936 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 2019-05-03 | [[Celle]] | [https://d-nb.info/gnd/140443835 140443835] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1745088|Q1745088]] | [[Klaus Fittschen]] | [[Minsch]] | | 1936-05-31 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | 2026-01-02 | | [https://d-nb.info/gnd/123035937 123035937] | [[Klassischen Archäoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Archäoloog]]<br/>[[Klassischen Philoloog]] |- | [[:d:Q1453344|Q1453344]] | [[Hans-Peter Voigt]] | [[Minsch]] | | 1936-11-12 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 2014-01-01 | [[Nuurten]] | [https://d-nb.info/gnd/1027502385 1027502385] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q23061266|Q23061266]] | [[Hannsjörn Boës]] | [[Minsch]] | | 1936-12-03 | [[Mönster]] | 2021-04-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/111116424X 111116424X] | [[Feldherr]] |- | [[:d:Q1232469|Q1232469]] | [[Johann Löhn]] | [[Minsch]] | [[Bild:Löhn, Johann (2013).jpeg|center|80px]] | 1936-12-16 | [[Gemeen Hassbossel]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1119923263 1119923263] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q138844923|Q138844923]] | [[Eike Holtzhauer]] | [[Minsch]] | [[Bild:Eike Holtzhauer, Todtglüsingen 2000.jpg|center|80px]] | 1937-02-09 | [[Lusatia]] | 2023-07-19 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/1297537084 1297537084] | |- | [[:d:Q123381|Q123381]] | [[Hans-Dieter Loose]] | [[Minsch]] | | 1937-03-18 | [[Hamborg]] | 2025-10-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/115777881 115777881] | [[Archivar]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q117188107|Q117188107]] | [[János Enyedi]] | [[Minsch]] | | 1937-10-28 | [[Kispest]] | 2017 | [[Gemeen Meschacht]] | | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]]<br/>[[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q55282949|Q55282949]] | [[Ulrich Klages]] | [[Minsch]] | | 1938 | [[Stadtoldendorf]] | 2007 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/1034930036 1034930036] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[local historian]] |- | [[:d:Q23062973|Q23062973]] | [[Walther Zander]] | [[Minsch]] | | 1938-06-18 | [[Hamborg]] | 2007-10-28 | [[Gemeen Draag]] | [https://d-nb.info/gnd/1035175541 1035175541] | [[ceramicist]] |- | [[:d:Q137452497|Q137452497]] | [[Christel Linnea Imla]] | [[Minsch]] | | 1939 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1141258064 1141258064] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q1310052|Q1310052]] | [[Jürgen Moll]] | [[Minsch]] | | 1939-11-16 | [[Karlovy Vary]] | 1968-12-16 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q443732|Q443732]] | [[Hanne Darboven]] | [[Minsch]] | [[Bild:Verblühende Zeit, Hanne Darboven fotografiert von Angelika Platen, Hamburg 2002.jpg|center|80px]] | 1941-04-29 | [[München]] | 2009-03-09 | [[Rönnborg]]<br/>[[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/118523775 118523775] | [[Fotograaf]]<br/>[[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[draftsperson]]<br/>[[conceptual artist]]<br/>[[visual artist]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[Künstler]] |- | [[:d:Q2369652|Q2369652]] | [[Susi Dorée]] | [[Minsch]] | [[Bild:Susi IV, 1973.jpg|center|80px]] | 1941-10-13 | [[Berlin]] | 2022-05-31 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | [[Singer]] |- | [[:d:Q133896055|Q133896055]] | [[Christel Voß]] | [[Minsch]] | | 1942-08-20 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | | [[athlete]]<br/>[[Lichtathlet]] |- | [[:d:Q18810287|Q18810287]] | [[Günter Berndt]] | [[Minsch]] | [[Bild:13-07-13 Truck Stop Cisco Berndt 05.jpg|center|80px]] | 1942-12-12 | [[Hamborg]] | 2014-12-31 | [[Maschen]] | [https://d-nb.info/gnd/1065005989 1065005989] | [[Musiker]] |- | [[:d:Q124406|Q124406]] | [[Dirk Römmer]] | [[Minsch]] | | 1943 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | | | [https://d-nb.info/gnd/124263933 124263933] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Spreker]]<br/>[[Pastoor]] |- | [[:d:Q109906|Q109906]] | [[Peter Gatter]] | [[Minsch]] | | 1943-10-14 | [[Breslau]] | 1997-08-28 | [[Stöckt]] | [https://d-nb.info/gnd/1028674066 1028674066] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Radiomoderator]] |- | [[:d:Q879522|Q879522]] | [[Björn-Hergen Schimpf]] | [[Minsch]] | | 1943-12-04 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1264707258 1264707258] | [[Feernsehmoderator]] |- | [[:d:Q1496928|Q1496928]] | [[Gebhard Müller]] | [[Minsch]] | | 1944-01-08 | [[Gemeen Töst|Töst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035072866 1035072866] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q133871633|Q133871633]] | [[Hans-Joachim Sachau]] | [[Minsch]] | | 1944-02-01 | [[Fleest (Landkreis Horborg)|Fleest]] | | | | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q2079439|Q2079439]] | [[Peter "Banjo" Meyer]] | [[Minsch]] | | 1944-03-28 | [[Hamborg]] | 2025-02-06 | [[Hittfeld]] | [https://d-nb.info/gnd/135736323 135736323] | [[banjoist]]<br/>[[songwriter]]<br/>[[Singer]]<br/>[[jazz guitarist]]<br/>[[racing automobile driver]] |- | [[:d:Q32405832|Q32405832]] | [[Rolf Schwartau]] | [[Minsch]] | | 1944-06-04 | [[Oolwarder]] | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q126103|Q126103]] | [[Jörn Ipsen]] | [[Minsch]] | [[Bild:Portraitfoto von Jörn Ipsen.jpg|center|80px]] | 1944-06-17 | [[Landkreis Horborg]] | 2026-01-31 | | [https://d-nb.info/gnd/131352229 131352229] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q1454052|Q1454052]] | [[Monika Wörmer-Zimmermann]] | [[Minsch]] | | 1944-07-04 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035175223 1035175223] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q85468|Q85468]] | [[Marlene Charell]] | [[Minsch]] | [[Bild:Marlene charell 19870912.jpg|center|80px]] | 1944-07-27 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/134346068 134346068] | [[Ballettdanzer]]<br/>[[Singer]]<br/>[[Feernsehmoderator]] |- | [[:d:Q133678694|Q133678694]] | [[Gottfried Keding]] | [[Minsch]] | | 1945 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131834711 131834711] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q1448818|Q1448818]] | [[Franz Röhrs]] | [[Minsch]] | | 1945-02-06 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035122480 1035122480] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1288489|Q1288489]] | [[Sascha W. Felix]] | [[Minsch]] | | 1945-04-29 | [[Builefeld]] | 2012-01-04 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/135963060 135963060] | [[Philoloog (Q13418253)|Philoloog]]<br/>[[linguist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q51810455|Q51810455]] | [[Klaus Sieveking]] | [[Minsch]] | [[Bild:Sieveking 3.jpg|center|80px]] | 1945-05-23 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/108408280 108408280] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q61756895|Q61756895]] | [[Jörg Kuglin]] | [[Minsch]] | | 1945-06-04 | [[Gastää]] | 2018-04-22 | [[Würzborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1145452353 1145452353] | [[docent]]<br/>[[slavist]] |- | [[:d:Q1045537|Q1045537]] | [[Carsten Frerk]] | [[Minsch]] | [[Bild:Carsten Frerk.jpg|center|80px]] | 1945-10-24 | [[Dibbersen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/11517334X 11517334X] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q134476509|Q134476509]] | [[Jürgen Klahn]] | [[Minsch]] | | 1946 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1185443932 1185443932] | [[local historian]] |- | [[:d:Q1596184|Q1596184]] | [[Heiner Schönecke]] | [[Minsch]] | [[Bild:Landtag Niedersachsen DSCF7327.JPG|center|80px]] | 1946-03-21 | [[Ilsdörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035128586 1035128586] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1681535|Q1681535]] | [[Jan-Hinrich Fock]] | [[Minsch]] | [[Bild:2011-06-22-Jan-Hinrich-Fock-by-RalfR-05.jpg|center|80px]] | 1946-04-18 | [[Finkwarder]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1996955|Q1996955]] | [[Norbert Leben]] | [[Minsch]] | | 1946-09-20 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034939300 1034939300] | [[Buur]] |- | [[:d:Q694631|Q694631]] | [[Arno Waschkuhn]] | [[Minsch]] | | 1946-10-21 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 2006-01-09 | [[Erfurt]] | [https://d-nb.info/gnd/12154897X 12154897X] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Politoloog]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[performing artist]] |- | [[:d:Q566013|Q566013]] | [[Annegret Ottke]] | [[Minsch]] | | 1947 | [[Hittfeld]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q130792197|Q130792197]] | [[Sigrid Dordel]] | [[Minsch]] | | 1947 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1080277242 1080277242] | [[sports scientist]] |- | [[:d:Q95279245|Q95279245]] | [[Ulf Pallme König]] | [[Minsch]] | | 1948 | [[Tötsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061093174 1061093174] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Richter]] |- | [[:d:Q133478148|Q133478148]] | [[Helmut Marquardt]] | [[Minsch]] | | 1948 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1030141576 1030141576] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1717455|Q1717455]] | [[Jürgen Martens (Q1717455)|Jürgen Martens]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jürgen Martens 2002.jpg|center|80px]] | 1948-03-15 | [[Gemeen Töst|Töst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1121239978 1121239978] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]]<br/>[[Schriever (Q482980)|Schriever]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q133721439|Q133721439]] | [[Manfred Harringer]] | [[Minsch]] | | 1948-06-15 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/141519525 141519525] | |- | [[:d:Q2589829|Q2589829]] | [[Wolfgang Hahn]] | [[Minsch]] | [[Bild:Wolfgang Hahn (c. 1990).jpg|center|80px]] | 1948-08-04 | [[Maschen]] | | | | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Radiomoderator]] |- | [[:d:Q2140776|Q2140776]] | [[Reinhard Keding]] | [[Minsch]] | | 1948-09-05 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/124352391 124352391] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q1098396|Q1098396]] | [[Claus-Peter Lieckfeld]] | [[Minsch]] | | 1948-11-18 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115608214 115608214] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Sakenbökerschriever]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Science-Fiction-Schriever]] |- | [[:d:Q94511784|Q94511784]] | [[Michel Feith]] | [[Minsch]] | | 1949 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Designer]]<br/>[[Architekt (Q42973)|Architekt]]<br/>[[exhibition curator]] |- | [[:d:Q706705|Q706705]] | [[Jürgen Rosenthal]] | [[Minsch]] | | 1949-07-28 | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | | | | [[drummer]] |- | [[:d:Q1889380|Q1889380]] | [[Manfred Gailus]] | [[Minsch]] | | 1949-10-28 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/110755138 110755138] | [[Neetiedhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q32008874|Q32008874]] | [[Heinrich Stebener]] | [[Minsch]] | | 20th century | [[Gemeen Otter|Otter]] | 1976 | [[Hamborg]] | | [[Turner]] |- | [[:d:Q1577201|Q1577201]] | [[Hans-Henning Lühr]] | [[Minsch]] | [[Bild:Lühr, Hans-Henning-9307.jpg|center|80px]] | 1950-09-05 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1080267646 1080267646] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q63830442|Q63830442]] | [[Dietlinde Andruchowicz]] | [[Minsch]] | | 1951 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1082015407 1082015407] | [[Künstler]] |- | [[:d:Q1097690|Q1097690]] | [[Claudia Preuß-Boehart]] | [[Minsch]] | | 1951-09-01 | [[Fleest (Landkreis Horborg)|Fleest]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q2530953|Q2530953]] | [[Volker Dittrich]] | [[Minsch]] | | 1951-09-28 | [[Fleest (Landkreis Horborg)|Fleest]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115436383 115436383] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q133074761|Q133074761]] | [[Werner Keil]] | [[Minsch]] | | 1952 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1029843848 1029843848] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q136576302|Q136576302]] | [[Joachim Nitsche]] | [[Minsch]] | | 1952 | [[Gemeen Toppenstää|Toppenstää]] | | | [https://d-nb.info/gnd/118862489X 118862489X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q15964657|Q15964657]] | [[Ernst Libuda]] | [[Minsch]] | | 1952-12-15 | [[Sangenstää]] | | | | [[canoeist]] |- | [[:d:Q1740224|Q1740224]] | [[Rudolf Meyer (Politiker)|Rudolf Meyer]] | [[Minsch]] | | 1953-03-08 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1339306816 1339306816] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Buur]] |- | [[:d:Q95729571|Q95729571]] | [[Angelika Paetow]] | [[Minsch]] | [[Bild:Angelika Paetow.JPG|center|80px]] | 1954-02-18 | [[Hamborg]] | 2015-04-16 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1062346815 1062346815] | [[editing staff]] |- | [[:d:Q95337364|Q95337364]] | [[Werner H. Preuß]] | [[Minsch]] | | 1955 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/121250857 121250857] | [[Literaturwetenschopper]] |- | [[:d:Q1584617|Q1584617]] | [[Harald Maack]] | [[Minsch]] | [[Bild:2012-05-31 Studio Hamburg Nachwuchspreis DSCF0521.jpg|center|80px]] | 1955-11-12 | [[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129339997 129339997] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q110572864|Q110572864]] | [[Brigitte Gödecke]] | [[Minsch]] | | 1957 | [[Finkwarder]] | | | | [[canoeist]]<br/>[[sports official]] |- | [[:d:Q499821|Q499821]] | [[Andreas Ole Ohlendorff]] | [[Minsch]] | | 1958-02-26 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035107376 1035107376] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q107508|Q107508]] | [[Susanne Rode-Breymann]] | [[Minsch]] | [[Bild:2014-01-26 Wanderausstellung SYNAGOGE UND TEMPEL (Bet Tfila) Villa Seligmann Hannover, 40 Helwig Schmidt-Glintzer Susanne Rode-Breymann Andor Izsák (cropped).JPG|center|80px]] | 1958-05-29 | [[Reidörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/111863007 111863007] | [[musicologist]]<br/>[[Musikpädagoog]]<br/>[[music historian]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q47012724|Q47012724]] | [[Michael Garvens]] | [[Minsch]] | [[Bild:Michael Garvens, Geschäftsführung Köln-Bonn Airport -9635 (cropped).jpg|center|80px]] | 1958-12-09 | [[Hittfeld]] | | | | [[Manager]] |- | [[:d:Q1929448|Q1929448]] | [[Michael Staack]] | [[Minsch]] | | 1959-03-24 | [[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/122377702 122377702] | [[Politoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1404613|Q1404613]] | [[Martin Mulsow]] | [[Minsch]] | [[Bild:2012 Martin Mulsow.jpg|center|80px]] | 1959-10-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/112966004 112966004] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]]<br/>[[philosophy historian]]<br/>[[cultural studies scholar]] |- | [[:d:Q1682184|Q1682184]] | [[Jan Saffe]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jan Saffe-4585.jpg|center|80px]] | 1960 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q114301079|Q114301079]] | [[Peter Rieckmann]] | [[Minsch]] | | 1961 | [[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/140416781 140416781] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q96348|Q96348]] | [[Susanne Fülscher]] | [[Minsch]] | | 1961 | [[Hamborg]]<br/>[[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/12073656X 12073656X] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q15444949|Q15444949]] | [[Carsten Ahrens]] | [[Minsch]] | | 1961 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 2023-04-05 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/122074017 122074017] | [[Kunsthistoriker]] |- | [[:d:Q95536|Q95536]] | [[Matthias Wolfes]] | [[Minsch]] | | 1961-08-28 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 2023-03-27 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/120499371 120499371] | [[Karkenhistoriker]]<br/>[[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q47059006|Q47059006]] | [[Andreas Schulz]] | [[Minsch]] | [[Bild:Schulz Andreas Gert Mothes .jpg|center|80px]] | 1961-10-11 | [[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/138749345 138749345] | [[intendant]]<br/>[[cultural manager]] |- | [[:d:Q1729560|Q1729560]] | [[Karin Seick]] | [[Minsch]] | | 1961-11-11 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Swemmer]] |- | [[:d:Q2568195|Q2568195]] | [[Wiebke Frost]] | [[Minsch]] | [[Bild:Wiebke Frost.jpeg|center|80px]] | 1962-04-02 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061292088 1061292088] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q869827|Q869827]] | [[Regina Weber]] | [[Minsch]] | [[Bild:Regina Weber 1980.jpg|center|80px]] | 1963-04-12 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[rhythmic gymnast]] |- | [[:d:Q18221537|Q18221537]] | [[Karin Buchholz]] | [[Minsch]] | | 1963-08-24 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129742120 129742120] | [[Kolumnist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q23059533|Q23059533]] | [[Bettina Bexte]] | [[Minsch]] | [[Bild:Bettina Bexte.jpg|center|80px]] | 1964 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132612127 132612127] | [[Illustrater]] |- | [[:d:Q15857116|Q15857116]] | [[Christoph Mestmacher-Steiner]] | [[Minsch]] | | 1964 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1062351312 1062351312] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Filmeditor]]<br/>[[editing staff]] |- | [[:d:Q122012845|Q122012845]] | [[Jörg Kirchner]] | [[Minsch]] | | 1964 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142401048 142401048] | [[preservationist]] |- | [[:d:Q1747494|Q1747494]] | [[Sven Böttcher]] | [[Minsch]] | | 1964-08-24 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/118004778 118004778] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[television producer]] |- | [[:d:Q81267305|Q81267305]] | [[Harald Grethe]] | [[Minsch]] | | 1965-03-25 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/128860529 128860529] | [[agronomist]] |- | [[:d:Q1691195|Q1691195]] | [[Jochen Stay]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jochen Stay (2014).jpg|center|80px]] | 1965-08-22 | [[Mannheim]] | 2022-01-15 | [[Suurhoop]] | [https://d-nb.info/gnd/1236782232 1236782232] | [[opinion journalist]] |- | [[:d:Q15813196|Q15813196]] | [[Uwe Feiler]] | [[Minsch]] | [[Bild:Feiler, Uwe-0640.jpg|center|80px]] | 1965-11-02 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1226118364 1226118364] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q3856225|Q3856225]] | [[Michael Mertens]] | [[Minsch]] | | 1965-12-27 | [[Gemeen Stell]] | | | | [[Kugelstöter]] |- | [[:d:Q95196445|Q95196445]] | [[Heike Neuroth]] | [[Minsch]] | | 1966 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/118022547 118022547] | [[geologist]]<br/>[[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q133391340|Q133391340]] | [[Bita Schafi-Neya]] | [[Minsch]] | | 1966 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1103692585 1103692585] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q30529239|Q30529239]] | [[Anke Seegert]] | [[Minsch]] | | 1966-01-02 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/130219673 130219673] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q20851036|Q20851036]] | [[Olaf Wolkenhauer]] | [[Minsch]] | | 1966-03-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133515931 133515931] | [[Inschenör]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1271467|Q1271467]] | [[Dörte Lyssewski]] | [[Minsch]] | [[Bild:LetzteTage 5813 Michelides (cropped).jpg|center|80px]] | 1966-07-28 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/189547537 189547537] | [[Schauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Översetter]] |- | [[:d:Q60627949|Q60627949]] | [[Michael Stusch]] | [[Minsch]] | | 1966-10-04 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q18028881|Q18028881]] | [[Ulrich Koch]] | [[Minsch]] | [[Bild:Ulrich Koch 02.jpg|center|80px]] | 1966-11-20 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/137448805 137448805] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q123530564|Q123530564]] | [[Julia Wegner]] | [[Minsch]] | [[Bild:Julia-Sängerin.jpg|center|80px]] | 1967-05-25 | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/134928040 134928040] | [[Singer]] |- | [[:d:Q131384898|Q131384898]] | [[Michael Soltau]] | [[Minsch]] | | 1967-08-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Komponist]] |- | [[:d:Q126687022|Q126687022]] | [[Katrin Schmieder]] | [[Minsch]] | | 1968 | [[Gastää]] | | | | [[lord mayor]] |- | [[:d:Q131697739|Q131697739]] | [[Klaus-Heiner Röhl]] | [[Minsch]] | | 1968 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129035114 129035114] | [[political economist]] |- | [[:d:Q30153147|Q30153147]] | [[Kathrin Wagner-Bockey]] | [[Minsch]] | [[Bild:Kathrin Wagner-Bockey.jpg|center|80px]] | 1968-02-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Polizeibeamten]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q95306080|Q95306080]] | [[Jens Balzer]] | [[Minsch]] | [[Bild:Re publica 19 - Day 3 (46889385635) (cropped).jpg|center|80px]] | 1969 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133741486 133741486] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]]<br/>[[Literaturwetenschopper]]<br/>[[music publicist]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Künstler]]<br/>[[editor]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Literat]] |- | [[:d:Q41176638|Q41176638]] | [[Jens-Martin Kruse]] | [[Minsch]] | | 1969-09-17 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1101463384 1101463384] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Pastoor]] |- | [[:d:Q42938144|Q42938144]] | [[Angelines Rodríguez]] | [[Minsch]] | | 1969-09-24 | [[Gehrden (Landkreis Horborg)|Gehrden]] | | | | [[long-distance runner]] |- | [[:d:Q1429799|Q1429799]] | [[Florian Leis-Bendorff]] | [[Minsch]] | | 1969-10-22 | [[Hamborg]] | 2005-10-04 | [[Landkreis Horborg]] | [https://d-nb.info/gnd/134571843 134571843] | [[Musiker]]<br/>[[Gitarrspeler]] |- | [[:d:Q51145100|Q51145100]] | [[Tina Heger]] | [[Minsch]] | | 1970 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1163246492 1163246492] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q61919164|Q61919164]] | [[Catharina Deus]] | [[Minsch]] | | 1970 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142125121 142125121] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]] |- | [[:d:Q133013924|Q133013924]] | [[Olaf Determann]] | [[Minsch]] | | 1970 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139289399 139289399] | |- | [[:d:Q137336310|Q137336310]] | [[Jan Engel]] | [[Minsch]] | | 1970 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1140037013 1140037013] | [[forestry engineer]] |- | [[:d:Q132879946|Q132879946]] | [[Matthias Seiwerts]] | [[Minsch]] | | 1971 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1013503481 1013503481] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q56777349|Q56777349]] | [[Bettina Walter]] | [[Minsch]] | | 1971-02-13 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Filmproduzent]] |- | [[:d:Q122067321|Q122067321]] | [[Konrad Hirschler]] | [[Minsch]] | [[Bild:Konrad Hirschler.jpeg|center|80px]] | 1971-05-13 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/103830816X 103830816X] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] |- | [[:d:Q137321212|Q137321212]] | [[Andreas Kempe]] | [[Minsch]] | | 1972 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120735768 120735768] | [[graphic artist]] |- | [[:d:Q22342847|Q22342847]] | [[Dirk Wojewsky]] | [[Minsch]] | | 1972-07-21 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q107311707|Q107311707]] | [[Robert Kroll]] | [[Minsch]] | | 1972-12-30 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[tennis player]] |- | [[:d:Q133691268|Q133691268]] | [[Bora Ataman]] | [[Minsch]] | | 1973 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1266257950 1266257950] | [[Sozioloog]] |- | [[:d:Q1996805|Q1996805]] | [[Norbert Grundei]] | [[Minsch]] | | 1973-07-15 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Radiomoderator]] |- | [[:d:Q18808219|Q18808219]] | [[Dennis Ehrhardt]] | [[Minsch]] | | 1974 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/14096035X 14096035X] | [[Utgever]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q132986371|Q132986371]] | [[Oliver Mannel]] | [[Minsch]] | | 1974 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132594455 132594455] | [[assistant physician]] |- | [[:d:Q95274445|Q95274445]] | [[Marcus Meyer]] | [[Minsch]] | | 1975 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1023408805 1023408805] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] |- | [[:d:Q123555266|Q123555266]] | [[Sarah Kirchberger]] | [[Minsch]] | | 1975 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1025109546 1025109546] | [[sinologist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q132970861|Q132970861]] | [[Meike Ohlhaber]] | [[Minsch]] | | 1975 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131958933 131958933] | [[veterinarian]] |- | [[:d:Q133710333|Q133710333]] | [[Cordula Kiene]] | [[Minsch]] | | 1975 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/136812872 136812872] | [[dentist]] |- | [[:d:Q136573476|Q136573476]] | [[Marcus Meyer]] | [[Minsch]] | | 1975 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1023407906 1023407906] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] |- | [[:d:Q2220975|Q2220975]] | [[Sandra Corzilius]] | [[Minsch]] | | 1975-03-26 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q523386|Q523386]] | [[André Wiese]] | [[Minsch]] | [[Bild:Landtag Niedersachsen DSCF7616.JPG|center|80px]] | 1975-05-03 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035165295 1035165295] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[local politician]] |- | [[:d:Q130765731|Q130765731]] | [[Bastian Arendt]] | [[Minsch]] | | 1976 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/13416024X 13416024X] | [[mechanical engineer]] |- | [[:d:Q133007317|Q133007317]] | [[Henning Manfred Gustav Beeckmann]] | [[Minsch]] | | 1976 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/134136705 134136705] | [[assistant physician]] |- | [[:d:Q133472508|Q133472508]] | [[Katharina Klindtworth]] | [[Minsch]] | | 1976 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1022553844 1022553844] | [[dietitian]] |- | [[:d:Q137153029|Q137153029]] | [[Niels-Frithjof Henckel]] | [[Minsch]] | | 1976 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/124518079 124518079] | [[Stüürberader]] |- | [[:d:Q137447917|Q137447917]] | [[Anette Klawitter]] | [[Minsch]] | | 1976 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/13026718X 13026718X] | |- | [[:d:Q23836180|Q23836180]] | [[Michael Spierig]] | [[Minsch]] | | 1976-04-29 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142315737 142315737] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]] |- | [[:d:Q23836181|Q23836181]] | [[Peter Spierig]] | [[Minsch]] | | 1976-04-29 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/14231577X 14231577X] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]] |- | [[:d:Q40999288|Q40999288]] | [[Melanie Bernstein]] | [[Minsch]] | [[Bild:Melanie Bernstein 2017 by Sebastian Busse.jpg|center|80px]] | 1976-09-28 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1197171681 1197171681] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q20752653|Q20752653]] | [[Gregor Hackmack]] | [[Minsch]] | [[Bild:2014 10 09 Hackmack Gregor portrait s.jpg|center|80px]] | 1977 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1051407028 1051407028] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q567130|Q567130]] | [[Annika Martens]] | [[Minsch]] | | 1977 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q1743641|Q1743641]] | [[Kirsten Reinhardt]] | [[Minsch]] | | 1977 | [[Lümbörger Heid]] | | | [https://d-nb.info/gnd/184482321 184482321] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q130761523|Q130761523]] | [[Tobias Stephan Kaeding]] | [[Minsch]] | | 1977 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131723936 131723936] | [[sports scientist]] |- | [[:d:Q132922854|Q132922854]] | [[Carsten Rudat]] | [[Minsch]] | | 1977 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1042589240 1042589240] | [[biochemist]] |- | [[:d:Q132987661|Q132987661]] | [[Verena Leber]] | [[Minsch]] | | 1977 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131830120 131830120] | |- | [[:d:Q133490556|Q133490556]] | [[Friedemann Geiger]] | [[Minsch]] | | 1977 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133220532 133220532] | [[Psycholoog (Q212980)|Psycholoog]] |- | [[:d:Q15849213|Q15849213]] | [[Steve Kroeger]] | [[Minsch]] | | 1977-02-04 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1014896797 1014896797] | [[Trainer]] |- | [[:d:Q15643949|Q15643949]] | [[Sanny van Heteren]] | [[Minsch]] | | 1977-06-09 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061807576 1061807576] | [[Schauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q865882|Q865882]] | [[Birte Gutzki-Heitmann]] | [[Minsch]] | [[Bild:2018-09-26 Birte Gutzki-Heitmann (WLP Hamburg) by Sandro Halank–1.jpg|center|80px]] | 1977-08-18 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1370085|Q1370085]] | [[Esther Möller]] | [[Minsch]] | | 1977-09-13 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1342719670 1342719670] | [[Lichtathlet]] |- | [[:d:Q89405374|Q89405374]] | [[Christina Niermann]] | [[Minsch]] | | 1978 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142191825 142191825] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q41805542|Q41805542]] | [[Maik Schmeling]] | [[Minsch]] | | 1978 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133797775 133797775] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q131698235|Q131698235]] | [[Sven Tomforde]] | [[Minsch]] | | 1978 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1019301376 1019301376] | [[electrical engineer]] |- | [[:d:Q133682193|Q133682193]] | [[Wiebke Schlieker]] | [[Minsch]] | | 1978 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131869736 131869736] | [[woman physician]] |- | [[:d:Q136960387|Q136960387]] | [[Björn Schwarz]] | [[Minsch]] | | 1978 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1025520866 1025520866] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q133014095|Q133014095]] | [[Maike-Liselotte Buddensiek]] | [[Minsch]] | | 1978-03-31 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139318755 139318755] | [[geologist]] |- | [[:d:Q817607|Q817607]] | [[Benjamin Maack]] | [[Minsch]] | [[Bild:Benjamin Maack.jpg|center|80px]] | 1978-04-03 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129208477 129208477] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q27906676|Q27906676]] | [[Wiebke Schrempf]] | [[Minsch]] | | 1978-06-26 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133092585 133092585] | [[Badmintonspeler]]<br/>[[Sakenbökerschriever]] |- | [[:d:Q61749603|Q61749603]] | [[Jan-Oliver Hollnagel]] | [[Minsch]] | | 1979 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1126460699 1126460699] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q82821685|Q82821685]] | [[Nils E R Zimmermann]] | [[Minsch]] | | 1979 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043033262 1043033262] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q2434927|Q2434927]] | [[Timo Schierhorn]] | [[Minsch]] | | 1979 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061891763 1061891763] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Kameramann]] |- | [[:d:Q130781517|Q130781517]] | [[Malte Petersen]] | [[Minsch]] | | 1979 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1026361915 1026361915] | [[mechanical engineer]] |- | [[:d:Q130795749|Q130795749]] | [[Sandra Lepthien]] | [[Minsch]] | | 1979 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/137102682 137102682] | |- | [[:d:Q132980424|Q132980424]] | [[Christina Grothusen]] | [[Minsch]] | | 1979 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132292505 132292505] | [[cardiac surgeon]] |- | [[:d:Q133489433|Q133489433]] | [[Anja Thiessen]] | [[Minsch]] | | 1979 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1067076670 1067076670] | |- | [[:d:Q137447469|Q137447469]] | [[Corinna Albers]] | [[Minsch]] | | 1979 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142846619 142846619] | [[biochemist]] |- | [[:d:Q1699589|Q1699589]] | [[Julia Seeliger]] | [[Minsch]] | [[Bild:Julia Seeliger 2013.jpg|center|80px]] | 1979-01-22 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/189562021 189562021] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q15550145|Q15550145]] | [[Jörg Böhm]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jörg Böhm.jpg|center|80px]] | 1979-07-11 | [[Neuwied]] | 2019-10-16 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1036738450 1036738450] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q133020664|Q133020664]] | [[Karsten Stoll]] | [[Minsch]] | | 1979-11-22 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/141137983 141137983] | [[management engineer]] |- | [[:d:Q133470716|Q133470716]] | [[Ingo Fabian]] | [[Minsch]] | | 1980 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/110719931X 110719931X] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q136978931|Q136978931]] | [[Gabriele Thießen]] | [[Minsch]] | | 1980 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1129790517 1129790517] | [[media scholar]] |- | [[:d:Q44393599|Q44393599]] | [[Patrick Velte]] | [[Minsch]] | | 1980-03-18 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132664674 132664674] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q133804265|Q133804265]] | [[Benjamin Mennerich]] | [[Minsch]] | | 1981 | [[Lümbörger Heid]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q113792803|Q113792803]] | [[Friederike Heins]] | [[Minsch]] | | 1981 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/140318380 140318380] | |- | [[:d:Q133361036|Q133361036]] | [[Fabian Cholewa]] | [[Minsch]] | | 1981 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1197020896 1197020896] | |- | [[:d:Q133363976|Q133363976]] | [[Nils Busch]] | [[Minsch]] | | 1981 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/137329318 137329318] | [[research fellow]] |- | [[:d:Q137304628|Q137304628]] | [[Jörn Wolfram Kuhbier]] | [[Minsch]] | | 1981 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1049834046 1049834046] | [[plastic surgeon]] |- | [[:d:Q130798424|Q130798424]] | [[Vanessa Melhorn]] | [[Minsch]] | | 1982 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1031171665 1031171665] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q132387331|Q132387331]] | [[Lino Klevesath]] | [[Minsch]] | | 1982 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1012258254 1012258254] | [[Politoloog]] |- | [[:d:Q133018878|Q133018878]] | [[Rebecca Faltins]] | [[Minsch]] | | 1982 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/14077159X 14077159X] | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q133487006|Q133487006]] | [[Christine Cowen-Elstner]] | [[Minsch]] | | 1982 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115579740X 115579740X] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q133499841|Q133499841]] | [[Claas Wessel]] | [[Minsch]] | | 1982 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1093857234 1093857234] | |- | [[:d:Q692819|Q692819]] | [[Arne Stephan]] | [[Minsch]] | [[Bild:Arne Stephan bei der Shrek - Das Musical Premiere.JPG|center|80px]] | 1982-11-10 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q107429665|Q107429665]] | [[Nadja Weippert]] | [[Minsch]] | [[Bild:Nadja Weippert (2020).jpg|center|80px]] | 1982-12-29 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Versicherungskaufmann]]<br/>[[Bookhändler]] |- | [[:d:Q105952543|Q105952543]] | [[Petra Steinorth]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1013793277 1013793277] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q113831054|Q113831054]] | [[Björn Wendt]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1073952304 1073952304] | [[research fellow]]<br/>[[Sozioloog]] |- | [[:d:Q130798968|Q130798968]] | [[Sabrina Trows]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1033536156 1033536156] | [[Aftheker]] |- | [[:d:Q132927624|Q132927624]] | [[John Rudat]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/143970585 143970585] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133401657|Q133401657]] | [[Susanne Pahlow]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1101607181 1101607181] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] |- | [[:d:Q133409055|Q133409055]] | [[Annika Keller]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1100941045 1100941045] | |- | [[:d:Q133423733|Q133423733]] | [[Jasmin Kailuweit]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Jesborg]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1202483097 1202483097] | [[woman physician]] |- | [[:d:Q136969666|Q136969666]] | [[André Hajek]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043397809 1043397809] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q137326966|Q137326966]] | [[Arne-Eler Ehlers]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1142559556 1142559556] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q276731|Q276731]] | [[Alexander Meier]] | [[Minsch]] | [[Bild:Alexander Meier.jpg|center|80px]] | 1983-01-17 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1230625070 1230625070] | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q1309773|Q1309773]] | [[Karl-Christian König]] | [[Minsch]] | | 1983-02-12 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Radrennfohrer]]<br/>[[Sportdirekter]] |- | [[:d:Q95204225|Q95204225]] | [[Kathrin Link]] | [[Minsch]] | | 1984 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043622659 1043622659] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]] |- | [[:d:Q133094681|Q133094681]] | [[Georg Pangalos]] | [[Minsch]] | | 1984 | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1105481972 1105481972] | |- | [[:d:Q133318110|Q133318110]] | [[Mathias Oppelt]] | [[Minsch]] | | 1984 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1082152994 1082152994] | |- | [[:d:Q133343388|Q133343388]] | [[Christopher Brandt]] | [[Minsch]] | | 1984 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1164106910 1164106910] | |- | [[:d:Q137335418|Q137335418]] | [[Jan Brummund]] | [[Minsch]] | | 1984 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1135675066 1135675066] | |- | [[:d:Q130784276|Q130784276]] | [[Wilken Bergmann]] | [[Minsch]] | | 1985 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1031155147 1031155147] | |- | [[:d:Q133322968|Q133322968]] | [[Fabian Grote]] | [[Minsch]] | | 1985 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1127054813 1127054813] | [[electrical engineer]] |- | [[:d:Q133363824|Q133363824]] | [[Daniel Schmidt]] | [[Minsch]] | | 1985 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1311757015 1311757015] | [[Social assistant]] |- | [[:d:Q133388445|Q133388445]] | [[Carolin Vogt]] | [[Minsch]] | | 1985 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1073707830 1073707830] | |- | [[:d:Q1521205|Q1521205]] | [[Nils Schwarzenberg]] | [[Minsch]] | | 1985-02-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Schauspeler]]<br/>[[Singer]] |- | [[:d:Q130786836|Q130786836]] | [[Florian Nottorf]] | [[Minsch]] | | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043691340 1043691340] | |- | [[:d:Q133415104|Q133415104]] | [[Sina Quante]] | [[Minsch]] | | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/107893021X 107893021X] | [[woman physician]] |- | [[:d:Q133418264|Q133418264]] | [[Kim Burmester]] | [[Minsch]] | | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1074370643 1074370643] | |- | [[:d:Q136856757|Q136856757]] | [[Henrike Abels]] | [[Minsch]] | | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1064095488 1064095488] | [[dentist]] |- | [[:d:Q136857904|Q136857904]] | [[Imke Hoffmann]] | [[Minsch]] | | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1060807815 1060807815] | [[assistant physician]] |- | [[:d:Q137317557|Q137317557]] | [[Andreas Claus Ehrlich]] | [[Minsch]] | | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1205892869 1205892869] | [[veterinarian]] |- | [[:d:Q137350659|Q137350659]] | [[Simon Mewes]] | [[Minsch]] | | 1986 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1261479920 1261479920] | [[mechanical engineer]] |- | [[:d:Q1999601|Q1999601]] | [[Norman Martens]] | [[Minsch]] | [[Bild:Norman Martens.JPG|center|80px]] | 1986-05-24 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Ieshockeyspeler]] |- | [[:d:Q133376727|Q133376727]] | [[Stefanie Kristine Barth]] | [[Minsch]] | | 1987 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1081513004 1081513004] | [[woman physician]] |- | [[:d:Q137311489|Q137311489]] | [[Jan Hitzwebel]] | [[Minsch]] | | 1987 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1144914574 1144914574] | |- | [[:d:Q137319603|Q137319603]] | [[Fabian Zschocke]] | [[Minsch]] | | 1987 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/121584980X 121584980X] | |- | [[:d:Q1605037|Q1605037]] | [[Hendrik Helmke]] | [[Minsch]] | | 1987-07-13 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q137311422|Q137311422]] | [[Sebastian Rönfeldt]] | [[Minsch]] | | 1987-10-31 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1144302706 1144302706] | [[biochemist]] |- | [[:d:Q73359443|Q73359443]] | [[Dominic Herbst]] | [[Minsch]] | [[Bild:2025-09-02 Dominic Herbst, Bürgermeister der Stadt Neustadt am Rübenberge.jpg|center|80px]] | 1987-12-10 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | |- | [[:d:Q130791977|Q130791977]] | [[Bernd Appel]] | [[Minsch]] | | 1988 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1159065225 1159065225] | [[Literaturwetenschopper]] |- | [[:d:Q133320068|Q133320068]] | [[Florian Kuhlmann]] | [[Minsch]] | | 1988 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1124410570 1124410570] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q133345154|Q133345154]] | [[Christian Appel]] | [[Minsch]] | | 1988 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1158988230 1158988230] | [[Literaturwetenschopper]] |- | [[:d:Q133370685|Q133370685]] | [[Christoph Subei]] | [[Minsch]] | | 1988 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1197922792 1197922792] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q133407445|Q133407445]] | [[Frauke Kathinka Helene Gellersen]] | [[Minsch]] | | 1988 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1178848698 1178848698] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q136974612|Q136974612]] | [[Michael Schütt]] | [[Minsch]] | | 1988 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1277778000 1277778000] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q136975091|Q136975091]] | [[Falko Weiß]] | [[Minsch]] | | 1988 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1188627503 1188627503] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q137334978|Q137334978]] | [[Christoph Kupfer]] | [[Minsch]] | | 1988 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1232368733 1232368733] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q1283100|Q1283100]] | [[Patrick Müller]] | [[Minsch]] | [[Bild:30 Jahre Unter uns-7644.jpg|center|80px]] | 1988-03-25 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1214997449 1214997449] | [[Schauspeler]]<br/>[[TV-Schauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q23794172|Q23794172]] | [[Alicia Melina]] | [[Minsch]] | [[Bild:Alicia Melina Kummer.png|center|80px]] | 1988-06-24 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Singer]]<br/>[[Boxer]] |- | [[:d:Q133338623|Q133338623]] | [[Noah Lorenz]] | [[Minsch]] | | 1989 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1236527313 1236527313] | [[Psycholoog (Q212980)|Psycholoog]] |- | [[:d:Q133402480|Q133402480]] | [[Heike Doll]] | [[Minsch]] | | 1989 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1118857607 1118857607] | [[Boinschenör]] |- | [[:d:Q133509924|Q133509924]] | [[Michel Wurlitzer]] | [[Minsch]] | | 1989 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1195781253 1195781253] | |- | [[:d:Q136587849|Q136587849]] | [[Sascha Lauer]] | [[Minsch]] | | 1989 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1277648344 1277648344] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q137313798|Q137313798]] | [[Sascha Ossinger]] | [[Minsch]] | | 1989 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1204520674 1204520674] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] |- | [[:d:Q137320419|Q137320419]] | [[Patrick Cordes]] | [[Minsch]] | | 1989 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1205322744 1205322744] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q137328284|Q137328284]] | [[Sebastian Beringer]] | [[Minsch]] | | 1989 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1225363551 1225363551] | |- | [[:d:Q133653279|Q133653279]] | [[Tobias Benecke]] | [[Minsch]] | | 1989-01-23 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132682737 132682737] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q133379149|Q133379149]] | [[Luisa Horstmann]] | [[Minsch]] | | 1990 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1183004168 1183004168] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q136973324|Q136973324]] | [[Oliver Jüllig]] | [[Minsch]] | | 1990 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1299382770 1299382770] | [[dentist]] |- | [[:d:Q137328113|Q137328113]] | [[Lukas Fries]] | [[Minsch]] | | 1990 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1207789720 1207789720] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q137333454|Q137333454]] | [[Alexander Matthies]] | [[Minsch]] | | 1990 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1225899931 1225899931] | |- | [[:d:Q137452470|Q137452470]] | [[Ulrike Frischen]] | [[Minsch]] | | 1990 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1141244020 1141244020] | [[musicologist]] |- | [[:d:Q106455|Q106455]] | [[Alexander Granzow]] | [[Minsch]] | | 1990-04-23 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q61596811|Q61596811]] | [[Yannik Meyer]] | [[Minsch]] | | 1991 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q137315021|Q137315021]] | [[Malte Plidschun]] | [[Minsch]] | | 1991 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1214663672 1214663672] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]] |- | [[:d:Q1592064|Q1592064]] | [[Hazel Franke]] | [[Minsch]] | | 1991-07-06 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1072159813 1072159813] | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q90403|Q90403]] | [[Nikias Arndt]] | [[Minsch]] | [[Bild:Nikias Arndt at the rider presentation of Itzulia Basque Country stage 3.jpg|center|80px]] | 1991-11-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Radrennfohrer]]<br/>[[Bahnradfohrer]] |- | [[:d:Q134071618|Q134071618]] | [[Kay Jäger]] | [[Minsch]] | | 1992 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q133346497|Q133346497]] | [[Fabian Rathje]] | [[Minsch]] | | 1992 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1174698217 1174698217] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q137345310|Q137345310]] | [[Karlo Oehring]] | [[Minsch]] | | 1992 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1256305898 1256305898] | [[business manager]] |- | [[:d:Q137337776|Q137337776]] | [[Christian Bender]] | [[Minsch]] | | 1993 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1232437298 1232437298] | [[political economist]] |- | [[:d:Q1162907|Q1162907]] | [[Daniel Thieben]] | [[Minsch]] | | 1993-09-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Baseballspeler]] |- | [[:d:Q136587091|Q136587091]] | [[Julius Zimmermann]] | [[Minsch]] | | 1994 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1277769052 1277769052] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q133421792|Q133421792]] | [[Jette Nicoline Kern]] | [[Minsch]] | | 1995 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1271740079 1271740079] | [[woman physician]] |- | [[:d:Q106640619|Q106640619]] | [[Nic Fynder]] | [[Minsch]] | [[Bild:Nic Fynder Artist DJ Greifswald (cropped).jpg|center|80px]] | 1995-07-09 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Musikproduzent]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[recording artist]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[DJ]] |- | [[:d:Q133432535|Q133432535]] | [[Tanja Sophie Gesk]] | [[Minsch]] | | 1996 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1301162418 1301162418] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q136994127|Q136994127]] | [[Amélia Schmidt]] | [[Minsch]] | | 1996 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1276153201 1276153201] | |- | [[:d:Q113911655|Q113911655]] | [[Felix J. Mohr]] | [[Minsch]] | [[Bild:Felix J. Mohr Werbefoto.jpg|center|80px]] | 1996-09-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[playwright]]<br/>[[Theaterspeelbaas]] |- | [[:d:Q1338100|Q1338100]] | [[Emma Stach]] | [[Minsch]] | [[Bild:2022-06-25 Düsseldorf Flehe gegen 3x3 GöttingenBallers (3x3 Basketball Frauen at Berlin Finals 2022) by Sandro Halank–020.jpg|center|80px]] | 1996-10-04 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Basketballspeler (Q3665646)|Basketballspeler]] |- | [[:d:Q108489640|Q108489640]] | [[Marie-Thérèse Kaiser]] | [[Minsch]] | | 1996-11-28 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[model]] |- | [[:d:Q94994150|Q94994150]] | [[Jiena Viduka]] | [[Minsch]] | | 1998 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q27862224|Q27862224]] | [[Kira Kubbe]] | [[Minsch]] | [[Bild:2015-08-24-09-20-20-jem+u23-em-krakau-0213-kubbe(1).jpg|center|80px]] | 1998-06-15 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[canoeist]] |- | [[:d:Q66712655|Q66712655]] | [[Anton Stach]] | [[Minsch]] | [[Bild:Anton Stach 13092025 (1).jpg|center|80px]] | 1998-11-15 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q28546087|Q28546087]] | [[Tobias Nolde]] | [[Minsch]] | [[Bild:Rund um Köln 2018 018.jpg|center|80px]] | 1998-12-09 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Radrennfohrer]] |- | [[:d:Q15433917|Q15433917]] | [[Astrid Nestvogel]] | [[Minsch]] | | 20th century | [[Königsmoor]] | | | [https://d-nb.info/gnd/106213639X 106213639X] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]] |- | [[:d:Q18616400|Q18616400]] | [[Arne-Torben Voigts]] | [[Minsch]] | | 20th century | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[presenter]]<br/>[[Feernsehmoderator]] |- | [[:d:Q131323329|Q131323329]] | [[Alexander Budde]] | [[Minsch]] | | 2000-04-20 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[wheelchair basketball player]] |- | [[:d:Q66724785|Q66724785]] | [[Julian Rieckmann]] | [[Minsch]] | | 2000-08-01 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q135796760|Q135796760]] | [[Svea Frobel]] | [[Minsch]] | | 2000-11-27 | [[Ashusen]] | | | | [[Volleyballspeler]] |- | [[:d:Q135798531|Q135798531]] | [[Anna Hartig]] | [[Minsch]] | | 2000-12-08 | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | | | | [[Volleyballspeler]] |- | [[:d:Q124654450|Q124654450]] | [[Louis Kitzki]] | [[Minsch]] | | 2004-01-20 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Radrennfohrer]] |- | [[:d:Q95688170|Q95688170]] | [[Mürra Zabel]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Jesborg]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1089476256 1089476256] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]] |- | [[:d:Q108670235|Q108670235]] | [[Bakary Singateh]] | [[Minsch]] | | | | 1993-12-07 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | |- | [[:d:Q113751970|Q113751970]] | [[Timo Versemann]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1204169500 1204169500] | |- | [[:d:Q132947332|Q132947332]] | [[Joachim Ebel]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1019013273 1019013273] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q132960007|Q132960007]] | [[Marc Johannes Bornefeld]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1029423083 1029423083] | [[mineralogist]] |- | [[:d:Q133330983|Q133330983]] | [[Thomas Linkugel]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/116235111X 116235111X] | |- | [[:d:Q133365762|Q133365762]] | [[Johannes Schultze]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Wist|Wist]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142461067 142461067] | [[parson]] |- | [[:d:Q133372052|Q133372052]] | [[Sebastian Behr]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/119927075X 119927075X] | |- | [[:d:Q133412139|Q133412139]] | [[Bianca Osswald]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1073846601 1073846601] | |- | [[:d:Q137032915|Q137032915]] | [[Kai Freund]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/106121673X 106121673X] | |- | [[:d:Q137065235|Q137065235]] | [[Jörn Koepsell]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1079671625 1079671625] | [[Psycholoog (Q212980)|Psycholoog]] |} {{Wikidata list end}} j5xt8iaax2afpwnyv5lhzlbr3thkzes 2 71707 1061988 1060936 2026-04-06T09:16:04Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1061988 wikitext text/x-wiki {{../Template WD List}} [[Image:STD in Niedersachsen.svg|thumb]] This list shows people born or died in in the [[Landkreis Stade]] in [[Lower Saxony]]. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?tree0 wdt:P131* wd:Q5906. { ?item wdt:P19 ?sub0. ?tree0 wdt:P150* ?sub0. } UNION { ?item wdt:P20 ?sub1. ?tree0 wdt:P150* ?sub1. } } |sort=p569 |columns=item,label,p569,p18,p19,p570,p20,p937,p227,p106,p553/q866/p554 |thumb=80 |links=red }} {| class='wikitable sortable' ! item ! label ! Tied boren ! Bild ! Geboortsoort ! Tied doodbleven ! Starvoort ! Steed von dat Warken ! GND-Nummer ! Beroop ! Brukerkonto in en sozial Nettwark/Brukernaam in en sozial Nettwark |- | [[:d:Q119918|Q119918]] | [[Agnes of Hohenstaufen]] | 1176 | | | 1204-05-09<br/>1204-05-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/122073576 122073576] | [[consort]] | |- | [[:d:Q111209|Q111209]] | [[Gottfried vun Arnsberg]] | 1285 | | | 1363 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/13685057X 13685057X] | [[canon]] | |- | [[:d:Q1609466|Q1609466]] | [[Herbort Duckel]] | 14th century | | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1511697|Q1511697]] | [[Gerhard Halepaghe]] | 1430<br/>1420 | [[Bild:Buxtehude 25 Pfennig 1921.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1485-04<br/>1485 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034748114 1034748114] | [[kathoolschen Preester]] | |- | [[:d:Q1611936|Q1611936]] | [[Hermann Langenbeck]] | 1452 | [[Bild:Herm.Langenbeck.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1517-05-01 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/10426781X 10426781X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1697612|Q1697612]] | [[Johannes Hadeke]] | 1490 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1524 | [[Rom]] | | [https://d-nb.info/gnd/12996378X 12996378X] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Dichter]] | |- | [[:d:Q15435314|Q15435314]] | [[Dietrich Huls]] | 15th century | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 16th century | | [[Fre’e Hansestadt Bremen (Q1209)|Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Swerin]] | [https://d-nb.info/gnd/137976739 137976739] | [[kathoolschen Preester]]<br/>[[Catholic bishop]] | |- | [[:d:Q553550|Q553550]] | [[Francis I, Duke of Saxe-Lauenburg]] | 1510 | | | 1581-03-19 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/138777098 138777098] | [[aristocrat]] | |- | [[:d:Q465382|Q465382]] | [[Sibylle of Saxony]] | 1515-05-02 | [[Bild:Lucas Cranach d.Ä. - Bildnis einer jungen Frau (Galleria degli Uffizi).jpg|center|80px]] | [[Freiberg]] | 1592-07-18 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/136863140 136863140] | [[aristocrat]] | |- | [[:d:Q133322366|Q133322366]] | [[Joachim Vom Kampe]] | 1517 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1594 | | | [https://d-nb.info/gnd/108384959X 108384959X] | [[Koopmann]] | |- | [[:d:Q55875985|Q55875985]] | [[Johannes Trajectinus]] | 1525 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1584 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/119851415 119851415] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q94755420|Q94755420]] | [[Hans Rambau]] | 16th century | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1579-04-12 | | [[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/11979781X 11979781X] | [[printer]] | |- | [[:d:Q328009|Q328009]] | [[Maurice, Duke of Saxe-Lauenburg]] | 1551 | | | 1612-11-02 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/137568517 137568517] | [[aristocrat]] | |- | [[:d:Q1819675|Q1819675]] | [[Leopold Hackelmann]] | 1560s | [[Bild:Leopold-Hakelmann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1620s<br/>1619 | [[Leipzig]] | [[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/100153623 100153623] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q85191353|Q85191353]] | [[Johan beym Graben]] | 1561-08-07 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | 1623-05-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Richter]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q99794|Q99794]] | [[Otto Casmann]] | 1562 | | [[Warberich|Waberich]] | 1607-08-01 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/122548922 122548922] | [[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]] | |- | [[:d:Q55908644|Q55908644]] | [[Cosmas Bornemann]] | 1567 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1612 | | | [https://d-nb.info/gnd/119626659 119626659] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[personal physician]] | |- | [[:d:Q55126522|Q55126522]] | [[Christoph Schwanmann]] | 1569 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1653 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/124437761 124437761] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q137340847|Q137340847]] | [[Martin von der Meden]] | 1576 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121778010 121778010] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q60830446|Q60830446]] | [[Samuel Göchhausen]] | 1578 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1658-02-04 | | | [https://d-nb.info/gnd/121510913 121510913] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[chancellor]] | |- | [[:d:Q21033602|Q21033602]] | [[Elias Holwein]] | 1579 | | [[Wulfenbüttel]] | 1659 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124876153 124876153] | [[editor]] | |- | [[:d:Q15456273|Q15456273]] | [[Helias Putschius]] | 1580-11-06 | | [[Antwarp]] | 1606-03-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/100981380 100981380] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[Philoloog (Q13418253)|Philoloog]] | |- | [[:d:Q20031282|Q20031282]] | [[Staats Büscher]] | 1584 | | [[Hannober]] | 1641 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/128564849 128564849] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q23001681|Q23001681]] | [[Hinrich Schult]] | 1584 | | [[Eestbrügg]] | 1644 | | | [https://d-nb.info/gnd/121766942 121766942] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q1696343|Q1696343]] | [[Johann Stucke]] | 1587-07-24 | [[Bild:Johann Stucke (1587-1653) portraits 121 1 121 port 3890 p 900.jpg|center|80px]] | [[Langenhogen]] | 1653-01-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Helmstidde]]<br/>[[Wulfenbüttel]]<br/>[[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/100868134 100868134] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q55126120|Q55126120]] | [[Johann Risler]] | 1589 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1653 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121391531 121391531] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q13693413|Q13693413]] | [[Johannes Scholvin]] | 1590 | | [[Lübeck]] | 1642-05-06 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/121773671 121773671] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q55124680|Q55124680]] | [[Adolf Helt]] | 1592 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1662 | | | [https://d-nb.info/gnd/123139805 123139805] | [[Protestant theologian]]<br/>[[preacher]] | |- | [[:d:Q55910216|Q55910216]] | [[Johann von Zesterfleht]] | 1592 | | [[Hornborg]] | 1613 | [[Leipzig]] | | [https://d-nb.info/gnd/121373762 121373762] | [[student]] | |- | [[:d:Q72396993|Q72396993]] | [[Nicolaus Ottonis]] | 1592<br/>1592-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1649-07-29 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/12044349X 12044349X] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]]<br/>[[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[parson]]<br/>[[school teacher]] | |- | [[:d:Q55680983|Q55680983]] | [[Heinrich Dassov]] | 1592-03-03 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1645-07-08 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035104784 1035104784] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q94912186|Q94912186]] | [[Heinrich Salmuth]] | 1592-05-21 | | [[Leipzig]] | 1660-09-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124437826 124437826] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[local government official]] | |- | [[:d:Q94935799|Q94935799]] | [[Heinrich Plate]] | 1596 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1620-09-03 | [[Wittenbarg]] | | [https://d-nb.info/gnd/134222601 134222601] | [[student]] | |- | [[:d:Q1927731|Q1927731]] | [[Michael Havemann]] | 1597-09-29 | [[Bild:MichaelHavemannChristianFritzsch1754.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | 1672-01-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124383955 124383955] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q133024143|Q133024143]] | [[Andreas Bornholdt]] | 1598 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1666-08-10 | | | [https://d-nb.info/gnd/142609218 142609218] | [[parson]] | |- | [[:d:Q15428493|Q15428493]] | [[Johann Penningbüttel]] | 16th century | | [[Lübeck]] | 1582-10-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/119783673 119783673] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q110303703|Q110303703]] | [[jur.dr. Nicolaus von Höpken, 1.Erbherr zu Melau]] | 1601-12-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1671-01-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/121773043 121773043] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[counsel]] | |- | [[:d:Q136642888|Q136642888]] | [[Joachim von Volckmann]] | 1608 | | | 1662 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1059949652 1059949652] | | |- | [[:d:Q55124463|Q55124463]] | [[Jacob Hackmann]] | 1610 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1698 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124740316 124740316] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q55910235|Q55910235]] | [[Dietrich von Düring]] | 1611-12-06 | | | 1668-01-11 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121378136 121378136] | [[Militärperson]]<br/>[[commandant]] | |- | [[:d:Q55904989|Q55904989]] | [[Daniel Nicolai von Greiffencrantz]] | 1613-10-16 | [[Bild:Anselmus-van-Hulle-Hommes-illustres MG 0527.tif|center|80px]] | [[Parchen]] | 1670-05-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/120280663 120280663] | [[chancellor]]<br/>[[court counsel]] | |- | [[:d:Q2492593|Q2492593]] | [[Gustav Evertsson Horn]] | 1614-05-28 | [[Bild:Porträtt. Gustav Horn - Skoklosters slott - 87194.tif|center|80px]] | [[Lemu]] | 1666-02-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Helsinki]]<br/>[[Narva]] | [https://d-nb.info/gnd/1034903365 1034903365] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q55675979|Q55675979]] | [[Jakob Diecmann]] | 1617-08-01 | | [[Anklam]] | 1683-02-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121702405 121702405] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q1606280|Q1606280]] | [[Henrik Horn]] | 1618-05-22 | [[Bild:Horn Henrik 1618.jpg|center|80px]] | [[Stockholm]] | 1693-02-22 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/122986784 122986784] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1161608|Q1161608]] | [[Daniel Lüdemann]] | 1621-04-10 | [[Bild:Daniel-Luedemann.jpg|center|80px]] | [[Pasewalk]] | 1677-09-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Fre’e Hansestadt Bremen (Q1209)|Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/121352102 121352102] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q137809616|Q137809616]] | [[Johannes Pahlen]] | 1623-08-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1685-01-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1323982590 1323982590] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[council member]] | |- | [[:d:Q137336421|Q137336421]] | [[Johann Heinrich von Brobergen]] | 1624 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1671-11-26 | | | [https://d-nb.info/gnd/122851358 122851358] | [[Landraad (Q514725)|Landraad]] | |- | [[:d:Q1696434|Q1696434]] | [[Johann Ulrich Wallich]] | 1624 | [[Bild:Johann Ulrich Wallich 1659.jpg|center|80px]] | [[Weimar]] | 1673-05-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124775802 124775802] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Diplomat]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q55673704|Q55673704]] | [[Johann Dietrich von Kunowitz]] | 1624-02-23 | [[Bild:Kupferstich - Portrait des Johann Dietrich von Kunowitz - Merian - um 1690.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1700-11-16 | [[Fritzlar]] | [[Kassel]]<br/>[[Leiden]] | [https://d-nb.info/gnd/104133309 104133309] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[local government official]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[district president]]<br/>[[Graaf]] | |- | [[:d:Q94744936|Q94744936]] | [[Marie Haffner]] | 1626-04-12 | | [[Hilmessen]] | 1651-03-08 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1102176311 1102176311] | | |- | [[:d:Q94769610|Q94769610]] | [[Susanne Krauchenberg]] | 1627 | | [[Stolp]] | 1669-08-16 | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/1079667849 1079667849] | | |- | [[:d:Q18222920|Q18222920]] | [[Otto Matthaei]] | 1627-08-24 | | [[Hamborg]] | 1702-03-29 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1063352045 1063352045] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q94922033|Q94922033]] | [[Justus Dozem]] | 1628 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1704 | [[Köln]] | | [https://d-nb.info/gnd/1037052080 1037052080] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q2508533|Q2508533]] | [[Valentin Loienfels]] | 1628-03-08<br/>1600 | [[Bild:Stade-lowenfels-byst.jpg|center|80px]] | [[Straalsund|Stralsund]] | 1670-03-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/10307662X 10307662X] | [[Richter]] | |- | [[:d:Q94842360|Q94842360]] | [[Michael Havemann]] | 1630 | | [[Hamborg]] | 1684 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124383939 124383939] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q135511478|Q135511478]] | [[Hermann Erdmann]] | 1631-09-09 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | 1687-10-05 | [[Itzho]] | | [https://d-nb.info/gnd/121103684 121103684] | [[parson]]<br/>[[Lutheran theologian]]<br/>[[court chaplain]]<br/>[[superintendent]] | |- | [[:d:Q3135279|Q3135279]] | [[Arnold Fey]] | 1633 | | [[Oirschot]] | 1679 | [[Kronenborg]] | | | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q112466712|Q112466712]] | [[Georg Marsmann]] | 1633 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | 1702 | [[Bautzen]] | | [https://d-nb.info/gnd/124427146 124427146] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q22071395|Q22071395]] | [[Nikolaus Langerhans]] | 1634 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1684 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/129107506 129107506] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q55676122|Q55676122]] | [[Johann Knüttel]] | 1634-11-09 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1694-08-12 | [[Fre’e Hansestadt Bremen (Q1209)|Fre’e Hansestadt Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/123267757 123267757] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q55193368|Q55193368]] | [[Dietrich von Stade]] | 1637 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1718 | [[Fre’e Hansestadt Bremen (Q1209)|Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/117194778 117194778] | [[Germanist]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]] | |- | [[:d:Q55125181|Q55125181]] | [[Samuel Christophori von Lissenhaim]] | 1639 | | [[Leszno]] | 1711 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121011542 121011542] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q94863997|Q94863997]] | [[Caspar Holwein]] | 1639-12-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1717-03-30 | | | [https://d-nb.info/gnd/137629303 137629303] | [[printer]]<br/>[[Utgever]] | |- | [[:d:Q137315011|Q137315011]] | [[Christian Baden]] | 1640 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1723-12-09 | | | [https://d-nb.info/gnd/121465349 121465349] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q55678557|Q55678557]] | [[Barthold Clemens von der Kuhla]] | 1640-06-09 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | 1712-09-22 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/143066889 143066889] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q2578595|Q2578595]] | [[Anna Åkerhjelm]] | 1642 | [[Bild:AnnaAgriconia.jpg|center|80px]] | [[Nyköping]] | 1698-02-11 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Schriever]]<br/>[[traveler]]<br/>[[Archäoloog]] | |- | [[:d:Q55124465|Q55124465]] | [[Jodocus Hackmann]] | 1642 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1710 | | | [https://d-nb.info/gnd/12337250X 12337250X] | [[Richter]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q55909001|Q55909001]] | [[Ottilia Maria von Lissenhaim]] | 1643-11-28 | | [[Alt Krenzlin]] | 1706-04-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/132148064 132148064] | | |- | [[:d:Q29054223|Q29054223]] | [[Johann Faes]] | 1646 | | [[Lümborg]] | 1712 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124900151 124900151] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q94940708|Q94940708]] | [[Jacob Hackmann]] | 1647 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1732 | | | [https://d-nb.info/gnd/143134345 143134345] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q1693227|Q1693227]] | [[Johann Diecmann]] | 1647-06-30 | [[Bild:Johann Diecmann (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1720-07-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/116098961 116098961] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q110914216|Q110914216]] | [[Johann Ernst Büttner]] | 1648 | | | 1725 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/120076047 120076047] | [[parson]] | |- | [[:d:Q135103971|Q135103971]] | [[Caspar Freitag]] | 1648 | | [[Hamborg]] | 1686-10-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/12193599X 12193599X] | [[parson]] | |- | [[:d:Q137326335|Q137326335]] | [[Andreas Hermann Helberg]] | 1648-03-21 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1685 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/115509844 115509844] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q95305724|Q95305724]] | [[Johann Holst]] | 1648-12-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1727 | | | [https://d-nb.info/gnd/133763129 133763129] | [[Börgermeester]]<br/>[[burgomaster]] | |- | [[:d:Q20607648|Q20607648]] | [[Albrecht Andreas Ramdohr]] | 1649-10-03 | | [[Bronswiek]] | 1730-03-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1019568038 1019568038] | [[Beamten]]<br/>[[Diplomat]] | |- | [[:d:Q54933209|Q54933209]] | [[Rudolf Wittkopf]] | 17th century | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1722-04-18 | [[Stockholm]] | | | [[Sülversmidd]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q1597615|Q1597615]] | [[Heinrich Hinsch]] | 1650 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1712 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/120049910 120049910] | [[Dichterjurist]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q98931733|Q98931733]] | [[Gustaf Mauritz Lewenhaupt]] | 1651-10-11 | | | 1700-03-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[aristocrat]]<br/>[[Militärperson]] | |- | [[:d:Q120967720|Q120967720]] | [[Carl Gustaf Horn]] | 1651-11-11 | | | 1707-05-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q19310085|Q19310085]] | [[Tobias Reimers]] | 1653 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1716 | [[Lümborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/122943287 122943287] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q18626778|Q18626778]] | [[Justus Corthum]] | 1653-04-02 | | [[Steenkark (Olland)|Steenkark]] | 1724-05-06 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1053059019 1053059019] | [[preacher]] | |- | [[:d:Q1050767|Q1050767]] | [[Catharina Charlotta De la Gardie]] | 1655-03-18 | [[Bild:Ehrenstrahl - Amalia Wilhelmina Königsmarck, or Countess Katarina Charlotta De la Gardie, or Maria Aurora von Königsmarck - Skoklosters slott.jpg|center|80px]] | [[Stockholm]] | 1697-09-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1050674677 1050674677] | | |- | [[:d:Q55907950|Q55907950]] | [[Anna Caecilie von Ehrenthal]] | 1656-08-16 | | [[Hamborg]] | 1695-02-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1014069300 1014069300] | | |- | [[:d:Q27567999|Q27567999]] | [[Michael Berns]] | 1657-09-22 | [[Bild:Michael Berns.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1728-01-15 | [[Wandsbeek]] | | [https://d-nb.info/gnd/121377903 121377903] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q60830119|Q60830119]] | [[Johann Christoph von Düring]] | 1658-02-26 | | [[Hornborg]] | 1697-09-04 | [[Roermond|Reurmond]] | | [https://d-nb.info/gnd/121449742 121449742] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q90787|Q90787]] | [[Christian Heinrich Postel]] | 1658-10-11 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | 1705-03-22 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/118741632 118741632] | [[Dichter]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Librettist]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q20608211|Q20608211]] | [[Johann Friedrich von Staffhorst]] | 1660 | | [[Hoya]] | 1730-04-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/132965739 132965739] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q1082247|Q1082247]] | [[Christian Weidling]] | 1660-08-14 | | [[Weißenfels]] | 1731 | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | | [https://d-nb.info/gnd/117240419 117240419] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q12316814|Q12316814]] | [[Hinrich Conrad Bauditz]] | 1661 | | [[Hamborg]] | 1714-01-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1283930|Q1283930]] | [[Johann Georg Beckhof]] | 1661-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1747-08-21 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034668749 1034668749] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q24408108|Q24408108]] | [[Paul Halcke]] | 1662 | [[Bild:Paul Halcke Bild.jpg|center|80px]] | | 1731 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/126788103 126788103] | [[Mathematiker (Q170790)|Mathematiker]] | |- | [[:d:Q440427|Q440427]] | [[Maria Aurora von Königsmarck]] | 1662-04-28 | [[Bild:Aurora von Königsmarck.jpg|center|80px]] | [[Slott Gothenborg]] | 1728-02-16 | [[Queddelnborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/118777688 118777688] | [[Proopst]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[draftsperson]]<br/>[[favourite]] | |- | [[:d:Q130250187|Q130250187]] | [[Hans von Göeding]] | 1662-10-08 | | [[Stockholm]] | 1719-06-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034733605 1034733605] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q324066|Q324066]] | [[Amalia Wilhelmina Königsmarck]] | 1663-08-20 | [[Bild:AMALIA WILHELMINA VON KÖNIGSMARCK.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1740-01-30 | [[Övedskloster]] | | [https://d-nb.info/gnd/1019221488 1019221488] | [[Dichter]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q94902190|Q94902190]] | [[Carl Gustav Marschalck]] | 1664-09-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1726-09-11 | | | [https://d-nb.info/gnd/1136736115 1136736115] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q137339244|Q137339244]] | [[Peter Kolster]] | 1665 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1758 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034924605 1034924605] | | |- | [[:d:Q641147|Q641147]] | [[Philip Christoph von Königsmarck]] | 1665-03-14 | [[Bild:Okänd - Philip Christopher von Königsmarck (1665-1694), greve, generalmajor i kursachisk tjänst - NMGrh 4453 - Nationalmuseum.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1694-07-02<br/>1694-07-11<br/>1694-07-12 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/118564439 118564439] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q12319760|Q12319760]] | [[Joachim Jacob Wilster]] | 1665-10-05 | | | 1712-08-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q55680624|Q55680624]] | [[Johann Schnedermann]] | 1665-10-29 | | [[Fre’e Hansestadt Bremen (Q1209)|Fre’e Hansestadt Bremen]] | 1716-10-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1029968101 1029968101] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q121539775|Q121539775]] | [[Johann Drewsen]] | 1667 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1734 | | | [https://d-nb.info/gnd/1046849212 1046849212] | [[papermaker]] | |- | [[:d:Q136864730|Q136864730]] | [[Simon Heinrich Hintze]] | 1667-04-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1746-06-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/115789588 115789588] | [[Lutheran pastor]] | |- | [[:d:Q55908031|Q55908031]] | [[Auguste Hedwig von Duering]] | 1669-07-25 | | [[Hornborg]] | 1715-12-10 | [[Fre’e Hansestadt Bremen (Q1209)|Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1013696476 1013696476] | | |- | [[:d:Q18222923|Q18222923]] | [[Otto Matthaei]] | 1670 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1750 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/115501320 115501320] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q29586048|Q29586048]] | [[Gustav Carl von Scharnhorst]] | 1670 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | 1737-10-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q55876090|Q55876090]] | [[Heinrich Heisling]] | 1670 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1733 | | | [https://d-nb.info/gnd/129760706 129760706] | [[syndic]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q124256551|Q124256551]] | [[Bengt Horn]] | 1670-02-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1718-10-20 | | | | [[chamberlain]]<br/>[[ryttmästare]] | |- | [[:d:Q1047992|Q1047992]] | [[Caspar Nicolaus Overbeck]] | 1670-03-17 | | [[Hornborg]] | 1752-09-17 | [[Pattjehiusen]] | | [https://d-nb.info/gnd/102256268 102256268] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q136865134|Q136865134]] | [[Johann Franz Pilgrim]] | 1670-07-25 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1703-02-22 | | | [https://d-nb.info/gnd/135930588 135930588] | [[Lutheran pastor]]<br/>[[Lutheran theologian]]<br/>[[Schoolmeester an en Gymnasium]] | |- | [[:d:Q94838498|Q94838498]] | [[Christoff von Düring]] | 1670-08-28 | | [[Hornborg]] | 1712-05-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/1021914983 1021914983] | [[Amtmann]] | |- | [[:d:Q22337620|Q22337620]] | [[Sophia Christina Lilliestierna]] | 1671-03-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1744-06-14 | [[Sura church parish]] | | | [[mill owner]] | |- | [[:d:Q1873037|Q1873037]] | [[Lucas Bacmeister]] | 1672-05-22 | [[Bild:Lucas Bacmeister (1672-1748), Bild 2.jpg|center|80px]] | [[Celle]] | 1748-12-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/141972637 141972637] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q137809258|Q137809258]] | [[Kaspar Dodt]] | 1672-10-19 | | | 1739-11-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034713213 1034713213] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q22019103|Q22019103]] | [[Georg Roth (Pädagoog)|Georg Roth]] | 1674 | | [[Levoča]] | 1723 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/12891954X 12891954X] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]] | |- | [[:d:Q94785960|Q94785960]] | [[Diederich von Stade]] | 1674-02-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1725-10-30 | [[Regensburg]] | | [https://d-nb.info/gnd/138492107 138492107] | [[envoy]] | |- | [[:d:Q94913834|Q94913834]] | [[Sebastian von der Lieth]] | 1674-04-01 | | | 1740-06-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034940155 1034940155] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q322735|Q322735]] | [[Peter von Sivers]] | 1674-05-19 | [[Bild:Peter Sivers.gif|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1740-05-10 | [[Sankt Petersborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035154994 1035154994] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q52003583|Q52003583]] | [[Martin Schnell]] | 1675 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1740 | [[Warschau]] | | [https://d-nb.info/gnd/121241017 121241017] | [[visual artist]] | |- | [[:d:Q29586034|Q29586034]] | [[Johann Hinrich von Spilker]] | 1675-03-24 | | [[Hannober]] | 1746-06-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q15438569|Q15438569]] | [[Daniel Gerhard Heisius]] | 1675-04-10 | | [[Krummendiek (Neddersassen)|Krummendiek]] | 1747-03-31 | | | [https://d-nb.info/gnd/124688799 124688799] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q137335216|Q137335216]] | [[Michael Georg Diecmann]] | 1678-10-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1753 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034713655 1034713655] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q94785961|Q94785961]] | [[Johann Friedrich von Stade]] | 1678-12-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1740-06-08 | [[Fre’e Hansestadt Bremen (Q1209)|Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/121361217 121361217] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q94921432|Q94921432]] | [[Peter Detlefsen]] | 1679 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1724-09-21 | [[Augsborg]] | [[Augsborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1037535782 1037535782] | [[printer]] | |- | [[:d:Q1875367|Q1875367]] | [[Ludwig Zastrow]] | 1680 | | | 1761-01-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/138509166 138509166] | | |- | [[:d:Q55876088|Q55876088]] | [[Nikolaus Burchard Falckenhagen]] | 1680 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1735 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/129760617 129760617] | [[Pastoor]]<br/>[[deacon]] | |- | [[:d:Q137331464|Q137331464]] | [[Barthold Klemens Diecmann]] | 1680-07-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1753-11-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034713698 1034713698] | [[parson]] | |- | [[:d:Q133087624|Q133087624]] | [[Eberhard Heinrich von Stade]] | 1681 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1043851313 1043851313] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q123116|Q123116]] | [[Erasmus Bielfeldt]] | 1682 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1753-10-19 | [[Hoya]] | | [https://d-nb.info/gnd/118919636 118919636] | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q55682792|Q55682792]] | [[Johann Sigmund Pilgram]] | 1682-12-10 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1739-01-25 | [[Sopron]] | | [https://d-nb.info/gnd/1055656626 1055656626] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q1246983|Q1246983]] | [[Johann Hermann von Elswich]] | 1684-06-19 | | [[Rendsborg]] | 1721-06-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/104340983 104340983] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q63565427|Q63565427]] | [[Vincent Lübeck]] | 1684-09-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1755 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/130847526 130847526] | [[organist]] | |- | [[:d:Q55843492|Q55843492]] | [[Johann Friederich von Borries]] | 1684-12-26 | | [[Aimbeck]] | 1751-03-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/123388600 123388600] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q133067028|Q133067028]] | [[Detlef Detleffsen]] | 1685-06-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1713-05-16 | [[Halverstidde]] | | [https://d-nb.info/gnd/1053418426 1053418426] | [[printer]] | |- | [[:d:Q112505259|Q112505259]] | [[Heinrich Klüver]] | 1686 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/130575003 130575003] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q1694556|Q1694556]] | [[Johann Henrich von Seelen]] | 1687-08-08 | [[Bild:HL Stadtbücherei.JPG|center|80px]] | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | 1762-10-22 | [[Lübeck]] | [[Wittenbarg]]<br/>[[Flensborg]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Lübeck]]<br/>[[Katharineum]] | [https://d-nb.info/gnd/11744443X 11744443X] | [[Bibliothekar]]<br/>[[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q110494913|Q110494913]] | [[Christoph Wolfgang Druckenmüller]] | 1687-12-28 | | [[Bossel (Jörk)|Bossel]] | 1741-01-10 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/104666588X 104666588X] | [[Komponist]]<br/>[[organist]] | |- | [[:d:Q41559687|Q41559687]] | [[Christian Joachim Baldov]] | 1688 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/104212489 104212489] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q126944827|Q126944827]] | [[Johann Christian Kerstens]] | 1688-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1709 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1031289933 1031289933] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q60844859|Q60844859]] | [[August Nathanael Hübner]] | 1689 | | [[Teutschenthal]] | 1727 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/115378103 115378103] | [[secondary school teacher]]<br/>[[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]] | |- | [[:d:Q55678600|Q55678600]] | [[Nikolaus Pragemann]] | 1690-03-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1721-09-29 | [[Jena]] | | [https://d-nb.info/gnd/143415247 143415247] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q102018|Q102018]] | [[Nicolaus Rohlfs]] | 1695 | | [[Hamborg]] | 1750 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/137458959 137458959] | [[Mathematiker (Q170790)|Mathematiker]]<br/>[[Astronom]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q55876099|Q55876099]] | [[Friedrich Gustav Schuder]] | 1695 | | | 1751-05-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/129761508 129761508] | [[Landraad (Q514725)|Landraad]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q4172313|Q4172313]] | [[Johan Christoffer von Düring]] | 1695-07-22 | [[Bild:Johan Christoffer von Düring.png|center|80px]] | [[Hornborg]] | 1759-01-05 | [[Stockholm]] | | [https://d-nb.info/gnd/1262017815 1262017815] | [[Militärperson]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q55125180|Q55125180]] | [[Clemens Samuel Lipstorp]] | 1696 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1750 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/136755410 136755410] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q137350031|Q137350031]] | [[Angelus Matthäus Büttner]] | 1697 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1748 | [[Gemeen Snevern|Snevern]] | | [https://d-nb.info/gnd/141996447 141996447] | [[parson]] | |- | [[:d:Q22018666|Q22018666]] | [[Andreas Conrad Werner]] | 1698-07-06 | | | 1743-05-02<br/>1743-03-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121051897 121051897] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q1986882|Q1986882]] | [[Nicolaus Schuback]] | 1700-02-18 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | 1783-07-28 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/138218676 138218676] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q137313298|Q137313298]] | [[Johann Heinrich Hintze]] | 1702 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034908421 1034908421] | [[parson]] | |- | [[:d:Q136865205|Q136865205]] | [[Hermann Matthäus Polemann]] | 1702-05-24 | | [[Bremen]] | 1767-07-29 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/143553593 143553593] | [[Lutheran pastor]] | |- | [[:d:Q137131450|Q137131450]] | [[Nicolaus Daniel tho Aspern]] | 1704 | | [[Eestbrügg]] | 1747 | | | [https://d-nb.info/gnd/1033719749 1033719749] | [[parson]] | |- | [[:d:Q55875586|Q55875586]] | [[Otto Ernst Gregorius Schieferlein]] | 1704-10-22 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1787-05-08 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/119448513 119448513] | [[Komponist]] | |- | [[:d:Q1223712|Q1223712]] | [[Dietrich Christoph Gloger]] | 1705 | | [[Bortörp]] | 1773 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034733338 1034733338] | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q98590162|Q98590162]] | [[Bodo Friedrich von Bodenhausen]] | 1705-07-14 | | [[Niedertrebra]] | 1781-12-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034666991 1034666991] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q29586039|Q29586039]] | [[Diederich Basilius von Stade]] | 1705-10-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1783-09-03 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q55134284|Q55134284]] | [[Johann Richey]] | 1706 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1738 | [[Wien (Stadt)|Wien]] | | [https://d-nb.info/gnd/116509422 116509422] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q5813742|Q5813742]] | [[Gustaf Jacob Horn]] | 1706-05-05 | [[Bild:Lord Chamberlain Gustaf Jakob Horn af Rantzien, by Olof Arenius.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1756-07-23 | [[Riddarholmen]] | | [https://d-nb.info/gnd/129033501X 129033501X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q110151710|Q110151710]] | [[Ernst Wilhelm Bock von Wülfingen]] | 1707-04-27 | | | 1790-01-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q94838506|Q94838506]] | [[Diederich von Düring]] | 1709-02-20 | | [[Hornborg]] | 1710-02-16 | | | [https://d-nb.info/gnd/1021916625 1021916625] | | |- | [[:d:Q137698643|Q137698643]] | [[Karl Christian Friedrich von Arentsschildt]] | 1709-12-27 | | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | 1792-09-16 | | | | | |- | [[:d:Q29586055|Q29586055]] | [[Otto Diederich Wilhelm von Schlütter]] | 1710-04-15 | | | 1786-12-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q55902723|Q55902723]] | [[Ernst Friedrich Mylius]] | 1710-06-12 | | [[Lüh (Dörp)|Lüh]] | 1774-12-15 | [[Hamborg]] | [[Bremen]]<br/>[[Helmstidde]]<br/>[[Jena]]<br/>[[Gemeen Veern|Veern]]<br/>[[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/142625744 142625744] | [[Pastoor]]<br/>[[Preester]]<br/>[[parson]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[deputy head teacher]] | |- | [[:d:Q1679843|Q1679843]] | [[Johann Hinrich Pratje]] | 1710-09-17 | [[Bild:Portret van Johann Hinrich Pratje, RP-P-1914-3367.jpg|center|80px]] | [[Hornborg]] | 1791-02-01 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Fre’e Hansestadt Bremen (Q1209)|Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/118854577 118854577] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] | |- | [[:d:Q10578653|Q10578653]] | [[Mauritz Casimir Lewenhaupt]] | 1711-07-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1781-11-21 | [[Lagga socken]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q25621910|Q25621910]] | [[Diedrich Bremer]] | 1712 | | | 1767-08-13 | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | | | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q132279538|Q132279538]] | [[Margareta Dorothea Plesken]] | 1712 | | | 1738 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1042168857 1042168857] | | |- | [[:d:Q3180517|Q3180517]] | [[Johann Christian Kerstens]] | 1713-12-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1802-07-13 | [[Kiel]] | | [https://d-nb.info/gnd/1011807890 1011807890] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q1526666|Q1526666]] | [[Johann Friedrich Esaias Steffens]] | 1715-01-12 | | [[Wippra]] | 1802-06-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/100850812 100850812] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q19513380|Q19513380]] | [[Lorenz Joachim Müller]] | 1716 | | [[Hamborg]] | 1771 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/104162244 104162244] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q24414865|Q24414865]] | [[Johann Wilhelm Ludwig von Berlepsch]] | 1717-01-19 | | | 1757-12-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/137531729 137531729] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q60845637|Q60845637]] | [[Jakob Albrecht Kerstens]] | 1717-05-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1778-01-03 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/137454058 137454058] | [[Pastoor]]<br/>[[in-home tutor]]<br/>[[chronicler]] | |- | [[:d:Q55903284|Q55903284]] | [[Erich Simon Henrich von Seelen]] | 1717-10-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1755-02-11 | [[Leipzig]] | | [https://d-nb.info/gnd/141009578 141009578] | | |- | [[:d:Q20607668|Q20607668]] | [[Wilhelm Heinrich Rautenberg]] | 1718-09-27 | | [[Hannober]] | 1801-01-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1114934224 1114934224] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q55678608|Q55678608]] | [[Christian Hieronymus Kramer]] | 1721-05-21 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1794-07-28 | [[Itzho]] | | [https://d-nb.info/gnd/143433792 143433792] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q55904580|Q55904580]] | [[Andreas Rudolph von Ramdohr]] | 1722 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1754 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/122608399 122608399] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q132954972|Q132954972]] | [[Joachim Heinrich Kieff]] | 1722 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1793 | | | [https://d-nb.info/gnd/102549079 102549079] | [[parson]] | |- | [[:d:Q29586051|Q29586051]] | [[Georg Arnold von Spilker]] | 1722-01-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1794-11-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1096176939 1096176939] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q66684996|Q66684996]] | [[Gustav Friedrich von Dachenhausen]] | 1724 | [[Bild:Gustav Friedrich von Dachenhausen.jpg|center|80px]] | [[Wolbrechtshausen]] | 1787 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gibraltar]] | [https://d-nb.info/gnd/1173376615 1173376615] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q19635716|Q19635716]] | [[Gotthelf Dietrich von Ende]] | 1725<br/>1726-06-04 | | [[Electorate of Saxony]] | 1798<br/>1798-10-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Ossenbrügge]]<br/>[[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/1038106648 1038106648] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Geheimer Regierungsrat]]<br/>[[minister]]<br/>[[Richter]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q18552171|Q18552171]] | [[Melchior Siegfried Hofmeister]] | 1727-05-09 | [[Bild:Melchior Siegfried Hofmeister.png|center|80px]] | [[Hilmessen]] | 1797-05-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/103490549X 103490549X] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q19998193|Q19998193]] | [[Christian Friedrich Endter]] | 1728 | | | 1793 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/132282542 132282542] | [[organist]] | |- | [[:d:Q29586040|Q29586040]] | [[Heinrich Otto von Borries]] | 1728-11-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1785-11-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034666444 1034666444] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q131864281|Q131864281]] | [[Peter Plesken]] | 1729-05-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1756-02-29 | [[Celle]] | | [https://d-nb.info/gnd/142988073 142988073] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q52113159|Q52113159]] | [[Viktor Lebrecht von Trew]] | 1730 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1803 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035162342 1035162342] | | |- | [[:d:Q132890868|Q132890868]] | [[Johann Otto Wichmann]] | 1730-11-02 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1796-02-05 | | | [https://d-nb.info/gnd/1014357810 1014357810] | [[parson]] | |- | [[:d:Q137313404|Q137313404]] | [[Johann Heinrich Mutzenbecher]] | 1731 | | [[Hamborg]] | 1772 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/117205117 117205117] | [[preacher]] | |- | [[:d:Q137809274|Q137809274]] | [[Johann Gerhard Peter Klee]] | 1731-09-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1753-07-25 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/103493483X 103493483X] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q25621923|Q25621923]] | [[Diedrich Gerhard von der Decken]] | 1733-09-29 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | 1793-09-25 | | | | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q102717|Q102717]] | [[Johann Daniel Busch]] | 1735-09-06 | | [[Itzho]] | 1787-09-12 | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q94760545|Q94760545]] | [[Johann Hinrich Pratje]] | 1736-06-17 | | [[Hornborg]] | 1789-01-05 | [[Gemeen Beverst]] | | [https://d-nb.info/gnd/104378395 104378395] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Hebraist]] | |- | [[:d:Q1039903|Q1039903]] | [[Carl Nicolaus Adler]] | 1737 | | [[Fre’e Hansestadt Bremen (Q1209)|Fre’e Hansestadt Bremen]] | 1816 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/136504426 136504426] | [[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q72938390|Q72938390]] | [[Otto Christian Schuchmacher]] | 1738-04-12 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1793-03-29 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1019749903 1019749903] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q137307625|Q137307625]] | [[Gerlach Adolph von Münchhausen]] | 1739-08-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1778-08-14 | | | [https://d-nb.info/gnd/1036911594 1036911594] | | |- | [[:d:Q26715041|Q26715041]] | [[Johann Christian Bacmeister (1740–1803)|Johann Christian Bacmeister]] | 1740-04-11 | | [[Celle]] | 1803-02-21 | [[Ooldklooster]] | | | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q1695130|Q1695130]] | [[Johann Kaspar Velthusen]] | 1740-08-07 | [[Bild:Johann-Caspar-Velthusen.jpg|center|80px]] | [[Wismer]] | 1814-04-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Chöttingen]]<br/>[[Greater London]]<br/>[[Gifhorn]]<br/>[[Kiel]]<br/>[[Rostock]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117369713 117369713] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Protestant theologian]]<br/>[[Dichter]] | |- | [[:d:Q25622081|Q25622081]] | [[Claus von der Decken (1741–1803)|Claus von der Decken]] | 1741-02-13 | | [[Krummendiek (Neddersassen)|Krummendiek]] | 1803-06-20 | | | | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q19221877|Q19221877]] | [[Nikolaus Anton Heinrich Julian von Grothaus]] | 1743 | | [[Gericht Delm]] | 1801<br/>1802 | | | [https://d-nb.info/gnd/116878061 116878061] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q94743999|Q94743999]] | [[Magdalena Dorothea Lüning]] | 1744 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1826 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/1104963353 1104963353] | | |- | [[:d:Q133472803|Q133472803]] | [[Wilhelmine Friederike Sophie von Schwartzenfels]] | 1744 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131797034 131797034] | | |- | [[:d:Q19186119|Q19186119]] | [[Christian Ludwig von Hake]] | 1745-12-05 | | [[Hannober]] | 1818-10-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/103474304X 103474304X] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[minister]] | |- | [[:d:Q15457166|Q15457166]] | [[Karl von Grothaus]] | 1747-04-12 | [[Bild:104FWKLvonGrothaus226.tif|center|80px]] | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | 1801-11-04 | [[St. Georgen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1055556834 1055556834] | [[Offzeer]]<br/>[[adventurer]]<br/>[[military theorist]]<br/>[[pedestrian]] | |- | [[:d:Q20606572|Q20606572]] | [[Carl Friedrich Hotzen]] | 1747-10-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1827-10-13 | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | [[Amt Neehuus an de Oost]] | [https://d-nb.info/gnd/1034901095 1034901095] | [[Amtmann]] | |- | [[:d:Q94744897|Q94744897]] | [[Eleonore Sophie von Borries]] | 1749 | | [[Beers]] | 1820 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1104172879 1104172879] | | |- | [[:d:Q23928943|Q23928943]] | [[Johann Julius Conrad von Schlütter]] | 1749-07-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1827-04-11 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/117517909 117517909] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q1460916|Q1460916]] | [[Friedrich Ludwig von Berlepsch]] | 1749-10-04 | [[Bild:Friedrich Ludwig von Berlepsch.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1818-12-22 | [[Erfurt]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/116135778 116135778] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[polietschen Kummentater]] | |- | [[:d:Q20092314|Q20092314]] | [[Otto Christoph Heise]] | 1750-04-03 | | | 1819-10-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034909940 1034909940] | [[Amtmann]] | |- | [[:d:Q20604714|Q20604714]] | [[Johann Dietrich Andreas Augspurg]] | 1750-07-27 | | [[Hannober]] | 1821-02-18 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/1163520314 1163520314] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q115543650|Q115543650]] | [[Wilhelm Friedrich Gercken]] | 1751 | | [[Straalsund|Stralsund]] | 1817 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/121488454 121488454] | [[Pastoor]]<br/>[[preacher]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q65494126|Q65494126]] | [[Johann Christian von Düring]] | 1751-05-19 | | [[Burg Horneburg]] | 1823-06-16 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034712349 1034712349] | [[Offzeer]]<br/>[[forest officer]] | |- | [[:d:Q124680|Q124680]] | [[Johannes Albrecht]] | 1752-05-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1814-03-11 | [[Altno]] | [[Erfurt]]<br/>[[Dresden]] | [https://d-nb.info/gnd/118644386 118644386] | [[Översetter]]<br/>[[physician writer]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[playwright]]<br/>[[Bookhändler]]<br/>[[Utgever]] | |- | [[:d:Q1079936|Q1079936]] | [[Christian Gottlieb Daniel Müller]] | 1753-12-09 | | [[Chöttingen]] | 1814-05-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117575348 117575348] | [[Sakenbökerschriever]]<br/>[[sailor]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Översetter]] | |- | [[:d:Q112563306|Q112563306]] | [[Georg Samuel Benzler]] | 1757 | | [[Neuhaus an der Oste]] | 1813 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Kamp (Stood)]]<br/>[[Horborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1034668129 1034668129] | [[technician]]<br/>[[executive]] | |- | [[:d:Q1503527|Q1503527]] | [[Georg Alexander Ruperti]] | 1758-12-19 | | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | 1839-03-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/100327095 100327095] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q94886721|Q94886721]] | [[Johann Georg Schilling]] | 1759-04-16 | | [[Rudolstadt]] | 1838-01-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/120604639 120604639] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[preacher]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q1503111|Q1503111]] | [[Peter Joseph du Plat]] | 1761-02-26 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | 1824-03-19 | [[Celle]] | | [https://d-nb.info/gnd/111180866X 111180866X] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q55680942|Q55680942]] | [[Johann Friedrich Wilhelm Heiliger]] | 1762-05-23 | | [[Hannober]] | 1828-02-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034900536 1034900536] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q15455031|Q15455031]] | [[Johann Hinrich Röding]] | 1763-05-01 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1815-04-22 | | | [https://d-nb.info/gnd/121118428 121118428] | [[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q94918925|Q94918925]] | [[Johann Hardorf]] | 1763-11-25 | | [[Steenkark (Olland)|Steenkark]] | 1810<br/>1814 | [[Waldheim]] | [[Dresden]] | [https://d-nb.info/gnd/1032805641 1032805641] | [[Philoloog (Q13418253)|Philoloog]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Översetter]] | |- | [[:d:Q94845763|Q94845763]] | [[Johann Hermann Stöver]] | 1764 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | 1796 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]]<br/>[[Altno]] | [https://d-nb.info/gnd/115102248 115102248] | [[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]] | |- | [[:d:Q20607202|Q20607202]] | [[Claus Heinrich von Lütcken]] | 1765-05-18 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | 1819-09-22 | [[Gemeen Leendaal|Leendaal]] | | | [[Drost]] | |- | [[:d:Q28480539|Q28480539]] | [[Georg Müller]] | 1767 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1847-11-21 | [[Celle]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1511057|Q1511057]] | [[Gerdt Hardorff]] | 1769-05-11 | [[Bild:Gerdt Hardorff the Elder.jpg|center|80px]] | [[Steenkark (Olland)|Steenkark]] | 1864-05-19 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/116474637 116474637] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] | |- | [[:d:Q1010304|Q1010304]] | [[Burchard Christian von Spilcker]] | 1770 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1838 | [[Bad Arolsen]] | | [https://d-nb.info/gnd/117491071 117491071] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q1047855|Q1047855]] | [[Caspar Detlev von Schulte]] | 1771-03-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1846-12-27 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/117177423 117177423] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q19238792|Q19238792]] | [[Wilhelm Nikolaus Freudentheil]] | 1771-06-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1853-03-07 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/116774258 116774258] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]]<br/>[[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q55847434|Q55847434]] | [[August Freiherr von dem Bussche-Ippenburg]] | 1771-10-04 | | | 1844-08-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/13618703X 13618703X] | [[lieutenant general]] | |- | [[:d:Q55677292|Q55677292]] | [[Johann Heinrich II. Mutzenbecher]] | 1772-01-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1844-06-14 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/134258347 134258347] | [[preacher]] | |- | [[:d:Q94848328|Q94848328]] | [[Carl Gabriel Domeier]] | 1772-05-28 | | [[Moringen]] | 1847-03-03 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1104129949 1104129949] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Beamter]]<br/>[[Landsyndikus]] | |- | [[:d:Q21694489|Q21694489]] | [[Johann Friedrich Basilius Wehber-Schuldt]] | 1773-11-29 | [[Bild:WehberSchuldt.jpg|center|80px]] | [[Bossel (Jörk)|Bossel]] | 1840-04-07 | [[Kittlitz]] | | [https://d-nb.info/gnd/1079550941 1079550941] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q136973622|Q136973622]] | [[Maximilian von Düring]] | 1776 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1128679973 1128679973] | | |- | [[:d:Q91838|Q91838]] | [[Konrad Johann Martin Langenbeck]] | 1776-12-05 | [[Bild:Konrad Johann Martin Langenbeck.jpg|center|80px]] | [[Hornborg]] | 1851-01-24 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/116706988 116706988] | [[Ogendokter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[surgeon]]<br/>[[Anatoom (Q10872101)|Anatoom]] | |- | [[:d:Q18813199|Q18813199]] | [[Friedrich Huth (1777–1864)|Friedrich Huth]] | 1777 | [[Bild:Bueste Friedrich Huth.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | 1864 | [[London]] | | [https://d-nb.info/gnd/117073547 117073547] | [[banker]] | |- | [[:d:Q1652761|Q1652761]] | [[Philipp von Borries]] | 1778-04-26 | [[Bild:Philipp von Borries.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | 1838-06-17 | [[Hiarwede]] | | [https://d-nb.info/gnd/1192057244 1192057244] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q94911059|Q94911059]] | [[Ernst von Düring]] | 1778-07-06 | | [[Hornborg]] | 1851-04-07 | [[Nottensdörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034712381 1034712381] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q696806|Q696806]] | [[Arnold von der Decken]] | 1779-07-17 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | 1856-05-28 | [[Gemeen Hu’e]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034714589 1034714589] | | |- | [[:d:Q1119341|Q1119341]] | [[Johann Georg Wilhelm Wilhelmy]] | 1781 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1858-07-17 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/129204307 129204307] | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q18574294|Q18574294]] | [[Georg Friedrich Wilhelm Renner]] | 1781 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | 1830 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | [https://d-nb.info/gnd/1046464418 1046464418] | [[Aftheker]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q23928955|Q23928955]] | [[Andreas von Schlütter]] | 1781-06-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1863-02-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035138018 1035138018] | | |- | [[:d:Q27986600|Q27986600]] | [[Christian Wyneken]] | 1783-03-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1853-09-10 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/138469997 138469997] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1449875|Q1449875]] | [[Franz von Borries]] | 1785-04-09 | [[Bild:Franz von Borries.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1858-08-15 | [[Mönster]] | | [https://d-nb.info/gnd/1155448014 1155448014] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q20852593|Q20852593]] | [[Johann Andreas Wehner]] | 1785-06-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1858 | [[Zürich]] | | [https://d-nb.info/gnd/1127894455 1127894455] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q1504915|Q1504915]] | [[Georg von der Decken]] | 1787-11-23 | [[Bild:Georg Julius Wilhelm Ludwig Graf von der Decken (1787–1859).jpg|center|80px]] | [[Oederquart]] | 1859-08-20 | [[Rumpenheim Castle]] | | [https://d-nb.info/gnd/116043288 116043288] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1874518|Q1874518]] | [[Ludwig Heinrich Kunhardt]] | 1788-06-01 | [[Bild:Ludwig Heinrich Kunhardt.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1871-08-23 | | | [https://d-nb.info/gnd/116610409 116610409] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q55681404|Q55681404]] | [[Carl Ludwig Friedrich von Rettberg]] | 1788-10-08 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1844-11-04 | [[Wiesbaden]] | | [https://d-nb.info/gnd/1042670773 1042670773] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q132781926|Q132781926]] | [[August von der Decken]] | 1789-11-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1857-10-22 | [[Harburg (Schwaben)]] | | | [[Offzeer]]<br/>[[lord of the manor]] | |- | [[:d:Q1294601|Q1294601]] | [[Friedrich Wilhelm Heise]] | 1791-05-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1862-11-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034910027 1034910027] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q1415159|Q1415159]] | [[Friedrich Köster]] | 1791-07-30 | | [[Locken]] | 1878-11-16 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/116301112 116301112] | [[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q15810714|Q15810714]] | [[Friedrich von der Decken]] | 1791-08-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1861-12-02 | [[Vellahn]] | | [https://d-nb.info/gnd/1144740215 1144740215] | | |- | [[:d:Q20980271|Q20980271]] | [[Justus Carl Wilhelm Ruperti]] | 1791-10-29 | [[Bild:Justus Carl Wilhelm Ruperti 1835.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1861-11-03 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/13240575X 13240575X] | [[Koopmann]] | |- | [[:d:Q1539870|Q1539870]] | [[Gottlieb Wilhelm Freudentheil]] | 1792-09-24 | [[Bild:Paulskirche Freudentheil.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1869-04-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/11677424X 11677424X] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q95325312|Q95325312]] | [[Friedrich von Coulon]] | 1792-10-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034674811 1034674811] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q55892747|Q55892747]] | [[Alexander von Dachenhausen]] | 1793-10-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1873-07-24 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/116011416 116011416] | | |- | [[:d:Q113802500|Q113802500]] | [[Georg Wilhelm Friedrich Sattler]] | 1794-02-13 | | | 1866-10-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1031496165 1031496165] | [[head teacher]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q97464666|Q97464666]] | [[Anton Wilhelm Büttner]] | 1797-03-14 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | 1877-09-06 | [[Lümborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034702378 1034702378] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q72938812|Q72938812]] | [[Ernst Hinrich Wilhelm Wiedemann]] | 1799 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | 1851 | [[Twielenfleet]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035176874 1035176874] | [[copyist]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q18615928|Q18615928]] | [[Eduard Schütz]] | 1799-08-16 | | [[Olland]] | 1868-05-02 | [[Bronswiek]] | | [https://d-nb.info/gnd/117140848 117140848] | [[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Theaterschauspeler]] | |- | [[:d:Q114796387|Q114796387]] | [[Anna Marlena Princk]] | 1800 | | | 1842-10-31 | [[Richtstätte bei Ohrensen]] | | | [[maid]] | |- | [[:d:Q2573137|Q2573137]] | [[Wilhelm Heinrich Jobelmann]] | 1800-10-02 | [[Bild:Jobelmann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1878-08-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034915541 1034915541] | [[glazier]]<br/>[[council member]]<br/>[[social reformer]] | |- | [[:d:Q1288141|Q1288141]] | [[Eduard Christian von Lütcken]] | 1800-12-02 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | 1865-04-25 | [[Ossenbrügge]] | | [https://d-nb.info/gnd/12131569X 12131569X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1714477|Q1714477]] | [[Justus Alexander Saxer]] | 1801-11-21 | | [[Dorum]] | 1875-09-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/104115696 104115696] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q55680990|Q55680990]] | [[Ludwig Mathias Henrich Pape]] | 1802-01-14 | | [[Gemeen Visselhöövd|Visselhöövd]] | 1872-05-27 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/116030518 116030518] | [[Geistlichen]] | |- | [[:d:Q42909943|Q42909943]] | [[Augusto Bullrich]] | 1803-07-31 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1882-03-22 | [[Buenos Aires]] | | | | |- | [[:d:Q99746568|Q99746568]] | [[Christian Lodemann]] | 1805-01-13 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1878-02-01 | [[Lingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034939017 1034939017] | [[administrative lawyer]] | |- | [[:d:Q55684834|Q55684834]] | [[Georg Heinrich Pratje]] | 1806-04-27 | | [[Jeem]] | 1876-05-05 | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | [https://d-nb.info/gnd/1116109778 1116109778] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q2041174|Q2041174]] | [[Otto von Düring]] | 1807-01-10 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | 1875-04-11 | [[Celle]] | | [https://d-nb.info/gnd/116239581 116239581] | [[Richter]] | |- | [[:d:Q120643|Q120643]] | [[Willem Schröder]] | 1808-07-23 | [[Bild:Wilhelm Schröder 001.JPG|center|80px]] | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | 1878-10-04 | [[Leipzig]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/117079944 117079944] | [[Utgever]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q1513706|Q1513706]] | [[Gerlach von dem Knesebeck]] | 1808-08-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1859-06-08 | [[Hameln]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034934295 1034934295] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q18534525|Q18534525]] | [[Carl Ludwig Neubourg]] | 1808-12-22 | [[Bild:Portrait neubourg carl ludwig.jpg|center|80px]] | [[Bremen]] | 1894-01-31 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035102684 1035102684] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q17124562|Q17124562]] | [[Louis August Detlev von Schrader]] | 1810-02-13 | [[Bild:August Louis Detlev von Schrader.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | 1859 | [[Bliestorf]] | | [https://d-nb.info/gnd/1169372406 1169372406] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q19317419|Q19317419]] | [[Franz Carl August von Issendorf]] | 1811-07-07 | | | 1874-01-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034916963 1034916963] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q1399909|Q1399909]] | [[Heinrich Biedenweg]] | 1811-08-08 | | [[Ness (Q1309673)|Ness]] | 1880-02-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1154352196 1154352196] | [[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1080216|Q1080216]] | [[Christian Heinrich Plaß]] | 1812-07-29 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | 1878-06-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/116205946 116205946] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1030894|Q1030894]] | [[Hermann Küster]] | 1813-06-07 | | [[Lümborg]] | 1897-06-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035103222 1035103222] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q60841406|Q60841406]] | [[Wilhelm Roesing]] | 1815-04-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1883-07-13 | | | [https://d-nb.info/gnd/131958658 131958658] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q65591|Q65591]] | [[August Karl von Goeben]] | 1816-12-10 | [[Bild:August Karl Von Goeben.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1880-11-13 | [[Koblenz]] | | [https://d-nb.info/gnd/119317893 119317893] | [[Offzeer]]<br/>[[Militärperson]] | |- | [[:d:Q55681010|Q55681010]] | [[Friedrich Wilhelm Wiedemann]] | 1817-01-11 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | 1900-08-23 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035174545 1035174545] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]] | |- | [[:d:Q1294124|Q1294124]] | [[Johann Andreas Gülzau]] | 1817-03-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1891-03-02 | [[Memel (Stadt)|Memel]] | | | [[Geistlichen]] | |- | [[:d:Q55850527|Q55850527]] | [[William Heinrich Georg Eduard von Goeben]] | 1818 | [[Bild:William-Heinrich-Georg-Eduard-von-Goeben.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1902 | | | [https://d-nb.info/gnd/136545572 136545572] | [[Feldherr]] | |- | [[:d:Q28747610|Q28747610]] | [[Louis von Engelbrechten]] | 1818-12-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1893-06-05 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034720414 1034720414] | [[Richter]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q365540|Q365540]] | [[Adolph Weber]] | 1819-03-23 | | [[Höckelheim]] | 1893-03-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/133658937 133658937] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q5700025|Q5700025]] | [[H. C. Schwan]] | 1819-04-05 | [[Bild:HCSchwan.JPG|center|80px]] | [[Hornborg]] | 1905-05-29 | [[Cleveland]] | | [https://d-nb.info/gnd/1249667259 1249667259] | [[missionary]]<br/>[[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q25621898|Q25621898]] | [[Friedrich Wilhelm von Bobers]] | 1819-05-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1878-10-04 | [[Hannober]] | | | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q90699519|Q90699519]] | [[Georg August von Oppermann]] | 1821-01-19 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1892-11-26 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035115654 1035115654] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q137450169|Q137450169]] | [[Bertha Valett]] | 1822-04-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1908-05-19 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034942549 1034942549] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q23060712|Q23060712]] | [[Adolf Kottmeier]] | 1822-07-22 | [[Bild:Adolf Kottmeier.png|center|80px]] | [[Gemeen Loomst]] | 1905-01-08 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1318527775 1318527775] | [[parson]] | |- | [[:d:Q1678750|Q1678750]] | [[Otto Hattendorf]] | 1822-12-12 | | [[Hannober]] | 1905-04-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1173439366 1173439366] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q78155730|Q78155730]] | [[Egbert von Berger]] | 1823-12-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1878-03-30<br/>1918-03-30 | [[Hannober]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034668072 1034668072] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q96209615|Q96209615]] | [[Julius August Andreas von Elern]] | 1824-04-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1903-07-30 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034720848 1034720848] | | |- | [[:d:Q21544785|Q21544785]] | [[Friedrich Christian Julius Bockemüller]] | 1825-11-05 | | [[Clausthal]] | 1889-03-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034290738 1034290738] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[secondary school teacher]] | |- | [[:d:Q20607504|Q20607504]] | [[Peter Olters]] | 1826 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | 1915-03-26 | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q20608038|Q20608038]] | [[Johann Schoof]] | 1826-02-21 | | [[Ritsch]] | 1906-02-01 | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q20605502|Q20605502]] | [[Hieronymus von der Decken]] | 1827-04-24 | [[Bild:Hieronimus von der Decken (1827-1911).PNG|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1911-01-24 | [[Hannober]] | | | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q2641783|Q2641783]] | [[Alexander Baustädt]] | 1828-03-01 | | [[Hessisch Oldendorf]] | 1905-10-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/11775885X 11775885X] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q55681888|Q55681888]] | [[Josef Friedrich Franz Encke]] | 1828-05-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1882-06-21 | [[Rosenthal (Leutenberg)]] | | [https://d-nb.info/gnd/1050371496 1050371496] | [[gardener]] | |- | [[:d:Q94890289|Q94890289]] | [[Frederik Schmahlfeld]] | 1829 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1907 | [[Kopenhagen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1046548727 1046548727] | [[Medaillenmaker]]<br/>[[engraver]] | |- | [[:d:Q38085473|Q38085473]] | [[Hermann Brinckmann]] | 1830-02-10 | | [[Hornborg]] | 1902-05-10 | [[Düsseldörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/141860847 141860847] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[Künstler]]<br/>[[Illustrater]] | |- | [[:d:Q99472430|Q99472430]] | [[Julius Karl von Sothen]] | 1830-02-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1909-01-28 | [[Hilmessen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035154641 1035154641] | | |- | [[:d:Q1696072|Q1696072]] | [[Johannes Samuel Büttner]] | 1831-04-28 | [[Bild:1870er Jahre circa Ernst Alpers CDV Brustbild Pastor Johannes Samuel Büttner.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | 1905-07-23 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/130661813 130661813] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q15815304|Q15815304]] | [[Hermann Steinmetz]] | 1831-05-06 | | [[Moringen]] | 1903-08-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Chöttingen]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/103515384X 103515384X] | [[deacon]] | |- | [[:d:Q1693146|Q1693146]] | [[Johann Cornelsen]] | 1831-10-22 | | [[Hornborg]] | 1892-07-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/133279146 133279146] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q102075|Q102075]] | [[Claus Köpcke]] | 1831-10-28 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | 1911-11-21 | [[Dresden]] | [[Dresden]]<br/>[[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/128734523 128734523] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Inschenör]]<br/>[[Boinschenör]]<br/>[[Manager]]<br/>[[executive]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[official]] | |- | [[:d:Q42316718|Q42316718]] | [[Henry Koch]] | 1832-04-16 | [[Bild:Henry Koch zwei.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | 1888-12-01 | [[Lübeck]] | [[Bendigo]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Lübeck]] | [https://d-nb.info/gnd/1072099926 1072099926] | [[gold miner]]<br/>[[Reederee (Q500251)|Reederee]]<br/>[[shipbuilder]]<br/>[[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q111609334|Q111609334]] | [[Hermann von Mertens]] | 1832-09-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1900-02-10 | [[Hannober]] | | | | |- | [[:d:Q95235795|Q95235795]] | [[August Stakemann]] | 1833-04-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1125567325 1125567325] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q1733586|Q1733586]] | [[Karl Bülow]] | 1834-04-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1910-01-02 | [[Leipzig]] | | [https://d-nb.info/gnd/117639400 117639400] | [[Richter]] | |- | [[:d:Q67195016|Q67195016]] | [[Jürgen Hinrich Hagenah]] | 1835 | | [[Gemeen Burweg|Burweg]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Gemeen Hemmoor]] | | [[Koopmann]] | |- | [[:d:Q1459347|Q1459347]] | [[Friedrich Gravenhorst]] | 1835-01-03 | | [[Grotenass]] | 1915-06-11 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/136123848 136123848] | | |- | [[:d:Q30086225|Q30086225]] | [[Johann Hinrich Köser]] | 1835-07-04 | [[Bild:Johann Hinrich Köser 1835-1921.png|center|80px]] | [[Hullern-Twielenfleth]] | 1921-01-07 | [[Hamborg]] | | | [[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q55853662|Q55853662]] | [[Alexander von dem Knesebeck]] | 1836 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1920 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/136168140 136168140] | | |- | [[:d:Q1596859|Q1596859]] | [[Heinrich Brüning (Börgermeester)]] | 1836-04-03 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | 1920-09-10 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/120565099 120565099] | [[historian of student]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q20752222|Q20752222]] | [[Wilhelm von Borries (1836–1913)|Wilhelm von Borries]] | 1836-10-11 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | 1913-08-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1172300658 1172300658] | [[Buur]] | |- | [[:d:Q23697758|Q23697758]] | [[Ferdinand von Lütcken]] | 1837-02-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1898-08-25 | [[Königstein im Taunus]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034942859 1034942859] | [[Feldherr]] | |- | [[:d:Q18534509|Q18534509]] | [[Heinrich Holtermann]] | 1838-01-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1909-09-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034907743 1034907743] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q106608574|Q106608574]] | [[Diederich Wettern]] | 1838-03-12 | | [[Eestbrügg]] | 1914-12-10 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]]<br/>[[Altno]] | | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q61996819|Q61996819]] | [[Hermann Kay]] | 1839-08-31 | | [[Hannober]]<br/>[[Balje (Neddersassen)|Balje]] | 1902-12 | [[Berlin]] | [[Berlin]]<br/>[[Dresden]]<br/>[[Wien (Stadt)|Wien]]<br/>[[München]] | [https://d-nb.info/gnd/1077850581 1077850581] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q1283937|Q1283937]] | [[Edgar Himly]] | 1839-09-03 | | | 1905-03-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1025575210 1025575210] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q2041344|Q2041344]] | [[Otto von der Decken]] | 1839-10-14 | [[Bild:Otto von der Decken 1839-1916.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1916-10-14 | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/133200663 133200663] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q55847214|Q55847214]] | [[Ernst Friedrich Wyneken]] | 1840 | | [[Bützfleet]] | 1905 | [[Nuurten]] | | [https://d-nb.info/gnd/137212097 137212097] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Pastoor]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[social worker]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[head teacher]]<br/>[[editing staff]] | |- | [[:d:Q58038758|Q58038758]] | [[Wilhelm Riehn]] | 1841 | [[Bild:Riehn-wilhelm--in-trommsdorff-paul-der-lehrkoerper-der-TH-hannover-1831-1931-hannover-1931-s055.jpg|center|80px]] | [[Eestbrügg]] | 1920-12-24 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/117532649 117532649] | [[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q1733608|Q1733608]] | [[Karl von Hassell (Q1733608)|Karl von Hassell]] | 1841-01-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1925-12-13 | [[Leipzig]] | | [https://d-nb.info/gnd/135676665 135676665] | [[Richter]] | |- | [[:d:Q123039124|Q123039124]] | [[Oswald Aichel]] | 1841-11-25 | | [[Hornborg]] | 1913-01-29 | [[München]] | | | | |- | [[:d:Q1698236|Q1698236]] | [[Johannes Remmers]] | 1842-02-05 | | [[Auerk]] | 1918-12-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1244833789 1244833789] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q27639330|Q27639330]] | [[Ernst von Bülow (Q27639330)|Ernst von Bülow]] | 1842-05-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1901-05-09 | [[Bad Ems]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035105004 1035105004] | [[Feldherr]] | |- | [[:d:Q113398478|Q113398478]] | [[Franz Otto Adolf Rautenberg]] | 1843 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | 1915 | [[Gehrden]] | | [https://d-nb.info/gnd/104055545 104055545] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q2077774|Q2077774]] | [[Peter Rehder]] | 1843-04-28 | [[Bild:HL Damals – Rehder.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | 1920-04-25 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/117521426 117521426] | [[Boinschenör]]<br/>[[Bobeamten]] | |- | [[:d:Q15432274|Q15432274]] | [[Thies Jacob Dageför]] | 1843-09-02 | | [[Bossel (Jörk)|Bossel]] | 1933-01-01 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1014457505 1014457505] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q25621980|Q25621980]] | [[Klaus Schröder (1844–1927)|Klaus Schröder]] | 1844-01-08 | | [[Vörwark (Neddersassen)|Vörwark]] | 1927-06-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1055455159 1055455159] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q1556428|Q1556428]] | [[Gustav Stille]] | 1845-11-21 | | [[Gemeen Steenau]] | 1920-02-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117259152 117259152] | [[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Sozioloog]] | |- | [[:d:Q124043259|Q124043259]] | [[Eduard Karl Kirchhoff]] | 1846 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1917-01-25 | [[Dresden]] | | | | |- | [[:d:Q1445962|Q1445962]] | [[Franz Adickes (Q1445962)|Franz Adickes]] | 1846-02-09 | [[Bild:Franz Adickes by Max Liebermann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | 1915-02-04 | [[Frankfort an’n Main]] | [[Frankfort an’n Main]]<br/>[[Düörpm]]<br/>[[Altona-Altstadt]] | [https://d-nb.info/gnd/118647008 118647008] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q120360780|Q120360780]] | [[Ernst Otto von Klenck]] | 1847 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1907-06-17 | [[Zehlendorf]] | | | | |- | [[:d:Q94835208|Q94835208]] | [[Ernst Oehlmann]] | 1849-01-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1918 | | | [https://d-nb.info/gnd/117098329 117098329] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[Geograaf (Q901402)|Geograaf]] | |- | [[:d:Q120804868|Q120804868]] | [[Heinrich Kirchhoff]] | 1849-12-05 | [[Bild:Heinrich Christian Eberhard Wilhelm Kirchhoff.png|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1919-11-13 | [[Dresden]] | | | | |- | [[:d:Q135600857|Q135600857]] | [[Ernst Eduard Adickes]] | 1850 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1373044055 1373044055] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q29586029|Q29586029]] | [[Adolf Benedix Christian Georg von der Decken]] | 1850-12-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1929-04-28 | | | | | |- | [[:d:Q13188954|Q13188954]] | [[Ulrich Dumrath]] | 1851-07-03 | | [[Burzykowo]] | 1921-12-06 | [[Schölisch]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034709496 1034709496] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Buur]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q591969|Q591969]] | [[Anton Mormann]] | 1851-11-02 | | [[Sünninghausen]] | 1940-12-29 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Mönster]] | [https://d-nb.info/gnd/189413662 189413662] | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] | |- | [[:d:Q1039044|Q1039044]] | [[Carl Johann Heinrich Röver]] | 1851-12-20 | | [[Gemeen Beverst]] | 1929-03-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q19964469|Q19964469]] | [[Eduard Lütcken]] | 1851-12-21 | | [[Ossenbrügge]] | 1926-11-10 | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034940139 1034940139] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q55679740|Q55679740]] | [[Friedrich Johann Plass]] | 1851-12-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1928-02-05 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1018450912 1018450912] | [[Generaaldirekter]] | |- | [[:d:Q133469943|Q133469943]] | [[Hans von Dadelsen]] | 1852-03-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/101734352 101734352] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q136632377|Q136632377]] | [[Friedrich Konrad Johann Ehlers]] | 1853-01-05 | | [[Aßel]] | 1910-10-18 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1014641438 1014641438] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1596946|Q1596946]] | [[Heinrich Christian Sander]] | 1853-08-02 | [[Bild:Heinrich Christian Sander 1905.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1934-08-05 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1019462930 1019462930] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q363622|Q363622]] | [[Adolf Reese]] | 1855-03-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1909-01-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/13329000X 13329000X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q20752088|Q20752088]] | [[Wilhelm von der Beck]] | 1855-03-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1914-09-17 | [[Sulechów]] | | | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q18333282|Q18333282]] | [[Zotho Dietzsch]] | 1855-03-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1937-01-19 | [[Gotha]] | | [https://d-nb.info/gnd/1377229548 1377229548] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q137325924|Q137325924]] | [[Carl Schaer]] | 1856 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1919 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035128926 1035128926] | | |- | [[:d:Q1597022|Q1597022]] | [[Heinrich Denicke]] | 1856-01-02 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1943-10-30 | [[Horborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/119140373 119140373] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1555696|Q1555696]] | [[Gustav Buchholz]] | 1856-02-16 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1916-06-26 | [[Posen]] | [[Bonn]]<br/>[[Leipzig]]<br/>[[Posen]] | [https://d-nb.info/gnd/116818395 116818395] | [[Mediävist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q47003049|Q47003049]] | [[Margarete Winter]] | 1857-01-22 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1934-03-07 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035171368 1035171368] | [[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q111237|Q111237]] | [[Ernst Röver]] | 1857-09-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1923-03-22 | [[Hausneindorf]] | | [https://d-nb.info/gnd/13930505X 13930505X] | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q136575449|Q136575449]] | [[Julius Voigt]] | 1857-11-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1063326915 1063326915] | [[Schoolmeester an en Gymnasium]]<br/>[[high school professor]] | |- | [[:d:Q13738307|Q13738307]] | [[John-Henry Mohrmann]] | 1857-12-16 | | [[Eestbrügg]] | 1916-02-22 | [[Bloomsbury]] | | [https://d-nb.info/gnd/1173376674 1173376674] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] | |- | [[:d:Q94939208|Q94939208]] | [[Diederich Abbenseth]] | 1858-05-16 | | [[Middelsdörp]] | 1891-12-29 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1033721352 1033721352] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q1040980|Q1040980]] | [[Carl Wehmer (Q1040980)|Carl Wehmer]] | 1858-09-20 | [[Bild:Wehmer-carl-in-trommsdorff-paul-der-lehrkoerper-der-TH-hannover-1831-1931-hannover-1931-s039.jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | 1935-01-11 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/117220736 117220736] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Mykoloog]]<br/>[[Botaniker]] | |- | [[:d:Q20980255|Q20980255]] | [[Wilhelm Röttiger]] | 1858-09-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1928-07-13 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/127680160 127680160] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q136968149|Q136968149]] | [[Wilhelm Röttiger]] | 1858-09-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/102282452X 102282452X] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q1714551|Q1714551]] | [[Justus Strandes]] | 1859-02-04 | [[Bild:Strandes-justus-1912-06-01-deutsche-kolonialzeitung-jg29-nr22-sonderbeilage.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1930-07-16 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117306754 117306754] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q3057351|Q3057351]] | [[Ernst Hans Ludwig Krause]] | 1859-07-27 | [[Bild:Krause, Ernst H.L. 1 1.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1942-06-01 | [[Niegenstrelitz|Nieg Strelitz]] | | [https://d-nb.info/gnd/117578061 117578061] | [[Forschungsreisiger]]<br/>[[Botaniker]]<br/>[[Mykoloog]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Entomoloog (Q3055126)|Entomoloog]] | |- | [[:d:Q29381124|Q29381124]] | [[Karl Busche]] | 1859-08-28 | | [[Aßel]] | 1930-04-02 | [[Leer]] | | [https://d-nb.info/gnd/1025829832 1025829832] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[secondary school teacher]] | |- | [[:d:Q5879507|Q5879507]] | [[William Holden Hutton]] | 1860-05-24 | | [[Lincolnshire]] | 1930-10-24 | [[Freiburg (Elbe)]] | | [https://d-nb.info/gnd/1055204881 1055204881] | [[Biograaf]]<br/>[[Anglican priest]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]] | |- | [[:d:Q19285838|Q19285838]] | [[Hugo Müller-Otfried]] | 1860-06-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1933 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/117172081 117172081] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q1502944|Q1502944]] | [[Heinrich Gisbert Voigt]] | 1860-06-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1933-09-20 | [[Halle (Saale)]] | | [https://d-nb.info/gnd/117471909 117471909] | [[Karkenhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]] | |- | [[:d:Q1350784|Q1350784]] | [[Erhard Eylmann]] | 1860-09-03 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | 1926-12-22 | [[Blomendal (Stadtdeel)|Blomendal]] | [[Australien]] | [https://d-nb.info/gnd/124280293 124280293] | [[Ethnoloog]]<br/>[[Zooloog (Q350979)|Zooloog]] | |- | [[:d:Q47126185|Q47126185]] | [[John Siegel]] | 1861 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1941 | | | | [[Botaniker]]<br/>[[microbiologist]] | |- | [[:d:Q19277155|Q19277155]] | [[Carl von Frese]] | 1861-02-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1942-04-17 | [[Westerhusen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034725513 1034725513] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q1697719|Q1697719]] | [[Johannes Hoppe (Politiker)|Johannes Hoppe]] | 1861-02-13 | [[Bild:Hoppe-johannes-1912-s492.jpg|center|80px]] | [[Hornborg]] | 1925-07-22 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/133806162 133806162] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1223962|Q1223962]] | [[Dietrich Mülder (Ooldphiloloog)|Dietrich Mülder]] | 1861-05-12 | [[Bild:Dietrich Mülder.jpg|center|80px]] | [[Bunn]] | 1947-10-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Ossenbrügge]]<br/>[[Hilmessen]] | [https://d-nb.info/gnd/1015066283 1015066283] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[secondary school teacher]] | |- | [[:d:Q20608309|Q20608309]] | [[Theodor Tamm]] | 1861-10-06 | | [[Öberndörp]] | 1938-05-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035163217 1035163217] | [[Schriever]]<br/>[[superintendent]] | |- | [[:d:Q47087543|Q47087543]] | [[Otto Oellerich]] | 1862-01-25 | [[Bild:Oellerich, Otto.jpg|center|80px]] | [[Krummendiek (Neddersassen)|Krummendiek]] | 1921-09-03 | [[Leh (Q1813037)|Leh]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035111004 1035111004] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[trade unionist]] | |- | [[:d:Q63891365|Q63891365]] | [[August Denicke]] | 1863 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1928-06-11 | | | | | |- | [[:d:Q133483082|Q133483082]] | [[Wilhelm Laakmann]] | 1863 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1045117064 1045117064] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q1874694|Q1874694]] | [[Ludwig Krause]] | 1863-03-09 | [[Bild:Ludwig Krause 1863-1924.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1924-04-01 | [[Rostock]] | | [https://d-nb.info/gnd/129171735 129171735] | [[Archivar]] | |- | [[:d:Q29019003|Q29019003]] | [[Heinrich Walbaum]] | 1864-04-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1946 | | | | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] | |- | [[:d:Q94869939|Q94869939]] | [[Friedrich Tiedemann]] | 1865 | | [[Bremen]]<br/>[[Fre’e Hansestadt Bremen (Q1209)|Fre’e Hansestadt Bremen]] | 1949 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1030283206 1030283206] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[genealogist]] | |- | [[:d:Q133367597|Q133367597]] | [[Emil Grube]] | 1865 | | | 1935 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1198324309 1198324309] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q132177730|Q132177730]] | [[Friedrich Joesting]] | 1865-01-18 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | 1921-05-15 | [[Hilmessen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034916327 1034916327] | | |- | [[:d:Q16405795|Q16405795]] | [[Eduard Alexander Hesse]] | 1865-03-08 | | [[Mustjala]] | 1930-01-21 | [[Oederquart]] | | | [[cleric]] | |- | [[:d:Q1874146|Q1874146]] | [[Ludwig Alpers]] | 1866-12-15 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | 1959-08-15 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/129846015 129846015] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1433987|Q1433987]] | [[Theodor Zöckler]] | 1867-03-05 | | [[Griepswold|Griepswohld]] | 1949-09-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/119516861 119516861] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q15822042|Q15822042]] | [[Julius Wohlers]] | 1867-10-31 | [[Bild:JuliusWohlersAtelier.jpg|center|80px]] | [[Hamborg]] | 1953-09-04 | [[Königriek (Jörk)|Königriek]] | | [https://d-nb.info/gnd/117457124 117457124] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[printmaker]]<br/>[[lithographer]] | |- | [[:d:Q1799863|Q1799863]] | [[Wilhelm Hagedorn]] | 1868-07-28 | | [[Meideborg]] | 1930-03-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q97611|Q97611]] | [[Franz Cornelsen (Politiker)|Franz Cornelsen]] | 1868-10-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1951-10-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035104814 1035104814] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q123099|Q123099]] | [[Jost Fitschen]] | 1869-01-01 | | [[Gemeen Brest|Brest]] | 1947-01-26 | [[Altno]] | | [https://d-nb.info/gnd/139691561 139691561] | [[Botaniker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1598309|Q1598309]] | [[Heinrich Meyer-Benfey]] | 1869-03-14 | | [[Liebenburg]] | 1945-12-30 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Hamborg]]<br/>[[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/118733397 118733397] | [[Philoloog (Q13418253)|Philoloog]]<br/>[[Literaturhistoriker]]<br/>[[Literaturwetenschopper]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1666994|Q1666994]] | [[Otto Lemmermann]] | 1869-07-01 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1953-07-28 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/117719242 117719242] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1742920|Q1742920]] | [[Theodore Barkhausen]] | 1869-08-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1959-11-01 | [[Kaiserswerth]] | | [https://d-nb.info/gnd/1075258812 1075258812] | [[deaconess]] | |- | [[:d:Q94882057|Q94882057]] | [[Christoph Ranck]] | 1869-09-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1951-05-24 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1028094558 1028094558] | [[Building inspector]] | |- | [[:d:Q94939148|Q94939148]] | [[Georg Schröder]] | 1870 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1942 | | | [https://d-nb.info/gnd/132011204 132011204] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q55020109|Q55020109]] | [[Karl Braun]] | 1870-03-14 | [[Bild:Portait of Karl Braun, 1904.jpg|center|80px]] | [[Biebrich]] | 1935-10-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[German East Africa]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117639745 117639745] | [[Entomoloog (Q3055126)|Entomoloog]]<br/>[[Botaniker]] | |- | [[:d:Q18411890|Q18411890]] | [[Nicolaus Ebeling]] | 1870-09-19 | | [[Cranz]] | 1939-04-05 | [[Hamborg]] | | | | |- | [[:d:Q17321935|Q17321935]] | [[Gernand Graf Grote]] | 1870-09-20 | | [[Wiegersen]] | 1950-03-11 | [[Olschlo]] | | | | |- | [[:d:Q12017844|Q12017844]] | [[Friedemann Götze]] | 1871-02-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1946-05-22 | | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q137307335|Q137307335]] | [[Hermann Poppe]] | 1871-06-01 | | | 1965-02-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035114070 1035114070] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q104652065|Q104652065]] | [[Josua Falk Friedlaender]] | 1871-06-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1942-10-22 | [[Ghetto Theresienstadt]] | | [https://d-nb.info/gnd/1047431335 1047431335] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1794146|Q1794146]] | [[Kurt Streitwolf]] | 1871-07-03 | | [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] | 1954-08-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[German South-West Africa]] | [https://d-nb.info/gnd/1027249132 1027249132] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q58216573|Q58216573]] | [[Hermann Steudel]] | 1871-07-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1967-01-26 | [[Bonn]] | [[Kiel]]<br/>[[Marborg]]<br/>[[Heidelbarg]]<br/>[[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/117658472 117658472] | [[physiologist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q125812|Q125812]] | [[Richard von Pawelsz]] | 1872-12-07 | [[Bild:Bundesarchiv Bild 102-05794, General von Pawelsz.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1943-04-10 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/133696464 133696464] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q104808129|Q104808129]] | [[Isidor Jacobsohn]] | 1872-12-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1943-03-21 | [[Ghetto Theresienstadt]] | | | | |- | [[:d:Q133877939|Q133877939]] | [[Victor Bauer-Bolton]] | 1873 | | [[Riga]] | 1962 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[Restaurater]] | |- | [[:d:Q1287903|Q1287903]] | [[Eduard Anderson]] | 1873-03-13 | | [[Pasłęk]] | 1947-01-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/139049061 139049061] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] | |- | [[:d:Q55219357|Q55219357]] | [[Leni Matthaei]] | 1873-06-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1981 | [[Reutlingen]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/118578960 118578960] | [[Künstler]]<br/>[[Designer]]<br/>[[textile artist]] | |- | [[:d:Q95195583|Q95195583]] | [[Leni Mathaei]] | 1873-06-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/101238232X 101238232X] | [[Künstler]] | |- | [[:d:Q762586|Q762586]] | [[August Köster]] | 1873-08-09 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | 1935-12-10 | [[Wesermünde]] | | [https://d-nb.info/gnd/1013334833 1013334833] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Archäoloog]]<br/>[[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q2059294|Q2059294]] | [[Paul Diercke]] | 1874-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1937-07-23 | [[Bronswiek]] | | [https://d-nb.info/gnd/116103892 116103892] | [[Geograaf (Q901402)|Geograaf]] | |- | [[:d:Q15430930|Q15430930]] | [[Otto Schumm]] | 1874-08-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1958-12-27 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1048255972 1048255972] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q20608587|Q20608587]] | [[Hinrich Zahrenhusen]] | 1875-03-02 | | [[Hornborg]] | 1940-01-19 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035175568 1035175568] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q90437|Q90437]] | [[Gustav Wyneken]] | 1875-03-19 | [[Bild:Gustav Wyneken.png|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1964-12-08 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/118635743 118635743] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q113735615|Q113735615]] | [[Wilhelm Mengel]] | 1875-03-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1158765622 1158765622] | [[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]] | |- | [[:d:Q119686070|Q119686070]] | [[Eduard Reibstein]] | 1875-06-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1914-09-26 | | | [https://d-nb.info/gnd/1240617488 1240617488] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] | |- | [[:d:Q80795509|Q80795509]] | [[Hartwig Jess]] | 1876 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/117122955 117122955] | [[Germanist]] | |- | [[:d:Q1388072|Q1388072]] | [[Joachim Karl Johann Dubbels]] | 1876-12-13 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | 1942-05-19 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/130880523 130880523] | [[Militärgeistlichen]]<br/>[[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q70062847|Q70062847]] | [[Heinrich Prüß]] | 1877 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | 1904-02-04 | [[Omaruru]] | [[German South-West Africa]] | [https://d-nb.info/gnd/1035108267 1035108267] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1619453|Q1619453]] | [[Hinrich Beck]] | 1877-02-16 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | 20th century | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1013240448 1013240448] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q18621805|Q18621805]] | [[Klaus Köster]] | 1877-04-19 | | [[Mittelskark]] | 1961-11-18 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/127679855 127679855] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q103091|Q103091]] | [[Otto Palandt]] | 1877-05-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1951-12-03 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/12474916X 12474916X] | [[Richter]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q1309566|Q1309566]] | [[Hans von Ludwiger]] | 1877-11-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1966-03-07 | [[Lübeck]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/130353302 130353302] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q55684791|Q55684791]] | [[Otto Oeters]] | 1878-06-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1958-02-23 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1114840459 1114840459] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q15432660|Q15432660]] | [[Diedrich Dieckmann]] | 1878-08-31 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | 1936-07-29 | [[Bronswiek]] | | [https://d-nb.info/gnd/172054761 172054761] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q111217|Q111217]] | [[Hinnerk Braasch]] | 1878-09-02 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | 1968-10-16 | [[Bissendörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/116384441 116384441] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q20243346|Q20243346]] | [[Claus Vollmers]] | 1878-09-18 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | 1936-01-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035171023 1035171023] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q120615223|Q120615223]] | [[Franziska von Oldershausen]] | 1878-09-20 | | [[Förste]] | 1934-09-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034652737 1034652737] | [[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q13188526|Q13188526]] | [[Karl Schwering]] | 1879-06-29 | | [[Hannober]] | 1948-01-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035133687 1035133687] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q133615086|Q133615086]] | [[Gustav Oehr]] | 1879-08-02 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1044564547 1044564547] | | |- | [[:d:Q137320551|Q137320551]] | [[Hans Peter Siemens]] | 1879-09-05 | | [[Garding]] | 1961-10-26 | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035155125 1035155125] | [[local historian]] | |- | [[:d:Q1694797|Q1694797]] | [[Johann Jakob Cordes]] | 1880-03-02 | | [[Steenkark (Olland)|Steenkark]] | 1976-05-01 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | | [https://d-nb.info/gnd/103467756X 103467756X] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1913684|Q1913684]] | [[Max von Bahrfeldt]] | 1880-08-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1964-05-08 | [[Landau in der Pfalz]] | | [https://d-nb.info/gnd/101615248 101615248] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q105071|Q105071]] | [[Heinrich Behnken]] | 1880-12-25 | | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | 1960-12-01 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/116110031 116110031] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q1459515|Q1459515]] | [[Friedrich Hartjenstein]] | 1881-04-04 | [[Bild:Büste Friedrich Wilhelm Hartjenstein.jpg|center|80px]] | [[Paane]] | 1943-01-05 | [[Balje (Neddersassen)|Balje]] | | | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] | |- | [[:d:Q1639623|Q1639623]] | [[Wilhelm Geerken]] | 1881-07-11 | | [[Horst]] | 1969-06-16 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034736051 1034736051] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q2417756|Q2417756]] | [[Theodor Herrmann]] | 1881-07-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1926-12-15 | [[Bremen]] | [[Gemeen Hu’e]]<br/>[[Gemeen Zeven|Zeven]]<br/>[[München]]<br/>[[Hamborg]]<br/>[[Berlin]]<br/>[[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/119132559 119132559] | [[Künstler]]<br/>[[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[printmaker]]<br/>[[draftsperson]]<br/>[[Illustrater]]<br/>[[theatre designer]]<br/>[[lithographer]] | |- | [[:d:Q102219468|Q102219468]] | [[Karl G. J. Kübel]] | 1881-12-10 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | | |- | [[:d:Q94862220|Q94862220]] | [[Curt Wiesner]] | 1882-04-27 | | | 1964-11-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035176726 1035176726] | [[local politician]] | |- | [[:d:Q111609046|Q111609046]] | [[Arthur Rochlitz]] | 1882-05-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1958-08-07 | | | | | |- | [[:d:Q20752714|Q20752714]] | [[Wilhelm Heinrich]] | 1882-06-02 | | [[Cranz]] | 1944-10-02 | [[Saust]] | | | [[railway engineer]] | |- | [[:d:Q15833924|Q15833924]] | [[Marie Pauline Thorbecke]] | 1882-08-12 | | [[Auerk]] | 1971-02-05 | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | [[Köln]] | [https://d-nb.info/gnd/11735290X 11735290X] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[Ethnoloog]] | |- | [[:d:Q1581468|Q1581468]] | [[Hans Nagel]] | 1882-11-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1964-05-20 | | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q19959085|Q19959085]] | [[Reinhard Bruns-Wüstefeld]] | 1883-06-13 | | [[Stettin]] | 1967-09-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q100601|Q100601]] | [[Werner Issel]] | 1884 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1974 | [[Bad Sachsa]] | [[Hermsdorf]]<br/>[[Reinickendorf]] | [https://d-nb.info/gnd/123965217 123965217] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] | |- | [[:d:Q132884974|Q132884974]] | [[Johann Dreyer]] | 1884-01-04 | | [[Bützfleet]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1013735129 1013735129] | | |- | [[:d:Q18222185|Q18222185]] | [[Ernst Harthern]] | 1884-09-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1969-06-08 | [[Sigtuna]] | | [https://d-nb.info/gnd/119307790 119307790] | [[Översetter]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q127174256|Q127174256]] | [[Edzard Stölting]] | 1885-01-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1960-09-25 | [[Hameln]] | | | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Kirchenrat]]<br/>[[Richter]] | |- | [[:d:Q137137469|Q137137469]] | [[Walther Croll]] | 1885-02-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1933 | | | [https://d-nb.info/gnd/172028027 172028027] | [[Politoloog]] | |- | [[:d:Q111687|Q111687]] | [[Fritz Maxin]] | 1885-07-17 | | [[Janowo]] | 1960-03-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Buur]] | |- | [[:d:Q20606692|Q20606692]] | [[Johannes Krancke]] | 1885-08-09 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1471116|Q1471116]] | [[Karl von Buchka (Politiker)|Karl von Buchka]] | 1885-09-23 | | [[Chöttingen]] | 1960-02-11 | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | [[Gołdap]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/124925618 124925618] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1986909|Q1986909]] | [[Nicolaus von Borstel]] | 1885-11-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1963-11-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034703552 1034703552] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q136823331|Q136823331]] | [[Heinrich Dammann]] | 1886-05-27 | | | 1979-12-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034710222 1034710222] | | |- | [[:d:Q9374176|Q9374176]] | [[Wiktor Unrug]] | 1886-10-30 | [[Bild:Wiktor Zygmunt Unrug (1886-1973).jpg|center|80px]] | [[Dresden]] | 1973 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q55847492|Q55847492]] | [[Kurd Endell]] | 1887 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1945 | [[Wannsee]] | | [https://d-nb.info/gnd/116472278 116472278] | [[mineralogist]]<br/>[[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] | |- | [[:d:Q17352871|Q17352871]] | [[Thure von Klinckowström]] | 1887-07-03 | | [[Fürstenwalde]] | 1972 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/13351529X 13351529X] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q2079745|Q2079745]] | [[Ernst-Eberhard Hell]] | 1887-09-19 | [[Bild:Эрнст-Эберхард Хелль.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1973-09-15 | [[Wiesbaden]] | | [https://d-nb.info/gnd/1031831703 1031831703] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q95286551|Q95286551]] | [[Bernhard Lahann]] | 1887-11-22 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/116647043 116647043] | [[Koopmann]] | |- | [[:d:Q137134700|Q137134700]] | [[Ewald Eiserwag]] | 1888-02-23 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/125201648 125201648] | [[Philoloog (Q13418253)|Philoloog]] | |- | [[:d:Q1583365|Q1583365]] | [[Hans von Borstel]] | 1888-03-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1962-10-06 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1013949811 1013949811] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q137312400|Q137312400]] | [[Eddy Endell]] | 1888-05-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1146499876 1146499876] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q137345132|Q137345132]] | [[Werner Tettenborn]] | 1888-08-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/125523718 125523718] | | |- | [[:d:Q2061909|Q2061909]] | [[Paul Riege]] | 1888-08-27 | [[Bild:Paul Riege at the Nuremberg Trials.jpg|center|80px]] | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | 1980-10-13 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1027028535 1027028535] | [[Schriever]]<br/>[[Polizeibeamten]] | |- | [[:d:Q94884194|Q94884194]] | [[Friedrich Gumpert]] | 1889-04-05 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 20th century | | | [https://d-nb.info/gnd/1124034218 1124034218] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q869798|Q869798]] | [[Hermann Linkenbach]] | 1889-04-08 | [[Bild:Hermann Linkenbach (1928).jpg|center|80px]] | [[Barmen]] | 1959-06-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034937014 1034937014] | [[dressage rider]] | |- | [[:d:Q105924515|Q105924515]] | [[Curt Ziesmer]] | 1890-03-19 | | [[Danzig]] | 1966-03-19 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/126472106 126472106] | [[Illustrater]] | |- | [[:d:Q18744835|Q18744835]] | [[Johannes Meyn]] | 1891 | | | | [[Götzdörp]] | | | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q131779859|Q131779859]] | [[Friedrich Gerdes]] | 1891-08-05 | | [[Leer]] | 1978-11-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034740806 1034740806] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q124300|Q124300]] | [[Arthur Gütt]] | 1891-08-17 | | [[Michałowo, Warmian-Masurian Voivodeship]] | 1949-03-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124419747 124419747] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Raßenhygieniker]]<br/>[[Raßentheoretiker]]<br/>[[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q102703|Q102703]] | [[Karl Waller]] | 1892 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1963-05-15 | [[Cuxhoben]] | | [https://d-nb.info/gnd/118965042 118965042] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q111229|Q111229]] | [[Joachim Burfeindt]] | 1892-01-11 | | [[Gemeen Freenbeek|Freenbeek]] | 1982-01-17 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/103470219X 103470219X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q16064484|Q16064484]] | [[Franz Rehling]] | 1892-01-21 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | 1973-01-26 | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1599246|Q1599246]] | [[Heinrich Wilckens]] | 1892-02-15 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | 1956-09-30 | [[Uetersen]] | [[Kiel]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q7148918|Q7148918]] | [[Paul-Hermann Werner]] | 1893-03-19 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1940-06-30 | [[Atlantik]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q43745288|Q43745288]] | [[Joachim Plath]] | 1893-06-03 | | [[Liederstädt]] | 1971-06-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q52985494|Q52985494]] | [[Olaf Welding]] | 1893-11-10 | | [[Livonia]] | 1960-09-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/118966804 118966804] | [[genealogist]] | |- | [[:d:Q107123670|Q107123670]] | [[Franz Beck]] | 1893-12-03 | | [[Hamborg]] | 1983-01-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034704923 1034704923] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[graphic artist]] | |- | [[:d:Q12115084|Q12115084]] | [[Borys D. Krupnycʹkyj]] | 1894-07-24 | | [[Medvedivka]] | 1956-05-05 | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | | [https://d-nb.info/gnd/123716306 123716306] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] | |- | [[:d:Q1783060|Q1783060]] | [[Romanus Berg]] | 1894-08-09 | | | 1978-10-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/130304328 130304328] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1548821|Q1548821]] | [[Willy Andreessen]] | 1895-08-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 20th century | | | | | |- | [[:d:Q1578859|Q1578859]] | [[Hans Bruns]] | 1895-10-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1971-03-08 | [[Marborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/118674862 118674862] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Bible translator]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[biblical scholar]]<br/>[[Översetter]] | |- | [[:d:Q15433249|Q15433249]] | [[Martin Lattmann]] | 1896-02-10 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | 1976-08-11 | [[East Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/124728332 124728332] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1538937|Q1538937]] | [[Henry Müller]] | 1896-08-12 | | [[Hamborg]] | 1982-09-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] | |- | [[:d:Q18603816|Q18603816]] | [[Adolf Peter Krönke]] | 1897-02-06 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | 1984-04-27 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/103372422X 103372422X] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q29803278|Q29803278]] | [[Rolf Meier]] | 1897-04-07 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | 1966-11-05 | [[Basel]] | | [https://d-nb.info/gnd/1017967733 1017967733] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] | |- | [[:d:Q761171|Q761171]] | [[August Elfers]] | 1897-07-18 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | 1959-07-06 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1024486079 1024486079] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q136634827|Q136634827]] | [[Friedrich Walter Paul Gronemann]] | 1898 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1132096367 1132096367] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q1371536|Q1371536]] | [[Werner von Bargen]] | 1898-02-14 | [[Bild:Werner von Bargen.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | 1975-11-22 | [[Bonn]] | | [https://d-nb.info/gnd/1027973655 1027973655] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q2577602|Q2577602]] | [[Willi Wegewitz]] | 1898-03-08 | | [[Samtgemeen Harsfeld]] | 1996-01-02 | [[Horborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/140538356 140538356] | [[Archäoloog]]<br/>[[Prähistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]] | |- | [[:d:Q55847864|Q55847864]] | [[Focko Lüpsen]] | 1898-05-22 | | [[Gemeen Burweg|Burweg]] | 1977-03-31 | [[Bethel]] | | [https://d-nb.info/gnd/128372052 128372052] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Utgever]] | |- | [[:d:Q2150562|Q2150562]] | [[Richard Schulze]] | 1898-09-20 | | [[Mainz]] | 1969-12-24 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Gestapo employee]] | |- | [[:d:Q13580943|Q13580943]] | [[Fritz Reinhardt]] | 1898-09-27 | [[Bild:Friedrich Reinhardt.jpg|center|80px]] | [[Kassel]] | 1965-09-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q6794603|Q6794603]] | [[Max Bork]] | 1899-01-01 | | [[Krasnoznamensk]] | 1973-07-04 | [[Hullern-Twielenfleth]] | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q23010140|Q23010140]] | [[Wilhelm Marquardt]] | 1899 | | [[Wümm (Dörp)|Wümm]] | 1994 | [[Imbeek]] | | [https://d-nb.info/gnd/122870999 122870999] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q1359098|Q1359098]] | [[Ernst Kuntscher]] | 1899-01-07 | [[Bild:KAS-Kuntscher, Ernst-Bild-1907-1.jpg|center|80px]] | [[Budišov nad Budišovkou]] | 1971-10-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Hannober]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/102617001X 102617001X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[trade unionist]] | |- | [[:d:Q137160431|Q137160431]] | [[Hans Hitzwebel]] | 1899-01-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1982-09-12 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034905589 1034905589] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1417606|Q1417606]] | [[Rudolf Stechmann]] | 1899-02-09 | | [[Dollern]] | 1989-10-15 | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/125943539 125943539] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q94913471|Q94913471]] | [[Joachim Köhne]] | 1899-07-20 | | | 1977-08-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034925024 1034925024] | [[agronomist]] | |- | [[:d:Q1329920|Q1329920]] | [[Elisabeth Ganswindt]] | 1900-05-30 | | [[Kalthof]] | 1983-08-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1314812556 1314812556] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q2549455|Q2549455]] | [[Warner Bruns]] | 1901-09-19 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1972-11-11 | [[Nörden (Oostfreesland)|Nörden]] | [[Nörden (Oostfreesland)|Nörden]]<br/>[[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034698303 1034698303] | [[Buur]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q15431634|Q15431634]] | [[Hermann Fiebing]] | 1901-11-17 | | [[Mirosławiec]] | 1960-10-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q1580331|Q1580331]] | [[Hans Hoyer]] | 1901-12-20 | | [[Brooksen-Vilsen]] | 1987-05-16 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/118553895 118553895] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q94618782|Q94618782]] | [[Karl Dönselmann]] | 1902<br/>1902-12-17 | | [[Hogenoh]] | 1984-06-02 | [[Hilmessen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034713175 1034713175] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] | |- | [[:d:Q65921431|Q65921431]] | [[Ernst Riggert]] | 1902 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | 1977 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/107108933 107108933] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q94915621|Q94915621]] | [[Hinrich Prigge]] | 1902-05-14 | | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | 1980 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035113872 1035113872] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[local historian]] | |- | [[:d:Q126209799|Q126209799]] | [[Karl Brumm]] | 1902-08-07 | | [[Willemshaven]] | 1965-04-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Richter]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q2174085|Q2174085]] | [[Rudolf Welskopf]] | 1902-08-26 | | [[Bossel (Jörk)|Bossel]] | 1979-01-17 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035172461 1035172461] | [[Wedderstand gegen den Natschonalsozialismus]]<br/>[[trade unionist]]<br/>[[Timmermann (Beroop)]] | |- | [[:d:Q126391094|Q126391094]] | [[Gustav Jacob Drewes]] | 1902-09-03 | | [[Greundiek]] | | | | | | |- | [[:d:Q2575321|Q2575321]] | [[Wilhelm Stülten]] | 1902-11-26 | | [[Bützfleet]] | 1972-02-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035150727 1035150727] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q112415743|Q112415743]] | [[Wilhelm Arp]] | 1903 | | [[Hornborg]] | 1941 | | | [https://d-nb.info/gnd/1075937760 1075937760] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q136568342|Q136568342]] | [[Wilhelm Huntenburg]] | 1903 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | 1943 | [[Wupperdaal]] | | [https://d-nb.info/gnd/1067450084 1067450084] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] | |- | [[:d:Q1334641|Q1334641]] | [[Emanuel Ehrfurt]] | 1903-03-26 | [[Bild:KAS-Ehrfurt, Emanuel-Bild-5634-1.jpg|center|80px]] | [[Jeseník]]<br/>[[Stará Červená Voda]] | 1975-11-27 | [[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034718673 1034718673] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q20980275|Q20980275]] | [[Jutta Bossard-Krull]] | 1903-07-06 | [[Bild:Jutta Bossard-Krull mit einer Büste von Walter Ahrens, Blankenese © Kunststätte Bossard.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1996-10-13 | [[Lüll]] | | [https://d-nb.info/gnd/129508225 129508225] | [[ceramicist]]<br/>[[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] | |- | [[:d:Q23060711|Q23060711]] | [[Hermann Blumenthal]] | 1903-07-11 | | [[Ooldklooster]] | 1941-08-08 | [[Tannroda]] | | [https://d-nb.info/gnd/116209283 116209283] | [[Bibliothekar]]<br/>[[Germanist]] | |- | [[:d:Q1578841|Q1578841]] | [[Hans Brockmann (Altkloster)]] | 1903-10-18 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1988-05-01 | [[Chöttingen]] | [[Posen]]<br/>[[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/101980467X 101980467X] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q17575404|Q17575404]] | [[Harry Garms]] | 1903-10-20 | | [[Cranz]] | 1987 | | | [https://d-nb.info/gnd/1115373293 1115373293] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q18626433|Q18626433]] | [[Johannes Güthling]] | 1903-10-23 | | [[Wittenbarg]] | 1979-04-23 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/125361319 125361319] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q25608262|Q25608262]] | [[Gerhard Thoma]] | 1904 | | [[Bargst (Neddersassen)|Bargst]] | 1973 | [[Köln]] | | [https://d-nb.info/gnd/1105701336 1105701336] | [[Stüürberader]] | |- | [[:d:Q20608186|Q20608186]] | [[Peter Seidensticker]] | 1904-03-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1977-08-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1053162162 1053162162] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q1675597|Q1675597]] | [[Karl Nobel]] | 1904-03-30 | | [[Eilendorf]] | 1982-02-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035101351 1035101351] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q15837930|Q15837930]] | [[Otto Rahm]] | 1904-09-08 | [[Bild:Selbstbildnis Otto Rahm.JPG|center|80px]] | [[Hamborg]] | 1994-01-06 | [[Deinst]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035122006 1035122006] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] | |- | [[:d:Q18589580|Q18589580]] | [[Karl Franz Wendt]] | 1904-10-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1933 | [[Penzing]] | | | [[Spijoon]] | |- | [[:d:Q123350308|Q123350308]] | [[Hans Hamann]] | 1904-10-24 | | [[Kassel]] | 1976-08-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Beamten]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q94809220|Q94809220]] | [[Wilhelm Schöttler]] | 1904-12-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1978 | | | [https://d-nb.info/gnd/1044558458 1044558458] | [[Schriever]]<br/>[[Literaturwetenschopper]] | |- | [[:d:Q92249|Q92249]] | [[Elisabeth Flickenschildt]] | 1905-03-16 | | [[Blanknees]] | 1977-10-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/118533967 118533967] | [[Filmproduzent]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]] | |- | [[:d:Q2149895|Q2149895]] | [[Richard Jungclaus]] | 1905-03-17 | [[Bild:Richard Jungclaus (1905-1945).jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | 1945-04-15 | [[Bosnien-Herzegowina]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034913077 1034913077] | [[Polizeibeamten]] | |- | [[:d:Q120706|Q120706]] | [[Peter Tobaben]] | 1905-07-01 | | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | 1972-12-17 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1030282218 1030282218] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q22017193|Q22017193]] | [[Richard Eggers]] | 1905-09-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1995-06-15 | | | [https://d-nb.info/gnd/132389460 132389460] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] | |- | [[:d:Q78809|Q78809]] | [[Wilhelm Beiglböck]] | 1905-10-10 | [[Bild:Wilhelm Beiglboeck KZ-Arzt.jpg|center|80px]] | [[Hochneukirchen]] | 1963-11-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034658409 1034658409] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Internist]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q5492781|Q5492781]] | [[Franz Graßmel]] | 1906-01-08 | | [[Mochów]] | 1985-06-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[paratrooper]] | |- | [[:d:Q20181851|Q20181851]] | [[Hans-Ulrich Krantz]] | 1906-06-24 | | [[Berlin]] | 1976-08-15 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1109779208 1109779208] | [[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q137350892|Q137350892]] | [[Alfred Wortmann]] | 1906-07-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/127612092 127612092] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q39992415|Q39992415]] | [[Georg Grünberg]] | 1906-10-10 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | 1976-01-13 | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | [[Auschwitz]] | [https://d-nb.info/gnd/124349811 124349811] | [[Militärperson]]<br/>[[concentration camp guard]]<br/>[[Inschenör]] | |- | [[:d:Q364307|Q364307]] | [[Adolf Stobbe]] | 1906-11-20 | | [[Kamenka (Kaliningrad, Bagrationowsk)]] | 1956-09-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035150824 1035150824] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1612131|Q1612131]] | [[Hermann Meyn (Q1612131)|Hermann Meyn]] | 1907-04-05 | | [[Hornborg]] | 1989-12-22 | | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/1119762383 1119762383] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Buur]] | |- | [[:d:Q94912880|Q94912880]] | [[Heinz A. Hoppe]] | 1907-05-06 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1986-08-24 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034902830 1034902830] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q96647|Q96647]] | [[Hermann Schlichting]] | 1907-09-22 | | [[Balje (Neddersassen)|Balje]] | 1982-06-15 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/121428095 121428095] | [[Inschenör]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q86739331|Q86739331]] | [[Otto E. Nelson]] | 1908 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | 2013-11-17 | | [[New York]] | [https://d-nb.info/gnd/1153229870 1153229870] | [[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q1561475|Q1561475]] | [[Günther Groenhoff]] | 1908-04-07 | [[Bild:Günther Groenhoff (1908–1932) deutscher Segelflugpionier.png|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1932-07-23 | [[Rhön]] | | [https://d-nb.info/gnd/118697951 118697951] | [[Fleger]] | |- | [[:d:Q2274073|Q2274073]] | [[Servais Cabolet]] | 1908-04-24 | | [[Gemeen Hemmoor]]<br/>[[Warstood]] | 1976-05-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034676180 1034676180] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] | |- | [[:d:Q94941964|Q94941964]] | [[Arno Geertz]] | 1908-06-13 | | [[Riga]] | 1974-09-28 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/138133123 138133123] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q72669|Q72669]] | [[Hinnerk Hellweeg]] | 1908-08-18 | [[Bild:Heinrich Hellwege.jpg|center|80px]] | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | 1991-10-04 | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | [[Hannober]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/118710192 118710192] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q2572481|Q2572481]] | [[Wilhelm Ehlers (Politiker)|Wilhelm Ehlers]] | 1908-12-10 | | [[Hornborg]] | 1998-07-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1118918118 1118918118] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q110845781|Q110845781]] | [[Wilhelm Schrader-Rottmers]] | 1909-01-07 | | [[Hamborg]] | 1972-12-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/140962042 140962042] | [[Richter]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q7109875|Q7109875]] | [[Otto Wachs]] | 1909-07-23 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | 1998-12-30 | [[Hamborg]] | | | [[Segler]]<br/>[[banker]] | |- | [[:d:Q98860|Q98860]] | [[Karl Kersten]] | 1909-08-08 | [[Bild:Kieler Universitätstage 1979 an der Christian-Albrechts-Universität (CAU) (Kiel 69.546) (cropped) - Karl Kersten.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1992-07-24 | [[Düütschland]] | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/118844946 118844946] | [[Archäoloog]]<br/>[[Prähistoriker]] | |- | [[:d:Q8026949|Q8026949]] | [[Wirich von Gartzen]] | 1909-08-20 | | [[Hornborg]] | 1993-12-04 | [[Kochel]] | | [https://d-nb.info/gnd/172092671 172092671] | [[ship captain]] | |- | [[:d:Q1351902|Q1351902]] | [[Erich Arp]] | 1909-12-21 | | [[Hornborg]] | 1999-12-20 | | [[Hamborg]]<br/>[[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/174177488 174177488] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q26882997|Q26882997]] | [[Kurt Dörflinger]] | 1910-08-05 | | [[Karlsruhe]] | 1986-01-06 | [[Gemeen Esdörp|Esdörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/13436029X 13436029X] | [[Komponist]] | |- | [[:d:Q2417905|Q2417905]] | [[Theodor Krey]] | 1910-08-17 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | 1993-06-15 | [[Lehrte]] | | [https://d-nb.info/gnd/172212332 172212332] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[geophysicist]] | |- | [[:d:Q1902917|Q1902917]] | [[Marta Damkowski]] | 1911-03-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1982-08-11 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1014457831 1014457831] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Wedderständler]] | |- | [[:d:Q1410698|Q1410698]] | [[Ilsa Reinhardt]] | 1911-07-29 | | [[Berlin]] | 2010-09-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1026856906 1026856906] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q94870595|Q94870595]] | [[Bernhard Wirtgen]] | 1911-09-23 | | [[Dessau]] | 1974 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1021400920 1021400920] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] | |- | [[:d:Q19959878|Q19959878]] | [[Günther Hoffmann]] | 1911-11-17 | | [[Kiel]] | No/unknown value | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Schriever]]<br/>[[intendant]]<br/>[[Theaterspeelbaas]] | |- | [[:d:Q20605518|Q20605518]] | [[Thassilo von der Decken]] | 1911-12-01 | [[Bild:Thassilo von der Decken 1911-1995.jpg|center|80px]] | [[Grimma]] | 1995-06-06 | [[Swing (Dörp)|Swing]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034711628 1034711628] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q66353|Q66353]] | [[Ulrich de Maizière]] | 1912-02-24 | [[Bild:General Ulrich de Maizière - Generalinspekteur der Bundeswehr.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2006-08-26<br/>2006-08-27 | [[Bonn]] | | [https://d-nb.info/gnd/118576550 118576550] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q15996031|Q15996031]] | [[Heinrich Wohlers]] | 1912-03-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1944-03-15 | [[Leinfelden-Echterdingen]] | | | | |- | [[:d:Q20181118|Q20181118]] | [[Georg Henschel]] | 1912-09-16 | | [[Berlin]] | 1981-09-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/1214460666 1214460666] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q110518487|Q110518487]] | [[Hermann Schulz]] | 1913-04-22 | | [[Samtgemeen Harsfeld]] | No/unknown value | | | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] | |- | [[:d:Q135400952|Q135400952]] | [[Hans Kelm]] | 1913-09-01 | | | 1991-02-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]]<br/>[[Hannober]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[München]] | [https://d-nb.info/gnd/1034918966 1034918966] | | |- | [[:d:Q96444269|Q96444269]] | [[Helmuth Heinrich]] | 1913-10-04 | | [[Greundiek]] | 2012-02-17 | [[Greundiek]] | | | [[Soldaat]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Marineoffizier]] | |- | [[:d:Q88420|Q88420]] | [[Peter R. Hofstätter]] | 1913-10-20 | | [[Wien (Stadt)|Wien]] | 1994-06-13 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/118552783 118552783] | [[Psycholoog (Q212980)|Psycholoog]]<br/>[[Schriever (Q482980)|Schriever]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q97787|Q97787]] | [[Werner Ebeling]] | 1913-11-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2008-08-25 | [[Sandkroog (Q1696329)|Sandkroog]] | | [https://d-nb.info/gnd/129590630 129590630] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q133396457|Q133396457]] | [[Toni Kerstan]] | 1914 | | [[Barciany]] | 2017 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1183028032 1183028032] | | |- | [[:d:Q5388133|Q5388133]] | [[Erich Wulff]] | 1914-05-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1979-01-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q7323732|Q7323732]] | [[Richard Anders]] | 1915-01-03 | | [[Bolesławiec]] | 1993-09-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q10390569|Q10390569]] | [[Viktor Bruck]] | 1916-07-15 | | [[Gnesen]] | 1998-02-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q94942415|Q94942415]] | [[Karl E. Fick]] | 1917-02-12 | | [[Fre’e Hansestadt Bremen (Q1209)|Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Bremen]] | 2011-01-21 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/137625642 137625642] | [[Geograaf (Q901402)|Geograaf]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q23091250|Q23091250]] | [[Horst Ohrloff]] | 1917-04-02 | | [[Bożków]] | 1997-05-09 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1580825|Q1580825]] | [[Hans Konwiarz]] | 1919 | | [[Breslau]] | 2018-11-18 | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | | | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] | |- | [[:d:Q1561097|Q1561097]] | [[Günter Ssymmank]] | 1919-03-06 | | [[Bautzen]] | 2009-09-27 | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | [https://d-nb.info/gnd/132777673 132777673] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1745660|Q1745660]] | [[Klaus Schmetjen]] | 1919-05-19 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | 1994-12-17 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035134152 1035134152] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1575671|Q1575671]] | [[Johannes Gerber]] | 1919-10-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2004-12-23 | [[Koblenz]] | | [https://d-nb.info/gnd/118887718 118887718] | [[Stüürberader]] | |- | [[:d:Q13188214|Q13188214]] | [[Clara Kramer-Freindohl]] | 1919-11-03 | | [[Leeswig]] | 2005-06-10 | [[Noordersteed]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034727265 1034727265] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q16014910|Q16014910]] | [[Heinz Korn]] | 1920-02-19 | | [[Berlin]] | 2000-10-13 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q86835866|Q86835866]] | [[Gisela Bentz]] | 1920-07-17 | | [[Kruutsand]] | 2011-11-02 | [[Gemeen Achem|Achem]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034659278 1034659278] | [[sports executive]] | |- | [[:d:Q95189097|Q95189097]] | [[Hanna Emuth]] | 1920-11-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2008-08-10 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/1062030621 1062030621] | [[Speelbaas (Q3455803)|Speelbaas]] | |- | [[:d:Q127786687|Q127786687]] | [[Josef Škop]] | 1921-03-30 | | | 1957-11-11 | [[Elv]] | | | | |- | [[:d:Q1986806|Q1986806]] | [[Nicolaus Dreyer]] | 1921-04-21 | | [[Bützfleet]] | 2003-08-13 | [[Bützfleet]] | [[Hannober]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1034710265 1034710265] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q18542890|Q18542890]] | [[Hans Detlev Becker]] | 1921-06-11 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | 2014-11-02 | [[Reinbeek]] | | [https://d-nb.info/gnd/116103361 116103361] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[editor-in-chief]] | |- | [[:d:Q5504924|Q5504924]] | [[Fritz Henke]] | 1921-06-21 | | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | 1999-11-15 | [[Gemeen Mesborg]] | | | | |- | [[:d:Q94659243|Q94659243]] | [[Reinhold Reiling]] | 1922 | | [[Ersingen]] | 1983-09-13 | [[Cranz]] | [[Pforzheim]] | [https://d-nb.info/gnd/118599240 118599240] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[goldsmith]]<br/>[[jewelry designer]] | |- | [[:d:Q1468722|Q1468722]] | [[Fritz Umland]] | 1922-01-22 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | 1990-03-19 | [[Mönster]] | [[Hannober]]<br/>[[Mönster]] | [https://d-nb.info/gnd/172428637 172428637] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1615535|Q1615535]] | [[Karl Stackmann (Q1615535)|Karl Stackmann]] | 1922-03-21 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 2013-11-04 | [[Chöttingen]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/118823914 118823914] | [[Germanist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1222537|Q1222537]] | [[Dieter Müller-Wodarg]] | 1922-05-31 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 2009-08-10 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1162872799 1162872799] | [[Diplomat]] | |- | [[:d:Q1600118|Q1600118]] | [[Heinz Dabelow]] | 1922-10-04 | | [[Stettin]] | 2011-03-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1118915828 1118915828] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q108012|Q108012]] | [[Barbara Bartos-Höppner]] | 1923-11-04 | [[Bild:Barbara Bartos-Höppner.jpg|center|80px]] | [[Bożejowice]] | 2006-07-07 | [[Nottensdörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/118506927 118506927] | [[Schriever]]<br/>[[children's writer]] | |- | [[:d:Q137335214|Q137335214]] | [[Jürgen Delfs]] | 1924-05-09 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | 2013-05-17 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034709348 1034709348] | [[forestry scientist]] | |- | [[:d:Q1602322|Q1602322]] | [[Helga Wex]] | 1924-07-05 | [[Bild:Bundesarchiv B 145 Bild-F038039-0017, Wiesbaden, CDU-Parteitag, Wex.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1986-01-09 | [[Mölm]] | [[Mölm]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/10923877X 10923877X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q27123021|Q27123021]] | [[Heinz Eckhoff]] | 1925 | | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1117430049 1117430049] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Buur]] | |- | [[:d:Q103117|Q103117]] | [[Klaus Tipke]] | 1925 | | [[Bargst (Neddersassen)|Bargst]] | 2021-05-13 | [[Köln]] | [[Köln]] | [https://d-nb.info/gnd/119305038 119305038] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[editing staff]] | |- | [[:d:Q108698186|Q108698186]] | [[Gustav Schröder]] | 1925-11-05 | | [[Kotzenau]] | 1960-06-13 | [[Elv]]<br/>[[Boizenburg/Elbe]] | [[Boizenburg/Elbe]] | | | |- | [[:d:Q1512321|Q1512321]] | [[Gerhard Reichhardt]] | 1925-12-27 | | [[Gotha]] | 1969-04-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1339580152 1339580152] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q65950369|Q65950369]] | [[Hans Aust]] | 1926 | | [[Doornbusch]] | 1984 | [[Beers]] | | [https://d-nb.info/gnd/1033724238 1033724238] | [[Prähistoriker]] | |- | [[:d:Q94916124|Q94916124]] | [[Heinz-Joachim Schulze]] | 1926-07-18 | | [[Queddelnborg]] | 1997-11-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035135213 1035135213] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] | |- | [[:d:Q38178631|Q38178631]] | [[Horst Wegener]] | 1926-08-16 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 2006-02-25 | | | [https://d-nb.info/gnd/13246067X 13246067X] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[nuclear physicist]] | |- | [[:d:Q95268641|Q95268641]] | [[Bodo Menck]] | 1926-12-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [[Ahrensborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1026390788 1026390788] | [[Speelbaas (Q3455803)|Speelbaas]] | |- | [[:d:Q1579952|Q1579952]] | [[Hans Günther Hellweeg]] | 1927-04-28 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | 1994-02-11 | [[Lümborg]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034904140 1034904140] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1629191|Q1629191]] | [[Horst Bodenstein]] | 1927-06-16 | | [[Ahlsen (Q630151)|Ahlsen]] | 2000-02-22 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Lichtathlet]] | |- | [[:d:Q53996719|Q53996719]] | [[Harm Prior]] | 1927-06-27 | | | 2021-08-07 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1046634607 1046634607] | [[Pädagoog]]<br/>[[local historian]] | |- | [[:d:Q23061167|Q23061167]] | [[Heinz Meyer-Bruck]] | 1927-07-05 | [[Bild:Meyer-bruck-1949-1.jpg|center|80px]] | [[Hamborg]] | 1997-08-28 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1047505592 1047505592] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] | |- | [[:d:Q102690|Q102690]] | [[Richard Toborg]] | 1927-07-28 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | 2014-12-05 | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035160560 1035160560] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q15853536|Q15853536]] | [[Walter Lohmann (Q15853536)|Walter Lohmann]] | 1927-08-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1996-10-04 | | [[Hamborg]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q15818848|Q15818848]] | [[Günther Boyer]] | 1927-10-29 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 2012-04-08 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Hamborg]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1261430|Q1261430]] | [[Udo Schwertmann]] | 1927-11-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2016-01-20 | [[Freising]] | [[München]] | [https://d-nb.info/gnd/122323114 122323114] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Bodenwetenschopper]] | |- | [[:d:Q1490920|Q1490920]] | [[Gerhard Grimpe]] | 1928 | | [[Berlin]] | 1985-06-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1365435903 1365435903] | [[Komponist]]<br/>[[Choorbaas]]<br/>[[Musikpädagoog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1560454|Q1560454]] | [[Günter Fehring]] | 1928-08-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2020-02-05 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/119118319 119118319] | [[Archäoloog]]<br/>[[environmentalist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q133688012|Q133688012]] | [[Erich Kaiser]] | 1929 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1264140754 1264140754] | | |- | [[:d:Q60694099|Q60694099]] | [[Gustav Viebrock]] | 1929-01-05 | | [[Rüspel]] | 2019-01-15 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/1175777684 1175777684] | [[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q98996|Q98996]] | [[Wolf Heckmann]] | 1929-02-10 | | [[Düörpm]] | 2006-12-13 | [[Mittelskark]] | | [https://d-nb.info/gnd/132512491 132512491] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]] | |- | [[:d:Q136977671|Q136977671]] | [[Horst Müller]] | 1929-08-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132758369 132758369] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] | |- | [[:d:Q112546603|Q112546603]] | [[Hubert Wartenberg]] | 1930 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2021-01-15 | | | [https://d-nb.info/gnd/1194264840 1194264840] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Anatoom (Q10872101)|Anatoom]]<br/>[[Physiker (Q169470)|Physiker]] | |- | [[:d:Q106523389|Q106523389]] | [[Walther Sethe]] | 1930-03-16 | | [[Wupperdaal]] | 2012-07-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q13188494|Q13188494]] | [[Johann Diedrich Bellmann]] | 1930-05-08 | | [[Ruschwedel]] | 2006-06-25 | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/119407094 119407094] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q137136706|Q137136706]] | [[Gerd Willms]] | 1931 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1145566308 1145566308] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q2591350|Q2591350]] | [[Wolfgang Schwenk]] | 1931-08-05 | | [[Hamborg]] | 2011-05-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1027984495 1027984495] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q136575688|Q136575688]] | [[Herbert Severin]] | 1931-09-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1099300207 1099300207] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q109113|Q109113]] | [[Heinrich Kröger]] | 1932 | | [[Ohrenswohl]] | 2025-05-25 | [[Gemeen Soltau]] | | [https://d-nb.info/gnd/120711699 120711699] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q20604740|Q20604740]] | [[Gerd Bahr]] | 1933 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/103466431X 103466431X] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q1351778|Q1351778]] | [[Horst Eylmann]] | 1933-12-01 | | [[Gemeen Oosten]] | 2014-02-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/121692957 121692957] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q58895024|Q58895024]] | [[Hans-Werner Wohlers]] | 1933-12-11 | | [[Hamborg]] | 2011-07-24 | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | | | [[Boxer]] | |- | [[:d:Q1827775|Q1827775]] | [[Lisa Peters]] | 1933-12-17 | | [[Doans]] | 2010-05-09 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1113938331 1113938331] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q112459965|Q112459965]] | [[Berthold Hohmann]] | 1934 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/106199226 106199226] | [[expert pharmacist]]<br/>[[Botaniker]] | |- | [[:d:Q137347966|Q137347966]] | [[Walter Nellen]] | 1934 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172282969 172282969] | | |- | [[:d:Q46131160|Q46131160]] | [[Claus D. Grupp]] | 1934-08-05 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1246708884 1246708884]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1246709414 1246709414]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1246709244 1246709244] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]]<br/>[[Utgever]] | |- | [[:d:Q133315886|Q133315886]] | [[Ulrich Schlepper]] | 1934-12-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1081927151 1081927151] | [[Aftheker]] | |- | [[:d:Q136963547|Q136963547]] | [[Reiner Schöning]] | 1935 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1029792305 1029792305] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q137158461|Q137158461]] | [[Klaus Lange]] | 1935-02-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2014-08-11 | | | [https://d-nb.info/gnd/135628113 135628113] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q13188423|Q13188423]] | [[Heinz Fick]] | 1935-03-31 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | 1996-09-03 | [[Ox]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034726579 1034726579] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q47212001|Q47212001]] | [[Klaus Stechmann]] | 1935-08-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2016-02-26 | [[Mönster]] | | [https://d-nb.info/gnd/1150465603 1150465603] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q130087560|Q130087560]] | [[Gerhard Hirschfeld]] | 1936 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [[Hamborg]] | | | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] | |- | [[:d:Q1599477|Q1599477]] | [[Heinrich von Borstel]] | 1936-01-09 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034662635 1034662635] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q18625256|Q18625256]] | [[Hartwig Brandt]] | 1936-02-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2017-06-25 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/120027887 120027887] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q61767790|Q61767790]] | [[Hubert Hohl]] | 1936-03-04 | | [[Laupheim]] | 2019-01-01<br/>2019 | [[Freiburg (Elbe)]] | | [https://d-nb.info/gnd/1178517136 1178517136] | [[docent]]<br/>[[cultural manager]] | |- | [[:d:Q130769718|Q130769718]] | [[Gerhard Hirschfeld]] | 1936-07-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2024-08-07 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/132937034 132937034] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] | |- | [[:d:Q22980917|Q22980917]] | [[Hans-Cord Sarnighausen]] | 1936-07-23 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | | | [[Lümborg]] | [https://d-nb.info/gnd/105947210 105947210] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]] | |- | [[:d:Q2038326|Q2038326]] | [[Otto Braasch]] | 1936-11-22 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | 2021-08-05 | [[Lahr/Schwarzwald]] | | [https://d-nb.info/gnd/137836252 137836252] | [[Archäoloog]]<br/>[[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q133641642|Q133641642]] | [[Elke Weseloh]] | 1937 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1202794815 1202794815] | | |- | [[:d:Q136978033|Q136978033]] | [[Gisela Oberländer]] | 1937 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172297524 172297524] | | |- | [[:d:Q58221463|Q58221463]] | [[Heinrich Rohdenburg]] | 1937-01-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1987-02-27 | [[Bronswiek]] | | [https://d-nb.info/gnd/118880241 118880241] | [[Geograaf (Q901402)|Geograaf]]<br/>[[Geoökoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q95303305|Q95303305]] | [[Arnd Siegel]] | 1937-04-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2025-03-11 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/106679732 106679732] | [[surgeon]]<br/>[[art collector]]<br/>[[Mäzen]] | |- | [[:d:Q57611077|Q57611077]] | [[Charlie Rinn]] | 1937-05-11 | | [[Gemeen Rodenborg|Rodenborg]] | 2016-07-17 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1061577619 1061577619] | [[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q1596612|Q1596612]] | [[Heinrich Augustin]] | 1937-10-30 | | [[Ottens]] | 2025-02-23 | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1033719102 1033719102] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q363071|Q363071]] | [[Adolf Köhnken]] | 1938-01-28 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 2017-08-05 | | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/106059955 106059955] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1279595|Q1279595]] | [[Eberhard von Koerber]] | 1938-06-11 | [[Bild:Eberhard von Koerber.png|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2017-08-03 | | | [https://d-nb.info/gnd/170883264 170883264] | [[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q117357104|Q117357104]] | [[Helmut Roscher]] | 1938-09-04 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136397824 136397824] | [[Pastoor]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q124156673|Q124156673]] | [[Gisela Peters-Rohse]] | 1938-11-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2023-12-28 | [[Köln]] | | [https://d-nb.info/gnd/1205748776 1205748776] | [[dancer]] | |- | [[:d:Q1290655|Q1290655]] | [[Eduard von Reden-Lütcken]] | 1938-11-14 | | [[Jena]] | 2017-02-24 | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | [https://d-nb.info/gnd/1075226651 1075226651] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q130770605|Q130770605]] | [[Gerhard Bartels]] | 1938-12-04 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | 2021-10-07 | | | [https://d-nb.info/gnd/13186517X 13186517X] | [[Geograaf (Q901402)|Geograaf]] | |- | [[:d:Q1671925|Q1671925]] | [[Klaus Saul]] | 1939-01-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2025-05-16 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/115396756 115396756] | [[Neetiedhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q133618740|Q133618740]] | [[Ludolf Baucke]] | 1939 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2016-07-31 | | | [https://d-nb.info/gnd/1045175463 1045175463] | [[music journalist]] | |- | [[:d:Q137317295|Q137317295]] | [[Klaus Piller]] | 1939-02-26 | | | 2012-01-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035107333 1035107333] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] | |- | [[:d:Q13188422|Q13188422]] | [[Heinz Mügge]] | 1939-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1129526151 1129526151] | [[Spraakaktivist]]<br/>[[Marketingmanager]] | |- | [[:d:Q1491637|Q1491637]] | [[Helmut Collmann (Q1491637)|Helmut Collmann]] | 1939-09-16 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034676105 1034676105] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q361200|Q361200]] | [[Adolf Dammann]] | 1939-11-06 | [[Bild:Adolf Dammann (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Bankkoopmann]] | |- | [[:d:Q13188213|Q13188213]] | [[Christian Fuhst]] | 1939-11-28 | | [[Neeklooster]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112257658 112257658] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q112431414|Q112431414]] | [[Günter Rohdenburg]] | 1940 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138368767 138368767] | [[professor]] | |- | [[:d:Q13188640|Q13188640]] | [[Magda Mügge]] | 1940 | | [[Heinbockel]] | | | | | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q1602333|Q1602333]] | [[Johann Hellwege]] | 1940-03-26 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | 2023-07-14 | | | [https://d-nb.info/gnd/110394364 110394364] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q2531103|Q2531103]] | [[Volker Krey]] | 1940-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2023-03-15 | | [[Trier]]<br/>[[Koblenz]]<br/>[[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/121174999 121174999] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q567022|Q567022]] | [[Jürgen Kurbjuhn]] | 1940-07-26 | | [[Tels]] | 2014-03-15 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] | |- | [[:d:Q137148817|Q137148817]] | [[Knut Gustafsson]] | 1940-11-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2010-12-07 | | | [https://d-nb.info/gnd/107484188 107484188] | [[political economist]] | |- | [[:d:Q55677391|Q55677391]] | [[Albert Behrends]] | 1940-11-07 | | [[Leer]] | 2016-04-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/135466741 135466741] | [[organist]] | |- | [[:d:Q15858097|Q15858097]] | [[Harmen Thies]] | 1941 | [[Bild:2014-01-26 Wanderausstellung SYNAGOGE UND TEMPEL (Bet Tfila) Villa Seligmann Hannover, 82 Prof. Dr. Harmen Hinrik Thies, Leiter Bet Tfila - Forschungsstelle für jüdische Architektur in Europa,TU Braunschweig.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1089659458 1089659458] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Architekturhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q61744067|Q61744067]] | [[Claus Tiedemann]] | 1941 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024108716 1024108716] | [[sports scientist]] | |- | [[:d:Q133758696|Q133758696]] | [[Hartmut Behnke]] | 1941 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/170047032 170047032] | | |- | [[:d:Q1514434|Q1514434]] | [[Gernot Rotter]] | 1941-05-14 | | [[Opava]] | 2010-06-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hamborg]]<br/>[[Mainz]] | [https://d-nb.info/gnd/121144615 121144615] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q68764219|Q68764219]] | [[Günter Dammann]] | 1941-05-27 | | [[Landkreis Stood]] | 2021-11-24 | | | [https://d-nb.info/gnd/1028374658 1028374658] | [[Germanist]] | |- | [[:d:Q1577675|Q1577675]] | [[Hans-Jürgen Fromm]] | 1941-06-26 | | [[Meideborg]] | 2002-07-08 | [[Nottensdörp]] | | | [[table tennis player]] | |- | [[:d:Q91997|Q91997]] | [[Jürgen Flimm]] | 1941-07-17 | [[Bild:Jürgen Flimm 1973.jpg|center|80px]] | [[Gießen]] | 2023-02-04 | [[Hamelwöörden]] | | [https://d-nb.info/gnd/11938163X 11938163X] | [[Schauspeler]]<br/>[[Theaterspeelbaas]]<br/>[[TV-Schauspeler]]<br/>[[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Speelbaas (Q3455803)|Speelbaas]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q1395774|Q1395774]] | [[Fanny Müller]] | 1941-07-17 | | [[Deinst]] | 2016-05-17 | | | [https://d-nb.info/gnd/114118884 114118884] | [[Schriever]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q133686424|Q133686424]] | [[Henning Drecoll]] | 1942 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1127560794 1127560794] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q29898096|Q29898096]] | [[Klaus Jungclaus]] | 1942-10-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q95191569|Q95191569]] | [[Helga Lühning]] | 1943 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/111386322 111386322] | [[musicologist]]<br/>[[editor]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q112369007|Q112369007]] | [[Jürgen Müller]] | 1943<br/>1943-08-12 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132165422 132165422] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q133325462|Q133325462]] | [[Hans Heinrich Ahlfeld]] | 1943 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1153169584 1153169584] | [[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q137135172|Q137135172]] | [[Hartwig Abraham]] | 1943 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122012801 122012801] | | |- | [[:d:Q105042|Q105042]] | [[Erhard Wolfkühler]] | 1943-06-05 | | [[Aßel]] | 2013-02-06 | | [[Hannober]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1331539|Q1331539]] | [[Elke Lütjen-Drecoll]] | 1944-01-08 | [[Bild:Elke Lütjen-Drecoll.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/107434563 107434563] | [[Anatoom (Q10872101)|Anatoom]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q64853683|Q64853683]] | [[Karl-Heinz Scherzinger]] | 1944-05-18 | | [[Krummendiek (Neddersassen)|Krummendiek]] | 1993-01-16 | [[Furtwangen im Schwarzwald]] | | | [[cross-country skier]] | |- | [[:d:Q74977|Q74977]] | [[Ralf Drecoll]] | 1944-09-29 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 2012-09-23 | | | | [[Lichtathlet]] | |- | [[:d:Q41662075|Q41662075]] | [[Klaus Urmitzer]] | 1944-10-21 | | [[Heidelbarg]] | 2022-10-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1020333456 1020333456] | [[Basketballspeler (Q3665646)|Basketballspeler]] | |- | [[:d:Q24254490|Q24254490]] | [[Jan-Henrik Horn]] | 1944-12-29 | | [[Hamborg]] | 2002-12-22 | [[Grootweurn]] | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q21039068|Q21039068]] | [[Günther Ortmann]] | 1945 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115611010 115611010] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q95265852|Q95265852]] | [[Gottlieb Leinz]] | 1945 | | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/108892417 108892417] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[exhibition curator]] | |- | [[:d:Q95305076|Q95305076]] | [[Roland R. Ropers]] | 1945 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133268179 133268179] | [[opinion journalist]] | |- | [[:d:Q133735118|Q133735118]] | [[Lutz Werner]] | 1945 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1127537555 1127537555] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q136586691|Q136586691]] | [[Manfred Brandt]] | 1945-01-16 | | [[Nottensdörp]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143751786 143751786] | [[agronomist]] | |- | [[:d:Q1889920|Q1889920]] | [[Manfred Schulze]] | 1945-01-17 | | [[Greundiek]] | | | [[Tübingen]]<br/>[[Wupperdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/139181652 139181652] | [[Karkenhistoriker]]<br/>[[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q13188817|Q13188817]] | [[Richard Wilke]] | 1945-03-05 | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1249211581 1249211581] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q65552033|Q65552033]] | [[Ralf Geisler]] | 1945-03-29 | [[Bild:Ralf Geisler, Privatarchiv .jpg|center|80px]] | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1181728606 1181728606] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]] | |- | [[:d:Q1739669|Q1739669]] | [[Kerstin Kießler]] | 1945-06-26 | | [[Hornborg]] | 2022-02-23 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/172206618 172206618] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q113733678|Q113733678]] | [[Christoph Michl]] | 1946 | [[Bild:Christoph Bild - zugeschnitten.jpg|center|80px]] | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1152239961 1152239961] | [[Pastoor]]<br/>[[secondary school teacher]] | |- | [[:d:Q136577903|Q136577903]] | [[Gerhard Bargsten]] | 1946 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1058147072 1058147072] | | |- | [[:d:Q136639085|Q136639085]] | [[Klaus Dammann]] | 1946 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1178337812 1178337812] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q137317468|Q137317468]] | [[Michael Philipp]] | 1946 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1036947297 1036947297] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137332096|Q137332096]] | [[Harald Meyer]] | 1946 | | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1144628466 1144628466] | [[Schiffsoffizier]] | |- | [[:d:Q2167959|Q2167959]] | [[Roswitha Strauß]] | 1946-05-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/1119559448 1119559448] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q66981|Q66981]] | [[Stefan Aust]] | 1946-07-01 | [[Bild:Oliver Mark - Stefan Aust, Hamburg 2005.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115782052 115782052] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Biograaf]] | |- | [[:d:Q1270507|Q1270507]] | [[Frank Ropers]] | 1946-08 | [[Bild:1994 FAdm Ropers.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q137139657|Q137139657]] | [[Hans-Peter Fitschen]] | 1946-10-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/124942377 124942377] | | |- | [[:d:Q137260882|Q137260882]] | [[Sabine Theis-Krömer]] | 1946-11-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2013-03-02 | | | | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] | |- | [[:d:Q47121116|Q47121116]] | [[Eva Riekert]] | 1946-12-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133753751 133753751] | [[Översetter]] | |- | [[:d:Q23788092|Q23788092]] | [[Wolfgang Röhl]] | 1947 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133891550 133891550] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]] | |- | [[:d:Q60247335|Q60247335]] | [[Richard Podloucky]] | 1947 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122916581 122916581] | [[Zooloog (Q350979)|Zooloog]] | |- | [[:d:Q95237089|Q95237089]] | [[Gerd Röndigs]] | 1947 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1048751856 1048751856] | [[Bibliothekar]] | |- | [[:d:Q1478855|Q1478855]] | [[Jan-Uwe Rogge]] | 1947 | [[Bild:Jan uwe rogge 2019.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/118127772 118127772] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q1717527|Q1717527]] | [[Jürgen Oelkers]] | 1947-03-21 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Zürich]]<br/>[[Köln]] | [https://d-nb.info/gnd/120480166 120480166] | [[Pädagoog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q13188411|Q13188411]] | [[Heike Fedderke]] | 1947-08-22 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/113306733 113306733] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q95193759|Q95193759]] | [[Arnhild Kantelhardt]] | 1948 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123237572 123237572] | [[Bibliothekar]]<br/>[[editor]] | |- | [[:d:Q133344811|Q133344811]] | [[Heinz Klein]] | 1948 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1267496932 1267496932] | [[Kock]] | |- | [[:d:Q137136132|Q137136132]] | [[Hans-Joachim Dammann]] | 1948 | | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139184694 139184694] | [[dialect writer]] | |- | [[:d:Q137318851|Q137318851]] | [[Hartmut Peters]] | 1948 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1151605042 1151605042] | | |- | [[:d:Q1889503|Q1889503]] | [[Manfred Horch]] | 1948-01-02 | | [[Bredstedt]] | 2009-10-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q23060066|Q23060066]] | [[Henning von Löwis of Menar]] | 1948-03-23 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130293741 130293741] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]] | |- | [[:d:Q136970860|Q136970860]] | [[Uwe Müller]] | 1948-04-14 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1016762933 1016762933] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q133654929|Q133654929]] | [[Claus Meyer]] | 1948-05-24 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132709775 132709775] | [[chemical engineer]] | |- | [[:d:Q15480131|Q15480131]] | [[Joachim Detjen]] | 1948-06-11 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122156390 122156390] | [[Politoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q15431728|Q15431728]] | [[Bernd Raebel]] | 1948-07-28 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Karlsruhe]] | [https://d-nb.info/gnd/140009574 140009574] | [[Richter]] | |- | [[:d:Q104588|Q104588]] | [[Juergen Fitschen]] | 1948-09-01 | [[Bild:34. ISC-Symposium-Jürgen Fitschen-HSGN 028-01747.JPG|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133776395 133776395] | [[banker]]<br/>[[chairman of the executive board]] | |- | [[:d:Q37994993|Q37994993]] | [[Dieter Hintelmann]] | 1948-10-13 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q95321182|Q95321182]] | [[Rainer Freese]] | 1949 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1033886688 1033886688] | [[Schriever]]<br/>[[narrator]] | |- | [[:d:Q133744230|Q133744230]] | [[Gisela Schneider-Gehrke]] | 1949 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2001 | [[Duisborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/124197795 124197795] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] | |- | [[:d:Q1878602|Q1878602]] | [[Lydia Fischer]] | 1949-02-15 | | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | | | [[Hamborg]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q55759609|Q55759609]] | [[Klaus-Dieter Pagels]] | 1949-09-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballtrainer]] | |- | [[:d:Q133673852|Q133673852]] | [[Dieter Lehmann]] | 1949-12-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1124419063 1124419063] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q13188945|Q13188945]] | [[Traute Römisch]] | 20th century | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q18746943|Q18746943]] | [[Ina Busch]] | 1950 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1179301390 1179301390] | [[Kunsthistoriker]] | |- | [[:d:Q105344699|Q105344699]] | [[Elke Gröning]] | 1950 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/105154016X 105154016X] | [[Zooloog (Q350979)|Zooloog]]<br/>[[paleontologist]]<br/>[[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q133757877|Q133757877]] | [[Gundula Sommerer]] | 1950 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132350866 132350866] | | |- | [[:d:Q58146503|Q58146503]] | [[Jürgen Fischer]] | 1950-03-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2022-05-04 | | | [https://d-nb.info/gnd/143585886 143585886] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Ozeanograaf]] | |- | [[:d:Q1222603|Q1222603]] | [[Dieter Perlowski]] | 1950-04-13 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/114507953 114507953] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q2588525|Q2588525]] | [[Wolf-Joachim Clauß]] | 1950-05-14 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1161921672 1161921672] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q95194526|Q95194526]] | [[Ulrike Jekutsch]] | 1950-08-14 | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123345340 123345340] | [[slavist]]<br/>[[professor]] | |- | [[:d:Q1717992|Q1717992]] | [[Rolf Hollander]] | 1951 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1036534286 1036534286] | [[Koopmann]]<br/>[[Diplom-Koopmann]] | |- | [[:d:Q2571148|Q2571148]] | [[Wilfried Eggers]] | 1951 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122446364 122446364] | [[Notar]]<br/>[[Dichterjurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q133372348|Q133372348]] | [[Heiner Baumgarten]] | 1951 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133761266 133761266] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133710221|Q133710221]] | [[Arthur Schultz]] | 1951 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136800319 136800319] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q1082745|Q1082745]] | [[Christiane Lemke]] | 1951-10-10 | [[Bild:Christiane Lemke am Minda de Gunzburg Center for European Studies an der Harvard University.jpg|center|80px]] | [[Greundiek]] | | | [[University of North Carolina at Chapel Hill]]<br/>[[Harvard University]] | [https://d-nb.info/gnd/109334647 109334647] | [[professor]]<br/>[[Politoloog]] | |- | [[:d:Q28085219|Q28085219]] | [[Jürgen Beyer]] | 1952 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q124855661|Q124855661]] | [[Thomas Dilger]] | 1952 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Wiesbaden]] | [https://d-nb.info/gnd/173027512 173027512] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] | |- | [[:d:Q6485785|Q6485785]] | [[Brigitte Jäger-Dabek]] | 1952 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123986907 123986907] | [[Schriever]]<br/>[[optician]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]] | |- | [[:d:Q130779535|Q130779535]] | [[Siegfried Kopf]] | 1952 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1021770418 1021770418] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] | |- | [[:d:Q133584958|Q133584958]] | [[Uwe Prink]] | 1952 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024836525 1024836525] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q137311762|Q137311762]] | [[Hans-Martin Heins]] | 1952 | | [[Landkreis Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1216906408 1216906408] | [[parson]] | |- | [[:d:Q137327535|Q137327535]] | [[Gerhard Brandt]] | 1952 | | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1222205610 1222205610] | [[Stüürberader]] | |- | [[:d:Q1562582|Q1562582]] | [[Wilfried Geiger]] | 1952-09-23 | [[Bild:Buergermeister wilfried geiger.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q534470|Q534470]] | [[Angelika Mertens]] | 1952-10-11 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | 2019-06-19 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1121594425 1121594425] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q137137494|Q137137494]] | [[Thomas Schnieder]] | 1952-11-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2012-05-16 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/103512856X 103512856X] | | |- | [[:d:Q137450678|Q137450678]] | [[Dorothea Speyer-Heise]] | 1953 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1049612264 1049612264] | | |- | [[:d:Q131867446|Q131867446]] | [[Richard Detje]] | 1954 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/17156717X 17156717X] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] | |- | [[:d:Q1239085|Q1239085]] | [[Jürgen Oßenbrügge]] | 1954-01-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/110167473 110167473] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Geograaf (Q901402)|Geograaf]] | |- | [[:d:Q1672179|Q1672179]] | [[Rainer Sass]] | 1954-04-25 | [[Bild:3979Rainer Sass TV-Koch.JPG|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/124549233 124549233] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Kock]] | |- | [[:d:Q1466255|Q1466255]] | [[Fritz Frenkler]] | 1954-05-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[München]] | [https://d-nb.info/gnd/129160105 129160105] | [[Designer]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q2473317|Q2473317]] | [[Udo Pollmer]] | 1954-06-05 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/118173952 118173952] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]]<br/>[[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q105924217|Q105924217]] | [[Kay Waechter]] | 1954-11-26<br/>1954 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/111718651 111718651] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q1510564|Q1510564]] | [[Gerd Hoofe]] | 1955-02-19 | | [[Mittelskark]] | | | | | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q124515157|Q124515157]] | [[Birger Corleis]] | 1955-10-20 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | 2012-10-30 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | [[Komponist]] | |- | [[:d:Q1896074|Q1896074]] | [[Maria Leister]] | 1956 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Volleyballspeler]] | |- | [[:d:Q15431471|Q15431471]] | [[Arnis Vilks]] | 1956 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/170654648 170654648] | [[Ökonoom]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q136578829|Q136578829]] | [[Dieter Bohn]] | 1956 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1071070037 1071070037] | [[agricultural engineer]] | |- | [[:d:Q133736807|Q133736807]] | [[Gesche Keding]] | 1957 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141643978 141643978] | [[Psycholoog (Q212980)|Psycholoog]] | |- | [[:d:Q136855813|Q136855813]] | [[Sibylle Reinecke]] | 1957 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1071065149 1071065149] | [[agricultural engineer]] | |- | [[:d:Q1444154|Q1444154]] | [[Frank Schulz (Schriever)|Frank Schulz]] | 1957-02-14 | [[Bild:Frank Schulz Leipziger Buchmesse 2012 1.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/123749212 123749212] | [[Schriever]]<br/>[[Theaterspeelbaas]] | |- | [[:d:Q1045522|Q1045522]] | [[Carsten Eggers]] | 1957-05-18 | [[Bild:Carsten-Eggers.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | 2021-09-29 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034717367 1034717367] | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]]<br/>[[Maler (Q1028181)|Maler]] | |- | [[:d:Q59911973|Q59911973]] | [[Axel Jahnz]] | 1957-07-19 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q101074|Q101074]] | [[Enno Hagenah]] | 1957-10-31 | [[Bild:Enno Hagenah.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Engelschopp|Engelschopp]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034742957 1034742957] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q2504694|Q2504694]] | [[Uwe Ruprecht]] | 1958 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121124053 121124053] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q137450708|Q137450708]] | [[Barbara Lorenz Höfer]] | 1958 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1049708555 1049708555] | [[Künstler]] | |- | [[:d:Q1688394|Q1688394]] | [[Karl Hinrich Manzke]] | 1958-02-13 | [[Bild:Karl-Hinrich Manzke.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112307906 112307906] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q1629173|Q1629173]] | [[Horst Becker (Q1629173)|Horst Becker]] | 1958-04-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q113365616|Q113365616]] | [[Thomas Gloth]] | 1958-04-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[handball coach]]<br/>[[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q84357660|Q84357660]] | [[Cornelia Klettke]] | 1958-04-30 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112963358 112963358] | [[romanist]] | |- | [[:d:Q2080350|Q2080350]] | [[Petra Tiemann]] | 1958-12-02 | [[Bild:Petra Tiemann (Martin Rulsch) 2.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/103515773X 103515773X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q133020847|Q133020847]] | [[Steffen Storck]] | 1959 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172610095 172610095] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q1894689|Q1894689]] | [[Maren Partzsch]] | 1959 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130898139 130898139] | [[Översetter]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q2286251|Q2286251]] | [[Silke von Bremen]] | 1959 | [[Bild:Silke-von-Bremen.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Westerland]] | [https://d-nb.info/gnd/1014758556 1014758556] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q1772829|Q1772829]] | [[Michael Romahn]] | 1959-03-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/128845953 128845953] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q127217377|Q127217377]] | [[Age Pee]] | 1959-06-30 | | [[Hamborg]] | 2023-09-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Musiker]] | |- | [[:d:Q99487|Q99487]] | [[Ulf Riebesell]] | 1959-10-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/140189955 140189955] | [[Pädagoog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q87888368|Q87888368]] | [[Jutta Kelm]] | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[luthier]]<br/>[[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]]<br/>[[aeolian harp maker]] | |- | [[:d:Q93434100|Q93434100]] | [[Britta Hufeisen]] | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121591026 121591026] | [[linguist]] | |- | [[:d:Q112470616|Q112470616]] | [[Peter Hirth]] | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12368885X 12368885X] | [[Fotograaf]]<br/>[[photojournalist]] | |- | [[:d:Q65599102|Q65599102]] | [[Ditmar Schädel]] | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/119222167 119222167] | [[photojournalist]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[lithographer]] | |- | [[:d:Q133017707|Q133017707]] | [[Randolf Dieckmann]] | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/171208226 171208226] | | |- | [[:d:Q137320932|Q137320932]] | [[Uwe Wiechert]] | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/113649197X 113649197X] | [[geologist]] | |- | [[:d:Q132292392|Q132292392]] | [[Matthias Barjenbruch]] | 1960-07-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Boinschenör]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q16739466|Q16739466]] | [[Jörg-Michael Wolters]] | 1960-08-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/17245705X 17245705X] | [[Pädagoog]]<br/>[[social pedagogue]] | |- | [[:d:Q116679977|Q116679977]] | [[Ralf Uhding]] | 1960-10-24 | | [[Gemeen Freenbeek|Freenbeek]] | 2016-07-13 | | | | [[Handballspeler]]<br/>[[sports official]] | |- | [[:d:Q95332885|Q95332885]] | [[André Steiner]] | 1961 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13590143X 13590143X] | [[Literaturwetenschopper]]<br/>[[Germanist]]<br/>[[Lehrbeauftragter]] | |- | [[:d:Q112443028|Q112443028]] | [[Carola Pabst]] | 1961 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132784017 132784017] | [[graphic artist]]<br/>[[Designer]]<br/>[[Illustrater]] | |- | [[:d:Q113772432|Q113772432]] | [[Ulrike Gaida]] | 1961 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131772368 131772368] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] | |- | [[:d:Q133330493|Q133330493]] | [[Thomas Braun]] | 1961 | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1162207310 1162207310] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q15438639|Q15438639]] | [[Sabine Tegtmeyer-Dette]] | 1961-01-03 | [[Bild:HDI-Arena Hannover 96, Eröffnung der Wirtschaftsmesse Hannover 2013, Sabine Tegtmeyer-Dette, Erste Stadträtin und Wirtschafts- und Umweltdezernentin Hannovers, Vertretung des Oberbürgermeisters.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q29960731|Q29960731]] | [[Jörn Staecker]] | 1961-04-27 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 2018-12-15 | [[Tübingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/142913308 142913308] | [[Archäoloog]]<br/>[[medieval archaeologist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q15850742|Q15850742]] | [[Thomas Glagow]] | 1961-07-07 | [[Bild:Tom Glagow.jpeg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Musikproduzent]]<br/>[[DJ]]<br/>[[Radiomoderator]] | |- | [[:d:Q15822320|Q15822320]] | [[Jürgen Stackmann]] | 1961-09-12 | [[Bild:Juergen Stackmann, GIMS 2019, Le Grand-Saconnex (GIMS0367).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Manager]] | |- | [[:d:Q1603471|Q1603471]] | [[Helmut Dammann-Tamke]] | 1961-10-11 | [[Bild:Dammann-Tamke, Helmut.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034708635 1034708635] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q95835|Q95835]] | [[Angela Denoke]] | 1961-11-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13502059X 13502059X] | [[Opernsinger (Q2865819)|Opernsinger]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q99482032|Q99482032]] | [[Olaf Hellwich]] | 1962 | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/118003593 118003593] | [[computer scientist]]<br/>[[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q130769441|Q130769441]] | [[Torsten Birkholz]] | 1962 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138090149 138090149] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q136856785|Q136856785]] | [[Sabine Schipf]] | 1962 | | [[Hammoh]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1064639666 1064639666] | | |- | [[:d:Q130797091|Q130797091]] | [[Ina Weh]] | 1962-02-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143816969 143816969] | | |- | [[:d:Q13188151|Q13188151]] | [[Birgit Lemmermann]] | 1962-03-01 | | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139253041 139253041] | [[Översetter]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q558931|Q558931]] | [[Anna-Elisabeth von Treuenfels]] | 1962-05-13 | [[Bild:Anna von Treuenfels-Frowein, Hamburgische Bürgerschaft.jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1205308644 1205308644] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q86003691|Q86003691]] | [[Sönke Hartlef]] | 1962-07-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | | |- | [[:d:Q58464197|Q58464197]] | [[Raymond Unger]] | 1963 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1047380595 1047380595] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]]<br/>[[Maler (Q1028181)|Maler]] | |- | [[:d:Q87934989|Q87934989]] | [[Thomas Ness]] | 1963 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024135217 1024135217] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q113793504|Q113793504]] | [[Michael Trauthig]] | 1963 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142441376 142441376] | [[editing staff]] | |- | [[:d:Q133018354|Q133018354]] | [[Jan Holthusen]] | 1963 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/171396782 171396782] | | |- | [[:d:Q30131294|Q30131294]] | [[Urte Lucht]] | 1963-03-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135019575 135019575] | [[pianist]] | |- | [[:d:Q84732672|Q84732672]] | [[Thomas Wandschneider]] | 1963-11-07 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[para badminton player]]<br/>[[Badmintonspeler]] | |- | [[:d:Q23000736|Q23000736]] | [[Bernd Schwarting]] | 1964 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123133831 123133831] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] | |- | [[:d:Q64360368|Q64360368]] | [[Ralf Möller]] | 1964 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1209709651 1209709651] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q84599154|Q84599154]] | [[Mathias Petry]] | 1964 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130806056 130806056] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] | |- | [[:d:Q2337780|Q2337780]] | [[Stefan Studer]] | 1964-01-30 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] | |- | [[:d:Q45354832|Q45354832]] | [[Bettina Hauenschild]] | 1964-07-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062261186 1062261186] | [[Schauspeler]]<br/>[[Synchroonspreker]]<br/>[[Heelpraktiker]] | |- | [[:d:Q136963734|Q136963734]] | [[Jörn Elsner]] | 1964-12-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131621327 131621327] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q26232148|Q26232148]] | [[Heidi Ecks]] | 1965 | [[Bild:Heidi-ecks-2011-ffm-038.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062299558 1062299558] | [[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q95232395|Q95232395]] | [[Daniel Krönke]] | 1965 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061880362 1061880362] | [[Speelbaas (Q3455803)|Speelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Kameramann]]<br/>[[Filmeditor]]<br/>[[Filmproduzent]] | |- | [[:d:Q95242605|Q95242605]] | [[Jürgen Fitschen]] | 1965 | | [[Wohlers]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115645047 115645047] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]] | |- | [[:d:Q130784697|Q130784697]] | [[Alexander Tetsch]] | 1965 | | [[Weert]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1031765565 1031765565] | [[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q133361075|Q133361075]] | [[Martin Pundt]] | 1965 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1189763400 1189763400] | [[tour operator]] | |- | [[:d:Q16294812|Q16294812]] | [[Stefan Kroll]] | 1965-06-27 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115686398 115686398] | [[Militärhistoriker]]<br/>[[Koortenhistoriker]]<br/>[[Regionalhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q63092983|Q63092983]] | [[Volker Schomerus]] | 1965-08-08 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112223672 112223672] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q95238110|Q95238110]] | [[Andreas Babel]] | 1966 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1015981941 1015981941] | [[editing staff]] | |- | [[:d:Q112357069|Q112357069]] | [[Dörte Mehlert]] | 1966 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12083104X 12083104X] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]] | |- | [[:d:Q112436636|Q112436636]] | [[Anke Werner]] | 1966 | | [[Gemeen Kronenborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143047736 143047736] | [[landscape architect]] | |- | [[:d:Q132958897|Q132958897]] | [[Antje Zare]] | 1966 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1028217803 1028217803] | [[cultural manager]] | |- | [[:d:Q2336300|Q2336300]] | [[Stefan Franz]] | 1966-03-05 | [[Bild:Stefan Franz m Ehefrau Anja Kneisel u Gisela Ellgoth (cropped).jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131796690 131796690] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q23059373|Q23059373]] | [[Rotraud von Kulessa]] | 1966-08-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115718478 115718478] | [[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q105405324|Q105405324]] | [[Susanne Homölle]] | 1967 | | [[Bützfleet]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139519157 139519157] | [[business manager]]<br/>[[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q112524814|Q112524814]] | [[Silke Schlichtmann]] | 1967 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172989388 172989388] | [[Schriever]]<br/>[[Literaturwetenschopper]]<br/>[[scholar of English]]<br/>[[Germanist]]<br/>[[lecturer]]<br/>[[Literat]] | |- | [[:d:Q1560965|Q1560965]] | [[Sabine Völkers]] | 1967 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/143241400 143241400] | [[Illustrater]] | |- | [[:d:Q66022922|Q66022922]] | [[Marc-Denis Weitze]] | 1967 | [[Bild:Portraitfoto Marc-Denis Weitze (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/113858911X 113858911X] | [[science journalist]] | |- | [[:d:Q130775410|Q130775410]] | [[Reto Klar]] | 1967 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123010365 123010365] | [[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q130792279|Q130792279]] | [[Maren Schild]] | 1967 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123067030 123067030] | | |- | [[:d:Q137159345|Q137159345]] | [[Markus Rinio]] | 1967 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/129442526 129442526] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]] | |- | [[:d:Q108127497|Q108127497]] | [[Jörg Köpke]] | 1967-01-29 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132731495 132731495] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] | |- | [[:d:Q46112876|Q46112876]] | [[Matthias Haß]] | 1967-04-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135704499 135704499] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q1227807|Q1227807]] | [[Dirk Dammann]] | 1967-08-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] | |- | [[:d:Q71978824|Q71978824]] | [[Claas Hoffmann]] | 1967-09-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135487552 135487552] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]] | |- | [[:d:Q1228091|Q1228091]] | [[Dirk Steffens]] | 1967-12-05 | [[Bild:MKr15442 Dirk Steffens.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134179838 134179838] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]] | |- | [[:d:Q130797649|Q130797649]] | [[Saskia Hannah Meves]] | 1968 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172983657 172983657] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q131775376|Q131775376]] | [[Anne Steiner]] | 1968 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132706296 132706296] | [[Germanist]] | |- | [[:d:Q132935752|Q132935752]] | [[Laura Windmann]] | 1968 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1023880962 1023880962] | | |- | [[:d:Q133315851|Q133315851]] | [[Andreas Fritsch]] | 1968 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1081922559 1081922559] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] | |- | [[:d:Q111541447|Q111541447]] | [[Philipp E. Kümpel]] | 1968-01-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135937493 135937493] | [[Schriever]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[film score composer]] | |- | [[:d:Q1352375|Q1352375]] | [[Joern Martens]] | 1968-02-17 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061985997 1061985997] | [[Toonmeester]]<br/>[[Kock]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q34674833|Q34674833]] | [[Klaus-Jürgen Heitmann]] | 1968-03-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[industrial engineer]] | |- | [[:d:Q1301186|Q1301186]] | [[Silke Meyer]] | 1968-05-13 | | [[Bliersdörp]] | | | | | [[Volleyballspeler]] | |- | [[:d:Q1402210|Q1402210]] | [[Stephan Bauer]] | 1968-12-01 | [[Bild:2018 Stephan Bauer - by 2eight - 8SC6020.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134225600 134225600] | [[Kabarettist]] | |- | [[:d:Q113549565|Q113549565]] | [[Jörgen Tielmann]] | 1969 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/123978424 123978424] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q131693268|Q131693268]] | [[Martin Elsen]] | 1969 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1033480614 1033480614] | [[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q133585929|Q133585929]] | [[Thorsten Marsen]] | 1969 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1013689755 1013689755] | [[computer scientist]] | |- | [[:d:Q112421006|Q112421006]] | [[Dagmar Henze]] | 1970 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121820637 121820637] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[Illustrater]] | |- | [[:d:Q112536724|Q112536724]] | [[Thorsten Saleina]] | 1970 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132590646 132590646] | [[graphic artist]]<br/>[[Illustrater]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q126392140|Q126392140]] | [[Debbie Bülau]] | 1970 | [[Bild:Debbie Bülau.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1311902368 1311902368] | [[local historian]] | |- | [[:d:Q136757249|Q136757249]] | [[Verena Unbehaun]] | 1970 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1172781303 1172781303] | [[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q42317312|Q42317312]] | [[Ulrich Prahl]] | 1970-09-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Aken]]<br/>[[Freiberg]] | [https://d-nb.info/gnd/124467482 124467482] | [[Inschenör]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Wetenschopper]]<br/>[[opinion journalist]] | |- | [[:d:Q95205189|Q95205189]] | [[Susanne Hölsebeck]] | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1041982569 1041982569] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q130766663|Q130766663]] | [[Martin Bahr]] | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/124717004 124717004] | [[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Schriever (Q482980)|Schriever]] | |- | [[:d:Q132981854|Q132981854]] | [[Elke Ferlemann]] | 1971 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132364336 132364336] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q133064457|Q133064457]] | [[Tobias Huth]] | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1023663937 1023663937] | [[biophysicist]] | |- | [[:d:Q133686486|Q133686486]] | [[Ute Alexandra Jastrow]] | 1971 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131923242 131923242] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137139293|Q137139293]] | [[Volker Blecken]] | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122481739 122481739] | [[biochemist]] | |- | [[:d:Q84616907|Q84616907]] | [[Nicole Tiedemann-Bishop]] | 1971-03-25 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1183187084 1183187084] | [[cultural studies scholar]] | |- | [[:d:Q15813228|Q15813228]] | [[Oliver Grundmann]] | 1971-08-21 | [[Bild:2020-02-14 Oliver Grundmann (Bundestagsprojekt 2020) by Sandro Halank–2.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/1339099160 1339099160] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q1416946|Q1416946]] | [[Karen Stechmann]] | 1971-09-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Badmintonspeler]] | |- | [[:d:Q136580858|Q136580858]] | [[Peer Bornmann]] | 1972 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/106382026X 106382026X] | [[general practitioner]] | |- | [[:d:Q95305198|Q95305198]] | [[Gunnar Hinck]] | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13283037X 13283037X] | [[Politoloog]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]] | |- | [[:d:Q13188486|Q13188486]] | [[Jan Graf]] | 1973 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135375746 135375746] | [[Schriever]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q113769791|Q113769791]] | [[Angela Bauer-Kirsch]] | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130832359 130832359] | [[Politoloog]] | |- | [[:d:Q130829500|Q130829500]] | [[Tina Bremer-Olszewski]] | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024836266 1024836266] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] | |- | [[:d:Q133690896|Q133690896]] | [[Jens Schmidt]] | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131998579 131998579] | | |- | [[:d:Q137153091|Q137153091]] | [[Holger Meyer]] | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/129163473 129163473] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q137304743|Q137304743]] | [[Lars Götzinger]] | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1050224884 1050224884] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]] | |- | [[:d:Q51718006|Q51718006]] | [[Marcus Kück]] | 1973-01-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Basketballspeler (Q3665646)|Basketballspeler]] | |- | [[:d:Q2643610|Q2643610]] | [[Alexandra Kui]] | 1973-03 | [[Bild:DE Alexandra Kui 2008-10-23 by Steschke.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12986157X 12986157X] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q99427|Q99427]] | [[Patrick Döring]] | 1973-05-06 | [[Bild:Doering 5 1-kl.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034707167 1034707167] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q17325938|Q17325938]] | [[Roland Ismer]] | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132440148 132440148] | [[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Stüürberader]] | |- | [[:d:Q113832855|Q113832855]] | [[Kathi Franko]] | 1974 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Mönster]] | [https://d-nb.info/gnd/1076636802 1076636802] | [[educator]] | |- | [[:d:Q132804787|Q132804787]] | [[Jobst Augustin]] | 1974 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131681656 131681656] | | |- | [[:d:Q132980535|Q132980535]] | [[Silke Eggeling]] | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132298139 132298139] | | |- | [[:d:Q133508896|Q133508896]] | [[Michael Wichers]] | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131936972 131936972] | | |- | [[:d:Q86240|Q86240]] | [[Andrasch Starke]] | 1974-01-04 | [[Bild:Andrasch Starke (Dortmund, 2012).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1224809726 1224809726] | [[Jockey]] | |- | [[:d:Q24300599|Q24300599]] | [[Melanie Schliecker]] | 1974-01-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q15782258|Q15782258]] | [[Alexander Mierzwa]] | 1974-06-04 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q124844601|Q124844601]] | [[Lars Poeck]] | 1974-09-20 | [[Bild:Lars-poeck.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1152228897 1152228897] | [[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q133016389|Q133016389]] | [[Harald Klindworth]] | 1974-12-15 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139653791 139653791] | | |- | [[:d:Q68973|Q68973]] | [[Michael Stolle]] | 1974-12-17 | [[Bild:Michael Stolle.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Lichtathlet]]<br/>[[Staffhoogspringer]] | |- | [[:d:Q95211253|Q95211253]] | [[Janina Gerkens]] | 1975 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061646262 1061646262] | [[Filmeditor]] | |- | [[:d:Q132982278|Q132982278]] | [[Andrea Grzeganek]] | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13238258X 13238258X] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q132987710|Q132987710]] | [[Barbara Uleer]] | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13267355X 13267355X] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q132989604|Q132989604]] | [[Anne Henning]] | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132809141 132809141] | [[Psycholoog (Q212980)|Psycholoog]] | |- | [[:d:Q132994531|Q132994531]] | [[Elina Grodtmann]] | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133125009 133125009] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q133004932|Q133004932]] | [[Jan Tomforde]] | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133984443 133984443] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] | |- | [[:d:Q133590526|Q133590526]] | [[Andreas Feddersen]] | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/102551596X 102551596X] | [[musicologist]] | |- | [[:d:Q136986543|Q136986543]] | [[Nicole Röndigs]] | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1098222709 1098222709] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] | |- | [[:d:Q137445658|Q137445658]] | [[Stefanie Scherpe]] | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136144578 136144578] | [[woman physician]] | |- | [[:d:Q113796988|Q113796988]] | [[Meike Rieckmann-Berkenbrock]] | 1975-07-26 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/102144040X 102144040X] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q131566490|Q131566490]] | [[Christoph Ehrhardt]] | 1975-07-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] | |- | [[:d:Q110468|Q110468]] | [[Aylin Esener]] | 1975-08-24 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1082564575 1082564575] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q19298542|Q19298542]] | [[Philipp Osthus]] | 1975-09-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139462309 139462309] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]] | |- | [[:d:Q95233245|Q95233245]] | [[Peter Kalmbach]] | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1018260749 1018260749] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q124617486|Q124617486]] | [[Melanie Adler]] | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q1749365|Q1749365]] | [[Philip Stemann]] | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Speelbaas (Q3455803)|Speelbaas]]<br/>[[Theaterspeelbaas]] | |- | [[:d:Q132974828|Q132974828]] | [[Johannes Rath]] | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132156768 132156768] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q133494162|Q133494162]] | [[Felix Mader]] | 1976 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133629767 133629767] | [[forestry scientist]] | |- | [[:d:Q133508901|Q133508901]] | [[Kristin Rosenkranz]] | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138101698 138101698] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133700711|Q133700711]] | [[Stephanie Oehr]] | 1976 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137591373 137591373] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q136590914|Q136590914]] | [[Christian Augustin]] | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1297360486 1297360486] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q137146347|Q137146347]] | [[Claas Hiebenthal]] | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138984964 138984964] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q2077352|Q2077352]] | [[Peter Ording]] | 1976-12-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Roderer]] | |- | [[:d:Q45608804|Q45608804]] | [[Claus Ropers]] | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133422097 133422097] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]] | |- | [[:d:Q112415240|Q112415240]] | [[André Martens]] | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135610400 135610400] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q132983092|Q132983092]] | [[Christian Thiele]] | 1977 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132425661 132425661] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]] | |- | [[:d:Q132995002|Q132995002]] | [[Kevin Bube]] | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133320383 133320383] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]] | |- | [[:d:Q133008744|Q133008744]] | [[Britta Hemmy]] | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134210433 134210433] | | |- | [[:d:Q133026302|Q133026302]] | [[Michael Wehber]] | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143739220 143739220] | [[mineralogist]] | |- | [[:d:Q133436960|Q133436960]] | [[Wencke Armsen]] | 1977 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131831720 131831720] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q137448551|Q137448551]] | [[Susanne Koch]] | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130845418 130845418] | | |- | [[:d:Q73734|Q73734]] | [[Nils Winter]] | 1977-03-27 | [[Bild:Nils Winter Mannheim 2012.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Lichtathlet]] | |- | [[:d:Q1589292|Q1589292]] | [[Hauke Hilz]] | 1977-05-29 | [[Bild:Hilz, Hauke-9188.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Fre’e Hansestadt Bremen (Q1209)|Fre’e Hansestadt Bremen]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q88487698|Q88487698]] | [[Falko Hönisch]] | 1977-11-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/14401629X 14401629X] | [[Opernsinger (Q2865819)|Opernsinger]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q42428981|Q42428981]] | [[Nicole Gozdek]] | 1978 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1088442625 1088442625] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]] | |- | [[:d:Q108524713|Q108524713]] | [[Marco Rieckmann]] | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130225207 130225207] | [[Didaktiker]]<br/>[[environmental scientist]]<br/>[[Wetenschopper]]<br/>[[social scientist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q122198391|Q122198391]] | [[Sebastian Kempert]] | 1978 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1028428960 1028428960] | [[Psycholoog (Q212980)|Psycholoog]] | |- | [[:d:Q61831776|Q61831776]] | [[Nadine Erler]] | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137441282 137441282] | [[Översetter]] | |- | [[:d:Q130829151|Q130829151]] | [[Vanessa Prigge]] | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1022922025 1022922025] | | |- | [[:d:Q133095897|Q133095897]] | [[Frederik Bockelmann]] | 1978 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1076630243 1076630243] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q133493348|Q133493348]] | [[Miryam Fischer-Reinhard]] | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133526739 133526739] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q133512394|Q133512394]] | [[Anna Marie Paul]] | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137039360 137039360] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q124438|Q124438]] | [[Kai Seefried]] | 1978-01-23 | [[Bild:Seefried, Kai.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035144948 1035144948] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q97381|Q97381]] | [[Mareile Moeller]] | 1978-10-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Schauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Spreker]] | |- | [[:d:Q58524994|Q58524994]] | [[Simon Blank]] | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140156259 140156259] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q113837211|Q113837211]] | [[Anne Kurtze]] | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Trier]] | [https://d-nb.info/gnd/1091090696 1091090696] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Museumspädagoog]] | |- | [[:d:Q132945532|Q132945532]] | [[Hauke Dewitz]] | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1018607196 1018607196] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133024052|Q133024052]] | [[Benjamin Schwarz]] | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142603872 142603872] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]] | |- | [[:d:Q133024782|Q133024782]] | [[Thomas Wriede]] | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142675679 142675679] | [[business manager]] | |- | [[:d:Q133068317|Q133068317]] | [[Jens Buck]] | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1025798996 1025798996] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]] | |- | [[:d:Q133056510|Q133056510]] | [[Tobias Kloubert]] | 1979-06-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1045612847 1045612847] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] | |- | [[:d:Q2642761|Q2642761]] | [[Alexander Nouri]] | 1979-08-20 | [[Bild:Alexander Nouri Oktober 2016.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]]<br/>[[Footballtrainer]] | |- | [[:d:Q18027791|Q18027791]] | [[Sebastian Lühr]] | 1979-09-30 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Kock]] | |- | [[:d:Q130785267|Q130785267]] | [[Roland Rink]] | 1979-11-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/103343230X 103343230X] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q132298021|Q132298021]] | [[Thomas Fitschen]] | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Synchroonspreker]] | |- | [[:d:Q92144919|Q92144919]] | [[Steffen Vagts]] | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1161808922 1161808922] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q130770316|Q130770316]] | [[Christian Torborg]] | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139453555 139453555] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] | |- | [[:d:Q132890574|Q132890574]] | [[Lars Kurt Johann Schiefelbein]] | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1014295467 1014295467] | | |- | [[:d:Q132945544|Q132945544]] | [[Stephanie-Susanne Stecher]] | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1018611290 1018611290] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133006566|Q133006566]] | [[Julia Lietz]] | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137386028 137386028] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q133014092|Q133014092]] | [[Amrei Steinhoff]] | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139318461 139318461] | [[research fellow]] | |- | [[:d:Q133021925|Q133021925]] | [[Jan-Ove Lornsen Nissen]] | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141564202 141564202] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q133389151|Q133389151]] | [[Katharina Beyer]] | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1161101918 1161101918] | [[woman physician]] | |- | [[:d:Q133479408|Q133479408]] | [[Ann-Britt Steen]] | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13229804X 13229804X] | | |- | [[:d:Q133489444|Q133489444]] | [[Christian von Schassen]] | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133082512 133082512] | [[medical officer]] | |- | [[:d:Q133489793|Q133489793]] | [[Katharina Cziupka]] | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13312472X 13312472X] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q133755238|Q133755238]] | [[Claudia Bartels]] | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143856618 143856618] | | |- | [[:d:Q136579226|Q136579226]] | [[Jan Lukas]] | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1053989458 1053989458] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q136961065|Q136961065]] | [[Dirk Müller-Sajak]] | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1041313624 1041313624] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]] | |- | [[:d:Q1279210|Q1279210]] | [[Stefan Konarske]] | 1980-02-28 | [[Bild:Stefan Konarske Photo Call Der junge Karl Marx Berlinale 2017 01.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141078111 141078111] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[TV-Schauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q75768|Q75768]] | [[Juliette Schoppmann]] | 1980-03-18 | [[Bild:Juliette schoppmann 20081129.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135323266 135323266] | [[Singer]] | |- | [[:d:Q133007379|Q133007379]] | [[Anja Brentzel]] | 1980-06-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137467532 137467532] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q47129509|Q47129509]] | [[Sönke E. Schulz]] | 1980-06-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13574864X 13574864X] | [[Politoloog]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q137446795|Q137446795]] | [[Anne-Kathrin Munk-Hartig]] | 1980-07-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140175806 140175806] | [[woman physician]] | |- | [[:d:Q1516074|Q1516074]] | [[Gesa Schwartz]] | 1980-07-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/140771999 140771999] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q42315894|Q42315894]] | [[Stefan Sick]] | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1176850881 1176850881] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Kameramann]]<br/>[[Filmeditor]]<br/>[[Filmproduzent]] | |- | [[:d:Q51315338|Q51315338]] | [[Jan Steinhoff]] | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1011420309 1011420309] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q64737811|Q64737811]] | [[Doris Anselm]] | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/1073947734 1073947734] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q57920213|Q57920213]] | [[André Hauschild]] | 1981 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142208906 142208906] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q130828249|Q130828249]] | [[Jana Windwehr]] | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1169969720 1169969720] | [[Politoloog]] | |- | [[:d:Q133072824|Q133072824]] | [[Christian Viets]] | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1068851864 1068851864] | [[chemical engineer]] | |- | [[:d:Q133411892|Q133411892]] | [[Sonja Yeh]] | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1046279068 1046279068] | [[communication scholar]] | |- | [[:d:Q137158357|Q137158357]] | [[Nils Kemme]] | 1981 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1020766735 1020766735] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q137313082|Q137313082]] | [[Stefan Zoerner]] | 1981 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1051415020 1051415020] | | |- | [[:d:Q133063435|Q133063435]] | [[Christoph Ohrt]] | 1981-02-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1048247627 1048247627] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q2475762|Q2475762]] | [[Ulrich Faßnacht]] | 1981-05-10 | [[Bild:Ulrich Faßnacht.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062132998 1062132998] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q17352980|Q17352980]] | [[Simon Riggers]] | 1981-07-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061952126 1061952126] | [[Filmproduzent]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q60963422|Q60963422]] | [[Philipp Schwenkenbecher]] | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1070605131 1070605131] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q95878324|Q95878324]] | [[Knut Mierswe]] | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062383974 1062383974] | [[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]] | |- | [[:d:Q112440856|Q112440856]] | [[Johannes Cziupka]] | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139897720 139897720] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q130781217|Q130781217]] | [[Tim-Frederik Oehr]] | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1026790832 1026790832] | [[business manager]] | |- | [[:d:Q130829060|Q130829060]] | [[Sandra Lingner]] | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1021590029 1021590029] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q130829197|Q130829197]] | [[Birthe-Christine Weiss]] | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1025614097 1025614097] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q132956065|Q132956065]] | [[Dirk Landsberg]] | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1025952146 1025952146] | | |- | [[:d:Q133068452|Q133068452]] | [[Michael Tomforde]] | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1065346913 1065346913] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133096819|Q133096819]] | [[Christoph Hiller]] | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1077077688 1077077688] | [[process technician]] | |- | [[:d:Q133394252|Q133394252]] | [[Anna Stenzel]] | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1076637787 1076637787] | [[Psycholoog (Q212980)|Psycholoog]] | |- | [[:d:Q133498867|Q133498867]] | [[Andreas Marian Roeder]] | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136545629 136545629] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] | |- | [[:d:Q133704211|Q133704211]] | [[Alkje Twellmeyer]] | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138176299 138176299] | | |- | [[:d:Q136567480|Q136567480]] | [[Carsten Mahler]] | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1055857001 1055857001] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q136865956|Q136865956]] | [[Anna Kopf]] | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1282116924 1282116924] | [[woman physician]] | |- | [[:d:Q136976345|Q136976345]] | [[André Gooßen]] | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1236730232 1236730232] | | |- | [[:d:Q21652561|Q21652561]] | [[Thorsten Wenning]] | 1982-03-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061331571 1061331571] | [[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Filmeditor]]<br/>[[Filmproduzent]] | |- | [[:d:Q18019250|Q18019250]] | [[David Grottschreiber]] | 1982-04-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1020100834 1020100834] | [[trombonist]] | |- | [[:d:Q133069574|Q133069574]] | [[Felix Lindner]] | 1982-09-05 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1026451590 1026451590] | [[computer scientist]] | |- | [[:d:Q132955458|Q132955458]] | [[Julia Witthohn]] | 1982-10-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1027878156 1027878156] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q63323246|Q63323246]] | [[Grit Paulussen]] | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135328896 135328896] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]] | |- | [[:d:Q130771093|Q130771093]] | [[Claas Wilke]] | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141143347 141143347] | | |- | [[:d:Q130787261|Q130787261]] | [[Daniel Kliem]] | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1044878991 1044878991] | [[Informatik]] | |- | [[:d:Q132804513|Q132804513]] | [[Dirk Heckl]] | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1015426832 1015426832] | | |- | [[:d:Q132920433|Q132920433]] | [[Nils Pfullmann]] | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1028272391 1028272391] | | |- | [[:d:Q133022583|Q133022583]] | [[Jannis Harjus]] | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141662964 141662964] | [[hispanist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q133385766|Q133385766]] | [[Annika Elsen]] | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1038515955 1038515955] | | |- | [[:d:Q133406386|Q133406386]] | [[Hanna Hadler]] | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1047930374 1047930374] | [[Geograaf (Q901402)|Geograaf]] | |- | [[:d:Q133415606|Q133415606]] | [[Yvonne Burfeindt]] | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1052693881 1052693881] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q133499586|Q133499586]] | [[Jan-Thorben Sieweke]] | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1090915985 1090915985] | [[Internist]] | |- | [[:d:Q136579452|Q136579452]] | [[Jan Peetz]] | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1055029362 1055029362] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q136965280|Q136965280]] | [[Daniel Röschl]] | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024816370 1024816370] | | |- | [[:d:Q137331615|Q137331615]] | [[Ole Stenzel]] | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1050302427 1050302427] | [[Mathematiker (Q170790)|Mathematiker]] | |- | [[:d:Q137338672|Q137338672]] | [[Florian Boseniuk]] | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1208515330 1208515330] | | |- | [[:d:Q26260415|Q26260415]] | [[Jannik Endemann]] | 1983-01-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061727629 1061727629] | [[Spreker]] | |- | [[:d:Q136961767|Q136961767]] | [[Carsten Börger]] | 1983-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1025823508 1025823508] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] | |- | [[:d:Q2581651|Q2581651]] | [[Willm Engelke]] | 1983-08-27 | | [[Düünbeudel]] | | | | | | |- | [[:d:Q95222101|Q95222101]] | [[Malte Grosche]] | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062048652 1062048652] | [[assistant director]]<br/>[[recording supervisor]] | |- | [[:d:Q132807020|Q132807020]] | [[Torsten Münsterberg]] | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1132204828 1132204828] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133095309|Q133095309]] | [[Lennart Bartolitius]] | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1106338189 1106338189] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133328096|Q133328096]] | [[Christoph Ehlers]] | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1132608007 1132608007] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133342943|Q133342943]] | [[Lennart Schubert]] | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/118341319X 118341319X] | | |- | [[:d:Q133493715|Q133493715]] | [[Monika Steinhoff]] | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1074904710 1074904710] | | |- | [[:d:Q133495776|Q133495776]] | [[Gregor Beckmann]] | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1174842229 1174842229] | [[mechanical engineer]] | |- | [[:d:Q133507022|Q133507022]] | [[Jasmin Hoffmann]] | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1043505296 1043505296] | [[biochemist]] | |- | [[:d:Q136857785|Q136857785]] | [[Sonja Kriett]] | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1058457888 1058457888] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q137128186|Q137128186]] | [[Hinnerk Meyer]] | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1035081415 1035081415] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] | |- | [[:d:Q137308895|Q137308895]] | [[André König]] | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1206650605 1206650605] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q100981152|Q100981152]] | [[Laura Uhlig]] | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1148248250 1148248250] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]] | |- | [[:d:Q132976681|Q132976681]] | [[Donata von Gruben]] | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1038436249 1038436249] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q129017845|Q129017845]] | [[Lars Berg]] | 1985 | [[Bild:2024-08-11 Ausstellung Siegfried Neuenhausen Bruchstueck Mensch, Staedtisches Museum Braunschweig, 35.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Bronswiek]] | [https://d-nb.info/gnd/1058254472 1058254472] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[curator]]<br/>[[Schriever (Q482980)|Schriever]] | |- | [[:d:Q133318063|Q133318063]] | [[Julian Struck]] | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1123303835 1123303835] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133335881|Q133335881]] | [[Matthias Krug]] | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1191129284 1191129284] | | |- | [[:d:Q133337610|Q133337610]] | [[Frederik Heins]] | 1985 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1163413690 1163413690] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] | |- | [[:d:Q133340092|Q133340092]] | [[Florian Schmidt]] | 1985 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1201305624 1201305624] | | |- | [[:d:Q133357862|Q133357862]] | [[Ulrich Stirnat]] | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/117742830X 117742830X] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133417611|Q133417611]] | [[Swantje Wiebalck]] | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/107257604X 107257604X] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] | |- | [[:d:Q133481430|Q133481430]] | [[Friederike Inga Nollmann]] | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1127363034 1127363034] | | |- | [[:d:Q26721172|Q26721172]] | [[Felix Ahrens]] | 1986 | [[Bild:AMPAS .jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1081400366 1081400366] | [[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]] | |- | [[:d:Q130829597|Q130829597]] | [[Birte Meinschien]] | 1986 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1022411659 1022411659] | | |- | [[:d:Q133127083|Q133127083]] | [[Hauke Simon]] | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1119756014 1119756014] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] | |- | [[:d:Q133312185|Q133312185]] | [[Tobias Waller]] | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1110903391 1110903391] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q133494347|Q133494347]] | [[Cornelius Steffen Schlosshardt]] | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1076260632 1076260632] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133497075|Q133497075]] | [[Sebastian Faby]] | 1986 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1081433728 1081433728] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]] | |- | [[:d:Q136583211|Q136583211]] | [[Till Cordes]] | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062803671 1062803671] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q137152120|Q137152120]] | [[Wilken Wehrt]] | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140392025 140392025] | [[Psycholoog (Q212980)|Psycholoog]] | |- | [[:d:Q123505848|Q123505848]] | [[AzudemSK]] | 1986-05-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Mönster]] | [https://d-nb.info/gnd/1206121491 1206121491] | [[Rapper]] | |- | [[:d:Q98094|Q98094]] | [[Richard Fröhlich]] | 1986-06-05 | | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | | | | | [[Basketballspeler (Q3665646)|Basketballspeler]] | |- | [[:d:Q108757902|Q108757902]] | [[Frank Rinck]] | 1986-11-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1339026317 1339026317] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q115269320|Q115269320]] | [[Corinna Lange]] | 1986-12-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hannober]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q56558673|Q56558673]] | [[Julius Robin Weigel]] | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/108403347X 108403347X] | [[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q112502196|Q112502196]] | [[Torge Schiefelbein]] | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1079044256 1079044256] | [[musicologist]] | |- | [[:d:Q133316721|Q133316721]] | [[Christian Denker]] | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1114521906 1114521906] | | |- | [[:d:Q133335001|Q133335001]] | [[Peter Niemann]] | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1190906201 1190906201] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133484952|Q133484952]] | [[Johannes Stemmann]] | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1046575724 1046575724] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q133511151|Q133511151]] | [[Verena Hauschildt]] | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1155799089 1155799089] | [[nutritional scientist]] | |- | [[:d:Q136966445|Q136966445]] | [[Sebastian Gooßen]] | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1073663949 1073663949] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] | |- | [[:d:Q136985930|Q136985930]] | [[Greta Sophia Flüh]] | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1067412875 1067412875] | [[woman physician]] | |- | [[:d:Q137317903|Q137317903]] | [[Eike Thomsen]] | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/113615034X 113615034X] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q137320829|Q137320829]] | [[Stefan Wendt]] | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1133218997 1133218997] | [[research fellow]] | |- | [[:d:Q89982520|Q89982520]] | [[Torge Dellert]] | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1267648902 1267648902] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q133337821|Q133337821]] | [[Claus Julius Witt]] | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1200976991 1200976991] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133482224|Q133482224]] | [[Jan Schwellenbach]] | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1128824035 1128824035] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133488935|Q133488935]] | [[Alexander Wick]] | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115998171X 115998171X] | | |- | [[:d:Q136585628|Q136585628]] | [[Matthias Soot]] | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1238054862 1238054862] | [[geodesist]] | |- | [[:d:Q22937468|Q22937468]] | [[Marcel Eris]] | 1988-03-02 | [[Bild:MontanaBlack.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1182695175 1182695175] | [[YouTuber]]<br/>[[online streamer]] | |- | [[:d:Q133486881|Q133486881]] | [[Jessica Fischer]] | 1989 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1263701949 1263701949] | [[Sozioloog]] | |- | [[:d:Q133348549|Q133348549]] | [[Axel Wolfgang Sturm]] | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1268740535 1268740535] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133508635|Q133508635]] | [[Eike Jan Hauschild]] | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1192793374 1192793374] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133511943|Q133511943]] | [[Britta Buck]] | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1166172627 1166172627] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q136865830|Q136865830]] | [[Lisa-Katharina Heyhusen]] | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/128001489X 128001489X] | | |- | [[:d:Q136991167|Q136991167]] | [[Mareike Töpperwien]] | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1165095440 1165095440] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]] | |- | [[:d:Q137347195|Q137347195]] | [[Julius Brandt]] | 1989-05-24 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1251401147 1251401147] | | |- | [[:d:Q102407424|Q102407424]] | [[Verena Westphal]] | 1989-05-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1290305471 1290305471] | [[graphic designer]]<br/>[[animator]] | |- | [[:d:Q1391712|Q1391712]] | [[Jannik Löhden]] | 1989-07-16 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] | |- | [[:d:Q133417769|Q133417769]] | [[Corinna Hardes]] | 1990 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1084585243 1084585243] | [[mechanical engineer]] | |- | [[:d:Q133469531|Q133469531]] | [[Alexander Schlimm]] | 1990 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1202022863 1202022863] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] | |- | [[:d:Q136583499|Q136583499]] | [[Julian Reese]] | 1990 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1236269136 1236269136] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q136977017|Q136977017]] | [[Tobias Höhne]] | 1990 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1236580818 1236580818] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137336303|Q137336303]] | [[Daniel Stöhlker]] | 1990 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1227939108 1227939108] | [[political economist]] | |- | [[:d:Q133399877|Q133399877]] | [[Anna Laporte]] | 1990-03-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1195781415 1195781415] | | |- | [[:d:Q39299239|Q39299239]] | [[Daniel Zygla]] | 1990-04-24 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | | [[darts player]] | |- | [[:d:Q23565287|Q23565287]] | [[Lisa Prior]] | 1990-12-29 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q136588855|Q136588855]] | [[Timo Breuer]] | 1991 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1287176771 1287176771] | [[computer scientist]] | |- | [[:d:Q137339089|Q137339089]] | [[Jannes Seebeck]] | 1991 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1209066599 1209066599] | [[materials scientist]] | |- | [[:d:Q133343287|Q133343287]] | [[Klaus Schwerdtner]] | 1991-08-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1201597633 1201597633] | | |- | [[:d:Q2386442|Q2386442]] | [[Tabea Kemme]] | 1991-12-14 | [[Bild:2017293155738 2017-10-20 Fussball Frauen Deutschland vs Island - Sven - 1D X MK II - 0074 - B70I0695.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Potsdam]] | [https://d-nb.info/gnd/1282672770 1282672770] | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] | |- | [[:d:Q323065|Q323065]] | [[Florian Nagel]] | 1992-03-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] | |- | [[:d:Q56886651|Q56886651]] | [[Isabell Kaiser]] | 1992-07-24 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q18022958|Q18022958]] | [[Lara-Maria Wichels]] | 1992-08-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q26213484|Q26213484]] | [[Nico Matern]] | 1992-11-27 | [[Bild:CINvIND 2018-09-29 - Nico Matern (31308227018) (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]]<br/>[[futsal player]] | |- | [[:d:Q133432667|Q133432667]] | [[Carolin-Maria Linker]] | 1993 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1266103465 1266103465] | | |- | [[:d:Q136994536|Q136994536]] | [[Sarah Körber]] | 1993 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1321325150 1321325150] | | |- | [[:d:Q41627151|Q41627151]] | [[Maximilian Saßerath]] | 1993-09-16 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | | |- | [[:d:Q110606185|Q110606185]] | [[Marcel Maurer]] | 1994 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1265798621 1265798621] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] | |- | [[:d:Q133371374|Q133371374]] | [[Helge Jentsch]] | 1994 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1315069733 1315069733] | | |- | [[:d:Q88215318|Q88215318]] | [[Maximilian Schulz]] | 1994-01-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | | |- | [[:d:Q29963197|Q29963197]] | [[Sebastian Firnhaber]] | 1994-04-18 | [[Bild:Sebastian Firnhaber 20180304.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q17593128|Q17593128]] | [[Marnon Busch]] | 1994-12-08 | [[Bild:Busch, Marnon Heidenheim 17-18 WP.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] | |- | [[:d:Q133488353|Q133488353]] | [[Sarah-Sophie Jacob]] | 1995 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1271365138 1271365138] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q136859222|Q136859222]] | [[Alexandra Linke]] | 1995 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1292619767 1292619767] | | |- | [[:d:Q137339631|Q137339631]] | [[Timo Schorlepp]] | 1996 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1216904154 1216904154] | [[astrophysicist]] | |- | [[:d:Q27485720|Q27485720]] | [[Jasper Frahm]] | 1996-03-07 | [[Bild:Rund um Köln 2016 033.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Radrennfohrer]] | |- | [[:d:Q47485334|Q47485334]] | [[Lasse Lührs]] | 1996-05-16 | [[Bild:2025-08-03 Die Finals 2025 in Dresden – Triathlon, Männer by Sandro Halank–108.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[triathlete]] | |- | [[:d:Q23565298|Q23565298]] | [[Paula Prior]] | 1997-02-25 | [[Bild:2021-03-13 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - Buxtehuder SV 1DX 6878 by Stepro.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q58845821|Q58845821]] | [[Lucas Firnhaber]] | 1997-04-23 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q107380400|Q107380400]] | [[Natalie Axmann]] | 1997-11-03 | [[Bild:2022-03-26 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - HL Buchholz 08-Rosengarten 1DX 7335 by Stepro.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q135440160|Q135440160]] | [[Julie Deluz]] | 1998 | [[Bild:Julie Deluz.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Schauspeler]]<br/>[[Manager]]<br/>[[Künstler]]<br/>[[model]] | |- | [[:d:Q110486190|Q110486190]] | [[Klara Lange]] | 1998 | [[Bild:2023-09-28-Klara Lange Deutscher Fernsehpreis 2023 -9105.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/125792476 125792476] | [[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q61791619|Q61791619]] | [[Leonie Wesselow]] | 1998-04-07 | [[Bild:Leonie Wesselow 2019.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1122228473 1122228473] | [[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q18019951|Q18019951]] | [[Emily Vogel]] | 1998-04-26 | [[Bild:2024-07-20 Handball, Teamfotos Nationalmannschaften für die Olympischen Spiele STP 1169 by Stepro-2.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q56417961|Q56417961]] | [[Dominik Axmann]] | 1999-06-30 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q88965837|Q88965837]] | [[Franziska Fischer]] | 1999-08-18 | [[Bild:2023-10-28 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - SV Union Halle-Neustadt 1DX 4639 by Stepro.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q115017363|Q115017363]] | [[Jannes Wulff]] | 1999-09-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] | |- | [[:d:Q65241511|Q65241511]] | [[Cantaro 32]] | 2000-03-27 | [[Bild:2013 Longines Global Champions - Lausanne - 14-09-2013 - Sheikh Ali bin Khalid Al Thani et Cantaro 32 2.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | | | |- | [[:d:Q97699013|Q97699013]] | [[Nele Schmitt]] | 2001-02-11 | | [[Bliersdörp]] | | | | | [[beach volleyball player]]<br/>[[Volleyballspeler]] | |- | [[:d:Q124219279|Q124219279]] | [[Charlotte Densch]] | 2002-07-25 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | | |- | [[:d:Q125401049|Q125401049]] | [[Ole Hagedorn]] | 2003-10-14 | [[Bild:2025-12-13 Ole Hagedorn by mroptimax.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q137779626|Q137779626]] | [[Lilli Frey]] | 2006-02-25 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q132348651|Q132348651]] | [[Tom Fitschen]] | 2006-10-24 | [[Bild:2025-02-02 Eisbären Juniors Berlin gegen Kölner Junghaie (U20 DNL 2024-25) by Sandro Halank–135.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Ieshockeyspeler]] | |- | [[:d:Q55124787|Q55124787]] | [[Joachim Hyncke]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140745114 140745114] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Proopst]] | |- | [[:d:Q58317474|Q58317474]] | [[Jens Dede]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q89126417|Q89126417]] | [[Hannes Rathmann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1190924145 1190924145] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q89805133|Q89805133]] | [[Inga S Ulusoy]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141635592 141635592] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q92694606|Q92694606]] | [[Lennart Bargsten]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1219516236 1219516236] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q94471625|Q94471625]] | [[Cora M Holicki]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1144376173 1144376173] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q94756674|Q94756674]] | [[Johann Christoph Otto]] | | | [[Ossenbrügge]] | 1669 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/122574648 122574648] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q94757365|Q94757365]] | [[Lorenz Postel]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1696 | | | [https://d-nb.info/gnd/139231730 139231730] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Pastoor]]<br/>[[preacher]] | |- | [[:d:Q94862483|Q94862483]] | [[Johann Hollmann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1586 | [[Leiden]] | | [https://d-nb.info/gnd/137628846 137628846] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] | |- | [[:d:Q95186024|Q95186024]] | [[Charlotte Hedwig von der Lieth]] | | | | 1738-05-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1044562749 1044562749] | | |- | [[:d:Q95216113|Q95216113]] | [[Ole Hellwig]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/106229176X 106229176X] | [[line producer]] | |- | [[:d:Q95230585|Q95230585]] | [[Johann Wilhelm Brand]] | | | | 1648-04-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1011970570 1011970570] | | |- | [[:d:Q95258403|Q95258403]] | [[Johann Friedrich Fischer]] | | | | 1767 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1027781632 1027781632] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q95325303|Q95325303]] | [[Heinrich Sigismund Backmeister]] | | | | 1772-11-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034669699 1034669699] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q99688652|Q99688652]] | [[Norbert Hamm]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134396782 134396782] | [[Musiker]] | |- | [[:d:Q108670199|Q108670199]] | [[Gustav Schneeclaus]] | | | | 1992-03-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | |- | [[:d:Q110726462|Q110726462]] | [[Timm Moritz Marquardt]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Theaterschauspeler]] | |- | [[:d:Q112495397|Q112495397]] | [[Hermann Strackerian]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1662 | | [[Jena]] | | [[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q112495402|Q112495402]] | [[Gregor Hintze]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Altdorf bei Nürnberg]] | [https://d-nb.info/gnd/124558992 124558992] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q115633847|Q115633847]] | [[Andrea Golato]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[San Marcos]] | [https://d-nb.info/gnd/1053251890 1053251890] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[academic]]<br/>[[Wetenschopper]]<br/>[[linguist]] | |- | [[:d:Q118062684|Q118062684]] | [[Wolfgang Watzulik]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | | |- | [[:d:Q121224572|Q121224572]] | [[Amund Falkenhielm]] | | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | 1697-08-01 | [[Stockholm]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q124642215|Q124642215]] | [[Christoph Balthasar Lampe]] | | | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/1037520742 1037520742] | [[printer]]<br/>[[book printer]]<br/>[[Utgever]] | |- | [[:d:Q130770245|Q130770245]] | [[Hans Christian Heinemeyer]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1042074887 1042074887] | | |- | [[:d:Q130789058|Q130789058]] | [[Klemens Kaatz]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1082308137 1082308137] | [[pianist]] | |- | [[:d:Q131768664|Q131768664]] | [[Ernst Dreyer]] | | | [[Hullern-Twielenfleth]] | | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1110771959 1110771959] | | |- | [[:d:Q132265533|Q132265533]] | [[Samuel Heinrich Uffelmann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130007080 130007080] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q132804767|Q132804767]] | [[Heinrich Pragemann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/124520618 124520618] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q132938686|Q132938686]] | [[Julia Dankers]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1082224316 1082224316] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]] | |- | [[:d:Q132962077|Q132962077]] | [[Stephan Wesch]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1031822739 1031822739] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]] | |- | [[:d:Q132964389|Q132964389]] | [[Pamela Theodorakopoulou]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1038226082 1038226082] | [[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]] | |- | [[:d:Q132970862|Q132970862]] | [[Tobias Thomas Michael Joel Diderich Hannemann]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [[Haderslev]] | | [https://d-nb.info/gnd/123703123 123703123] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q132977459|Q132977459]] | [[David Wehner]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/124752306 124752306] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q132999490|Q132999490]] | [[Jacobus Lakeman]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13374132X 13374132X] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q132999491|Q132999491]] | [[Anja Busack]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133741400 133741400] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q133025771|Q133025771]] | [[Anika Bargsten]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143472674 143472674] | [[Geograaf (Q901402)|Geograaf]] | |- | [[:d:Q133063610|Q133063610]] | [[Heinrich Konrad Versmann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1023339986 1023339986] | [[medical student]] | |- | [[:d:Q133072105|Q133072105]] | [[Tim Behrens]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1068605014 1068605014] | | |- | [[:d:Q133088891|Q133088891]] | [[Thomas Zill]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1044908637 1044908637] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133312201|Q133312201]] | [[Johannes Dellert]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1080486976 1080486976] | | |- | [[:d:Q133323504|Q133323504]] | [[Franz Paul Schumacher]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1130193314 1130193314] | [[law student]] | |- | [[:d:Q133323507|Q133323507]] | [[Johann Hintz]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1130194124 1130194124] | [[law student]] | |- | [[:d:Q133323552|Q133323552]] | [[Niels Raue]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1088324304 1088324304] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133326619|Q133326619]] | [[Arne Dethlefs]] | | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1128099268 1128099268] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133329156|Q133329156]] | [[Thomas Gangolf]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1154701611 1154701611] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]] | |- | [[:d:Q133330687|Q133330687]] | [[Dietrich Martin Matthaei]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1129727823 1129727823] | [[theology student]] | |- | [[:d:Q133332454|Q133332454]] | [[Johann Brasche]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12320884X 12320884X] | | |- | [[:d:Q133334898|Q133334898]] | [[Arne von Eitzen]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1190848929 1190848929] | | |- | [[:d:Q133368115|Q133368115]] | [[Johann Harder]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132949679 132949679] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133383364|Q133383364]] | [[Ramona Behrendt]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1155765052 1155765052] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133397288|Q133397288]] | [[Hanna Dorothee Plickert]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1022495607 1022495607] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q133430184|Q133430184]] | [[Rita Henning]] | | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1294885480 1294885480] | | |- | [[:d:Q133440751|Q133440751]] | [[Theresa Holst]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/14251750X 14251750X] | [[Psycholoog (Q212980)|Psycholoog]] | |- | [[:d:Q134431944|Q134431944]] | [[Martin Gotthard Kunhardt]] | | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/12200258X 12200258X] | [[Lutheran pastor]] | |- | [[:d:Q136866960|Q136866960]] | [[Paul Andreas Matthaei]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [[Karkwist]] | | [https://d-nb.info/gnd/1298137942 1298137942] | [[Lutheran pastor]]<br/>[[Lutheran theologian]] | |- | [[:d:Q136999075|Q136999075]] | [[Alexander Johann August Hübner]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141486740 141486740] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137007078|Q137007078]] | [[Ann-Marie Heinonen]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1029389764 1029389764] | | |- | [[:d:Q137016996|Q137016996]] | [[Johann Hermann von Tieffenbrock]] | | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1042970874 1042970874] | | |- | [[:d:Q137022248|Q137022248]] | [[Bartholomäus Kühlbrunn]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1132659833 1132659833] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] | |- | [[:d:Q137036030|Q137036030]] | [[David Alexander Bröhan]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1054661529 1054661529] | [[marine biologist]] | |- | [[:d:Q137053966|Q137053966]] | [[Sven Krönke]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1077529376 1077529376] | | |- | [[:d:Q137054783|Q137054783]] | [[Michael Römmich]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1154328821 1154328821] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q137055341|Q137055341]] | [[Friedrich Dieckmann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/117654327X 117654327X] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] | |- | [[:d:Q137060213|Q137060213]] | [[Johann Füller]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123703093 123703093] | | |- | [[:d:Q137085211|Q137085211]] | [[Sina Rehbein]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1166871363 1166871363] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q137092390|Q137092390]] | [[Silvia Reuß]] | | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1107204968 1107204968] | [[Mathematiker (Q170790)|Mathematiker]] | |} {{Wikidata list end}} m7cn2pgxwyug832w05pdqag96p77eym 0 73624 1061797 1061347 2026-04-05T12:01:26Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061797 wikitext text/x-wiki [[Datei:Oefeninterland Nederland tegen Argentinië 4-1; nr. 6, 7 Cruyff, kop.jpg|mini|200px|Johan Cruyff as Kapitän vun de Elftal (1974)]] '''Hendrik Johannes Cruijff''' (* [[25. April]] [[1947]] in [[Amsterdam]]; † [[24. März]] [[2016]] in [[Barcelona]], [[Spanien]]<ref>{{Internetquelle|url=http://www.focus.de/sport/laureus/im-alter-von-68-jahren-fussball-legende-johan-cruyff-ist-tot_id_5383824.html|titel=Fußball-Legende Johan Cruyff ist tot|werk=FOCUS Online|abruf=2016-03-23}}</ref>), bekannt as '''Johan''' oder '''Johann Cruyff''' ({{audio|JohanCruijff.oga|Johan Cruiff}}), weer en [[nedderlannen (Europa)|nedderlannsch]] [[Football]]speler un later Footballtrainer.. „Europas Fußballer des Jahrhunderts“<ref>[http://www.dfb.de/news/detail/wm-star-1974-cruyff-fuehrt-oranje-ins-finale-57324/]</ref> gull as begnadet [[Speelmaker]] un weer dat Uthangschild vun den nedderlannschen Football. Cruyff weer Star vun den [[Totaler Football|„totalen Football“]] ''(totaalvoetbal)'', mit den [[Ajax Amsterdam]] sien gröttste Erfolge recken dee un de Nedderlannsch Natschonalmannschap, för de he in 48 Länderspelen 33 Dooren schaaten hett, bi de [[Football-Weltmeesterschap 1974|WM 1974]] Viezweltmeester wurr. Dornah speel he för den [[FC Barcelona]], in den [[USA]] un wedder in den Nedderlannen ([[Feyenoord Rotterdam]]) bevör he 1984 sien aktiv Loopbahn afsluuten dee. Ähnlich spoodriek weer he nahderhen as Trainer för Ajax Amsterdam un den FC Barcelona. In Barcelona prääg he de vun [[Rinus Michels]] up den Weg brocht Jöögdakademie [[La Masia]] (ut de nahderhen Speler as [[Cesc Fàbregas]], [[Pep Guardiola]] un [[Lionel Messi]] hervorgungen) un form dat „Dream Team“, dat 1992 eerstmals den [[Europapokal vun de Landsmeester]] wunn.<ref>[http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1413342.html The Barcelona Academy]l, Fifa World, 6. April 2011.</ref> Sien Söhn [[Jordi Cruyff]] weer ebenfalls nedderlannsch Football-Natschonalspeler. König John, as he ok nömmt wurr, weer all siet sien Jöögd en starken Rooker, kreeg nahderhen en Hartinfarkt und is toletzt an Lungenkrebs storven. == Literatur == * [[Dietrich Schulze-Marmeling]]: ''Der König und sein Spiel. Johan Cruyff und der Weltfußball.'' Die Werkstatt, Chöttingen 2012, ISBN 978-3-89533-845-8. * Dietrich Schulze-Marmeling: ''BARÇA oder: Die Kunst des schönen Spiels.'' Die Werkstatt, Chöttingen 2010, ISBN 978-3-89533-720-8. * [[Hardy Grüne]]: ''Fussball WM-Enzyklopädie 1930 bis 2010.'' Agon, Kassel 2006, ISBN 3-89784-290-4. * Tom Bender und Ulrich Kühne-Hellmessen: ''Verrückter Europacup.'' Weltbild, Augsborg 2003, ISBN 3-8289-2003-9. * David Winner: ''Oranje brilliant, das neurotische Genie des holländischen Fußballs.'' Kiepenheuer & Witsch, Köln 2008, ISBN 978-3-462-03994-8. == Weblenken == {{Commons|Johan Cruijff|Johan Cruyff}} * [http://www.cruijff.com/ Homepage to Johan Cruijff] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118677454|LCCN=n/88/624848|NDL=00795959|VIAF=42631934}} {{SORTIERUNG:Cruyff, Johan}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Nedderlannen]] [[Kategorie:Footballspeler (Nedderlannen)]] [[Kategorie:Footballtrainer]] [[Kategorie:Boren 1947]] [[Kategorie:Storven 2016]] 30kw6xkv44tiulir3iy0lpn8eq8b5a4 0 74239 1061852 923913 2026-04-05T15:37:36Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061852 wikitext text/x-wiki [[Datei:Marion zinderstein jessup.jpg|miniatur|Marion Zinderstein Jessup]] '''Marion Zinderstein Jessup''' (* [[6. Mai]] [[1896]]; † [[14. August]] [[1980]]) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Tennis]]spelerin. == Karriere == Marion Zinderstein Jessup wunn gemeensam mit den spoodrieken Amerikaner [[Vincent Richards]] bi de [[Olympisch Sömmerspelen 1924/Tennis|Olympisch Spelen 1924]] in [[Paris]] de Sülvermedaille in dat Tennis-Mixeddüppel. Se reck in de Johren 1919 un 1920 jewiels dat Finale vun de [[US Open|US-amerikaansch Tennismeesterschapen]], weer aber 1919 hör Landsfru [[Hazel Hotchkiss Wightman]] un een Johr later de Norwegerin [[Molla Mallory]] jewiels glatt in twee Sätzen ünnerleegen. Bedüüdend spoodrieker weer hör Bilanz in' Daamendüppel, dat se bi dit Turnier veer Mal winnen kunn. Van 1918 bit 1920 wunn se mit [[Eleanor Goss]] dree Johr in Reeg un 1922 mit [[Helen Wills Moody]]. 1919 wunn se ok noch den Mixed-Titel weer mit Vincent Richards. == Weblenken == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20101224205240/http://tennis-aaron.de/tennis-spieler/spieler_546.htm Marion Zinderstein up www.tennis-spieler.com] * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/je/marion-jessup-1.html Marion Jessup in de Datenbank vun Sportsreference.com (engelsch)] {{SORTIERUNG:Jessup, Marion Zinderstein}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Tennisspeler]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (USA)]] [[Kategorie:Boren 1896]] [[Kategorie:Storven 1980]] mx4qebzlk7g17dpb1529dw7uqxlwmxz 3 74457 1061806 763211 2026-04-05T12:15:18Z Ternarius 22280 Ternarius hett de Siet [[Bruker Diskuschoon:MrZaimon1122]] na [[Bruker Diskuschoon:Zaifox]] verschaven: Seite während der Umbenennung des Benutzers „[[Special:CentralAuth/MrZaimon1122|MrZaimon1122]]“ in „[[Special:CentralAuth/Zaifox|Zaifox]]“ automatisch verschoben 763211 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=MrZaimon1122}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 15:15, 15. Mai 2016 (CEST) 6blm71vjx5uh7zqv89fjxz5u7iuzytl 0 74529 1061816 918106 2026-04-05T12:46:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061816 wikitext text/x-wiki '''Jurrian „Jur“ Haak''' (* [[3. November]] [[1892]] in [[Semarang]]; † [[30. Januar]] [[1945]] in [[Oranienburg]]) weer en [[Nedderlannen (Europa)|nedderlannsch]] [[Football]]speler, de för den [[HFC Haarlem]] speel. He hett 1912 (gegen Düütschland) un 1913 (gegen Belgien) je een Lännerspeel för de Nedderlannsch Footballnatschonalmannschap bestreeden un dorbi twee Doren schaaten. He weer todem en goot Hoochspringer un hull van 1916 bit 1919 den nedderlannschen Rekord in’ Hoochsprung mit 1,79 m. Ümkommen is he in dat KZ Sachsenhausen, to de Tiet as de düütsch Natschonalspeler [[Otto Harder]] dor ok insett weer. == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20090916050946/http://www.voetbalstats.nl/nedxi/sp177.html Jur Haak - Statistik] (nedderlannsch) {{DEFAULTSORT:Haak, Jur}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Nedderlannen]] [[Kategorie:Footballspeler (Nedderlannen)]] [[Kategorie:Hoochspringer]] [[Kategorie:Boren 1892]] [[Kategorie:Storven 1945]] fnvdljtsq75wrpsc1yjhny7bmdbunez 0 75551 1061975 766956 2026-04-06T06:34:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061975 wikitext text/x-wiki [[Bild:Whitbread_logo.svg|duum|Dat Logo vun de Firma]] '''Whitbread PLC''' is en britisch Ünnernehmen, to dat mehrere bekannte [[Hotel (Bedrief)|Hotels]], [[Restaurant]]s, as ok Gesundheits- un Fitnessclubs höört. Ünner annern höörn unn höört dorto de Keden [[Pizza Hut]], [[Maredo]], [[Premier Inn]] un [[Marriott International]]<ref name="funding">''International Directory of Company Histories, Bd. 52.'' St. James Press, 2003. Weddergeven in: [http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Whitbread-PLC-Company-History.html ''Whitbread PLC'' op fundinguniverse.com] (engl.; afropen an’n 8.&nbsp;Juni 2007)</ref>. De Sitt vun de [[Aktiensellschop (Grootbritannien)|Public Limited Company]] is in’t engelsche [[Dunstable]] in de Graffschop [[Bedfordshire]]. Dat Ünnernehmen is in’n britischen [[FTSE 250 Index]] börsennoteert (Kennteken WTB). == Historie == Dat Ünnernehmen is vun [[Samuel Whitbread (1720–1796)|Samuel Whitbread]] (*&nbsp;20.&nbsp;August 1720; †&nbsp;11.&nbsp;Juni 1796) grünnt worrn, de 1742 en Partnerschop mit Thomas Shewell anfungen hett un Geld in twee lütte [[Broeree]]n vun de Shewells steken hett. Whitbread hett den Bedrief jümmer mehr utboet. 1765 hett he Shewell sien Andeel utbetahlt. In’t late 18. Johrhunnert is Whitbread to de gröttsten Broeree vun Grootbritannien worrn<ref>[http://spartacus-educational.com/BUwhitbread.htm ''Samuel Whitbread'' op ''www.spartacus.schoolnet.co.uk''] (engelsch; afropen an’n 8.&nbsp;Juni 2007)</ref>. In’t Johr 1889 is de Familienbedrief as ''Whitbread and Company PLC'' för Investers vun buten apen maakt worrn. In de Johren vun 1955 bit 1971 hett dat Ünnernehmen tohopen 27 regionale Broereen övernahmen. 1968 kreeg de Firma de Lizenz för dat Broen vun ''[[Heineken]] Lager''. 1974 is en Restaurant (''Beefeater'', op platt so veel as ''Rindfleescheter'') apen maakt worrn. In de Johrteihnten dorop hett de Bedrief op dat Rebeet vun Restaurants un Hotels jümmer wieter tonahmen. 1982 kemen de Pizza-Hut-Restaurants dorto, 1987 Premier Travel Inn un 1995 de Marriott-Hotels un de Café-Keed [[Costa Coffee]]<ref name="funding"/>. Gliektietig hett sik dat Ünnernehmen ut dat Gewarf mit Alkoholika na un na torüchtogen. 1989 is de Sparte Wien un Spirituosen an [[Allied-Lyons]] verköfft worrn, 2000 weer de ''Whitbread Beer Company'' an [[AB InBev UK|Interbrew S.A.]] un 2001 de Sparte Kneipen an [[Morgan Grenfell]] Private Equity.<ref name="funding"/> verköfft. Dormit hett dat Ünnernehmen vundaag gor keen Broereen mehr in Besitt. == Whitbread as Sponser == 1971 is Whitbread [[Sponser]] vun de ne’en ''Whitbread Book Awards'' worrn. Dat is en Literaturpries för Schrievers, de tomindst dree Johren in [[Grootbritannien]] oder [[Irland]] leevt hebbt. Toeerst weern jeed Johr dree, later denn fief Böker mit den Pries uttekent, wobi een dorvun to’t ''Whitbread book of the year'' utwählt weer. Whitbread hett sik vun den Pries 2005 torüchtogen. Siet de Tiet warrtde Pries vun de Keed Costa Coffee, en Dochter-Ünnernehmen vun Whitbread, ünner den ne’en Naam [[Costa Book Award]] sponsert.<ref>[http://facstaff.unca.edu/moseley/whitbread.html ''The Whitbread Book Awards'' op facstaff.unca.edu] (engelsch; afropen anvn 8.&nbsp;Juni 2007)</ref> In 1972 is dat Ünnernehmen Sponser vun de ne’e grünnten Seil[[regatta]] ''Whitbread Round the World Race'' (faken ok blots kort ''Whitbread'') worrn. Dat weer de eerste Regatta, bi dat de Mitmakers eenmol üm de hele Welt reisen doot. Bit vundaag gellt se as een vun de hardsten un ok bekanntsten Regattas slechthen. Whitbread is 1998 as Sponser aflöst worrn. Dorna hett [[Volvo]] dat övernahmen, worophen de Regatta den ne’en Naam [[Volvo Ocean Race]] kregen hett.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.volvooceanrace.org/abouttherace/history/whitbread73_74 |wayback=20090205035157 |text=''About the Race. Whitbread 1973-74'', op de Websteden vun www.volvooceanrace.org |archiv-bot=2026-04-06 06:34:52 InternetArchiveBot }} (engelsch; afropen an’n 8.&nbsp;Juni 2007); {{Webarchiv|url=http://www.volvooceanrace.org/abouttherace/history/volvooceanrace01_02 |wayback=20080915191253 |text=''About the Race. Volvo Ocean Race 2001-2002'', op de Websteden vun www.volvooceanrace.org |archiv-bot=2026-04-06 06:34:52 InternetArchiveBot }} (engelsch; afropen an’n 8.&nbsp;Juni 2007)</ref> == Borns == <references/> == Weblenken == * [http://www.whitbread.co.uk/ Websteed vun dat Ünnernehmen] * [http://spartacus-educational.com/BUwhitbread.htm Historie vun den Grünner Samuel Whitbread] [[Kategorie:Ünnernehmen]] [[Kategorie:Grootbritannien]] moeqz4p5n539x38ve3yriou4vugogg1 0 75789 1061824 1055670 2026-04-05T13:15:43Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061824 wikitext text/x-wiki [[Bild:Kelp forest.jpg|thumb|En Swarm Fisch midden in'n Kelpwoold]] En '''Kelpwoold''' (Ut de [[Engelsche Spraak]]: ''kelp forest''), ok '''Tangwoold''' oder '''Algenwoold''' nömmt, is en [[Ökosystem]], dat in matige Breden an de [[Waterkant]] in de [[Solten See|See]] vörkamen deit. Sien Naam hett he vun den [[Seetang]] her, sunnerlich vun en Reeg grote mehrzellige [[Alge|Algen]] ut de [[Ornen (Biologie)|Ordnung]] vun de [[Kelp (Seealgen)|Kelpen]]<ref>Dayton, S. 215</ref>. Bi de Algen, de in'n Kelp[[woold]] wassen doot, hannelt sik dat meist um [[Brune Algen|brune]] un [[Roodalgen|Rode Algen]]. Se sünd dat Tohuse for en unbannige Tahl vun [[Fisch]] un [[Warvellose]] un speelt ok en grode Rull for allerhand [[Vagels]]. Man de Bestand vun de Kelpwolden is hüdigendags in Gefohr. Dat liggt an [[Deerter]], as de [[Fallhoodje]]s, de jem freten doot, man ok an [[Fischeree]] un dor an, datt dat Water allerwegens up'e Eer warmer warrt, unner annern vunwegen de [[El Niño-Southern Oscillatschoon]]. == Kennteken == De groten Algen, de in'n Kelpwoold wassen doot, bestaht sunnerlich ut dree Deele: dat krallenhaftige Organ, wo se up'n Grund mit fastsitten doot ([[Rhizoid]]), denn de smiedige Stengel ([[Cauloid]]), un boven an de Uppersiete de [[Blatt (Plant)|blatthaftige]] Wedel ([[Phylloid]]). Just so, as bi [[Woold]]en an Land, weert dor dree Zonen mit billt, wo Deerter in leevt: Boven - to'n Deel sogar an de Bovensiet vun dat Water - billt de Wedels vun grote [[Kelp (Seealgen)|Kelpen]] de [[Boomkroon]].In'e Midden staht de Stengels in't Schummerlicht. In düsse Zoon sünd allerhand [[Oort (Biologie)|Aarden]] vun Fische togange. Dorunner liggt de düstere Grund. Kelpen wasst bannig hooch, de [[Reesenkelp]] (''Macrocystis pyrifera'') kann bit hen to 45 m lang weern un dor 30 bit 50 cm an'n Dag bi wassen. Vunwegen, datt de Kelpen so gau wasst, ännert sik de Kelpwoold jummerlos. Butendem riet [[Storm|Störme]] in'n [[Harvst]] un [[Winter]] ole Wedels ut'e Kronen rut. Denn kummt wedder mehr Licht bit an'n Grund. Dat kann ok passeern, datt dat Krallenorgan ut'n Grund utreten warrt un de Kelp denn anfangt, free umto to sweven. De Planten sweevt denn bit an de Uppersiete un wasst wieter, bit se an'n Strand löppt oder in warm Water ankummt. Bi so'n enkelte Kelpen könnt sik allerhand Deerter ansammeln. == Literatur == [[Image:Kelp forest distribution map.png|thumb|350px|right|Wo dat Kelpwolden gifft]] * Sektion Phykologie der Deutschen Botanischen Gesellschaft: [https://web.archive.org/web/20110917031645/http://www.dbg-phykologie.de/pages/22PressemitteilungAlgeJahr2007.html ''Seetang Laminaria ist Alge des Jahres 2007''.] For de Presse 2007. * Paul Dayton, Annual Review of Ecology and Systematics [http://www.uvm.edu/~mbeekey/WFB279/Dayton1985.PDF ''Ecology of Kelp Communities''] (PDF; 3,6&nbsp;MB): 16 (1985); 215- 245 * George Karleskint et al [http://books.google.com.au/books?id=0JkKOFIj5pgC&pg=PA447&dq=kelp+communities&hl=en&ei=vdE3TYHnM8bIcbj5iYsK&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CFEQ6AEwBzgU#v=onepage&q=kelp%20communities&f=false ''Introduction to Marine Biology''] (2009) ISBN 0495561975 * Ronald McPeak, Dale A. Glantz, Carole Shaw: ''Amber Forest the Beauty and Biology of California's Submarine Forest.'' Watersport, San Diego CA 1988. ISBN 0-922769-00-1 * Robert Steneck [http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FENC%2FENC29_04%2FS0376892902000322a.pdf&code=148e02f66ba0dfbad298f403f4d38dc7 ''Kelp forest ecosystems: biodiversity, stability, resilience and future''] Environmental Conservation 29 (4): 436–459 (2002) == Belege == <references/> == Weblenken == {{Commons|Category:Kelp forests|Kelpwolden}} * [http://www.mesa.edu.au/habitat/kelp01.asp Marine Education Society Australia] (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20070322210905/http://bonita.mbnms.nos.noaa.gov/sitechar/kelp.html Monterey Bay National Marine Sanctuary] (engelsch) * [http://life.bio.sunysb.edu/marinebio/kelpforest.html Stonybrook University] (engelsch) [[Kategorie:Ökosystem]] [[Kategorie:Biologie]] [[Kategorie:See]] ph4wxyewmqz0mraewtgftwy3ja29mko 0 77968 1061947 924093 2026-04-06T00:05:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061947 wikitext text/x-wiki '''Steven Smith''' (* [[22. Oktober]] [[1962]] in [[Bingley (West Yorkshire)|Bingley]], [[West Yorkshire]]) is en ehmalger [[Grootbritannien|britisch]] [[Springrieder]]. == Biografie == Steven Smith is de Söhn vun den ehmalgen Topspringrieder [[Harvey Smith (Rieder)|Harvey Smith]] un Bröer vun den ebenfalls bannig spoodrieken [[Robert Smith (Rieder)|Robert Smith]].<ref>[http://www.horseandhound.co.uk/competitionnews/390/297807.html horseandhound.co.uk]</ref> 1984 wunn he (up Shining Example) gemeensam mit [[John Whitaker (Springrieder)|John Whitaker]] (Ryan’s Son) un [[Michael Whitaker]] (Overton Amanda), as ok [[Timothy Grubb]] (Linky) de Sülvermedaille bi de [[Olympisch Sömmerspelen 1984/Rieden|Olympisch Sömmerspielen]] in [[Los Angeles]] achter de Mannschap vun de USA. Blots en lütt Sett later hett he aber en swooren Mororradunfall harrt, wat do dat Enn' vun sien Rietsportkarriere führen dee.<ref>[http://www.equestrianjumpingcanada.com/olympicteamshowjumpingmedalists.cfm www.equestrianjumpingcanada.com]</ref> In' Harvst 1998 hett he en unmittelbare Haftstraaf ümgahn, indem he seggt hett, dat he an en psychischen Störung lieden deiht. Smith wurr erwischt, as he trotz Fohrverbot Auto fohren hett. As hüm de Polizei anhollen hett, hett he falsch Angaven maakt un seggt, dat he sien Bröer Robert weer.<ref>[http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-17543689.html www.encyclopedia.com]</ref> == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20101207165309/http://www.robertsmith.co.uk/about_robert_smith.php Websteed vun Robert Smith] * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sm/steven-smith-1.html Steven Smith in de Datenbank vun Sportsreference.com (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Smith, Steven}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:England]] [[Kategorie:Springrieder]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Grootbritannien)]] [[Kategorie:Boren 1962]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] r2urhw0hbpgchpb4mna7f5o10x2vrss 0 79662 1061969 931263 2026-04-06T05:49:01Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061969 wikitext text/x-wiki {{Dörpbox |NAAM=Veernermoor |STAAT=Düütschland |LIGGT_IN= :[[Bundsland (Düütschland)|Bundsland]]: [[Neddersassen]] :[[Landkreis]]: [[Landkreis Veern|Veern]] :[[Gemeen (Düütschland)|Gemeen]]: [[Gemeen Kerklinneln|Kerklinneln]] |WAPEN=keen |FLAGG= |KOORT= |FLACH= |HÖÖCHD= |HÖÖCHD_REF=NN |KOOR_NS=52.9152849 |KOOR_OW=9.3953164 |INWAHNERS= |INWAHNERS_TIET= |POSTLEETTALL=27308 |VÖRWAHL=04238 |WEBSTEED= }} '''Veernermoor''' ({{S|de|''Verdenermoor''}}) is en Dörp in de [[Gemeen Kerklinneln]] in’n [[Landkreis Veern]], [[Neddersassen]]. Binnen de Gemeen Kerklinneln höört de Oort to de polietsche [[Oortschop]] [[Kükenmoor]]. == Geografie == De Oort liggt in en [[Hoogmoor]] op de [[Achem-Veerner Geest]]. Delen von düt Moor in’n Oosten sünd as Naturschuulrebeed [[Veerner Moor]] schuult un in’n Noordwesten as [[Höhnermoor]]. Dat Water ut dat Rebeed warrt över Gravens in’n Süden na de [[Lehrde]] hen afföhrt un in’n Noorden na’n [[Gohbeek (Beek)|Gohbeek]]. De Naveröörd sünd [[Kükenmoor]] in’n Noorden, [[Lüttjen Heinz]], [[Groten Heinz]] un [[Goldborn]] in’n Noordoosten, [[Idsen]], [[Hamwie’e]] un [[Owe]] in’n Süüdoosten, [[Ihlden]] un [[Lehrn]] in’n Süden, [[Saasloh]], [[Neernabargen]] un [[Armsen]] in’n Süüdwesten un [[Specken (Landkreis Veern)|Specken]], [[Ramels (Landkreis Veern)|Ramels]] un [[Neenföör]] in’n Noordwesten. == Historie == De [[Bisdom Veern|Veerner Bischop]] [[Christoph vun Brunswiek-Lünborg|Christoph]] hett 1551 dat Rebeed von dat hüdige Dörp de Süderstadt Veern schenkt, dat se dor [[Torf|Törf]] to’n Böten graven kunnen. Leevt hett dor to de Tied noch nüms. Eerst in dat 18. Johrhunnert is dat Moor dröögleggt worrn un de eersten Hüüs sünd dor boot worrn. In’n [[Eerst Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] sünd twölv Soldaten ut Veernermoor fullen oder vermisst un in’n [[Tweet Weltkrieg|Tweten Weltkrieg]] söss.<ref>[http://www.denkmalprojekt.org/2009/kirchlinteln-verdenermoor_wk1u2_ns.htm Onlineprojekt Gefallenendenkmäler] {{Webarchiv|url=http://www.denkmalprojekt.org/2009/kirchlinteln-verdenermoor_wk1u2_ns.htm |wayback=20160409022429 |text=Onlineprojekt Gefallenendenkmäler |archiv-bot=2026-04-06 05:49:01 InternetArchiveBot }}</ref> === Verwaltungsgeschicht === In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de [[Mairie Kerklinneln]] in’n [[Kanton Veern]] höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat [[Königriek Westfalen]] un von 1811 bet 1814 to dat [[Eerst Franzöösch Kaiserriek|Franzöösche Kaiserriek]] ünner [[Napoleon]] höört. De Oort hett vör 1885 to de Vaagdie Kerklinneln in dat [[Amt Veern]] tohöört. Na 1885 weer dat in’n [[Kreis Veern]], de 1932 mit’n [[Kreis Achem]] to’n ne’en un grötteren [[Landkreis Veern|Kreis Veern]] tohoopgahn is. De Oort is an’n 1. Juli 1972 mit de [[Gemeenreform in Neddersassen]] Deel von de Gemeen Kerklinneln worrn. De beiden Gemenen Kükenmoor un Veernermoor hebbt dorbi tohoop de Oortschop Kükenmoor billt. === Inwahnertall === {{Inwahnertall | 1812 / 26 /Lasius/ | 1848 / 95 Lüüd, 16 Hüüs /HarseimSchluter/ | 1871-12-01 / 99 Lüüd, 17 Hüüs /GemGutsbPreu/ | 1885-12-01 / 96 Lüüd, 18 Hüüs /gemeindelexikon1885/ | 1905-12-01 / 105 Lüüd, 19 Hüüs /gemeindelexikon1905/ | 1910-12-01 / 109 /gemeindeverzeichnis/ | 1925 / 102 /verwaltungsgeschichte/ | 1933 / 95 /verwaltungsgeschichte/ | 1939 / 93 /verwaltungsgeschichte/ }} === Religion === Veernermoor is [[Evangeelsch-luthersche Kark|evangeelsch-luthersch]] präägt un höört to dat Kaspel von de [[Petrus-Kark (Kerklinneln)|Petrus-Kark]] in [[Kerklinneln]]. För de [[Kathoolsche Kark|Kathoolschen]] is de [[St.-Josef-Kark (Veern)|St.-Josef-Kark]] in [[Veern]] tostännig. == Kultur == En [[Kriegerdenkmaal|Denkmaal]] för de Fullenen ut de twee Weltkrieg’ steiht in Veernermoor op’n Karkhoff. === Verenen === De [[Schüttenvereen]] Veernermoor-Kükenmoor is 1924 in Veernermoor grünnt worrn. == Weertschop un Infrastruktur == För Veernermoor is de [[freewillige Füürwehr]] Kükenmoor mit tostännig. 1932 is en [[Plichtfüürwehr]] in Veernermoor grünnt worrn, de 1934 en Füürlöschverband mit Kükenmoor un [[Heinz (Landkreis Veern)|Heinz]] grünnt hett. An’n 12. Oktober 1951 hett sik en freewillige Füürwehr grünnt un de Plichtfüürwehr is oplööst worrn. Aver al 1958 sünd de Füürwehren in Veernermoor un Kükenmoor as Freewillige Füürwehr Kükenmoor tohoopgahn. === Verkehr === De eenzige gröttere Straat ut Veernermoor rut löppt in’n Noordwesten an de [[Kreisstraat 13 (Landkreis Veern)|Kreisstraat 13]], de in’n Noorden dör Kükenmoor un an de [[Landsstraat 171 (Neddersassen)|Landsstraat 171]] ran geiht un in’n Süüdwesten na Neernabargen un an de [[Landsstraat 160 (Neddersassen)|L&nbsp;160]] ran. De L&nbsp;171 föhrt in’n Westen na Kerklinneln un Veern un in’n Oosten över Lüttjen Heinz un [[Jeddingen]] na [[Visselhöövd]]. De nächste Autobahn is de [[Bundsautobahn 27|Autobahn 27]] (Afsnidd [[Bremen]]–[[Wasra]]). Ofschoonst de Autobahn in en Afstand von blots een Kilometer in’n Süüdwesten von dat Dörp langsföhrt, is de nächste Opfohrt (de [[Opfohrt 26 (A 27)|Opfohrt 26 Veern-Oost]]) över negen Kilometer wied weg in’n Noordwesten von Veernermoor an de L&nbsp;171. De nächste Bahnhoff is so bi 13 Kilometer in’n Westen de [[Bahnhoff Veern]] an de [[Bahnlien Wunsdörp–Bremen]]. Disse Bahnhoff is ok inbunnen in dat Nett von de [[Regio-S-Bahn Bremen/Neddersassen]]. Op de [[Bahnlien Veern–Wasra]] hett dat von 1910 bet 1969 Personenverkehr geven. De Bahnhoff Armsen weer in disse Tied söss Kilometer in’n Süüdwesten. De Bahnhööv Kerklinneln un Bennbössel an de [[Bahnlien Ülzen–Langwedel]] (inricht 1873) weren acht Kilometer in’n Noordwesten/Noordoosten, sünd aver 1987 dichtmaakt worrn. === Scholen === Veernermoor harr fröher en egen lüttje [[Volksschool]]. Nadem de School dichtmaakt hett, gaht de Kinner vondaag op de [[Lintler Geest-School]] in [[Bennbössel]]. == Footnoten == <references> {{Inwahnertall-Footnoten Hannover |Scharf=nee |Lasius=101 |Jansen=Scan_fehlt |HarseimSchluter=155 |GemGutsbPreu=164|GemGutsbPreu2=2 |gemeindelexikon1885=175 |gemeindelexikon1905=180 |gemeindeverzeichnis=verden |verwaltungsgeschichte=verden }} </references> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Landkreis Veern]] 6jgavw3xuoedw696fs2p1g01djd8mnq 0 81211 1061878 1057047 2026-04-05T17:03:38Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061878 wikitext text/x-wiki [[Bild:Niklas Süle 2016 (cropped).jpg|rechts|duum|Niklas Süle in dat Trikot vun de Olympiautwahl (2016)]] '''Niklas Süle''' (* [[3. September]] [[1995]] in [[Frankfort an’n Main]]) is en düütsch [[Football]]speler. He steiht siet 2017 bi den [[FC Bayern München]] ünner Verdrag. == Karriere == === Vereens === Süle fung bi [[Rot-Weiß Walldorf]] mit dat Footballspelen an un is mit 10 Johren in de Jöögdafdeelen vun [[Eintracht Frankfurt]] wesselt, för de he dree Speeltieden lang aktiv weer.<ref>[http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/vereine/1-bundesliga/2012-13/1899-hoffenheim-3209/66745/spieler_suele-niklas.html Süle, Niklas - Kicker.de]</ref> In‘ Juni 2009 is he to’n [[SV Darmstadt 98]] wesselt, bi de he söss Maand bleev, bevör he an‘ 1. Januar 2010 vun de [[TSG 1899 Hoffenheim]] verplicht wurr.<ref>[http://www.echo-online.de/sport/fussball/jugend/Niklas-Suele-in-U-16-Nationalteam;art2511,1247245 Niklas Süle in U 16-Nationalteam]</ref><ref>[http://www.achtzehn99.de/spielerportrait-PROFIS/PROFIS/1809 Niklas Süle Verteidigung 22 1943 - 1899 Hoffenheim]</ref> To de Saison 2012/13 steeg de 1,95 m groot Afwehrspeler in de tweet Mannschap vun de Hoffenheimer up, för de he in twee Speeltieden söss Mal in de [[Football-Regionalliga Südwest|Regionalliga Südwest]] to’n Insatz keem. In sien eerst Speeltiet keem he ok tweemal för de eerste Mannschap in de Bundsliga to’n Insatz. Sien Debüt geev he an‘ 11. Mai 2013 (33. Speeldag) bi de 1:4-Nedderlaag in dat Heimspiel gegen den [[Hamburger SV]].<ref>[http://www.1899aktuell.de/niklas-s%C3%BCle/4937-gisdol-qordentliche-leistung-von-sueleq Gisdol: "Ordentliche Leistung von Süle" - 1899aktuell] {{Webarchiv|url=http://www.1899aktuell.de/niklas-s%C3%BCle/4937-gisdol-qordentliche-leistung-von-sueleq |wayback=20130608133714 |text=Gisdol: "Ordentliche Leistung von Süle" - 1899aktuell |archiv-bot=2026-03-14 06:33:50 InternetArchiveBot }}</ref> För Hoffenheim hett he in 108 Bundsligaspelen 7 Doren schaaten. To de Saison 2017/18 wurr he vun [[FC Bayern München]] mit en Verdrag bit to’n 30. Juni 2022 köfft.<ref>[https://fcbayern.com/de/news/2017/01/presseerklarung-fc-bayern-verpflichtet-sule-und-rudy Pressemitteilung] up de Websteed vun den FC Bayern München, afropen an‘ 15. Januar 2017.</ref> === Natschonalmannschap === Süle geev an‘ 15. Oktober 2010 in de U-16-Natschonalmannschap, de in [[Chöttingen]] mit 3:2 gegen de nordirische Utwahl wunn. He hett mit de U-17-Natschonalmannschap an de van‘ 4. bit 16. Mai 2012 in [[Slowenien]] utdragen Europameesterschap deelnommen, hett veer Turnierspelen bestreeden, verlor dorbi aber dat Finale mit 4:5 in’t Elfmeterscheeten gegen de nedderlannsch Mannschap. He hett denn an de van‘ 3. bit 20. August 2016 in [[Rio de Janeiro]] utdragen [[Olympisch Sömmerspelen 2016|Olympisch Footballturnier]] deelnommen, dorbi söss Speln maakt, aber ok hier weer dat Endspeel mit 4:5 in dat Elfmeterscheeten gegen den Mannschap vun Brasilien verloren.<ref>[http://www.dfb.de/news/detail/olympia-kader-stehen-fest-150085/] Die Olympia-Kader stehen fest; Herutgever: www.dfb.de, Deutscher Fußball-Bund e.V. (DFB) van‘ 15. Juli 2017, afropen an den sülvigen Dag</ref> An‘ 1. November 2016 wurrn hüm un sien Mitspelers vun de Olympia-Utwahlmannschap dat [[Sülvern Lorbeerblatt]] dör den Bundspräsidenten [[Joachim Gauck]] verleeht.<ref>[http://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Berichte/DE/Joachim-Gauck/2016/11/161101-Silbernes-Lorbeerblatt.html Verleihung des Silbernen Lorbeerblattes] up bundespraesident.de van‘ 1. November 2016, afropen an‘ 14. November 2016</ref> In dat eerst [[Lännerspeel]] nah de [[Football-Europameesterschap 2016|Europameesterschap]] an‘ 31. August 2016 in [[Mönchengladbach]] gegen de Natschonalmannschap vun [[Finnland]] speel Süle dat eerste Mal in de A-Natschonalmannschap.<ref>[http://datencenter.dfb.de/matches/2232702 Spielpaarung] up dfb.de</ref> Bundstrainer [[Joachim Löw]] hett hüm för den [[FIFA-Konföderatschonen-Pokal 2017] in [[Russland]] beropen.<ref>[https://www.tz.de/sport/fussball/ist-kader-von-deutschland-fuer-confed-cup-2017-8313438.html] Das ist der deutsche Kader für den Confed Cup 2017; TZ.de van‘ 19. Juni 2017 afropen an den sülvigen Dag</ref> In dat Turnier, dat de düütsch Mannschap wunnen hett, keem he up veer Insätze, so ok in dat Finale an‘ 2. Juli 2017. Bi dat Speel gegen de Mannschap ut Chile wurr he in de tweet Minüüt vun de Nahspeeltiet för [[Leon Goretzka]] inwesselt.<ref>Michael Horeni: [http://www.faz.net/aktuell/sport/confederations-cup/1-0-gegen-chile-deutschland-gewinnt-confed-cup-finale-2017-15084558.html] Ein unverhofftes deutsches Sommermärchen; faz.net van‘ 2. Juli 2017, afropen an‘ 3. Juli 2017</ref> Bit jetzt (Stand: 20. August 2017) hett Süle 6 Lännerspelen för Düütschland maakt. == Sonstiges == Süle sien Familie stammt vun sien Vaders Siet ut [[Ungarn]]. Sien Grootvader György is mit sien Fru ut de ungaarsch Hööftstadt [[Budapest]] nah [[Düütschland]] utwannert.<ref>fcbayernmunchen.hu: {{Webarchiv|url=http://www.fcbayernmunchen.hu/index.php/content/in-focus/item/11855-sule-magyar-szarmazasu |wayback=20171211053328 |text=Niklas Süle magyar származású |archiv-bot=2026-04-05 17:03:37 InternetArchiveBot }}</ref><ref>achtzehn99.de: [https://www.achtzehn99.de/newsarchiv-2/newsarchiv-2015/juni-2015/julius-illes-tapemaster-j-im-ruhestand/ Julius Illes: „Tapemaster J.“ im Ruhestand]</ref> Sien Vader Georg<!-- György --> is in Düütschland boren, harr aber bit to sien 16. Levensjahr neben den düütschen ok den ungaarschen Pass.<ref>[http://www.sport1.de/fussball/bundesliga/2017/03/dfb-tuerkeit-wollte-deutschen-nationalspieler-niklas-suele-holen?utm_campaign=Echobox&utm_medium=Social&utm_source=Facebook#link_time=1490430811 Kuriose Panne: Türkei wollte Süle] sport1.de, an 25. März 2017, afropen an‘ 25. März 2017</ref> == Weblenken == {{Commons|3=S}} * {{Fussballdaten|ID=sueleniklas}} * {{Wfb|niklas-suele}} * {{DFB|259299}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Sule, Niklas}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Footballnatschonalspeler (Düütschland)]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Düütschland)]] [[Kategorie:Boren 1995]] 0aqpl099btgj5p15s36qfceff2sa2vu 0 82562 1061833 1055939 2026-04-05T14:02:20Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061833 wikitext text/x-wiki [[Bild:03 Maskat Operna hiša (6).jpg|duum|Opernhuus Maskat]] [[Bild:ROHM Main Lobby by Khalid AlBusaidi.jpg|duum|De Lobby]] [[Bild:Turandot by Khalid AlBusaidi.jpg|duum|''Turandot'' 2011]] [[Bild:La Traviata by Khalid AlBusaidi.jpg|duum|''La Traviata'' 2013]] Dat '''Königliche Opernhuus Maskat''' ({{arS|دار الأوبرا السلطانية مسقط|d=Dār al-Ūbirā as-Sulṭānīya Masqaṭ}}) is en [[Opernhuus]] in’n Stadtdeel [[Schati al-Qurm]] von de Stadt [[Maskat]] in’n [[Oman]]. == Historie == Sultan [[Qabus ibn Said]] hett 2001 dör en Dekret beslaten, dat in Maskat en Opernhuus boot warrn schall. Bi en [[Architektenwettstried]] 2003 hett sik dat Architektenbüro Wimberly Allison Tong and Goo (WATG) dörsett un hett den Opdrag för de Planung kregen. De Boarbeiden dör [[Carillion|Carillion Alawi]] hebbt in’n April 2007 anfungen. Dat Opernhuus hett Anfang September 2011 in’n Rahmen von en Galaavend mit en lütte Grupp von Ehrengäst mit de Oper ''[[Rigoletto]]'' von [[Giuseppe Verdi|Verdi]] apenmaakt. De eerste Theatersaison füng an’n 14. Oktober 2011 mit de Oper ''[[Turandot (Puccini)|Turandot]]'' von [[Giacomo Puccini|Puccini]] an, dirigeert von [[Plácido Domingo]], un hett bet to de Neejohrs-Gala Enn 2011 duurt. == De Oper == === Buten === De Gebüüdkumplex steiht op en 80 [[Hektar]] groot Gelänn, dat to’n halven Deel överboot un von en groten Landschopsgoorn ümgeven is. De Fassaad is mit rosa Kalksteen ut de Wööst von Oman verkleedt.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.themiddleeastmagazine.com/wp-mideastmag-live/2013/08/royal-opera-house-muscat-puts-oman-on-the-cultural-world-map/ |wayback=20170403204229 |text=Royal Opera House Muscat Puts Oman on the Cultural World Map |archiv-bot=2026-04-05 14:02:20 InternetArchiveBot }}, 27. Februar 2013</ref> Blangen dat Opernhuus is dor ok en ''Opera Galleria'' mit en Museumsladen, verschedene [[Restaurant]]s un Luxus-Geschäften boot worrn. To de Anlaag höört ok en [[Kulturzentrum]] mit en [[Kleenkunst]]bühn. === Binnen === [[Bild:Pipe-Organ by Khalid AlBusaidi.jpg|duum|De Örgel]] De Rüüm sünd riev mit kostbore Marmorboddens un en düre Täfelung utstatt. De Theaterruum sülvs is in Rood un Gold hollen. De Ruum kann modular as [[Proszenium]]-Theater mit alltohoop 1.100 Sitzplätz bruukt warrn. En grote Tall von Sitten is op de Rüggsied mit ene Monitor utstatt, op de Ünnertitels op Araabsch un Engelsch inspeelt warrn köönt. Dat System is von [[Radio Marconi]] levert worrn. De [[Böverbühn]] is alltohoop 32 Meter hoog. De Königsloog liggt güntsied de Bühn. === Örgel === Op de Bühn finnt sik en grote Kunzertörgel, de von de Örgelbofirma [[Johannes Klais Orgelbau|Klais]] (Bonn) boot worrn is. Dat Instrument stickt in en riek smückt Holtgehüüs. De [[Prospekt]] is in dree Piepenfeller ünnerdeelt. Ok de Prospektpiepen von de Örgel sünd riek utsmückt. Ünner dat middlere Piepenfeld is de Speelanlaag. Dat Sliepladen-Instrument hett 70 [[Register (Örgel)|Registers]] op veer [[Manual]]e un een Pedaal. De Speel- un Registertrakturen sünd elektrisch. Dat Instrument is mit twee swellbore Warken utstatt (Swellwark, Echowark). En Besünnerheit von de Örgel is en tweet Solowark (Solo Royal), dat an elk Manualwark un dat Pedaal free ankoppelbor is.<ref>[http://www.klais.de/m.php?tx=158 Websteed von de Firma Johannes Klais Orgelbau in Bonn] {{Webarchiv|url=http://www.klais.de/m.php?tx=158 |wayback=20181110200128 |text=Websteed von de Firma Johannes Klais Orgelbau in Bonn |archiv-bot=2026-03-14 04:51:27 InternetArchiveBot }}</ref> {| border="0" cellspacing="20" cellpadding="12" style="border-collapse:collapse;" | style="vertical-align:top" | {| border="0" | colspan=4 | '''I Chorwark''' C–c<sup>4</sup> ---- |- | Cantabile Diapason ||8′ |- | Stopped Diapason ||8′ |- | Octave ||4′ |- | Chimney Flute ||4′ |- | Sesquialtera II ||{{Brooktall|2|2|3}}′ |- | Recorder ||2′ |- | Larigot || {{Brooktall|1|1|3}}′ |- | Sharp Mixture III || {{Brooktall|1|1|3}}′ |- | Trumpet ||8′ |- | Cremona ||8′ |- | ''Tremulant'' |} | style="vertical-align:top" | {| border="0" | colspan=4 | '''II Hauptwark''' C–c<sup>4</sup> ---- |- | Double Open Diapason ||16′ |- | Open Diapason Nr. 1 ||8′ |- | Open Diapason Nr. 2 ||8′ |- | Open Diapason Nr. 3 ||8′ |- | Hohl Flute ||8′ |- | Stopped Diapason ||8′ |- | Octave ||4′ |- | Harmonic Flute ||4′ |- | Twelfth || {{Brooktall|2|2|3}}′ |- | Fifteenth ||2′ |- | Cornet III || {{Brooktall|2|2|3}}′ |- | Full Mixture V || {{Brooktall|1|1|3}}′ |- | Trombone ||16′ |- | Tromba ||8′ |- | Clarion ||4′ |} | style="vertical-align:top" | {| border="0" | colspan=4 | '''III Swellwark''' C–c<sup>4</sup> ---- |- | Bourdon ||16′ |- | Geigen Diapason ||8′ |- | Rohr Flute ||8′ |- | Salicional ||8′ |- | Voix celeste ||8′ |- | Principal ||4′ |- | Lieblich Flute ||4′ |- | Fifteenth ||2′ |- | Mixture IV || {{Brooktall|2|2|3}}′ |- | Contra Posaune ||16 |- | Horn ||8′ |- | Oboe ||8′ |- | Vox humana ||8′ |- | Harmonic Posaune ||4′ |- | ''Tremulant'' |} | style="vertical-align:top" | {| border="0" | colspan=4 | '''IV Echowark''' C–c<sup>4</sup> ---- |- | Violoncello ||8′ |- | Echo Gedackt ||8′ |- | Echo Dulciana ||8′ |- | Viol d’orchestre ||8′ |- | Unda maris ||8′ |- | Flauto Traverso ||4′ |- | Magic Flute ||4′ |- | Echo Twelfth || {{Brooktall|2|2|3}}′ |- | Echo Piccolo ||2′ |- | Echo Seventeenth || {{Brooktall|1|3|5}}′ |- | Echo Piccolino ||1′ |- | Orchestral Clarinet ||8′ |- | Orchestral Oboe ||8′ |- | ''Tremulant'' |} <br /> {| border="0" | colspan=4 | '''Solo Royal''' C–c<sup>4</sup> ---- |- | Royal Chimes |- | Royal Trumpet ||8′ |- | Flûte Qaboos ||8′ |} | style="vertical-align:top" | {| border="0" | colspan=4 | '''Pedaal''' C–g<sup>1</sup> ---- |- | Double Open Wood ||32′ |- | Open Diapason Metal ||16′ |- | Open Diapason Wood ||16′ |- | Violone ||16′ |- | Bourdon ||16′ |- | Echo Bourdon ||16′ |- | Principal ||8′ |- | Bass Flute ||8′ |- | Octave ||4′ |- | Flute ||4′ |- | Jubilee Flute ||2′ |- | Mixture IV || {{Brooktall|2|2|3}}′ |- | Contra Posaune ||32′ |- | Ophicleide ||16′ |- | Trumpet ||8′ |} |} == Literatur == * Mohammad Al Zubair: ''The Royal Opera House Muscat.'' Olms, Hilmssen 2015, ISBN 978-3-487-08561-6 (engelsch) ==Footnoten == <references/> == Weblenken == {{Commons}} * [http://www.rohmuscat.org.om/ Websteed von dat Opernhuus] (engelsch, araabsch) {{Koordinaten|KOOR_NS=23.61406|KOOR_OW=58.468721|WO=baven}} [[Kategorie:Oper]] [[Kategorie:Oman]] n61a33ojfxw4vupzsbuc6lipoq59a2r 0 88052 1061945 1058467 2026-04-06T00:04:41Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061945 wikitext text/x-wiki [[Datei:Stempel 01 KMJ.jpg|mini|Stempel]] [[Datei:Stempelkarussel mit Stempel 1 (fcm).jpg|mini|Stempelkarussell]] [[Datei:Stempelkissen Geha (Alter Fritz).JPG|mini|Stempelküssen mit Stempelfarv]] [[Datei:Ancient stamp from Medulin-Burle.jpg|mini|Antiker Stempel; Nekropole vun Medulin-Burle, Istrien, 1.–4. Jh. n. Chr. „(Eegendom vun) Aquillia Oclatina“]] [[Datei:Buchungsstempel.JPG|mini|Bookensstempel]] [[Datei:Paginierstempel.jpg|mini|Pagineerstempel ut Metall mit automaatsch Wiederschalten]] [[Datei:Kontur-stempel hg.jpg|mini|Konturstempel]] En '''Stempel''' oder ok '''Stampiglie''' is en [[Warktüüch]], dat up en Flach mit ruthaben oder deeper sett Figuren, Bookstaven un ähnliches versehn is, um mittels ''Stempelküssen'' updragen Farv de Figur uptodrucken oder se in en weeker Masse intodrücken, as bispeelswies de [[Prägestempel]] för [[Münt]]en un [[Medaille]]n. De bövere Deel wurrd Stempelkapp nömmt, de ünnere Stempelfoot. Ok dat mit en sückser Warktüüch updrückt Teeken, dat as Markmal vun de proovt Gööt vun en Ware, hör Oorsprung oder en betahlt Afgaav deent, wurrd as '''Stempel''' oder ok as Stempelafdruck betekent. == Gebruuk == Stempel hemm twee wesentliche Funktschonen: # Se vereenfacken de Schrievarbeit. In en Arbeitsträe laaten sück Texte to [[Papeer]] bringen, för de man handschriftlich wesentlich länger bruuken würr, bispeelswiels de Anschrift vun en Ünnernehmen, dat aktuelle Datum oder de Pries vun den to bestempeln Gegenstand. Vör allen in Institutschonen, bi de de mit en Stempel to versehn Akten över völ Schrievdischen gahn, bringt en Stempel den tosätzlichen Vördeel, dat de Stempeltext en immer gliekblieven Schriftbild upwiest un somit Unleserlichkeiten utslooten wurrn können.<ref>[https://www.stempelservice.de/stamppedia/anwendung-von-stempel] StampPedia: Stempel und deren Anwendung – StampPedia; stempelservice.de, afropen an‘ 15. April 2016</ref> # Swoor to fälschende, meest runn Stempel deenen de Beoorkunnen, ähnlich de [[Ünnerschrift]] oder dat [[Segel]]. In‘ Betahlensverkehr wurrd de Stempel (eegentlich: de Stempelung) as Mittel bruukt, um bequem un köstengünstig intrucken Entgelte, [[Gebühr]]en un [[Stüern]] to quitteeren (Gebührenstempel, Stüerstempel). Sückser Gebührenstempel söllt toeerst in dat verkehrsriek [[Holland]] (siet 1624) in Gebruuk kommen ween. Se sünd överall dort o gebruuken, wo de Betahlensplichtige en Schriftstück över Betaglen överreicht oder kriggt. In disse Fälle können sowohl Stempelbagen (stempelt Papeer) as ok uptokleeven [[Stempelmarke]]n bruukt wurrn. In anner Fällen nimmt man ok stempelt Ümslääg (Banderolen, to’n Bispeel bi Tabakverpackungen), de vör Gebruuk körtreeten wurrn, wiels de Stempelbagen dör dat Beschrieven, de Stempelmarke dör Dörstrieken oder Utdrücken vun en Teeken för wiederen Gebruuk unbruukbar maakt (nullifizeert, kasseert) wurrd. Buterdem kann ok en Gegenstand (z. B. Eddelmetall, Zeitung, Kortenspeel, Zigaretten un Zigarrenpackungen, Sektbuddel, Schnapsbuddel, eichte Wienfatten etc.) unmittelbar dör Updrücken vun den Stempel stempelt un dormit de Bewies vun de Stüer- oder Gebührenbetahlen leefert wurrn. Een Bispeel för den Gebruuk vun Stempeln in Betahlensverkehr is dat Entwerten vun [[Stempelpapier]] af 1608 un 1624, folgend Stempelmarken dör den Papeerupslagsstempel, Stüerstempel, Gebührenstempel, Dimensionsstempel, Fixstempel, Stüerbanderole oder [[Breefmark]]en dör den [[Poststempel]]. En wieder wiet verbreedt Gebruuk vun den Stempel is dat Kennteeken vun Besökern, de bi gebührenplichtigen Veranstaltungen to’n Bispeel in [[Diskothek]]en ehr Inträe betahlt hemm. De kriegen denn en Stempelung up de Hand, de ok ut blots ünner UV-Lucht sichtbor Spezialfarv bestahn kann. Disse Stempel berechtigt in‘ Regelfall to dat wedderhaalt Betreeden vun de Veranstaltung ahn, dat nochmals dat Intrittsgeld betahlt wurrn moot. Dat wurr vun den [[Döörstaher]] an de Kass kontrolleert. To dat Entwerten vun Iesenbahnfohrschiens wurrd up de en Stempel in Form vun en [[Taangafdruck]] upbrocht. == Herstellung == Stempelplaaten wurrn in de Regel entweder ut fleetig Fotopolymer oder Gummi mit ünnerscheedlich Fertigungstechniken herstellt. '''Lasertechnik''' – De jüngste Technologie up den Stempelmarkt is de Lasergravur, bi de ut en Gummirohling de Text middels vun en Laserstrahl an den nichdruckend Stäen vun de Stempel- oder Textplaat freesneeden wurrd. So blieven de Bookstaven erhaben stahn, un nichdruckend Berieken wurrn wegbrennt oder verdampt. Ansluutend wurrd de Stempelplaat mit en düppelsiedig kleevend Moosgummi ünnerfuttert, utsneeden un denn up dat entspreeken Medium (Holtstempel oder sülvstfarvend Stempel) upkleevt. '''Fotopolymer''' – Bi de Fertigung mit Fotopolymer wurrd dat toifleetig Polymer up en Drägerfolie upstreeken. Över en transparent Schuulfolie wurrd en Negativfilm upleggt, bi de de later druckend Berieken dörsichtig sünd. Dör en nu folgen UV-Belichtung wurrn de belicht Stellen in dat Polymer hart, de unbelichteten Berieken blieven aber fleetig. Disse nichdrucken Berieken können ansluutend utwuschen wurrn. Den Afsluss bildt en Nahbelichten un en mechanisch Wiederbearbeiten as bi den Gummistempel. '''Schuumstoffbelichtung''' – Dat Stempelkissen vun dissen Stempel liggt achter dat Stempelklischee ut mikroporösem Spezialschuumstoff, de blots an de unbelichtet Stäen farvdörlässig blifft. De belicht Stäen laaten kien Farv dör. Drückt man den Stempel af, wurrd de Stempelfarv dör de farvdörlässig Stäen vun de Textplaat dör up dat Papeer afgeven. == Wo und wu de bruukt wurrn == Dat gifft en Völtall vun Stempeltypen. Dat Stempellexikon vun den Flexografen-Verband betekent mehr as 300 verscheeden Stempelworen un Stempelgeräte. As Bispeelen för de ünnerscheedlichsten Stempelvarianten wurrn nömmt: '''Rullstempel''' – bi den Rullstempel is de Stempelplaat (mit Text oder Motiven) up en Rull befestigt. Dordör wedderhaalt sück de Text fortlopend bi dat Afrullen vun den Stempel up dat Druckmedium. De Farböverdragen erfolgt dör en getränkte Farvwalze, de de Stempelplaat sülvständig infarvt. Rullstempel gifft dat in Utführungen mit un ahn Rückloop. De Rullstempel kann mobil to dat Bedrucken vun Verpackungen mit Versandvermarken oder Firmenteeken insett wurrn. Up de verscheedensten suugend Materialien as Papp, Holt oder Mineralstoff kriggt man gau randscharp un düütlich Kennteeknungen. '''Bänderstempel''' – Bänderstempel bestaht ut en Metall- oder Kunststoffgehüüs un den vulkaniseert Gummibändern. Kunststoffrullen transporteeren de strafft Bänder över en Steg. Bänderstempel kommt vör as Alphabet-, Datum-, Düppel-, Priesutteeknungsstempel, Signier-, Uhrtiet-, Wortband-, un Ziffernstempel. '''Brennstempel''' – Brennstempel deenen to dat Markeeren vun Holt, in Form vun Kisten, Paletten, Fatten etc., aber ok to dat Markeeren vun Kunststoffen un Ledder. Se wurrn mit fast oder utwesselboren [[Klischee]]s ut Messing oder Bronze leefert. De Heizelemente wurrn fröher in dat apen Füer oder mit Propangas beheizt, hüüd meest elektrisch mit Temperatur-Regelung. '''Pagineerstempel''' – En [[Pagineerstempel]] is en Metallstempel mit automaatsch schalten Tahlen to dat Ertüügen vun fortlopend Siedentallen bzw. för en fortlopend oder wedderhalende Nummereerung, dat heet, he tellt wegen sien binnere Mechanik nah jeder Abstempeln de Tall hooch. Dat Stempelkissen is integreert un wurrd nah jeden Stempelafdruck up den Stempel drückt. Eenig Modelle unterstütten wiedere Tellenswiesen: En Schaltsystem stempelt de Ziffernkombinatschoon 1-, 2-, 3- un 4-mal wedderhalend, en anner Internatschonal-Schaltsystem 1-, 2-, 3-, 4-, 6- un 12-mal wedderhalend. Anner Pagineerstempel beeden Optschonen as to’n Bispeel dat Weglaaten vun führen Nummern bzw. Nullen. Dör entspreekend Utschalten vun den Schaltmechanismus kann ok immerto de glieker Tall druckt wurrn. Pagineerstempel können ok mit en [[Klischee (Druckwesen)|Klischee]] kombineert wurrn. '''Permastempel, Sülvstfärbestempel oder Pre-Ink-Stempel''' sünd vörfarvt Stempel, de sück nah den Stempelvörgang mit en Dreihwennen weer vun sülvst weer infarven, in‘ Gegensatz to’n Handstempel, de tosätzlich en versluutbor Küssen bruuken. Dorut ergifft sück en bannig hooch Konturenschärfe, wiel kien stören Raster vun der Stempelküssenböverflach överdregen wurrd bzw. de Stempeldruck up dat Papeer begrenzt is. Wiederhen is de Gefohr, dat Hann un Umgegend insaut wurrn düütlich minner. Dat Gehüüs vun den Permastempel bütt Instellmögelkeiten för de Afdruckstärke un dat vörfarvt Klischee, dat in dat Gehüüs inkleevt is. Dat Klischee wurrd ut en Mischung vun Kunststoffplastizol un de wünscht Stempelenkt tosommensett. Dör dat Uphitten vun disse Mischung entsteiht en fast mikroporöös Gel, in dat de Enkt inlagert wurrd. Dör Druckutööven up dat Gel trett en beten Farv ut, de up dat Papeer överdragen wurrd. Dör Montage vun verscheedenfarvig Klischeedeelen in en Stempelgehüüs können ok mehrfarvig Afdrucke ertüügt wurrn. Permastempel hemm Enkt för etwa 20.000 Afdrucke un können dör Gebruuk vun en speziellen Regenereerensenkt weer bruukt wurrn. De Stempel sülvst gifft dat in verscheedenst Utführungen as Taschen- oder Stativstempel oder mit verstellbor Datum. == Verwandte Themen == * [[Stempelsniedekunst]] – De manuelle Herstellung vun Stempeln vun all Aart. * [[Stempelfoot]] – verscheeden Bedüüden * [[Stempeldruck]] – en Form vun dat [[Hoochdruckverfohren]] * [[Stempelstüer]] – en besünner Form vun Stüern * [[Stempelklock]] – en öller Gerät to [[Personaltieterfaaten]] == Literatur == *Hugo Hempel: ''Stempel'', Grüne Kraft, 1991, ISBN 978-3-925817-41-0 == Weblenken == {{Commons|Rubber stamps|Stempel}} * [https://web.archive.org/web/20170408134619/http://www.flexografie.de/ausbildung/dictionary.php Stempel-Lexikon vun de Bundesinnung för dat Flexografen-Handwark rund um Stempel un Stempelworen] * Över [https://web.archive.org/web/20161227163402/http://www.veredelungslexikon.htwk-leipzig.de/de/veredeln-durch-umformen/praegen/blindpraegen/brennstempel/ Brennstempel] in dat Veredelungslexikon == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=4183099-4}} [[Kategorie:Warktüüch]] lrnyw1jhfm05kinsymdvsx52o6t9ad3 0 93027 1061855 1061375 2026-04-05T15:44:46Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061855 wikitext text/x-wiki [[Bild:Buergermeisterin Martina Oertzen.jpg|duum|Martina Oertzen (2013)]] '''Martina Oertzen''' (boren as ''Martina Jobmann''; * [[6. Mai]] [[1964]]) is en [[Düütschland|düütsch]]e [[Kommunaalpolitik]]erin von de [[CDU]]. Oertzen is 1964 boren un in [[Ramßel]] opwussen. Siet 1990 leevt se in [[Ohlendörp (Landkreis Horborg)|Ohlendörp]]. Se is lehrte [[Bankkoopmann|Bankkoopfro]] un weer [[Prokurist]]in för [[Human Resources]] un [[Personalentwicklung]] (PE).<ref>{{Internetquelle| url= http://www.martina-oertzen.de/zur-perso/priv| titel= Website von Martina Oertzen - Privat| datum= 2013| zugriff= 2013-10-09}}</ref> In de CDU is Oertzen 1995 rin. Siet 1996 is se Maat von’n [[Oortsraad]] von de [[Oortschop]] [[Ramßel/Ohlendörp/Holtörp]] von de [[Gemeen Seevdaal]]. Bet 2013 weer se ok [[Oortsbörgermeester]]sche för de Oortschop. Siet 2001 weer se tosätzlich Afornte in’n [[Kreisdag]] von’n [[Landkreis Horborg]]. Dor weer se Vörsitterin in’n Utschuss för School/Sport/Kultur un Maat in’n Bo- un Planungsutschuss. 2006 is se Maat von’n [[Verwaltungsraad]] von de [[Spoorkass Horborg-Buxthu]] worrn un hett dor in’n [[Kreditutschuss]] arbeidt. Siet 2006 is Oertzen ok Maat von’n [[Gemeenraad (Neddersassen)|Gemeenraad]] von de Gemeen Seevdaal. Dor weer se Maat in’n [[Verwaltungsutschuss]] (VA), in’n Boutschuss un in’n Ümwelt- un Planungsutschuss.<ref>{{Internetquelle| url= http://www.martina-oertzen.de/zur-perso/politi| titel= Website von Martina Oertzen - Politik| datum= 2013| zugriff= 2013-10-09}}</ref> Bi de Wahl to’n ne’en Börgermeester von de Gemeen Seevdaal an’n 22. September 2013, de parallel to de [[Bundsdagswahl 2013]] weer, hett Oertzen in’n eersten Wahlgang 12.583 Stimmen (48,5&nbsp;%) kregen. Bi de [[Stichwahl]] an’n 6. Oktober 2013 twüschen ehr un Ulrich Sauck von de [[SPD]] hett Oertzen 59,7&nbsp;% von de Stimmen kregen un Ulrich Sauck 40,3&nbsp;%.<ref>{{Internetquelle| url= http://www.martina-oertzen.de/stichwahl| titel= Website von Martina Oertzen - Stichwahl| datum= 2013| zugriff= 2013-10-09}}</ref> An’n 9. Oktober 2013 hett se de Amtsgeschäften von ehren Vörgänger [[Günter Schwarz (Politiker, 1950)|Günter Schwarz]] von de SPD övernahmen. == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Oertzen, Martina}} [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Börgermeester]] [[Kategorie:CDU]] [[Kategorie:Boren 1964]] [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 4i65n6m0mxmbc1h43eowf0nlnkmphw2 0 95707 1061886 1061390 2026-04-05T17:19:47Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061886 wikitext text/x-wiki [[Bild:Oliver Mark, Berlin 2013.jpg|duum|Oliver Mark (Berlin, 2013)]] '''Oliver Mark''' (* [[20. Februar]] [[1963]] in [[Gelsenkiärken|Gelsenkirchen]]) is en düütschen [[Fotografie|Fotograaf]] un Künstler. He leevt un arbeidt in Berlin. In sien Wark widmet he sück sück insbesünnere de Porträtfotografie as ok serielle, konzeptuelle Arbeiten in den Kontext vun de billen Kunst. == Leven == In dat Öller vun negen Johren kreeg Mark sien eerste Kamera. Anlaat weer en Reis to de [[Olympsche Spele|Olympisch Spelen]] 1972 in München, de he as Pries vun en Malwettbewarf vun de Westdüütsch Zeitung wunn. Wiels düsse Reis hett he ünner ännern de lichtathletinnen Ulrike Meyfarth fotografeert.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/der-besondere-kick-die-portraits-von-oliver-mark |titel=Der besondere Kick – Die Portraits von Oliver Mark |datum=2021-10-01 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Nah en Utbillen to’n Fotografen hett Mark tonächst in de Fotostudios vun dat Burda-Verlag in Offenburg arbeit un weer tietwies in de Modefotografie tätig. Siet 1992 is he as egenständig Fotograf un Künstler in Berlin tätig.<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> Midden vun de 1990er Johren fung Mark mit Künstlerporträts an. To sien eerst hörrn de vun A. R. Penck (1994), Emil Schumacher (1995) as ok Jenny Holzer un Louise Bourgeois (1996).<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/early-works |titel=Early Works |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Marks Arbeiten wurrn in tallriek Publikatschonen herutbrocht, darünner ''Architectural Digest'', ''Der Spiegel'', ''Die Zeit'', ''Les Inrockuptibles'', ''Rolling Stone'', ''Stern'', ''Süddeutsche Zeitung, Magazin'', ''The New York Times'', ''The Wall Street Journal'', ''Time'', ''Vanity Fair'', ''Vogue'', ''Zeit Magazin''.<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://fotografr.de/2241/oliver-mark-portraits/ |titel=Oliver Mark Portraits {{!}} Portraitfotografie |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE }}</ref> Mark hett as Gaststudent Seminare vun Katharina Sieverding (Visual Culture) an de Universität vun de Künste Berlin besöcht. Van 2012 bet 2014 harr he en Lehropdrag för Fotografie an de Hoochschool Hannover. Tüschen 2010 un 2022 bedreev he en Atelier an den Tempelhofer Ufer in Berlin.<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> == Wark == === Porträtfotografie === In de 1990er Johren is de Porträtfotografie en zentrale Arbeitsfeld vun Oliver Mark. He hett nah egen Angaven ruchweg 850 Persönlichkeiten ut Kunst, Politik, Literatur, Musik un Film porträteert.<ref>{{Internetquelle |autor=Nadja Sayej |url=https://www.vice.com/en/article/oliver-mark-shoots-astounding-portraits-of-your-favorite-artists/ |titel=Behind the Lens: Oliver Mark's Astounding Portraits of Your Favorite Artists |werk=VICE |datum=2014-02-15 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> To de porträteerten Personen tellt ünner ännern Anthony Hopkins, Cate Blanchett, [[Angela Merkel]], Paapst Benedikt XVI., [[Joachim Gauck]], Yoko Ono, Daniel Barenboim, Sean Scully un Tom Hanks. Marks Porträts entstaht sowohl in' Opdrag as ok in' Rahmen vun free Projekten un wurrn internatschonal publizeert un ünner ännern in de National Portrait Gallery London utstellt.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/2020s |titel=Present Works |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/2000s |titel=2000s |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Technisch arbeidt Mark neven Spegelreflexkameras un Middelformatkameras faken mit en [[Polaroid]]-680-Kamera.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/kultur/kunst/2013-08/fs-oliver-mark-2 |titel=Prominente auf Polaroid |datum=2013-08-08 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> === Gruppenporträts === [[Bild:Oliver Mark, Jungbrunnen 2015, Gelatinesilberabzug, 68,0 x 100,5 cm.jpg|duum|Oliver Mark: ''Jungbrunnen'' (2015) Gelatinesilberabzug, 68,0 × 100,5 cm.]] Parallel to dat Eenzelporträtfotografie sett sück Mark siet Midden vun de 2000er Johren intensiv mit Gruppenporträts utnanner. To de bekannten Arbeiten tellt ünner ännern „Künnen in den Gaarn vun de Prinzessin Majassa vun Hessen“ (Rom, 2006), as ok „Nikole Hackert, Jonathan Meese, Gudny Gudmundsdottir, Marc Brandenburg und Bruno Brunnet“ (Berlin, 2009). För de Utstellung „Heimat verplicht, Märkische Adlige – en Bilanz vun den Neuanfang in de Brandenburgischen Landeszentrale för politische Bildung“, Potsdam (2012/2013) hett Oliver Mark twölf torüchkehrt Adelsfamilien ut verscheeden Regionen vun Brandenburg porträteert.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/veranstaltungen/heimat-verpflichtet-1 |titel=Heimat verpflichtet {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung |datum=2014-03-28 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> De Arbeiten entstaht faken ahn digital Kompositschoon un sünd normalerwies sorgfältig arrangeert. Mark fotografeert vun den Stativ ut un bruukt Drahtutlöser oder Funkutlöser, üm sück op den individuellen Utdruck vun de Deelnehmer binnen de Grupp to konzentreeren. Mit de Arbeit ''Jungbrunnen'' (Berlin, 2015) betreckt sück Mark explizit op dat glieknamig Gemälde vun Lucas Cranach den Ölleren (1546) un överträgt sien Motiv in en tietgenössischen fotografischen Kontext. === Kollaboratschonen === [[Bild:Hoischen Mark (Christian Hoischen, Oliver Mark) - Briefkopf, 2017.jpg|duum|Hoischen / Mark: Briefkopf, 36,5 × 42,5 cm, Missingtechnik op Farvfotografie, 2017]] Siet 2017 hett Oliver Mark tosamenarbeit Projekte mit anner Künstlerinnen un Künstler realiseert. De gemeensam Arbeit mit Christian Hoischen hett den Utgangspunkt bildt.<ref>{{Internetquelle |url=https://pavlovsdog.org/hoischen-mark/ |titel=Hoischen & Mark – pavlov's dog |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> 2022 hett Mark op Inladen vun den Kunstbeupdragten vun dat Arzbisdom Berlin, Georg Maria Roers SJ, de Utstellung Collaborations I för de Guardini Galerie in Berlin. Mark hett 60 Künstlerinnen un Künstlerinladen. sien Fotografien as Utgangsmaterial för egen Interventschonen to bruken. De Arbeiten umfaat ünner ännern Övermalungen, Sniedern, Collagen un materielle Ergänzungen. Vun jeder Wark entstunnen twee Exemplare, een bleev bi de bedeeligten Künstler, een wurr Deel vun de Reeg.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.guardini.de/veranstaltung/ausstellung-collaborations-i/ |titel=Ausstellung {{!}} Collaborations I • Guardini Stiftung e.V. |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> De Utstellung un de Reeg thematiseert allgemeen Fragen vun de Autorschap, de Bildaneeren un de Grenz tüschen Fotografie un Billende Kunst. === Serielle Arbeiten / Warkgruppen (Utwahl) === Dat Langtietprojekt ''De Tied maakt wi later ut''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/raum-und-zeit |titel=Die Zeit machen wir später aus. |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (siet 1985) dokumenteert urbane Övergangstostännen in Berlin un entstunn över mehrere Johrteihnten weg, letzt mit Swoorpunkten wiels de Corona-Lockdowns 2020 un 2021. In ''The Artist''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/the-artist |titel=The Artist |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2013) hett Mark den Maler Karl Otto Götz 2013 in sien privat Umfeld porträteert. De Fotografien wurrn gemeensam mit söven Gedichten vun Götz in de Kunstsammlungen Chemnitz utstellt un in dat Künstlerbook Ut den Trümmern kriegt dat Leven verapenlicht. (b. frank books, Zürich, 2013)<ref>{{Internetquelle |url=http://bfrankbooks.com/product/oliver-mark-aus-den-tr%C3%BCmmern-kriecht-das-leben |titel=Oliver Mark - Aus den Trümmern kriecht das Leben by b.frank books |abruf=2026-03-05 |sprache=en }}</ref> [[Bild:Madeleine Albright fotografiert von Oliver Mark, Berlin 2013.jpg|duum|297x297px|Madeleine Albright, Berlin 2013]] De Publikatschoon ''Butensieden un Ingeweihter''<ref>{{Internetquelle |url=https://pavlovsdog.org/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark – pavlov's dog |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> (2013) (Hatje Cantz, Berlin 2013), is to de glieknamig Utstellung rutbrocht, sammelt 32 Polaroid-Porträts, de ahn konkret Opdrag entstunn. De Arbeiten teken sück dör en spontan, intuitive Bildspraak ut.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/kultur/kunst/2013-08/fs-oliver-mark-2 |titel=Prominente auf Polaroid |datum=2013-08-08 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> In de Reeg ''Natura Morta''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/natura-morta |titel=Natura Morta |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2017) hett Mark Objekten ut de Asservatenkamer vun dat Bundsamt för Naturschutz in Bonn beslagnahmen. De meist ut dat Rebeet vun den Artenschuul stammend Gegenstände wurrn oorsprünglich as Souvenirs inführt un vun den Toll sekerstellt. De Arbeiten wurrn 2017 in de Gemäldegalerie vun de Akademie der bildenden Künste Wien as ok in dat Naturhistorsch Museum Wien wiest un in Beziehung to historsch Stillleven vun de Maleree sett.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.akbild.ac.at/de/museum-und-ausstellungen/kunstsammlungen/aktuelles/gemaeldegalerie/ausstellungen/2017/natura-morta.-photographien-von-oliver-mark |titel=Natura Morta |datum=2017-04-27 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> Wiels de Saneeren vun de Nee Natschonalgalerie Berlin entstunn en Reeg vun 106 Fotografien ''Neue'' ''Nationalgalerie''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/neue-nationalgalerie |titel=Neue Nationalgalerie 2020–2021 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2020–2021), de den Umbau nich dokumentarisch begriepen, sünnern as künstlerisch Ünnersöken vun Ruum, Licht un Struktur. De Reeg ''MUSEO I''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/museo |titel=MUSEO |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2021) entstunn in italieensch Museen un Kunstinstitutionen. Mark hett ut siet Perspektive fotografeert un hett den Fokus op elementelle Elementen vun den Utstellungsbedriev richt, wodör Fragen na Wahrnehmung un Kontextualiseeren vun Kunst thematiseert wurrn.<ref>{{Internetquelle |autor=andrekanya |url=https://www.kanyakage.com/museo-oliver-mark/ |titel=MUSEO - Oliver Mark |werk=Kanya&Kage |datum=2021-08-18 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> De Warkgrupp ''Ventotene Pictures''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/ventotene-pictures |titel=Ventotene Pictures |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2024) entstunn in' Rahmen vun dat Residenzprogramm IN/SU/LA op de Insel Ventotene. De Arbeiten verbinnt klassische Silbergelatinabzüge mit malerisch un Textilingreepen.<ref>{{Internetquelle |url=https://verenaosthoff.de/in-su-la/ |titel=IN/SU/LA – Verena Osthoff |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.materiagallery.com/insula-ventotene/ |titel=IN/SU/LA - Postcards from the 2024 Ventotene Residency |werk=Matèria |datum=2019-10-14 |abruf=2026-03-05 |sprache=it-IT}}</ref> == Sammlungen == Biller vun Oliver Mark befinnen sück ünner ännern in de Sammlungen vun dat Liechtensteinisch Landmuseum, de Kunstsammlungen Chemnitz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstsammlungen-chemnitz.de/ausstellungen/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref>, dat Bukowina-Museum in Suceava<ref>{{Internetquelle |autor=Mihaela Tcaciuc |url=https://www.newsbucovina.ro/evenimente/206286/expozitia-de-fotografie-celebritati-l-a-adus-la-suceava-pe-artistul-fotograf-german-oliver-mark-el-a-donat-muzeului-bucovinei-una-dintre-lucrarile-sale |titel=Expoziţia de fotografie „Celebrităţi” l-a adus, la Suceava, pe artistul fotograf german Oliver Mark. El a donat Muzeului Bucovinei una dintre lucrările sale |werk=NewsBucovina |datum=2017-10-26 |abruf=2026-03-05 |sprache=ro-RO}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=New Times Media |url=https://www.newsbucovina.ro/evenimente/236746/spiritualitatea-profunda-surprinsa-in-expozitia-bucovina-manastirile-traiesc-a-artistului-fotograf-oliver-mark-vernisata-la-muzeul-de-istorie-din-suceava-in-prezenta-autor |titel=Spiritualitatea profundă surprinsă în expoziţia „Bucovina – Mănăstirile trăiesc” a artistului fotograf Oliver Mark, vernisată la Muzeul de Istorie din Suceava în prezența autorului |werk=NewsBucovina |datum=2018-11-11 |abruf=2026-03-05 |sprache=ro-RO}}</ref>, dat Goethe-Institut Dublin, de Sammlung Würth as ok in privat Sammlungen. Eenige vun sien Porträtupnahmen sünd na de Regeln vun de Creative-Commons-Lizenzenzen herutbrocht worrn. == Utstellungen (Utwahl) == Oliver Marks Arbeiten wurrn internatschonal in tallriek Eenzel- un Gruppenutstellungen utstellt. To de wichtigen institutionellen Eenzelutstellungen tellen ''still...lesen'' (2014) an dat Goethe-Institut Irland in Dublin as ok ''Ut den'' ''Trümmern kreiht dat Leven - Porträts vun Karl Otto Götz'' (2014) in den Kunstsammlungen Chemnitz.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstsammlungen-chemnitz.de/ausstellungen/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/exhibitions |titel=Exhibitions |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Internatschonale Op kreeg Mark todem dör de Warkreeg ''Natura Morta'', de 2017 in de Gemäldegalerie vun de Akademie vun de bildend Künste Wien as ok in dat Naturhistorsch Museum Wien wiest wurr.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nhm.at/naturamorta |titel=Naturhistorisches Museum Wien - Ausstellung Detail |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> Sien Arbeiten weern mehrfack in de National Portrait Gallery London vertreden, darünner in de Johren 2007/08 as ok 2013/14 in' Rahmen vun den Taylor Wessing Photographic Portrait Pries.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/exhibitions |titel=Exhibitions |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Wiedere zentrale Stäen sünd de Eenzelutstellung ''No Show'' (2019) in de Villa Dessauer, Museen vun de Stadt Bamberg<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref>, Presentatschonen in musealen Kontexten as de Kunsthalle Würth in Swäbisch Hall (2024)<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/kunsthalle-wurth-2024 |titel=Kunsthalle Würth, 2024 |datum=2024-01-24 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> un de Deelnahm an internatschonale Kunstmeeten, darünner Paris Photo in dat Grand Palais.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/exhibitions |titel=Exhibitions |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> 2022 hett Mark tosommen mit Isa Melsheimer de Duo-Utstellung ''DELIVERY HERO'' in dat Open Berlin, en Projektruum vun Amélie Esterházy, entwkelt.<ref>{{Internetquelle |url=https://isamelsheimer.com/exhibition/delivery-hero/ |titel=Delivery Hero – Isa Melsheimer |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> 2025 hett he gemeensam mit Matthias Bitzer de Duo-Utstellung ''HIERSEIN IST HERRLICH''. in dat Galerienhuus Berlin.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/hiersein-ist-herrlich |titel=HIERSEIN IST HERRLICH. |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> === Eenzelutstellungen === * 2021: ''MUSEO'', Kanya Kage Art Space Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=andrekanya |url=https://www.kanyakage.com/museo-oliver-mark/ |titel=MUSEO - Oliver Mark |werk=Kanya&Kage |datum=2021-08-18 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> * 2020: De Hannen vun ''Jenny Holzer,'' in de St. Peter un Paul-Kark, Potsdam<ref>{{Internetquelle |url=https://www.herder.de/stz/hefte/archiv/145-2020/6-2020/in-eure-haende-seien-sie-gegeben-betrachtung-von-oliver-marks-fotografie-die-haende-von-jenny-holzer-/ |titel=Betrachtung von Oliver Marks Fotografie "Die Hände von Jenny Holzer" |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2019/2020: ''Bukowina Klöster Leven'', St.-Thomas-vun-Aquin-Kark in de Katholisch Akademie in Berlin. * 2019/2020: ''Goldene Schuhe'' – Fotografien ut de Sammlung vu dat Liechtensteinischen Landesmuseums vun Oliver Mark, Vaduz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landesmuseum.li/de/ausstellungen/goldene-schuhe-fotografien-aus-der-sammlung-des-liechtensteinischen-landesmuseums-von-oliver-mark-wgpla5r |titel=Goldene Schuhe – Fotografien aus der Sammlung des Liechtensteinischen Landesmuseums von Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2019: ''No Show'', Villa Dessauer – Museen vun de Stadt Bamberg<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2019: ''Bukowina Klöster Leben'', Liechtensteinisches Landesmuseum, Vaduz<ref>{{Internetquelle |autor=Redaktion |url=https://www.lie-zeit.li/2019/03/sonderausstellung-bukowina-kloester-leben-oliver-mark/ |titel=Sonderausstellung: Bukowina – Klöster leben – Oliver Mark |werk=lie:zeit online |datum=2019-03-15 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Bukowina Klöster Leben'', Bukowina-Museum, Suceava<ref>{{Internetquelle |autor=Redaktion |url=https://www.lie-zeit.li/2019/03/sonderausstellung-bukowina-kloester-leben-oliver-mark/ |titel=Sonderausstellung: Bukowina – Klöster leben – Oliver Mark |werk=lie:zeit online |datum=2019-03-15 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2017: ''Natura Morta – Fotografien von Oliver Mark in Korrespondenz zu Stillleben-Gemälden der Sammlung'', Gemäldegalerie der Akademie der bildenden Künste Wien<ref>{{Internetquelle |url=http://www.akademiegalerie.at/de/Ausstellungen/Ausstellungen%202017/Natura%20Morta |titel=Natura Morta - Gemäldegalerie der Akademie der bildenden Künste Wien |abruf=2026-03-05 |sprache=de }}</ref> * 2017: ''Natura Morta – Fotografien von Oliver Mark'', Naturhistorisches Museum Wien<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nhm.at/naturamorta |titel=Naturhistorisches Museum Wien - Ausstellung Detail |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2016/2017: ''Natura Morta'', Liechtensteinisches Landesmuseum, Vaduz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landesmuseum.li/de/ausstellungen/natura-morta-oliver-mark-aw6pkme |titel=Natura Morta – Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2014: ''Oliver Mark – still…lesen'', Goethe-Institut Irland, Dublin * 2014: ''Aus den Trümmern kriecht das Leben – Portraits von Karl Otto Götz'', Kunstsammlungen Chemnitz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstsammlungen-chemnitz.de/ausstellungen/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2014: ''Märkische Adlige – eine Bilanz des Neuanfangs'', Fürst-Pückler-Museum, Cottbus * 2013/2014: ''Außenseiter und Eingeweihter'', Uno Art Space, Stuttgart<ref>{{Internetquelle |url=https://kulturplanet.wordpress.com/tag/uno-art-space/ |titel=UNO ART SPACE |datum=2013-10-26 |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2013: ''Außenseiter und Eingeweihter'', pavlov’s dog, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=http://www.pavlovsdog.org/newsletter/023_ralph_schulz/ralph_schulz.html |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2013: ''Oliver Marks Blick auf Liechtensteins Staatsfeiertag am 15.08.2012'', Liechtensteinisches Landesmuseum, Vaduz * 2013: ''Heimat verpflichtet'', Kanzlei im Lübbenauer Schlossbezirk, Lübbenau * 2012/2013: ''Heimat verpflichtet'', Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung, Potsdam<ref>{{Internetquelle |url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/veranstaltungen/heimat-verpflichtet-1 |titel=Heimat verpflichtet {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung |datum=2014-03-28 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2012: ''Shuteye'', °CLAIR Gallery, München<ref>{{Internetquelle |url=http://www.kultur-vollzug.dearticle-36989/2012/11/07/in-traume-entruckt-auf-zerwuhlten-laken/ |titel=Fotografien von Oliver Mark: In Träume entrückt auf zerwühlten Laken |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://photography-now.com/exhibition/86865 |titel=Exhibition shuteye - artist, news & exhibitions - photography-now.com |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2011: ''Portraits'', Neuer Pfaffenhofener Kunstverein, Pfaffenhofen a. d. Ilm<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstverein-pfaffenhofen.de/rueckschau/2011/rueckschau-2011/datum/2011/04/10/oliver-mark-portraits.html |titel=RÜCKSCHAU {{!}} Neuer Pfaffenhofener Kunstverein |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2011: ''7 Artists and 1 Nude'', Galerie Gloria, Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=RS |url=https://www.rollingstone.de/bilder-der-ausstellung-7-artist-and-1-nude-von-oliver-mark-582261/ |titel=Bilder der Ausstellung "7 Artist And 1 Nude" von Oliver Mark |werk=Rolling Stone |datum=2011-09-08 |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2006: ''Portraits & Stills'', Anna Augstein Fine Arts, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://photography-now.com/institution/exhibitions/anna-augstein-fine-arts-berlin |titel=institution Anna Augstein Fine Arts Berlin - artist, news & exhibitions - photography-now.com |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2002/2003: ''Portraits'', Musée de la photographie, Mougins * 2001: ''Photographien'', Galerie Imago, Berlin * 2000: ''Portraits'' ''und Memorabilien'', Galerie Grauwert, Hamburg * 1999: ''Portraits'', Galerie 48, Saarbrücken === Kollaboratschonsutstellungen === * 2022: ''Treshold – Tim Plamper & Oliver Mark'', a °CLAIRbyKahn Exclusive at photo basel * 2022: ''Collaborations I'', Guardini Stiftung und Galerie Berlin * 2018: ''Ein Turm von Unmöglichkeiten – Oliver Mark in Collaboration with Christian Hoischen'', König Galerie Berlin * 2018: ''Der kleine Tod und das pralle Leben'' (Hoischen & Mark), pavlov's dog, Berlin === Duo- un Gruppenutstellungen === * 2025 Galerienhaus Berlin, ''Hiersein ist herrlich.'' with Matthias Bitzer<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/hiersein-ist-herrlich |titel=HIERSEIN IST HERRLICH. |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.matthiasbitzer.com/ondisplay/markdarkbitzer-2025-berlin/ |titel=Mark{{!}}Dark{{!}}Bitzer, 2025 – Matthias Bitzer |datum=2025-09-04 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> * 2025: Paris Photo 2024. ''Returning to the Grand Palais,'' ºCLAIRbyKahn Gallery, Paris * 2022 O P E N Berlin (Amélie Esterházy): ''Delivery Hero'' – with Isa Melsheimer, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://isamelsheimer.com/exhibition/delivery-hero/ |titel=Delivery Hero – Isa Melsheimer |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://open-berlin.net/delivery-hero/ |titel=O P E N BERLIN |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Ein Turm von Unmöglichkeiten,'' Salon Hansa im Glockenturm der Galerie König, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://galerie-franzkowiak.de/ein-turm-von-unmoeglichkeiten/ |titel=AUSSTELLUNGSBETEILIGUNG: STEFANIE HILLICH, CHRISTOPH LÖFFLER, SADOR WEINSčLUCKER, MARC GRÖSZER UND HANSA WISSKIRCHEN: Ein Turm von Unmöglichkeiten. SALON HANSA {{!}} GALERIE FRANZKOWIAK |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Artist Complex – Photographic Portraits from Baselitz to Warhol,'' Museum för Fotografie, Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=Staatliche Museen zu Berlin |url=https://www.smb.museum/en/exhibitions/detail/artist-complex/ |titel=Artist Complex |abruf=2026-03-05 |sprache=en}}</ref> * 2017: KUNST.ORT.KINO, Kunsthalle Erfurt * 2017: ''Eindrücke von Liechtenstein,'' The Vologda State Museum (Russland) * 2016/17: ''In Szene gesetzt. Aus Porträts werden Kleider,'' Lindenau-Museum Altenburg, Germany<ref>{{Internetquelle |url=https://lindenau-museum.de/details-ausstellungen/in-szene-gesetzt-aus-portraets-werden-kleider |titel=In Szene gesetzt Aus Porträts werden Kleider - Lindenau-Museum Altenburg |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2015: ''photos and postage stamps,'' Sofia History Museum, Sofia * 2014: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' The Wilson – Cheltenham Art Gallery & Museum, Cheltenham * 2014: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' The Beaney, City of Canterbury * 2014: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' Scottish National Portrait Gallery, Edinburgh * 2013/14: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' National Portrait Gallery, London * 2012: Photographien, °CLAIR Gallery at ART PARIS, Paris * 2007/08: ''Photographic Portrait Prize,'' National Portrait Gallery, London * 2006: BFF-Ausstellung, International Photography Festival, Xining (China) === Kurateert Utstellungen === * 2019: ''small,'' Schau Fenster, Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=Lukasz |url=https://dasarty.com/small/ |titel=SMALL |werk=Das Arty |datum=2019-04-23 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Raum XVII'', Werkhalle Wiesenburg, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://www.werkhallewiesenburg.berlin/exhibitions-2018/ |titel=Exhibitions 2018 {{!}} Werkhalle Wiesenburg |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> * 2017: ''Alles oder Immer'', Schau Fenster, Berlin * 2012: ''Der arge Weg der Erkenntnis'', Gloria, Berlin == Utteknungen un Stipendien (Utwahl) == * 2007 National Portrait Gallery London, The Photographic Portrait Prize, longlist * 2013/14 National Portrait Gallery London, The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize, longlist * 2024 Reisestipendium för de Insel Ventotene, IN/SU/LA == Biller == <gallery style="text-align:center" perrow="3"> Bild:Oliver Mark - Ridley Scott, Berlin 2005.jpg|[[Ridley Scott]], Berlin 2005 Bild:Oliver Mark - Jenny Holzer, Leipzig 1996.jpg|Jenny Holzer ehr Hannen, Leipzig 1996. Sülvergelaatin-Print op Alu-Dibond, 151 × 154 cm. Bild:Oliver Mark - George Lucas, Berlin 2005.jpg|George Lucas, Berlin 2005 Bild:Oliver Mark - Louise Bourgeois, New York 1996.jpg|Louise Bourgeois, New York 1996 Bild:Oliver Mark - Anthony Hopkins, Berlin 2001.jpg|Anthony Hopkins, Berlin 2001 Bild:Oliver Mark - Jeff Koons, Berlin 2000.jpg|Jeff Koons, fotografeert vun Oliver Mark vör dat Gemälde „Lips“, Öl op Lienwand, 304,8 × 427,7 cm, ut de Easyfun-Serie, in de Deutsche Guggenheim, Berlin, 2000. </gallery> == Publikatschonen (Utwahl) == *[[Bild:Oliver Mark - No Show (book cover), Distanz Verlag, Berlin 2019.png|duum|223x223px|Cover vun ''No Show'', Distanz Verlag, Berlin 2019]]''No Show''. Distanz Verlag, Berlin 2019, ISBN 978-3-95476-281-1. *''Bukowina Klöster Leben''. Editura Karl A. Romstorfer, Suceava 2018, ISBN 978-606-8698-29-8. *''Natura Morta.'' Kehrer Verlag, Heidelberg 2016, ISBN 978-3-86828-759-2.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.kehrerverlag.com/de/oliver-mark-natura-morta-978-3-86828-759-2|titel=Der Fotoband Natura Morta ist in der Asservatenkammer des Bundesamtes für Naturschutz entstanden und erinnert an die Bedeutung der Artenvielfalt - Kehrer Verlag|zugriff=2018-09-17|sprache=de}}</ref> *''Oliver – Nutte Künstler Fotograf. Die ganze Wahrheit über Oliver Mark.'' Grauel Publishing, Berlin 2014. (Tiedschrift) *''Aus den Trümmern kriecht das Leben.'' b.frank books, Zürich 2013, ISBN 978-3-906217-00-0. (mit Gedichten van [[:de:Karl_Otto_Götz|Karl Otto Götz]])<ref>{{Internetquelle|url=http://bfrankbooks.com/product/oliver-mark-aus-den-tr%C3%BCmmern-kriecht-das-leben|titel=Oliver Mark - Aus den Trümmern kriecht das Leben by b.frank books|zugriff=2018-09-17|sprache=en}} {{Webarchiv|url=http://bfrankbooks.com/product/oliver-mark-aus-den-tr%C3%BCmmern-kriecht-das-leben |wayback=20180828043727 |text=Oliver Mark - Aus den Trümmern kriecht das Leben by b.frank books |archiv-bot=2026-04-05 17:19:47 InternetArchiveBot }}</ref> *''Außenseiter und Eingeweihter.'' Hatje Cantz Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-7757-3756-2.<ref>{{Internetquelle|autor=Hatje Cantz Verlag|url=http://www.hatjecantz.de/oliver-mark-5880-0.html|titel=Oliver Mark {{!}} Fotografie {{!}} Hatje Cantz Verlag|zugriff=2018-09-17}}</ref> *''Oliver Marks Blick auf Liechtensteins Staatsfeiertag.'' Alpenland Verlag, Schaan 2013, ISBN 978-3-905437-34-8.<ref>{{Internetquelle|autor=Liechtenstein National Museum|url=http://www.llm.li/Ausstellungen/AktuelleSonderausstellungen/Sonderausstellungsdetail/tabid/214/Default.aspx?shmid=770&shact=1814470349&shmiid=NPZLklde__sls__a0__eql__|titel=Liechtenstein National Museum :|zugriff=2018-09-17|sprache=en-US}}</ref> * med Martina Schellhorn: ''Heimat verpflichtet. Märkische Adlige – eine Bilanz nach 20 Jahren.'' Potsdam 2012, ISBN 978-3-932502-60-6.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/shop/Brandenburger/Brandenburg/Heimat-verpflichtet.html|titel=Bücher {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung - Heimat verpflichtet|zugriff=2018-09-17|sprache=de}}</ref> *''Portraits.'' Hatje Cantz Verlag, Berlin 2009, ISBN 978-3-7757-2484-5.<ref>{{Internetquelle|autor=Hatje Cantz Verlag|url=http://www.hatjecantz.de/oliver-mark-2387-0.html|titel=Oliver Mark {{!}} Fotografie {{!}} Hatje Cantz Verlag|zugriff=2018-09-17}}</ref> == Weblenken == {{Commons|Oliver Mark}} * [https://oliver-mark.com Offizielle Websteed] * Snack: ''[https://web.archive.org/web/20180922211538/https://noisey.vice.com/en_us/article/rjnx4r/oliver-mark-shoots-astounding-portraits-of-your-favorite-artists Oliver Mark's Astounding Portraits of Your Favorite Artists]'' In: ''noisey.vice.com'' (engelsk) *[https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=139349952 DNB-Katalog] (hoochdüütsch) == Enkeld Nahwiesen == <div style="column-width:60em;"> <references/> </div> {{SORTIERUNG:Mark, Oliver}} [[Kategorie:Fotograf]] [[Kategorie:Fotografie]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1963]] [[Kategorie:Gelsenkiärken]] [[Kategorie:Berlin]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 5eb4xhc15rcsgbo4x4qdkx7pxovdm0n 0 97350 1061883 923252 2026-04-05T17:19:01Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061883 wikitext text/x-wiki [[Datei:Oldřich Duras.JPG|rechts|duum|Oldřich Duras, 1909]] '''Oldřich Duras''' (* [[30. Oktober]] [[1882]] in [[Pchery|Humny]], [[Böhmen]]; † [[5. Januar]] [[1957]] in [[Prag]]) weer en [[Tschechoslowakei|tschechisch]] [[Schach]]meester un [[Schachkompositschoon#Studien|Studienkomponist]]. 1950 hörr he mit to de eersten Spelern, de van de [[FIDE]] de Titel van en [[Grootmeester (Schach)|Grootmeester]] tospraaken wurr.<ref>Willy Iclicki: ''FIDE Golden book 1924-2002''. Euroadria, Slovenia, 2002, S. 74</ref> == Werdegang == Duras fung sien Schachloopbahn 1903 an, as he bi en Turnier in [[Hilversum]] den 2. Platz belegg. 1905 wurr hüm de Meestertetel verleeht, nahdem he gemeensam mit [[Akiba Rubinstein]] dat Hööftturnier in [[Barmen]] wunnen harr. In de folgen Johren kunn he groot Erfolge fiern. 1906 wurr he in [[Nürnbarg]] Tweet (achter [[Frank James Marshall]], aber vör [[Leó Forgács]], [[Carl Schlechter]] un [[Michail Tschigorin]]), ebenso in [[Wien (Stadt)|Wien]] 1907 (achter [[Jacques Mieses]]). He wunn dat Turnier in Wien 1908 (gemeensam mit [[Géza Maróczy]] un [[Carl Schlechter]]) un in dat glieker Johr in Prag (mit Carl Schlechter vör Akiba Rubinstein un [[Milan Vidmar (1885–1962)|Milan Vidmar]]). 1909 belegg he in [[Sankt Petersburg]] tosommen mit [[Rudolf Spielmann]] den darten Platz (achter [[Emanuel Lasker]] un Akiba Rubinstein). 1910 keem he in [[Göteborg]] up den tweeten Platz. Ebenfalls Tweet weer he bi dat Meesterturnier van den Düütschen Schachbund 1910 in [[Hamborg]], dat van [[Carl Schlechter]] wunnen wurr [[Aaron Nimzowitsch]], Rudolf Spielmann, Frank James Marshall, [[Richard Teichmann]] un [[Alexander Aljechin]] keemen up de nächsten Plätze).<ref>[http://www.teleschach.de/historie/hamburg1910.htm Das Internationale Turnier Hamburg 1910 (17. DSB-Kongress)] up TeleSchach (Krüüztabell un all Partien)</ref> 1912 wunn he in [[Breslau]] 1912 gemeensam mit Akiba Rubinstein (vör Teichmann, Schlechter, [[Siegbert Tarrasch]], Marshall usw.).<ref>[http://www.teleschach.de/historie/breslau1912.htm Das Internationale Turnier Breslau 1912 (18. DSB-Kongress)] up [[TeleSchach]] (Krüüztabell un all Partien)</ref> 1913 is he in de USA reist un speel dor en Reeg van Turnieren mit. Bi dat [[Manhattan]]-Turnier van [[New York City]] keem he up den darten Platz achter [[José Raúl Capablanca]] und Frank James Marshall. An glieker Stäe verlor he ok noch en Wettkamp gegen Marshall mit 1,5:5,5 (+1 =1 −5). 1914 nehm he noch an dat Turnier van [[Mannheim]] deel, dat nah den Utbröök van den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] afbraaken wurr. Duras, Staatsbeamter van Berop, gung nah [[Prag]] torüch un hett nah Kriegsenn‘ dat Turnierspeel upgeeven. He weer dreemal tschechisch Meester (1905, 1909 un 1911). He hett sück dornah starker mit dat Komponeeren van [[Schachkompositschoon#Studien|Studien]] befaat un wurr Redakteurvan en tschechisch Schachzeitung. Duras gull as bedüüdend Komponist. He hett ruch weg 50 Studien un Probleme herutbrocht. Nah hüm is de '''Duras-Variante''' in de [[Spaansch Partie]] nömmt: 1. e2–e4 e7–e5 2. Sg1–f3 Sb8–c6 3. Lf1–b5 a7–a6 4. Lb5–a4 d7–d6 '''5. c2–c4'''. Duras weer allgemeen bekannt för sein Toiigkeit in de Verteedigen van schlecht Stellungen. In sien Partie gegen [[Heinrich Wolf (Schachspeler)|Heinrich Wolf]] bi dat Turnier in Karlsbad 1907 geev he sück eerst nah 168 Tüüg un mehr as 22 Stünn Speeltiet slahn, wat dormals en Rekord weer. Mit sien best [[Historisch Elo-Tall|historsch Elo-Tall]] van 2743 weer he in’n August 1909 de veertbeste Speler van de Welt. == Weblinks == * [http://pdb.dieschwalbe.de/search.jsp?expression=A='Duras'%20and%20FIRSTNAME='Old_ich' Kompositschonen van Oldřich Duras up den PDB-Server] * [http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=10244 Indrag bi chessgames.com (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20160811035835/http://www.bstephen.me.uk/studies/2007_03.shtml Oldřich Duras up de BDS-Website] (engelsch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1015331009|LCCN=no/97/48177|VIAF=53756313}} {{SORTIERUNG:Duras, Oldrich}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Tschechoslowakei]] [[Kategorie:Schachkomponist]] [[Kategorie:Schachspeler]] [[Kategorie:Boren 1882]] [[Kategorie:Storven 1957]] 8zkst1zic2tc326s6rbuo6d5s6pfsky 0 98733 1061822 1061356 2026-04-05T13:10:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061822 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |TAXON=Kartuffelkäver; Tuffeltiek(e) |TAXONL=Leptinotarsa decemlineata |BILD=Colorado potato beetle.jpg |BILDB= Kartuffelkäver (''Leptinotarsa decemlineata'') |Phylum= [[Liddfööt]] (''Arthopoda'') |Subphylum= [[Tracheendeerter]] (''Tracheata'') |Superclassis=[[Sessfööt]] (''Hexapoda'') |Classis= [[Insekten]] (''Insecta'') |Subclassis=[[Fleeginsekten]] (''Pterygota'') |Superordo=[[Neeflunken]] (''Neoptera'') |Ordo=[[Kävers]] (''Coleoptera'') |Subordo= ''[[Polyphaga]]'' |Familia= [[Blattkävers]] (''Chrysomelidae'') |Species=Kartuffelkäver (''Leptinotarsa decemlineata'') |BESCHREVEN_DÖR=[[Thomas Say|Say]], 1824 |UTSTORVEN= }} De '''Kartuffelkäver''' oder '''Tüffelkäver''', in [[Oostfreesland]] '''Tuffeltiek(e)''', (''Leptinotarsa decemlineata'') is en [[Oort (Biologie)|Aart]] ut de [[Familie (Biologie)|Familie]] vun de [[Blattkävers]]. ==Kennteken == De Tüffelkäver is 7 bit 15 Millimeters lang. He is geel, mit swatte Placken up sien [[Halsschild]] un tein dunkere Striepen langs de [[Deekflunken]]. Bi Gefohr kann de Käver en [[Wehrsekret]] afgeven, vun dorher warrt sien Farv as Wohrschau un [[Alarmfarv]] ankeken. == Wo he vörkamen deit un wie he sik utbreedt hett== [[Datei:Kartoffelkaefer fg01d.jpg|miniatur|links|Wo Käver un [[Kartuffeln]] hüdigendags an to drepen sünd]] [[Datei:Potato beetle larvae.jpg|miniatur|Den Tüffelkäver siene [[Budden]]]] Hüdigendags kümmt de Kartuffelkäver up de ganze Welt vör. An un vor sik weer he in de hüdigen [[USA]], in’n [[US-Bundsstaat|Bundsstaat]] [[Colorado]] tohuse. Vundeswegen warrt de Käver in de USA ok „Colorado beetle“ nömmt. An un for sik hett he vun [[Büffel-Klatte]]n (''Solanum rostratum'') leevt, de just so, as de [[Kortuffel]] to de [[Familie (Biologie)|Familie]] vun de [[Nachtschaddenplanten]] tohören deit. De Büffelklatten leevt midderwielen ok as [[Neophyt]]en in [[Düütschland]].Up de [[Kartuffel]] overgahn is he, as de witten Siedlers wieter in dat Land rinkamen sünd, un dor denn Kartuffelackers bi anleggt hefft. In [[Europa]] is de Käver to'n eersten Mol [[1877]] in de [[Haben]]s vun [[Liverpool]] un [[Rotterdam]] funnen wurrn. Ok in [[Düütschland]] düker he 1877 to'n eersten Mol up, as he in [[Mülheim an'n Rhien]] un in [[Torgau]] funnen wurrn is. Vun düssen Anfang an is jummers wedder versocht wurrn, gegen de Plaag gegenan to gahn. [[1887]] un [[1914]] hett dat gröttern Befall in Europa geven. [[1922]] hett de Käver bi 250 km² Kartuffelbestand bi [[Bordeaux]] toschann maakt. [[1935]] weer he in [[Belgien]] un [[Lothringen]] to finnen un [[1936]] weer he dat eerste Mol in [[Luxemborg]] to sehn.<ref>{{Internetquelle | url=http://massard.info/pdf/massard-doryph.pdf | titel=Le Doryphore et le Grand-Duché de Luxembourg (esquisse historique) | autor=J.A. Massard | datum=2000 | format=PDF | werk=Archives de l’Institut grand-ducal de Luxembourg, Section des sciences naturelles, physiques et mathématiques, NS 43 | seiten=175–217 | zugriff=2016-01-05}}</ref> == Wat he freten deit == De Kartuffelkäver un siene [[Budden]] freet Deele vun de [[Kartuffel]]planten. Dor hett he ok den Naam vun her. Kartuffelkävers bruukt nich veel Tied un könnt slank en ganzen [[Acker]] mit Tuffeln wegneihen. Man ok an annere [[Nachtschaddenplanten]] gaht se ran, sunnerlich an [[Planten]], de in'e [[Bueree|Landweertschop]] anboot weert, as [[Aubergine]], [[Paprika]], [[Toback]] un [[Tomaat]].<ref>Xiao-qin Shi, Man-Hui Xiong, Wei-Hua Jiang, Zhi-Tian Wang, Wen-Chao Guo, Zhen-Han Xia, Wen-Jun Fu und Guo-Qing Li: Efficacy of endosulfan and fipronil and joint toxic action of endosulfan mixtures against ''Leptinotarsa decemlineata'' (Say), in: Journal of Pest Science, 2012-04-25</ref> == Wie he sik vermehren deit == An de Unnersieten vun Kortuffelblöder leggt de Kävers in'n Junimaand Bulten vun 20-80 geele Eier af. Alltohopen leggt elk Seken bi 1200 Eier. Dor kruupt denn na 3 bit 12 Dage de Budden ut. Se sünd wat rood mit swatte Punkten an'e Sieten un an'n Kopp. De Budden weert fix groot un treckt dreemol ehre Huud ut. Dat duert 2 bit 4 Weken, denn buddelt se sik in'e Eer un [[Poppe (Insekten)|verpoppt]] sik dor. Denn duert dat nochmol bi twee Weken, un de Kävers kruupt ut un blievt tominnst noch een Weken unner de Eer. Elk Johr gifft dat een bit twee Generatschonen vun Kävers. Overwintern doot se unner de Eer. ==Wie gegen de Kävers gegenan gahn warrt== In [[Europa]] gifft dat in'e Natur keen Feenden, de Kartuffelkävers freten doot. Vundeswegen sünd de Minschen mit Hölp vun de [[Chemie]] gegen de Kartuffelkävers gegenan gahn. Toeerst is dor [[Arsen]] bi insett wurrn, later weern dat [[Insektizid]]en ut de Gruppen vun de [[Chloreeren|chloreerten]] [[Köhlenwaterstoffen]] (HCH un DDT) oder ut de Gruppen vun de syntheetschen [[Pyrethroiden]]. Vunwegen, datt de Gefohr vun [[Pestizidresistenz]] besteiht, mütt de Warkstoffen jummers wedder wesselt un uttuuscht weern. Ok mit Hölp vun sunnerliche [[Bakterien]]stämm, kann gegen de Kävers gegenan gahn weern (as [[Bacillus thuringiensis|Bacillus thuringiensis tenebrionis]]). In [[China]] is in de [[Uiguurschen Autonomen Gemarken vun Xinjiang]] unnersocht wurrn, ob [[Endosulfan]] un [[Fipronil]] gegen de Kävers hölpen könnt. Ok is al utprobeert wurrn, verscheden Kartuffenaarden gentechnisch to verännern un se so resistent to maken gegen Kartuffelkävers. Sunnerlich in [[Russland]] un in [[Oosteuropa]] schall dat in Tokunft good anslahn, warrt seggt. In jüngere Tied is unner annern dat [[Insektizid]] [[Spinosad]] up'n Markt kamen.<ref>[[Forschungsinstitut für biologischen Landbau|FiBL]]: {{Internetquelle |url=https://www.bioaktuell.ch/aktuell/meldung/kartoffelkaefer-13-6-2018.html |titel=Kartoffelkäfer: Neem und Spinosad ab sofort zugelassen |hrsg=bioaktuell.ch |datum=2018-06-13 |zugriff=2018-11-09 }}</ref> ==Belege== <references/> [[Kategorie:Blattkävers]] qhw2i8l1wju6hrp1769jx2xyr6v5qhd 0 103686 1061926 1057878 2026-04-05T19:56:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061926 wikitext text/x-wiki [[Datei:Robert Smith & Vangelis S - Dublin CSIO5 2008.jpg|miniatur|Robert Smith up Vangelis S bi den CSIO 5* in Ireland (2008)]] '''Robert Smith''' (* [[12. Juni]] [[1961]]<ref>http://www.britishshowjumping.co.uk/_files/_riderbiogs/smithR5.pdf</ref> in [[Yorkshire]]) is en [[Grootbritannien|britisch]] Springrieder un Peerhändler. == Karriere == Bi de [[Olympisch Sömmerspelen/Rieden|Olympisch Sömmerspelen 2004]] in [[Athen]] belegg Smith mit ''Mr Springfield'' in de Eenzelwertung Platz veer. He hett sein Land all in över 80 Natschonenpries vertreeden un führ dree Johr nahnanner de BSJA-Ranglist an. In de Johren 2005 un 2006 wunn he de British Open up ''Kalusha''. Ok in tallriek WM-Qualifikation, Grand Prix un Puissance Wettbewarfen weer he Sieger. 2009 wurr he mit ''Vangelis S'' britisch Meester, as ok Dart in dat [[Hickstead|Hickstead Derby]]. Bi dat [[Düütsch Spring- un Dressurderby|Derby in Hamborg Klein-Flottbek]] 2010 keem he mit ''Ragina Bull Vangelis S'' up Platz 5.<ref>http://www.pferdenews.eu/reitsport-international/281-carsten-otto-nagel-gewinnt-das-deutsche-spring-derby-2010 {{Webarchiv|url=http://www.pferdenews.eu/reitsport-international/281-carsten-otto-nagel-gewinnt-das-deutsche-spring-derby-2010 |wayback=20201028030934 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 07:53:45 InternetArchiveBot }}</ref> == Privates == Smith leevt in [[Warwickshire]]. He is de Söhn vun den ehmalgen Topspringrieder [[Harvey Smith (Rieder)|Harvey Smith]] un Bröer vun den ehmalgen Springrieder [[Steven Smith (Rieder)|Steven Smith]].<ref>[http://www.horseandhound.co.uk/competitionnews/390/297807.html horseandhound.co.uk]</ref> == Peer == * Mr Springfield (* 1993), Bruun Wallach, [[Irisch Sportpeerd]], Vader: Western Promise, Modervader]]: Ballinahow Boy<ref name="holst_pm">http://www.holsteiner-pferdemarkt.de/html/csi_twente_nl_04.html</ref> * Kalusha (* 1992), [[KWPN]]-Schimmelhingst, Vader: Ulster, Modervader: Orthos<ref name="holst_pm" /> * Ragina Bull Vangelis S (* 1998), Bruun Hingst, [[Belgisch Warmbloot]], Vader: Non Stop, Modervader: Feinschnitt<ref>http://www.meadowstud.com/vangelis_s_39.html {{Webarchiv|url=http://www.meadowstud.com/vangelis_s_39.html |wayback=20100129015937 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 07:53:45 InternetArchiveBot }}</ref> == Weblenken == {{Commons|Robert Smith (equestrian)|Robert Smith}} * [http://old.fei.org/biographies/browse/detail.htm?sub=biographies&active=biographies1&rider_id=10011460&discipline=Jumping FEI - Biografie & Erfolge] * [https://web.archive.org/web/20101207165309/http://www.robertsmith.co.uk/about_robert_smith.php Homepage vun Robert Smith] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Smith, Robert}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:England]] [[Kategorie:Boren 1961]] [[Kategorie:Springrieder]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Grootbritannien)]] mmjmnahxzoxr2e101qigcdgjj7z3gks 0 107197 1061896 1057367 2026-04-05T18:07:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061896 wikitext text/x-wiki [[Datei:Paul Romer in 2005 cropped.jpg|alternativtext=|mini|Paul Romer, 2005]] '''Paul Michael Romer''' (* [[7. November]] [[1955]] in [[Denver]], [[Colorado]]) is en US-amerikaansch Wertschapswetenschapler, de 2018 mit den [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]] uttekent wurrn is. == Leven un Wark == De Söhn van [[Roy Rudolf Romer]], den ehmalgen Gouverneur van Colorado, un de sien Fru Bea Romer hett [[Physik]] un [[Mathematik]] studeert un 1977 sien [[Bachelor]] in Mathematik an de [[University of Chicago]] maakt. Dornah is Paul Romer to de [[Volkswertschapslehre]] wesselt. Sien [[Dissertatschoon]] fung he an dat [[Massachusetts Institute of Technology]] an, hett se an de [[Queen’s University (Kingston)|Queen’s University]] in [[Kanada]] fortsett un hett se 1983 in [[Chicago]] afslooten. Van 1982 bit 1988 weer he Assistenzperfesser an de [[University of Rochester]], dornah Perfesser an de [[University of Chicago]]. 1990 wessel he as Perfesser an de [[University of California, Berkeley]] un 1996 an de Graduate School of Business van de [[Stanford University]]. Romer weer dorneben ''Senior Fellow'' van de [[Hoover Institution]].<ref>[http://www.hoover.org/profiles/paul-m-romer] Paul M. Romer; Hoover Institution Fellows, afropen an’n 29. Januar 2019</ref> 2000 hett he de Online-Lernplattform Aplia grünnd. För den Upbau van dat Startup hett Romer 2001 en akdemische Uttiet nommen. 2007 hett he sien Ünnernehmen an [[Cengage Learning]] verköfft.<ref>http://news.cengage.com/corporate/thomson-learning-acquires-aplia-inc/</ref> Siet 2010 is he Perfesser för Ökonomik an de [[Stern School of Business]] van de [[New York University]] un weer bit 2016 Direkter van dat dor ansiedelt ''Marron Institute of Urban Management.''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.stern.nyu.edu/faculty/bio/paul-romer |wayback=20181007150041 |text=— |archiv-bot=2026-04-05 18:07:59 InternetArchiveBot }} Paul Romer; NYU Stern School: Experience Faculty & Research, afropen an’n 29. Januar 2019</ref> Romer hett sück all siet sien Dissertatschoon mit [[Wertschapswassdom]] befaat<ref>Paul M. Romer: ''Dynamic competitive equilibria with externalities, increasing returns and unbounded growth''. Dissertatschoon, University of Chicago, 1983, later as Paul M. Romer: ''Increasing Returns and Long-Run Growth''. In: ''Journal of Political Economy''. Band 94, Nr. 5, Oktober 1986, S. 1002–1037, {{JSTOR|1833190}}.</ref> un wurr later to’n Mitbegrünner van de [[Endogene Wassdomstheorie|endogene Wassdomstheorie]], besünners dör sien [[Romer-Modell]].<ref>Paul M. Romer: ''Endogenous Technological Change''. In: ''Journal of Political Economy''. Band 98, Nr. 5, Deel 2, Oktober 1990, S. S71–S102, {{JSTOR|2937632}}</ref> 2015 löös he de [[Mathiness]]-Debatte över wetenschapliche Standards in de Makroökonomie ut. In‘n September 2016 wurr he Chefökonom van de [[Weltbank]].<ref>[http://worldbank.org/en/news/press-release/2016/07/18/world-bank-group-president-appoints-paul-romer-as-chief-economist] World Bank Group President Appoints Paul Romer as Chief Economist; Weltbank News van’n 18. Juli 2016, afropen an’n 30. Januar 2019</ref> In‘n Januar 2018 hett he sück dorhengahnd ütert, dat [[Chile]] van de Weltbank över mehrere Johren weg in en Länner-Ranking för Ünnernehmerfrüendlichkeit to schlecht instuuft wurrn weer, mögelkerwies in de Afsicht, de sozialistische Präsidentin [[Michelle Bachelet]] in en schlecht Lucht to rücken un den Wahlsieg van hör konservativ Nahfolger [[Sebastián Piñera]] to ünnerstütten.<ref>Josh Zumbrun, Ian Talley: World Bank Unfairly Influenced Its Own Competitiveness Rankings, Wall Street Journal van’n 12. Januar 2018, ISSN=0099-9660 ; [https://www.wsj.com/articles/world-bank-unfairly-influenced-its-own-competitiveness-rankings-1515797620] afropen an’n 30. Januar 2019</ref> Nah disse Kontroverse as ok Kritik an sien Führungsstil is he torüchtreeden.<ref>Andrew Mayeda: [https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-01-24/romer-steps-down-as-world-bank-chief-economist-after-rocky-stint] Paul Romer Steps Down as World Bank Chief Economist After Rocky Stint, Bloomberg van‘ 24. Januuar 2018 (engelsch); afropen an’n 30. Januar 2019</ref> 2018 kreeg he gemeensam mit [[William Dawbney Nordhaus]] den [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]]. Romer wurr för de „Integratschoon van Innovatschoon in de langfristige makroökonomische Analyse“ uttekent.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/economics/2018/summary/] The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2018, afropen an’n 30. Januar 2019</ref> == Dat Konzept van de „Charter Cities“ == 2009 hett Romer völ Upsehn kreegen mit sien Vörslag to dat Grünnen van so nömmt ''Charter Cities'' (faken översett as Sünnerverwaltenszonen) in wassdoms- un strukturswaak Lännern as Middel to de Armootsbekämpen. Dat Konzept van de ''Charter City'' baut dorup, dat de Regeeren en nichtbesiedelt Stück Land utwählt, um dat kumplett an en utlännsch Regeeren aftogeeven, also ünner de sien [[Legislative]], [[Judikative]] un [[Exekutive]] to stellen. Romer hett dat Konzept mit den Satz „Kanada entwickelt en Hongkong in [[Kuba]]“ tosommenfaat. In disse künstlich schafft Sünnerzoon sall en Wassdomsmotor entstahn, de Utlandsinvestitschonen antrecken sall un as Vörbild positiv up dat Umfeld wirken kann. Romer treckt as spoodriek Bispeel faken [[Hongkong]] ünner britisch [[Kolonialherrschap]] heran.<ref>[http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2010/07/the-politically-incorrect-guide-to-ending-poverty/8134/2/ Artikel in ''The Atlantic Magazine''], Utgaav Juli/August 2010</ref> En wesentlicher Anreiz sall dorbi van de Rechtssekerheit utgahn, de van de extern Regeeren in de ''Charter Cities'' garanteert wurrd. Disse Rechtssekerheit würr Minschen un Investoren quasi van alleen in de künstlich schaffen Städte trecken un dormit den Impuls to Wassdom leefern. Dat Konzept wurrd siet sien Bekanntgaav nich blots in völ Medien up breet Ebene diskuteert,<ref name="Spiegel">[http://www.spiegel.de/wirtschaft/soziales/0,1518,668449,00.html Artikel up ''Spiegel Online''] (van’n 25. Januar 2010)</ref><ref>[http://www.handelsblatt.com/politik/nachrichten/entwicklungsoekonomie-der-stadtplaner-als-welt-retter;2577751 Artikel up ''Handelsblatt.de''] (van’n 12. Mai 2010)</ref> sonnern wurrd ok as neoimperialistisch bzw. [[Neokolonialismus|neokolonialistisch]] kritiseert.<ref>Carsten Lenz & Nicole Ruchlak: [https://amerika21.de/analyse/145288/charter-cities-honduras Honduras als Experimentierfeld neoliberaler Utopien], amerika21, 27. April 2016.</ref> Romer hollt dorgegen, dat de Kolonialismus individuelle Freeheiten inschränkt harr, in’n Gegensatz dorto nümms to’n Umtrecken in de nee inricht Stadt dwungen würr. Ok de Landvergaav erfolg freewillig. ''Charter Cities'' as Maatnahm in humanitären Notstandsrebeeden as [[Haiti]] nah dat verheeren [[Erdbeeven in Haiti 2010|Erdbeeven in 2010]] lehnt he af. As problematisch wurrd ok ansehn, dat in en ''Charter City'' kien demokraatsch Wahlen vörsehn weern. Dat bedüüd, de Politiker würrn woll de Levensbedingungen in de Stadt vörgeven, wählt aber wurrn se blots in hör Heimatland. Dormit bleev den Bewahnern van en ''Charter City'' to’n Wählen blots de faken as „[[Afstimmung mit de Fööt]]“ betekent Mögelkeit van dat In- oder Utwannern. Romer slutt aber Wahlen nich per se ut.<ref>{{Webarchiv|url=http://aidwatchers.com/2009/10/paul-romer-on-charter-cities-all-thats-holding-us-back-is-a-failure-of-imagination-2/ |wayback=20150915040647 |text=Interview mit Paul Romer |archiv-bot=2026-03-14 07:07:11 InternetArchiveBot }} up aidwatch.org, 5. Oktober 2009</ref> Wiederhen wurrd Romer vörsmeeten, de för en künstliche Stadt notwennigen Investitschonen weern immens un dat Konzept alleen dorum völlig unrealistisch.<ref name="Spiegel" /> Romer geiht aber van Kösten ut, de man överkieken kann, wiel de Grootdeel van de Upbauarbeit dör de Towannerer in’n Toog van dat Verbetern van hör Levensbedingungen sülvst maakt wurr un de apenlich Investitschonen sück up dat Schaffen van de Rahmenbedingungen beschränken würrn.<ref>[https://derstandard.at/2000092808382/Wirtschaftsnobelpreistraeger-Romer-Migranten-brauchen-keine-Almosen] Wirtschaftsnobelpreisträger Romer: "Migranten brauchen keine Almosen" - derStandard.at, van’n 25. Dezember 2018, afropen an’n 31. Dezember 2018</ref> == Utteknungen == * 1997 en van de „''25 Most Influential Americans''“ ([[Time]])<ref>[http://www.cnn.com/ALLPOLITICS/1997/04/14/time/influential.html Time’s 25 Most Influential Americans]</ref> * 1999 Distinguished Teaching Award (Stanford University’s Graduate School of Business) * 2002 [[Horst-Recktenwald-Pries]] * 2018 [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]] == Liddmaatschapen == * 1996 [[Econometric Society]] * 2000 [[American Academy of Arts and Sciences]]<ref>[http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterR.pdf] Book of Members] afropen an’n 23. Juli 2016</ref> * [[National Bureau of Economic Research]] * Canadian Institute for Advanced Research == Enkeld Nahwiesen == <references/> == Literatur == * Mark Blaug (Hrsg.): ''Who’s who in economics''. 4. Uplaag, Elgar, Cheltenham [u.&nbsp;a.] 1999, S. 713–714, ISBN 1-85898-886-1. * Wolf-Heimo Grieben: ''Paul Michael Romer. Die neue Wachstumstheorie und die Aufgaben moderner Wirtschaftspolitik''. [[Mimeo]], 2001. * ''Who’s Who in America.'' 66. Utgaav, Band 2: ''M–Z.'' Marquis Who’s Who, Berkeley Heights 2011, ISBN 978-0-8379-7032-5 (Band 2), ISBN 978-0-8379-7035-6 (Gesamtwark), {{ISSN|0083-9396}}, S. 3785. == Weblinks == * [http://paulromer.net Homepage van Paul Romer] * [https://web.archive.org/web/20140222024804/http://www.ted.com/talks/paul_romer.html ''Why the World needs Charter Cities.''] Vördrag van Paul Romer up de [[TED (Konferenz)|TED-Konferenz]] 2009 * [http://www.handelsblatt.com/politik/nachrichten/entwicklungsoekonomie-der-stadtplaner-als-welt-retter;2577751;0 ''Der Stadtplaner als Welt-Retter.''] – Artikel van Johannes Pennekamp in dat [[Handelsblatt]] van’n 12. Mai 2010 {{Normdaten|TYP=p|GND=12967432X|LCCN=n/86/5012|VIAF=15855149}} {{DEFAULTSORT:Romer, Paul Michael}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1955]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] 2bk4al9x64ftw286itr8y5clfndbiek 0 122854 1061899 1057460 2026-04-05T18:24:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061899 wikitext text/x-wiki '''{{Roopnaam|Philip}} Stanley Wilberforce Goldson''' (* [[25. Juli]] [[1923]] in [[Belize-Stadt]]; † [[3. Oktober]] [[2001]] in [[New York City|New York]]) weer en Journalist un Politiker ut [[Brietsch-Honduras]]/[[Belize]] ([[People’s United Party|PUP]], [[Honduran Independence Party|HIP]], [[National Independence Party (Belize)|NIP]], [[United Democratic Party (Belize)|UDP]], [[National Alliance for Belizean Rights|NABR]]). == Leven == Goldson is 1923 as Söhn von Florence Matilda, borene Babb, un Peter Edward Goldson in Belize-Stadt boren.<ref name="OrderofBelize"/><ref name="NorthernStar">''{{Webarchiv|url=http://belizenews.com/NorthernStar/NorthernStar007.pdf |wayback=20190904221717 |text=Embracing History: Philip S. W. Goldson |archiv-bot=2026-04-05 18:24:56 InternetArchiveBot }}'', Northern Star an’n 9. Februar 2012, Sied 16f</ref> He weer op de St. Mary’s Primary School.<ref name="NorthernStar"/> Ofschoonst he keen Sekundärschool besöken kunn, hett he 1939 en ''Overseas Junior Certificate'' von de [[Cambridge University]] kregen un 1941 en ''Senior School Certificate''.<ref name="NorthernStar"/><ref name="bnlsis">{{Webarchiv|url=http://www.bnlsis.org/belizean-biographies/ |wayback=20191012042629 |text=Belizean Biographies |archiv-bot=2026-03-14 07:15:44 InternetArchiveBot }}, bnlsis.org</ref> Von 1941 bet 1947 hett he as Beamten in de brietsche Verwaltung von de Kolonie Brietsch-Honduras arbeidt.<ref name="NorthernStar"/> In düsse Tied hett he ok as Journalist anfungen, toeerst bi den ''Civil Service Chronicle''. An’n 28. April 1954 hett he Hadie Jones freet.<ref name="OrderofBelize"/> De beiden harrn fiev Kinner.<ref name="OrderofBelize"/> Hadie Jones Goldson hett von 1961 bet 1965 in [[London]] [[Juristeree]] studeert un denn söven Johr lang in Belize-Stadt as [[Avkaat|Avkatin]] praktizeert.<ref name="Amandala">[[Evan X Hyde]]: ''[http://amandala.com.bz/news/from-the-publisher-257594/ From the Publisher]'', [[Amandala]] an’n 14. Januar 2010</ref> Se weer de eerste Avkatin in Belize.<ref name="Amandala"/> Goldson hett 1972 anfungen in [[London]] [[Juristeree]] to studeren.<ref name="NorthernStar"/> Siene Fro is 1972 mit de Kinner na [[New York City|New York]] gahn un hett dor leevt.<ref name="Amandala"/> Goldson is 1974 as [[Avkaat]] tolaten worrn un weer Maat von [[Lincoln’s Inn]].<ref name="NorthernStar"/> He keem 1974 na Belize trügg. Siene Fro is aver in New York bleven.<ref name="Amandala"/> In de Tied, in de siene Fro in New York weer, hett Goldson en sösst Kind mit Emma Boiton kregen.<ref name="Amandala"/> Boiton weer för lange Johren de Fro an de Sied von Goldson. Von 1978 af an weer Goldson dör en [[Glaukom]] [[Blindheit|blind]].<ref name="bnlsis"/> Dat hett mit dorto föhrt, dat he sik för de Rechten von Minschen mit Behinnerungen insett hett. He is 1986 Präsident von de ''Caribbean Association of the Disabled'' worrn un 1987 Viez-Präsident bi [[Rehabilitation International]].<ref name="NorthernStar"/> == Politik == Goldson hett sik för de Unafhängigkeit von Brietsch-Honduras insett, ünner annern in de Johren 1940 in de „Open Forum“-Bewegung. He weer Journalist för dat ''[[Belize Billboard]]'', en polietsch Daagbladd, dat in de Johren 1940 un 1950 in Brietsch-Honduras rutgeven worrn is. He is bet August 1969 bi dat ''Belize Billboard'' bleven, as dat Verlagshuus afbrennt un dat Daagbladd instellt worrn is.<ref name="Amandala"/> He hett sik in de [[General Workers’ Union (Belize)|General Workers’ Union]] (GWU) engascheert un weer ok Generaalsekretär von de GWU.<ref name="OrderofBelize">Ann-Marie Williams: ''[https://web.archive.org/web/20070929125018/http://www.channel5belize.com/archive_detail_story.php?story_id=6799 Goldson receives Order of Belize tonight]'', Channel 5 Belize an’n 18. Oktober 2001</ref> 1950 weer he een von de Mitgrünners von de [[People’s United Party|PUP]].<ref name="OrderofBelize"/> He is 1951 as Afornten in’n Stadtraad von Belize-Stadt wählt worrn.<ref name="NorthernStar"/> He weer bi de Wahl 1962 wedder Kaneedaat för’n Stadtraad, is aver nich wählt worrn.<ref name="Palacio">[[Myrtle Palacio]]: [https://de.slideshare.net/MyrtleP/belize-city-council-election-results-1962-to-2003-by-imyrtle-palacio Belize City Council Election Results 1962 to 2003]</ref> Von 1974 bet 1980 weer he Afornten in’n Stadtraad, is aver bi de Wahl 1980 nich wedder wählt worrn.<ref name="Palacio"/> Bi de Wahl 1983 kunn he sien Seet trüggwinnen.<ref name="Palacio"/> Bi de Wahl 1986 is he nich wedder antreden.<ref name="Palacio"/> Goldson is von Oktober 1951 bet August 1952 tohoop mit [[Leigh Richardson]] as „Opröhrer“ in Haft kamen, nadem se an’n 17. Juni 1951 in en Artikel in dat ''Belize Billboard'' schreven harrn ''There are two roads to self government (Independence). Evolution and Revolution. We are now trying evolution.'' („Dat gifft twee Weeg, de na de Sülvsverwaltung (Unafhängigkeit) föhrt. Evolutschoon un Revolutschoon. Wi versöcht dat opstunns mit Evolutschoon.“).<ref name="Belizeinfocenter">[http://belizeinfocenter.org/wp-content/uploads/2016/03/Leigh-Richardson.pdf Belize Facts and Figures: Leigh Richardson], Belizeinfocenter.org</ref> Dat is von de brietsche Verwaltung so utleggt worrn, dat Goldson un Richardson as nächsten Schridd en [[Revolutschoon]] andrauht. Bi de eerste [[Parlamentswahl in Brietsch-Honduras 1954]] weer he Kannedaat för de PUP in’n [[Wahlkreis Belize Süüd]] un hett de Wahl mit 52,7&nbsp;% von de Stimmen gegen [[Herbert Fuller (Politiker)|Herbert Fuller]] von de [[National Party (Belize)|NP]] wunnen. Dormit weer he von’n 28. April 1954 bet 20. März 1957 Afornten von de [[Legislativversammlung (Brietsch-Honduras)|Legislativversammlung]]. He weer in düsse Tied ''Member for Social Services'' (Vörlöper von dat Amt as [[Ministerium för Soziale Saken (Belize)|Minister för Soziale Saken]]). As Member for Social Services hett he 1955 ok en wichtige Rull bi dat Wedderopboon von de Stadt [[Corozal (Belize)|Corozal]] na [[Hurrikan Janet]] speelt. 1956 hett binnen de PUP de Flögel ünner [[George Cadle Price]] de Bavenhand kregen un Price hett den Parteivörsitt von Richardson övernahmen. Dorüm sünd en Reeg Maten von’n Richardson/Goldson-Flögel ut de PUP rut un hebbt an’n 4. Oktober 1956 de [[Honduran Independence Party]] (HIP) grünnt. Bi de [[Parlamentswahl in Brietsch-Honduras 1957|Wahl 1957]] is Goldson in’n Wahlkreis Belize Süüd för de HIP antreden un hett 21,5&nbsp;% von de Stimmen kregen. Dormit keem he blots op’n drüdden Platz achter [[Denbigh Jeffery]] von de PUP un Herbert Fuller von de NP. Över dat ganze Land rekent harr de HIP 18,3&nbsp;% von de Stimmen kregen, wat en achtbor Resultaat weer. Dör dat [[Mehrheitswahlrecht]] in Brietsch-Honduras kunn de Partei aver nich een Afornten in de Legislativversammlung schicken. Nadem Leigh Richardson an’n 21. Februar 1958 den Parteivörsitt von de HIP afgeven un na [[Jamaika]] tagen is, hett sik de HIP ünner Goldson en poor Maand later in’n Juni 1958 mit de [[National Party (Belize)|National Party]] to de [[National Independence Party (Belize)|National Independence Party]] (NIP) tohoopslaten. De NIP is 1973 in de [[United Democratic Party (Belize)|United Democratic Party]] (UDP) opgahn. Bi de [[Parlamentswahl in Brietsch-Honduras 1961|Wahl 1961]] is Goldson nich antreden, is aver as beropen Maat Afornten in de Legislativversammlung worrn. [[Herbert Fuller (Politiker)|Herbert Fuller]] is as Parteibaas von de NIP aftreden un Goldson is as ne’en Parteibaas wählt worrn, wat he bet 1973 bleven is. Bi de [[Parlamentswahl in Brietsch-Honduras 1965|Wahl 1965]] weer Goldson Kannedaat för de NIP in’n [[Wahlkreis Albert]] un hett de Wahl mit 55,6&nbsp;% von de Stimmen gegen [[Frederick Westby]] von de [[People’s United Party|PUP]] wunnen. Ok bi de Wahlen [[Parlamentswahl in Brietsch-Honduras 1969|1969]] (56,7&nbsp;% von de Stimmen gegen [[Joseph Gray (Politiker)|Joseph Gray]], PUP), [[Parlamentswahl in Belize 1974|1974]] (59,2&nbsp;% gegen Gray), [[Parlamentswahl in Belize 1979|1979]] (54,7&nbsp;% gegen [[George Dakers]], PUP), [[Parlamentswahl in Belize 1984|1984]] (69,1&nbsp;% gegen Rafael Chavez, PUP) un [[Parlamentswahl in Belize 1989|1989]] (58,1&nbsp;% gegen Roy Young, PUP) kunn he sik jümmer wedder in’n Wahlkreis Albert dörsetten. Goldson weer von 1961 bet 1965 un von 1969 bet 1974 (1965 bet 1969 blangen [[Edwin Morey]]) de eenzige Vertreder von de Oppositschoon in en Legislativversammlung/[[Repräsentantenhuus (Belize)|Repräsentantenhuus]], de anners kumplett von de PUP domineert weren. De Historiker [[Assad Shoman]] hett över Goldson schreven, dat he dormit in düsse Tied ganz alleen dat Twee-Partein-System oprecht hollen hett. In’n November 1991 hett Belize en Gesett (den ''Maritime Areas Act'') verafscheedt, dat [[Guatemala]] Rechten in dat Seerebeed in’n Süden von Belize toseggt. Dat Gesett stünn in’n Tosamenhang mit’n [[Grenzkunflikt twüschen Belize un Guatemala]] un schull bidregen, den Kunflikt bitoleggen. Dorüm weren PUP un UDP all beid för dat Gesett. Goldson un annere Maten in de UDP weren dormit aver untofreden un wullen Guatemala keen Togeständnisse maken. Dorüm hett Goldson mit annere an’n 1. Dezember 1991 de Patriotic Alliance for Territorial Integrity grünnt, de an’n 27. Januar 1992 in de [[National Alliance for Belizean Rights]] (NABR) övergahn is. Bi de [[Parlamentswahl in Belize 1993|Wahl 1993]] is Goldson för de NABR in’n Wahlkreis Albert antreden. De NABR harr en Wahlbündnis mit de UDP slaten, so dat keen Kannedaat för de UDP in’n Wahlkreis Albert an’n Start gahn is. Goldson hett 56,6&nbsp;% von de Stimmen gegen Roy Young von de PUP haalt un is dormit as eenzigen NABR-Afornten wählt worrn. Bi de [[Parlamentswahl in Belize 1998|Wahl 1998]] is Goldson nich wedder antreden. Dormit weer he von’n 1. März 1965 bet 27. August 1998 Afornten von dat [[Repräsentantenhuus (Belize)|Repräsentantenhuus von Belize]]. Goldson is ünner [[Premierminister (Belize)|Premierminister]] [[Manuel Esquivel]] 1984 [[Ministerium för Lokale Verwaltung (Belize)|Minister för Lokale Verwaltung]] un [[Ministerium för Soziale Saken (Belize)|Soziale Saken]] worrn (in dat [[Kabinett Esquivel I]]).<ref name="NorthernStar"/> He hett an’n 4. Juni 1986 tosätzlich dat Amt as [[Ministerium för Arbeid (Belize)|Minister för Arbeid]] övernahmen.<ref name="NorthernStar"/> Düsse Ministerposten müss he afgeven, as de UDP na de Wahl 1989 wedder in de Oppositschoon güng. Nadem in de Wahl 1993 de UDP wedder an de Regeren kamen is, is Goldson in dat [[Kabinett Esquivel II]] von 1993 bet 1997 [[Ministerium för Immigratschoon (Belize)|Minister för Immigratschoon]], [[Ministerium för Junge Lüüd (Belize)|Entwicklung för de Jungen Lüüd]] un [[Ministerium för Minschliche Entwicklung (Belize)|Humanressourcen]] ween. Dat Themenfeld Immigratschoon müss he in’n Juni 1995 afgeven, as Naklapp to en Skandaal üm [[Visa]]s, de an Börgers von de [[Volksrepublik China]] un de [[Republik China]] verköfft worrn sünd. An’n 23. Februar 1997 hett he sien Ministeramt kumplett an [[Faith Babb]] afgeven. == Ehren == De Flegerhaven von [[Belize-Stadt]], de 1990 apenmaakt hett, heet na em [[Philip S. W. Goldson International Airport]]. An’n 19. September 2001 hett he den [[Order of Belize]] kregen un 2008 (na sien Dood) den [[Order of the National Hero]]. An’n 31. Dezember 2007 is op’n ''Market Square'' an de ''Albert Street'' in Belize-Stadt en Büst von Goldson opstellt worrn.<ref>''[http://www.7newsbelize.com/sstory.php?nid=10059 Bust of Super Patriot Phillip Goldson Unveiled in Downtown Belize City]'', 7 News Belize an’n 31. Dezember 2007</ref> An’n 21. September 2012 hett de Northern Highway em to Ehren den ne’en Naam [[Philip Goldson Highway]] kregen. == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Goldson, Philip}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Journalist]] [[Kategorie:Politiker (Belize)]] [[Kategorie:Börger von Belize]] [[Kategorie:Maat von de People’s United Party]] [[Kategorie:Maat von de Honduran Independence Party]] [[Kategorie:Maat von de National Independence Party (Belize)]] [[Kategorie:Maat von de United Democratic Party (Belize)]] [[Kategorie:Maat von dat Repräsentantenhuus (Belize)]] [[Kategorie:Boren 1923]] [[Kategorie:Storven 2001]] oruuk44z2gh9ka0e54o2i1r6u0kfzcj 0 124612 1061918 1061410 2026-04-05T19:31:38Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061918 wikitext text/x-wiki [[Datei:University of Bonn seal.svg|mini|150x150px|Segel von de Universität]] [[Datei:Bonn 1266, Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn.jpg|mini|Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn, Luftupnahm (2017)]] [[Datei:Bonn Tor Koblenzer3.jpg|mini|Koblenzer Tor mit Adenauerallee]] De '''Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn''' is en van de groot [[Universität]]en in [[Düütschland]]. De nah den [[Preußen (Staat)|preußischen]] König [[Friedrich Wilhelm III. (Preußen)|Friedrich Wilhelm&nbsp;III.]] nömmt un 1818 grünnd Hoochschool hett ehr Sitt in [[Bonn]] an‘n [[Rhien]] un betekent sück sülvst as namhafte, traditschonsbewusste Forschungsuniversität van internatschonalen Rang. In‘n Mai 2019 weern över 38.000&nbsp;Studeerende [[Immatrikulatschoon|immatrikuleert]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/die-universitaet/ueber-die-universitaet/die-universitaet-bonn-in-zahlen-und-fakten |titel=Zahlen und Fakten — Universität Bonn |abruf=2019-06-21}}</ref> Ünner de Studenten, Afsolventen un Perfessers befinnen sück söben [[Nobelpries]]dräger – dorünner [[Harald zur Hausen]], [[Wolfgang Paul (Physiker)|Wolfgang Paul]], [[Reinhard Selten]] un [[Otto Wallach]] –, veerteihn Laureaten van den [[Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]], dree Priesdräger van de [[Fields-Medaille]] as ok [[Benedikt XVI.|Joseph Ratzinger]] (de latere Paapst Benedikt XVI.), [[Heinrich Heine]], [[Karl Marx]], [[Konrad Adenauer]], [[Robert Schuman]], [[Joseph Schumpeter]], [[Friedrich Nietzsche]], [[Joseph Goebbels]], [[Max Ernst]], [[Karl Barth]], [[August Kekulé]] un [[Heinrich Hertz]]. In dat [[Academic Ranking of World Universities]] Ranking 2019 van de [[Shanghai Jiao Tong University]] (Shanghai Ranking) belegg de Universität Bonn den 70. Platz weltwiet un den veerten Platz in‘n natschoonalen Vergliek.<ref>{{cite web|last=Shanghai Jiao Tong University |first= |authorlink= |title=Top 500 World Universities |year=2019 |url=http://www.shanghairanking.com/de/ARWU2015.html |doi= |accessdate=2019-08-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160120223838/http://www.shanghairanking.com/de/ARWU2015.html |archivedate=2016-01-20 }}</ref> Besünners ansehn sünd de Facken Mathematik, Ökonomie (Volkswertschapslehre), Physik un Agrarwetenschapen, de in‘n internatschonalen Vergliek de Plätze 30, 35 un 46 beleggen. Düütschlandwiet stahn Mathematik un Ökonomie up Platz 1, de Agrarwetenschapen un de Physik up Platz 3. Ok de Fackberiek Rechtswetenschapen hett en internatschonal düchtig hooch Renommee. De Universität Bonn is todem siet 2018 bzw. 2019 de spoodriekste Universität in de [[Exzellenzstrategie]] mit de Utteknung as Exzellenzuniversität (umgangsspraaklich Elite-Universität) as ok insgesamt söss Exzellenzclustern.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/neues/184-2019 |titel=„Wir sind Exzellenzuniversität“ — Universität Bonn |abruf=2019-07-22 }}</ref> == Geschichte == === Kurkölnische Akademie Bonn === [[Datei:Universität Bonn.jpg|mini|hochkant=1.5|Hööftgebäude an den süüdöstlichen Rand van de Bonner Binnenstadt]] [[Datei:FWIII.jpg|mini|König Friedrich Wilhelm III., Förderer van de Universität Bonn]] Vörgänger van de Bonner Universität weer de [[Kurköln]]ische Akademie Bonn, de 1777 mit den veer [[Fakultät (Hoochschool)|Fakultäten]] för Gottes-, Rechts-, Arznei- un Weltgelehrtheit grünnd wurr. 1786 hett de düütsch Kaiser [[Joseph II. (HRR)|Joseph&nbsp;II.]] hör dat Recht to dat Verleehn van de in dat ganze [[Hillig Röömsch Riek| Hillig Röömsch Riek Düütsch Natschoon]] anerkannt Grade [[Lizenziat|Licentiaten]] un Dokter tospraaken. Dormit steeg de Akademie to en Universität up. 1798 wurr de kurkölnische Universität nah de Angleedern vun dat linke [[Rhien]]ufer an [[Frankriek]] uphaben. === Grünnenstiet === De hüüdige Universität Bonn wurr denn an’n 18. Oktober 1818 van den preußischen König [[Friedrich Wilhelm III. (Preußen)|Friedrich Wilhelm III.]] as sösste preußische Universität neben de [[Universität Griepswohld]], de [[Humboldt-Universität zu Berlin|Friedrich-Wilhelms-Universität zu Berlin]], de [[Albertus-Universität Königsbarg]], de [[Martin-Luther-Universität Halle-Wittenbarg|Universität Halle (Saale)]] un de slesisch Friedrich-Wilhelms-[[Universität Breslau]] grünnd. Anlaat to de Grünnen weer de Will, för de beid nee preußischen Provinzen Rhienland un Westfalen en akademische Utbillensstäe to schaffen. An den sülvigen Dag wurrn dorför de bestahn Universitäten in [[Westfälische Wilhelms-Universität|Mönster]] un [[Theologische Fakultät Patterbuorn|Patterbuorn]] uphaben. De Wahl full ut mehreren Grünnen up Bonn: Tonächst weer dör de beid losstahn arzbischöplich Slötter hier en för den Anfang utrecken Ruumangebot dor. Denn wull man en düütlich Teeken setten för en Neeanfang ok in den universitären Beriek. Dorum wurr weder de Kurkölnische Universität in Bonn noch de städtische [[Universität zu Köln|Universität in Köln]] weer begrünnd. De an’n 14. Oktober 1655 grünnd [[Olt Universität Duisburg|Duisburger Universität]] wurr in dat Johr van de Universitätsneegrünnen in Bonn uplöst. Dat Zepter un groot Deelen van de Universitätsbibliothek Duisburg gungen nah Bonn, so dat de Bonner Universität insowiet ok Nahfolgerin van de Duisburger Hoochschool is. Buterdem harr de kurkölnische Universität as Vörlöper woll blots wenige Johren Bestand, doch se gull as en Universität, de van de Upklärung präägt weer, wat goot in de preußischen Bildungsideale passen dee. To’n Anfang wurr de Hoochschool as „Rhein-Universität“ betekent. 1827 wurrn de endgültigen Statuten van de Universität Bonn fardigstellt un in dat folgend Johr dör den preußischen König vulltrucken. An’n 28. Juni 1828 geev Friedrich Wilhelm III. mit en [[Kabinettsorder]] de Inrichtung den hüüdigen Naam „Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität“.<ref>Karl Theodor Schäfer: ''Verfassungsgeschichte der Universität Bonn 1818 bis 1960.'' H. Bouvier u. co./Ludwig Röhrscheid, Bonn 1968, S. 100 un S. 423.</ref> De eerste Lehrstohl för Kunstgeschichte wurr an’n 4. Mai 1860 an de Universität Bonn inricht. De eerste Lehrstohlinhebber weer Anton Springer (1825 - 1891). <ref name="UB181110">[http://www3.uni-bonn.de/Pressemitteilungen/301-2010 150 Jahre Kunstgeschichte in Bonn], Uni Bonn, afropen an’n 18. September 2019.</ref> Landeswiet Upmarksomkeit kreeg de [[Bonner Philologenstriet]] tüschen de Perfessers [[Otto Jahn (Archäoloog)|Otto Jahn]] un [[Friedrich Ritschl]], de 1865 to Ritschl sien Weggang nah Leipzig führen dee. 1868 hett de Medizinische Fakultät [[Louis Pasteur]] den Ehrendokter verleeht, den de 1870 wegen den [[Düütsch-Franzöösch Krieg|Düütsch-Franzööschen Krieg]] torüch geven hett.<ref>[http://www.academie-francaise.fr/les-immortels/louis-pasteur Biografie von Louis Pasteur] up de Website van de [[Académie française]].</ref> === 20. Johrhunnert === Mit den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] un den Zosommenbröök van dat Kaiserriek gung en Hoochtiet to Enn‘. De Juristen [[Ernst Zitelmann]] un de Industrielle [[Carl Duisberg]] hemm sück all 1917 in’n Henblick up de bevörstahn Hunnertjohrfier mit de „Gesellschaft der Freunde und Förderer der Universität Bonn“ (Geffrub) bemöht, private Hüllpsborn to ersluuten. De materielle Situatschoon van völ Studeerenden weer erbärmlich: de Roman „Barbaren“ van [[Günter Weisenborn]], de hier in den 1920er Johren Student weer, tüügt dorvan. Ut en Sülvsthelporganisatschoon van de Studenten gung 1920 de Vereen „Studentenwohl“, later dat [[Studentenwerk]] Bonn hervör. De tweet Satzung van de Universität wurr 1930 erlaaten. Nee weer ünner annern de „Studentenschaft“ as verfaatenmäßig Lidd van de Universität mit Sülvstverwaltung un Deelnahm an de Hoochschoolverwaltung. De „Allgemeine Studentische Arbeitsgemeinschaft“ (Astag) wurr 1930 inricht, deren Liddmaaten van de Studeerenden in geheim Wahl bestimmt. Hier wunnen in’n Ünnerscheed to anner Universitäten de natschonalsozialistischen Stimmen nie nich de Mehrheit. 1933 weern 23 % van de Perfessers NSDAP-Liddmaaten.<ref>Ralf Forsbach: Die Medizinische Fakultät der Universität Bonn im "Dritten Reich". Oldenbourg Verlag: 2006, S. 63.</ref> Mit de Inführen van dat [[Führerprinzip]] keem dat to de [[Gliekschaltung]]: de Rekter wurr van den Minister, de Dekane dör den Rekter insett. Hör Entscheeden weern weder an Beratung noch Afstimmen in Gremien bunnen. 40 Hoochschoollehrer (12,9 % van den Lehrkörper) wurrn entlaaten, wiel se [[Jodendom|Jööden]] oder den nee Machthebbern nich passen deen. De Philosophen [[Paul Ludwig Landsberg]] un [[Johannes Maria Verweyen]] sünd in’n Konzentratschoonslager storven. De Mathematiker [[Felix Hausdorff]] hett sück sülvst um’t Leven brocht.<ref>[[Michael Grüttner]], Sven Kinas: ''Die Vertreibung von Wissenschaftlern aus den deutschen Universitäten 1933–1945''. In: ''Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte''. 55 (2007), S. 140, 160&nbsp;ff ([http://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/2007_1_5_gruettner.pdf PDF]).</ref> Völ sünd utwannert, ok der Orientalist [[Paul Kahle]]: sien Söhn Wilhelm harr an’n 10. November 1938 de brennend Synagoog sehn un dornah tosommen mit sien Moder spontan en jöödsche Geschaftsfru bi dat Uprüümen van dat van SA-Männern verwöst Geschäft hulpen. En Polizist hett hör Personalien faststellt. De Folg weer de Verwies van den Studenten Wilhelm Kahle an de Universität wegen „mangelnder akademischer Würde“ as ok en maandlang düern apenlich Anprangern un Schikaneeren van den Perfesser un sien Angehörigen. In’t Fröhjohr 1939 sünd se dorum nah England emigreert. 1935 wurr de Theoloog [[Karl Barth]] (1886–1968) entlaaten, de den [[Eid up den Führer]] in de vörschreeven Form verwiegern dee, un 1936 de Aferkennen van de [[Thomas Mann]] 1919 verleeht philosophischen [[Ehrendokterwürde]]. De de SS anhörrn Dekan [[Karl Justus Obenauer#Obenauer un de Beleidigung van Thomas Mann|Obenauer]] harrn dat Enttrecken utspraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/unigeschichte |titel=Universitätsgeschichte |zugriff=2018-01-21 }}</ref> Se wurr hüm nah den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] weer toerkannt.<ref>Universität Bonn: [http://www3.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/ausstellung-der-neubeginn/der-umgang-mit-der-vergangenheit Der Umgang mit der Vergangenheit]</ref><ref>{{Webarchiv | url=http://www.br.de/radio/bayern2/sendungen/kalenderblatt/1912-thomas-mann-ehrendoktor-aberkennung-100.html | wayback=20131015094821 | text=Thomas Mann wird Ehrendoktorwürde aberkannt}}, Bayerischer Rundfunk.</ref> 1934 wurr de Landwertschapliche Fakultät inricht. Se is de Nahfolgerin van de Landwertschaplichen Hoochschool Poppelsdorf.<ref name="LandwirtschaftlicheFak">[http://www.lwf.uni-bonn.de/ Willkommen an der Landwirtschaftlichen Fakultät der Universität Bonn], lwf.uni-bonn.de, afropen an’n 19. September 2019.</ref> Siet dat Wintersemester 1941/1942 kunn wegen den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] en normal Vörlesensbedriev nich mehr leist wurrn, wiel sowohl Perfessers as ok Studenten to’n Wehrdeenst intrucken wurrn weern un ok de Bedürfnisse van de Kriegsweertschaptschaft negativen Infloot up Forschung un Lehre harrn. In dat Wintersemester 1944/1945 wurr van [[Rieksministerium för Wetenschap, Uptrecken un Volksbille|Rieksminister för Wetenschap, Uptrecken un Volksbillen]] [[Bernhard Rust]] an den linksrhienschen Universitäten dat Instellen van den Lehrbedriev – mit Utnahm van de medizinischen Fakultäten anördnt. An‘n 18. Oktober 1944 – den 126. Johrsdag van de Universitätsgrünnen – wurr bi en Bombenangreep dat Hööftgebäude un dat an den Rhien liggen Klinikveert verneelt. To Kriegsenn‘ weer kien een van de fieftig to de Universität hörrn Hüüs heel. De entstahn Schaden wurr up etwa 50&nbsp;Mio.&nbsp;DM schätzt. An‘n 12. April 1945 hett sück ünner de Initiative van [[Theodor Brinkmann]] eerstmalig en Verwaltensraat tosommensett, de an’n 1. Juni en offizielle Bestätigung van de Militärregeeren un den Updrag to dat Wedderupmaaken van de Universität kreeg. Nah den Rückträe van Brinkmann wurr [[Heinrich Konen]] to’n Nee Vörsitter wählt, womit he to’n darten Mal an de Tipp van de Universität stunn.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rheinische-geschichte.lvr.de/themen/Das%20Rheinland%20im%2020.%20Jahrhundert/Seiten/DerNeubeginnderUniversitaetBonnnach1945.aspx |titel=Der Neubeginn der Universität Bonn nach 1945 |zugriff=2015-11-22 }}</ref> To dat Wintersemester 1945/46 wurr de universitäre Bedriev weer upnommen, dat Rektorat keem övergangswies in en [[Joachimstraße 6/8 (Bonn)|Huus in de Joachimstraße]] ünner. Wegen de Kriegsschäden un de Tonahm van Studenten wurrn wesetlich Baumatnahmen notwennig. In de Adenauerallee entstunn en nee Huus för de Universitätsbibliothek un schräg tegenöver wurr en Gebäude för de Rechts- un Staatswetenschapliche Fakultät upricht. Dit Gebäude drocht den Naam „[[Juridicum (Bonn)|Juridicum]]“. De Universitätskliniken wurrn gröttstendeels ut de Binnenstadt in den Stadtdeel [[Venusberg (Bonn)|Venusberg]] verleggt. 1980 wurr de bither unafhängige [[Pädagogische Hochschule Rheinland]] mit Standort Bonn integreert. Dormit weer ok de [[Lehrerutbillen]] för de Hööft- un Grundschool en Upgaav van de Universität wurrn. === 21. Johrhunnert === 2001 wurr de Universität van de Landsregeeren anwiest, de Lehrerutbillen intostellen, wat in dat Folgejohr van de Universität umsett wurr. Mit de Umstellung van dat Lehramtsstudium in Noordrhien-Westfalen up [[Bachelor]]- un [[Master]]studiengänge kunn de Universität dat Lehramtsstudium to dat Wintersemester 2011/12 wedder inführen.<ref>[http://www.bzl.uni-bonn.de/ bzl.uni-bonn.de], bzl.uni-bonn.de, abgerufen am 29. September 2015.</ref> Verantwoort wurrn de Lehramtsstudiengänge binnerhalv van de Universität Bonn van dat ''Bonner Zentrum für Lehrerbildung'' (BZL).<ref>[https://www.bzl.uni-bonn.de/ Bonner Zentrum für Lehrerbildung (BZL)]</ref> In‘n Februar 2012 hett man mit den Bau van en nee Campus in den Stadtdeel [[Poppelsdorf]] tüschen Carl-Troll-Straße und Endenicher Allee anfungen. Dat zirka 40.000&nbsp;m² groot Baufeld wurr tovör van de landwertschaplich Fakultät as [[Acker]] bruukt un weer insowiet free. Stuff bi den Bauplatz befinnen sück en Twiegstäe van de Universitäts- un Landesbibliothek, eenige Institute van de Universität un en [[Mensa]]. Disse universitären Inrichtungen söllt um en Hörsaalzentrum un um dat ''Bonn-Aachen International Center for Information Technology'' utwiet wurrn. Buterdem wurrn up dat Areal Rüüm för de Institute för Numerische Simulatschoon, för Nehrens- un Levensmiddelwetenschap as ok för Informatik baut.<ref>{{Webarchiv | url=http://www.blb.nrw.de/BLB_Hauptauftritt/Presse/120220/index.php | archive-is=20120804093202 | text=}}</ref> == Exzellenzinitiative == [[Datei:Hausdorff Center.jpg|mini|Ehmalg Gebäude van dat mathematische Institut – Eröffnung van dat Exzellenzcluster van de Mathematik]] Bi de ''[[Exzellenzinitiative]] des Bundes und der Länder'' hett de Universität Bonn gemischte Ergevnisse reckt. Dat Tokunftskonzept, also de Förderung van de gesamte Universität, wurr nich wunnen. In anner Förderliens geev dat aber doch Spood. In de eerste Runn 2006 is man mit Vörslääg för Gradurertenscholen in Physik un Wertschapswetenschapen (''Bonn Graduate School of Economics'' un ''[[Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy]]'' tosommen mit [[Universität zu Köln|Universität Köln]]) as ok en Exzellenzcluster in Mathematik ''(Mathematics: Foundations, Models, Applications – [[Hausdorff Center for Mathematics]])'' in de Endutwahl intrucken, den Toslag kreegen de Ökonomie-School un de Mathematik-Cluster.<ref>[https://web.archive.org/web/20061026140244/http://www.bmbf.de/pub/Exzellenzinitiative.pdf BMBF – Ergebnisse der Exzellenzinitiative 2006], afropen an’n 21. September 2019</ref> In de tweet Runn 2007 stunnen de Gradueertenschool ''Chemical Biology in Life and Medical Sciences'' un ok weer de ''Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy'' as ok as wiedere universitätsöbergriepend Projekte de Exzellenzcluster ''Media: Material Conditions and Cultural Practice'' tosommen mit de Universität zu Köln un de Gradueertenschool ''Bonn-Aachen International Graduate School of Applied Informatics'' tosommen mit de [[RWTH Aken]] in de Utwahl, den Toslag kreeg ditmal de Physik-Gradueertenschool.<ref>[https://web.archive.org/web/20120322031302/http://www.bmbf.de/pub/exzellenz_liste2007.pdf BMBF – Ergebnisse der Exzellenzinitiative 2007], afropen an’n 21. September 2019</ref> In de dart Runn 2012 keemen dat Exzellenzcluster in de Mathematik ''(Mathematics: Foundations, Models, Applications)'' un de Gradueertenschool in Physik (''Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy'') to en wiedere Förderung. Buterdem kreeg dat nee Exzellenzcluster in den Beriek van de Immunologie (''Immunosensation: das Immunsystem als Sinnesorgan'') en Toseggen för en Fördern.<ref>[https://web.archive.org/web/20150923223252/http://www.bmbf.de/pubRD/FinaleFoerderlisteexcellenceinitiative.pdf Ergebnis der Sitzung des Bewilligungsausschusses am 15. Juni 2012], bmbf.de, afropen an’n 21. September 2019.</ref> Bi de veert Runn van den nu Exzellenzstrategie nömmt Wettbewarf weer de Universität mit insgesamt söss Exzellenzclustern (dorvan twee in Kooperatschoon mit anner Universitäten) un de tosätzliche Utwahl as Exzellenzuniversität de spoodriekste Hoochschool.<ref name=":0" /> == Standöörd un Architektur == [[Datei:Poppelsdorfer Schloss.jpg|mini|hochkant=1.5|Poppelsdorfer Slott]] [[Datei:AVZ III.jpg|mini|Standoort Römerstraße]] De Universität Bonn is kien Campus-Universität, sonnern verdeelt sück up mehrere Standöörd in dat ganze Stadtrebeet. In dat Hööftgebäude, dat ehmalge [[Kurfürstlich Slott Bonn|Kurfürstlich Slott]] direkt an den Rand van de Binnenstadt as ok in eenig modern Hüüs in de Umgegend (so das dat Juridicum) befinnen sück de Grootdeel van de Philosophischen, Theologischen as ok Rechts- un Staatswetenschaplichen Fakultäten. De Naturwetenschapler sünd hööftsächlich in [[Poppelsdorf]], wo neben dat [[Poppelsdorfer Slott]] Institutsgebäude ut dat 19. Johrhunnert in modern Bürobauten vörherrschen. De Slottgorden deent siet 1819 as [[Botanischer Garten Bonn]]. Dat Institut för Informatik is siet Anfang van dat Sömmersemester 2018 ebenfalls in Poppelsdorf ansiedelt, in en gemeensamen Neebau mit dat [[Bonn-Aachen International Center for Information Technology]], dat ut de Heussallee umtrucken is. Dormit wurrn sowohl dat [[Landesbehördenhaus]] as ok de Oltbau van dat Allgemeen Verfügungszentrum III van de Universität aktuell nich brukkt. De Neebau van dat Allgemeen Verfügungszentrum III is all siet 2010 wegen hooch Belastung van de Bausubstanz dör [[Polychloreerte Biphenyle]] rüümt, dat ehmals ebenfalls dor ansiedelt Institut för Psychologie is in 2008 ut dat Gebäude uttrucken un sitt jetzt an den Kaiser-Karl-Ring tegenöver de [[LVR-Klinik Bonn|LVR-Klinik]]. De Medizin is up den [[Venusberg (Bonn)|Venusberg]] ansiedelt. Eenzelne Institute un Inrichtungen sünd up wieder Stadtdeelen verdeelt, etwa de Astronomie, Deelen van de Chemie un de Pharmazie in [[Endenich]]. Insgesamt hörrt to de Universität över 371&nbsp;Gebäude.<ref name="statistik">Uni Bonn: ''[https://www.uni-bonn.de/de/universitaet/ueber-die-uni/zahlen-und-fakten Zahlen und Fakten rund um die Universität]''. uni-bonn.de</ref> Dorto hörrn neben de wetenschaplich un to de Verwalten bruukt Hüüs ok veer Mensen un 34 Studentenwahnheime mit ca. 4200 Zimmern, för de dat [[Studierendenwerk Bonn]] toständig ist. Bit up wenig Hüüs, etwa dat Hööftgebäude un dat Poppelsdorfer Slott, hett de Universität praktisch all Gebäude van den [[Bau- un Leegenschapsbedriev NRW]] anhüert. == Planungen un Saneerungsprobleme == In’n Toog van en Neestruktureeren wurrd van de Universitätsleitung anstreevt, de dezentrale Struktur uptogeeven un sück up veer Swoorpunktstandöörd to konzentreeren: den ''Campus City'' mit de Philosophischen Fakultät, den Theologischen Fakultäten un de Staatswetenschaplichen Fakultät, den ''Campus Poppelsdorf'' mit de Landwertschaplichen Fakultät un Deelen van de Mathematisch-Naturwetenschaplichen Fakultät, den ''Campus Endenich'' mit den övrigen Deelen van de Mathematisch-Naturwetenschaplichen Fakultät un den in en Neebau ünnertobringen Rechtswetenschapen as ok de Medizin up den Venusberg. Insbesünnere up den ''Campus Poppelsdorf'' wurrn dorum up ehmalgen Ackerflächen eenige Neebauten upricht. Hier entstunn en Hörsaalzentrum un Rüüm för de Institute för Informatik, för Numerische Simulatschoon un för Nehrens- un Levensmiddelwetenschap. Wiels dat Hörsaalgebäude all in Gebruuk is, sünd de anner Gebäude to’n Deel noch nich in Bedriev. En nee Laborgebäude südwestlich van den Botanischen Gorden wurr 2008 fardigstellt.<ref>[https://web.archive.org/web/20130314175159/http://www.limes-zentrum.uni-bonn.de/Seiten/news/press/press.html], Press, afropen an’n 24. September 2019</ref> [[Datei:Bonn-517-Uni Campus Poppelsdorf.jpg|mini|Bonn – Uni Campus Poppelsdorf, Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität]] Wiel man mit de Tonahm van Studenten up den ''Campus Poppelsdorf'' reeken deiht, is langfristig en Neebau van de dortige Mensa plaant. För de bit 2020 plaant Saneeren un Neebauten sünd ca. 850 Mio. Euro vörsehn. De Finanzeeren is aber noch nich vullständig seker. Bit 2015 kreeg de Universität van dat Land 102 Mio. Euro ut dat Hoochschoolmoderniseerensprgramm van dat Land Noordrhien-Westfalen. Buterdem bedeeligt sück de Bau- un Liegenschapsbedriev NRW an de Saneeren.<ref name="planung2">[https://web.archive.org/web/20100506020707/http://www.general-anzeiger-bonn.de/index.php?k=loka&itemid=10004&detailid=645166 Generalanzeiger van’n 29. September 2009] afropen an’n 24. September 2019</ref> === Dichtmaaken van dat darte Bövergeschoss === An‘n 2. Januar 2019 muss de Universität den Forschungs- un Lehrbedriev in dat darte Stockwark van dat Kurfürstlich Slott instellen. Grund weer en Anordnung van den Bau- un Liegenschapsbedriev NRW, de up en Neebewerten van de Brandschutz-Situatschoon foot. Meest 100 Rüüm, 150 Beschäftigte un över 400 Studeerende van de geisteswetenschaplichen Fakultäten van de Universität Bonn weern dorvan bedrapen. De Anordnung keem unverwacht wenig Week för de Fortsetten van de Vörlesenstiet Anfang Januar, so dat in en körten Tiet all umstruktureert wurrn muss (Rüüm, Personal, Logistik un Utwiekmögelkeiten).<ref>Universität Bonn: Brandschutz: Universität räumt 3. Etage des Hauptgebäudes zum 2. Januar 2019. Online ünner: {{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/neues/340-2018 |wayback=20201020123811 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, (Stand: 13. Februar 2019).</ref> Nahdem man dat Gebruukskonzept överarbeit harr, Fluchtwegsituatschoon un tosätzlich Brandschuulmatnahmen inricht harr, kunn man 43 Rüüm af März 2019 weer bruuken. Lehrveranstaltungen geev dat dor wiederhen nich, aber Bürorüüm un Materiallager kunnen weer bruukt wurrn. <ref>{{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/neues/044-2019 |wayback=20200918070659 |text=43 Räume im Dachgeschoss des Hauptgebäudes können wieder genutzt werden |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, afropen an’n 24. September 2019</ref> == Gleederung == De Universität wurrd van en Rektorat leit, den en Rektor vörsteiht. Dat Rektorat wurrd van den Senat kontrolleert, de ut wählt Vertredern, ut de Hoochschoollehrer van all Fakultäten, ut den akademischen un nichtakademischen Mitarbeiterstaff as ok de Studentenschap besteiht. En Hoochschoolraat, de to 70 % mit externen Personen besett is, övernimmt siet 2008 de Funktschoon van de wetenschaplich Beraden van de Universitätsleitung.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.prwiss.uni-bonn.de/de/a-z/grundordnung-uni-bonn/at_download/file |wayback=20220328114436 |text=Grundordnung der Universität |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, Uni Bonn.</ref> De Universität hett de folgend Fakultäten: * Evangeelsch-Theologische Fakultät (grünnd 1818) * Kathoolsch-Theologische Fakultät (grünnd 1818) * Landwertschapliche Fakultät (inricht 1934) mit folgend söben Institute ** IEL – Institut för Nehrens- und Levensmiddelwetenschapen ** IGG – Institut för Geodäsie un Geoinformatschoon, ** ILR – Institut för Levensmiddel- un Ressourcenökonomik, ** ILT – Institut fär Landtechnik, ** [[Institut für Nutzpfantenwetenschapen un Ressourcenschuul|INRES – Institut för Nutzplantenwetenschapen un Ressourcenschuul]] ** [[Institut för Organischen Landbau|IOL – Institut för Organischen Landbau]], ** ITW – Institut för Deertenwetenschapen. * Mathematisch-Naturwetenschapliche Fakultät * Medizinische Fakultät * Philosophische Fakultät * Rechts- un Staatswetenschapliche Fakultät == Literatur == * ''Festschrift zur 200-Jahrfeier der. Universität Bonn. Die Geschichte der Universität Bonn seit 1818 in 4 Bänden.'' V&R Unipress, Bonn University Press, Bonn 2018, ISBN 978-3-8471-0889-4. ** Band 1: [[Dominik Geppert]] (Hrsg.): ''Preußens Rhein-Universität 1818–1918.'' ** Band 2: Dominik Geppert (Hrsg.): ''Forschung und Lehre im Westen Deutschlands 1918–2018.'' ** Band 3: Thomas Becker und Philip Rosin (Hrsg.): '' Die Buchwissenschaften.'' ** Band 4: Thomas Becker und Philip Rosin (Hrsg.): ''Die Lebenswissenschaften.'' * Thomas Becker: ''Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn. Ansichten – Einblicke – Rückblicke'' (= ''Die Reihe Campusbilder.''). Sutton Verlag, Erfurt 2004, ISBN 3-89702-741-0. * Thomas Becker (Hrsg.): ''Bonna Perl am grünen Rheine. Studieren in Bonn von 1818 bis zur Gegenwart'' (= ''Bonner Schriften zur Universitäts- und Wissenschaftsgeschichte.'' Band 5). V&R unipress, Bonn University Press, Göttingen 2013, ISBN 978-3-8471-0131-4. * [[Friedrich von Bezold]]: ''Geschichte der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität von der Gründung bis zum Jahr 1870.'' A. Marcus & E. Webers Verlag, Bonn 1920, {{URN|nbn:de:hbz:5:1-10727}}. * [[Thaddäus Anton Dereser]]: ''Entstehung und Einweihungsgeschichte der Kurkölnischen Universität zu Bonn unter der glorreichen Regierung Maximilian Franzens, von Gottes Gnaden Erzbischofs zu Köln, des H.R. Reichs durch Italien Erzkanzlers und Kurfürsten … im Jahre 1786, den 20ten November und folgende Tage.'' Abshoven, Bonn ca. 1786, ({{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-84687}}) * [[Ralf Forsbach]]: ''Die Medizinische Fakultät der Universität Bonn im „Dritten Reich“.'' München 2006. ISBN 978-3-486-57989-5. * [[Manfred Groten]], Andreas Rutz (Hrsg.): ''Rheinische Landesgeschichte an der Universität Bonn. Traditionen – Entwicklungen – Perspektiven.'' Göttingen 2007. * Hans-Paul Höpfner: ''Die Universität Bonn im Dritten Reich. Akademische Biographien unter nationalsozialistischer Herrschaft'' (= ''Academia Bonnensia.'' Band 12). Bonn 1999. * Dietrich Höroldt: ''Stadt und Universität. Rückblick aus Anlass der 150-Jahr-Feier der Universität Bonn'' (= ''Veröffentlichungen des Stadtarchivs Bonn.'' Band 6). Bonn 1969. * [[Paul Egon Hübinger]]: ''Thomas Mann, die Universität Bonn und die Zeitgeschichte. Drei Kapitel deutscher Vergangenheit aus dem Leben des Dichters 1905–1995,'' München/Wien 1974. * Gerhard Kirchlinne: ''Die Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität zu Bonn. Geschichte und Geschichten aus zwei Jahrhunderten.'' Eegenverlag, Bonn 2017, ISBN 978-3-00-057968-4. * [[Josef Niesen]]: ''Bonner Personenlexikon.'' 3., verbesserte und erweiterte Auflage. Bouvier, Bonn 2011, ISBN 978-3-416-03352-7 (mit völ Professoren-Biographien). * [[Karl Theodor Schäfer]]: ''Verfassungsgeschichte der Universität Bonn 1818 bis 1960.'' H. Bouvier u. co./Ludwig Röhrscheid, Bonn 1968. * Matthias Schmoeckel (Hrsg.): ''Die Juristen der Universität Bonn im „Dritten Reich“'' (= ''Rechtsgeschichtliche Schriften.'' Band 18). Köln u. a. 2004. * Rektor und Senat der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität (Hrsg.): ''Die Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität. Ihre Rektoren und berühmten Professoren.'' (= [[Karl F. Chudoba]] (Hrsg.): ''[[Kriegsvorträge Universität Bonn|Kriegsvorträge der … Universität Bonn]].'' Band II). Bonner Universitäts-Buchdruckerei, Bonn 1943. * [[Heinz Schott (Medizinhistoriker)|Heinz Schott]] (Hrsg.): ''Medizin, Romantik und Naturforschung. Bonn im Spiegel des 19. Jahrhunderts. Anlässlich der 175-Jahrfeier der Universität Bonn'' (= ''Studium Universale.'' Band 18). Bonn 1993. * Herbert Kremer, Hubertus Büchs: ''Geschichte der Klinik und Poliklinik für Mund-, Zahn- und Kieferkrankheiten der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität zu Bonn.'' Bonn 1969, S. 49–99. == Weblinks == {{Commons}} * [https://www.uni-bonn.de/ Offizielle Website van de Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn] * [http://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbn/nav/classification/296098 Digitaliseerte Borns un Literatur to de Geschichte van de Universität Bonn] an de [[Universitäts- un Landesbibliothek Bonn]] * [http://www.asta-bonn.de/ AStA van de Universität Bonn] == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Coordinate |NS=50/44/02/N |EW=7/06/08/E |type=landmark |region=DE-NW}} {{Normdaten|TYP=k|GND=36150-1|LCCN=n/79/110441|VIAF=172114824}} {{SORTIERUNG:Rheinische Friedrichwilhelmsuniversitat Bonn}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:Noordrhien-Westfalen]] l7gqydbwj9y7ch8nraxokjhqrs1zkw0 0 125140 1061933 939134 2026-04-05T20:22:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061933 wikitext text/x-wiki '''{{Roopnaam|Santiago}} Alberto „San“ Perdomo''' (* [[22. April]] [[1934]]; † [[31. Juli]] [[2011]]) weer en Politiker ut [[Brietsch-Honduras]]/[[Belize]] ([[People’s United Party|PUP]], [[United Democratic Party (Belize)|UDP]]). == Leven == Perdomo is 1934 as Söhn von Epifania Palomo un Tiburcio Perdomo boren un in [[Belize-Stadt]] opwussen.<ref name="Amandala"/><ref name="Star"/> [[Carlos Perdomo]] is sien Broder. Perdomo weer in Belize-Stadt op de Holy Redeemer Primary School un op dat [[St. John’s College (Beluize)|St. John’s College]].<ref name="Star"/> He weer för en Tied Schoolmeester an dat [[Lynam College]] in [[Dangriga|Stann Creek Town]].<ref name="Star">''{{Webarchiv|url=http://belizenews.com/thestar/cayostar284.pdf |wayback=20190923135206 |text=San Perdomo Laid To Rest |archiv-bot=2026-04-05 20:22:37 InternetArchiveBot }}'', STAR an’n 7. August 2011</ref> Na de Tied an’t Lynam College is Perdomo na [[San Ignacio (Belize)|San Ignacio]] tagen.<ref name="Amandala"/><ref name="Star"/> He weer in eerste Eh mit Lileth, borene Habet, verheiraadt.<ref name="Amandala"/><ref name="Star"/> De beiden hebbt in San Ignacio tohoop en Restaurant bedreven un harrn veer Kinner.<ref name="Amandala"/><ref name="Star"/> Ut siene twete Eh hett Perdomo twee Döchter.<ref name="Amandala"/> He hett noch en drüdd Maal heiraadt, ut düsse Eh aver keen Kinner mehr.<ref name="Amandala"/> Perdomo is an’n 31. Juli 2011 doodbleven.<ref name="Amandala">Adele Trapp: ''[http://amandala.com.bz/news/san-perdomo-cayo-south-political-pioneer-passes/ San Perdomo, Cayo South political pioneer, passes]'', [[Amandala]] an’n 2. August 2011</ref> Sien Truurfier weer an’n 3. August 2011 in de Kark ''Our Lady of Guadalupe'' in [[Belmopan]].<ref name="Amandala"/> == Politik == Perdomo weer 1964 bet 1965 [[Börgermeester (Belize)|Börgermeester]] von [[San Ignacio/Santa Elena]]. Bi de [[Parlamentswahl in Brietsch-Honduras 1961]] weer he Kannedaat för de PUP in’n [[Wahlkreis Cayo Süüd]] un hett de Wahl mit 61,3&nbsp;% von de Stimmen gegen Eduardo Espat von de [[Christian Democratic Party (Belize)|CDP]] un [[Pedro Guerra Mena|Pedro Mena]] von de [[National Independence Party (Belize)|NIP]] wunnen. Ok bi de Wahlen [[Parlamentswahl in Brietsch-Honduras 1965|1965]] (59,9&nbsp;% von de Stimmen gegen Pedro Mena, NIP), [[Parlamentswahl in Brietsch-Honduras 1969|1969]] (50,0&nbsp;% gegen Pedro Mena, NIP, un den unafhängigen Miguel Ruiz) un [[Parlamentswahl in Belize 1974|1974]] (59,8&nbsp;% gegen Pedro Mena, [[United Democratic Party (Belize)|UDP]]) kunn he sik in’n sülven Wahlkreis wedder dörsetten. Dormit weer he von 1961 bet 1963 Afornten von de [[Legislativversammlung (Brietsch-Honduras)|Legislativversammlung]], de to’n 1. Januar 1964 in dat [[Repräsentantenhuus (Belize)|Repräsentantenhuus]] övergahn is, von dat Perdomo von 1964 bet 1979 Maat weer. Perdomo is 1961 toeerst [[Ministerium för Bildung (Belize)|Minister för Bildung]] worrn un weer as Minister för Bildung tiedwies tosätzlich för [[Ministerium för Huusbo (Belize)|Huusbo]] un [[Ministerium för Arbeid (Belize)|Arbeid]] tostännig. En Tied lang hett he ok dat [[Ministerium för Bueree (Belize)|Ministerium för Bueree]] övernahmen.<ref name="Star"/> He weer [[Ministerium för Natürliche Ressourcen (Belize)|Minister för Natürliche Ressourcen]] un toletzt bet 1979 [[Ministerium för Hannel (Belize)|Minister för Hannel]] un [[Ministerium för Industrie (Belize)|Industrie]]. An’n 30. Juni 1981 is Perdomo von de PUP na de [[United Democratic Party (Belize)|United Democratic Party]] (UDP) wesselt, nadem [[George Cadle Price]] [[Said Musa]] för’n [[Senaat (Belize)|Senaat]] nomineert harr. Perdomo dee Musa as Sozialisten wohrnehmen. In de Johren 1980 weer Perdomo Baadschopper för Zentraalamerika un Panama. == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Perdomo, Santiago}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Politiker (Belize)]] [[Kategorie:Börger von Belize]] [[Kategorie:Maat von de People’s United Party]] [[Kategorie:Maat von de United Democratic Party (Belize)]] [[Kategorie:Maat von dat Repräsentantenhuus (Belize)]] [[Kategorie:Boren 1934]] [[Kategorie:Storven 2011]] [[Kategorie:Börgermeester (Belize)]] 6yvf56vk8yq5om4sycwbjj9ht66cmey 0 128941 1061898 1061397 2026-04-05T18:21:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061898 wikitext text/x-wiki [[Datei:Peter J. Ratcliffe at Centro Cultural de la Ciencia 01.jpg|mini|Peter J. Ratcliffe]] Sir '''Peter John Ratcliffe''' [[Royal Society|FRS]] (* [[14. Mai]] [[1954]] in [[Morecambe]], [[Lancashire]]) is en britisch [[Nephrologie|Nephroloog]] un Perfesser an de [[University of Oxford]]. Hüm wurr 2019 de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin|Medizin-Nobelpries]] för sien Forschungen to de Rull van [[Suerstoff]] in Zellen tospraaken. Ratcliffe hett opdeckt, dat dat in all Zellen van den minschlichen Körper un bi all Deerten up de Eer – ok bi de, de wedder en Hart noch Blootgefäße hemm – en System gifft, dat de Versörgen mit Suerstoff meeten un stüern deiht. Dat hannelt sück um en Enzymsystem, dat en [[Protein]] mit Suerstoff sülvst markeert – den [[Hypoxie-induzeert Faktor|Hypoxie-induzeerten Faktor]] (HIF). [[Datei:HIF Nobel Prize Physiology Medicine 2019 Hegasy DE.png|mini|Nobelpries för Physiologie/ Medizin 2019: Zelluläre Anpassung an de Verfügbarkeit van Suerstoff middels Hif-1]] == Leven == Ratcliffe hett de Lancaster Royal Grammar School besöcht.<ref>[https://gairdner.org/award_winners/peter-j-ratcliffe/peter-j-ratcliffe/ Biographie beim Canada Gairdner Award]</ref> Af 1972 hett he mit en Stipendium an de [[University of Cambridge]] (Gonville and Caius College) studeert un kreeg 1978 en [[Bachelor]] in Medizin (MB) un Chirurgie an de [[Queen Mary University of London]] (Barts and The London School of Medicine and Dentistry), wobi he sück in Nephrologie spezialiseeren dee. Sien klinische Utbillen funn an dat St. Bartholomew Hospital in London statt, dornah forsch he an de University of Oxford. 1987 kreeg he sien Doktertitel. Af 1989 hett he sück mit dat Thema befaat, wu Zellen hör Suerstoffversörgen regeln. Tonächst forsch he mit en Stipendium (Senior Fellowship) van den Wellcome Trust an dat Weatherall Institute of Molecular Medicine, denn in dat Henry Wellcome Building for Genomic Medicine un an dat Henry Wellcome Building for Molecular Physiology van de Universität Oxford. 1992 wurr he University [[Lecturer]] un 1996 Titularperfesser (för [[Binnere Medizin]]). 2003 wurr he ''Nuffield Perfesser för Medizin'' un van 2003 bit 2016 weer he Baas van de Afdeelen för klinische Medizin (Nuffield Department of Clinical Medicine) in Oxford. Ofschons he sück siet lang Tiet mit [[Zellbiologie]] un [[Molekularbiologie]] befaaten dee, bleev Ratcliffe dormit de klinischen Medizin verbunnen. He is Baas van dat van hüm grünnd Labor för [[Hypoxie (Medizin)|Hypoxie]]-Forschung an de University of Oxford, dat sück ok mit de Utwirken up Krebs un Kreislooperkrankungen befaat. Buterdem is he Direkter van dat Target Discovery Institute un Liddmaat van dat Ludwig Institute for Cancer Research un an dat [[Francis Crick Institute]] in London. == Utteknungen (Utwahl) == * 1991 Milne-Muerke Foundation Award * 1998 Graham Bull Prize * 2002 Liddmaat in de [[Royal Society]]<ref>[http://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/ Fellows] van de [[Royal Society]] (royalsociety.org); afropen an’n 9. Mai 2011</ref> * 2002 International Society for Blood Purification Award * 2002 Liddmaat van de Academy of Medical Sciences * 2006 Liddmaat [[EMBO]] * 2007 Liddmaat in de [[American Academy of Arts and Sciences]]<ref>[http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterR.pdf Book of Members 1780–2010] (PDF, 155 kB) van de [[American Academy of Arts and Sciences]] (amacad.org); afropen an’n 14. Mai 2011</ref> * 2009 [[Louis-Jeantet-Stiftung|Louis-Jeantet-Preis]]<ref>{{Internetquelle |autor=prezenz.com |url=http://www.jeantet.ch/en/support-to-european-research/louis-jeantet-prize/prize-winners.php?year=2009&laureat=12 |titel=Fondation Louis-Jeantet - The Winners of the Louis-Jeantet Prize for Medicine |werk=jeantet.ch |datum= |sprache=en |abruf=2016-02-05 }}</ref> * 2010 [[Canada Gairdner International Award]]<ref>[http://gairdner.org/content/peter-j-ratcliffe Peter J. Ratcliffe, M.D.] bei der [[Gairdner Foundation]] (gairdner.org); afropen an'n 5. Dezember 2012</ref><ref>[http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2810%2960526-0/fulltext Paul C. Webster: ''The winners of the 2010 Gairdner Awards.''] [[The Lancet]], Volume 375, Issue 9722, Page 1239, 10. April 2010</ref> * 2012 [[Pasarow Award]] för kardiovaskuläre Forschung * 2014 [[Knight Bachelor]]<ref>https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/269031/New-Year-Honours-2014-PM-list.pdf</ref> * 2014 [[Wiley Prize in Biomedical Sciences]] * 2016 [[Albert Lasker Award for Basic Medical Research]] * 2017 [[Buchanan Medal]] * 2018 [[Massry-Pries]] * 2019 [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] (deelt mit [[William George Kaelin]] un [[Gregg Leonard Semenza]] == Schriften (Utwahl) == * mit P.H.Maxwell, M.S.Wiesener, G.-W.Chang, S.C.Clifford, E.C.Vaux, M.E.Cockman, C.C.Wykoff, C.W.Pugh, E.R.Maher: ''The tumour suppressor protein VHL targets hypoxia-inducible factors for oxygen-dependent proteolysis'', Nature, Band 399, 1999, S. 271–275. * mit P .Jaakkola, D.R. Mole, Y.-M.Tian, M.I.Wilson, J. Gielbert, S.J.Gaskell, A. von Kriegsheim, H.F. Hebestreit, M. Mukherji, C.J. Schofield, P.H. Maxwell, C.W. Pugh: ''Targeting of HIF-a to the von Hippel-Lindau ubiquitylation complex by O2-regulated prolyl hydroxylation'', Science, Band 292, 2001, S. 468–472. * mit A.C.R.Epstein, J.M.Gleadle, L.A.McNeill, K.S.Hewitson, J.F.O’Rourke, D.R.Mole, M.Mukherji, E.Metzen, M.I.Wilson, A.Dhanda, Y.-M.Tian, N.Masson, D.L.Hamilton, P.Jaakkola, R.Barstead, J.Hodgkin, P.H.Maxwell, C.W.Pugh, C.J.Schofield: ''C. elegans EGL-9 and mammalian homologs define a family of dioxygenases that regulate HIF by prolyl hydroxylation'', Cell, Band 107, 2001, S. 43–54 * mit M. E. Cockman u.&nbsp;a.: ''Proteomics-based identification of novel factor inhibiting HIF (FIH) substrates indicates widespread asparaginyl hydroxylation of ankyrin repeat domain-containing proteins'', Molecular & Cellular Proteomics, Band 8, 2009, S. 535–546. * mit M. Mazzone u.&nbsp;a.: ''Heterozygous deficiency of PHD2 restores tumor oxygenation and inhibits metastasis via endothelial normalization'', Cell, Band 136, 2009, S. 839–851. * mit J. Adam u.&nbsp;a.: ''Renal cyst formation in Fh1-deficient mice is independent of the Hif/Phd pathway: roles for fumarate in KEAP1 succination and Nrf2 signaling'', Cancer Cell, Band 20,. 2011, S. 524–537. * mit N. Masson u.&nbsp;a.: ''The FIH hydroxylase is a cellular peroxide sensor that modulates HIF transcriptional activity'', EMBO Rep., Band 13, 2012, 251–257. * mit J. Schödel u.&nbsp;a.: ''Common genetic variants at the 11q13.3 renal cancer susceptibility locus influence binding of HIF to an enhancer of cyclin D1expression'', Nature Genetics, Band 44, 2012, S. 420–425. == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.ndm.ox.ac.uk/principal-investigators/researcher/peter-ratcliffe Prof Peter J Ratcliffe FRS] bei der [[University of Oxford]] (ox.ac.uk); afropen an’n 8. Mai 2011 == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1196562210|VIAF=989155042717172401114}} {{SORTIERUNG:Ratcliffe, Peter John}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Boren 1954]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] p0gvpp4wlug6cgrioln0vdlwn63a030 0 130355 1061866 1061381 2026-04-05T16:33:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061866 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barg |NAAM = Mount Hope |BILD = Mount Hope (Antarctica).jpg |BILDB = Mount Hope (links) in’n Dezember 1908 |HÖÖCHD = 835 |LAAG = [[Ross Dependency]], [[Oostantarktika]] |EERDREGION = Antarktika |BARGGRUPP = [[Transantarktische Bargen]] |KOOR_NS = -83.5166667 |KOOR_OW = 171.2666667 |REGION-ISO = AQ |TOEERST_BESTEGEN = 3. Dezember 1908 dör [[Ernest Shackleton]], [[Jameson Adams]], [[Frank Wild]] un [[Eric Marshall]] |NORMALWEG = }} '''Mount Hope''' is en {{Hööchd|835}}<ref>[http://geonames.usgs.gov/apex/f?p=136:3:0::NO::P3_ANTAR_ID,P3_TITLE:6967,Mount%20Hope Mount Hope (Antarctica)] in dat ''[[Geographic Names Information System]]'' von’n ''[[United States Geological Survey]]''</ref> hogen [[Barg]] in de [[Ross Dependency]], [[Oostantarktika]]. He liggt an de [[Shackleton-Küst]] an de Münn von’n [[Beardmore-Gletscher]] in dat [[Ross-Schelfies]]. Opdeckt worrn is he an’n 2. Dezember 1908 von en Veer-Mann-Grupp üm’n brietschen Polarforscher [[Ernest Shackleton]], as se bi de [[Nimrod-Expeditschoon]] (1907–1909) versöcht hebbt, na’n [[Süüdpool|geograafschen Süüdpool]] to kamen. Shackleton un siene Lüüd sünd annern Dag op’n Barg ropkladdert un hebbt hööpt (engelsch: ''hope''), „[…] en [beteren] Indruck von de Landschop ümto to kriegen“<ref>„[…] to gain a view of the surrounding country“, Shackleton, ''The Heart of the Antarctic.'' Band I. 1909, Sieden 304–305 ({{archive.org|heartofantarctic01shac|Blatt=304}})</ref> un en Route för’n Weg na Süden dör de Transantarktischen Bargen to finnen. Düt Höpen hett slumpt, nadem se von Mount Hope ut den Beardmore-Gletscher un den Togang över dat [[The Gateway|Gateway]] opdeckt hebbt. Shackleton un sien Lüüd sünd bet na dat [[Polarplateau]] kamen, man müssen op’n Weg na’n Süüdpool üm un bi 180&nbsp;km vör’n Ennpunkt von de Reis von wegen slechte Utrüstung, opbruukte Vorrääd un mehr un mehr Slappheit ümdreihn.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.nzaht.org/AHT/OccupationCapeEvans/ |titel=Occupation of Cape Evans By the Trans Antarctic Expedition |hrsg=Antarctic Heritage Trust |sprache=en |zugriff=2014-06-19 |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140606074526/https://www.nzaht.org/AHT/OccupationCapeEvans/ |archiv-datum=2014-06-06 }}</ref> Dree Johr later hett de brietsche Polarforscher [[Robert Falcon Scott]] bi siene [[Terra-Nova-Expeditschoon]] (1910–1913) desülve Route wählt. He un de veer Lüüd, de bi em weren, sünd bet na’n Süüdpool kamen, man sünd op’n Weg trügg doodbleven.<ref>Tyler-Lewis, ''The Lost Men.'' 2007, Sied 146.</ref> == Literatur == * [[Ernest Shackleton]]: ''The Heart of the Antarctic.'' William Heinemann, London 1909, Band I: {{archive.org|heartofantarctic01shac}} un Band II: {{archive.org|heartofantarctic002shac}} * Kelly Tyler-Lewis: ''The Lost Men. The Harrowing Story of Shackleton’s Ross Sea Party.'' Bloomsbury, London 2007, ISBN 978-0-7475-7972-4. * R. L. Oliver et al.: ''Antarctic earth science.'' Cambridge University Press, Cambridge 1983, ISBN 0-521-25836-7. == Weblenken == * {{GNIS|6967|Mount Hope|type=antarid}} * [http://geographic.org/geographic_names/antname.php?uni=6967&fid=antgeo_111 Mount Hope] op geographic.org (engelsch) == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Hope, Mount}} [[Kategorie:Barg in de Transantarktischen Bargen]] [[Kategorie:Shackleton-Küst]] [[Kategorie:Ross Dependency]] r4a5m11v5faed0zha7feykyjjbcv8u9 0 132239 1061867 1061382 2026-04-05T16:36:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061867 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barg |NAAM = Mount Tyree |BILD = Mount Tyree (Antarctica) from East by Christian Stangl (flickr).jpg |BILDB = Mount Tyree von Oosten |HÖÖCHD = 4852 |LAAG = [[Ellsworthland]], [[Westantarktika]] |EERDREGION = Antarktika |BARGGRUPP = [[Sentinel Range]], [[Ellsworthbargen]] |KOOR_NS = -78.4 |KOOR_OW = -85.9167 |REGION-ISO = AQ |TOEERST_BESTEGEN = [[6. Januar]] [[1967]], dör [[Barry Corbet]] un [[John P. Evans]] |NORMALWEG = Hoochtour vergletschert }} '''Mount Tyree''' is en {{Hööchd|4852}} hogen [[Barg]] in de [[Sentinel Range]] von de [[Ellsworthbargen]], de na’n [[Mount Vinson]], de mit siene {{Hööchd|4892}} 13 Kilometer in’n Noordwesten liggt, de tweethöögste Barg von de [[Antarktis]] is. Mount Tyree liggt in [[Ellsworthland]], [[Westantarktika]]. == Geschicht == Mount Tyree is in’n Januar 1958 bi en Opklärungsfloog von dat US-Navy-VX-6-Geswader opdeckt worrn. In’n sülven Maand hett em de Marie Byrd Land Traverse Party karteert. De Barg is na Kunteradmiraal [[David M. Tyree|David Merrill Tyree]] (1904–1984) nöömt, de von’n 14. April 1959 bet 26. November 1962 Befehlshebber von de U.S. Naval Support Force in de Antarktis weer. De Barg kunn toeerst in dat Johr 1967 dör Maten von en Expeditschoon ünner Leid von [[Nicolas Clinch]] (*&nbsp;1930) bestegen warrn. De sülve Expeditschoon hett ok Mount Vinson, [[Mount Shinn]] (4661&nbsp;m) un [[Mount Gardner (Ellsworthland)|Mount Gardner]] (4587&nbsp;m) toeerst bestegen. Düsse Expeditschoon harr dormit de veer höögsten Bargen von de Antarktis bestegen. Mit’n [[Long Gables]] (4150&nbsp;m) un den [[Mount Ostenso]] (4180&nbsp;m) sünd se ok noch op twee annere Bargen toeerst rop.<ref>{{Internetquelle|url=http://wikiwix.com/cache/?url=http://www.americanalpineclub.org/AAJO/pdfs/1967/Marts_Antarctc1967_vi-257.pdf|autor=Brian S. Marts|titel=American Antarctic Mountaineering Expedition|titelerg=Expeditionsbericht von’n [[American Alpine Club]]|kommentar=in’n Archiv bi wikiwix.com|sprache=en|format=pdf|zugriff=2010-07-26}}</ref> As tweethöögsten Barg in Antarktika tellt Mount Tyree to de [[Seven Second Summits]]. Jüst as vele von düsse Bargen gellt he as sworer to bestiegen as sien höger Pendant, de Mount Vinson. Kleddertechnisch feddert de blots 40 Meter siedere Mount Tyree mehr.<ref>{{Literatur |Autor= Jeff Rubin |Titel= Antarctica |Verlag= [[Lonely Planet]] |Jahr= 2008 |Auflage= 4. |ISBN= 9781741045499 |Seiten= 73 }}</ref><ref>{{Internetquelle |url= http://www.skyrunning.at/mttyree-k2-de-antarktis |archiv-url=https://web.archive.org/web/20091221073931/http://www.skyrunning.at/mttyree-k2-de-antarktis |autor= [[Christian Stangl]] |titel= Mt.Tyree - K2 von de Antarktis |archiv-datum=2009-12-21 |zugriff= 2011-03-31 }}</ref> Dor kummt noch to, dat he düüdlich slechter för Bargstiegers togänglich is as de Mount Vinson, de as een von de [[Seven Summits]] populär worrn is. Bet 2007 is Mount Tyree blots söven Maal bestegen worrn, wieldes bet dorhen al wied över dusend Bargstiegers op’n Mount Vinson weren.<ref>{{Internetquelle |url= http://www.antarcticmountains.com/Antarctic_Mountains/Updates/Entries/2007/11/12_Tyree.html |titel= Tyree - A History |autor= Damien Gildea |datum= 2007-11-12 |zugriff= 2010-12-11 |sprache= en |offline= ja }}</ref> {| class="Tabell" |+ Opstiegen <small>(Stand: 2012)</small><ref>{{Internetquelle | url= http://skyrunning.at/de/content/mt-tyree-0 | titel= Mt. Tyree | autor= Christian Stangl | zugriff= 2012-10-07 | archiv-url= https://web.archive.org/web/20120826150826/http://skyrunning.at/de/content/mt-tyree-0 | archiv-datum= 2012-08-26 | offline= ja }}</ref> |- ! Nr. !! Johr !! Deelnehmers |- | 1 | 1967 | Barry Corbet, John Evans |- | 2 | 1985 | Mugs Stump |- | 3 | 1997 | Antoine Chayrol, Antoine de Choudens |- | 4 | 1997 | [[Conrad Anker]], Alexander Lowe |- | 5 | 2012 | [[Hans Kammerlander]], Robert Miller, [[Christian Stangl]] |} == Galerie == <gallery widths="220px" heights="220px"> Vinson-Map.jpg|Koort von dat Rebeed üm’n Mount Tyree, Sentinel Range Vinson Massif from space.jpg|Sentinel Range, Satelliten-Opnahm von de [[NASA]] </gallery> == Footnoten == <references /> == Weblenken == * {{Internetquelle|url=http://wikiwix.com/cache/?url=http://www.americanalpineclub.org/AAJO/pdfs/1967/Marts_Antarctc1967_vi-257.pdf|archiv-datum=2008-08-31|autor=Brian S. Marts|titel=American Antarctic Mountaineering Expeditschoon 1967|kommentar=Expeditionsbericht von’n [[American Alpine Club]] – in’n Archiv bi wikiwix.com|sprache=en|format=pdf|zugriff=2010-07-26}} {{DEFAULTSORT:Tyree, Mount}} [[Kategorie:Barg in de Ellsworthbargen]] [[Kategorie:Sentinel Range]] [[Kategorie:Ellsworthland]] 5hpeijyxwmwpe744p6u3taweunw8gdi 0 134791 1061936 1061422 2026-04-05T20:34:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061936 wikitext text/x-wiki '''Selina Gasparin''' (* [[3. April]] [[1984]] in [[Samedan]]) is en [[Swiez]]er [[Biathlon|Biathletin]]. Selina Gasparin is 2004 vun den [[Skilangloop]] to’n Biathlon wesselt. Hör Süsters [[Elisa Gasparin|Elisa]] un [[Aita Gasparin|Aita]] sünd Biathlon-Sportler un starten ok in den Weltcup. Se billen tosommen mit [[Lena Haecki]] meestens de Swiezer Fruenstaffel. 2004 geev se hör Debüt in’n Europacup un 2005 keem se eerstmals in’n Biathlon-Weltcup to’n Insatz. 2007 nehm se as eerst Swiezer Frau un de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2007|Biathlon-Weltmeesterschapen]] deel un keem in dat Eenzelrennen up Platz 44. In‘n Januar 2009 wunn se in [[Oberhof]] as 29. in en Sprintrennen eerstmals Weltcuppunkte. Se nehm denn ok an de [[Olympisch Winterspelen 2010/Biathlon|Olympisch Winterspele]] deel, ahn dor en Medaille to recken. Af dat Johr reck se ok gelegentlich Platzeeren ünner de best Teihn in’n Weltcuprennen. To Anfang vun de Weltcupsaison 2013/14 fier se an’n 6. Dezember 2013 bi den Sprint in Hochfilzen hör eersten Weltcupsieg Weltcupsieg (vör [[Veronika Vítková]], [[Irina Starych]] un [[Tora Berger]], wat de eerste Sieg un de eerste Podestplatz vun en Swiezer bi de Fruen in disse Sportaart weer.<ref name="tagblatt20131206">{{Internetquelle|url = http://www.tagblatt.ch/aktuell/sport/weitere/weitere/weitereuo/art129479,3631400|titel = Selina Gasparin mit historischem Sieg|werk = St.Galler Tagblatt Online|datum = 2013-12-06|zugriff = 2013-12-10}}</ref> Een Week later wunn se ok dat Sprintrennen vun den darten Weltcup in [[Le Grand-Bornand]] (vör [[Kaisa Mäkäräinen]] un [[Walentyna Semerenko]]) un övernehm dormit ok eerstmal dat root Trikot vun de Disziplinführenden. In den Gesamtweltcup keem se an’t Enn‘ vun de Saison up den 11. Platz und in de Sprintwertung up Platz 6. Anfang Januar 2014 reck de Fruenstaffel mit de dree Gasparin-Süsters un [[Irene Cadurisch]] as Slusslöperin in Ruhpolding mit Platz teihn de vun den Verband fordert Norm för de Deelnahm an de Olympisch Winterspelen.<ref>{{internetquelle|url = http://www.swiss-ski.ch/nc/leistungssport/biathlon/news/news-details/archive/2014/january/article/olympia-ticket-schweizerinnen-schaffen-sensation.html|titel = Olympia-Ticket: Schweizerinnen schaffen Sensation|hrsg = Swiss-Ski|datum = 2014-01-08|zugriff = 2014-01-09|offline = ja|archiv-url = https://web.archive.org/web/20140109135359/http://www.swiss-ski.ch/nc/leistungssport/biathlon/news/news-details/archive/2014/january/article/olympia-ticket-schweizerinnen-schaffen-sensation.html|archiv-datum = 2014-01-09}}</ref> Nah twee Top-20-Platzeeren in’n Sprint un in de Verfolgung wunn Gasparin am 14. Februar 2014 de Sülvermedaille in dat Eenzelrennen. Nah fehlerfree Scheeten keem se över een Minüüt achter de Olympiasiegerin [[Darja Domratschawa]], aber vör [[Nadseja Skardsina]] un [[Gabriela Soukalová]] in’t Teel un sörg dormit för en wiedere Premiere in’n Swiezer Biathlonsport.<ref>{{Internetquelle|url = http://www.nzz.ch/aktuell/sport/sotschi-2014/selina-gasparin-gewinnt-silber-1.18243705|titel = Silber für Selina Gasparin: Null Fehler!|werk = NZZ Online|hrsg = Neue Zürcher Zeitung|datum = 2014-02-14|zugriff = 2014-02-14}}</ref> Dornah leep dat denn nich ganz so goot wieder un to de Saison 2014/15 hett se denn en Wettkamppaus inleggt, wiel se Moder wurr. To de Saison 2015/16 weer se weer an’n Start, keem een paar Mal ünner de best Teihn un in de Gesamtwertung an’t Enn‘ vun dat Johr up Platz 24. Hör best Eenzelergevnis weer dorbi Platz 2 in de Verfolgung vun Antholz achter [[Jekaterina Jurlowa-Percht]] un vör [[Dorothea Wierer]]. In de Folgesaison keem se nie up dat Podest, aber in de Gesamtwertung noch up den 17. Platz. Ähnlich weer dat Ergevnis in de Saison 2017/18, de se as 25. In den Gesamtweltcup afsluuten dee. Bi de [[Olympisch Winterspelen 2018/Biathlon|Olympisch Winterspelen]] keem se mit de Staffel up den 6. Platz 2018/19 hett se kien Weltcuppunkte haalt, keem aber in de Staffel to’n Insatz. In de Saison 2019/2020 keem se aber weer in de Punkteränge rin. Bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020]] reck se mit de Swiezer Fruenstaffel weer den 6. Platz. Bi Weltcuprennen harr se dorför mit de Staffel all tweemal den 3. Platz un to’n Uptakt in Östersund sogor Platz 2 reckt. To’n Afsluss vun de Saison, bi de de eegentliche Afsluss in Östersund wegen de COVID-19-Epidemie, afseggt wurrn weer, reck se hör best Ergebnisse in de Saison. Nahdem se in Kontiolahti in’n Sprint all en gooden teihnten Platz belegg harr, keem se in de ansluuten Verfolgung up den 2. Platz (achter [[Julia Simon]], aber vör [[Lisa Vittozzi]], [[Kaisa Mäkäräinen]] (in de hör letzt Rennen), [[Monika Hojnisz-Staręga]] un annern). In den Gesamtweltcup reck se so den 40. Platz. == Literatur == * Philipp Gurt: Selina Gasparin; Literaricum Buchverlag Philipp Gurt, 1. Uplaag, 2016, 232 Sieden; ISBN 978-3-9523-9619-3 == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.selinagasparin.ch/ Offizielle Webpräsenz] * [https://biathlonresults.com/?IBUId=BTSUI20304198401 Selina Gasparin up de Sieden vun de IBU (engelsch)] * [https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=CC&listid=&competitorid=19548 Indrag up de Sieden vun de FIS (engelsch)] * [http://web.swiss-ski.biz/steckbriefe/187.pdf Selina Gasparin] bi [[Swiss-Ski]] (PDF; 54&nbsp;KB) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1132274443|VIAF=8325149619428404010006}} {{SORTIERUNG:Gasparin, Selina}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de Swiez]] [[Kategorie:Boren 1984]] [[Kategorie:Skilanglöper]] [[Kategorie:Biathlet (Swiez)]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Swiez)]] rp53q94w0aq6f19ojbgcab6gedllm82 0 135427 1061846 1061372 2026-04-05T15:06:57Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061846 wikitext text/x-wiki [[Datei:Mons,Léon 2015 Wien.JPG|rechts|duum|Léon Mons 2015]] '''Léon Mons''' (* [[10. September]] [[1995]] in [[Lübeck]]<ref>{{Internetquelle |autor=Richard Saathoff |url=https://www.sw-nuernberg-sued.net/index.php/turniere/bezirk/nachrichten/leon-mons-gm |titel=Léon Mons - bald GM |zugriff=2018-05-06 |sprache=}}</ref>) is en düütsch [[Grootmeester (Schach)|Schachgrootmeester]]. Léon Mons hett dat Schachspeel van sien Vader lehrt, de ebenfalls Vereensspeler weer. In de Jöögd hett he regelmatig mit den Grootmeester [[Michael Prusikin]] traineert. Siet März 2019 is he [[Mathematikstudium|as Doktorand vun de Mathematik]] wetenschaplich Mitarbeiter an de [[Universität Soltborg]].<ref>{{Internetquelle |url=http://www.schachbundesliga.de/interviews/kein-prinz-aber-schon-fast-ein-koenig-interview-mit-im-leon-mons |titel=Kein Prinz, aber schon fast ein König – Interview mit IM Léon Mons |zugriff=2018-05-06 |sprache=de }}</ref> In de [[Schachbundsliga 2012/13|Saison 2012/13]] vun de [[Schachbundsliga (Düütschland)|düütsch Schachbundsliga]] wurr sien Sieg gegen [[Arkadij Naiditsch]] up schachbundesliga.de to de best Partie vun de Saison wählt.<ref>{{Webarchiv|url=http://schachbundesliga.de/bundesliga/die-partie-der-saison-201213 |wayback=20210128005722 |text=Die Partie der Saison 2012/13 |archiv-bot=2026-03-14 05:20:43 InternetArchiveBot }}, Schachbundesliga.de, 11. September 2013</ref> Sien hööchste bit jetzt reck Elo-Tall weer 2559, de he in Mai 2019 harr. == Titel == * 2012: [[FIDE-Meester]] * August 2014: [[Internatschonaler Meester]] * April 2018: Grootmeester<ref>Leon Mons und Julian Martin holen GM-Norm beim Sants Open in Barcelona; Schach Nachrichten vun’n 29. August 2017 Online: [https://de.chessbase.com/post/leon-mons-und-julian-martin-holen-gm-norm-beim-sants-open-in-barcelona] afropen an’n 6. Mai 2018</ref> == Vereene == * in Düütschland: ** 2004–2014 ''[[Schachclub Forchheim|SC Forchheim]]'' (2. un [[Schachbundsliga 2012/13|1. Bundsliga]]) ** 2014–2015 ''[[Schachclub Eppingen|SC Eppingen]].'' [[Schachbundsliga 2014/15|1. Bundsliga]] ** 2015–2016 ''SC Hansa Dortmund''. [[Schachbundsliga 2015/16|1. Bundsliga]] ** siet 2016: ''[[MSA Zugzwang 82|MSA Zugzwang München 82]]'' (1. Bundsliga, [[Schachbundsliga 2016/17|Saison 2016/17, Saison 2017/2018, Saison 2018/2019]]) * in Öösterriek: ** siet 2011: ''SIR Royal Salzburg'' (2. un 1. Bundsliga (Saison 2011/12, 2013 bit 2016, 2017 bit 2019)) == Weblinks == {{Commons|3=S}} * [http://ratings.fide.com/card.phtml?event=4614950 FIDE-Koort] * [https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=121782 Indrag bi chessgames.com engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Mons, Leon}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1995]] [[Kategorie:Schachspeler]] fe5w5jbhqa8gqfu0bpthonq1p77kf21 0 136219 1061941 1061425 2026-04-05T20:56:22Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061941 wikitext text/x-wiki [[File:Egeskov Castle (28103028186).jpg|mini|Slott Egeskov]] [[Datei:Egeskov Slot spejling Edit 2.jpg|mini|Slott Egeskov]] [[Datei:Egeskov Slot 08.jpg|mini|Slott Egeskov]] '''Slott Egeskov''' [{{IPA|ˈeːəsgɔu̯ʔ}}] is en Waterborg up de Insel [[Fünen]] in [[Däänmark]]. Dat noch middelöllerich präägt Bauwark hett sück in den Loop van sien Geschichte van en vun buten [[Laatgotik|laatgotisch]], binnen aber all in’n Stil van de [[Renaissance]] gestalt [[Waterborg]] to en wahnlich Landslott wannelt. Dat Bauwark is van umfangriek Gordens ümgeven (nah Angaven van de Eegendömer de gröttste historsch Gordenanlaag van Däänmark) un up dat Slottgelände befinnen sück mehrere Museen. == Geschichte == Dat Slott wurr van den [[Marschall|Rieksmarschall]] Frands Brockenhuus (1518–1569) upbaut un 1554 fardigstellt. He harr 1545 Anne Tinhuus heiraadt, de den oorsprünglichen Buurnhoff van hör Öllern övernommen harr. De politischen Unruhen, de [[Reformatschoon]] un de [[Grafenfehde|Börgerkrieg]] van 1534 bit 1536 Hemm völ Grootgrundbesitter to de Tiet dorto brocht, ehrn Wahnsitt as swoor intonehmen [[Festung]] to bauen. So ok Frands Brockenhuus, de sien Borg midden in en See uprichten dee, nah de Överleefern up en [[Fundament]] up so völ Eekenpahlen, dat „ein ganzer Eichenwald dabei draufging“.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.egeskov.dk/de/geschichte |titel=Die Geschichte Egeskovs |titelerg= |werk=egeskov.dk |hrsg= |datum= |seiten= |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |format= |sprache= |kommentar= |zitat=}}</ref> Dorum ok de Naam Egeskov (Eekenwald). Bit 1784 wurr Egeskov ünner de Nahkommen van Brockenhuus wiedergeven, dorünner [[Corfitz Ulfeldt]] un sien Bröers över hör Moder Anne Brockenhuus. 1784 hett de Geheemrat un Amtmann Henrik Bille-Brahe (1709–1789) dat Slott köfft. He stamm ut dat Adelsgeslecht [[Bille (Adelsgeslecht)|Bille]] un harr 1787 dat Patent van de utstorven Adelsfamilie Brahe erstaahn. Bit 1882 bleev Slott Egeskov in‘n Besitz van de Familie Bille-Brahe. Denn hett Julius Ahlefeldt-Laurvig-Bille dat Slott övernommen. He hett den sweedschen Architekten Helgo Zettervall mit de Renoveeren van dat Slott beupdraagt. He hett de Toornhelme höhger maakt, hett de fröheren Stufengeevel weer herstellt un den Doorbau upricht. Sien Nahkommen hörrt dat Slott noch hüüd. 1986 wurr dat för den Tourismus apen maakt. == Museen == === Slottmuseum === Wichtigst Deel van de musealen Anlagen is dat Renaissance-Slott sülvst. Dorin sünd ca. teihn prunkvull Rüüm in twee Stockwarken un en Utstellungsberiek in’n Böhn to besichtigen. En groot Antall van exotisch Jagdtrophäen wiest up de Jagdliedenschap van en fröheren Slottherrn hen. Möbel, Gemälde, Musikinstrumente, Porzellan un völ wiedere Kunstgegenstände dokumenteeren de lang Geschichte van dat Huss, de sien Eegendömer hüüd Graf Michael [[Ahlefeld (Adelsgeslecht)|Ahlefeldt]]-Laurvig-Bille is. === Titanias Palast === Bekanntst Exponat van dat Museum ist dat düchtig groot Puppenhuus „Titanias Palast“, nöömt nah de Elfenkönigin Titania. De engelsch Offizier Sir Neville Wilkinson hett mehr as 15 Johr an dit eenzigaardig Kunstwark baut. De zimmergroot Palast besteiht ut över 3000&nbsp;Deelen in groot Detailtrüe un bargt to’n Deel sülvst wertvull Kunstschätze. Ünner de Miniaturrüüm van den Palast befinnd sück ünner annern en Kapell mit speelbar [[Örgel]]. === Wiedere Museen === [[Datei:Schloss Egeskov Museum 05.JPG|mini|Wahnmobil van den Maler [[Sigurd Swane]] in dat Automobilmuseum]] In de Nebenhüüs befinnen sück mehrere wiedere Museen, dorünner Utstellungen van Automobilen (Oldtimer bit to de 1970er Johren), Floogtüüg un Motorrööd en Museum to de Geschichte vun dat Rettungswesen in Däänmark un en Utstellung van Puppenhüüs. Wiedere Utstellungen befaaten sück mit de Geschichte van de Landwertschap, den [[Hannel]] un dat [[Handwark]]. == De Sage van dat Holtmännchen == Up de Böhn van den Trappentoorn liggt en Holtfigur, de fröher en Saal van dat Slott smücken dee. Nah de Sage dröfft se nie van hör Platz wegnommen wurrn un moot to [[Wiehnacht|Wiehnachten]] jewiels en nee Strohlager maakt kriegen, ansonsten würr Egeskov in de Hillig Nacht in den Slottgraben afsuupen. == De Gorden == [[Datei:Schloss Egeskov Park 01.JPG|mini]] De den Burgsee ümgevend Gordenanlagen sünd to ünnerscheedlich Tieden entstahn un ok in de Gegenwart immer weer utwiet un den touristisch Verwachten anpasst wurrn. En formal Gordenberiek tegenöver van dat Slott wurr all in de 1950er-Jahren rekonstrueert. In‘n nordöstlichen Deel, de nich apenlich togänglich is, befinnd sück en historsch [[Irrgorden]] ut [[Hainböken]]heechen, de in sien Weggmust wietgahnd de berühmt Anlaaag bi den [[Hampton Court Palace]] entspreckt; sien Entstahn wurr up dat Johr 1733 dateert. En stark vergröttert un en beten utwiet Nahplanten, entworfen van den Multikünstler [[Piet Hein (Wetenschapler)|Piet Hein]], liggt südöstlich van den Borgsee, ebenso twee wiedere moderne Gordenlabyrinthe. De Goroden kreeg 2012 den „Europääschen Gordenpries“ van dat [[European Garden Heritage Network]] in de Kategorie „Weiterentwicklung historischer Anlagen“. == Weblinks == {{Commons|Egeskov Slot|Slott Egeskov}} *{{Internetquelle |url=https://www.egeskov.dk/de |titel=Deutsche Homepage |werk=egeskov.dk |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |abruf-verborgen=ja}} *{{Internetquelle |autor=Thomas Soltau |url=https://www.merian.de/europa/daenemark/artikel/antiker-vergnuegungspark-auf-schloss-egeskov |titel=Antiker Vergnügungspark auf Schloss Egeskov |werk=merian.de |hrsg= |datum= |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |abruf-verborgen=ja |sprache= }} {{Webarchiv|url=https://www.merian.de/europa/daenemark/artikel/antiker-vergnuegungspark-auf-schloss-egeskov |wayback=20200215082536 |text=Antiker Vergnügungspark auf Schloss Egeskov |archiv-bot=2026-04-05 20:56:22 InternetArchiveBot }} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Coordinate |NS=55/10/35/N |EW=10/29/22/E |type=landmark |region=DK}} [[Kategorie:Däänmark]] [[Kategorie:Slott|Egeskov]] p9v3mrt0mqko8bnzn06k6vtbdqfxby6 0 138489 1061880 933889 2026-04-05T17:09:25Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061880 wikitext text/x-wiki {| class="Tabell" align="right" width="320" !style="background:LightSkyBlue" colspan="2" align="center" | Norweegsch Buhund |- !colspan="2" align="center"|[[Bild: Norwegian_Buhund_600.jpg|300px]] |- !style="background:LightSkyBlue" colspan="2" align="center"|[[Fédération Cynologique Internationale|FCI]] - Standard Nr. 237 |- |Patronat |[[Norwegen]] |- |Klassifikatschoon FCI | * Gruppe 5 Spitze un Hunnen vun’n Oortyp * Sektion 3 Nordische Waak- un Hödehunnen |- |Alternativ Naam | Norsk Buhund |- ||[[Schuft|Schufthööcht]] |41–46 cm |- |Gewicht |12-18 kg |- !style="background:LightSkyBlue" colspan="2" align="center"|[[List vun de Hunnenrassen]] |} De '''Norweegsch Buhund''' is en vun de [[Fédération Cynologique Internationale|FCI]] [[Hunderassen in der Systematik der FCI|(Nr. 237, Gr. 5, Sek. 3)]] anerkannt norweegsch Hunnenrass. == Herkunft un Geschichtliches == De Naam leit sück vun dat norweegsch Woort ''bu'' för Kaat, Buernhoff af un wurrd eerstmals in dat 17. Johrhunnert bruukt. In en [[Wikinger]]graff vun etwa 900 funnen sück Knaaken vun dissen Hunnentyp. De Buhund un sien Vörfohren weern wenig spezialiseert Hunnen vun norweegsch Buurn un wurrn to dat Veehhöden, to de Jagd un dat Bewaaken vun Huus un Hoff insett. 1943 wurr de Buhund vun de FCI as Rass anerkannt. == Beschrieven == De Norweegsch Buhund is en bit 46 cm groot, spitzaardig Hund mit en Gewicht van bit to 18 kg. Sien Hoor is dick un völ, hart, aber ehrder glatt anliggend mit dicht Ünnerwull, weetenfarven in völ Schatteeren oder swaart. De Ohren sünd middelgroot, uprecht stahnd un nah vörn richt. De [[Steert|Rute]] is hooch ansett, fast inrullt, över de Midden vun de Rügg, nich to düchtig sietlich dragen. == Wesen un Gebruuk == De Buhund gellt as [[Familienhund]], is früendlich, speelt gern un is kinnerleev. He is den Minschen düchtig togedaan, bruukt aber völ Beschäftigung un Upmarksomkeit. De Hunnen bleeken aber düchtig, jedes Ereegnis un jeder Besööker wurrn vun hör kommenteert. == Weblinks == {{commons|Norsk Buhund|Norweegsch Buhund}} * [https://web.archive.org/web/20201024154314/http://fci.be/Nomenclature/Standards/237g05-de.pdf Rassestandart bi de FCI] [[Kategorie:Norwegen]] [[Kategorie:Hunnenrass]] lh7vbbi5lhhw35beprc46y5fh12brgf 0 144965 1061919 1061411 2026-04-05T19:32:41Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061919 wikitext text/x-wiki [[Datei: Maischberger - 2016-12-14-7454.jpg|mini|Richard David Precht (2016)]] '''Richard David Precht''' (* [[8. Dezember]] [[1964]] in [[Solingen]]) is en [[Düütschland|düütsch]] [[Philosoph]] un [[Publizist]]. He is Honorarperfesser för Philosophie an de [[Leuphana Universität Lümborgg]] un Honorarperfesser för Philosophie un [[Ästhetik]] an de [[Hochschule für Musik Hanns Eisler]] in [[Berlin]].<ref>{{Internetquelle|url=http://www.ndr.de/regional/niedersachsen/heide/precht113.html|titel=Philosoph Precht lehrt an der Leuphana|zugriff=2011-06-17|archiv-url=https://web.archive.org/web/20110719114021/http://www.ndr.de/regional/niedersachsen/heide/precht113.html|archiv-datum=2011-07-19|datum=2011-06-01|hrsg=ndr.de}}</ref><ref>[http://www.leuphana.de/news/meldungen/titelstories/honorarprofessur-precht.html Pressemitdeelen vun de Uni], afropen an’n 4. November 2017.</ref> Siet den grooten Spood mit ''[[Wer bin ich – und wenn ja, wie viele?]]'' wurrn sien Böker to philosophischen oder sellschopspolitischen Themen Bestseller. == Privates == He weer mit de [[luxemborg]]schen Feernsehmoderatorin un stellvertreden Chefredakteurin vun [[RTL Télé Lëtzebuerg]], [[Caroline Mart]], verheiraadt. De Ehe wurr schett. Precht hett ut en fröher Betrecken een Söhn.<ref>https://www.morgenpost.de/berlin/article115993242/Sind-Sie-ein-guter-Vater-Herr-Precht.html</ref><ref name="welt_2014-12-05" /> == Publikatschonen == [[Datei:Frankfurter Buchmesse 2016 - Precht 2.JPG|mini|Richard David Precht bi de Frankforter Bookmesse (2016)]] === Böker === * {{Literatur | Titel=Noahs Erbe. Vom Recht der Tiere und den Grenzen des Menschen | Verlag=Rowohlt | Ort=Reinbek bei Hamburg | Jahr=2000 | ISBN=3-499-60872-3 }} * {{Literatur | Titel=Die Kosmonauten. Roman | Verlag=Kiepenheuer & Witsch | Ort=München | Jahr=2003 | ISBN=978-3-462-03216-1 }} * ''Baader braun.'' In: Iris Radisch (Hrsg.): ''Die Besten 2004. Klagenfurter Texte. Die 28. Tage der deutschsprachigen Literatur in Klagenfurt.'' Piper, München/Zürich 2004, ISBN 3-492-04648-7. (Beitrag zum [[Ingeborg-Bachmann-Preis 2004|Ingeborg-Bachmann-Wettbewerb 2004]], [http://archiv.bachmannpreis.orf.at/bachmannpreisv2/bachmannpreis/texte/stories/13747/ online]). * {{Literatur | Titel=[[Wer bin ich – und wenn ja, wie viele?]] Eine philosophische Reise | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2007 | ISBN=978-3-442-31143-9 }} (Platz 1 vun de Spiegel-Bestsellerliste van’n 2. Juni bit to’n 21. September 2008]]) * {{Literatur | Autor=mit Georg Jonathan Precht | Titel=Die Instrumente des Herrn Jørgensen. Roman | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2009 | ISBN=978-3-442-47115-7 }} * {{Literatur | Titel=[[Liebe: Ein unordentliches Gefühl]] | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2010 | ISBN=978-3-442-15554-5 }} * {{Literatur | Titel=Die Kunst, kein Egoist zu sein. Warum wir gerne gut sein wollen und was uns davon abhält | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2010 | ISBN=978-3-442-31218-4 }} * {{Literatur | Titel=Lenin kam nur bis Lüdenscheid. Meine kleine deutsche Revolution | Verlag=Ullstein | Auflage=Erweiterte | Ort=Berlin | Jahr=2011 | ISBN=978-3-548-37323-2 }} * {{Literatur |Titel= [[Warum gibt es alles und nicht Nichts?]] Ein Ausflug in die Philosophie |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2011 |ISBN = 978-3-442-31238-2 }} * {{Literatur |Titel= [[Anna, die Schule und der liebe Gott]]. Der Verrat des Bildungssystems an unseren Kindern |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2013 |ISBN = 978-3-442-31261-0 }} ([[Liste der meistverkauften Sachbücher in Deutschland#2011 ff|Platz 1 der Spiegel-Bestsellerliste vom 6. bis zum 19. Mai 2013]]) * {{Literatur |Titel= Erkenne die Welt, Geschichte der Philosophie 1 |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2015 |ISBN = 978-3-442-31262-7 }} * ''Tiere denken. Vom Recht der Tiere und den Grenzen des Menschen'', Goldmann, München 2016, ISBN 978-3-442-31441-6. * ''Erkenne dich selbst, Geschichte der Philosophie 2''. Goldmann, München 2017, ISBN 978-3-442-31367-9 * ''[[Jäger, Hirten, Kritiker. Eine Utopie für die digitale Gesellschaft]]''. Goldmann, München 2018, ISBN 978-3-442-31501-7. * {{Literatur |Titel= Sei du selbst. Eine Geschichte der Philosophie 3 |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2019 |ISBN = 978-3-442-31402-7 }} * {{Literatur |Titel= Künstliche Intelligenz und der Sinn des Lebens: Ein Essay |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2020 |ISBN = 978-3442315611 |Autor=|Hrsg=|Sammelwerk=|Band=|Nummer=|Auflage=|Seiten=}} === Upsätze un Artikel (Utwahl) === * ''[http://www.zeit.de/1997/33/precht.txt.19970808.xml/komplettansicht Die Invasion der Bilder].'' ''Niemand stellt Fragen, das Digitalfernsehen antwortet.'' In: ''Die Zeit.'' 8. August 1997 * ''Grüne Sorgen, schwarze Visionen. Ökologie in der angstfreien Gesellschaft.'' In: ''FAZ.'' 20. März 1999 * ''Nach den Spielregeln der Biologie. Ernst Haeckel und seine heutigen Nachfahren.'' In: ''FAZ.'' 15. Januar 2000 * [http://www.kultiversum.de/Literatur-Literaturen/Peter-Sloterdijk-Sphaeren-Plurale-Sphaerologie.html ''Einstürzende Sandburgen. Warum der Schöpfer der «Sphärologie» ein begnadeter Sprachkünstler und Kritiker, aber kein großer Philosoph ist.''] In: ''Literaturen.'' Juli/August 2004 * Der Spiegel: Feigheit vor dem Volk. Wider den verlogenen Menschenrechts-Bellizismus, 2009, Nr. 32 van'n 3. August 2009, Sieden 118–119 * Der Spiegel: Titel=Zwei Männer und der Mond. Zu einem seltsamen Hickhack hat sich der Streit zwischen Peter Sloterdijk und der Frankfurter Schule entwickelt, 2009, Nr. 45 van'n 2. November 2009, Sieden 150–152 * [http://www.zeit.de/2010/24/Bundespraesident-Wahl/komplettansicht ''… und keiner wacht auf. Leben wir noch in einer Demokratie, oder überlassen wir die Politik lieber einer kleinen Führungselite?''] In: ''Die Zeit.'' 24/2010 vom 10. Juni 2010. * Der Spiegel: Soziale Kriege. Vom Unbehagen der bürgerlichen Mittelschicht, 2010, Nr. 39 van'm 27. September 2010, Sieden 176–177 * ''Immer Mehr ist immer Weniger. Wer bestimmt eigentlich über den Fortschritt?'' In: ''Der Spiegel'' Nr.&nbsp;5/2011, 31.&nbsp;Januar 2011 [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-76659530.html online] * ''Vom Schlingern der Galeere. Bio-philosophische Betrachtungen über die obskuren „Märkte“.'' In: ''Der Spiegel'' 2/2012, 9. Januar 2012 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-83504590.html online]) * ''Kaltgestellte Frösche. Politik kennt kein Ethos mehr: Sie will die Welt vermessen, statt sie zu gestalten.'' In: ''Der Spiegel'' 37/2013, 9. September 2013 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-111320248.html online]) * ''Wer ist konservativer? Rechte Populisten und der Islam sind sich näher, als sie glauben''. In: ''Der Spiegel'' 6/2015, 31. Januar 2015 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-131578899.html online]) * ''Echte Träume, echte Not. Wohin wir driften, wer Deutschland abschafft und warum die Flüchtlinge nicht hier sind, um uns zu nutzen''. In: ''Die Zeit'' 1/2016, 14. Januar 2016 ([http://www.zeit.de/2016/01/moral-fluechtlinge-deutschland-fluechtlingspolitik-buerokratie online]) * (mit [[Harald Welzer]]): ''Jugend an die Macht! Unsere Debatte über die Flüchtlinge wird von älteren Intellektuellen bestimmt. Sie schüren Ängste, wo Offenheit vorherrscht. Ihre Verzagtheit ist gefährlich''. In: ''Die Zeit'' 13/2016, 17. März 2016 ([http://www.zeit.de/2016/13/migration-debatte-gefluechtete-zuversicht-jugend online]) * [http://www.zeit.de/2016/40/europa-erzaehlung-narrativ-politik-oekonomie-richard-david-precht/komplettansicht ''Unsere gereizten Seelen – Europa braucht Staatsbürger und keine User und Konsumenten. Ein Plädoyer für eine neue europäische Erzählung'']. Die Zeit Nr. 40/2016, 22. September 2016 * ''Vom Irrsinn, Maschinen Ethik einzuprogrammieren.'' In: ''Der Spiegel'' 48/2018, 24. November 2018 ([http://www.spiegel.de/plus/richard-david-precht-vom-irrsinn-maschinen-ethik-einzuprogrammieren-a-00000000-0002-0001-0000-000160960485 online]) === Interviews === * [https://www.srf.ch/play/tv/sternstunde-philosophie/video/richard-david-precht-vergesst-das-wissen?id=98d24fcc-21be-46e0-aeb0-f0fd53427ba9 ''Vergesst das Wissen!''] Richard David Precht gibt im Gespräch mit [[Barbara Bleisch]] Auskünfte über sein Selbstbild als Philosoph und öffentlicher Intellektueller in Deutschland, über seine Forderung nach einer „[[Bildungsrevolution]]“ und über seine Wünsche für eine gegenwartstaugliche Optimierung des philosophischen Diskurses im universitären und außeruniversitären Bereich. In: [[Schweizer Radio und Fernsehen]], 17. November 2013; abgerufen am 4. Juni 2020. * [https://www.augsburger-allgemeine.de/kultur/Richard-David-Precht-Die-Menschen-lieben-Verbote-id54827366.html Richard David Precht: ''„Die Menschen lieben Verbote“''] ''Augsburger Allgemeine'' vom 9. Juli 2019. == Film == * ''Lenin kam nur bis Lüdenscheid.'' Dokumentar- un Speelfilm, Düütschland, 2008, 88 Min., Dreihbook: Richard David Precht, Regie: André Schäfer, Produktion: Florianfilm, in’n Updrag vun den [[Westdeutscher Rundfunk Köln|WDR]], [[Südwestrundfunk|SWR]], Kino-Premiere: 1.&nbsp;Juni 2008 in Solingen,<ref>{{Webarchiv | url=http://www.solinger-tageblatt.de/index.php?redid=247272 | wayback=20090304010658 | text=Precht: ''Die Welt in meinem Kopf''}}, [[Solinger Tageblatt]], 2.&nbsp;Juni 2008.</ref> Film-Besprechung:<ref name="taz_2008-06-05" /> De [[Dokumentarfilm]] wurr för den [[Düütsch Filmpries 2009|Düütschen Filmpries 2009]] nomineert. == Literatur == * [[Gero von Boehm]]: ''Richard David Precht. 18. Februar 2009.'' Interview in: ''Begegnungen. Menschenbilder aus drei Jahrzehnten.'' Collection Rolf Heyne, München 2012, ISBN 978-3-89910-443-1, S.&nbsp;650–660. == Weblinks == {{Commons|3=S}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=115702318 Indrag in de DNB] * {{IMDb|nm3005548}} * [[zdf.de]]: [https://www.zdf.de/gesellschaft/precht ''Precht''] (Eigene Sendung) == Anmarken == <references responsive> <ref name="welt_2014-12-05"> {{Internetquelle | url=https://www.welt.de/print/welt_kompakt/koeln/article135037830/Philosophie-als-Erfolgsmodell.html | titel=Philosophie als Erfolgsmodell | titelerg=Richard David Precht wird 50: Kölner musste lange auf Anerkennung warten | werk=[[Die Welt]] | datum=2014-12-05 | zugriff=2019-06-18 }} </ref> <ref name="taz_2008-06-05"> {{Internetquelle | autor=Barbara Schweizerhof | url=http://www.taz.de/!5181118/ | titel=Lenin kam nur bis Lüdenscheid | titelerg=Film-Besprechung | werk=[[Die Tageszeitung]] | datum=2008-06-05 | zugriff=2019-06-18 }} </ref> </references> {{Normdaten|TYP=p|GND=115702318|LCCN=n/96/87437|VIAF=115547802|NDL=001093781}} {{SORTIERUNG:Precht, Richard David}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1964]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Philosoph]] hhgz31jbwkevuysizpuoefcjpqj1vir 0 144996 1061893 1061395 2026-04-05T17:58:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061893 wikitext text/x-wiki {{Infobox Footballspeler | kortnaam = Pascal Breier | bildnaam = | bildbreed = | bildünnerschrift = | langnaam = | geboortsdag = [[2. Februar]] [[1992]] | geboortsoort = [[Nürtingen]] | geboortsland = [[Düütschland|Dütschland]] | starvdatum = | starvort = | starvland = | grött = 185 cm | positschoon = [[Storm]] | jöögdverenen = [[SSV Reutlingen]] [[VfB Stuttgart]]<br> | jöögdjohren = 2003–2016<br> 2006–2011 | verenen = [[VfB Stuttgart II]]<br> [[SG Sonnenhof Großaspach]] (as Lehn)<br> SG Sonnenhof Großaspach<br> [[VfB Stuttgart II]]<br> [[VfB Stuttgart]]<br> [[Hansa Rostock]] | johren = 2010–2015<br> 2012<br> 2015–2016<br> 2016–2017<br> 2017<br> 2018– | spelen (doren) = 107 (14)<br> 17 (5)<br> 36 (11)<br> 48 (22)<br> 0 (0)<br> 92 (30) | lgupdate = | nmupdate = }} '''Pascal Breier''' (* [[2. Februar]] [[1992]] in [[Nürtingen]]) is ein dütsch [[Football]]späler in'n Storm. == Karriere == === Vereene === Breier is in de Jugend 2003 von TSV Neckartenzlingen tau'n [[SSV Reutlingen]] wesselt. Drei Johren later slöt hei sik de Jugend von de [[VfB Stuttgart]] an. Dei B-Jugend von de Stuttgarter läärt hei in de [[U-17-Bundesliga 2008/09|Saison 2008/09]] as Kaptein tau de [[U-17-Bundesliga|Dütsche U-17-Meisterschaft]]. Sin Profidebüt geef hei an'n 16. Oktober 2010 an'n 12. Späldach von de [[3. Fußball-Liga 2010/11|Saison 2010/11]] för'n VfB II in de [[3. Fußball-Liga|3. Profi-Liga]] gägen 'n [[SV Wehen Wiesbaden]], wur hei tau de tweite Halftied för [[Öztürk Karataş]] inwesselt wurr. Sin ierst Profi-Dur hett hei ein Woch later makt, an'n 23. Oktober 2010 in Späl gägen [[Wacker Burghausen]]. An'n 28. Juni 2011 ünnerschreef Breier ein Profi-Verdrag bet Juni 2015 bi'm VfB Stuttgart.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.vfb.de/de/aktuell/meldungen/news/2011/verlaengerung-breier/page/2170-0-3-1309269081.html |wayback=20151118093712 |text=Vertrag vorzeitig verlängert}} up VfB.de, 28. Juni 2011</ref> An'n 16. August 2012 wurr Pascal Breier bet tau'n Enn von de Klennerjohr 2012 an dei SG Sonnenhof Großaspach utlehnt.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.vfb.de/de/aktuell/meldungen/news/2012/ausleihe-breier/page/4488-0-3-1345103998.html |wayback=20150626213631 |text=Ausleihe von Pascal Breier}} up VfB.de, 16. August 2012</ref> Nadem hei af Januar 2013 wedder bet tau'n Aflop von sin Verdrag för'n VfB Stuttgart II spält hett, kihrt Breier tau de [[3. Fußball-Liga 2015/16|Saison 2015/16]] tau dei SG Sonnenhof Großaspach taurüch. In'n August 2016 wesselt hei dann in dei [[Fußball-Regionalliga Südwest|Regionalliga]] tau'n afstiegen Stuttgarter Tweitvertreden<ref>[http://www.liga3-online.de/sonnenhof-grossaspach-pascal-breier-geht-arnold-lechler-kommt/ Großaspach: Pascal Breier geht, Arnold Lechler kommt] up liga3-online.de, 25. August 2016</ref> [[Bild:Pascal breier.jpg|200px|thumb|Pascal Breier (2011)]] Breier keem an'n 19. Dezember 2017 in dat Achtelfinale von de [[DFB-Pokal 2017/18]] gägen 'n [[1. FSV Mainz 05]] tau sin iest Insatz för dei Bundesliga von'n VfB Stuttgart. Anfang 2018 wesselt Breier tau'n [[Hansa Rostock]] in dei [[3. Liga|3. Football-Liga.]] Hei ünnerschreef ein Verdrag bet 2020.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.fc-hansa.de/news/verstaerkung-fuer-den-sturm-fc-hansa-rostock-verpflichtet-pascal-breier.html|titel=Verstärkung für den Sturm: F.C. Hansa Rostock verpflichtet Pascal Breier|werk=FC-Hansa.de|datum=2017-12-29|abruf=2017-12-29}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=http://www.liga3-online.de/bericht-breier-transfer-zum-f-c-hansa-vor-dem-abschluss/|titel=Offiziell: Breier-Transfer zum F.C. Hansa abgeschlossen|werk=Liga3-online.de|datum=2017-12-29|abruf=2017-12-29}}</ref> Gliek in sin ierst Späl för Rostock dröp Breier duwwelt, tau'n temporärn 2:1 un tau'n 3:1 Ennstand gägen [[FC Rot-Weiß Erfurt]]. Hansa-Trainer [[Pavel Dotchev]] sett em in allen Rüchrunnspäl von de Saison in. Pascal Breier hett vier wiedere Treffer schafft un hett tau'n Schluss Platz 6 in de Liga belecht. Ok künn hei mit Hansa de [[Mecklenburg-Vorpommern-Pokal|Landespokal Mecklenburg-Vorpommerns]] in Finale gägen [[FC Mecklenburg Schwerin]] mit 2:1 gewinnen. Breier dröp in dat Finale tau de 1:0 Führung. Dörch dissen Titelgewinn hett sik Rostock för'n [[DFB-Pokal 2019/20|DFB-Pokal]] von de neechst Saison qualifiziert. Dat Los hett dat Upinannerdröpen mit de Utbillungsvereen von Breier 'n VfB Stuttgart ergeben, wat sei mit 0:1 verluuren hebben. Ein Dach vör Hilligabend 2019 kemm dei Naricht, dat Breier in Rostock bet tau'n 30. Juni 2023 verlängert.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.fc-hansa.de/news/vertrag-bis-2023-verlaengert-pascal-breier-bleibt-an-bord-der-kogge.html|titel=Vertrag bis 2023 verlängert: Pascal Breier bleibt an Bord der Kogge|werk=liga3-online.de|datum=2019-12-23|abruf=2019-12-23}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=https://www.liga3-online.de/bis-2023-hansa-verlaengert-mit-pascal-breier/|titel=Bis 2023! Hansa verlängert mit Pascal Breier|werk=liga3-online.de|datum=2019-12-23|abruf=2019-12-23}}</ref> In de Liga künn hei sik stiegern un hett dat ünner Hansa Trainer [[Jens Härtel]] up 36 Liga-Insätz (15 Dore) bröcht un würd so vereensintern Dorschützenkönig. Wedder würd hei mit Hansa Rostock Tabellensösster un künn de [[Fußball-Verbandspokal 2019/20|Lübzer-Pils-Cup]] gägen [[Torgelow]] wunnen (3:0)<ref>sportbuzzer.de: {{Internetquelle|url=https://www.sportbuzzer.de/artikel/mv-landespokal-finale-torgelower-fc-hansa-rostock-spielbericht/|titel=6. Titel in Folge: Hansa Rostock schnappt sich den Landespokalsieg|datum=2020-08-22|zugriff=2020-09-20}}</ref>. Kurios Wies kemm dat tau'n drütt Mal hinnereinanner in de ierst Hauptrunn tau de Partie ''Hansa Rostock – VfB Stuttgart''. Umkämpft hebben dei Rostocker ok in [[DFB-Pokal 2020/21|Saison 2020/21]] gägen sei in dei [[Fußball-Bundesliga 2020/21|Bundesliga]] Stuttgart mit 0:1 verluuren. Breier sien Inwessel in de 57. Minut kunn an'n Resultat nicks mihr ännern. === Natschonaalmannschaft === Pascal Breier hett an'n 20. April 2007 för dei [[Deutsche Fußballnationalmannschaft (U-15-Junioren)|dütsche U-15-Natschonaalmannschaft]] gägen dei [[Swiez]] debüteert un hett ein Dur makt.<ref>[http://www.dfb.de/news/detail/u-15-junioren-siegen-mit-41-gegen-das-team-der-schweiz-10813/ U 15-Junioren siegen mit 4:1 gegen das Team der Schweiz] up DFB.de, 20. April 2007</ref> In sin tweit U-15-Lännerspäl gägen [[Polen]] glückt em twei Dure.<ref>[http://www.dfb.de/news/detail/u-15-junioren-gewinnen-testspiel-gegen-polen-43-11130/ U 15-Junioren gewinnen Testspiel gegen Polen 4:3] up DFB.de, 18. Mai 2007</ref> Sin Debüt för dat [[Deutsche Fußballnationalmannschaft (U-16-Junioren)|dütsche U-16-Natschonaalteam]] hett Breier an'n 22. September 2007 gägen [[Däänmark|Dänmark]] geef.<ref>[http://www.dfb.de/news/detail/u-16-junioren-gelungene-laenderspiel-premiere-fuer-pezzaiuoli-12251/ U 16-Junioren: Gelungene Länderspiel-Premiere für Pezzaiuoli] up DFB.de, 22. September 2007</ref> Mit disse Utwahl hett Breier ünner annern an'n internatschonaaln Turnier in [[Frankriek|Frankrik]] mitmakt.<ref>[http://www.dfb.de/news/detail/u-16-verliert-beim-turnier-in-frankreich-gegen-england-01-13719/ U 16 verliert beim Turnier in Frankreich gegen England 0:1] up DFB.de, 20. März 2008</ref> An'n 19. März 2009 hett Breier gägen dei [[Ukraine]] sin eenzig Partie för dei [[Deutsche Fußballnationalmannschaft (U-17-Junioren)|U-17-Natschonaalmannschaft von Dütschland]] absolveert.<ref>[http://www.dfb.de/index.php?id=504293&no_cache=1&spielid=130&action=schema&teama=Deutschland&teamb=Ukraine U 17-Junioren Spielbericht Deutschland - Ukraine 0:0 (0:0)] up DFB.de, 19. März 2009</ref> == Erfolg == * [[Mecklenburg-Vorpommern-Pokal|Landespokalsieger Mecklenburg-Vorpommern]] (2): 2018, 2019 <small>(mit Hansa Rostock)</small> == Läben == Pascal Breier is verheuradet un hett ein Dochter. == Weblinks == * [https://web.archive.org/web/20200707165851/https://www.fc-hansa.de/mannschaft/pascal-breier.html Infos öwer Pascal Breier up fc-hansa.de] == Einzelnawiese == <references /> {{DEFAULTSORT:Breier, Pascal}} [[Kategorie:Footballspeler (Düütschland)]] [[Kategorie:Boren 1992]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] sq3a01qe5ae13exj7lvteo2poqqex44 0 145716 1061985 1061455 2026-04-06T07:24:02Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061985 wikitext text/x-wiki [[Datei:Zugezogen Maskulin – Ackerfestival 2014 04.jpg|thumb|300px|Zugezogen Maskulin up de Ackerfestival 2014]] '''Zugezogen Maskulin''' is ein [[Berlin]]er [[Hip-Hop]]-[[Duett|Duo]] bestahnd ut [[Grim104]] un [[Testo (Rapper)|Testo]]. == Bandgeschicht == Grim104 un Testo hebben dat Duo an'n 1. Juli 2010 grünnt. De Nam is ein Anspillung up [[Westberlin Maskulin]] ([[Kool Savas]] un [[Taktloss]]) un [[Südberlin Maskulin]] ([[Fler]] un [[Silla (Rapper)|Silla]]). Beid Rapper kamen nich ierst ut Berlin, dorher stammt dat Wuurt „zugezogen“ in de Nam. 2011 keem dat Gratisalbum ''Kauft nicht bei Zugezogenen'' rut. Dat Duo präsentiert sik, ähnlich as [[K.I.Z]], as Persiflage up [[Gangsta-Rap]] un [[Macho]]-[[Attitüde]], darför öwerspitzen un pointieren sei ünnerscheidlich [[Klischee]]s. Dortau perren [[Sarkasmus|sarkastisch]] un [[Ironie|ironisch]] Kommentare tau'n Tietgeest.<ref name="laut">{{Laut|ID=Zugezogen-Maskulin|Linktext=Zugezogen Maskulin}}</ref> In'n Harfst 2013 ward dat Duo von'n Hamburger linksolternativ [[Independent-Label]] [[Buback (Ünnernähmen)|Buback]] ünner Verdrag nahmen. Tauierst keem dort de von Grim104 sülfstbetitelt [[Extended Play|EP]]. An'n 13. Februar 2015 folgt dat tweite Album von de Grupp ''Alles brennt''.<ref name="laut" /> An'n 20. Oktober 2017 ward dat drütt Album mit de Titel ''Alle gegen Alle'' verapentlich.<ref>{{Literatur|Autor=Oliver Marquart|Titel=Zugezogen Maskulin kündigen neues Album "Alle gegen alle" an - rap.de|Sammelwerk=rap.de|Datum=2017-07-08|Online=http://rap.de/news/106896-zugezogen-maskulin-kuendigen-neues-album-alle-gegen-alle-an/|Abruf=2017-07-10}}</ref> Dat fürt Album ''10 Jahre Abfuck'' kamt an'n 7. august 2020.<ref>{{Internetquelle |autor=Alex Wegerich |url=https://rap.de/soundandvideo/181094-zugezogen-maskulin-kuendigen-ihr-neues-album-10-jahre-abfuck-an-veroeffentlichen-die-single-exit/ |titel=Zugezogen Maskulin kündigen ihr neues Album "10 Jahre Abfuck" an & veröffentlichen die Single "Exit" |werk=rap.de |datum=2020-05-15 |abruf=2020-05-24 |sprache=de-DE }}</ref> == Diskografie == * 2010: ''Zugezogen Maskulin'' (Gratis-EP) * 2011: ''Kauft nicht bei Zugezogenen'' (Gratis-Album) * 2012: ''Undercut Tumblrblog'' (Freetrack) * 2015: ''Alles brennt'' (Album, [[Buback (Unternehmen)|Buback]]) * 2015: ''Füchse'' feat. [[LGoony]] (Juice-Exclusive auf Juice CD No 132) * 2016: ''Ratatat im Bataclan'' (Freetrack) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (Releasetrack), Uwe & Heiko * 2017: ''Alle gegen Alle'' (LP) * 2020: ''EXIT'' (Single) * 2020: ''Tanz auf dem Vulkan'' (Single) * 2020: ''Sommer Vorbei'' (Single) == Weblinks == {{Commonscat}} * {{Laut|ID=Zugezogen-Maskulin}} * [https://web.archive.org/web/20170910212136/http://www.buback.de/zugezogen-maskulin.php Zugezogen Maskulin] bi [[Buback (Unternehmen)|Buback]] * [https://www.zeit.de/kultur/musik/2015-02/zugezogen-maskulin-alles-brennt Daniel Gerhardt: ''Zugezogen maskulin – Deutschrap brennt.'' Zeit online, 10. Februar 2015] == Einzelnawiese == <references /> [[Kategorie:Hip-Hop]] [[Kategorie:Rap]] [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Düütschland]] 6zq2lht8d7srqftdvi7i2zj74alw5yy 0 145732 1061955 1061432 2026-04-06T04:53:18Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061955 wikitext text/x-wiki [[Datei:Testo – Ackerfestival 2014 05.jpg|mini|Testo bi'n Ackerfestival 2014 in [[Kummerfeld]]]] '''Testo''' (* [[1988]] in [[Leipzig]]; börgerlig: ''Hendrik Bolz''<ref>[https://www.deutschlandfunk.de/hip-hop-duo-zugezogen-maskulin-die-wut-ist-das-befreiende.807.de.html?dram:article_id=399006 „Die Wut ist das befreiende Element“, deutschlandfunk.de, 24. Oktober 2017, abgerufen am 25. August 2018]</ref>) is ein dütsch [[Rap]]per, de bi'n Hamburger Label ''[[Buback (Unternehmen)|Buback]]'' ünner Verdrag steiht. Tausamen mit de Rapper [[grim104]] billt hei dat Hip-Hop-Duo [[Zugezogen Maskulin]].<ref name="Musikmarkt">{{Internetquelle |autor=Musikmarkt.de |url=http://www.musikmarkt.de/Aktuell/News/Buback-nimmt-Zugezogen-Maskulin-unter-Vertrag |titel="Buback nimmt Zugezogen Maskulin unter Vertrag" |zugriff=2014-03-12 |archiv-url=https://archive.is/20140312212902/http://www.musikmarkt.de/Aktuell/News/Buback-nimmt-Zugezogen-Maskulin-unter-Vertrag |archiv-datum=2014-03-12 |offline=ja }}</ref> == Läben == Hendrik Bolz wür 1988 in Leipzig geburen un verbröcht sin Jugend na egen Utsag öwerwägend in [[Stralsund]]. Na'n Abitur töch hei na [[Berlin]], wur hei ünner annern ünner de Leitung von de Journalisten [[Marcus Staiger]] ein Praktikum in de Redaktion von de Internetsiet Rap.de absolviert hett. Hier hett hei de Rapper [[grim104]] kennenlihrt, mit em billt hei dat Hip-Hop-Duo Zugezogen Maskulin. Ein ierst kommün Album keem 2011 rut. näbenbi hett Bolz 2013 ein egen EP (''Töte deine Helden'') rutbröcht. Ut de EP sünd mihrer Stücke ok as Musikvideo rutkeem. == Diskografie == ; Alben * 2011: Kauft nicht bei Zugezogenen (Kostenloses Album mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Alle gegen Alle'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) ; EP * 2010: ''Zugezogen Maskulin'' (Kostenlose EP mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2013: ''Töte deine Helden'' ; Singles * 2014: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2014: ''Endlich wieder Krieg'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Plattenbau O.S.T.'' (mit Ada Steinberg as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Uwe & Heiko'' (mit grim104 ls Zugezogen Maskulin) ; Videos * 2011: ''Entartete Kunst'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Undercut Tumblrblog'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Rotkohl'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Maskulin Maskulin'' (mit 3Plusss, Donetasy un grim104) * 2013: ''Champagner Für Alle'' * 2013: ''Töte deine Helden'' * 2013: ''Keine Ahnung Wo'' * 2014: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2014: ''Endlich wieder Krieg'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Plattenbau O.S.T.'' (mit Ada Steinberg as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Uwe & Heiko'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Alle gegen Alle'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) == Weblinks == {{Commonscat|Testo}} == Einzelnawiese == <references /> [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Rap]] [[Kategorie:Hip-Hop]] [[Kategorie:Boren 1988]] 7luwumrynp4iucfpc5btg39oyvrgqp5 0 150006 1061946 1061427 2026-04-06T00:05:39Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061946 wikitext text/x-wiki [[Datei:Steven Chu official DOE portrait.jpg|mini|hochkant|Steven Chu (2009)]] '''Steven Chu''' (chineesch: 朱棣文; Pinyin: Zhū Dìwén}}; * [[28. Februar]] [[1948]] in [[St. Louis]], [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]]) is en US-amerikaansch Physiker. He kreeg 1997 gemeensam mit [[William Daniel Phillips]] un [[Claude Cohen-Tannoudji]] den [[Nobelpries för Physik]]. Sien Hööftrebeet is de [[Laserköhlen|Beinflooten vun Atomen middels Lasern]]. He weer Direkter vun dat [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] bit to sien Ernennung to’n Energieminister un hollt Professuren in [[University of California, Berkeley|Berkeley]] un [[Stanford University|Stanford]]. In dat Kabinett vun den US-Präsidenten [[Barack Obama]] weer Chu van 2009 bit 2013 Energieminister. == Leven == Chu stammt ut en [[Sino-Amerikaner|chineeschstämmig]] Akademikerfamilie, de 1943 över den Ümweg över [[Frankriek]] in de USA inwannert is. Sien Vader weer Chemie-Perfesser an dat [[Polytechnic Institute of New York University|Brooklyn Polytechnic]], un Chu is dicht bi Garden City upwussen. He hett anfangs an de [[University of Rochester]] studeert, wo he sien [[Bachelor]] maakt hett. Dornah is he an de [[University of California, Berkeley]] mit de Afsicht wesselt, sück up [[theoretische Physik]] to spezialiseeren. Bi [[Eugene David Commins]] hett he sück denn aber mit dat Meeten vun [[Paritätsverletzung]]en vun dat (in de [[Quantenelektrodynamik]] [[Verboden Övergang|verboden]]) magnetischen [[Dipol]]övergangs in [[Thallium]]atomen befaat, de nah de [[Elektroswaak Wesselwirken|elektroswaak Theorie]] in dat [[Standardmodell]] mögelk weern (de oorsprüngliche Vörslag för sückse Experimente keem vun [[Claude Bouchiat]] un [[Marie-Anne Bouchiat]] in Frankriek 1974) un sück in en swaak Asymmetrie vun de Absorptschoon vun rechts- un linkspolariseert Lucht ütern dee. För dat Experiment muss sück Chu intensiv mit den Bau vun Lasern befaaten. Dat Experiment nehm eenig Tiet in Anspröök, un wiels disse Tiet wurr he 1976 [[Post-Doktorand|Post-Doc]] – sien experimentelle Arbeit wurr as utreckend Qualifikatschoon anerkannt. Eerste Ergevnisse hett de Grupp 1979 bekannt maakt,<ref>[https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.42.343 R. Conti, P. Bucksbaum, S. Chu, E. Commins, L. Hunter, Preliminary Observation of Parity Nonconservation in Atomic Thallium]</ref> dormals aber weer neutrale Ströme all an dat [[Stanford Linear Accelerator Center|SLAC]] in de Hoochenergiephysik nahwiest wurrn. Af 1978 hett he bi de [[Bell Laboratories]] in [[Murray Hill (New Jersey)]] arbeit, wo he mit Experimenten to dat nipp un nau Vermeeten vun de Spektren vun [[Positronium]] anfung, dat „Waterstoffatom“ vun de [[Quantenelektrodynamik]], bestahnd ut [[Positron]] un Elektron. Dat Experiment (mit Allen Mills) weer spoodriek, düer aber ok mehrere Johren. Dat weer dormals en vun de nauste Experimente to de Quantenelektrodynamik.<ref>[https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.52.1689 Steven Chu, Allen P. Mills Jr., John L. Hall: Measurement of the Positronium 13S1-23S1 Interval by Doppler-Free Two-Photon Spectroscopy. In: Physical Review Letters. Band 52, Nr. 19, 1984, S. 1689–1692]</ref> 1983 wurr he Baas vun de Afdeelen för [[Quantenelektronik|Quantenelektronische]] Forschung vun dat Bell-Labor in [[Holmdel]]. To disse Tiet wull he sück eegentlich mit Fastkörperphysik befaaten (Pikosekunden-Laserpulse to dat Ünnersöken vun [[Exziton]]en-Anregungen), wurr denn aber (anreegt dör Arbeiten vun sien Kolleeg [[Arthur Ashkin]] bi de Bell Labs, de doran all siet 1970 arbeiten dee) to de Entwicklung vun optisch Fallen<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, J. E. Bjorkholm, J. M. Dziedzic, A. Ashkin |Titel=Observation of a single-beam gradient force optical trap for dielectric particles |Sammelwerk=[[Optics Letters]] |Band=11 |Nummer=5 |Datum=1986 |Seiten=288–290 |DOI=10.1364/OL.11.000288}}</ref> un hör Wiederentwicklung mit Laserköhlensverfohren to dat „Infangen“ vun Atomen führt, wat hüm sluutend den Nobelpries inbrocht hett.<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, L. Hollberg, J. E. Bjorkholm, Alex Cable, A. Ashkin |Titel=Three-dimensional viscous confinement and cooling of atoms by resonance radiation pressure |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=55 |Nummer=1 |Datum=1985 |Seiten=48–51 |DOI=10.1103/PhysRevLett.55.48}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Jason Socrates Bardi |Titel=Focus: Landmarks: Laser Cooling of Atoms |Sammelwerk=Physical Review Focus |Band=21 |Nummer=11 |Datum=2008-04-02 |DOI=10.1103/physrevfocus.21.11}}</ref> 1987 wurr he as Nachfolger vun [[Theodor Hänsch]] Perfesser för Physik un Anwennd Physik an de [[Stanford University]]. Dor hett he van 1990 bit 1993 un 1999 bit 2001 de Physikafdeelen leit un hett sück ok mit [[biophysik]]alischen Forschungen befaat. 2004 wurr he Direkter vun dat [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] un hett dorto ok en Professur an de University of California, Berkeley annommen. Van 20. Januar 2009 bit to’n 22. April 2013 weer he Energieminister in de Obama-Regeeren. Bi de Reed för beid Hüüs vun den Kongress to’n Anlaat vun de Gesundheitsreform in dat Johr 2009 weer Chu [[Designated Survivor]]. He weer in’n Fall vun en Anslag up dat Kapitol de hööchstrangige Överlevende ween un harr de Nahfolge vun Barack Obama as Präsident antreeden. 2013 weer Chu bi de [[State of the Union Address]] weer Designated Survivor. To Tiet is Chu ''William R. Kenan, Jr., Professor of Physics'' un ''Professor of Molecular & Cellular Physiology'' in de ''Medical School'' an de Stanford University. Todem is he Liddmaat vun dat ''Bio-X Biosciences Institute'' un dat ''Wu Tsai Neurosciences Institute'' in Stanford.<ref name="CV" /> == Wirken == [[Datei:President Obama and Secretary Chu.jpg|mini|[[Barack Obama]] un Steven Chu (2009)]] Chu hett tallriek Verfohren un Reedschopp för optische un [[atomphysik]]alische Meeten entwickelt. So hett he mit Hülp vun stabiliseert Laser de Paritätsverletzung in Thalliumatomen meeten un mit de [[Laserspektroskopie#Spezielle Verfahren|Dopplerfree Twee-Photonen-Spektroskopie]] hett he [[Positronium]] un [[Myonium]] ünnersöcht (mit Mills hett he 1982 de Differenz vun 1s un 2s Niveau vun dat Positroniums mit en Nauigkeit vun en paar Deele nto een Milliarde meeten). Sien wichtigste wetenschapliche Leistung weer af Midden vun de 1980er Johren de [[Laserköhlen]] vun Atomen. Se is en zentraal Komponente vun [[Magneto-optische Falle|magnetooptischen Atomfallen]].<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, J. E. Bjorkholm, A. Ashkin, A. Cable |Titel=Experimental Observation of Optically Trapped Atoms |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=57 |Nummer=3 |Datum=1986 |Seiten=314–317 |DOI=10.1103/PhysRevLett.57.314}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=E. L. Raab, M. Prentiss, Alex Cable, Steven Chu, [[David E. Pritchard|D. E. Pritchard]] |Titel=Trapping of Neutral Sodium Atoms with Radiation Pressure |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=59 |Nummer=23 |Datum=1987 |Seiten=2631–2634 |DOI=10.1103/PhysRevLett.59.2631}}</ref> Later hett Chu an dat Verfienern vun disse Methoden för [[Atomuhr]]en nah dat Fontänenprinzip un [[Bose-Einstein-Kondensat]]en arbeit. He hett sück an hoochnau Meeten vun de [[Gravitatschonskonstante]] un [[Fienstrukturkonstante]] bedeeligt un hett eenige vun sien optisch Methoden bi biophysikalischen Ünnersöken insett, etwa bi de Manipulatschoon vun eenzelt [[Desoxyribonukleinsüre|DNA]]-Moleküle mit [[Optische Pinzette|optischen Pinzetten]] (Optical Tweezers, 1989) oder in de [[Polymer]]dynamik. 1982 hett he mit Wong de Mögelkeit vun dat Utbreeden vun Pulsen in afsorberend Medien mit en Gruppengeschwindigkeit, de grötter as de Luchtgeschwindigkeit in dat Medium is, nahwiest.<ref>{{Literatur |Autor=S. Chu, S. Wong |Titel=Linear Pulse Propagation in an Absorbing Medium |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=48 |Nummer=11 |Datum=1982 |Seiten=738–741 |DOI=10.1103/PhysRevLett.48.738}}</ref> To Tiet befaat sück Chu vör allen mit de Forschung to biophysikalischen Themen (as de Synthees un Funktschonaliseeren vun Nanodeelken för de ''in vivo'' Afbillen vun zellulären Perzessen) un physikalischer Probleme mit Relevanz för Energie- un Umweltfragen (as de Entwicklung vun Batterien up Basis vun Lithium un Swefel, nee Methoden to de elektrochemische Upspalten vun Water, de Verminnern vun Kohlendioxidemissionen un de Extraktschoon vun Lithium ut Soltwaterr).<ref>{{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu?tab=research-and-scholarship |titel=Current Research and Scholarly Interests |hrsg=Stanford University |sprache=en |zugriff=2018-11-30}}</ref> He weer en vun de Eersten, de de Petitschoon för ''Project Steve'' ünnerschreeven hett, en Kampagne, de för de Ünnerrichten vun de herkömmlichen wetenschaplich Upfaaten över de [[Evolutschonstheorie]] an Scholen intreeden deiht, un hett sück dormit gegen de in den USA populären Alternativkonzepte vun den [[Kreatschonismus]] un dat [[Intelligent Design]] stellt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.the-scientist.com/news-analysis/bringing-in-the-steves-52075 |titel=Bringing in the Steves |datum=2003-02-17 |autor=Steve Mirsky |werk=The Scientist |sprache=en |zugriff=2018-11-30 }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://ncse.com/project-steve |titel=Project Steve |hrsg=National Center for Science Education |sprache=en |zugriff=2018-11-30}}</ref> == Insetten in den Beriek Energieversörgen un Klimawannel == [[Datei:OliverInderwildi-FatihBirol-StevenChu-OxfordUniversity.jpg|mini|Steven Chu (rechts) un [[Fatih Birol]] (Mitte) bi en Konferenz an de [[University of Oxford]]]] Chu is all lang för en starkere Forschung in den Beriek [[Regenerativ Energie|regenerativ Energien]] un de Wiederentwicklung vun de [[Karnenergie|Karnkraft]], wiel he de Meenen is, dat en Verlagerung weg vun fossilen Brennstoffen unverzichtbar is, um de [[globale Erwärmung]] to bekämpfen. Chu hett ok wohrschoot, dat globale Erwärmung de Landwertscha in‘n US-Bundsstaat [[Kalifornien]] noch binnerhalv vun dit Johrhunnert unmögelk maaken kunn. He is Liddmaat vun den Kopenhagener Klimaraat (Copenhagen Climate Council), en Vereenigung vun Wertschaps- un Wetenschapsvertredern, de inricht wurr, um en Impuls för de [[UN-Klimakonferenz in Kopenhagen]] in‘n Dezember 2009 to geven. Chu speel ok en wichtig Rull bi de Utarbeiten vun de spoodriek Bewarf för dat ''Energy Biosciences Institute'', en vun [[BP]] mit 500 Millionen Dollar finanzeert gemeensam Projekt vun de Universität Berkeley, dat ''Lawrence Berkeley Lab'' un de [[University of Illinois]]. Dat hett in Berkeley för en Striederee mit de führt, de bang weern, dat disse Tosommenarbeit dat Ansehn vun de Universität för akademische Integrität beschädigen kunn. == Utteknungen un Ehrungen == Chu kreeg 1987 den [[Herbert-P.-Broida-Pries]] för Laserspektroskopie vun de [[American Physical Society]], 1993 den [[König-Faisal-Pries]] för Naturwetenschapen<ref>{{Internetquelle |url=https://kingfaisalprize.org/professor-steven-chu/ |titel=Professor Steven Chu: Winner of the 1993 KFP Prize for Science |hrsg=kingfaisalprize.org |datum= |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> 1994 den [[William F. Meggers Award]] vun de [[Optical Society of America]]<ref name="OSA" /> un den [[Arthur L. Schawlow Prize in Laser Science]] vun de APS<ref>{{Internetquelle |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Chu&first_nm=Steven&year=1994 |titel=1994 Arthur L. Schawlow Prize in Laser Science Recipient: Steven Chu |hrsg=APS |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> un 1995 den [[Humboldt-Forschungspries]] vun de [[Alexander von Humboldt-Stiftung]], vun de ok en [[Wolfgang-Paul-Vorlesung]] organiseert wurr, de he 1998 an dat Physikalischen Institut vun de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] hull.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pi.uni-bonn.de/news/wolfgang-paul-lecture/1998-steven-chu |titel=1998: Steven Chu |hrsg=Universität Bonn |datum= |zugriff=2018-11-29 }}</ref> 1996 kreeg he en [[Guggenheim-Stipendium]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/steven-chu/ |titel=Steven Chu, Fellow: Awarded 1996 |hrsg=Guggenheim Foundation |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }}</ref> He is Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]], siet 1992 de [[American Academy of Arts and Sciences]] un siet 1998 de [[American Philosophical Society]]. 2014 wurr he in de [[Royal Society]] wählt un is todem Liddmaat vun de [[Academia Sinica]], de [[Chineesch Akademie vun de Wetenschapen]] un de ''Korean Academy of Science and Technology''.<ref name="OSA">{{Internetquelle |url=https://www.osa.org/en-us/history/biographies/steven-chu/ |titel=Steven Chu |hrsg=OSA |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> Siet 2018 is he ordentlich Liddmaat vun de [[Päpstliche Akademie vun de Wetenschapen]].<ref>{{Internetquelle |url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2018/10/20/0768/01652.html#me |titel=Nomina di Membro Ordinario della Pontificia Accademia delle Scienze |hrsg=[[Presseamt vun den Hilligen Stohl]] |werk=Tägliches Bulletin |datum=2018-10-20 |zugriff=2018-10-20 |sprache=it}}</ref> Chu hett över 30 Ehrendoktertitel tospraken kreegen,<ref name="CV">{{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu |titel=Steven Chu: Biography |hrsg=stanford.edu |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> dorünner dör de [[Boston University]] (2007),<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bu.edu/cfa/nobel-prize-winner-steven-chu-to-speak-at-commencement/ |titel=Nobel Prize Winner Steven Chu to Speak at Boston University Commencement |hrsg=Boston University |datum= |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }}</ref> de [[Harvard University]] (2009)<ref>{{Internetquelle |url=https://harvardmagazine.com/commencement/2009-honorary-degrees |titel=In Esteemed Company |werk=Harvard Magazine |datum=2009-06-04 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> de [[Washington University in St. Louis]],<ref>{{cite web| url=http://news.wustl.edu/news/Pages/20707.aspx|title=Five to receive honorary degrees| publisher=Washington University}}</ref> [[Yale University]]<ref>{{Internetquelle |url=http://www.huffingtonpost.com/2010/05/24/yale-graduation_n_587773.html |werk=Huffington Post |autor=Leah Finnegan |titel=Celebs Converge At Yale's Graduation Ceremony (PHOTOS) |datum=2010-05-24 |zugriff=2018-11-29}}</ref> un de [[University of Strathclyde]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-11/uos-hdf110410.php |titel=Honorary degrees for 3 Nobel laureates |hrsg=University of Strathclyde |datum=2010-11-04 |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }}</ref> (all 2010), de [[Australian National University]] (2014)<ref>{{Internetquelle |url=https://science.anu.edu.au/news-events/news/anu-honours-professor-steven-chu |titel=ANU honours Professor Steven Chu |hrsg=ANU |datum=2014-12-08 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> [[Dartmouth College]] (2015)<ref>{{Internetquelle |url=https://news.dartmouth.edu/news/2015/06/steven-chu-doctor-science |titel=Steven Chu (Doctor of Science) |hrsg=Dartmouth College |datum=2015-06-14 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> un [[Amherst College]] (2018)<ref>{{Internetquelle |url=https://dailycollegian.com/2018/03/steven-chu-awarded-honorary-degree-offers-prediction-of-hope/ |titel=Steven Chu awarded honorary degree, offers prediction of hope |autor=Nate Procter |werk=Daily Collegian |datum=2018-03-22 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref>. 1997 kreeg Chu tosommen mit [[William Daniel Phillips]] un [[Claude Cohen-Tannoudji]] den [[Nobelpries för Physik|Physik-Nobelpries]] ''för dat Köhlen un Infangen vun Atomen mit Laserlucht''.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/ Steven Chu up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)]</ref> == Weblinks == {{Commons}} * {{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu |titel=Steven Chu |werk=Faculty Profiles, Stanford University |sprache=en |zugriff=2018-11-29 |abruf-verborgen=1}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/ Steven Chu up de Sieden van dne Nobelpries (engelsch)] * {{PhysHistNetw|ID=11504002|Titel=Steven Chu}} * {{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/zeit-wissen/2010/05/Steven-Chu/komplettansicht |titel=Der Erklärminister |autor=Jens Uehlecke |werk=ZEIT Wissen 05/2010 |datum=2010-08-03 |zugriff=2018-11-29 |abruf-verborgen=1}} * [https://millercenter.org/president/obama/essays/chu-2009-secretary-of-energy Steven Chu] im ''Miller Center of Public Affairs'' der [[University of Virginia]] (engelsch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=141983523|LCCN=no/2002/105390|VIAF=78456254}} {{SORTIERUNG:Chu, Steven}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1948]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] [[Kategorie:Politiker]] o8j9pzirrwf9aa50wecp7geqkq6kggk 0 151724 1061857 1061376 2026-04-05T15:51:27Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061857 wikitext text/x-wiki '''Matthias Wahls''' (* [[25. Januar]] [[1968]] in [[Hamborg]]<ref>DSB-Mitgliederdatenbank</ref>) is en düütsch [[Grootmeester (Schach)|Schachgrootmeester]] un Pokerspeler. == Leben == 1985 wurr Wahls düütsch Jöögdmeester.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.teleschach.com/dsj/dsj-dm85w.htm |wayback=20210226120613 |text=39. Deutsche Meisterschaft der Jugend (West), Telgte 1985 |archiv-bot=2026-03-14 05:37:52 InternetArchiveBot }} up [[TeleSchach]]</ref> 1988 wurr he vun de [[FIDE]] to‘n [[Internatschonaler Meester|Internatschonalen Meester]]<ref>Willy Iclicki: ''FIDE Golden book 1924-2002''. Euroadria, Slovenia, 2002, S. 100.</ref> nöömt, een Johr later to’n [[Grootmeester (Schach)|Grootmeester]].<ref>Willy Iclicki: ''FIDE Golden book 1924-2002''. Euroadria, Slovenia, 2002, S. 80.</ref> Bi den [[Berliner Sommer]] 1994 wurr he Tweet achter [[Hennadij Kusmin]], 1995 in Berlin achter [[Wjatscheslaw Dydyschko]] ebenfalls Tweet. 1996 (vör [[Stefan Kindermann]]) un 1997 (vör [[Christopher Lutz]]) wurr he Düütsch Meester. 1998 hett he sück för de FIDE-Weltmeesterschap, qualifizeert, de een Johr later in [[Las Vegas]] utdragen wurr. Dor hett he in de eerst Runn den Albaner [[Altin Cela]] mit 1½:½ slahn, is aber in de tweet Runn mit 0:2 an den ukrainschen Weltklassespeler [[Wassyl Iwantschuk]] scheitert. In de tweet Hälft vun de 1990er Johren fung he an, Seminare to Schachthemen, vör allen [[Anspeel (Schach)|Anspelen]], dörtoführen un hett sien Turnieraktivitäten rünnerfohren. Buterdem hett he 1997 de beid Schachböker ''Modernes Skandinavisch'' (ISBN 3-932861-00-0) un 2006 (tosommen mit [[Karsten Müller]] und [[Hannes Langrock]]) ''Modernes Skandinavisch, Band 2'' (ISBN 978-3-935748-13-1) as ok 2004 en Multimediakurs ''Die besten Eröffnungsfallen'' (ISBN 3-937549-09-9) herutbrocht. Siet Juli 2006 is sien [[Elo-Tall]] unverännert 2543, wiel he nah de [[Schachbundsliga 2005/06]] kien Elo-wert Turnierpartie mehr speelt hett.<ref>{{Internetquelle |url=http://ratings.fide.com/id.phtml?event=4600070 |titel=Rating Progress |hrsg=FIDE |zugriff=2010-03-04 |sprache=englisch }}</ref> Sien hööchste Elo-Tall vun 2609 reck he in’n Januar 1999.<ref>[http://www.olimpbase.org/Elo/player/Wahls,%20Matthias.html Elo-Historie] bi olimpbase.org (engelsch)</ref> Matthias Wahls hett sück nah sien Schachloopbahn up dat [[Poker|Pokerspiel]] konzentreert. 2007 hett he tosommen mit [[Dominik Kofert]] de mit över 8,7 Millionen Liddmaaten (Stand 2020) weltwiet gröttste Pokerschool grünnd ''PokerStrategy.com'' (Sitt in Gibraltar).<ref>[http://de.pokerstrategy.com/jobs/#1177 Geschichte des Unternehmens pokerstrategy.com] up ''pokerstrategy.com''</ref> He hett anstreevt, de Pokervariante [[Texas Hold’em]] in Düütschland to verbreeden. Nahdem he disse Tätigkeit eenige Johren maakt harrm wurr in’n November 2011 bericht, Wahls weer „nach einem finanziell erfolgreichen Ausflug ins Pokergeschäft“ nah Süüdspanien trucken.<ref>http://www.abendblatt.de/sport/article2105361/Dem-Hamburger-Schachklub-droht-das-Matt.html</ref> == Natschonalmannschap == Mit de düütsch Natschonalmannschap hett Matthias Wahls an de [[Schacholympiade]]n [[Schacholympiade 1990|1990]] un [[Schacholympiade 1992|1992]]<ref>[http://www.olimpbase.org/players/aki8224f.html Matthias Wahls sien Ergevnisse bi Schacholympiaden] up olimpbase.org (engelsch)</ref> as ok de Mannschapseuropameesterschap 1989 deelnommen. Bi de Mannschaps-EM 1989 in [[Haifa]] reck he mit de Mannschap den darten Platz un in de Eenzelwertung den tweeten Platz an dat fiefte Brett.<ref>[http://www.olimpbase.org/playerse/aki8224f.html Matthias Wahls sien Ergevnisse bi Mannschapseuropameesterschapen] up olimpbase.org (engelsch)</ref> == Vereens == Matthias Wahls harr sien schachlich Wuddels bi den SK Union Eimsbüttel, en Schachklub in Hamborg, mit den he ünner annern in de Saison 1984/85 in de 2. Bundsliga speelt hett<ref>Johannes Eising, Gerd Treppner: ''Schachbundesliga 1984-88'', Joachim Beyer Verlag, Hollfeld 1989, ISBN 3-88805-081-2, S. 109.</ref>. Van 1985 bit 2006 speel he in de 1. Bundsliga bi den [[Hamburger SK]], mit den he ok 1993 un 1995 an‘n [[European Club Cup]] deelnommen hett<ref>[http://www.olimpbase.org/playersc/aki8224f.html Matthias Wahls sien Ergevnisse bi European Club Cups] up olimpbase.org (engelsch)</ref>. == Weblinks == {{Commons|3=S}} * [http://ratings.fide.com/card.phtml?event=4600070 FIDE-Koort] * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118193384 DNB-Katalog] * [https://www.365chess.com/players/Matthias_Wahls Partien vun Matthias Wahls up 365Chess.com (engelsch)] * [https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=22720 Biographie un Partien bi chessgames.com (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118193384|VIAF=47552874}} {{SORTIERUNG:Wahls, Matthias}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1968]] [[Kategorie:Schachspeler]] [[Kategorie:Pokerspeler]] 7dxey8e79ojgc39mr7vnym2p4fc0os5 0 152628 1061960 1061436 2026-04-06T05:11:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061960 wikitext text/x-wiki '''Timmel''' is een Deel van de Gemeente Grootfehn in´t Landkreis Auerk in [[Oostfreesland]] un liggt up een Geesteiland in´t midden van Leeg- un Hoogmooren. Bit in´t 19. Jahrhunnert weer dat Dörp besünners in´t Wintertied van de Welt ofsneden. == Histoorje == === Froe Middeloller === Archäologiske Utgraven van de Ostfreeske Landskup brochten in´t Oostdeel van Timmel Överblievsels van söven Husen un anner Findsels an´t Dag, de de Oorsprungen Timmels um dat Jahr 700 torügg föhrt. Dat grootste Wohnstallhuus hett een Besteck van 14 m Lengde und 5 m Breddte. De froomiddelollersten Husen laten sük as good 5 m brede eenasige (einschiffig) Wandpostenhusen beschrieven.<ref>{{Literatur |Autor=Rolf Bärenfänger |Titel="Timberlae-Timmel - Timmel im frühen Mittelalter", |Hrsg=Dorfverein "Uns Timmel e.V." |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort= |Datum=2011 |ISBN= |ISSN= |DOI= |PMID= |Seiten=44 f |Online= |Abruf=}}</ref> De Nawies van een Dörp wuur bibrocht, de bit um dat Jahr 900 Bestand harr. Daarna wuur dat Dörp an een anner Stee in´t Dörpbereck umleggt.<ref>{{Literatur |Autor=Ostfriesische Landschaft |Titel=Ausgrabungen 1999-2008 |Hrsg= |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort=Timmel |Datum=2007 |ISBN= |PMID= |Seiten= |Online= |Abruf=2020-09-06}}</ref> De Oort wuur vör´t eerste Mal an´t Enn van dat 9./10. Jahrhunnert in de Kloosterurkunnen van Werden as „Timberlae“ (= Holt/Boom) upföhrt. === Middeloller === ==== Kloostervörwark ==== Um 1200 richtde dat Klooster Klaarkamp ut Westfreesland in Timmel een Kloostervörwark in, een Buurkeree as „Butenposten“, in de Laienbröers för hör egen as ok för de Versörgen van dat Hoofdklooster warkden. In een Ofgavenlist van´t Bisdom Münster wuur dat Vörwark as Monachi in Tibello ordinare Cistercienses nöömt. In´t Jahr 1468 wuur dat Kloostervörwark dat Klosters Ihlow unnerstellt, dat in´t Jahr 1228 stift worden is. Um 1510 keem´t unner de Bestüür van dat Benediktiner Nunnenklooster Thedinga. Na 1530 keem´t in´t Verloop van´t Reformation in´t Eegendom van de Fürsten von Oostfreesland, de dat daarna an dat Kloster Thedinga verhüürden. In´t Jahr 1619 wuur dat Kloostervörwark an de eerstde Hüürbuur Ulfert Heyen up Tied verhüürt. Tüsken 1622 un 1624, in´t Dartigjahrige Oorlog, wuur dat Dörp un dat Vörwark dör de Landsknechten van de Graaf Mansfeld schwoor verheert. 1630 wurrn veer halve Heerde, smaals um 20 Hektar groot, van´t Vörwark ofdeelt un an een Getall van Buren verhüürt. So grooide Timmel beständig. Um 1830 wuur dat Klostervörwark an de Familje Buß verköfft. In´t 20. Jahrhunnert weern de Sloten un Wallen noch to seen.<ref name="Schoon">{{Literatur |Autor=Dieter Rogge, Hartmut Schoon, Gerd Simmering u. a.: |Titel=Timberlae - Timmel - Entwicklung eines Dorfes - Beiträge zur Ortsgeschichte. |Hrsg=Print Media Vertrieb und Verlag |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort=Wiesmoor |Datum=2011 |ISBN= |ISSN= |DOI= |PMID= |Seiten= |Online= |Abruf=2020-09-06}}</ref> ==== Hovetlingstied ==== In´t Jahr 1439 wurr Timmel tosamen mit anner Dörpen van´t Moormerland, to de Timmel to disse Tied behörde, van de Hambörgers an de Hovetlingsbroers Ulrik un Edzard Cirksena överdragen. In disse Urkunn wuur Timmel as Folkerdeborgh nöömt. Folkert Eckena of Eggena weer to disse Tied Hovetling to Timmel. Um 1454 versettde de Hovetling Hippeko to Strackholt sien Landstücken in Timmel an de Cirksenas. 1458 beloovde de Hovetling Broder Galtisna to Hatshusen, de Hambörger Radslüü un de Amtmann to Emden, Herrn Wigershop Urfehde. Daarför dat Galtisna Free hollen deit un kien Blockhusen un Festungen, neet in Hatshusen un ok nich in Freesland upboen deit, seggde Memmo Eggena ut Timmel Börg. Na de Dood van Folckart Eckena in´t Jahr 1460 sprook de Graaf Ulrich Cirksena, de Nalatenskupp van de Hovetling de Paap Wiltet to Westerhusen to. ==== Sassische Tweestried ==== Graaf [[Edzard I.]] vergaderde in de sassische Tweestried (Sächsischen Fehde ) sien Truppen in Timmel. In September 1517 lingt hum mit Hülp van sien Truppen de Börg Fredebörg torügg to winnen, de siet 1514 van sassischen Truppen besett weer.<ref name="Schoon" /> === Dat Dörp === Ok van Störmflooden bleev Timmel nich verschoont. De Wiehnachtsflood von 1717 överschwemmde de Landstücken in de Gemeente Timmel, dat Land weer versolten un weer vöör de Ackerbau nicht o bruken. In‘t Jahr 1805 wuurn de Meente Weyden, ok Gemeenteweiden nöömt, tüschen de Dörpinteressenten updeelt. To disse Tied harr Timmel sess Vulle Heerde, sess Halve Heerde, een 3/4 Heerd, een 1/4 Heerd, dree Plaatsen, veer Halve Plaatsen, dartein Warften und sess Halve Warften.<ref>Hartmut Schoon. In: ''Timmel-Timberlae – Das Ende der Meente Weyden''. Hrsg. Dorfverein ''Uns Timmel'' e.&nbsp;V., 2011, S. 82 ff.</ref> === Möhlen in Timmel === In`t Jahr 1716 vergaav de vöörlesde Regent ut dat Huus Cirksena Fürst Georg Albrecht de Müller Harms Peters de Permisje, in`t butterste Südwestdeel van`t Dörp up egen Kösten een Koornwindmöhlen up to boen. Daarför harr he elke Jahr een Windgeld van 25 Rieksdaler to betalen. 1774 wuur een Waterscheppfmöhlen an`t Timmeler Verlaat baut, üm de Waterpegel in`t Spetzerfehnkanal to regeln.<ref name="Schoon" /> === De Fehnen rund um Timmel === Middenin de Dartigjahrige Krieg begunn man mit dat Kultiveeren van de Hoogmooren un dat Upsetten van Fehnsiedlungen stuuv in`t Umstreek van Timmel. Disse wuur besünners in´t 19. Jahrhunnert vorandreven. * 1633 wuur dat Timmeler Fehn, later Grootefehn upsett (in´t Noorden) * 1637 wuur dat Lübbertsfehn upsett (in`t Noord-Westen) * 1647 wuur dat Boeksedelerfehn föörmt (in`t Süden) * 1660 dat Neeie Timmeler Fehn, later Neeiefehn nöömt (in`t Süd-Oost) * 1746 dat Spetzerfehn (in`t Oosten) * 1754 dat Jheringsfehn (in`t Süden)[5] Mit de Upsetten van de Fehne nohm de Binnen- un de Küstenschipperee to. Döör fehlende Kennissen van de Kaptains in Navigation resulteerden daarut vööle Schippsunglücken, besünners in de Noordsee. De Kaptains mussen daarher een Utbilden an de Navigationsschool nawiesen. Na dat Upsetten van de Navigationsschoolen in Emden un in Papenbörg wuur in`t Jahr 1846 de Navigationsschool Timmel in Bedreev nohmen.<ref>[http://nordwestreisemagazin.de/timmel/navigationsschule.htm ''Navigationsschule Timmel''.] nordwestreisemagazin.de; abgerufen am 9. Oktober 2012.</ref> Um 1780 wuur Timmel ok een Reedereestee. In`t 19. Jahrhunnert weern 25 Seeschepen in Timmel registreert. Eenige van dissen seilten bit na Noord- un Südamerika, man de Grootdeel seilten up de Oostsee na´t Baltikum, Finnland un Rußland, de Noordsee van Noorwegen över England na Portugal bit in´t Middelmeer. Van 16 Timmeler Kaptains sünd negen Kaptains mit hör Schepen un Mannskuppen verlüstiggahn.<ref>Hartmut Schoon. In: ''Timmel-Timberlae – Auch Timmeler … fuhren weit übers Meer''. Hrsg. Dorfverein ''Uns Timmel'' e.&nbsp;V., 2011, S. 138 ff.</ref> === Franske Kaiserriek === 1811 wuur Oostfeesland een Deel van dat Franske Kaiserriek as Département Ems-Oriental. Timmel wuur een Amtsoord van de neeie Canton Timmel. Vöör`t eerste Maal mussen Ostfreesen in de Armee van een frömden Regentskupp deenen. In Auerk keem dat bi dat Utheeven van de Armee to Tegenwehr. De Hauptmackedoren kwemen ut de Canton Timmel un sullen uphaalt worden. An de Tatje Brügg kwemm dat to een Gefecht tüsken de Suldateree un de upstandisken Schippers. Döör de Upstand wuur up boverste Befehl Napoleon Bonapartes nachts Truppen up de Fehnen stüürt, um all Schippers intofangen. Een van de Hauptmackedoren wuur mit de Dodesstraav belegt, annern wuurn to´t Keddenhaft veroordeelt. Över 300 Schippers wuurn infangen un na Lille un Toulon to Deensten in´t Militär presst. Daarmit kwemm de Törfgraveree un de Schippfahrt up de Fehnen tot Stillstand.<ref name="Meyer">Gerhard Meyer: ''Timmel – Chronik eines alten ostfriesischen Dorfes''</ref> === Königriek Hannover === In de Tied as Oostfreesland to dat Königreich Hannover (1815–1866) tohöört hett, weer Timmel de Sitz van Amtsvaagten. Van 1852 bit 1859 weer Timmel de Hoovdstee van dat gliek bemöömde Amt. === 20. Jahrhunnert === An´t 1. Juli 1972 wuurd Timmel een Paart van de neei föörmt Gemeente Grootefehn.<ref>{{Literatur |Hrsg=Statistisches Bundesamt |Titel=Historisches Gemeindeverzeichnis für die Bundesrepublik Deutschland. Namens-, Grenz- und Schlüsselnummernänderungen bei Gemeinden, Kreisen und Regierungsbezirken vom 27.5.1970 bis 31.12.1982 |Verlag=W. Kohlhammer |Ort=Stuttgart / Mainz |Datum=1983 |ISBN=3-17-003263-1 |Seiten=261}}</ref> == Sehnswardigheden == === Historske Boowarken === Petrus-un-Paulus-Kark van 1736 De Kark van binnen Ingang van de Navigationsschool An`t Oortsrand van Timmel liggt de evangeelsk-luthersk Petrus-und-Paulus-Kark van 1736, de as darde Karkenboe van een Holtkark ut 12. Jahrhunnert un een middelollersken Backsteenkark ut de 13. Jahrhunnert upfolgt. De Klockentoorn wurr 1850 upföhrt.<ref>{{Internetquelle |titel=Die Kirche in Timmel |werk=Timmel.net |url=https://www.timmel.net/infos/kirchengemeinde-timmel/ |abruf=2023-04-18}}</ref> Över de Region herut wuur Timmel döör de 1846 gründde Seefahrtsschool mit de Naam Königliche Navigationsschule Timmel bekennt. Bit 1918 kunnen hier Seefahrtschöler nautiske Kennissen sowoll vöör de Fehnschipperee, as ok Patente vöör de groote Fahrten kriegen. Dat hüdige Boowark wuur 1862 baut.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.timmel.net/index.php/chronik/seefahrtschule.html |text=Die „Alte Seefahrtschule“ in Timmel |wayback=20110918032022}}</ref> Tegen de Kark un de Navigationsschool gifft dat in´t Loog noch söven Gulfhusen de unner Denkmaalschuul stahn, as ok noch anner histoorske Boowarken, de dat Oortsbild bestimmen.<ref>Siegfried Lüderitz: {{Webarchiv|url=http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/php/ortschronisten/Ortsartikel/HOO_Timmel_-1_Luederitz_N_A_P.pdf |wayback=20150924062704 |text=''Timmel, Gemeinde Großefehn, Landkreis Aurich''.}} (PDF; 60&nbsp;kB) Arbeitskreis der Ortschronisten der [[Ostfriesische Landschaft|Ostfriesischen Landschaft]]; abgerufen am 21. Juni 2011.</ref> Daar sünd to nömen de Olle Küsteree (1857), de Olle School (1891), dat Olle Vaagdhuus (1794)[13], dat Geburtshuus van de Heimaaddichterin Antonie Wübbens (1842), dat Geburtshuus van de Philosoph Wilhelm Schapp (um 1850), de Lööwenaptheek (1885)<ref>Mohammad Hossein Beheshty: {{Webarchiv |url=http://www.loewenapo-timmel.de/apo_timmel/ueber_uns.html |text=''Geschichte der Apotheke''. |wayback=20121014055634 }} loewenapo-timmel.de; abgerufen am 22. Juni 2011.</ref>, de Gulfhusen Mesch (1802), de Kastanjehoff (1883)<ref>{{Webarchiv|url=http://hbepaper.emderzeitung.de/eweb/media/hb/2011/05/25/pdf/25_05_2011_HBO_13_fe2b952bd6.pdf |wayback=20160520115423 |text=''Nach vielen Jahren zieht wieder Leben in den „Kastanjehoff“ in Timmel ein''.}} (PDF; 4,2&nbsp;MB) In: ''[[Ostfriesen-Zeitung]]'', 25. Mai 2011; abgerufen am 28. September 2024.</ref>, dat Lüttje Hus (1910)<ref name="lienstromberg" /> un annern. === Histoorske Rundweg Timmel === All Boowarken könen över de Histoorske Rundweg Timmel van Buten bekeeken worden. Up de Lehrpadd döör de histoorske Oortskeern söllt Touristen un Inheemsken de lokaale Boohistoorje, dat Leven un Arbeiden van de Bewohners van dat oostfreeske Dörp Timmel vermiddeln un togliek över dat lokaal Arve herut een Insicht in de histoorske Bookultur Noordduitslands geven.<ref name="lienstromberg">Wilhelm Lienstromberg: [http://www.kuwi.europa-uni.de/de/studium/master/sek/_downloads/masterarbeiten/Abstract__Ma_W_Lien_21102009.pdf ''Spurensuche in Timmel. Die historischen Gebäude Timmels als Teil der Kulturlandschaft rund um die Fehngebiete Ostfrieslands''.] (PDF; 1,4&nbsp;MB) kuwi.europa-uni.de, Abstract; abgerufen am 21. Juni 2011.</ref> De Route kann sowoll up egen Fuust as ok in een van een Leder föhrt Koppel oflopen worden. Daarto wuur van´t Verkehrs- und Heimatverein Grootefehn een Kaart mit Informationen herutgeven, in de de enkelde Stationen beschreven worden.<ref name="ONonline">[http://www.on-online.de/-news/artikel/82856/ ''Timmel: Historischer Rundweg mit 25 Häusern''.] In: ''[[Ostfriesische Nachrichten]]'', 5. Mai 2008; abgerufen am 9. Oktober 2012.</ref> De Rundweg entstunn in 2007 up Grund van dat 175-jahrige Aptheekenjubiläum van de Timmeler Lööwen-Aptheek. As föhrt Spazeergang döör dat histoorske Timmel wuur een Utwahl van de histoorske Boowarken van´t Oort vöörstellt. De Erfolg van de eerste Rundweg weer de Anlass vöör dat Schapen van de ehrenamtliken Warkgrupp Historischer Rundweg Timmel in´t Verkehrs- und Heimatverein Grootefehn. Disse stellde een vergrooterden Weg vöör, up de tosamen 26 histoorske Boowarken vöörstellt worden, de dat Utsehn van´t Oort mit sien ruugweg 900 Inwohners prenten. An´t 11. Mai 2008 wuur de Rundweg openmaakt.<ref name="ONonline" /> === Holtskulpturen to de Histoorje van Timmel === Up Grund van de 1111 Jahr Fier in´t Jahr 2011 wuurn döör de Auerke Künstler Heinrich Klemme-Zimmermann sess Holtskulpturen schafft, de vöör de Verloop van Timmel stahn. De Künstler hett daarvöör 400 Jahr oll Eekenholt ut een Timmeler Gulfhuus bruukt. Een Eekenstamm steiht vöör de eens mit Wald bestahnde Umstreek van Timmel; een Mönk steiht as Symbool vöör dat eens bestahnde Klooster; een Koh as Teken vöör de Buurkeree; een Anker vöör de Schipperee un de Navigationsschool; een Tweespits of Napoleoniske Hood, de van een Messförk upspitt word steiht vöör de Schipperupstand unner de napoleoniske Besettenstied; een Sünnenhood un een Fotoapparaat symboliseeren dee Tourismus. De Künstler leet sük daarbi van een van Hartmut Schoon verfaatden Gedicht anregen. De Skulpturen wuurn up dat Grundstück van´t Tourist-Information upstellt.<ref>''Sechs Holzskulpturen stehen für Timmel''. In: ''Ostfriesische Nachrichten'', 14. Juni 2011</ref> === De Meeren === In Südwest van Timmel liggt inmidden van de Meeden dat 25 Hektar groote Timmeler Meer, een groot Binnenmeer, de mit de wieder südelk liegende Boekzeteler Meer in Verbinnen steiht, dat allerdings al up dat Gewest van de Gemeente Moormerland in´t Landkreis Leer liggt. Dat 14 Hektar groote Boekzeteler Meer is een flack Leegmoormeer un liggt in een Schmeltwatergööt, in de ok dat Fehntjer Deep verlööpt. Dat Boekzeteler Meer un de Umstreek is as Naturschuulrebett utweesen.<ref>[http://www.nlwkn.niedersachsen.de/live/live.php?navigation_id=8062&article_id=41187&_psmand=26 Naturschutzgebiet ''Boekzeteler Meer'' (NSG WE 231)], abgerufen am 6. März 2011</ref> Nordoostelk liggt dat fast kreisrund Froenmeer. == Politik == === Buurrmeesters in Timmel === Buurmeesters, in´t hüütige Sinn, gifft dat in de Gemeente Timmel sied de Begünn van´t Franzoosentied van 1807 an bit to de nedersassiske Gemeentereform in´t Jahr 1972.<ref name="Meyer" /> ==== Buurmeester/Amtstied ==== * Johann Seben Onneken 1810–1812 * Egge Weers 1813–1835 * Berend Soeken 1835–1862 * Hermann Heinrich Cassens 1862–1880 * Reinder Rinderts Saathoff 1880–1886 * Soeke Soeken 1886–1899 * Hayo Schapp 1899–1914 * Egge Mansholt 1914–1920 * Ike Müller 1920–1922 * Heyo Bohlen 1922–1940 * Hermann Blank 1940–1948 * Hermann Onnen 1948–1954 * Hinrich Andreeßen 1954–1968 * Erich Cassens 1968–1972 Sied 1972 is Timmel een Deel van de Gemeentee Grootefehn. === Oortsbuurmeesters in Timmel === Sied 1972 gifftt dat in Timmel een Oortsbuurrmeester. In de Tied van 1976 bit 1981 wuurn in de Gemeente Grootefehn kien Oortsbuurmeester kiest. ==== Oortsbuurmeesters Amtstied ==== Erich Cassens 1972–1976 Erich Cassens 1981–1986 Siegfried Lüderitz 1986–2001 Dieter Rogge 2001–2006 Wilhelm Buschmann 2006-2021 Silke Bergmann 2021-heute<ref>{{Internetquelle |url=https://www.grossefehn.de/cms/ortsbuergermeisteramt--wie-der-vater,-so-die-tochter.html |titel=Ortsbürgermeisteramt: Wie der Vater, so die Tochter |hrsg=Gemeinde Großefehn |sprache=de |abruf=2021-12-13 }}</ref> == Verenen und Choren == In Timmel gifftt dat een beleevt Vereensleeven.<ref name="Zukunft">Unser Dorf hat Zukunft, Timmel 2010</ref> * [[Uns Timmel e.V. |Dörpvereen „Uns Timmel e.V.“]] * Sportvereen SuS Timmel e.V. * Fahr- und Riedtvereen Timmel * Bootssportvereen Boekzeteler Meer (BSB) Timmel * Paddelfrünn Timmel * Wannerklootje Grootefehn mit Sitz in Timmel * Landfroen Timmel * Buurkereeske Twiegvereen Timmel-Ulbargen * Kanientuchtvereen J16 * Shantychor van´t Koniglike Navigationsschool Timmel * Vokalensemble Cantarella Timmel * Wannergruppendanzers * Timmeler Dörptheater === Förderverenen === Daaröver herut gifft dat noch twee Förderverenen:<ref name="Zukunft" /> * Fördervereen Oll Dörpschool * Fördervereen van de Königlike Navigationsschool Timmel == Bekennde Minsken == To de bekennde Söhns un Dochters Timmels behören: * de Gymnasialmeester un Historiker Ufke Cremer (* 30. September 1887 in Timmel; † 16. Oktober 1958 in Norden) * de Navigationsmeester und Wereldumseiler Carl Ewald Kruse (3. August 1831 in Timmel; † 29. August 1891 in Emden) * de Philosoph un Jurist Wilhelm Schapp (* 15. Oktober 1884 in Timmel; † 22. März 1965 in Aurich) * de Schrieverke [[Toni Wübbens]], geboorn Töpfer (* 12. Mai 1850 in Timmel; † 15. Dezember 1910 Hannover). == In Timmel upwussen bekennde Minsken: == * de Aptheeker, Chemiker und Fachhoogschooldirektor Johann August Kruse, ok John Kruse nöömt (* 7. Juli 1822 in Aurich; † 19. Oktober 1895 in Melbourne, Australien) == Literatur == * Gerhard Meyer: Timmel- Chronik eines alten ostfriesischen Dorfes. Timmel 1986 * Gerhard Meyer: Die Familien der Kirchengemeinde Timmel Teil 1 + 2. Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1987 * Wilhelm Lienstromberg: Spurensuche in Timmel - Die historischen Gebäude Timmels als Teil der Kulturlandschaft rund um die Fehngebiete Ostfrieslands. Masterarbeit, Meppen, Frankfurt/Oder 2009 * Dieter Rogge, Hartmut Schoon, Gerd Simmering u. a.: Timberlae - Timmel - Entwicklung eines Dorfes - Beiträge zur Ortsgeschichte. Print Media Vertrieb und Verlag, Wiesmoor 2011 == Weblinks == {{Commonscat}} * [http://www.timmel.net/ Internetoptritt vun Dörp] * [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Timmel.pdf Beschreibung von Timmel.] (PDF; 656&nbsp;kB) In: [[Historische Ortsdatenbank für Ostfriesland|Historische Ortsdatenbank]] der [[Ostfriesische Landschaft|Oostfreeske Landskupp]]. == Einzelnachweise == • Dettmar Coldewey: Frisia Orientalis - Daten zur Geschichte des Landes zwischen Ems und Jade. Wilhelmshaven 1967 • Genealogie-Forum: Timmel (Memento des Originals vom 10. Juni 2008 im Internet Archive) Info: Der Archivlink wurde automatisch eingesetzt und noch nicht geprüft. Bitte prüfe Original- und Archivlink gemäß Anleitung und entferne dann diesen Hinweis., gesehen 21. Juni 2011. • Dieter Rogge in "Timberlae - Timmel - Die Gebietsreform nimmt Timmel die Selbstständigkeit", Hrsg. "Uns Dörp Timmel e.V.", 2011, Seite 182 f. [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Landkreis Auerk]] [[Kategorie:Oostfreesland]] 2bwmr8ul92b3kyd0ln6f233ch3s9xsg 0 153823 1061841 1061370 2026-04-05T14:47:50Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061841 wikitext text/x-wiki '''Lottie Cunningham Wren''' (* [[29. September]] [[1959]] in [[Bilwaskarma]], [[Nicaragua]]) is en [[Nicaragua|nicaraguaansche]] [[Avkatin]] ut de Volksgrupp von de [[Miskito (Volk)|Miskito]]. Se sett sik för de Rechten von de indigenen Völker in Nicaragua in, dat se sülvsbestimmt op jemehr Land un Ressourcen togriepen köönt. == Leven == Wren hett en Lehr as [[Krankenswester]] maakt, hett aver later tosätzlich [[Juristeree]] studeert. Se wull geern wat doon, de indigenen Minschen to jemehr Rechten to helpen. Se hett an de [[Universidad Centroamericana]] in [[Managua]] studeert un dat Studium 1994 mit en [[Dokter (akadeemsch Graad)|Dokter]] afslaten. Siet 1995 arbeidt se as Avkatin. 2003 hett Wren de [[NGO]] „Centro por la Justicia y Derechos Humanos de la Costa Atlántica de Nicaragua“ (CEJUDHCAN, ''Zentrum för Gerechtigkeit un Minschenrechten an de Atlantikküst von Nicaragua'') grünnt un is Präsidentin von de Organisatschoon.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.frontlinedefenders.org/en/testimonial/lottie-cunningham-wren-testimony |titel=Lottie Cunningham Wren Testimony |datum=2016-04-18 |abruf=2020-10-01 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://elaw.org/users/lottie-cunningham-wren |titel=ELAW |abruf=2020-10-01 }}</ref> 2020 hett se för ehr Arbeid den [[Right Livelihood Award]] kregen.<ref>[https://www.nzz.ch/international/alternativer-nobelpreis-fuer-aktivisten-in-weissrussland-und-im-iran-ld.1579456 ''Alternativer Nobelpreis geht nach Weissrussland und an die iranische Menschenrechtsanwältin Nasrin Sotoudeh''], [[Neue Zürcher Zeitung]] an’n 1. Oktober 2020</ref> == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20201006164334/https://www.rightlivelihoodaward.org/announcement/lottie-cunningham-wren/l2-de/ Kortbiografie] bi ''The Right Livelihood Award Foundation''. == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Wren, Lottie Cunningham}} [[Kategorie:Jurist]] [[Kategorie:Aktivist]] [[Kategorie:Börger von Nicaragua]] [[Kategorie:Boren 1959]] [[Kategorie:Fru]] lwdyjvak6khhsdjbdvinv6jxcqu4ro9 0 158548 1061930 1061418 2026-04-05T20:03:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061930 wikitext text/x-wiki [[Datei:Roger Penrose 9560.JPG|mini|hochkant|Roger Penrose (2011)]] Sir '''Roger Penrose''' [[Order of Merit|OM]] (* [[8. August]] [[1931]] in [[Colchester]], [[Graafschop Essex|Essex]]) is in [[Grootbritannie|britisch]] [[Mathematiker]] un [[Theoretische Physik|theoretischer Physiker]]. Hööftforschungsrebeeden vun Penrose sünd de [[mathematische Physik]] un de [[Kosmologie]], sien Arbeiten up disse Rebeeden sünd hooch acht. He hett sück in tallriek populärwetenschaplich Böker to Themen vun de [[Philosophie]] ütert. Hüm wurr 2020 de Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] tospraaken, ''für die Entdeckung, dass die Bildung [[Schwarzes Loch|Schwarzer Löcher]] eine robuste Vorhersage der [[Allgemeine Relativitätstheorie|allgemeinen Relativitätstheorie]] ist'' (Laudatio).<ref>Laudatio: ''for the discovery that black hole formation is a robust prediction of the general theory of relativity'', [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/press-release/ Press Release, Nobel Prize Physics 2020]</ref> Meent is dormit, dat sien Arbeiten ünner blots wenig global Annahmen de Existenz vun Swaart Löcker vörherseggen deen. == Leven == Roger Penrose is de Söhn vun den medizinischen Genetiker [[Lionel Penrose]] (Begrünner vun dat ''Colchester Surveys'' to dat Opdecken vun genetisch bzw. Umwelt-Oorsaken vun geistig Erkrankungen) un vun Margaret Leathes, en Doktersche. He is de Bröer vun den Physiker [[Oliver Penrose]] un den teihnmaligen (1958–1969) britisch [[Schach]]meester un Psycholoog [[Jonathan Penrose]]. Sien Vader is 1939 nah [[London (Ontario)|London]] in [[Ontario]], [[Kanada]], utwannert (he weer dor Direkter vun de psychiatrisch Klinik an dat Hospital), wo Penrose de School besöcht hett. 1945 kehr de Familie nah England torüch, un Penrose hett dat [[University College London]] besöcht, wo sien Vader Perfesser för Genetik weer. Nah den Bachelor is he an de [[Cambridge University]] wesselt, um in [[Algebraische Geometrie|algebraische Geometrie]] bi [[William Vallance Douglas Hodge]] to arbeiten, is denn aber to [[John Arthur Todd]] wesselt, bi de he 1957 sien Doktertitel maakt hett. Dorneben hett he ok Physik-Kurse bi [[Paul Dirac]] un [[Hermann Bondi]] hört un wurr buterdem stark dör den Kosmologen [[Dennis Sciama]] beinfloot. 1956/57 weer he Assistant [[Lecturer]] an dat [[Bedford College]] in London, wessel dornah as ''Research Fellow'' an dat [[St John’s College (Cambridge)|St. John's College]] in Cambridge. 1959–1961 hett he in den [[USA]] an de [[Princeton University]] un an de [[Syracuse University]] arbeit, dornah 1961–1963 an dat [[King’s College (Cambridge)|King's College]] in Cambridge un 1963/64 as Gastperfesser an de [[University of Texas at Austin]]. 1964 wurr he [[Lecturer|Reader]] an dat [[Birkbeck, University of London|Birkbeck College]] in London un 1966 dor Perfeeser för anwennd Mathematik. Penrose weer van 1973 bit 1998 [[Rouse Ball Professor]] an de [[Oxford University]]. Dornah wurr he Geometrie-Perfesser an dat [[Gresham College]] in [[London]]. Van 1992 bit 1995 weer he Präsident vun de ''International Society on General Relativity and Gravitation''. He weer van 1959 bit 1981 in eerst Ehe mit de Amerikanerin Joan Isabel Wedge verheiraadt, mit de he dree Kinner hett. In tweet Ehe hett he 1988 de Lehrerin Vanessa Thomas heiraadt mit de he twee Kinner hett.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://prabook.com/web/roger.penrose/536286 |titel=Roger Penrose (born August 8, 1931), British Professor |werk=prabook.com |hrsg= |datum= |format= |sprache=en |archiv-url= |archiv-datum= |offline= |abruf=2019-01-04}}</ref> == Apenlichkeit == In de Apenlichkeit is Penrose dör sien populärwetenschaplich Arbeiten bekannt: In mehreren Böker (''[[The Emperor's New Mind]]''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose |Titel=Computerdenken: Die Debatte um Künstliche Intelligenz, Bewusstsein und die Gesetze der Physik |Verlag=Spektrum Akademischer Verlag |Datum=2001 |ISBN=3-8274-1332-X}}</ref>, ''Shadows of the Mind''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose |Titel=[[Schatten des Geistes]] |Verlag=Spektrum Verlag |Datum=1995 |ISBN=3-86025-260-7}}</ref>, ''The Large, the Small and the Human Mind''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose, Abner Shimony, [[Nancy Cartwright (Philosophin)|Nancy Cartwright]], [[Stephen W. Hawking]] |Titel=Das Große, das Kleine und der menschliche Geist |Verlag=Spektrum Akademischer Verlag |Datum=2002 |ISBN=3-8274-1331-1}}</ref>) sett he sück mit mathematisch-physikalisch mit Problemen vun dat [[Bewusstween]] un de [[Künstlike Intelligenz|künstlichen Intelligenz]] utnanner. == Leistungen == === Physik === [[Datei:WMAP 2010.png|mini|Temperaturswankungen vun de kosmisch Achtergrund&shy;strahlung, meeten dör WMAP.]] Penrose hett [[Spin-Nettwark]]en inführt, ut de later de Theorie vun de [[Loop-Quantengravitatschoon]] un de [[Twistor-Theorie]] entwickelt wurr. Insbesünnere de Utbau vun de Twistor-Theorie, de he begrünnd hett un de he as Basis vun en umfaaten physikalischen Theorie vun de fundamentalen Wesselwirkungen un Deelken sücht, weer hüm een vun de Hööftanliggen in sien Wetenschaps-Karriere. En wiedere grundleggend Erkenntnis in de Kosmologie geiht up hüm un [[Stephen Hawking]] torüch: de Satz vun Hawking-Penrose, nah den de Einsteinschen Feldgliekungen notwendig Lösungen mit [[Singularität (Astronomie)|Singularitäten]] (to’n Bispeel Oorknall oder Swaart Löcker) existeeren (kiek [[Singularitäten-Theorem]]). Nah Penrose sünd Singularitäten aber immer dör Ereignishorizonte afschermt un ''nakend Singularitäten'' kommen nich vör ([[Cosmic Censorship]] Hypothese vun Penrose). De vun hüm 1969 opdeckt [[Penrose-Perzess]]<ref>Penrose, Gravitational collapse: the role of general relativity, Rivista del Nuovo Cimento, Serie 1, Band 1, 1969, S. 252</ref> maakt dat mögelk, ut roteeren swaart Löcker, Energie to entnehmen. Sluutend hett Penrose 1979 mit de [[Weylkrümmungshypothese]] ok en Vörslag maakt, wu de [[Tweete Hööftsatz vun de Thermodynamik]] in de Kosmologie verwuddelt ween kunn, un wu somit up de een Siet de kosmologische [[Tietpiel]], up de anner Sie de beindruckende beobachtete rüümliche Homogenität un Isotropie vun dat [[Universum]] verklort wurrn kunn. In’n Tosommenhang mit de Allgemeen Relativitätstheorie hett he ok dat [[Penrose-Diagramm]] entwickelt, mit dat man de globale Struktur vun en [[Ruumtiet]] graphisch dorstellen kann. Penrose fordert de Entwicklung vun en Theorie vun de [[Quantengravitatschoon]] ünner Berücksichtigung vun en gewissen [[Berekenbarkeit|Nichberekenbarkeit]] in de Welt vun de [[Quantenphysik|Quantenphänomene]] bzw. hör Düüden un de Integratschoon vun de Prinzipien vun Einstein sien Allgemeen Relativitätstheorie. Disse nee Physik hett he ''OR-Physik'' nömmt. === Mathematik === [[Datei:Roger-Penrose-Kachelstruktur.jpg|rechts|duum|Umsetten vun de 5-fack symmetrisch Kachelstruktur vun Roger Penrose]] [[Datei:Pentaflake-C 3rd Iteration Blue.svg|rechts|duum|Penta Plexity]] Noch as Student hett Penrose 1955 de [[Pseudoinverse|Penrose-Inversen]] vun Matrizen opdeckt. Penrose hett 1974 mehrere tonanner verwandt lütt nicht-perioodsch Mengen von Kacheln, insbesünnere ok mehrere ''aperiodische Paare'' opdeckt. Mit sückse Kacheln kann de Ebene parketteert wurrn, aber kien vun disse [[Parketteeren]] is perioodsch (dat heet, dat wedderhaalt sück nich up de nipp un nau Wies). Se hemm aber immer en gewisse Ordnung un sünd fieftalig dreihsymetrisch. Se wurrn dorum ''quasiperiodisch'' nömmt. Disse [[Penrose-Parketteeren]] sünd ut en hierarchisch struktureert Packung vun regelmatig Fiefecken (kiek ünnern) afleit. 1984 wurrn ähnliche Strukturen bi [[Quasikristall]]en funnen. Roger Penrose hett ünner annern dat [[Penrose-Dreeeck]], en Dreeeck mit dree upnanner stahn rechten Winkeln, utfunnen. De Konstruktschoon, de in de Realität nich mögelk is, hett den nedderlannschen Grafiker [[M. C. Escher]] to de Biller ''Wasserfall'' un ''Belvedere'' anreegt. In de Mathematik wurrd Schönheit faken mit Eenfackheit in Verbindung brocht. Penrose kummt hier to dat Ergevnis, dat in de Mathematik nich Eenfackheit as sückse mui is, sonnern vör allen ''unverwacht Eenfackheit''.<ref>Roger Penrose: ''The Role of Aesthetics in Pure and Applied Mathematical Research''. In: ''Bull. Inst. Math. Appl.'' Band 10, 1974, S. 266–271.</ref> === Physik un Bewusstween, Arbeiten to de Grundlagen vun de Quantenmechanik === Penrose versöcht in mehreren Warken mit en [[Dree-Welten-Lehre]] [[Metaphysik|metaphysische]] Probleme populärwetenschaplich to beschrieven un sien Lösungsvörslääg dortostellen. Ut de eerst Welt in dat platonisch-mathematischen Logo is de physikalische Realität blots en lütt Utsnitt (dat weern anner Natuurgesetten denkbor). De darte, geistige Welt is dat Bewusstween vun Jedereen. As ok [[Stuart Hameroff]] up de Söök nah „en physikaalsch Heimat för Bewusstween“, sleiht Penrose en –&nbsp;kontrovers diskuteert&nbsp;– Modell vörr, nah dat dit in’n Wesentlichen up to Tiet in’t Eenzelne noch unbekannten [[Quantenmechanik|quantenmechanischen]] Effekten as [[Einstein-Podolsky-Rosen-Paradoxon|EPR-Phänomenen]], [[Quantenverschränkung]] oder [[Quanten-Nichtlokalität]] un [[Dekohärenz|Quantenkohärenz]] foot, de he in in [[Mikrotubuli]] vun dat [[Cytoskelett|Zellskeletts]] un de Snittstäe mit dat [[Nervenzelle|Neuron]] lokaliseert. Nah disse Theorie führen subtile physikalische Perzesse up Nanometerskala (10⁻⁹ m) in dat Grenzrebeet tüschen klassisch Physik un Quantenmechanik in en hoochentwickelt Nervensystem to dat, wat wi „[[Geist]]“ oder „[[Bewusstween]]“ nömmen. Vun anner Quantenphysikern, Neurobiologen un Philosophen, as [[Thomas Metzinger]], [[Gerhard Roth (Bioloog)|Gerhard Roth]] oder [[Christof Koch]], wurrd dat Hameroff-Penrose-Modell allerdings aflehnt. Aber, för sien Theorie kriggt he vun verscheeden Natuurwetenschaplern ok Ünnerstütten, so to_n Bispeel dör de Physiker [[Hans-Peter Dürr]] un [[Amit Goswami]] as ok den Chemiker [[Rolf Froböse]].<ref>[https://www.livenet.ch/themen/wissen/naturwissenschaften/300896-seele_lebt_nach_tod_des_koerpers_weiter.html ], zuletzt gesehen am 3. Mai 2020.</ref><ref>[https://www.welt.de/wissenschaft/article1938328/Die-Seele-existiert-auch-nach-dem-Tod.html Die Seele existiert auch nach dem Tod], toletzt ankeeken an’n 3. Mai 2020.</ref> Penrose hett 2003 gemeensam mit den nedderlannschen Experimentalphysiker [[Dirk Bouwmeester]] vörslahn, sien Hypothese vun den Infloot vun de gravitativen Ruumkrümmung up de Superpositschoon vun quantenmechanisch Tostände<ref>{{Cite journal | last = Penrose | first = Roger | title = On Gravity's Role in Quantum State Reduction | journal = General Relativity and Gravitation | volume = 28 | issue = 5 | pages = 581–600 | year = 1996 | doi = 10.1007/BF02105068|bibcode = 1996GReGr..28..581P }}</ref> an Nano-Spegeln to testen.<ref>[http://www.news.leiden.edu/news-2011/roger-penrose.html Universität Leiden 2011 to Penrose]</ref><ref>W. Marshall, C. Simon, Penrose, Bouwmeester: ''Towards the quantum superposition of a tiny mirror.'' In: ''Phys. Rev. Lett.'' Band 91, 2003, S. 130401–1, [http://pitp.physics.ubc.ca/confs/7pines2010/individualreadings/10-bouwmeester.pdf pdf]</ref> == Utteknungen == <div style="column-width:30em"> * 1971 [[Dannie-Heineman-Pries för mathematische Physik]] * 1972 Fellow vun de [[Royal Society]] (FRS) * 1975 [[Eddington-Medaille]] * 1978 Plenarvördrag up den Internatschonalen Mathematikerkongress in Helsinki (The complex geometry of the natural world) * 1985 [[Royal Medal]] vun de [[Royal Society]] * 1988 [[Wolf-Pries]] för Physik * 1990 [[Albert-Einstein-Medaille]] * 1994 as [[Knight Bachelor]] to’n Ridder slahn * 1998 Liddmaat vun de [National Academy of Sciences]] vun de USA * 1998 [[Helmholtz-Medaille]] vun de [[Berlin-Brannenborgsche Akademie vun de Wetenschapen]] * 2000 [[Karl-Schwarzschild-Medaille]] vun de [[Astronoomsche Sellschop]] * 2000 [[Order of Merit]] * 2001 Ehrenliddmaat vun de [[Royal Irish Academy]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ria.ie/roger-penrose |titel=Members: Roger Penrose |hrsg=Royal Irish Academy |abruf=2019-05-11 }}</ref> * 2004 [[Amaldi-Medaille]] * 2004 [[De-Morgan-Medaille]] * 2006 [[Dirac Medal (UNSW)|Dirac Medal]] vun de [[University of New South Wales]] * 2008 [[Copley-Medaille]] * 2011 Liddmaat vun de [[American Philosophical Society]] * 2018 [[Clay Award for Dissemination]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.claymath.org/events/news/dissemination-award |titel=Dissemination Award |werk=claymath.org |hrsg= |datum=2018-03-08 |sprache=en |abruf=2019-01-04}}</ref> * 2019 [[Pomerantschuk-Pries]] * 2020 [[Erasmus Medal]] * 2020 [[Nobelpries för Physik]] </div> == Böker (Utwahl) == * ''Tensor Methods in Algebraic Geometry''. [[University of Cambridge]] 1956. ([[Dissertatschoon]]) * ''Geometrical Algebras: A New Approach to Invariant Theory''. [[Bedford College]], London 1957. *''Techniques of Differential Topology in Relativity'', SIAM, Philadelphia 1972. * mit [[Wolfgang Rindler]]: ''Spinors and Space-Time. Volume 1: Two-Spinor Calculus and Relativistic Fields.'' Cambridge Monographs on Mathematical Physics. Cambridge University Press, 1987, ISBN 0-521-33707-0. * ''The Emperor's New Mind. Concerning Computers, Minds, and the Laws of Physics.'' Oxford University Press, 1989, ISBN 0-14-014534-6. ** dt. Utgaav: ''Computerdenken. Des Kaisers neue Kleider oder Die Debatte um Künstliche Intelligenz, Bewusstsein und die Gesetze der Natur.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 1991, ISBN 3-8274-1332-X. * ''Shadows of the Mind. A Search for the Missing Science of Consciousness.'' Oxford University Press, 1994, ISBN 0-19-853978-9. ** dt. Utgaav: ''[[Schatten des Geistes]]. Wege zu einer neuen Physik des Bewusstseins.'' Spektrum, Heidelberg/Berlin/Oxford 1995, ISBN 3-86025-260-7. * mit [[Stephen Hawking]]: ''The Nature of Space and Time.'' Princeton University Press, 1996, ISBN 0-691-03791-4. ** dt. Utgaav: ''Raum und Zeit.'' Rowohlt, Reinbek 1998, ISBN 3-498-02934-7. ** Hawkings Teil des Buches ist frei erhältlich unter: {{arXiv|hep-th|9409195}} * ''The Large, the Small and the Human Mind.'' Cambridge University Press, 1997, ISBN 0-521-56330-5. ** dt. Utgaav: ''Das Große, das Kleine und der menschliche Geist.'' Spektrum, Heidelberg/Berlin 2002, ISBN 978-3827402899 * ''Quantum Computation, Entanglement and State Reduction.'' In: ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London.'' Series A, 356, 1998, S. 1927–1939. * ''[[The Road to Reality]]. A Complete Guide to the Laws of the Universe.'' Jonathan Cape, London 2004, ISBN 0-224-04447-8. **Düütsch Deelöversetten: ''Der Weg zur Wirklichkeit: die Teilübersetzung für Einsteiger'', Översettersche Anita Ehlers, Bidrääg vun [[Markus Pössel]], Spektrum Akademischer Verlag 2010, ISBN 978-3827423412 *mit Wolfgang Rindler: ''Spinors and Space-Time. Volume 2: Spinor and Twistor Methods in Space-Time Geometry.'' Cambridge Monographs on Mathematical Physics. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-34786-6. *''Cycles of Time.'' Bodley Head, 2010, ISBN 978-0-224-08036-1. ** düütsch: ''Zyklen der Zeit. Eine neue ungewöhnliche Sicht des Universums.'' Översett vun Thomas Filk. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2011, ISBN 978-3-8274-2801-1. *''Collected Works'', 6 Bände, Oxford University Press 2011. *''Fashion, Faith, and Fantasy in the New Physics of the Universe'', Princeton University Press, Princeton, New Jersey, USA 2016, ISBN 978-0-691-11979-3. *''Consciousness and the Universe: Quantum Physics, Evolution, Brain & Mind'', Science Publishers, New York, 2010, ISBN 978-1938024306 == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=120520567 DNB-Katalog] * John J. O’Connor, Edmund Frederick Robertson: [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Penrose/ Roger Penrose] In: MacTutor History of Mathematics archive * {{Internetquelle |url=http://fac-web.spsu.edu/math/tile/aperiodic/penrose/penrose1.htm |titel=Penrose Tilings |hrsg=Southern Polytechnic State University |datum=2011-08-15 |abruf=2012-01-16 }} {{Webarchiv|url=http://fac-web.spsu.edu/math/tile/aperiodic/penrose/penrose1.htm |wayback=20150316233147 |text=Penrose Tilings |archiv-bot=2026-04-05 20:03:13 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |url=http://doug-pc.itp.ucsb.edu/online/plecture/penrose/ |titel=Science and the Mind |datum=1999-05-12 |sprache=en |kommentar=Audio-Vortrag von Roger Penrose zum ''Orch OR''-Modell des Bewusstseins |abruf=2012-01-16 }} {{Webarchiv|url=http://doug-pc.itp.ucsb.edu/online/plecture/penrose/ |wayback=20160304080418 |text=Science and the Mind |archiv-bot=2026-04-05 20:03:13 InternetArchiveBot }} {{Normdaten|TYP=p|GND=120520567|LCCN=n/82/139094|NDL=00515478|VIAF=108188624}} {{SORTIERUNG:Penrose, Roger}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Mathematiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] t9j6miwx8vffs88mjgx6gevcwsjiu26 0 159166 1061844 1061371 2026-04-05T14:53:49Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061844 wikitext text/x-wiki '''Louise Elisabeth Glück''' [{{IPA|ˈglɪk}}] (ok ''Gluck''; * [[22. April]] [[1943]] in [[New York City]]; † [[13. Oktober]] [[2023]] in [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]]) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Lyrik]]erin un [[Essay]]istin. Hör wurr 2020 de [[Nobelpries för Literatur]] tospraaken. == Leven == Glück hör jöödsch Grootöllern vun Vaders Siet stammten ut [[Ungarn]] un harr nah hör Inwannern in de USA en Levensmiddelgeschäft in New York. Hör Vader weer all in de USA boren, hör Moder weer vun russisch-jöödsch Afstammen<ref>{{cite book|author=Daniel Morris|title=The Poetry of Louise Glück: A Thematic Introduction|url=https://books.google.com/books?id=w4pY_Ov3oe0C&pg=PA67|year=2006|publisher=University of Missouri Press|isbn=978-0-8262-6556-2|pages=67}}</ref> un weer Afsolventin vun dat [[Wellesley College]]. Louise Glück is up [[Long Island]] upwussen. In hör Kindheit hemm hör de Öllern[[greeksch Mythologie]] un klassische Stoffe nahe brocht, etwa dat Leven vun [[Jeanne d’Arc]]. Se hett all in jung Johren anfungen, Gedichte to schrieven. As Teenager hett Glück en [[Anorexia nervosa]] entwickelt.<ref>{{Cite news|last=Weeks|first=Linton|date=2003-08-29|title=Gluck to Be Poet Laureate|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/2003/08/29/gluck-to-be-poet-laureate/c168beab-27d5-4b4d-8156-e5b6dbe99598/|url-status=live|access-date=}}</ref> Se hett de Oorsaak vun hör Krankheit in en Upsatz as Versöök beschreeven, sück vun hör Moder to lösen.<ref>{{Cite book|last=Glück|first=Louise|title=Proofs & Theories: Essays on Poetry|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=11}}</ref> An anner Stäe hett se hör Krankheit mit den Dood vun en öllere Süster in Verbindung brocht, en Ereignis, dat vör hör Gebort stattfunn. In’n Harvst vun hör Afslussjohrgang an de George W. Hewlett High School in [[Hewlett Bay Park]], New York, hett se sück söben Johr lang in [[Psychoanalyse|psychoanalytische Behandlung]] begeeven. Se hett an dat [[Sarah Lawrence College]] un an de [[Columbia University]], insbesünnere bi [[Léonie Adams]] un [[Stanley Kunitz]] studeert.<ref>{{Internetquelle|autor=Dan Chiasson|url=https://www.newyorker.com/magazine/2012/11/12/the-body-artist|titel=The Body Artist|werk=[[The New Yorker]]|datum=2012-11-12|abruf=2020-10-09|sprache=en-us}}</ref> 1967 hett se Charles Hertz Jr. Heiraadt, de Ehe wurr aber bald weer schett. Nahdem hör eerst Gedichtband ''Firstborn'' 1968 herutkommen weer, hett se an en [[Schrievblockade]] leeden, de se eerst överwinnen dee, as se 1971 en Dozentur an dat [[Goddard College]], en Privatschool in [[Plainfield (Vermont)|Plainfield]], [[Vermont]], annehm. Ansluutend harr se 20 Johren lang en Professur an dat [[Williams College]] inne. 1973 wurr de Söhn Noah boren, den se mit hör dormaligen Partner John Dranow harr, en Schriever, de dat Sömmer-Schrievprogramm an dat Goddard College anfungen harr. 1977 hemm se heiraadt, de Ehe hull bit Enn’n vun de 1990er Johren.<ref>[https://www.sevendaysvt.com/vermont/vermonts-struggling-culinary-school-plans-its-next-course/Content?oid=2332056 Vermont's Struggling Culinary School Plans Its Next Course], Seven Days, 12. März 2014. Afropen ann 9. Oktober 2020.</ref> Van 1999 bit 2003 hörr Glück den ehrenamtlichen Board of Chancellors vun de [[Academy of American Poets]] an. Siet 2004 is Glück ''Rosenkranz Writer in Residence'' un Perfessersche för Engelsch an de [[Yale University]]. == Wark == En Themenswoorpunkt vun de in’n free Rhythmus vun en natürlich dahenflooten Spraak verfaat, komplex struktureerten Gedichte mit pulseeren Versen is de Utnannersstte vun den Minschen mit den Unwägbarkeiten vun de Natuur, wobi Glück in hör [[Lyrik]] deelwies ok de Natuur sülvst mit den Minschen snacken lett.<ref>''[https://www.deutschlandfunkkultur.de/auszeichnung-fuer-amerikanische-lyrikerin.1895.de.html?dram:article_id=485457 Literaturnobelpreis geht an Louise Glück]'', deutschlandfunkkultur.de, sennd un afropen an’n 8. Oktober 2020.</ref> 2020 wurr Glück de [[Nobelpries für Literatur]] för hör „nicht o verwesseln poetische Stimm“ tospraaken. Mit hör literarisch Schaffen würr se de individuelle Existenz to en universelle Erfohrung maaken.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.youtube.com/watch?v=j-6f1IPOm5c&feature=emb_logo |titel=Livestream der Akademie zur Verkündung des Preisträgers 2020 |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-10-08 |sprache=}}</ref> Hör Arbeiten wurrn in tallriek Spraaken översett. Twee Gedichtbände (''The Wild Iris'' un ''Averno'') wurrn vun [[Ulrike Draesner]] in’t Düütsche överdragen un sünd bi [[Luchterhand Literaturverlag|Luchterhand]] herutbrocht wurrn. == Eenzeltitel (Utwahl) == === Originalutgaven === * ''Firstborn''. The Ecco Press, New York 1968. * ''The House on Marshland''. The Ecco Press, New York 1975. * ''Descending Figure''. The Ecco Press, New York 1980. * ''The Triumph of Achilles''. The Ecco Press, New York 1985. * ''Ararat''. The Ecco Press, New York 1990. * ''The Wild Iris''. The Ecco Press, New York 1992. * ''Proofs and Theories: Essays on Poetry''. The Ecco Press, New York 1994. * ''The First Four Books of Poems''. The Ecco Press, New York 1995. * ''Meadowlands''. The Ecco Press, New York 1996. * ''Vita Nova''. The Ecco Press, New York 1999. * ''The Seven Ages''. The Ecco Press, New York 2001. * ''Averno''. Farrar, Straus and Giroux, New York 2006. * ''A Village Life''. Farrar, Straus and Giroux, New York 2009. * ''Poems: 1962–2012''. Farrar, Straus and Giroux, New York 2013. * ''Faithful and Virtuous Night''. Farrar, Straus and Giroux, New York 2014. * ''American Originality: Essays on Poetry''. Macmillan, New York 2017. === Översett in’t Düütsche === * ''Averno''. Gedichte. Ut dat Amerikaansche vun [[Ulrike Draesner]], Luchterhand Literaturverlag, München 2007, ISBN 978-3-630-87251-3. * ''Wilde Iris''. Gedichte. Ut dat Amerikaansche vun Ulrike Draesner, Luchterhand Literaturverlag, München 2008, ISBN 978-3-630-62144-9. * ''Abenteuer. Gedichte''. Ut dat Engelsche vun Uta Gosmann. In: [[Sinn und Form]] 2/2017, S. 174–180, ISBN 978-3-943297-34-8. * ''Treue und edle Nacht. Gedicht''. Ut dat Engelsche vun Uta Gosmann. In: [[Sinn und Form]] 6/2019, S. 737–743, ISBN 978-3-943297-50-8. == Utteknungen (Utwahl) == * 1975 [[Guggenheim-Stipendium]]<ref name="gf">{{Internetquelle |url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/louise-gluck/ |titel=John Simon Guggenheim Foundation – Louise Glück |autor= |werk=gf.org |sprache=en |datum=2020-06-14 |zugriff=2018-07-04 }}</ref> * 1985 [[National Book Critics Circle Award]] för Lyrik (för ''The Triumph of Achilles'')<ref>{{Internetquelle |url=http://bookcritics.org/awards/past_awards#1985 |titel=National Book Critics Circle: Awards |autor= |werk=bookcritics.org |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04 }}</ref> * 1987 [[Guggenheim-Stipendium]]<ref name="gf" /> * 1993 [[Pulitzer-Pries/Dichtung|Pulitzer-Pries för Dichtung]] (för ''The Wild Iris'')<ref>{{Internetquelle |url=http://www.pulitzer.org/winners/louise-gluck |titel=The Wild Iris, by Louise Glück (The Ecco Press) |autor= |werk=pulitzer.org |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 1993 Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] * 1996 Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Letters]]<ref>{{Internetquelle| url=https://artsandletters.org/academy-members/ | titel=Academy Members| hrsg=American Academy of Arts and Letters| zugriff=2019-01-14}}</ref> * 2001 [[Bollingen Prize in Poetry]] vun de [[Yale University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://bollingen.yale.edu/poet/louise-gluck |titel=Louise Gluck – The Bollingen Prize for Poetry |autor= |werk=bollingen.yale.edu |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 2003 [[Poet Laureate der Library of Congress]]<ref>[http://www.loc.gov/poetry/laureate-2001-2010.html ''Past Poets Laureate: 2001–2010'']; [[Library of Congress]] (loc.gov). Abgerufen am 4. Juli 2018.</ref><ref>[http://www.loc.gov/poetry/more_gluck.html ''More about Louise Glück'']; [[Library of Congress]] (loc.gov). Afropen an’n 4. Juli 2018.</ref> * 2010 Finalistin vun den [[Griffin Poetry Prize]] (mit ''A Village Life'')<ref>{{Internetquelle |url=http://www.griffinpoetryprize.com/see-and-hear-poetry/a-g/louise-gluck/ |titel=Griffin Poetry Prize: Louise Glück |autor= |werk=griffinpoetryprize.com |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 2012 [[Los Angeles Times Book Prize]] för Lyrik (för ''Poems 1962–2012'') * 2014 [[National Book Award/Lyrik|National Book Award för Lyrik]] (för ''Faithful and Virtuous Night'')<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nationalbook.org/books/faithful-and-virtuous-night/ |titel=Winner, National Book Awards 2014 for Poetry |autor= |werk=nationalbook.org |datum= |zugriff=2019-04-27}}</ref> * 2014 Liddmaat vun de [[American Philosophical Society]]<ref>{{Internetquelle |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Gl%C3%BCck;smode=advanced;f1-date=2014 |titel=Member History |autor= |werk=search.amphilsoc.org |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 2015 [[National Humanities Medal]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.neh.gov/about/awards/national-humanities-medals/louise-gl%C3%BCck |titel=Louise Glück |autor= |werk=neh.gov |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 2020 [[Tomas Tranströmerpriset]] * 2020 [[Nobelpries för Literatur]] == Literatur == * {{Literatur |Titel=On Louise Glueck. Change what you see |Autor=Joanne Feit Diehl |Verlag=University of Michigan Press |Ort=Ann Arbor, Michigan |Datum=2005 |ISBN=0472030620}} * {{Literatur |Titel=Assembling a Landscape. The Poetry of Louise Glück |Autor=R. Miklitsch |Hrsg=R. H. W. Dillard |Sammelwerk=Companion to Contemporary Literature in English |Band=1 |Seiten=347–359 |Datum=2002}} * {{Literatur |Titel=Poetry of Louise Gluck. A Thematic Introduction |Autor=Daniel Morris |Verlag=University of Missouri Press |Ort=Columbia |Datum=2006 |ISBN=9780826265562}} * {{Literatur |Titel=Glück, Louise. Das lyrische Werk |Autor=[[Werner Reinhart (Amerikanist)|Werner Reinhart]] |Sammelwerk=[[Kindlers Literatur Lexikon]] |Auflage=3., völlig neu bearbeitete Auflage |Datum=2009 |Kommentar=Online-Ausgabe}} == Audio == * {{Internetquelle |url=http://hdl.handle.net/2374.UC/697028 |titel=Poetry Reading |datum=1997-11-07 |autor=Louise Glück |werk=The Elliston Project: Poetry Readings and Lectures at the University of Cincinnati |sprache=en |kommentar=Öffentliche Lesung; Aufnahme im Format mp3 unter CC-BY-NC-ND 3.0 |abruf=2020-10-08}} == Weblinks == {{Commons|Louise Glück}} * [https://english.yale.edu/people/adjunct-professors-and-senior-lecturers-creative-writers/louise-gluck Offizielle Webpräsenz] bi de [[Yale University]] * [https://www.poets.org/poetsorg/poet/louise-gl%C3%BCck Louise Glück] bei der ''Academy of American Poets'' (Profil und Gedichte) * [https://www.poetryfoundation.org/poets/louise-gluck Louise Glück] bei der ''Poetry Foundation'' (Profil und Gedichte) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Winners vun den Nobelpries för Literatur}} {{Normdaten|TYP=p|GND=119122960|LCCN=n80005703|NDL=|VIAF=84538845}} {{SORTIERUNG:Gluck, Louise}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1943]] [[Kategorie:Storven 2023]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Lyrik]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Literatur)]] 5x359bi4hcuvme3qm4yyx74h75971we 0 159896 1061885 1061389 2026-04-05T17:19:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061885 wikitext text/x-wiki [[Bild:Oleg Kononenko in 2002.jpg|rechts|duum|Oleg Kononenko]] '''Oleg Dmitrijewitsch Kononenko''' ({{S|ru|Олег Дмитриевич Кононенко|Oleg Dmitrievič Kononenko}}, {{S|tk|''Oleg Dmitriýewiç Kononenko''}}; * [[21. Juni]] [[1964]] in [[Türkmenabat]], [[Turkmensche SSR]], [[Sowjetunion]]) is en [[Russland|russ'sch]] [[Kosmonaut]]. He hett de Utteeken „[[Held vun Turkmenistan]]“ kreegen.<ref>''[http://tdh.gov.tm/news/articles.aspx&article19755&cat11 Указ о присвоении Олегу Кононенко звания «Герой Туркменистана»]'', 25. September 2019.</ref> == Kosmonautenloopbahn == === ISS-Expeditschoon 9 === Anfang 2002 wur Kononenko as Bordingenieur för de [[ISS-Expeditschoon 9]] nomineert. Neben Kononenko sullen [[Gennadi Iwanowitsch Padalka|Gennadi Padalka]] as Kommandant un [[Edward Michael Fincke|Mike Fincke]] as Bordingenieure fleegen. Nah dat [[STS-107|Unglück vun de Columbia]] in‘n Februar 2003 wurr de Besattenstärkt vun de [[Internatschonale Ruumstatschoon|ISS]] ut Versörgensgrünnen up twee Personen minneseert. Dat harr Utwirken up all bit dorhen nomineert Mannschapen. As de Mission in’n April 2004 sluutend starten dee, weer Kononenko nich dorbi. === ISS-Expeditschoon 17 === Kononenko hett van April bit Oktober 2008 mit as Bordingenieur vun de [[ISS-Expeditschoon 17|Expeditschoon 17]] up de ISS arbeit. Start is sien Mission an’n 8. April 2008, as he tosommen mit den Kommandanten [[Sergei Alexandrowitsch Wolkow]] un de Süüdkoreanerin [[Yi So-yeon]] an Bord vun Sojus TMA-12 losflaagen is. Dor hemm se denn de bitherig Stammcrew [[Peggy Annette Whitson]] un [[Juri Iwanowitsch Malentschenko]] arbeit, de nah en paar Daag vun gemeensam Arbeit mit Yi torüch to de Eer floog. Van de olt Stammbesatten bleev [[Garrett Erin Reisman]] up de ISS, de later vun [[Gregory Errol Chamitoff]] aflööst wurr. Chamitoff keem wiels de Mission STS-124 to de Statschoon. Kommandant vun STS-124 weer [[Mark Edward Kelly]] un de Pilot [[Kenneth Todd Ham]]. Dorto keemen de Missionsspezialisten [[Karen Lujean Nyberg]], [[Ronald John Garan]], [[Michael Edward Fossum]] un [[Akihiko Hoshide]] ut Japan. De Mission gung vör hüm un Wolkow to Enn‘, as de Nahfolgecrew mit Edward Michael Fincke un [[Juri Walentinowitsch Lontschakow]] un den Weltruumtouristen [[Richard Garriott]] an de Statschoon ankommen deen, un he un Wolkow nah en paar Daag vun gemeensam Arbeit mit Garriott weer torüch fleegen deen. Se sünd an’n 24. Oktober 2008 weer up de Eer lannd. Wiels sien Mission hett Kononenko twee Butenbordinsätze harrt. === ISS-Expeditschoon 30/31 === In‘n Oktober 2009 wurr Kononenko to’n tweeten Mal för en Langtietupenholt an Bord vun de ISS nomineert.<ref>{{internetquelle |hrsg=NASA |url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2009/oct/HQ_09-233_Space_Station_Crews_prt.htm |sprache=englisch |titel=NASA and its International Partners Assign Space Station Crews |werk=Release 09-233 |datum=7. Oktober 2009 |zugriff=14. Oktober 2009 }}</ref> Tosommen mit [[André Kuipers]] vun de ESA ut den Nedderlannen un den Amerikaner [[Donald Roy Pettit ]] flog he in’n Dezember 2011 to de ISS, wo all [[Daniel Christopher Burbank]], [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]] un [[Anatoli Alexejewitsch Iwanischin]] arbeiten dee. Kononenko weer en vun de Bordingenieure vun de [[ISS-Expeditschoon 30]] un övernehm Enn’n April 2012 das Kommando vun de [[ISS-Expeditschoon 31]], nahdem Burbank, Schkaplerow un Iwanischin dör [[Gennadi Iwanowitsch Padalka]], [[Sergei Nikolajewitsch Rewin]] un [[Joseph Michael Acaba]] aflöst wurrn weern. De Mission vun Kononenko, Kuipers un Pettit gung an’n 1. Juli 2012 to‘ Enn’n. === ISS-Expeditschoon 44/45 === In‘n Oktober 2012 wurr Kononenko för sien nächsten Langtietupenholt an Bord vun de ISS nomineert. He flog an’n 22. Juli 2015 as Kommandant vun dat Ruumschipp [[Sojus TMA-17M]] tosommen mit den japaanschen Ruumfohrer [[Kimiya Yui]] un den amerikaanschen Astronauten [[Kjell Norwood Lindgren]] to de ISS, wo all [[Gennadi Iwanowitsch Padalka]], [[Michail Borissowitsch Kornijenko]] un [[Scott Joseph Kelly]] arbeiten deen. An’n 4. Dezember keemen [[ Sergei Alexandrowitsch Wolkow]] as Langtietkolleeg un [[Andreas Mogensen]] un [[Aidyn Ajymbetow]] för en negen Daag düern Körttietupenholt dorto. Mogensen un Ajmbetow sünd denn tosommen mit Padalka torüchflagen. Kononenko weer bit to’n 11. Dezember 2015 an Bord vun de ISS un kehr denn mit Yui un Lindgren weer to de Eer torüch. === Wiedere Loopbahn bi Roskosmos === An‘n 10. November 2016 wurr Kononenko vun den Baas vun dat [[Juri-Gagarin-Kosmonautentrainingszentrum]], [[Juri Walentinowitsch Lontschakow|Juri Lontschakow]], to’n Kommandanten vun dat Kosmonautenkorps nöömt.<ref>{{Internetquelle |autor= |hrsg= |url=http://www.gctc.ru/main.php?id=3660 |sprache=ru |titel=Олег Кононенко назначен командиром отряда космонавтов |datum=2016-11-10 |zugriff=2016-11-10}}</ref> === ISS-Expeditschoon 57–59 === An’n 3. Dezember 2018 is Kononenko to sien veerte Mission upbraaken. As Kommandant vun dat Ruumschipp [[Sojus MS-11]] is he mit de US-Amerikanerin [[Anne Charlotte McClain]] un den Kanadier [[David Saint-Jacques]] to de ISS flagen un hett för en körten Tiet as Bordingenieur för de [[ISS-Expeditschoon 57]], to de ok de Düütsche [[Alexander Gerst]], [[Sergei Walerjewitsch Prokopjew]] ut Russland un de US-Amerikanerin [[Serena Auñón|Serena Auñón-Chancellor]] hörrn deen, arbeit. An’n 20. Dezember 2018 hett he dat Kommando över de [[ISS-Expeditschoon 58]] övernommen. He, McClain un Saint-Jacques hemm denn ok de Anfangscrew vun de [[ISS-Expeditschoon 59]] billd, to de in’n März 2019 noch [[Alexei Nikolajewitsch Owtschinin]], [[Tyler Nicklaus Hague]] un [[Christina Hammock Koch]] keemen. De Rückkehr to de Eer mit McClain un Saint-Jacques weer an’n 25. Juni 2019. == Privates == Kononenko is in eenfack Verhältnissen upwussen. Sien Vader weer Fohrer in en Speditschoon, sien Moder Telefonistin an en Flooghaven. Kononenko hett an en Fackschool vör Volleyball studeert un weer Liddmaat vun de Jöögdmannschap vun [[Turkmenistan]].<ref>''[https://turkmenportal.com/compositions/619 Биография космонавта МКС, уроженца Туркменистана - Олега Дмитриевича Кононенко]'', 6. Dezember 2018</ref> Kononenko is verheiraadt un hett een Söhn un een Dochter. As völ anner Ruumfohrer ok, is he [[Funkamateur]], sien [[Amateurfunkroopteeken]] is RN3DX.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.arrl.org/news/view/two-more-radio-amateurs-join-international-space-station-crew |titel=Two More Radio Amateurs Join International Space Station Crew |hrsg=[[ARRL]] | sprache=en |datum=2015-03-28 |zugriff=2015-07-23}}</ref> == Enkeld Nahwiesen == <references/> == Weblinks == {{commons|Oleg Kononenko}} * [http://spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/kononenko_oleg_d.htm Körtbiografie bi spacefacts.de] * [http://www.astronautix.com/k/kononenko.html Biografie in de Encyclopedia Astronautica (engelsch)] * [http://www.gctc.ru/main.php?id=3304 Biografie vun Oleg Kononenko] bi dat [[Juri-Gagarin-Kosmonautentrainingszentrum]] (russisch) {{DEFAULTSORT:Kononenko, Oleg Dmitrijewitsch}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Russland]] [[Kategorie:Boren 1964]] [[Kategorie:Ruumfohrer]] 667ujqvbddrminx0z4vd7bx68ezp9cs 0 161905 1061915 1061409 2026-04-05T19:25:19Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061915 wikitext text/x-wiki [[Datei:Reinhard Genzel.jpg|mini|alt=Reinhard Genzel|Reinhard Genzel (2012)]] '''Reinhard Genzel''' (* [[24. März]] [[1952]] in [[Bad Homburg vor der Höhe]]) is en düütsch [[Astrophysiker]]. He is Direkter vun dat [[Max-Planck-Institut für extraterrestrische Physik]] in Garching bi München. Genzel kreeg 2020 gemeensam mit de US-amerikaansch Astronomin [[Andrea Mia Ghez]] en Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] för dat Opdecken vun dat hüüd as [[Sagittarius A*]] bekannt, supermasseriek [[Swaart Lock]] in dat Zentrum vun de [[Melkstraat]]. == Leven un Wark == Reinhard Genzel is de Söhn vun den Perfesser för [[Fastkörperphysik]] [[Ludwig Genzel]] (1922–2003). In de Jöögd tell he to de best düütüsch Nahwussathleten in’t [[Speersmieten]].<ref name="sz" /> Nah dat Abitur an dat [[Berthold-Gymnasium Freiburg|Berthold-Gymnasium]] in [[Freiburg in‘n Breisgau]] hett he as Stipendiat vun de [[Studienstiftung des deutschen Volkes]]<ref>{{Internetquelle|url=https://www.studienstiftung.de/aktuelles/artikel/studienstiftung-gratuliert-ihrem-alumnus-reinhard-genzel-zum-nobelpreis-fuer-physik/|titel=Studienstiftung gratuliert ihrem Alumnus Reinhard Genzel zum Nobelpreis für Physik|abruf=2020-10-07|datum=2020-10-06}}</ref> [[Physik]] an de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität|Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn]] studeert (Diplom 1975) un wurr 1978 bi [[Peter Georg Mezger]] an dat [[Max-Planck-Institut für Radioastronomie]] [[Promotschoon (Dokter)|promoveert]]. He gung ansluutend an dat [[Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics]] in [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]] un weer van 1980 bit 1982 as Miller Fellow un af 1981 as [[Associate Professor]] an de [[University of California, Berkeley]], an de he 1985/86 un van 1999 bit 2008<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mpe.mpg.de/7511259/genzel_cv_2020.pdf |titel=Reinhard Genzel - Curriculum Vitae |hrsg=Reinhard Genzel |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06 |sprache=en }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Robert Sanders |url=https://news.berkeley.edu/2020/10/06/uc-berkeleys-reinhard-genzel-awarded-nobel-prize-in-physics/ |titel=UC Berkeley’s Reinhard Genzel awarded Nobel Prize in Physics |werk=Berkeley News |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://physics.berkeley.edu/people/faculty/reinhard-genzel |titel=Reinhard Genzel (E): Biography |abruf=2020-10-06}}</ref> en Professur („Full Professor“) inneharr. Genzel wurr 1986 to’n wetenschaplich Liddmaat vun de [[Max-Planck-Sellschop]] un to’n Direkter an dat Max-Planck-Institut för extraterrestrische Physik in [[Garching bi München]] beropen. Siet 1988 is he [[Honorarperfesser]] an de [[Ludwig-Maximilians-Universität München]]. Reinhard Genzel weer maatgevnd an de Entwicklung vun de [[Infrarotastronomie|Infrarot-]] un [[Submillimeter-Astronomie]] bedeeligt. So gelung hüm mit sien Team tonächst an dat [[La-Silla-Observatorium]] (af 1992) un denn ann dat [[Very Large Telescope]] över langjohrig Beobachtungen vun de Bahnen vun Steerns dicht an dat Zentrum vun de Melkstraat de Nahwies, dat sück dor en supermasseriek Swaart Lock vun etwa 4,3 Millionen [[Sünnenmasse]]n befinnd. Unafhängig gelung dat ok Astronomen um [[Andrea Mia Ghez]] an dat [[Keck-Observatorium]]. Beid kreegen för hör Opdecken en Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] 2020, de anner Hälft kreeg [[Roger Penrose]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2020/10/press-physicsprize2020.pdf |titel=The Nobel Prize in Physics 2020 |hrsg=The Royal Swedish Academy of Sciences |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Robert Sanders |url=https://www.leopoldina.org/presse-1/nachrichten/nobelpreis-fuer-physik-2020/ |titel=Leopoldina-Mitglied Reinhard Genzel erhält Nobelpreis für Physik |werk=Pressemitteilung der Leopoldina - Nationale Akademie der Wissenschaften |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06}}</ref> Genzel is mit de Kinderdoktersche un Perfessersche [[Orsolya Genzel-Boroviczeny]] verheiraadt un hett twee Kinner.<ref name="sz" >[https://www.sueddeutsche.de/muenchen/garching-physik-nobelpreis-reinhard-genzel-karriere-1.5056950 ''Durch ein Schwarzes Loch zum Nobelpreis.''] In: ''sueddeutsche.de'', 6. Oktober 2020.</ref> == Ehrungen un Utteknunen == * [[Otto-Hahn-Medaille]], [[Max-Planck-Gesellschaft]], 1980 * Presidential Young Investigators Award, [[National Science Foundation]], 1984 * [[Newton-Lacy-Pierce-Pries för Astronomie]], [[American Astronomical Society]], 1986 * [[Gottfried Wilhelm Leibniz-Pries|Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]], [[Deutsche Forschungsgemeinschaft]], 1990 * De Vaucouleurs Medaille, Universitäty of Texas, 2000 * [[Jules-Janssen-Pries]], [[Société astronomique de France]], 2000 * [[Stern-Gerlach-Medaille]] för experimentelle Physik, [[Deutsche Physikalische Gesellschaft]], 2003 * [[Balzan-Pries]] för Infrarot-Astronomie, 2003 * [[Petrie Prize Lecture]], 2005 * Naamgever för den [[Asteroid]]en [[(18241) Genzel]]<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2005/MPC_20050918.pdf Minor Planet Circ. 54827]</ref> * [[Albert-Einstein-Medaille]], 2007 * [[Shaw Prize]], 2008 * Premio „Galileo 2000“, 2009<ref>{{Webarchiv | url=http://iltempo.ilsole24ore.com/spettacoli/2009/10/26/1085902-benigni_show_sotto_sguardo_michelangelo.shtml | archive-is=20100102050508 | text=Artikel vom 26. Oktober 2009 aus „Il Sole 24 Ore“ (italienisch)}}</ref> * [[Karl-Schwarzschild-Medaille]], 2011 * [[Crafoord-Pries]], 2012 * [[Tycho-Brahe-Pries]], 2012 * [[Herschel-Medaille]], 2014 * Groot Verdeenstkrüüz mit Steern vun de Bundsrepubliek Düütschland, 2014 * [[Harvey-Pries]], 2014 * [[Nobelpries für Physik]], 2020 == Liddmaatschapen == * Fellow der [[American Physical Society]], 1985 * Liddmaat vun de [[Düütsch Physikaalsch Sellschop]], 1990 * Utlännsch Liddmaat vun de [[Académie des sciences]] ([[Institut de France]]), 1998 * Utlännsch Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] vun de USA, 2000 * Liddmaat vun de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Deutschen Akademie der Naturforscher Leopoldina]], 2002 * Liddmaat vun de [[Academia Europaea]], 2002 * Ordentlich Liddmaat vun de [[Bayerische Akademie vun de Wetenschapen]], 2003 * Foreign Member of the [[Royal Society]], 2012<ref>siehe http://royalsociety.org/people/reinhard-genzel/</ref> * Orden [[Pour le Mérite#Pour le Mérite för Wetenschapen un Künste]], 2013 * [[Päpstliche Akademie vun de Wetenschapen]], 2020<ref>{{Internetquelle|hrsg=[[Presseamt des Heiligen Stuhls]] |titel=Nomina di Membro Ordinario della Pontificia Accademia delle Scienze |url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2020/10/15/0526/01220.html#mem |werk=Tägliches Bulletin |datum=2020-10-15 |abruf=2020-10-15 |sprache=it}}</ref> == Schriften (Utwahl) == * mit [[Charles Hard Townes]]: ''Physical conditions, dynamics, and mass distribution in the center of the Galaxy'', Annual Review Astron. Astroph., Band 25, 1987, S. 377 * mit D. Hollenbach, C. H. Townes ''The nucleus of our Galaxy'', Rep. Progr. Phys., Band 57, 1994, S. 417 * mit [[Andreas Eckart]]: ''Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre'', Nature, Band 383, 1996, S. 415–417, [https://www.nature.com/articles/383415a0 Abstract] * mit A. Eckart, N. Thatte, A. Krabbe, H. Kroker, L. E. Tacconi-Garman: ''The dark mass concentration in the central parsec of the Milky Way'', Astrophysical Journal, Band 472, 1996, S. 153 * mit A. Eckart: ''Stellar proper motions in the central 0.1 pc of the Galaxy'', Monthly Notices Royal Astron. Soc., Band 284, 1997, S. 576598, [https://academic.oup.com/mnras/article/284/3/576/984237 Abstract] * mit A. Eckart, T. Ott, F. Eisenhauer: ''On the nature of the dark mass in the centre of the Milky Way'', Monthly Notices Royal Astron. Soc., Band 291, 1997, S. 219–234, [http://adsabs.harvard.edu/full/1997MNRAS.291..219G Online] * mit A. Eckart: Erster schlüssiger Beweis für ein massives Schwarzes Loch ?, Physikalische Blätter, Band 54, 1998, Nr. 1, S. 25–30 [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1002/phbl.19980540107 Digitalisat] * mit A. Eckart: ''First Conclusive Evidence for a Massive Black Hole in the Center of the Milky Way'', in: Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Hrsg.), Black Holes: Theory and Observation, Springer 1998, S. 60–68 * Massereiche Schwarze Löcher – vom galaktischen Zentrum bis zu Quasaren in der Frühzeit des Universums, Physik Journal, Juli/August 2003, S. 45–49, [https://www.pro-physik.de/physik-journal/juli-august-2003 Online] == Weblinks == {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=142745391 DNB-Katalog] * [https://www.mpe.mpg.de/ir/userpage.php?id=genzel Genzels Homepage an dat MPE] * [https://www.mpg.de/463056/extraterrestrische_physik_wissM1 Genzels Profil bi de MPG] * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?db_key=AST&db_key=PHY&db_key=PRE&qform=AST&arxiv_sel=astro-ph&arxiv_sel=cond-mat&arxiv_sel=cs&arxiv_sel=gr-qc&arxiv_sel=hep-ex&arxiv_sel=hep-lat&arxiv_sel=hep-ph&arxiv_sel=hep-th&arxiv_sel=math&arxiv_sel=math-ph&arxiv_sel=nlin&arxiv_sel=nucl-ex&arxiv_sel=nucl-th&arxiv_sel=physics&arxiv_sel=quant-ph&arxiv_sel=q-bio&sim_query=YES&ned_query=YES&adsobj_query=YES&aut_logic=OR&obj_logic=OR&author=Genzel%2C+R.&object=&start_mon=&start_year=&end_mon=&end_year=&ttl_logic=OR&title=&txt_logic=OR&text=&nr_to_return=200&start_nr=1&jou_pick=ALL&ref_stems=&data_and=ALL&group_and=ALL&start_entry_day=&start_entry_mon=&start_entry_year=&end_entry_day=&end_entry_mon=&end_entry_year=&min_score=&sort=SCORE&data_type=SHORT&aut_syn=YES&ttl_syn=YES&txt_syn=YES&aut_wt=1.0&obj_wt=1.0&ttl_wt=0.3&txt_wt=3.0&aut_wgt=YES&obj_wgt=YES&ttl_wgt=YES&txt_wgt=YES&ttl_sco=YES&txt_sco=YES&version=1 Veröffentlichungen vun Reinhard Genzel] in dat [[Astrophysics Data System]] * [http://www.balzan.it/premiati.aspx?Codice=0000000096&lang=en&show=1&from=0000000096&from2=10 Würdigung vun de Balzan-Stiftung] * [http://www.eso.org/public/news/eso0818/ Würdigung to’n Shaw Prize] * [https://www.youtube.com/watch?v=ZDxFjq-scvU Black Holes and Galaxies: Professor Reinhard Genzel (ANU TV up Youtube)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=142745391|LCCN=n/84/176562|VIAF=76416524}} {{SORTIERUNG:Genzel, Reinhard}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1952]] [[Kategorie:Astronom]] [[Kategorie:Utfinner]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] q9xukjc1fiq8nasp7onk1quc22xgunj 0 163546 1061827 1061361 2026-04-05T13:24:26Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061827 wikitext text/x-wiki [[Bild:Leitner+Kraus 410 320.png|rechts|duum|B-Klarinetten franzöösch un düütsch Griepsystem]] [[Bild:Klarinetten von Herbert Wurlitzer 2.jpg|rechts|duum|Klarinettenfamilie: [[Bassklarinette]] in B, [[Bassetthorn]] in F, Klarinetten in D, B, A, hooch G un Es, [[Bassettklarinette]] in A (dt. System)]] De '''Klarinette''' is en [[Holtblasinstrument]] mit deels [[Zylinder (Geometrie)|zylindrisch]] un deels [[Konus|konisch]] Bohrung. Hör Mundstück is as bi dat [[Saxophon]] mit en slicht Rohrblatt utstatt. De Naam van dat Instrument (vun italieensch ''clarinetto''<ref>[[Johann Gottfried Walther]]: ''Musicalisches Lexicon […].'' Wolffgang Deer, Leipzig 1732, S. 168 („Clarinetto, ist ein zu Anfange dieses Seculi von einem Nürnberger erfundenes […] Instrument, […]“; kiek ok [[#De Klarinette in dat 18. Johrhunnert]])</ref>: „lütt Clarino“) wurrd dorup torüchführt, dat se in dat hooch Register ähnlich klings as de hooch [[Barocktrumpeet|Clarin-Trumpeet]], deren Funktschonon se in dat [[18. Johrhunnert]] deelwies övernehm. Se hett ünner de Blasinstrumenten den bi wieden gröttsten Toonumfang mit ungefähr veer Oktaven, wat aber ok afhängig ist van de Fähigkeiten van den jewieligen Klarinettisten. Dat gifft nicht blots „de (een)“ Klarinette, sonnern en ganze Familie van ünnerscheedlich stimmt Klarinetten, van de Kontrabasslaag bit to dat Sopranino. In Betoog up de [[Notatschoon (Musik)|Notatschoon]] hannelt sück dat mit Utnahm van de seltene C-Klarinette um [[transponeerend Instrument|transponeerende Instrumente]]. Ünner de hett de B-Klarinette in de Praxis de gröttste Bedüüden, folgt van de Klarinette in A. Disse beid Instrumente klingen en lütt Terz bzw. en groot Sekunn deeper as in deren Notensatz noteert. Ünner de verscheeden mögelk [[Griepsysteme Klarinette|Griepsystemen]] hemm hüüd blots noch twee Bedüüden: dat weltwiet führend franzöösch un dat vörweegend in den düütsch Spraakruum domineerend düütsche. == Upbau un Funktschoon == === Material un Deelen van de Klarinette === [[Bild:Parts of clarinet 3.jpg|duum|Delen: Mundstück, Fatt, Böverstück, Ünnerstück, Beker]] [[Bild:clar mouth reed lig.jpg|duum|Ligatur, Mundstück von baven un von ünnen, Blatt]] De [[Korpus (Musikinstrument)|Korpus]] van de Klarinette bestunn oorsprünglich ut [[Buchsbööm|Buchsboom]]; hüüd wurrd meestens [[Grenadill]]holt bruukt. Dat is wesentlich harter un dichter as Buchsboom, aber ok swoorer. Stattdessen verarbeiten eenige Klarinettenbauer ok [[Mopane]] oder [[Bubinga]] mit ähnlichen, wenn ok nich ganz so utpräägt Eegenschapen. [[Cocobolo]] un [[Palisander]], dat deelwies ok as Rosenholt betekent wurrd, sünd för den Korpus ehrder nich to gebruuken, wiel se nich hart noog sünd. Priesgünstige Instrumente wurrn ut [[ABS-Kunststoff]] oder [[Ebonit]] maakt, selten ut Metall. 1994 hett [[Buffet Crampon]], en franzöösch Hersteller van Blasinstrumenten, en [[Verbundwarkstoff]] entwickelt, de ut Pulver van Grenadillaffällen un Carbonfasern besteiht un hett de dorut herstellt Klarinetten mit dat Etikett „Green-Line“ versehn, wobi de Pries etwa so hooch is as van Grenadill-Klarinetten. Dat neeste un düerste Material för dat Böver- un Ünnerstück is en [[Kohlenstofffaserverstärkter Kunststoff|Carbon]] ummantelt Holtkarn ut Grenadill oder Cocobolo. De ünnerscheedlich Materialien hemm je en eegen Klangcharakter. De [[Klapp (Blasinstrument)|Klappenmechanik]] is in de Regel ut versülvert oder vergoldet [[Neesilber]], selten ut [[Messing]] oder [[Nickel]]. De Gesamtlängt van de B-Klarinette bedrocht etwa 66&nbsp;cm, van de A-Klarinette 71&nbsp;cm. De entspreekend Bassett-Utführungen sünd ca. 18 cm länger. De Binnenbohrung is etwa tüschen 14,6 un 15,7 mm wiet&nbsp;; dorbi liggt de Konizität (Differenz tüschen den minnsten un wietesten Dörmeter) van de düütsch Klarinette bi 3 mm, van de franzöösch bi 7 mm (hööftsächlich oder blots an dat Ünnerstück), kiek ''Griepsysteme''. De Aart van de Bohrung is neben dat Material bedüütsam för den Klang. Um eenfacher herstellt, transporteert un pleegt wurrn to können, besteiht de Klarinette ut fief trennt Deelen, de mit [[körk]]beleggt [[Zappen (Technik)|Zappen]] innanner staaken wurrn: * dat ''[[Instrumentenmundstück|Mundstück]]'' (tosommen mit dat upliggend Rohrblatt un de Blattbefestigung), wurrd ok ''Snabel'' nöömt, * de ''Birne'' (ok ''Fatt'' oder ''Fässchen'' nöömt), * dat ''Böverstück'', * dat ''Ünnerstück'' * un den ''(Schall-)Trichter'' oder ''Schallstück'' (ok ''Beeker'' oder ''Stürze'' nöömt). De Trichter is för den Klang van de deepst Töne utslaggevend. In dat Böver- un Ünnerstück befinnen sück de [[Toonlock|Toonlöcker]] un [[Klapp (Blasinstrument)|Klappen]]. De Toonlöcker, de mit de Finger slooten wurrn, sünd eenfack runn Löcker. Dorgegen sünd de mit runn Klappen versloooten bzw. to sluuten Toonlöcker afsenkt un van en heruthaben scharpkantigen konischen Ring ''(Zwirl)'' umgeeven, up den bi dat Sluuten van de Klappen de in disse inkleevt Poster drapen un dat Toonlock afsolut dicht sluuten. De Polster sünd entweder ut Ledder, meest week Zeegenledder, oder ut [[Goretex]]. In‘n Gegensatz to dat zylindrisch Böverstück is dat Ünnerstück in sien ünnere Hälft licht konisch formt, also [[Mensur (Musik)|engmensureert]]. An sien bövere Enn’n is buterdem en lütten Greep anbrocht, mit den dat Instrument, up den rechten Duum stütt, bi dat Spelen hollen wurrd. Bi swoorer Instrumenten wurrd dor en um den Hals van den Speler verloopen Band inhaakt. Da snabelförmige Mundstück wurrd un verhart Kautschuk, fröher ok ut Holt maakt. Modern Mundstücke sünd ut Kunststoffen as [[Ebonit]] oder [[Polymethylmethacrylat|Acryl]], ok ut Glas, Metall oder Plastik. De eegentliche Toonmaker is dat etwa 12,5&nbsp;mm breet [[Rohrblatt|eenfach Rohrblatt]] (kört „Blatt“ oder „Blättchen“ nöömt, kiek ok [[Tung (Toonermaker)|Tung]]), dat an dat Mundstück (ok Snabel nöömt) fast maakt wurrd. Dat is meest immer ut Rohrholt ([[Pahlrohr]], ''Arundo donax''), selten ut [[Kunststoff]], de ok mit [[Kohlenstofffaserverstärkter Kunststoff|Kohlenstoff-]] oder [[Glasfaserverstärkter Kunststoff|Glasfasern]] verstarkt ween kann. To de Befestigung wurrn je nah wünscht Klang un nah Gewohnheit van den Klarinettisten Metallholler, Kunststoffholler (beid [[Blattschruuv (Holtblasinstrument)|Blattschruuven]] oder Ligaturen nöömt) bruukt oder in dat ''Düütsch System'' ok ca. 50&nbsp;cm lang ''Blattschnüre'', mit de Mundstück un Rohrblatt umwickelt wurrn. Bi dat Speel wurrn de swingend Deelen vun de Blööt van de Lippen umslooten. Dör dat Ännern van de Stellung van de Lippen un dat up dat Blatt utöövt Druck sünd mehr oder minner wiet reckend Variatschonen in de Toonhööcht mögelk, worvan to’n Bispeel bi den [[Glissando]] Gebruuk maakt wurrd. Aber ok bi dat normale Spelen könnt lüttgere Modulatschonen notwennig ween to’n Utgliek van bauaartbestimmte Unstimmigkeiten. De hööchsten Töne, etwa af noteert E3, bruken in de Regel tonehmend Lippendruck, um nich to leeg uttofallen, insbesünnere bi dat franzöösch Griepsystem. Mundstück un Blatt sünd van entscheeden Bedüüden för den Klang van de Klarinette. Dat gifft eng, mittlere un wiet as ok schmal un breet Bahnen. För all disse Mundstücke stellt de Industrie Blööt her, in verscheeden Stärkten. För den Klarinettisten is de richtige Kombinatschoon van Mundstück un Blatt enorm wichtig. Liekers moot nee Blööt eerst noch inspeelt wurrn un af un to eerst nahbearbeit wurrn. Profiklarinettisten bearbeiten hör Blööt fakener nah: bi Blööt, de to licht oder licht wurrn sünd, wurrn mit en Blattsnieder in mm-Bröökdeelen de Spitzen körter maakt, wiels bi Blööt, de to swoor gaht, vörsichtig mit en Schachtelhalm de Blattspitze van dat up en Glas- oder Plexiglasplaat upliggend Blatt verdünnt wurr. Todem is dorup to achten, dat de Ünnersiet van de Blööt afsolut liek is. Dorto gifft dat en fien Schliepsteen. Dat wurrd anraaden, de Blööt nah den Gebruuk nich up dat Mundstück to belaaten, wo sück de Blattspitze wellen würr, sonnern dat Blatt licht anfucht up de Glas- oder Plexiglasschiev to leggen. So blifft de Spitze plan un moot vör den nächsten Gebruuk blots noch goot fuchtig maakt wurrn. Sien vull Eegenschapen kriggt dat Blatt, ok wenn dat all inspeelt is, eerst nah mehreren Minüüten nah den (nee) Gebruuk. === Anpassung an den jewiels gellend Stimmtoon === To dat [[Stimmung (Musik)|Stimmen]] van dat Instrument bruuken Klarinettisten up de een Siet Birnen van ünnerscheedlich Längt, up de anner Siet kann de Birne eenige Millimeter ut dat Böverstück ruttrucken wurrn, um deeper to intoneeren. De Bonner Klarinettisten Henry Paulus un Matthias Schuler hemm 2008 en stufenlos stimmbore Klarinettenbirne entwickelt un in tallriek Länner (EU<ref>{{Internetquelle |url=https://register.epo.org/application?number=EP09741735 |titel=Übersicht - European Patent Register |abruf=2020-02-12}}</ref>, USA, Japan un China) en Patent erwurben, dat dor noch bit wohrschienlich 2028 gültig is. Disse Klarinettenbirne moot nich mehr heruttrucken wurrn, sonnern lett sück över en riffelt Dreihring instellen, ähnlich as bi en [[Zoomobjektiv]] (deswegen hemm se hör Utfinnen „Z-Birne“ nöömt).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.paulus-schuler.de/zoombirne |titel=Z-Birne |hrsg=Paulus und Schuler GbR |abruf=2019-05-18 }}</ref> För begäng wurr de B-Klarinette tonächst up den noteerten h¹ stimmt (klingend a), gegebenenfalls wurrn h un h² vergleeken. Ok de Överprüfen van de Ünnerquinte e oder der e-Moll-Dreeklang sünd wiedere Indizien för de Sauberkeit van de Intonatschoon. In extremen Fällen kann neben den Birnenuttoog noch dat Böverstück ut dat Ünnerstück trucken wurrn (Korrektur in de Midden), falls de Stimmung völ to hooch is. In'n Gegegnsatz to Sinfonieorchestern oder Kammermusikensembles stimmen Blasorchester (wegen de Blickbläser) faken up dat klingende b en. In den Fall spelen de Klarinettisten denn noteert c. Allerdings sünd Klarinetten in puncto Stimmtoon düchtig empfindlich, wiel se in de Duodezim överblasen un somit ok de bevören Töne gau unrein wurrn. Dat Instrument stimmt nich mehr – as de Musiker seggt – „in sück“. (De Firma Schreiber gifft bi ehr Reform-Böhm-Klarinetten folgend Angaven: Standard-Birne 442&nbsp;Hz, mit der langen 440&nbsp;Hz und mit der kurzen 444&nbsp;Hz.) Dat entspreekt in etwa den gängigen Stimmtönen in völ Länner, besünners in den USA. Eenig Musiker können mit Hülp van den Ansatz ok noch eenig Schwingungen höhger oder deeper spelen, aber vergleeken mit Flöten, [[Oboe]]n oder [[Fagott]]en, de to Not ok wieder „uttrecken“ können – un denn mit den Ansatz licht korrigeeren – is de Speelruum up de Klarinette düchtig inschränkt. De düütsch Bläserschool deckt bi de kritischen „kört“ Töne gern mit de rechte Hand enkelt Klappen af; so klingen de „runder“. Disse Töne sünd gern mal en beeten to hooch un wurrn so wat deeper maakt. Ok können wieder Helpsgriepen bruukt wurrn, de aber bi jedes Instrument wat anners liggen. En licht Blatt maakt de Töne wat deeper un en harter wat höhger. === Physik === [[Datei:Onde stationnaire vitesse tuyau ferme trois modes.svg|mini|120px|Schwingungssituatschoon bi den Grundtoon un bi de eerst twee Bövertöne in en eensiedig slooten Rohr]] Dör den Luftstroom, de van den Musiker in dat Instrument blasen wurrd, fang dat an dat Mundstück fastmaakt Rohrblatt an to vibreeren. Dordör entsteiht en Schwingung in de [[Luftsäule]]. De Klarinette verhollt sück dorbi as en eensiedig slooten zylindrisch Rohr (an’n Mundstück slooten, an’n Trichter apen). Dat heet, blots en Veertel van de Wellenlängt befinnd sück in dat Rohr. Dorher klingt de Klarinette bi glieker Rohrlängt een Oktaav deeper as de Flöte, de en beidsiedig apen Rohr is, bi de sück de half Well in dat Rohr befinnd. De [[Wellenlängt]] un dormit ok de [[Frequenz]] van disse Schwingung hangt van de Längt van de schwingend Luftsäule af, de dör dat Apenmaaken un Sluuten van de Toonlöcker ännert wurrd. Dat [[Överblasen]] wurd dör en Överblaskapp (Duodezklapp) mögelk maakt. Doröver herut kontrolleert de Speler mit de Ünnerlipp un den Luftstroom ok de Vibratschoon van dat Rohrblatt, wodör he sowohl den Klang as ok de Intonatschon beinflooten deiht. Wiel de Klarinette en eensiedig slooten zylindrisch Rohr is, wiest dat Spektrum van de Klarinette in dat Chalumeau-Register (s.&nbsp;u.) överweegend [[Bövertoon|Bövertöne]] van geradtahlig Ordnung (= Deeltöne ungerade Ordnung) up. Darut resulteert hör ehrder dunkel Klang in de Deept, vergliekbor mit [[gedackt]]en Pipenörgelregistern. Ut den glieken Grund överblaast de Klarinette in de [[Duodezime]] (also van 1/4 Wellenlängt nah 3/4 Wellenlängt) un nich in de [[Oktave]] as de [[Fleut|Flöte]] oder ok dat Saxophon, bi dat wegen dat konisch Rohr anner Verhältnisse herrschen. Dordör hett de Klarinette en grooten Toonumfang (en ganz Oktave mehr as bispeelswies Saxophon, Oboe oder Blockflöte). Dat dart Register överblaast twee Oktaven un en [[Terz (Musik)|Terz]] (also to 5/4 van de Wellenlängt). De gesamte [[Toonumfang]] van de Klarinette bedrocht meest veer Oktaven. De Bövertoonreeg van de eenzelt Register charakteriseert ok hör Naam. So hett dat deep, dump Register Chalumeau-Register, wiel dat den Klang van dat [[Chalumeau]] entspreeken deiht, dat noch nich in en höhgeres Register överblasen kunn. Af un to wurrd dat Schalmei-Register nöömt. ([[Schalmei]] un Chalumeau hemm de sülvig [[etymologisch]]e Wuddel), wat aber nich richtig is, wiel de Klang vun de Schalmei bekanntlich luut un apen is. Dat Middel-Register heet Clarinregister un erinnert an den Klang van in hooch Laag speelt Blickblasinstrumente (Clarinblasen). Dt hooch Register drocht de Naam Flageolett-Register, wat up den Charakter van en [[Flageolett]]-Flöte henwiest. De [[Artikulatschoon (Musik)|Artikulatschoon]] erfolgt bi der Klarinette meestens dör en Tungenslag (ok as [[Tungenstööt]] betekent), kann aber för besünners week insetten Töne ok dör en kontrolleert ünnerbraken Luftstroom alleen erfolgen. [[Datei:Schwenk+Seggelke 4 keys.png|mini|170px|Rullverbindung van twee Klappen bi dat düütsche un bi dat Reform-Böhm-System]] Klarinetten mit ünnerscheedlich Griepsystemen <gallery heights="600" class="float-left" mode="packed" perrow="x"> Clarinet 4 key anon Bate (2).jpg| Fröhe Klarinette mit 4 Klappen, Mundstück in ''Översückblasen''-Positschoon C-klarinette-lauriol-bordeaux.jpg| Iwan-Müller-Klarinette mit 13 Klappen, entwickelt 1809 Leitner+Kraus 410.jpg | Franzöösch Klarinette (Original Böhm mit 17 Klappen un 6 Ringen, entwickelt 1843) Leitner+Kraus 320.jpg | Düütsch Klarinette (Original Oehler mit 22 Klappen, 5 Ringen un een Deckel, entwickelt 1905) Leitner+Kraus 420o.jpg | Reform-Böhm-Klarinette (mit 20 Klappen un 7 Ringen, entwickelt 1949) </gallery> <div style="clear:both;"></div> === Griepsysteme === De twee vörherrschend [[Griepsysteme Klarinette|Griepsysteme]] sünd up de en Siet dat düütsch Griepsystem, dat vör allen in [[Düütschland]] un [[Öösterriek]] bruukt wurr, un up de anner Siet dat hüüd internatschonal wiet verbreedt franzöösch System (Böhm-System). De [[Fingersatz]] för dat Böhm-System wurrd mit en [[Fingersatz för Klarinette|separaten Artikel]] beschreeven. De Ünnerscheed van de Systeme liggt aber nich blots in de Griepwies för de eenzelt Töne, sonnern ok in de Innenbohrung un de Bauart van de togehörigen Mundstücke, mit Utwirkungen up den Klang. Ahn Beachtung van de Varianten van eenzelt Hersteller liggt bi en B-Klarinette van düütsch Bauart (ok bi de Wiener Klarinette) de Ünnerscheed tüschen den engsten Binnendörmeter baven an dat Böverstück un den an’n wietsten ünnern an dat Ünnerstück (Konizität) bi 3 mm, de sück mit etwa 1 mm up dat Böverstück un mit etwa 2 mm up dat Ünnerstück verdeelen. Bi en B-Klarinette van franzöösch Bauart verlöppt de Innenbohrung van dat Böverstück un dat bövere Deel van dat Ünnerstück zylindrisch, um dornah in en relativ stark konische Bohrung över to gahn, deren Enddörmeter 7 mm größer is as de Utgangsdörmeter. Bi de wieder ünnern beschreeven Reform-Böhm-Klarinette, deren Innenbohrung mehr de van de düütsch Klarinette glieken sall, bedrocht de Differenz immerhen noch ca. 4,5 mm. Dat düütsch Griepsystem leit sück van de historsch Griepwies af; de Grundgreepen van de modern Oehler-Klarinette glieken in’n Wesentlichen noch immer de van de 5-Klappen-Klarinette, de to de Tiet van [[Wolfgang Amadeus Mozart]] speelt wurr. In de Loop van de Tiet nehm de Tall van de Klappen (um 1760 veer, bit 1800 etwa sechs) to, tonächst bit to de van [[Iwan Müller (Musiker)|Iwan Müller]] Anfang van dat 19. Johrhunnert vörstellt Klarinette mit 13 Klappen un 6 Grieplöcker. Wiedere Neeerungen van de Müller-Klarinette weern de Gabelmechanismus för dat b un dat f’’, vör allen aber perfekt sluutend Ledderpolster anstäe van Filzpolstern verbunnen mit versenkt Toonlöcker mit erhaben konischen Ringen (Zwirlen) un Ersatz van de Kippmechanik van de Klappen dör Leepelklappen. Dorto keem en düütliche Verbeterung van de Intonatschoon dör de nee Mechanik un en anner Anordnen van de Toonlöcker, so dat disse Klarinette in meest jeder [[Toonart]] ahn Probleme speelt wurrn kunn.<ref>Stephanie Angloher, Das deutsche und französische Klarinettensystem. ''Eine vergleichende Untersuchung zur Klangästhetik und didaktischen Vermittlung, Inaugural-Dissertation zur Erlangung des Doktorgrades der Philosophie an der Ludwig-Maximilians-Universität München'', 293 Sieden, Herbert Utz Verlag GmbH, München 2007, hier S. 20</ref> Buterdem hett he de Blattschruuv un de Duumstütten utfunnen. Letztere hett de Mögelkeit van dat ''Ünnersückblasen'' schafft an Stäe van dat ''Översückblasen'', bi dat dat Mundstück ut hüüdig Sicht verkehrt herum upstaaken weer, also mit dat Blaat nah baben, kiek Afbillen „Fröhe Klarinette“.<ref> Stephanie Angloher, Das deutsche und französische Klarinettensystem. ''Eine vergleichende Untersuchung zur Klangästhetik und didaktischen Vermittlung, Inaugural-Dissertation zur Erlangung des Doktorgrades der Philosophie an der Ludwig-Maximilians-Universität München'', 293 Sieden, Herbert Utz Verlag GmbH, München 2007, S. 23 f</ref> [[Oskar Oehler]] hett 1905 de Müller-Klarinette verbetert, de denn 22 Klappen, 5 Ringe un en Griepdeckel upwiesen un ok eleganter utsehn dee. Dat düütsch Griepsystem (in Gestalt van de Müller-Klarinette) weer vör dat Utfinnen van dat Böhm-System in all Länner verbreedt; as „düütsch“ wurrd dat eerst betekent, siet dat Böhm-System Enn’n van dat 19. Johrhunnert in Frankriek to’n Standard wurr. Dat Böhm-System foot up de Entwicklungen för de Querflöte dör [[Theobald Böhm]]. Dat wurr aber nich van Theobald Böhm sülvst, sonnern van [[Hyacinthe Klosé]] entwickelt. De Ünnerscheed liggt in’n Wesentlichen dorin, dat de Gabelgreepen för b un f up h un fis verleggt wurrn un de Greepen van de lütt Finger konsequent redundant gestalt wurrn, so dat de Böhm-Klarinette ahn de för de düütsch Klarinette typischen Rullverbindungen tüschen de Klappen utkommen deiht. Se foot insowiet ebenfalls up de Müller-Klarinette, as se Zwirle, Ledderpolster, Leepelklappen, Duumenholler un Blattschruuv övernehm. Neben Ünnerscheeden in de Griepwies ünnerscheed sück de franzzösch Klarinette van de düütsch Klarinette traditschonell dör en gröttere Konizität vun den Binnenbohrung, as baben beschreeven, starker ünnersneeden Grieplöcker, en wat breeder Mundstück un insgesamt en lichtere Bauwies. Dordör is de Klang van de Böhm-Klarinette scharper, flexibler un bövertoonrieker. De Klang van de düütsch Klarinette wirkt reiner, sonorer un warmer. Dat Klangideal is aber nich direkt mit dat Griepsystem verbunnen: De all 1850 in [[Belgien]] entwickelte [[Albert-System-Klarinette]] is in’n Wesentlichen en Klarinette mit franzöösch Klangideal un klassisch „düütsch“ Griepwies. De in de osteuropääsch Volksmuusik un in eenig Berieken van den Jazz insett Klarinetten hemm för begäng en eenfack düütsch Griepsystem, aber en sülvst in’n Vergliek mit de franzöösch Klarinette düchtig hellen Klang. Siet Enn’n van de 1940er Johren wurrn ok Böhm-Klarinetten baut, de aber dör en anner Binnenbohrung (kiek baben) un en anner Mundstück dicht an dat düütsch Klangideal kommen un ünner de Naam [[Reform-Böhm-System|Reform-Böhm-Klarinetten]] verköfft wurrn. Eenig Klarinettisten bruuken Mundstücke mit franzööschen Snitt up en düütsch Klarinette, wat to en dunkel, weeken Klang führt, anner Mundstücke van düütsch Bauaart up en franzöösch Klarinette, um den düütschen Klang ehrder to entspreeken. Wiel ok de Wiet van de Bahnöffnung, de Bodden van dat Mundstück, dat Blatt un nich toletzt de Speler sülvst wesentlich to dat Klangergevnis bidragen, kann natürlich ok up en klassisch franzöösch Klarinetten en warmer un up düütsch Klarinetten en scharper Klang ertüügt wuurn. Neben de nöömt Systemen gifft dat noch wiedere, as to’n Bispeel dat „Pupeschi-System“ oder dat „Mazzeo-System“, de sück aber nich dörsetten kunnen. Buterhalv van Düütschland un Öösterriek wurrn hüüd meest blots noch Böhm-Klarinetten bruukt. Dat düütsch System weer bit Midden van dat 20. Johrhunnert ok in Osteuropa wiet verbreedt, wurr aber in de tweet Hälft van dat 20. Johrhunnner wietgahnd van dat Böhm-System aflööst. In de [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen weer lang Tiet dat [[Reform-Böhm-System]] bannig anseggt; intüschen (2017) spelen aber de Soloklarinettisten etwa van dat [[Concertgebouw-Orchester]] in [[Amsterdam]] un de [[Rotterdam]]er Philharmoniker Böhmklarinetten. En van de wenigen bekannten Klarinettisten in en düütsch Orchester van de eerste Wahl, de en Böhm-Klarinette speel, weer de Swiezer [[Eduard Brunner (Klarinettist)|Eduard Brunner]]. == Stimmungen == [[Datei:Patricola CL4.jpg|mini|100px|links|Vull-Böhm-Klarinette ([[Fratelli Patricola|Patricola CL4]]) bit deep Es (all Toonlöcker sünd van Ringen umgeven, todem 5. Klapp för der lütten Finger rechts)]] [[Datei:Clarinette-metal-Calt-Cbass (2).jpg|mini|hochkant=1.1|Kontrabass- un Kontraalt-Klarinette (franzöösch System)]] [[Datei:Diapason-clarinet pl.jpg|mini|450px|Toonumfang van verscheeden Klarinetten: B, A, Es, Bassetthorn, Bass un Kontrabass]] [[Datei:Patricola Artista Clarinetto Mib.jpg|mini|65px|links|Klarinette in Es (Böhm) ([[Fratelli Patricola|Patricola]] CL1)]] De Familie van de Klarinetten hett tallriek Vertreder in ünnerscheedlich Grötten, wiel sück de zylindrisch Bohrung un dat flexible Klappensystem besünners goot för bauliche Experimente eegnen. All [[Richard Strauss]] berichtet in sien Övwerarbeitung van [[Hector Berlioz|Berlioz]] sien ''[[Grand Traité d’instrumentation et d’orchestration modernes|Instrumentationslehre]]'' an en Upführen van de Mozartsche [[40. Sinfonie (Mozart)|g-moll-Symphonie]] mit en rein Klarinettenorchester, dat sück ut Instrumenten van de verscheedensten Stimmungen tosommensetten dee. Meest all Klarinetten sünd [[Transponeerend Musikinstrument|transponeerende Instrumente]] un mooten dorum dementsprekend noteert wurrn. === Hüüd verbreedt Formen un Stimmungen === In’n modernen Gebruuk sünd in eerst Lien veer Grötten begäng: De „normale“ Klarinette in B, in de klassische Musik dorto ok en een Halftoon deeper stimmt Klarinette in A, af de romantische klassischn Musik en [[Bassklarinette]] in B, un etwa af Laatromamtik ok en hooch [[Es-Klarinette|Klarinette in Es]]. De B-Klarinette is an’n meesten verbreedt un wurrd ok in’n Jazz un in de Volksmusik bruukt. Se klingt een Ganztoon deeper as noteert. In’n Sinfonie- un in’n Opernorchester kummt dorto de [[A-Klarinette]], de en lütt [[Terz (Musik)|Terz]] deeper as noteert klingt. <!--(In den böveren Kasten sünd beid Typen nebennanner afbildt: de B-Klarinette mit, de A-Klarinette ahn Mundstück.)--> De afwesselnd Gebruuk van disse beid Typen is vör allen technisch begrünnd, klanglich sünd se meest gliek: Passagen in B-[[Toonart]]en laaten sück up dat B-Instrument lichter spelen, de A-Klarinette is för Krüüz-Toonarten speeltechnisch beter to gebruuken. Eenige Komponisten stellen allerdings jüstergrad den klanglichen Ünnerscheed in’n Vördergrund un nich de lichtere Griepwies – se setten de A-Klarinette för en weekeren oder warmeren Klang in un nehmen kien Rücksicht up de swoorere Griepwies. De ünnerscheedlich Klangcharakteristik kann man so tosommenfaaten: „[D]ie B-Klarinette [wirkt] infolge ihres reichhaltigeren Obertonspektrums glanzvoller und kräftiger, während bei der A-Klarinette der dunkle und kantable Charakter deutlicher ausgeprägt ist.“<ref>{{Literatur |Autor=Jürgen Meyer |Hrsg=Conny Restle, Heike Fricke |Titel=Zur Akustik der Klarinette |Sammelwerk=Faszination Klarinette |Verlag=Prestel Verlag |Ort=München |Datum=2004 |ISBN=3-7913-3180-9 |Seiten=184}}</ref> Eenige Böhm-Klarinetten wurrn mit en ''deep es'' (Mi♭ grave) un utwiet Mechanik baut (so nöömt Vullböhm-System, kiek Afbillen). So können Klarinettisten mit blots een Klarinette dat gesamte gängige Repertoire up ''een'' Instrument spelen. Dormit kann man ok umgahn, dat up en kolt Instrument wesselt wurrn moot, wat faken to Intonatschonsproblemen führt. Allerdings mooten se deelwies in düchtig schwierig Toonarten musizeeren, worto blots dat Böhm-Instrument problemlos in de Laag is. Besünners Nahdrucke van de Orchesterstimmen van [[Breitkopf & Härtel]] in den USA hemm faken transponeerte Klarinettenstimmen bifüügt. Oder de Musiker mussen ''prima vista'' transponeeren, wat unverwacht faken goot beherrscht wurr. Disse Bruuk weer mehr in de romanisch Länner verbreedt. In Rumänien van de 1970er un 1980er Johren war dat – wegen Geldmangel – faken de Regel in mittleren Orchestern. (To glieker Tiet hemm dor öllere Speler noch dat düütsch System speel, aber mit düchtig franzöösch Toongeven.) En wiedere Vördeel van disse Utwieden nah ünnern is, dat dat ''es'' as ''kört b'' [[överblasen]] speelt wurrn kann un somit fülliger as disse – meest bannig kritisch Toon – erklingt. Ofschons disse Utwieden van den Umfang nah ünnern – mit Utnahm bi de Bassklarinette – wenig verbreedt is, hemm eenzelt Komponisten liekers dormit rekent. [[Gustav Mahler]] hett all in sien [[7. Sinfonie (Mahler)|7. Sinfonie]] (Ziffer 262) en sückse Anmarken anbrocht. [[Ottorino Respighi]] verlangt in de 1. un de Bassklarinette dit „deep es“ in sien Toondichtung ''[[Pini di Roma]]'' (twee Takte vör de Ziffer 10, Ricordi-Partitur Siet 30). För hooch Stimmen mit speziellen Klangeffekten wurrd siet Midden van dat 19. Johrhunnert faken de [[Es-Klarinette]] („Sopranino-Klarinette“) bruukt, deren schriller Toon in Blaskapellen un böhmisch-mährischer Volksmusik, aber ok in’n groot besett Symphonieorchester to’n Insatz kummt. Wegen hör dördringend Klang wurrd se in’n Orchester normalerwies blots eenzeln besett. Hööftsächlich in’n Orchester un in de sinfonisch Blasmusik, vereenzelt ok in’n [[Jazz]], is de [[Bassklarinette]] in B to Huus, de een Oktave deeper as de B-Klarinette klingt. Hör Toonumfang is faken över dat deep e herut bit maximal to’n c utwiet, so dat hör deepste Toon dat klingende Kontra-B ist. In‘n Gegensatz to de Normalklarinette wurrd de Bassklarinette för begäng nich in A baut. Seltener wurrn hüüd in dat Sinfonieorchester noch C-Klarinetten un D-Klarinetten insett. De ''C-Klarinette'' weer in dat 19. Johrhunnert wiet verbreedt un wurr to’n Bispeel van [[Antonio Salieri]] in sien Opern fakender bruukt. Sie wurrd hüüd noch as eenzig nicht-[[Transpositschoon (Musik)|transponeerend]] Familienliddmaat dörgahns dör de B-Klarinette ersett. De ''D-Klarinette'', de bispeelswies in’n barocken Klarinettenkonzert van [[Johann Melchior Molter]] oder in de Wiener Dansmusik van ([[Johann Strauss (Söhn)|Johann Strauss]]) to finnen weer, wurr wietgahnd dör de Es-Klarinette ersett, wat aber blots denn bit to’n ünnersten Toon (schreeven e) geiht, wenn se (schreeven) bit to dat deep es reckt, wat bi düütsch Klarinetten nie un bi franzöösch Klarinetten selten de Fall is. In’n övrigen stunnen bzw. staht de Komponisten, de bewusst för disse Instrumente wegen hör jewieligen Klangeegenschapen komponeert hemm, de Överdragen up anner Klarinetten aflehnend tegenöver. === Hooch Klarinetten === Seltenere hooch Instrumente sünd de ''Hooch-G-Klarinette'' (edat gifft ok en Deep-G-Klarinette), dat „picksüße Hölzl“, dat ahn Utnahm in de Wiener [[Schrammelmusik]] speelt wurrd, un de Hooch-''As-Klarinette'', de hööchste Klarinettenstimm in de fröhe Blasmusik. Se wurrn aber hüüd nich mehr serienmäßig herstellt. === Instrumente in Altlaag === [[Datei:Altklarinette deutsch bis C.jpg|mini|hochkant=0.4|links|Altklarinette deutsches System, bis tief C]] [[Datei:S+S basset cl.jpg|mini|400px|Moderne Bassettklarinette ut Mopane, frz. System, mit nah baben richt Beeker ([[Schwenk & Seggelke]])]] Dat ''[[Bassetthorn]] in F'' hett vör allen [[Wolfgang Amadeus Mozart]] in eenigen van sien Opern (''[[Die Zauberflöte]]''), Kammermusikwarken un in sien ''[[Requiem (Mozart)|Requiem]]'' insett, ansluutend ok [[Felix Mendelssohn Bartholdy]] un [[Richard Strauss]] (in ''[[Elektra (Strauss)|Elektra]]'' un ''[[Die Frau ohne Schatten]]''). Hüüd beleevt dat en Renaissance in de nee’ere Quartettliteratur för Klarinetten. De Toonumfang van dat Bassetthorn is mit so nöömt Bassettklappen nah ünnern bit to dat noteert C (klingend F) utwiet (as ok Bassklarinette un Bassettklarinette bit noteert c bzw. C utwiet sünd). Dordör bedrocht de Toonumfang vull veer Oktaven. Vörweegend in dat [[Blasorchester]] övernimmt de ''[[Altklarinette]] in Es'' de Rull van de Middellaag tüschen normal un Bassklarinette. Se wurrd för begäng ahn Bassettklappen baut, gelegentlich aber bit noteert D (klingend F) verlängert, um Bassetthornstimmen weddergeven to können. [[Datei:Deuker Jörgensmann Rolin 30 10 09 Photo by Herb Weisrock (113).JPG|mini|hochkant=1.8|Verscheeden Instrumente van de Klarinettenfamilie (düütsch System) speelt van dat ''Tribal Clarinet Trio'': links Deep-G-Klarinette ([[Theo Jörgensmann]]), mittig Kontrabassklarinette ([[Ernst Ulrich Deuker]]), rechts Bassetthorn ([[Etienne Rolin]])]] De ''[[Bassettklarinette]]'' (in A, B oder ok C) is dat den [[Bassetthorn]] ähnliche Instrument, för dat Mozart sien [[Klarinettenquintett (Mozart)|Klarinettenquintett]] KV 581 un sien ''[[Klarinettenkonzert KV 622]]'' komponeert hett, Warken, deren deepste Passagen kört nah Mozart sien Dood oktaveert wurrn, um se ok up en normal A-Klarinette spelen to können un deren oorsprüngliche Partituren hüüd blots in rekonstrueerten Faaten vörliggen. De eerst later so nöömt Bassettklarinette wurr mehrfack utfunnen, toeerst um 1770. Dat Instrument van Mozart sien Früend un Logenbröer [[Anton Stadler (Klarinettist)|Anton Stadler]] (1753–1812), de ok de beid Warken eerstmals upführt hett, wurr 1788 van den Wiener Hoffinstrumentenmaker Theodor Lotz entwickelt un maakt<ref name="Eulenburg-Partitur">Partitur, Edition Eulenburg, Vörwoort Alan Hacker</ref> un van Stadler wieder verbetert. Dat Instrument harr, as van Mozart vörschreeven, neben den Tönen van de normal Klarinette ok noch de deepere Töne Es, D, Cis un C. Eenige Instrumentenbauer haemm in letzt Tiet modern Sonneranfertigungen van disse Bauform herstellt, so dat nee’ere Inspeelen en authentischeres Bild van disse Warken vermiddeln können. In de greeksch un töörksch Volksmusik wurrn ''Deep-G-Klarinetten'' bruukt. Die Instrumente hemm en düütsch Griepwies un en liek Bauform, dat gifft de sowohl in Holt as ok in Metall. De Mechanik is meest nah Albert konstrueert, man findt aber ok de modern düütsch Mechanik. De Stimmung is en rein Quarte deeper as noteert, kann also de Altlaag toordnet wurrn. === Wiedere deep Klarinetten === De ''Kontrabassklarinette in B'' klingt um twee Oktavendeeper as de B-Klarinette un kummt bi groot besett Warken van dat 20. un 21. Johrhunnert to’n Insatz, bispeelswies in [[Arnold Schönberg]] sien ''Fünf Orchesterstücken Opus 16'', [[György Ligeti]] sien ''[[Lontano]]'' un [[Iannis Xenakis]] sien ''Jonchaies'' as ok in de Filmmusik. Faken düppelt dorbi de Kontrabassklarinette de Stimm van den Kontrabass. Af un to finde sück de Kontrabassklarinette ok in Blasorchestern. In'n Blasorchester wurrd gelegentlich to en wiedere Verstärken van dat deep Klarinettenregister neben de Kontrabassklarinette de ''Kontra-Altklarinette in Es'' bruukt, de um een Oktave deeper as de Altklarinette in Es klingt. Disse düchtig deep speelen Klarinetten wurrn ok in eenig Musicals (to’n Bispeel ''[[A Chorus Line (Musical)|A Chorus Line]]'', ''[[The Producers (Musical)|The Producers]]'') insett. Van de noch deeper ''Subkontra-Altklarinette in Es'' (twee Oktaven deeper klingend as de Altklarinette in Es) as ok de ''Subkontra-Bassklarinette in B'' (dree Oktaven deeper klingend as de Klarinette in B) gifft dat weltwiet blots wenig Exemplare. === Kuriosa === [[Datei:QuartertoneClarinet.jpg|mini|Veer Ansichten van en Vierteltoonklarinette]] De kanaadsch Klarinettenbauer Steven Fox konstrueert Klarinetten, de in de [[Bohlen-Pierce-Skala]] stimmt sünd. Wegen de hooch Kompatibilität van disse Skala mit Klarinetten könnt de ok in Betoog up de Klappenmechanik düütlich eenfacher utführt ween. * In de 1930er Johren hett Friedrich Stein de '''Steinklarinette''' entwickelt, de en neeardig Klappensystem up twee Metallröhren harr un van de Firma ''Gebrüder Mönnig'' in [[Markneukirchen]] baut wurr. * '''Veerteltoondüppelklarinette:''' Wiel sück de Komponisten mit [[Mikrointervall]]en un de [[Veerteltoon-Musik]] befaat hemm, de in Middeleuropa af Anfang van dat 20. Johrhunnert anfung, entstunn jüst bi Blasinstrumenten de Wunsch nah baulicher Ünnerstütten van disse Töne. De Instrumentenbauer Fritz Schüller (1883–1977) konstrueer en ''Veerteltoondüppelklarinette'', de ut twee nebennanner liggend, in’n Afstand van en Veerteltoon stimmt Klarinetten bestunn, de aber blots mit een Mundstück un een Klappensystem utstatt weer. Mit en tosätzlichen Heben kunn tüschen de beid Röhren hen- un herschalt wurrn, so dat dat ahn düchtig grötteren Griepupwand mögelk weer, en Veerteltoonledder to spelen. * De '''Sudden Smile Clarinet''' is en Kombinatschoon ut Klarinettenmundstück un Blockflötenkorpus un weer todrapener as [[Chalumeau]] to beteken. Se is ca. 35&nbsp;cm lang un steiht in C. Den Speler steiht en vullständige chromatische Skala van twee-eenhalv Oktaven to Verfügung. * Intüschen gifft dat ok de '''Tupian Chalumeaus''', de de Mögelkeiten beeden, dör en spezielle Grieptechnik ähnlich as bi Flöten bit to twee-eenhalv Oktaven ganz ahn Klappen to spelen. Disse Instrumente wurrn in all begäng Toonarden van hooch F bit deep D anbooden. == Geschichte == De Geschichte van de Eenfachrohrblattinstrumente reckt bit in de [[Antike]] zurück. Siet oltägyptisch Tiet, in de klassischen Antike as ok in dat Middelöller is en groot Fülle van ünnerscheedlich Instrumentenformen, faken mit gedüppelt Schallrohr, nahwiest. In Regionen mit lebendig traditschoneller Musiktraditschoon sünd entspreekende Instrumente to’n Deel bit in de Neetiet erhollen bleven (to’n Bispeel Sipsi). Bi de Rohrblööt van disse Instrumente entsteiht de schwingend Tung dör den Insnitt in den Halm van en Rohr (idioglottes Rohrblatt). Demgegenöver wurrd för de Klarinette en up en Mundstück fastmaaken un wedderafnehmbor Blatt bruukt, somit en heteroglottes Rohrblatt. === Dat Chalumeau === Dat [[Chalumeau]] is eerst siet dat Enn’n van dat 17. Johrhunnert nahwiesbor un somit blots wenig öller as de Klarinette. Tegenöver fröheren Eenfachrohrblattinstrumenten, de to’n Deel ok all as Chalumeau/[[Schalmei]] betekent wurrn, kann bi dat Chalumeau dat Rohrblatt van dat Mundstück lööst wurrn (heteroglottes Rohrblatt). Dat Chalumeau hett en zylindrisch Röhr. Dat hett aber kien Överblasklapp un wurr blots in dat Grundregister bruukt, also in en [[Toonumfang]] van en groot None. Överblasen Töne kann man dormit ok henkriegen, de sünd aber klanglich nich tofräe stellend un faken unrein. Ähnlich as de Blockflöte hett dat acht[[Toonlokh|Grieplöcker]], gelegentlich ergänzt um een oder twee Klappen um den Toonumfang uttowieden. [[Chromatische Toonledder|Chromatische]] Töne wurrn mit Gabelgreepen speelt. === De Klarinette in dat 18. Johrhunnert === [[Datei:Diderot clarinette.jpg|mini|260px|Denners Klarinette]] Um 1700 fungen düütsch Instrumentenbauer an, dat Chalumeau wieder to entwickeln. De bedüüdenst Errungenschap up den Weg to de Klarinette is den düütschen Instrumentenbauer [[Johann Christoph Denner]] gelungen. Sien Wiederentwicklung van dat Chalumeau bestunn dorin, en Instrument antofertigen, dat mit en Tosatz[[Klapp (Blasinstrument)|klapp]] to dat Överblasen versehn weer. Wiel dit Instrument in‘n mittleren un hooch [[Register (Musik)|Register]] n luuten, kloren Klang harr, de an den van de [[Barocktrompete]] (wegen dat „Clarinspeel“ ok as ''Clarino'' betekent) erinnern dee, wurr dat van Mayer in dat „Museum musicum“ (1732) as ''Clarinetto'', also ''lütt Trompete'', betekent. Wiel dat bi de eerst Klarinetten nich gelung, to glieker Tiet dat deep un dat överblasen Register klanglich un intonatorisch befreedigend uttoführen, wurrn de eerst Klarinetten meest ahn Utnahm in’n överblasen Register speelt un för dat deep Register wiederhen Chalumeaus baut. Noch hüüd betekent man de deepste Laag van de Klarinette as dat ''Chalumeau-Register''. De Denner-Klarinette harr blots twee Klappen, aber verscheeden anner Hersteller hemm bald wiedere tofüügt, um tosätzliche Töne speelbar to maken. Dat klassische Instrument, as Mozart keen kennen dee un geern harr, harr (ahn Bassettutwieden) sluutend acht Grieplöcker un etwa 5 Klappen un weer all in all Registern goot speelbar. === Wiederentwicklungen === [[Datei:H-Cis-Triller bei der deutschen Klarinette.png|mini|200px|De H-Cis-Triller Eenpunkt-Verbindung van Rudolf Uebel in’n Vergliek mit de begäng Variante.]] De nächste wichtige Entwicklungsträe weer de Utfinnen van de baben ünner Griepsysteme beschreeven Klarinette van Iwan Müller, de insgesamt as Revolutschon van den Klarinettenbau betekent wurrn kann. In de Loop van dat 19. Johrhunnert wurrn dit System, dat weltwiet Anklang funn, noch wiedere Klappen tofüügt. [[Hyacinthe Klosé]] hett 1839 en kumplett nee Anordnung van de Löcker un Klappen rutfunnen, de stark van de van [[Theobald Böhm]] erstellten Bereeknungen beinfloot weer, de de up den Bau van de [[Querflöte]] anwennd harr. Nah hüm hett he sien Utfinnen ok ''Böhm-System'' nöömt. Wiel disse Griepwies neeaardig konzipeert weer un de dat Müller-System weehnt Musiker kumplett umlernen mussen, hett sück dat System man blots langsam dörsett. Intüschen is aber de Böhmklarinette, van den düütschen Spraakruum afsehn, dat internatschonale Standardinstrument. As en laat Bispeel van en technische Innovatschoon bi de düütsch Klarinette is hier de Eenpunkt-Verbindung för de H-Cis-Triller to nöömen. De harr sück Rudolf Uebel, de Neffe van [[Friedrich Arthur Uebel]], 1949 patenteeren laaten. In de Afbillen sünd twee Ünnerstücke van Arthur Uebel Klarinetten ut de Johrern 1990er Jahren to sehn. De Tweepunkt-Verbindung is hier dat jüngere Instrument; de Bauwies wessel also weer to de oorsprüngliche Variante.<ref>H-Cis-Eenpunktverbindung: [https://depatisnet.dpma.de/DepatisNet/depatisnet?action=bibdat&docid=DD000000005035B3 Link to’n Indrag in de Patentdatenbank].</ref> === De Wiener Klarinette === De Wiener Klarinette ünnerscheed sück van hör düütsch Süster dör en wiedere Bohrung, dickere Wandstärken un en anner Mundstückbahn. Wiener Blööt sünd breeder un starker as de düütschen<ref>Daniel Hörth (2003): ''Französische, deutsche und österreichische Mundstück-Bahn-Rohrblatt Kombinationen bei Klarinetten im Vergleich'' ([https://web.archive.org/web/20151117031349/http://iwk.mdw.ac.at/lit_db_iwk/download.php?id=15997] online, pdf)</ref> un hemm en annern Blattkarn. De Wiener Klarinette verleeht – neben annner Wiener Instrumenten, as to’n Bispeel [[Wiener Oboe]], [[Wiener Horn]], Wiener Pauke, Wiener Slagwark – den öösterriekschen Orchestern ehrn typischen [[Wiener Klangstil]]. == Gebruuk van de Klarinette in de Musik == === Solistisch === Ut de tallriek Warken för Klarinette un [[Klaveer]] sünd vör allen de beid [[Sonate]]n van [[Johannes Brahms|Brahms]], de ''Fantasiestücke'' van [[Robert Schumann]] un de ''Vier Stücke'' van [[Alban Berg]] besünners to nöömen. Wiedere Sonaten hemm [[Felix Draeseke]], [[Camille Saint-Saëns]], [[Max Reger]], [[Arnold Bax]], [[Paul Hindemith]], [[Francis Poulenc]] (''[[Sonate für Klarinette und Klavier (Poulenc)|Sonate für Klarinette und Klavier]])'', [[Josef Schelb]], [[Leonard Bernstein]] un [[Aaron Copland]] komponeert. Dat gifft ok en riek Literatur an Klarinettenkonzerten, dorünner dat bekannte ''[[Klarinettenkonzert KV 622]]'' van Wolfgang Amadeus Mozart. Ok [[Carl Maria von Weber]], [[Ludwig Spohr]], [[Felix Mendelssohn Bartholdy]], [[Franz Krommer]], [[Johann Melchior Molter]] un Liddmaaten van de [[Stamitz]]-Familie hemm beleevt un bit hüüd faken upführt Klarinettenkonzerte schreeven. Van [[Antonio Salieri]] gifft dat doröver herut en so nöömt ''Picciola Sinfonia'' för konzertante Klarinette un Orchester, de as Inleeden to’n tweeten Deel van sien Oper ''[[Die Neger (Oper)|Die Neger]]'' deent. Later hemm [[Claude Debussy]], [[Igor Strawinsky|Igor Strawinski]], Paul Hindemith un [[Aaron Copland]] Warken för Soloklarinette mit Orchesterbegleitung komponeert. To nöömen is buterdem dat Klarinettenkonzert van [[Carl Nielsen]]. En Hööchtpunkt in technisch un musikalisch Raffinesse markeert dat Klarinettenkonzert van [[Jean Françaix]] (1968), dat aber wegen sien hooch Anforderungen an den Solisten un an dat Orchester blots selten upführt wurrd. Nee Impulse hemm in de letzt Johren ünner annern de sweedsch Solo-Klarinettist [[Martin Fröst]] un de Finne [[Kari Kriikku]] sett. Beid Solisten hemm Konzerte in Updrag geven, eerstmals upführt un in tallriek Konzerten weltwiet speelt un up CD upnommen. För Fröst hemm ünner anner [[Kalevi Aho]], [[Anders Hillborg]] un [[Rolf Martinsson]] ''(Concert Fantastique)'', för Kriikku ünner annern [[Unsuk Chin]], [[Kimmo Hakola]], [[Jouni Kaipainen]], [[Magnus Lindberg]], [[Kaija Saariaho]] un [[Jukka Tiensuu]] Konzerte schreeven. De kumplett unbegleit Klarinette wurr van völ Komponisten, vör allen in dat 20. Johrhunnert, mit Solokompositschonen bedocht. De prominentesten Vertreder sünd hier de ''Drei Stücke'' (1919) van [[Igor Strawinsky]], ''Stimmungen eines Fauns'' (1921) van [[Ilse Fromm-Michaels]], ''L’abîme des oiseaux'' (1941) ut dat ''[[Quatuor pour la fin du temps]]'' van [[Olivier Messiaen]], dat ''Capriccio'' (1946) van [[Heinrich Sutermeister]], [[Luciano Berio]] sien ''Sequenza IXa'' (1980) as ok de Solo-Sonaten van [[Sigfrid Karg-Elert]] (1920), [[John Cage]] (1933) un [[Germaine Tailleferre]] (1957). === Kamermusik === In de rein Bläserkamermusik gifft dat meest kien Formatschoon ahn Klarinette. In [[Harmoniemusik]]en, Bläser[[Oktett (Musik)|oktetten]] un -[[sextett]]en sünd meestens twee, in’n [[Hotzbläserquintett]] is een Klarinettenstimm besett. En wiedere wichtige Besetten is dat modern [[Ensemble (Musik)|Klarinettenensemble]] mit Klarinetten, Bassetthörnern, Es-Klarinette, Bassklarinette un Saxophonen oder dat [[Klarinettenquartett]] ut twee Klarinetten, Bassetthorn un Bassklarinette. Ok in den [[Quintett]]en för Klaveer un Bläser van Mozart un [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] speelt de Klarinette en wichtige Rull. In de gemischt Kamermusik (Bläser un Strieker) is vör allen dat [[Klarinettenquintett]] to nömmen, dat den Klang van dat solistisch Blasinstrument mit en [[Streichquartett]] kombineert. Besünners de [[Klarinettenquintett (Mozart)|Quintette van Mozart]] ud Brahms sünd hier herut toheeven. In de gröttere gemischte Besetten, as in dat [[Oktett (Schubert)|Schubert-Oktett]] oder Beethoven-Septett deelt sück de Klarinette mit de eerst [[Violine]] faken de Hööftstimm. Berühmte [[Trio (Musik)|Trios]] hemm Mozart (Klarinette, Viola, Klaveer) un Brahms (Klarinette, [[Violoncello]], Klaveer) schreeven. [[Olivier Messiaen]] hett in sien ''[[Quatuor pour la fin du temps]]'' ''(Quartett to dat Enn’n van de Tiet)'' Klarinette, Violine, Violoncello un Klaveer besett. Dat villlicht bekannteste Stück för twee Klarinetten is de ''Sonate für zwei Klarinetten'' ''FP7'' van [[Francis Poulenc]]. === Orchester === [[Datei:Gustave Langenus (IMSO pp27).jpg|mini|Klarinettist van de [[New Yorker Philharmoniker]] (1917).]] Afsehn van eenigen solistischen Insätzen, to’n Bispeel in Warken van [[Antonio Vivaldi]] oder [[Jan Dismas Zelenka]], weer dat Chalumeau nie wirklich in en barock [[Orchester]] integreert. Eerst mit de Wiederentwicklung to de Klarinette kunn sück dat Instrument neben den anner Holtbläsern behaupten. In en Sinfonieorchester sitten de Klarinettisten meestens in de tweet Holtbläserreeg neben den [[Fagott]]isten; wobi de eersten Bläser van beid Gruppen (Soloklarinettist un Solofagottist) direkt nebennanner sitten. Wolfgang Amadeus Mozart hett 1778 in [[Mannheim]] Sinfonien van [[Carl Stamitz]] höört un schreev an sien Vader: :„Ach, wenn wir nur clarinetti hätten! – sie glauben nicht was eine sinfonie mit flauten, oboen und clarinetten einen herrlichen Effect macht!“ Dit Zitat betreckt sück allerdings up de Soltborger Hoffkapelle, de Klarinetten eerst 1804 in Gebruuk nehm. Klarinetten wurrn laatstens af 1769 in de Fürsterzbischöflichen Militärmusik gebruukt.<ref>Kurt Birsak: Salzburg, Haydn, and the Clarinet, in: The Clarinet Vol. 27 (1999), No. 1, S. 36–40</ref> Mozart hett sück jedenfalls van dissen Titpunkt an bemöht, dit Instrument ok in Öösterriek in dat Orchester to integreeren, un dat is mit sien Verdeenst, dat in de [[Sinfonie|Symphonien]] van Beethoven de Klarinette fast to de Bläsergrupp hörrt un gliekwertig mit de [[Oboe]] un [[Fleut|Flöte]] insett wurrd. Besünners charakteristische Stäen finnd man in den innigsten Momenten van völ Mozart-[[Oper]]n, natürlich – hier sünd dat twee [[Bassetthorn|Bassetthörner]] – in sien ''[[Requiem (Mozart)|Requiem]]'' un in de langsam Sätzen van den Beethoven-Symphonien. To de Tiet wurrn för begäng twee Klarinetten in dat Orchester besett. Bi völ Komponisten van de [[Romantik (Musik)|Romantik]] is de Klarinette, ähnlich as de Oboe in de Barocktiet, dat Instrument de Wahl för intime, gesangliche Passagen (bispeelswies inde Symphonien van Mendelssohn oder Brahms). Ok in dat romantisch Opernorchester wurrd se gern mit udrucksvull [[Gesang]]sliens bedocht. Buterdem vergröttert sück de Klarinettengrupp in dat Orchester, faken kommen dree oder mehr Speler to’n Insatz, de to’n Deel ok [[Nebeninstrument]]e spelen. Vör allen in dat romantische Opernorchester speelt to’n Bispeel de [[Bassklarinette]] en tonehmens Rull (etwa in den Opern van [[Richard Wagner]]). De Klarinettenpartien ut Opern van [[Richard Strauss]] sünd so wichtig un ansprööksvull, dat se bit hüüd as Plichtstücke bi Vörspelen verlang wurrn. Eenige Komponisten (to’n Bispeel [[Dmitri Dmitrijewitsch Schostakowitsch|Schostakowitsch]] in sien Oper ''[[Lady Macbeth von Mzensk]]'') besetten bit to fief oder acht (Richard Strauss, ''[[Elektra (Strauss)|Elektra]]'') Klarinettisten. To Anfang van dat 20. Johrhunnert hett de neeardige [[Jazz]] ok de [[Konzert (Musikveranstaltung)|Konzertmusik]] beinfloot, un naturgemäß wurr dorbi de Klarinette as verbreedt Jazz-Instrument, dat aber ok in’t Orchester vertreeden is,tonehmend bruukt. En weltbekannt Bispeel is de Anfang van ''[[Rhapsody in Blue]]'' van [[George Gershwin]]. Neeere Komponisten schätzen die Klarinette vör allen wegen hör Wendigkeit in all Registern. === Blasorchester === In [[Blasorchester]]n un Militärkapellen wurrd de Klarinette ünner annern för flink Solopassagen bruukt. In Blasmusikbearbeitungen van [[Sinfonie|symphonisch]] Warken övernehmen de in twee oder mehr Gruppen deelt Klarinetten faken de [[Violine|Geigenstimmen]]. Se spelen dor wietgahnd in hör böveren Toonberiek, in den se sück licht van de anner Instrumenten afheven. In grötteren üBlasorchesterbesetten wurrn to de vörherrschend B-Klarinetten, de chorisch besett sind, ok noch de Es-Klarinette, de deepere Altklarinette in Es un de Bassklarinette in B speeltt. De Kontra-Altklarinette in Es un de Kontrabassklarinette in B sünd dorgegen selten antodrapen. In böhmisch-mährisch Volksmusik wurrd de Klarinette meest tweestimmig (Es un B) besett un hett, afsehn van eenig Solopassagen, verzierend Funktschoon. Wiel de faken speelt Pralltriller un Sössteihntelfiguren an Vagelgezwitscher erinnern, wurrn hör faken Naams van Singvagels geven to’n Bispeel in den Titeln ''Gesang der Lerche'' oder ''Amselbrüder''. === Jazz === Vör allen in den fröhen [[Jazz]] weer de Klarinette en zentral Instrument, de Tipp van hör Popularität weer in de [[Dixieland Jazz|Dixieland-Jazz]]- un [[Big Band|Big-Band]]-Ära van den 1930er un 1940er Johren, as Klarinettisten as [[Sidney Bechet]], [[Benny Goodman]], [[Artie Shaw]], [[Johnny Dodds]], [[George Lewis (Klarinettist)|George Lewis]] un [[Woody Herman]] de woll spoodrieksten Ünnernhollensmusikgruppen van hör Tiet anführen deen. Dorbi keemen tietwies neben de domineerend B-Klarinette ok Klarinetten in C und Es to’n Insatz. [[Duke Ellington]] hett de Klarinette in sien Kompositschonen as Hööftinstrument ansett. In de laat 1940er Johren gung dat Interesse an de Big Bands torüch un dat Instrument verlor sien zentraal Positschoon, de se ok in’n [[modern Jazz]] nich torüch kreeg. In’n [[Dixieland Jazz|Dixieland-Revival]] van de 1950er Johren wurrn Klarinettisten as [[Hugo Strasser]], [[Acker Bilk]] un [[Monty Sunshine]] berühmt un hemm mit hör Musik sogor de Hitparaden van de Popularmusik reckt. In de populären Jazzmusik funn ok de selten insett Metallklarinette ehrn Platz. Ofschons eenige Musiker as [[Eric Dolphy]], [[Buddy DeFranco]], [[Tony Scott (Musiker)|Tony Scott]], [[Jimmy Giuffre]], [[Rolf Kühn (Musiker)|Rolf Kühn]], [[Perry Robinson]], [[Theo Jörgensmann]] oder [[John Carter (Klarinettist)|John Carter]] se ok för [[Bebop]] un [[Free Jazz]] insetten deen, kunn de Klarinette bit hüüd ehrn ollen Stellenwert nich mehr recken. In [[Improvisatschoon (Musik)|Improvisatonsmusik]] van hüüd kann man se aber weer fakener hörrn. Ünner de modernen Jazz-Klarinettisten sünd ünner annern [[Eddie Daniels]], [[Paquito D’Rivera]], [[Gebhard Ullmann]], [[Don Byron]] un [[Lajos Dudas]] to nöömen. === Grenzgänger === * [[Jean-Christian Michel]] is van de Karkenmusik van [[Johann Sebastian Bach]] un van den ansprööksvull „Europääschen“ [[Jazz]] inspireert un speelt sien Kompositschonen un Adaptatschonen up de Klarinette. * Dat [[German Clarinet Duo]] speelt en improviseerte Kamermusik, in de Elemente van den Jazz un de Nee Musik dör en jazzoide Tietgestaltung mitnanner verbunnen wurrn. * Ok [[Woody Allen]] speelt Klarinette (Albert-System) un hett in de Upnahmen van sien Filmmusiken ''(Take the Money and run, The Sleeper, Radio Days)'' sülvst de Klarinette speelt. * D engelsch Musiker [[John Helliwell]] sett de Klarinette as dragend Melodieinstrument in de Rockgrupp [[Supertramp]] in. * Musiker as [[Tara Bouman]] oder [[Michael Riessler]] sünd Grenzgänger, de ut de klassische Musik kommen. Bei hemm sück ok as [[Improvisatschon|Improvisatoren]] en Naam maakt. * In de Band [[Coppelius]] wurrn Klarinetten faken för Soli insett, de in’n Klang an Gitarrensoli erinnern söllt. === Vibrato, Tremolo === In‘n [[Jazz]] un in de amerikaansch Ünnerhollensmusik wurrd de Klarinette traditschonell mit utpräägt Vibrato speelt. In de [[Klassische Musik|klassischen Musik]], in de [[Ländlermusik]] un in de [[Blasmusik]] wurrd de Klarinette dorgegen traditschonell mit en möglichst liken, konstanten Toorn speel. In’n Gegensatz to de Strieker, Singer, Flötisten un Oboisten hemm de klassischen Klarinettisten in dat 20. Johrhunnert dat [[Vibrato]]-Speel aflehnt. Alleen in Amerika wurr – beinfloot van den Jazz – nich selten ok in de klassisch Musik Vibrato insett. === Wiederen Gebruuk === * In‘n [[Klezmer]] ([[Giora Feidman]], [[Joel Rubin]]) un in de ostereuropääsch Volksmusik ([[Iwo Papasow]]) finnd de Klarinette rieken Gebruuk as Solo- oder Begleitinstrument. * Insbesünnere up den [[Balkanhalfinsel|Balkan]] is de Klarinette, sülvst in lüttste Besetten, en Standardinstrument. * Nich ganz so unentbehrlich, aber immer noch wichtig is de Klarinette in de alpenländsch Volksmusik. * In de törksch Folklore hört man meest Albert-Klarinetten<ref name="Degirmenci2013">{{Literatur |Autor=Koray Degirmenci |Titel=Creating Global Music in Turkey |Verlag=Lexington Books |Datum=2013 |ISBN=978-0-7391-7546-0 |Seiten=76 |Sprache=en |Online={{Google Buch | BuchID=k75fjFgTkxgC | Seite=76}}}}</ref> in G ut Holt oder Metall, speelt to’n Bispeel van [[Hüsnü Şenlendirici]] * Seltener wurd se in de Popmusik insett, etwa in eenig Hits van de Grupp [[Supertramp]].<ref name="Landau2010">{{Literatur |Autor=Elaine Landau |Titel=Is the Clarinet for You? |Verlag=Lerner Publications |Datum=2010 |ISBN=978-0-7613-5421-5 |Seiten=13 |Sprache=en |Online={{Google Buch | BuchID=aFylAgAAQBAJ | Seite=13}}}}</ref> En wenig begäng Mixtur ut [[Dixieland (Jazz)|Dixieland Jazz]] un [[Beatmusik]] finnd sück to’n Bispeel in dat Stück [[When I’m Sixty-Four]] van de [[The Beatles|Beatles]] * In [[Grekenland]] speelt de Klarinette ''(Clarino)'' in de traditschonell Danz-, Hochtiet- un Klaagmusik en wichtig Rull. Bi de Besetten van dat greeksch Klaagleed gifft dat faken en solistische Klarinette, faken ok mit Improvisatschoon. == Berühmte Klarinettisten == * De eerst groot Klarinetten-Star weer [[Anton Stadler (Klarinettist)|Anton Stadler]] (1753–1812), den Wolfgang Amadeus Mozart meest all sien Warken för Klarinette, Bassetthorn oder Bassettklarinette „up den Liev“ schreeven hett. He keem oorsprünglich ut [[Prag]], führ aber wegen sien groot Beleevtheit in völ europääsch Metropolen en regelrecht Wannerleven. * Ähnlich inspireerend weer woll de Münchner Hoffmusiker [[Heinrich Joseph Baermann]] (1784–1847) up Carl Maria von Weber, de hüm twee Konzerte, een Concertino un Kamermusikwarken widmet hett. Sien Söhn [[Carl Baermann]] weer ebenfalls Klarinettist un schreev neben eenig Konzerten en Klarinettenschool, de bit hüüd bruukt wurrd. * En Tietgenosse van Heinrich Baermann, de as bedüüdenst Virtuose van sien Tiet gull, weer [[Johann Simon Hermstedt]]. Hüm hett Louis Spohr, de in‘n Gegensatz to Weber gor kien Rücksicht up de dormals noch vörhannen technischen Probleme van de Klarinette nehm, sien veer Klarinettenkonzerte widmet. Disse „Rücksichtslosigkeit“ van Sieden van Spohr hett Hermstedt dorto brocht, dat Instrument entsprekend wieder to entwickeln. * Ok Johannes Brahms, de in de 1890er Johren eegentlich all uphollen harr, to komponeeren, wurr van den muien Toon van den [[Autodidakt]]en [[Richard Mühlfeld]] (1856–1907) dorto motiveert, kört för sien Levensenn’n noch eenige Klarinettenwarken to komponeeren. * För [[Benny Goodman]] hemm [[Aaron Copland]] un [[Paul Hindemith]] hör berühmt Klarinettenkonzerte komponeert. Ok [[Béla Bartók]] hett Goodman sien ''Kontraste'' för Violine, Klarinette un Klaveer widmet. * In den Beriek van den Jazz sünd insbesünnere to nöömen: [[Sidney Bechet]], [[Eddie Miller]], [[Jimmy Noone]] un [[Artie Shaw]]. == Pädagogik == As so völ anner Instrumente kann man ok dat Klarinettenspeel privat, an [[Musikschoolul|Musikscholen]], [[Konservatorium|Konservatorien]] oder [[Kunsthoochschool|Kunsthoochscholen]] lehrn. Bevör man sück en Instrument anschaffen deiht, sull unbedingt de tokünftige Lehrer konsulteert wurrn, de de Schüler över de Wahl van dat System un de Qualität van de Klarinette beraden kann. Neben dat Vermiddeln van de Grieptechnik, Hollen un [[Oom]]technik un [[Ansatz (Blasinstrument)|Ansatz]] sull en goot Klarinettenlehrer ok Tipps för de Bearbeitung van dat Mundstück för en eenfach Rohrblatt geven können. In Klarinettenensembles, [[Blasmusik|Blasorchestern]], Amateur- oder Schoolorchestern kann de fortgeschreeden Schöler sien eerste Speelpraxis kriegen. In‘n professionellen Studium beeden sück todem [[Kamermusik]]ensembles oder Hoochschoolorchester an. För de Upnahm in en [[Symphonieorchester]] is dat spoodriek Bestahn van en [[Proovspeel]] Bedingung, bi de dat [[Instrumentalkonzert|Konzertsoli]] un swoor Stäen ut Orchesterwarken vörtodragen sünd. De Vörbereitung van sückse Probespelen is en van de Swoorpunkte van dat professionelle Instrumentalstudium. Wichtige [[Etüde]]n un Schoolwarken för Klarinette stammen van [[Kalman Opperman]], [[Carl Baermann]], [[Friedrich Berr]], [[Giovanni Battista Gambaro]], [[Hyacinthe Klosé]], [[Fritz Kröpsch]], [[Rudolf Jettel]], [[Ernesto Cavallini]], [[Paul Jeanjean]], [[Alfred Uhl]] un [[Reiner Wehle]]. == Aktuelle Hersteller van Bedüüden == ; Chile : Luis Rossi ; Düütschland : Oscar Adler, [[Buffet Crampon Düütschland]] GmbH (W. Schreiber), Claríssono (Martin Schöttle), Wolfgang Dietz ([[Neustadt an der Aisch|Neustadt a.d. Aisch]]), Dörfler, Martin Foag, Frank Hammerschmidt, Karl Hammerschmidt, Stefan Hofmann, Georg Hufnagel, Harald Hüyng, Richard Keilwerth, Johanna Kronthaler, Kunath Instrumentenbau, [[Leitner & Kraus]] (Neustadt a.d. Aisch), Stephan Leitzinger, Rolf Meinel, Gebr. Mönnig GmbH (Oscar Adler), [[Gustav Mollenhauer & Söhne]] (Kassel), Bernd Moosmann, W. O. Nürnberger (Nico Sämann), [[Püstophon|Püchner]], Lothar Reidel, Eberhard Scherzer, [[Schwenk & Seggelke]], Steinbach, [[Friedrich Arthur Uebel]], [[Guntram Wolf]], [[Herbert Wurlitzer]] (Neustadt a. d. Aisch). De 1919 grünnd Manufaktur Richard Müller in Bremen hett Anfang van de 1850er Johren tosommen mit den dormaligen Soloklarinettisten van dat Kölner [[Gürzenich-Orchester]] un Dozenten van de dortig Musikhoochschool Paul Gloger för de Klarinette mit düütsch Griepsystem en dörgahnd ergonomische Mechanik entwickelt, mit de Folg, dat de Instrumente beter in de Hand leegen un lichter speelt wurrn kunnen. Disse ergonomische Bauwies van de Mechanik wurr later van meest all Hersteller van Klarinetten mit düütsch Griepsystem övernommen. ; England : Peter Eaton (Produktschoon 2018 instellt), Hanson Clarinets Siet ca. den 1930er Johren weer in Grootbritannien en bestimmt Klarinettenmodell van de Firma [[Boosey & Hawkes]] (B. & H.) düchtig anseggt un inflootriek.<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Jennifer May Brand |url=http://research.gold.ac.uk/20822/1/MUS_thesis_BrandJ_2012.pdf |titel=From Design to Decline: Boosey & Hawkes and Clarinet Manufacturing in Britain, 1879–1986 |werk=Thesis submitted in partial fulfilment of the requirements of Goldsmiths, University of London for the degree of Doctor of Philosophy |datum=2012-11 |abruf=2018-12-09 |format=PDF |sprache=en}}</ref> Dts Modell 1010 harr en düchtig wiet Bohrung van 15,2 mm, de todem vullständig zylindrisch formt weer. Berühmt engelsch Klarinettisten as Jack Brymer, Thea King, Frederick Thurston un Gervase de Peyerhemm up de speelt un sünd maatgevend för de enorme Popularität van disse Klarinette in Grotbritannien mit verantwortlich.<ref name=":0" /> De Produktschoon van Klarinetten wurr 1986 van B. & H. instellt.<ref name=":0" /> Dat führ dorto, dat völ professionelle britisch Klarinettisten meest up Instrumente van de franzöösch Firma Buffet Crampon (meist Modell R13) umstiegen deen<ref name=":0" /><ref>{{Literatur |Hrsg=Lawson, Colin |Titel=The Cambridge companion to the clarinet |Auflage=1st ed |Verlag=Cambridge University Press |Ort=Cambridge [England] |Datum=1995 |ISBN=0-521-47066-8}}</ref>, Instrumente mit wesentlich lüttgerer un nich vullständig zylindrisch Bohrung (14,65 mm). De Traditschoon van de 1010 wurr van Peter Eaton un sien lütt Team mit dat Modell Elite fortführt un verbetert.<ref name=":1">{{Internetquelle |url=http://www.eatonclarinets.com/ |titel=Peter Eaton Clarinets and Clarinet Mouthpieces |abruf=2018-12-06}}</ref> Trotz lütt Uplaag sünd Instrumente van Peter Eaton bi führend britisch Klarinettisten düchtig wiet verbreedt.<ref name=":1" /> Peter Eaton hett de Produktschoon 2018 ut Öllersgrünnen instellt.<ref name=":1" /> '''Frankriek''' :[[Buffet Crampon]], [[Selmer Company|Henri Selmer]], Georges Leblanc (bit 2008) De Firma Buffet Crampon gellt bi professionell Böhmklarinetten as Marktführer. Dat ca. 1950 van den Instrumentenmaker Robert Carrée entwickelte Modell R13 is de weltwiet spoodriekste<ref name=":2">{{Literatur |Autor=Gibson, O. Lee (Oscar Lee) |Titel=Clarinet acoustics |Verlag=Indiana University Press |Ort=Bloomington and Indianapolis |Datum=1994 |ISBN=0-253-32576-5}}</ref> Profiklarinette un gellt in den USA quasi as Standard. In Europa is dat 1975 entwickelte Modell RC (bzw. RC Prestige (14,71 mm)<ref name=":2" />) mehr anseggt.<ref>{{Literatur |Autor=Hoeprich, Eric, |Titel=The clarinet |Verlag=Yale University Press |Ort=New Haven and London |Datum=2008 |ISBN=978-0-300-10282-6}}</ref><ref name=":2" /> Wichtigste Mitstrieder an’n Markt sünd seker Yamaha un Henri Selmer, in‘n nordamerikanischen Ruum siet eenig Johren ok Backun. De franzöösch Firma George Leblanc weer düchtig bedüüdend, bit se 2008 van Buffet Crampon upköfft wurr. Dat Modell R13 van Buffet Crampon deen as Vörbild för eenige Modelle van Leblanc un Yamaha.<ref name=":2" /> ; Italien : [[Fratelli Patricola]], Romeo Orsi, L. A. Ripamonti ; Japan : Josef, [[Yamaha Corporation|Yamaha]] ; Kanada : [[Backun Musical Services]], Stephen Fox ; Öösterriek : Gerold Angerer, Otmar Hammerschmidt, Herbert Neureiter, Rudolf Tutz ; Taiwan : [[Jupiter Instruments|Jupiter]] ; Tschechien : [[Amati-Denak]] ; USA : Ridenour Clarinet Products, Chadash Clarinet, [[Conn-Selmer]], Martin Freres Company == Literatur == * [[Wilhelm Altenburg]]: ''Die Klarinette. Ihre Entstehung und Entwicklung bis zur Jetztzeit, in akustischer, technischer und musikalischer Beziehung''. Verlag C. F. Schmidt, Heilbronn 1904 * [[Eugen Brixel]]: ''Die Klarinette und das Saxophon.'' (= ''Schriftenreihe für Jungmusiker.'' Heft 1). Musikverlag Stefan Reischel, Oberneunkirchen Öst 1983. * Jack Brymer: ''Die Klarinette.'' Fischer Taschenbuch, Frankfurt am Main 1983, ISBN 3-596-22986-3. * Günter Dullat: ''Klarinetten. Grundzüge ihrer Entwicklung.'' Erwin Bochinsky, Frankfurt am Main 2001, ISBN 3-923639-44-9. * Jürgen Elsner, Diethard Riehm, Walther Krüger: ''Klarinetten.'' In: ''MGG Online,'' November 2016 (''[[Die Musik in Geschichte und Gegenwart]]'', 1996) * Eric Hoeprich: ''The Clarinet.'' Yale University Press, New Haven/London 2008, ISBN 978-0-300-10282-6. * Gerhard Krassnitzer: ''Multiphonics für Klarinette mit deutschem System und andere zeitgenössische Spieltechniken.'' Edition Ebenos, Aachen 2002. * Oskar Kroll: ''Die Klarinette.'' Bärenreiter, Kassel 1965, ISBN 3-7618-0086-X. * Colin Lawson (Hrsg.): ''The Cambridge Companion to the Clarinet.'' Cambridge University Press, Cambridge 1995, ISBN 0-521-47668-2. * Peter Ninaus: ''Voraussetzungen für den Bläserunterricht am Beispiel der Klarinette.'' Grin, München 2009, ISBN 978-3-638-67545-1. * [[Conny Restle]], Heike Fricke (Hrsg.): ''Faszination Klarinette.'' Prestel, München 2004, ISBN 3-7913-3180-9. * Albert R. Rice: ''Clarinet.'' In: ''Grove Music Online'', 25. Juli 2013. * Thomas Sattler-Fujimoto: ''Klarinette – mit allen Sinnen geniessen.'' Eigenverlag, Wiesbaden 2007. * Erich Valentin: ''Handbuch der Musikinstrumentenkunde.'' Gustav Bosse, Regensburg 2004, ISBN 3-7649-2003-3. == Weblinks == {{Wiktionary}} {{Commons|Clarinets|Klarinetten}} * Eberhard Frost: [http://www.die-klarinetten.de/ Website över Klarinetten] * [http://www.woodwind.org/clarinet/index.html The Clarinet Pages] (engelsch) * [http://www.phys.unsw.edu.au/music/clarinet/ Clarinet Acoustics] wetenschapliche Homepage van de University of New South Wales (engelsch) * [[Hans-Jürgen Schaal (Jazzautor)|Hans-Jürgen Schaal]]: ''[http://www.hjs-jazz.de/?p=00263 Das unmögliche Instrument – Wie die Klarinette wurde, was sie ist.]'' In: ''hjs-jazz.de'', 2010. * Hans-Jürgen Schaal: ''[http://www.hjs-jazz.de/?p=00063 Instrumente des Jazz: Die Klarinette.]'' In: ''hjs-jazz.de'', 1994. == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=4030938-1|LCCN=sh85026570|NDL=00567013}} [[Kategorie:Musikinstrument]] pbiuffmfd4fyylaoxf8mpm5c1i4y7km 3 164166 1061950 977893 2026-04-06T01:14:41Z Mfield 60616 Mfield hett de Siet [[Bruker Diskuschoon:Rayen Ben ALI]] na [[Bruker Diskuschoon:Bridgetowisdom]] verschaven: Seite während der Umbenennung des Benutzers „[[Special:CentralAuth/Rayen Ben ALI|Rayen Ben ALI]]“ in „[[Special:CentralAuth/Bridgetowisdom|Bridgetowisdom]]“ automatisch verschoben 977893 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Rayen Ben ALI}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 18:57, 19. Mär 2021 (CET) ljrt8hmv4zzxf8c7f7wd8dwdtgpxcw7 0 164934 1061876 1061384 2026-04-05T17:01:26Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061876 wikitext text/x-wiki [[Bild:Inscope21 2016.jpg|duum|353x353px|Nicolas Lazaridis bi de Europa-Premiere van ''[[Sing]]'' (2016)]] '''Nicolas Lazaridis''' (* [[13. Dezember]] [[1994]] in [[Stuttgart]]; ok bekennt as '''inscope21''')<ref>{{Internetquelle |autor=Stuttgarter Nachrichten, Stuttgart Germany |url=https://www.stuttgarter-nachrichten.de/inhalt.stuttgarter-auf-youtube-zwei-freunde-drehen-comedy-fuer-das-netz.fbfd55df-b0f3-406a-980d-72918cba02ab.html |titel=Stuttgarter auf Youtube: Zwei Freunde drehen Comedy für das Netz |abruf=2021-05-07 |sprache=de}}</ref> is een düütschen Webvideoproduzent, de dör [[YouTube|YouTube-Videos]] bekennt wurr. == Allgemeen == Lazaridis erstellde sien YouTube-Kanaal an 9. Juni 2010. Daar laadt he Middeweek un Sönndag üm 18 Klock een Comedy-Video hoog.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.quotenmeter.de/n/116036/inscope21-verrueckter-comedy-youtuber-mit-abgedrehten-aktionen |titel=Inscope21 � Verrückter Comedy-Youtuber mit abgedrehten Aktionen |datum=2020-02-29 |abruf=2021-05-07 |sprache=de-DE}}</ref> Neben sien Hööftkanaal bedrifft Lazaridis siet den 6. Juli 2014 den Tweedkanaal ''InscopeLifestyle''. In den Videos vertellt he van Geschichten ur sien Leven of diskuteert över aktuell Themas. Siet Begünn 2020 is Lazaridis op de [[Twitch]] aktiv. Hier streamt he besünners Computerspillen, doch finnen daar ok stadig Talk-Formaten of Kochshows mit Gasten statt. De Highlights van den Streams warrt op den daarför maakde Kanalen ''Getaildetreu'' un ''Ardyt'' in geschnittener Form hochgeladen. Op sien Hööftkanaal ''inscope21'' bekwamm he in'n Harvst 2015 een Million Abonnenten, de Grenz van twee Millionen Abonnenten is in'n Harvst 2018 överschreeden worrn. Derzeit (Stand September 2020) hett de Kanaal mehr as 2,5 Millionen Abonnenten. Op [[Instagram]] harr Lazaridis Begünn September 2020 knapp 2 Millionen Follower.<ref>{{Internetquelle |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Inscope21#cite_note-nindo-3 |titel=inscope21 |werk=nindo.de |abruf=2021-05-07}}</ref> In'n Animationsfilm ''Sing'' övernamm Lazaridis 2016 in de düütschen Fassuun de Spreekrull van ''Lance.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.synchronkartei.de/sprecher/9820/2 |titel=Deutsche Synchronkartei {{!}} Synchronsprecher {{!}} Nicolas Lazaridis |abruf=2021-05-07}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.moviepilot.de/news/sing-wer-steckt-hinter-den-tierischen-charakteren-181878 |titel=Sing - Wer steckt hinter den tierischen Charakteren? |abruf=2021-05-07 |sprache=de}}</ref> De Radio-Jöögdsenner [[Dasding]] hett in'n Harvst 2019 över een Instagram-Video bericht, in de Lazaridis angeblich en Gericht ut en Babydefin tobereiten woll. Dat Video hett sück as Werbeaktschoon för den Bio-Eetwarkhersteller [[followfish]] entpuppt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.dasding.de/lifestyle/essen-und-trinken/INSTAGRAM-Echt-oder-Fake,baby-delfin-inscope21-artikel-100.html |titel=INSTAGRAM: NUR EIN FAKE: INSCOPE21 ISST (K)EINEN BABY-DELFIN |werk=dasding.de |datum=2019-10-02 |abruf=2021-05-07 }}</ref> Lazaridis is butendeem siet 2015 Geschäftföhrer de ''G-IN Fitness & Lifestyle GmbH'', de dat Modelabel ''OLA KALA'' bedrifft, welke ok Lazaridis höört.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.olakala.de/ |titel=OLA KALA® SHOP |abruf=2021-05-07 |sprache=de}}</ref> == Weblenken == * '''[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:inscope21?uselang=nds Commons: inscope21]''' – Sammlung van Biller * [https://www.youtube.com/channel/UCXDi1F7Q-cJQ4mGGavtfYRQ Kanaal van Inscope21] op YouTube == Nawiesen == {{SORTIERUNG:Lazaridis, Nicolas}} [[Kategorie:Boren 1994]] [[Kategorie:Mann]] 9ih9og46bieph2kadtbknoca2g4t35d 0 165224 1061932 1061420 2026-04-05T20:13:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061932 wikitext text/x-wiki [[Datei:William of Orange Rutgers.jpg|mini|250px|Statue vun den William of Orange Rutgers]] [[Datei:Voorhees Chapel.jpg|mini|De ''Rutgers''-Kark]] De '''Rutgers University''', offiziell '''The State University of New Jersey''', is de gröttste Hoochschool in den US-Bundsstaat [[New Jersey]]. De Hööft[[campus]] vun de Universität befind sück in de Städer [[New Brunswick (New Jersey)|New Brunswick]] un [[Piscataway Township|Piscataway]]. Twee lüttgere Campus liggen in [[Newark (New Jersey)|Newark]] un in [[Camden (New Jersey)|Camden]]. Rutgers bütt mehr as 100 [[Bachelor]]-Programme, 100 [[Master]]-Programme as ok 80 Doktoratsprogramme in 29 diplomvergevend Scholen un Colleges, vun de 16 Graduate-Programme anbeeden. De ''Rutgers University'' hörrt to de best staatlichen Universitäten vun de [[USA]], den so nöömt ''[[Public Ivy]]s'', un is Liddmaat vun de ''[[Association of American Universities]]'', en siet 1900 bestahn Verbund vun führend forschungsintensiver nordamerikansch Universitäten. In dat akademisch Johr 2013/14 gungen 26 [[Fulbright-Programm|Fulbright-Stipendiaten]] up de ''Rutgers University'', de somit up Rang 3 vun de Research Universities achter de [[Harvard University]] un de [[University of Michigan]] stunn.<ref>{{Internetquelle |zugriff=2014-02-13 |url=http://us.fulbrightonline.org/uploads/files/top_producing/2013-14/doctoral.pdf |titel=Liste der Universitäten mit den meisten Fulbright-Stipendiaten |hrsg=Fulbright Program |format=PDF}}</ref> Dat Motto vun de Universität luut: ''Sol Iustitiae et Occidentem Illustra''. == Geschichte == De hüüdige Universität gung ut dat 1766 grünnd ''Queen’s College'' hervör un is somit de achtöldste höhgere Bildungsinrichtung in den USA. Oorsprünglich weer se mit de [[Nederlandse Hervormde Kerk]] affilieert, is hüüd aber nich mehr religiöös orienteert. 1825 kreeg se den hüüdigen Naam to Ehren vun ehrn Mäzen [[Henry Rutgers]], en Held vun den [[Amerikaansch Unafhängigkeitskrieg|Unafhängigkeitskrieg]]<ref>{{Internetquelle |zugriff=2012-11-09 |url=http://www.rutgers.edu/about-rutgers/rutgers-history |titel=Rutgers History |hrsg=Rutgers University }}</ref>. De Hööftcampus befinnd sück in de Städer [[New Brunswick (New Jersey)|New Brunswick]] un [[Piscataway Township|Piscataway]]. 1946 hett sück de Rutgers mit de ''University of Newark'', hüüd ''[[Newark (New Jersey)|Newark]] Campus'', un 1950 mit dat ''College of South Jersey'' un de ''South Jersey Law School'', hüüd ''[[Camden (New Jersey)|Camden]] Campus''. Dör Verwaltungsakte van 1945 un 1956 wurr Rutgers to ''State University of New Jersey'' verklort. == Organisatorsch Gleedern == '''''New Brunswick / Piscataway Campus''''' * Anwennt un Beropspsychologie * Ingenieurwetenschapen * Kommunikatschons-, Informatschons- un Bibliothekswetenschapen * Künste (''Mason Gross School of the Arts'') * Künste un Wetenschapen ** ''Douglass College'' ** ''Livingston College'' ** ''Rutgers College'' ** ''University College'' – New Brunswick * Management un Arbeitsbeziehungen * Pädagogik * Pharmazie (''Ernest Mario School of Pharmacy'') * Pleeg * Planung und Öffentliche Richtlinien (''Edward J. Bloustein School of Planning and Public Policy'') * Sozialarbeit * Umwelt un Biologie * Wertschaftswetenschapen (''Rutgers Business School'' – New Brunswick) * ''Graduate School'' – New Brunswick '''''Camden Campus''''' * Künste un Wetenschapen * Rechtswetenschapen * Wertschapswetenschapen * ''Graduate School'' – Camden * ''University College'' – Camden '''''Newark Campus''''' * Künste un Wetenschapen * Kriminaljustiz * Apenliche Angelegenheiten un Verwaltung * Pleeg * Rechtswetenschapen * Wertschapswetenschapen (''Rutgers Business School'' – Newark) * ''Graduate School'' – Newark * ''University College'' – Newark == Sport == [[Datei:Rutgers Stadium.jpg|mini|Die ''Scarlet Knights'' gegen de ''Cincinnati Bearcats'' vör 43.768 Tokiekern]] De Sportteams vun de ''Rutgers University'' sünd de ''Scarlet Knights''. De Hoochschool is Liddmaat vun de ''[[Big Ten Conference]]'' siet 1.&nbsp;Juli 2014. == Besünnere Forschungsergevnisse == De Söökmaschien ''[[Teoma]]'' wurr dor entwickelt. == Berühmte Perfessers == * [[Ruth Adams]] (1914–2004), Perfessersche för Engelsch un Dekanin vun dat Douglass College * [[Clayton Paul Alderfer]] (1940–2015), Psycholoog * [[John Harry Dunning]] (1927–2009), britisch Ökonom * [[Jerry Alan Fodor]] (1935–2017), Philosoph un Kognitschonswetenschapler * [[Gary Lawrence Francione]] (* 1954), Rechtsperfesser un Deertenrechtler * [[Käthe Bauer-Mengelberg]] (1894–1968), düütsch Soziologin * [[Robert Ludlow Trivers]] (* 1943), Soziobioloog un Evolutionsbioloog * [[Endre Szemerédi]] (* 1940), Mathematiker, [[Abelpries]] 2012 * [[Melitta Schachner]] (* 1943), düütsch Neurobiologin * [[Lionel Tiger]] (* 1937), Anthropoloog * [[Ousseina Alidou]] (* 1963), Sprachwetenschaplerin * [[Gary Kuehn]] (* 1939), Künstler * [[Helen Fisher]] (* 1945), Anthropologin * [[Geoffrey Hendricks]], Künstler * [[Allan Kaprow]] (1927–2006), Künstler * [[Alexander John Motyl]] (* 1953), Politikwetenschapler un Historiker == Bekannte Afsolventen == * [[Kenny Britt]] (* 1988), American-Football-Speler * [[Deron Cherry]] (* 1959), American-Football-Speler * [[Calista Flockhart]] (* 1964), Schauspelerin * [[Carli Lloyd]] (* 1982), Footballnatschonalspelerin * [[Judea Pearl]] (* 1936), Informatiker * [[Ray Rice]] (* 1987), American-Football-Speler * [[Paul Robeson]] (1898–1976), American-Football-Speler, Schauspeler, Singer * [[Sebastian Stan]] (* 1982), Schauspeler * [[Louise Audino Tilly]] (1922–2002), Historikerin un Hoochschoollehrerin == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.rutgers.edu/ Offizielle Website] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Coordinate|article=/|NS=40.741632|EW=-74.17486|type=landmark|region=US-NJ}} {{Normdaten|TYP=k|GND=2019996-X|LCCN=n/79/060586|VIAF=158796171}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:New Jersey]] l63fz3v1zwj7c0zt84znvx5yqn4nuap 0 167003 1061828 1061362 2026-04-05T13:24:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061828 wikitext text/x-wiki '''Klaus Ferdinand Hasselmann''' (* [[25. Oktober]] [[1931]] in [[Hamborg]]) is en düütsch [[Klimaforscher]], [[Meteoroloog]] un [[Ozeanoloog]]. Van 1975 bit 1999 weer he Direkter an dat [[Max-Planck-Institut för Meteorologie]] in Hamborg. 2021 wurr Hasselmann gemeensam mit [[Syukuro Manabe]] un [[Giorgio Parisi]] de [[Nobelpries för Physik]] tospraaken.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/hasselmann/facts/ ''Klaus Hasselmann Facts''] nobelprize.org, van’n 5. Oktober 2021</ref> == Leven == Sien Vader weer de Publizist [[Erwin Hasselmann]]. De Familie is 1934 wiels de Tiet vun den Natschonalsozialismus in dat Vereenigte Königkriek utwannert un in’n August 1949 torüchkommen. Van 1950 bit 1955 hett he Physik un [[Mathematik]] an de [[Universität Hamborg]] studeert, sien Doktertitel van 1955 bit 1957 an dat [[Max-Planck-Institut für Strömungsforschung]] in Chöttingen mit de Dissertatschoon ''Über eine Methode zur Bestimmung der Reflexion und Brechung von Stoßfronten und von beliebigen Wellen kleiner Wellenlängen an der Trennungsfläche zweier Medien'' maakt un harr ansluutend bit 1964 mehrere Assistenzen. In‘n Februar 1963 [[Habilitatschoon|habiliteer]] he an de Universität Hamborg. Af 1966 weer he Perfesser un later Direkter vun dat Institut för Geophysik un Planetarische Physik an de Universität Hamborg as ok Perfesser an de [[Scripps Institution of Oceanography]] in [[La Jolla]], [[Kalifornien]]. Van 1970 bit 1972 weer he Perfesser an de [[Woods Hole Oceanographic Institution]] in Massachusetts un ansluutend bit 1975 ordentlicher Perfesser för Theoretische Geophysik, later Direkter an dat Institut för Geophysik vun de Universität Hamborg. Van 1975 bit November 1999 weer he Direkter an dat [[Max-Planck-Institut för Meteorologie]] in Hamborg un van 1988 bit 1999 wetenschaplich Direkter an dat [[Düütsch Klimareekenzentrum]] in Hamborg. To sien Doktoranden hörr [[Mojib Latif]].<ref>{{Internetquelle |url=https://web.de/magazine/wissen/wissenschaft-technik/nobelpreistraeger-klaus-hasselmann-klimamodellierer-frueher-mahner-36234112 |titel=Nobelpreisträger Klaus Hasselmann: Klimamodellierer und früher Mahner |datum=2021-10-05 |sprache=de |abruf=2021-10-06}}</ref> He is siet 1957 mit de Mathematikerin Susanne Hasselmann-Barthe, ehmalige Wetenschaplerin an dat Max-Planck-Institut för [[Meteorologie]], verheiraadt un hett dree Kinner.<ref>[https://www.zeit.de/news/2021-10/05/nobelpreistraeger-hasselmann-frueher-mahner ''Nobelpreisträger Hasselmann: Früher Mahner''], [[zeit.de]], 5. Oktober 2021</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann |titel=Klaus Hasselmann |werk=mpimet.mpg.de |abruf=2021-10-06 }}</ref> ==Wark== Hasselmann hett in den 1960er Johren ok an stochastischen nichtlinearen Wesselwirkungen vun Ozeanwellen (un anner Wellenphänomene in de Geophysik) forscht, de he störungstheoretisch mit de Methood vun [[Feynman-Graph]]en behanneln dee.<ref>Hasselmann: ''Feynman diagrams and interaction rules of wave-wave scattering processes''. In: ''[[Reviews of Geophysics]]'', Vol. 4, No. 1, 1966, S. 1–32</ref> He hett 1976 en stochastisches Klimamodell (Hasselmann-Modell) entwickelt, in dat Tofallsfluktuatschonen ähnlich as in de [[Brownsche Bewegung]] (un jüst as dor mit de [[Langevin-Glieken]] oder deren Utwieden beschreeven) för de Variabilität vun dat Klima sörgen. In dat Wetenschapsrebeet vun de [[Globale Erwärmung|globalen Erwärmung]] is he de Schriever, de vun 1991 bit August 2001 de meesten Referenzen pro Publikatschoon kreeg.<ref>[https://web.archive.org/web/20081120095612/http://esi-topics.com/gwarm/authors/b1c.html Essential Science Indicators: Global Warming, Top 25 over all]</ref> Hasselmann hett völ bedüüdend wetenschaplich Bidrääg to de Klimaforschung bidragen.<ref name="Oreskes 250">[[Naomi Oreskes]], [[Erik M. Conway]]: ''Die Machiavellis der Wissenschaft (Original: Merchants of Doubt: How a Handful of Scientists Obscured the Truth on Issues from Tobacco Smoke to Global Warming).'' Weinheim 2014, S. 250.</ref> Ünner annern hett he wetenschaplich Methoden entwickelt, mit de de spezifischen Fingerafdrücke vun natürlich Phänomene un minschlich Aktivitäten up dat Klimasystem bestimmt wurnn können. Disse Methoden wurrn denn vun Klimaforschern bruukt, um de maatgevend dör anthropogene [[Kohlenstoffdioxid]]emissionen veroorsaakt globale Erwärmung to bewiesen. <ref>https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/press-release/</ref> Sien Wark ''On the signal-to-noise problem in atmospheric response studies'' ut dat Johr 1979 wurrd rückblickend as en entscheeden Träe to’n Nahwies vun den minschlichen Infloot up de globale Erwärmung ansehn.<ref>B.D. Santer et al.: ''Celebrating the anniversary of three key events in climate change science''. In: ''Nature Climate Change'', 9, 2019, S. 180–182, [[doi:10.1038/s41558-019-0424-x]]</ref> De Klimaforscher [[Benjamin David Santer]], de in de 1990er Johren in dat vun Hasselmann leit Max-Planck-Institut för Meteorologie arbeiten dee, hett verkloort, dat hör Arbeit "ihrer Zeit weit voraus" ween weer, so düchtig, dat he de to den Tietpunkt nich verstahn harr. Karnidee achter disse vun de [[Signalverarbeitung]] anreegt Arbeit weer, dat Klimaforscher as ok Nahrichteningenieure vör dat Problem stahn, ut dat Ruuschen in den Daten (bi de Klimaforschung veroorsaakt dör interne Variabilität) en Signal to detekteeren, also Inflooten up dat Klimasystem, de vun buten veroorsaakt wurrn, as bispeelswies dör de Sünn, vulkanische Aktivitäten oder eben minschenmaakt Treibhausgasemissionen. Sückse Methodento dat Trennen vun Signalen un Ruuschen weern woll all entwickelt wurrn, se weern aber de Klimaforschung tonächst wietgahnd unbekannt bleeven.<ref name="Oreskes 250" /> Hasselmann hett sück ok mit ökonomischen Modellen befaat. In den 1990er Johren hett he en vun sien Beschäftigung mit nichtlinearen Wellen anreegt Modell vun de Elementardeelken entwickelt, dat vun hüm „Metron“-Modell nöömt wurr, as [[Soliton]]en in [[Kaluza-Klein-Theorie]]n, wobi de [[Quantenmechanik]] deterministisch as [[Verborgene Variablen|Theorie vun verborgen Variablen]] beschreeven wurrd. <ref>''The metron model: Elements of a unified deterministic theory of fields and particles''. MPI Report 172, Hamburg 1995, {{arXiv|quant-ph/9606033}}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.mpimet.mpg.de/en/staff/ohneabteilung/klaus-hasselmann/unified-field-theory/metron-model.html |wayback=20151120205951 |text=Hasselmann sien Siet to dat Metron Modell |archiv-bot=2026-03-14 04:23:53 InternetArchiveBot }} an dat MPI</ref> Gemeensam mit [[Syukuro Manabe]] wurr hüm de Nobelpries för Physik för dat Johr 2021 „för bahnbreekend Bidrääg to dat Verständnis vun komplex physikalisch Systeme“ tospraaken, konkret „för dat physikalische [[Klimamodell|Modelleeren vun dat Klima]] vun de Eer, de quantitative Analyse vun Variatschonen un de toverlässig Vörherseggen vun de [[Globale Erwärmung|Erderwärmung]]“. Se deelen sück den Pries mit [[Giorgio Parisi]].<ref name="PM Nobel">[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/press-release/ Press release: The Nobel Prize in Physics 2021] </ref> == Utteknungen un Ehrungen == * 1964: [[James B. Macelwane Medal]] * 1971: [[Sverdrup Gold Medal]] * 1990: [[Körber-Pries för de Europääsch Wertschap]] * 1998 kreeg sien Arbeitsgrupp den [[Umweltpries vun de Bundesstiftung Umwelt]] * 1999: [[Karl Küpfmüller|Karl-Küpfmüller]]-Ring * 2000: Ehrendokter vun de [[University of East Anglia]] * 2002: [[Vilhelm Bjerknes|Vilhelm-Bjerknes]]-Medaille vun de [[European Geosciences Union|Europääsch Geowetenschaplich Union]]<ref>[https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/ egu.eu]</ref> * 2005: Ehrenmedaille vun de spaansch Universität Alcalá * 2009: [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] * 2021: [[Nobelpries för Physik]] == Liddmaatschapen in Wetenschaplich Sellschoppen == * Utwärtig Liddmaat vun de [[Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen]].<ref>{{Internetquelle |url=http://www.kva.se/en/contact/Kontakt-sida/?personId=646 |titel=Members: Geosciences |titelerg=Klaus Hasselmann |hrsg=The Royal Swedish Academy of Sciences |sprache=en |abruf=2015-11-20 }}</ref><ref name="MPIMET">{{Internetquelle |url=https://mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann |titel=Klaus Hasselmann |hrsg=Max-Planck-Institut für Meteorologie |sprache=de |abruf=2021-10-05 }} {{Webarchiv|url=https://mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann |wayback=20211005134112 |text=Klaus Hasselmann |archiv-bot=2026-04-05 13:24:55 InternetArchiveBot }}</ref> * Ehrenliddmaat vun de [[European Geosciences Union]]<ref name="MPIMET" /> * Liddmaat vun de [[Europääsche Akademie vun de Wetenschapen und Künste]]<ref name="MPIMET" /> * Ehrenliddmaat vun de [[Royal Meteorological Society]]<ref name="MPIMET" /> * Liddmaat (Fellow) vun de [[American Geophysical Union]]<ref name="MPIMET" /> * Liddmaat vun de [[Düütsch Meteorologische Sellschopp]]<ref name="MPIMET" /> * Liddmaat vun de [[Sellschap för Anwennd Mathematik un Mechanik]]<ref name="MPIMET" /> * Liddmaat vun de [[Academia Europaea]] (1988)<ref>{{Internetquelle |url=http://www.ae-info.org/ae/Member/Hasselmann_Klaus |titel=Mitgliederverzeichnis: Klaus Hasselmann |hrsg=Academia Europaea |sprache=en |abruf=2017-06-28}}</ref> == Schriften (Utwahl) == * ''Stochastic climate models'', Part 1: ''Theory, Tellus''. Band 28, 1976, S. 473–485 * ''International Ad Hoc Detection and Attribution Group, Detecting and Attributing External Influences on the Climate System: A Review of Recent Advances''. In: ''[[Journal of Climate]]'', Band 18, 2008, S. 1291–1314 * mit M. Weber, V. Barth: ''Multi-Actor Dynamic Assessment Model (MADIAM) of Induced Technological Change and Sustainable Economic Growth''. In: ''[[Ecological Economics]]''. In: ''[[Science]]'', Band 54, 2005, S. 306–327 * mit [[Mojib Latif|M. Latif]], G. Hooss, C. Azar, [[Ottmar Edenhofer|O. Edenhofer]], C.C. Jaeger, O.M. Johannessen, [[Claudia Kemfert|C. Kemfert]], M. Welp, A. Wokaun: ''The Challenge of Long-term Climate Change''. In: ''Science'', Band 302, 2003, S. 1923–1925 * ''Climate change: Linear and nonlinear signatures''. In: ''[[Nature]]'', Band 398, 1999, S. 755–756 * ''Climate-change research after Kyoto''. In: ''Nature'', Band 390, 1997, S. 225–226 * ''Are We Seeing Global Warming?'' In: ''Science'', Band 276, 1997, S. 914–915 == Weblinks == * [https://web.archive.org/web/20211005134112/https://mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann Homepage an dat MPI] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=105309052|LCCN=n85042544|VIAF=311257778}} {{SORTIERUNG:Hasselmann, Klaus}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Klimatoloog]] [[Kategorie:Meteoroloog]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] [[Kategorie:Hamborg]] 0cgfojain6gtd042xgtjtw891lx9lw0 0 170308 1061913 1061407 2026-04-05T19:20:39Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061913 wikitext text/x-wiki '''Rebecca Ellen Manuel''', borene ''Gilmore'' (* [[13. Juni]] [[1979]] in [[Sydney]]) is en ehmalge [[Australien|austraalsch]] [[Waterspringen|Waterspringerin]]. Se sprung in‘n 3-m-Kunst- un 10-m-Toornspringen as ok in dat 10-m-Synchroonspringen. Hör gröttste Spood weer de Gewinn vun de Bronzemedaille bi [[Olympisch Spelen]]. Gilmore harr bi de [[Swemmweltmeesterschapen 1998]] in [[Perth]] ihör eerst internatschonalen Wettkamp in den Utwussenberiek. Mit [[Phil Tosh]] kemm se in dat 10-m-Synchroonspringen up den achten Platz. Bi de [[Commonwealth Games 1998|Commonwealth Games]] in dat glieker Johr verpass se in dat Toornspringen blots knapp en Medaille. In dat Johr 2000 hett se an de [[Olympisch Sömmerspelen 2000|Olympisch Spelen]] in hör Heimatstadt deelnommen un wunn mit [[Loudy Wiggins|Loudy Tourky]] Bronze in dat 10-m-Synchroonspringen. Vun dat 3-m-Brett reck se in dat Halffinale Platz 17 un vun den 10-m-Toorn in dat Finale den elfsten Platz. Een Johr later reck dat Duo Duo Gilmore und Tourky bi de [[Swemmweltmeesterschapen 2001|Weltmeesterschap]] in [[Barcelona]] Rang fiev. 2002 hett Gilmore en Wertschaps-Studium an de [[Universität Sydney]] afslooten. Se hett denn noch an de [[Commonwealth Games 2002|Commonwealth Games]] deelnommen un dornah hör Loopbahn afslooten. Siet 2005 arbeit se bi den Vereen ''Perfect 10 Diving'' as Trainerin.<ref>{{Internetquelle|titel=Meet the Coaches|url=http://www.perfect10diving.com.au/the-coaches.html|zugriff=2011-09-28|sprache=englisch|archiv-url=https://web.archive.org/web/20120321013723/http://perfect10diving.com.au/the-coaches.html|archiv-datum=2012-03-21|offline=ja}}</ref> == Weblinks == * [https://www.olympedia.org/athletes/24266 Rebecca Manuel] in de Datenbank vun Olympedia.org (engelsch) * [http://www.the-sports.org/swimming-gilmore-rebecca-results-identity-s10-c2-b4-o8-w42283.html Ergevnisöversicht up the-sports.org] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Manuel, Rebecca}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Australien]] [[Kategorie:Boren 1979]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Australien)]] [[Kategorie:Waterspringer]] q7ijn3p283r1gh7otj6sjo1vvnnevgn 0 171018 1061959 1061435 2026-04-06T05:10:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061959 wikitext text/x-wiki [[Datei:Till Brönner.jpg|mini|250px|Till Brönner (2008)]] '''Till Brönner''' (* [[6. Mai]] [[1971]] in [[Viersen]]) is en [[Düütschland|düütsch]] [[Trompete]]r, [[Komponist]], [[Perfesser]] för Jazztrompete un [[Fotograf]]. == Werdegang == [[Datei:Till Broenner.jpg|mini|hochkant|Till Brönner (2016)]] De Familie gung eenige Johren nah sien Gebort för fiev Johr nah Rom, wo de Öllern vun Brönner as Lehrer an de düütsch School Ünnerricht geven un Brönner den Kinnergorden besöcht hett. <ref name="Ein Portrait" /> He full dör sien Talen bi verscheeden Schoolorchestern up. He hett 1990 sien [[Abitur]] up de Jesuitenschool [[Aloisiuskolleg]] in [[Bonn]]-[[Bad Godesberg]] maakt un studeer denn Jazztrompete an de [[Hoochschool för Musik Köln]]. To sien wichtigst Mesters hörrn [[Malte Burba]] un de amerikaansch Jazz-Trompeter [[Bobby Shew]]. 1991 wurr Brönner Liddmaat vun de [[RIAS Big Band]] (dormals noch [[RIAS Tanzorchester]]) ünner [[Horst Jankowski]]. 1993 keem sien eerst Album herut ''[[Generations of Jazz]]'' (mit [[Ray Brown]], Jeff Hamilton, [[Frank Chastenier]] un [[Grégoire Peters]]). He kreeg den ''[[Preis der Deutschen Schallplattenkritik]]'' un den ''Preis der Deutschen Plattenindustrie''. In Folge speel he mit internatschonalen Jazzgrötten as [[Dave Brubeck]], [[Tony Bennett]], [[Mark Murphy (Musiker)|Mark Murphy]], [[James Moody (Saxophonist)|James Moody]], [[Monty Alexander]], [[Nils Landgren]] as ok [[Klaus Doldinger]] un [[Joe Sample]] un gung 2003 mit de Soulsängerin [[Joy Denalane]] up Tour. He hett för [[Hildegard Knef]] dat Album ''17 Millimeter'' (1999) komponeert un produzeert un schreev [[Soundtrack]]s för ''[[Jazz Seen]]'' (2001) as ok ''[[Höllentour]]'' (2004) vun [[Pepe Danquart]]. In‘n April 2006 keem sien in Los Angeles upnommen Studioalbum ''Oceana'' herut. Up de vun [[Larry Klein]] produzeert CD sünd ünner annern [[Madeleine Peyroux]] un Singerin [[Carla Bruni]] as Gaststars bedeeligt. 2006 hett he för den Bariton [[Thomas Quasthoff]] dat Jazzalbum ''Watch What Happens'' produzeert, bi dat he ok as Trompeter mitwiarkt hett. Dat Album hett den europääschen Musikpries [[Echo]] wunnen. Van 2004 bit März 2010 weer he Moderator un speel in de Reeg ''Talkin’ Jazz'' vun de [[Kunst- und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland]] in Bonn mit sien Band un utwählt Gästen, dorünner [[Paul Kuhn]], [[Mousse T.]], [[Stefan Raab]], [[Anke Engelke]], Thomas Quasthoff, [[Nana Mouskouri]] un annern. An‘n 5. März 2010 weer [[Peter Kraus]] sien letzt Gast in de Reeg. 2009 speel he as en vun de Gastmusiker de [[Flögelhorn]]parts up dat Album ''Touch'' vun dat bekannt Swiezer Electronicmusic-Duo [[Yello]]. 2009 wurr Brönner to’n [[Perfesser]] an de [[Hochschule für Musik Carl Maria von Weber Dresden]] beropen. Siet dat Wintersemester 2009/2010 lehrt he dor tosommen mit [[Malte Burba]] in de Fachricht Jazz, Rock un Pop.<ref name="focus-384404">{{Internetquelle |autor=DPA |url=http://www.focus.de/intern/archiv/musik-till-broenner-wird-professor-in-dresden_aid_384404.html |titel=Musik: Till Brönner wird Professor in Dresden |werk=[[Focus Online]] |datum=2009-03-26 |abruf=2018-10-14 }}</ref> Vun August bit November 2010 weer Brönner gemeensam mit [[Sarah Connor]] un [[George Glueck]] Juryliddmaat un Mentor in de Castingshow ''[[X Factor (Düütschland)|X Factor]],'' de up [[RTL Television|RTL]] un [[VOX]] sennd wurrn is. He kreeg de Kategorie vun de af 25-Johrigen todeelt un wunn den Wettbewarf mit sien Kandidatin [[Edita Abdieski]]. In de tweet Staffel, de an‘n 30. August 2011 los gung, hett he den glieker Part övernommen un wunn an’n 6. Dezember 2011 weer, ditmal mit sien Kandidaten [[David Pfeffer]]. Sien Utstiegen ut de VOX-Talentshow hett he mit sien Hööftberop as Jazzmusiker begrünnd, de weer sien nich deelt Upmarksomkeit verdeenen würr. 2010 fung Brönner an, ok as [[Fotograf]] to arbeiten. Sien Porträts, meest mit en Leica „M“ Kamera fotografeert, keemen Enn’n 2014 in den Bildband ''Faces of Talent'' (teNeues Verlag) herut. Dornah folgten mehrere Galerie- un Museums-Utsstellungen. Besünnere Upmarksomkeit kreeg 2019 en Updragsarbeit vun de Essener [[Brost-Stiftung]], för de Brönner een Johr lang dat Ruhrreebeet porträteert hett. De Utstellung funn in dat Duisborger [[Museum Küppersmühle für Moderne Kunst]] ünner den Titel „Melting Pott“ statt.<ref>Till Brönner: ''Melting Pott'' (Katalog zur Ausstellung im Museum Küppersmühle für Moderne Kunst, Duisburg, 2019), ISBN 978-3868325386.</ref> In‘n April 2016 wurr Till Brönner as eenzig Jazzkünstler ut den düütschspraakigen Ruum vun US-Präsident [[Barack Obama]] in dat [[Witt Huus]] nöögt, um mit 45 internatschonalen Kollegen den [[Internatschonaler Dag vun den Jazz|International Jazz Day]] vun de [[UNESCO]] (30. April) mit en Konzert to fiern.<ref>Peter Kümmel: ''Das Fest.'' In: ''[[Die Zeit]].'' Nr. 20/2016 ([http://www.zeit.de/2016/20/barack-obama-international-jazz-day-weisses-haus-dizzy-gillespie zeit.de] [4. Mai 2016, afropen an’n 18. November 2019]).</ref> In dat All-Star-Ensemble weern ünner annern [[Aretha Franklin]], [[Morgan Freeman]], [[Herbie Hancock]], [[Sting]], [[Pat Metheny]], [[Diana Krall]], [[Marcus Miller]], [[Wayne Shorter]], [[Chick Corea]], [[John McLaughlin (Musiker)|John McLaughlin]], [[Al Jarreau]] un [[Dianne Reeves]]. In‘n Mai 2016 hett Brönner nah över 15 Johr bi dat Plattenlabel Universal en internatschonalen Verdrag bi dat Label [[Sony Masterworks] afslooten]. 2020 wurrn Fotos vun Brönner in de Potsdamer [[Villa Schöningen]] ünner den Titel ''Heimweh'' utstellt. Kurator vun de Utstellung weerrn [[Harald Falckenberg]] un Bernd Dinter, de neben Fotografien vun Brönner ok Warken vun [[Klaus Staeck]] und de ''Open Memory Box'' präsenteeren deen.<ref>{{Internetquelle |autor=(dpa) |url=https://broststiftung.ruhr/ausstellung-heimweh/ |titel=Ausstellung „Heimweh“ |werk=broststiftung.ruhr|abruf=2020-11-26}}</ref> Angesichts de weer drohend Sluuten vun all Kulturinrichtungen in Tosommenhang mit de Corona-Pandemie hett sück Brönner Enn’n Oktober 2020 per Video mit en indringlichen Appell an de Apenlichkeit wennd, dat se de Kulturbranche nich starven laaten söllen. „Unser erfolgreiches pluralistisches System“ weer „in Gefahr, wenn Kultur nicht mehr frei arbeiten und frei wirtschaften kann“.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.youtube.com/watch?v=zzOIL--vcuc|autor=Till Brönner|titel=Zur Lage|datum=2020-10-27|abruf=2021-05-05}}</ref> Insbesünnere hett he kritiseert, dat de Kultur as Deel vun de „Freizeitwirtschaft“ verstahn würrd.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.br-klassik.de/aktuell/news-kritik/till-broenner-interview-kritik-corona-kultur-lockdown-stinksauer100.html|werk=[[BR-Klassik]]|autor=Ulrich Habersetzer|titel=Till Brönner zum Kultur-Lockdown:"Ich bin stinksauer"|datum=2020-11-02|abruf=2021-05-05}}</ref> Ok en half Johr later harr disse Appell nichts an Aktualität verloren.<ref>{{Internetquelle|werk=[[Berliner Zeitung]]|url=https://www.berliner-zeitung.de/news/till-broenner-verteidigt-allesdichtmachen-li.157072|titel=Till Brönner: Kritik an #allesdichtmachen hat erschreckendes Ausmaß angenommen|datum=2021-05-05|abruf=2021-05-05}}</ref> Brönner hett (Stand 2014) en Wahnsitt in [[Berlin-Charlottenburg]] un siet 2013 en Tweetwahnsitt in [[Los Angeles]].<ref>{{Internetquelle |autor=(dpa) |url=http://www.berliner-zeitung.de/musik/-as-time-goes-by---till-broenner-spielt-filmmusik,10809182,28571686.html |titel=„As Time Goes By“: Till Brönner spielt Filmmusik |werk=Berliner Zeitung |datum=2014-09-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20141214133130/http://www.berliner-zeitung.de/musik/-as-time-goes-by---till-broenner-spielt-filmmusik,10809182,28571686.html |archiv-datum=2014-12-14 |abruf=2019-11-18 |offline=1}}</ref> He is Vader vun en Söhn un en Dochter.<ref>freundin.de: [http://www.freundin.de/Artikel/interview-_375924.html ''Brönner Bossa Nova.''] (Interview).</ref><ref>[https://www.promiflash.de/news/2020/09/17/im-oktober-jazz-star-till-broenner-wird-zum-zweiten-mal-papa.html Till Brönner wird zum zweiten Mal Papa] up www.promiflash.de, afropen an’n 30. Juni 2021</ref> == Utteknungen == * [[Echo (Musikpreis)|Echo-Preis]] „Jazz national/international“ 2007, 2008 un 2009 * [[Grammy Awards 2009|2009]]: [[Grammy Awards|Grammy]]-Nomineeren in de Kategorie „Best instrumental Jazz solo“ * 2012: Praxisstipendiat in de [[Deutsche Akademie Rom Villa Massimo|Deutschen Akademie Rom Villa Massimo]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.villamassimo.de/de/stipendiaten/till-broenner |titel=Villa Massimo {{!}} Till Brönner |werk=villamassimo.de |abruf=2019-08-21}}</ref> * 2014: [[Joachim-Ernst Berendt|Joachim-Ernst-Berendt]]-Ehrenpries vun de Stadt [[Baden-Baden]] (Verleehn an’n 12. März 2014 in Baden-Baden in’n Rahmen vun dat Mr. M’s Jazz Club Festival) * 2019: [[Verdeenstorden vun dat Land Noordrhien-Westfalen]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.land.nrw/de/pressemitteilung/ministerpraesident-laschet-zeichnet-19-buergerinnen-und-buerger-mit-dem |titel=Verleihung des Landesverdienstordens |werk= |hrsg=Staatskanzlei des Landes Nordrhein-Westfalen |datum=2019-05-14 |abruf=2019-05-15}}</ref> == Diskografie (Utwahl) == === Alben === * 1990: ''The Best of Schäng and the Gäng Vol. 3'' (mit [[Stefan Raab]]) * 1994: ''Generations of Jazz'' * 1995: ''My Secret Love'' * 1996: ''German Songs'' * 1996: ''Midnight'' * 1998: ''Love'' ([[Goldene Schallplatte|Gold]], Jazz-Award 1999)<ref name="Ausz.">Auszeichnungen für Musikverkäufe: [https://www.musikindustrie.de/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank DE]</ref> * 2000: ''Chattin with Chet'' (En Tribut an [[Chet Baker]]) (Gold, Jazz-Award 2000) * 2001: ''Jazz Seen'' (Gold, Jazz-Award 2005) * 2002: ''Blue Eyed Soul'' (5× Gold, Jazz-Award 2005) * 2004: ''That Summer'' (3× Platin, Jazz-Award 2005) * 2004: ''For You'' ([[Frank Chastenier]] un Till Brönner) (Gold 2009) * 2006: ''Oceana'' (Gold 2012) * 2007: ''The Christmas Album'' (mit [[Curtis Stigers]], [[Yvonne Catterfeld]]) (Gold 2013) * 2008: ''Rio'' (mit [[Annie Lennox]], [[Aimee Mann]], [[Sérgio Mendes]], [[Milton Nascimento]], [[Melody Gardot]], [[Vanessa da Mata]], [[Luciana Souza]], [[Kurt Elling]]) * 2010: ''At the End of the Day'' * 2012: ''Till Brönner'' * 2014: ''The Movie Album'' (mit [[Gregory Porter]], [[Joy Denalane]] u. a.) * 2015: ''Best of the Verve Years'' * 2016: ''The Good Life'' (mit [[Larry Goldings]], [[Anthony Wilson (Jazzgitarrist)|Anthony Wilson]], [[John Clayton (Bassist)|John Clayton]], [[Jeff Hamilton (Musiker)|Jeff Hamilton]]) (3× Gold, Jazz-Award 2017) * 2018: ''Nightfall'' (mit [[Dieter Ilg]]) (Platin, Jazz-Award 2018) * 2020: ''On Vacation'' (mit [[Bob James]]) === Videoalben === * 2005: ''A Night in Berlin'' (Gold, Jazz-Award 2006) == Böker == * Till Brönner, Claudius Seidl: ''Talking Jazz.'' Kiepenheuer & Witsch, Köln 2010, ISBN 978-3-462-04167-5. * Till Brönner: ''Faces of Talent.'' teNeues Verlag, Kempen 2014, ISBN 978-3-832-79865-9. * Gastsnacker bi dat Hörbook ''But Beautiful: ein Buch über Jazz'' vun [[Geoff Dyer]]. * Walter Smerling, Eva Müller-Remmert (Hrsg.): ''Till Brönner. Melting Pott.'' Wienand, Köln 2019, ISBN 978-3-86832-538-6 (Katalog zur gleichnamigen Ausstellung der Stiftung für Kunst und Kultur e.&nbsp;V., Bonn, und der Brost-Stiftung im Museum Küppersmühle für Moderne Kunst MKM, Duisburg). == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=134918533 DNB Katalog] * [https://tillbroenner.de/ Offizielle Website] * [http://www.jazzecho.de/tillbroenner/biografie/ Biografie bi JazzEcho] * [https://www1.wdr.de/mediathek/audio/wdr3/wdr3-mosaik/audio-samstagsgespraech-mit-dem-musiker-und-fotografen-till-broenner-100.html ''Mosaik. Gespräch am Samstag.''] In: ''[[WDR 3]]'' (Westdeutscher Rundfunk), 6. Juli 2019 * Till Brönner in der [https://leicagalleryla.com/gallery-view/till-bronner-faces-of-talent/ Leica-Gallery Los Angeles] * [http://www.tillbroenner-photography.com/the-artist The Artist] up www.tillbroenner-photography.com == Enkeld Nahwiesen == <references> <ref name="Ein Portrait"> {{Internetquelle | autor = Sabrina Pfeiffer | url = https://programm.ard.de/TV/3sat/till-br-nner---ein-portrait/eid_28007732088083 | titel = Till Brönner – Ein Portrait | hrsg = [[3Sat]] | datum = 2018 | archiv-url = https://web.archive.org/web/20180630203653/https://programm.ard.de/TV/3sat/till-br-nner---ein-portrait/eid_28007732088083 | archiv-datum = 2018-06-30 | abruf = 2021-08-11 }}</ref> </references> {{Normdaten|TYP=p|GND=134918533|LCCN=no/00/28040|VIAF=71601722}} {{SORTIERUNG:Bronner, Till}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1971]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Komponist (Jazz)]] [[Kategorie:Fotograf]] kua1h3okjbwwgvchb35mbu534ohp3ik 0 172515 1061805 1061350 2026-04-05T12:11:20Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061805 wikitext text/x-wiki [[Datei:JohnClauser.jpg|mini|John Clauser (2016)|hochkant]] '''John Francis Clauser''' (* [[1. Dezember]] [[1942]] in [[Pasadena (Kalifornien)|Pasadena]], [[Kalifornien]])<ref>Geborts- un Karrieredaten ''American Men and Women of Science'', Thomson Gale 2004</ref> is en [[USA|US-amerikaansch]] [[Physiker|Experimentalphysiker]], de sück mit Grundlagen vun de [[Quantenmechanik]] befaat. In dat Johr 2022 wurr hüm de [[Nobelpries för Physik]] gemeensam mit [[Alain Aspect]] un [[Anton Zeilinger]] för den Nahwies, dat Korrelatschonen tüschen Quantenobjekten starker ween könnt as de Bell-Unglieken erloovt un de dordör mögelken Experimente mit verschränkten Photonen un de Grundlagen vun de Quanteninformatschoon, tospraken.<ref>{{Internetquelle |autor=Esther Megbel |url=https://www.spektrum.de/news/quantenverschraenkung-so-lief-die-verleihung-des-physik-nobelpreises/2062392 |titel=So lief die Verleihung des Physik-Nobelpreises |werk=spektrum.de |datum=2022-10-04 |abruf=2022-10-05}}</ref> == Leven == Clauser is de Söhn vun en Perfesser för Floogtüüchbau ([[Francis Hettinger Clauser]], 1913–2013) an dat [[California Institute of Technology|Caltech]] un hett an dat Caltech ([[Bachelor]] 1964) un an de [[Columbia University]] studeert, wo he 1966 sien [[Master]]-Afsluss maakt un 1969 bi [[Patrick Thaddeus]] över dat Meeten vun den [[Kosmischer Mikrowellenhintergrund|Kosmischen Mikrowellenhintergrund]] sien Doktertitel maakt hett. Dornah weer he bit 1975 an dat [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] un 1975 bit 1986 an dat [[Lawrence Livermore National Laboratory]]. Ansluutend weer he as Forschungsphysiker an de [[University of California, Berkeley]]. In en grundleggend Experiment hett he mit [[Stuart Jay Freedman]]<ref>Stuart J. Freedman, Clauser: ''Experimental test of local hidden variable theories.'' In: ''Physical Review Letters.'' Band 28, 1972, S. 938. Nah de Erinnerungen vun Clauser wurrn disse Aard vun Experimenten dormals bannig kritisch upnommen un blots de Ünnerstütten dör [[Charles Hard Townes]] hett de Dörführen in Berkeley mögelk maakt.</ref> de [[Bellsche Unglieken]] test, de se tovör to de [[CHSH-Unglieken]] (Clauser, [[Michael Horne]], [[Abner Eliezer Shimony]] un Richard Holt 1969) verallgemeenert harrn.<ref>Clauser, Michael Horne, Abner Shimony, Richard Holt: ''Proposed experiment to test local hidden variable theories.'' In: ''Physical Review Letters.'' Band 23, 1969, S. 880. Clauser, Horne: ''Experimental consequences of objective local theories.'' In: ''Physical Review D.'' Band 10, 1974, S. 526</ref> Dat weer de eerste Beobachtung vun en [[Quantenverschränkung]] un dat eerste Experiment, dat de Verletzung vun de Bell-Unglieken wies (un dormit de Quantenmechanik bestätigen dee). Dornah hett he sück mit Atom-[[Interferometer]]n befaat. He hett sück ok mit den Insluss vun Plasmen mit magnetischen Spegeln ([[Magnetisch Buddel]]) befaat. 2010 kreeg he mit [[Alain Aspect]] un [[Anton Zeilinger]] den [[Wolf-Pries]] in Physik, un 2022 ebenfalls gemeensam mit disse beid Forschern den [[Nobelpries för Physik]]. == Weblinks == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20221005043135/https://history.aip.org/phn/11504008.html John F. Clauser] In: Physics History Network. American Institute of Physics (engelsch) * {{Internetquelle |url=https://wolffund.org.il/2018/12/11/john-f-clauser/ |titel=John F. Clauser, Wolf Prize Laureate in Physics 2010 |werk=wolffund.org.il |sprache=en, he |abruf=2022-03-03 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=https://wolffund.org.il/2018/12/11/john-f-clauser/ |wayback=20220303163528 |text=John F. Clauser, Wolf Prize Laureate in Physics 2010 |archiv-bot=2026-04-05 12:11:20 InternetArchiveBot }} * [https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/25096 Oral History Interview] * [https://www.worldcat.org/identities/viaf-7798163411748800360000/ Indrag bi WorldCat] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1242485074|VIAF=7798163411748800360000}} {{SORTIERUNG:Clauser, John Francis}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1942]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] twe846ya2uy8nwaontl1ej15o18zzxh 0 173625 1061953 1061430 2026-04-06T04:43:38Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061953 wikitext text/x-wiki '''Tasmanien''' (engelsch ''Tasmania''}}, in de rekonstrueerten [[Aborigines]]-Spraak ''lutruwita''<ref>{{Internetquelle |autor=Kristyn Harman |url=http://theconversation.com/explainer-how-tasmanias-aboriginal-people-reclaimed-a-language-palawa-kani-99764 |titel=Explainer: how Tasmania's Aboriginal people reclaimed a language, palawa kani |abruf=2019-05-29 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |titel=Tasmanian Aboriginal Centre – Official Aboriginal and Dual Names of places |abruf=2019-05-29 }}</ref> un in dat [[Austraalsch Englelsch|austraalsch Engelsch]] faken ''Tassie''; bit Enn’n 1855<ref name="buch-EtxZLQPf77AC-10">Barbara Boron: ''Natur- und kulturtourismuswirtschaftliches Destinationsmanagement am Beispiel von Tasmanien.'' GRIN Verlag, 2006, ISBN 978-3-638-46258-7, S.&nbsp;10. {{Google Buch |BuchID=EtxZLQPf77AC |Seite=10}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.utas.edu.au/library/companion_to_tasmanian_history/T/Tasmania%20name.htm |titel=Tasmania, the Name |abruf=2019-05-29}}</ref> '''Van-Diemens-Land''') is en to den Staat [[Australien]] hörend Eiland an’n östlichen Rand vun den [[Indischer Ozean|Indischen Ozean]]. Se is ruch weg 240 km südlich vun de [[Australien (Kontinent)|austraalsch Kontinentalmasse]] vörlagert. ''Tasmanien'' heet ok de austraalsch Bundsstaat, de över de Hööftinsel herut noch mehrere lütt, meestens nich bewahnt Inselgruppen in de Region umfaat. Sien [[Hööftstadt]] un gröttste Stadt is [[Hobart]], de tweetgröttste Stadt [[Launceston (Tasmanien)|Launceston]]. == Geographie == [[Datei:Tasmania Satellitenfoto.jpg|mini|hochkant=1.2|links|Satellitenfoto vun Tasmanien]] As Bundsstaat umfaat Tasmanien mit 68.400&nbsp;[[Quadratkilometer|km²]] 0,89 % vun de Gesamtflach vun Australien. Ahn de vörlagert Inseln bedrocht de Flach vun de Hööftinsel 64.519&nbsp;km² un wiest en Längt vun 296&nbsp;km vun Norden nah Süden un en Längt vun 315&nbsp;km vun Osten nah Westen up. Se is mit Afstand de gröttste Insel vun den Austraalschen Bund. Di [[Bass-Straat]], de dat Eiland vun dat austraalsch Fastland trennt, wurr in’n Nordwesten dör [[King Island (Tasmanien)|King Island]], an de Nordosttipp vun [[Flinders Island]] flankeert. Landschaplich domineeren Gebirge un Hoochebenen bit circa 1600&nbsp;m Hööcht de Insel. De hööchste Barg is de [[Mount Ossa]] (1617&nbsp;m). Tasmanien liggt up de Südtipp vun dat austraalsch [[Schelf|Kontinentalschelf]], tüschen 40° un 44° südlich Breedt as ok tüschen 144° un 149° östlich Längt. Se is bi wieden gröttste vun de över hunnert Eilannen vun dat Bass-Archipel un hett etwa dree Veertel Grött vun de [[Irland (Insel)|Insel Irland]]. == Literatur == * Dirk Halfmann: ''Die Tasmanischen Aborigines – Quellenkritische Bestandsaufnahme bisheriger Forschungsergebnisse'', GRIN Verlag, 1998, ISBN 3-638-10031-6. * Lloyd Robson, Michael Roe: ''A Short History of Tasmania'', 2. Auflage, Oxford University Press, Melbourne 1997, ISBN 0-19-554199-5. * Nicholas Shakespeare: ''In Tasmanien (Roman)'', 2005, Marebuchverlag, Hamburg, ISBN 3-936384-40-1. == Weblinks == {{Commons|Tasmania|Tasmanien}} * [https://www.tas.gov.au/ Offizielle Website] der tasmanischen Landesregierung (englisch) == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Coordinate |NS=42/3/20/S |EW=146/36/58/E |type=isle |region=AU-TAS}} {{Normdaten|TYP=g|GND=4059099-9|LCCN=n/79/115474|NDL=00628719|VIAF=123100758}} [[Kategorie:Eiland]] [[Kategorie:Australien]] gi6rxe9brd6trcowclsm5a8qbkun3ky 0 174107 1061891 1061394 2026-04-05T17:36:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061891 wikitext text/x-wiki [[Datei:Virginia-Algonkin.png|miniatur|hochkant=1.8|Verbreeden vun de Stämme in Virginia um 1610]] '''Pamunkey''' is de Naam vun en Indianerstamm in’n Nordosten vun de [[USA]], de an den glieknamigen Stroom in [[Virginia]] leven dee un dor hüüd noch en [[Indianerreservat|Reservat]] besitt, de sien Spraak aber nich mehr snackt wurr. In dat 17. Johrhunnert hemm de Pamunkey to de [[Powhatan-Konföderatschoon]] höört un weern en vun de gröttsten un führenden Stämme vun dat Bündnis. == Naam un Wahnrebeet == De Naam ''Pamunkey'' is de engelsch Form vun en Algonkinwort un kunn ''geheimnisvull Oort'' oder ''Oort vun en Geheimniss'' bedüüden. De [[Virginia-Algonkin]] hemm ünnerscheedlich Dialekte vun de sülvig Spraak harrt, vun de de meesten hüüd utstorven sünd. De Stamm weer to Anfang vun dat 17. Ohrhunnert an den Ünnerloop vun den Pamunkey River in de Küstenregion an de Chesapeake Bay to Huus. Dat hüdige rund 3,6 km² groot Reservat liggt binnerhalv vun dit traditschonsriek Stammesrebeet in’n [[King William County]], Virginia. == Levenswies == Dat Leven vun de Pamunkey dreih sück hööftsächlich um de Nehrensbeschaffen, de ut de Jagd, den Fischfang un dat Sammeln vun Wildkrüder bestunn. Rund en Veertel vun den Bedarf wurr doröver herut dör den Anbau vun Mais, Bohnen, Melonen un Kürbissen deckt. Dünger harrn se nich in Gebruuk, so dat se de Dörper un Felder latestens all teihn Johr verleggen mussen, dormit sück de Bodden verhaalen kunn. De Stroom weer Hööfttransportweg un de wichtigst Nehrensborn. Hier hemm de Mannlüüd mit Stroomwheren ut Röhr, Angelhaken, Netten un Pielen, de dör en Band mit den Bagen verbunnen weern, fischt. Se hemm Barsche, [[Heren]], Felchen, Maränen, Maifische un Störe fischt. Ok Watervagels, as Wildgöös, Aanten un Puters hemm se jaagt oder fangen. In’n Harvst geev dat groot Mengen an Moorhöhner, Sora (Porzana carolina) nöömt, un de Pamunkey harrn en besünners Fangmethood entwickelt. Se hemm en so nömmt ''Sorapeerd'' baut, en Fatt ut Ton oder Körvgeflecht, de up en Posten oder in en Boot fastmaakt wurr. In dit Fatt wurr bi Nacht en Lucht anzünnd, dat de Vagels magisch antrecken dee. Bi dat Umkreisen vun dat Lucht kunnen de Indianer se licht mit lang Stöcker rünnerhalen.<ref name="smithsonian">{{internetquelle|titel=Pamunkey, Smithsonian Institution|url=http://www.newrivernotes.com/va/pamunkey.htm|zugriff=20. Januar 2009}}</ref> De Pamunkey hemm bagenförmige [[Langhuus (Wohngebäude)|Langhüüs]] ut en Gerüst ut krümmt Boomschößlingen baut, de mit Matten bedeckt wurden. De Hüüs harrn twee Dören ut beweglich Matten, en Lock in de Decke as Rookaftrecken un en apen Füür in de Midden. Mattenbedeckte höhger sett Plattformen entlang vun den Wannen hemm as Nachtlager deent. Hööftlinge un Liddmaaten vun de Böverklass harrn lever mit Rinde bedeckt Hüüs.<ref name="smithsonian" /> == Politische Organisatschoon un Gerichtsbarkeit == Dorto gifft dat en Bericht ut dat Johr 1894: ''Während die Exekutive durch den [[Weroance]] oder Stammeshäuptling ausgeübt wird, übernimmt ein Stammesrat legislative und juristische Funktionen. Früher wurde der Häuptling auf Lebenszeit gewählt, heute dagegen wählen die männlichen Bürger alle vier Jahre einen Häuptling und vier Ratsmitglieder. Die Wahlmethode ist bemerkenswert. Der Stammesrat schlägt zwei Kandidaten vor. Die Wähler des ersten Kandidaten werfen ein Maiskorn in die Wahlurne, während der zweite Kandidat durch den Einwurf einer Bohne gewählt wird. Wer die meisten Maiskörner bzw. Bohnen erhält, gilt als gewählt.''<ref name="smithsonian" /> Weroance un Stammesrat weern also Richter un Jury, seeten över Gesettbreeker to Gericht un hemm versöcht, Striedigkeiten tüschen de Börger to schlichten. Dat Stammesgericht weer vör all in dat Reservat vörkommend Fälle tostännig, mit Utnahm vun Mord. De wurrn vör dat County-Gericht vun dat King Williams County verhannelt. All Bewahner vun dat Reservat ünnerliggen den Stammesgesetten.<ref name="smithsonian" /> == Geschichte == De eersten Kuntakte mit Europäern geev dat um 1570 överweegend mit Engländern, de in de folgend Jahren in immer körter Afstände an de Küst updüüken deen. 1607 hemm de Engländer ünner Captain [[John Smith (Avendüerer)|John Smith]] de [[Jamestown (Virginia)|Kolonie Jamestown]] grünnd, de midden in dat Herrschapsrebeet vun de Powhatan-Konföderatschoon leeg u nto disse Tiet rund 14.000 Liddmaaten tellen dee. De freedlich Hannelsbetrecken un Verbindungen wurrn dör den tonehmend herrischen un fordernd wurrn Toon vun de engelsch Kolonisten ünnergraven. Bi sien Erkundungen vun dat Rebeet um de Chesapeake Bay hett Captain John Smith diverse Maislager in Beslag nommen, wenn he de nich dör Hannel kriegen kunn. De Indianer hemm faststellt, dat de engelsch Forderungen an Umfang un Willkür tonehmen deen un de Respekt vör de indiaansch Souveränität immer minner wurr.<ref name="Virginia95f">Bruce G. Trigger (Hrsg.): ''Handbook of North American Indians.'' Band 15: ''Northeast.'' Kapitel: ''Seventeenth-Century Indian Wars.'' S. 95f.</ref> De wohlwullend Politik vun de Powhatan-Konföderatschoon änner sück dordör. 1608 fungen de [[Engelsch Powhatankriege|Powhatankriege]] an. An‘n 22. März 1622 hemm de Indianer ünner de Führung vun den Pamunkey-Hööftling [[Opechancanough]] de engelsch Siedlungen överfallen un hemm in en koordineerten Angreep 350 Kolonisten ümbrocht. De Kolonie Jamestown hett dissen Anstorm överleeft un hett Vergeltung öövt. In de Summe leefer disse Angreep en echte Rechtfertigung för dat Führen vun en fortwährend Krieg gegen de „verräterischen Wilden“.<ref name="Virginia95f" /> De Kolonisten hemm de Schikanen an hör indiaansch Nahbers över 10 Johr lang fortsett, hemm de Arnten un Nehrensmiddelvörräte vun de Pamunkey un de hör Nahbers vernicht. En Vertruensverhältnis geev dat nie mehr, sülvst denn nich, as de apen Feindseligkeiten afnemmen deen. En Gesett ut dat Johr 1632 hett en Siedler en streng Straaf androht, de freewillig mit en Indianer snacken dee un hüm nich sofort to’n engelschen Kommandanten broch. <ref name="Virginia95f" /> En nee Krieg is utbraaken, as Opechacanough an‘n 18. April 1644 en Angreep gegen den Kolonisten führen dee. Bi disse Angreep wurrn meest 500 Kolonisten ümbrocht. Nah twee Johr gung de Krieg mit de Fangennahm vun Opechacanough dör Gouverneur Sir [[William Berkely]] to Enn’n In den Verdrag vun Oktober 1646 wurrn Bedingungen fastleggt, de dat Wahnrebeet vun de Indianer düchtig minneseeren dee un deren Bewegungsfreeheit knapper hull. De fangen hollen Opechanacough keem to Dood, as en vun de engelsch Waaklüüd hüm van achtern dood scheeten dee.<ref name="Virginia95f" /> Nah de Nedderlaag vun de Powhatan-Konföderatschoon hett sück de engelsch Expansion fortsett. 1652 hett sück de königliche Herrschap över de Kolonie lockert, de witt Bevölkerung wuss gauer un dat keem to illegalen Landnahmen vun de Kolonisten an den Stroommünnen, wordör de Verdrag vun 1646 braken wurr. So geev dat denn weer nee Konflikte mit den Indianern. Dat Land längs de Virginia-Strööms hemmt o de begehrtesten Ländereien för de Kolonisten tellt, de up de Söök nah nee Land för den Tabakanbau weern. De Pamunkey as benahbert Indianer weern tonehmend Anlaat för engelsch Överwaaken un wurrn as ''tributplichtige Indianer'' betekent, in’n Gegensatz to ''frömd Indianern'', as den [[Susquehannock]], den [[Monacan]] un annern jensiets vun de Siedlungsgrenz, mit de de Engländer tonehmend dör Hannel un Erkundungsfohrten in Berührung keemen.<ref name="Virginia95f" /> In disse Tiet wurrn Vörkehrungen drapen, Reservate för de Indianer intorichten un Hannel as ok Warenuttuusch mit hör to regeln. Nah de [[Bacon’s Rebellion]] in dat Johr 1676, bi de de Pamunkey up de Siet vun Gouverneur Sir [[William Berkeley]] stunnen, wurr 1677 in de Naam vun König [[Karl II. (England)|Charles II.]] en Freedensverdrag mit de bedeeligt Indianerstämmen afslooten. Eenige vun de, to’n Bispeel de ''Queen vun de Pamunkey'' [[Cockacoeske]], hett Charles as ''Zeichen seiner Zuneigung für ihre Standhaftigkeit angesichts Bacons unberechtigter Angriffe'' belohnt. Togliek wurr dat all 1658 towiest Reservat an’n Ünnerloop vun den Pamunkey River bestätigt.<ref name="Virginia95f" /> == Hüüdig Situatschoon== De rund 3,6 km² (900 [[Acre (Eenheit)|Acres]]) groot ''Pamunkey Indian Reservation'' liggt an‘n Pamunkey River, etwa 30 km nordwestlich vun de Stadt [[West Point (Virginia)|West Point]] in Virginia. Meest 2,2 km² (550 Acres) dorvan sünd bewaldet Sump oder ut anner Grünnen nich för de Landwertschap to gebruuken. Wiels dat anbaufähige Land ünner de Bwahner updeelt is, wurrd de Rest in söss Flachen oder Jagdrebeeden ünnerdeelt un jedes Johr an den hööchsten, meestens witten Anbeeder verpacht. In dat Reservat leven to Tiet 28 Pamunkey-Familien un wiedere Stammesliddmaaten sünd in dat benahbert [[Richmond (Virginia)|Richmond]], as ok in’n gesamten Staat Virginia un den USA to finnen. 1979 entstunn upp dat Gelände vun dat Reservat da ''Pamunkey Indian Museum'' in‘n Stil vun en traditschonell Langhuus, in dat de oorsprüngliche Levenswies un de Historie vun de Pamunkey dorstellt wurr. Dorin gifft dat ok noch en Utstellung över dat Pottereehandwark vun den Stamm. De Stamm wurrd vun en Hööftling un en sössköppig Stammesraat (Council) führt, de all veer Johr dör de Stammesliddmaaten in de baben beschreeven traditschonell Wies wählt wurr. Intüschen hett man de Methood aber wat afännert. Hüüd nimmt man Maiskarls un Aafken bi de Afstimmen, wobi en Maiskarl ''ja'' bedüüd, wiels en Aafk as ''nee'' weert wurrd. De US-Zensus ut dat Johr 2000 hett 347 Stammesliddmaaten angeven.<ref>{{internetquelle|titel=Census 2000, American Indian Tribes|url=http://www.census.gov/population/cen2000/phc-t18/tab001.pdf|zugriff=22. Januar 2009|format=PDF; 145&nbsp;kB}}</ref> Hööftling vun de Pamunkey is to Tiet Kevin Brown.<ref>{{internetquelle|titel=Pamunkey, Geschichte|url=http://indians.vipnet.org/tribes/pamunkey.cfm|zugriff=22. Januar 2009|archiv-url=https://web.archive.org/web/20090130034853/http://indians.vipnet.org/tribes/pamunkey.cfm|archiv-datum=2009-01-30|offline=ja}}</ref> == Kiek ok == [[List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent]] == Literatur == * Bruce G. Trigger (Hrsg.): ''[[Handbook of North American Indians]].'' Band 15: ''Northeast.'' Smithsonian Institution Press, Washington D.C. 1978, ISBN 0-16-004575-4. * Wilcomb E. Washburn (Hrsg.): ''[[Handbook of North American Indians]].'' Band 4: ''History of Indian-White Relations.'' Smithsonian Institution Press, Washington D.C. 1988, ISBN 0-16-004583-5. == Weblinks == *[https://web.archive.org/web/20230317093838/http://www.pamunkey.net/ Pamunkey Indian Tribe Homepage] *[http://www.newrivernotes.com/va/pamunkey.htm Pamunkey Indians of Virginia] *[http://www.virginiaplaces.org/nativeamerican/anglopowhatan.html The Anglo-Powhatan Wars] == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Indianer]] [[Kategorie:Virginia]] lxfg29yq91iy8zyn7omqdhhwe0s9q2l 0 174190 1061943 1008196 2026-04-05T23:37:19Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061943 wikitext text/x-wiki [[Bild:Sorbisches_Siedlungsgebiet.png|duum|Dat amltlike Sedelgebeud van den Sorben]] '''Sorbsk Sedelgebeud''' (in [[Sassen (Bundsland)|Sassen]] amtlik: ''Sorbisches Siedlungsgebiet,'' [[Böversorbsche Spraak|böversorbsk]]: ''Serbski sydlenski rum;'' in [[Brannenborg]] amtlik: ''Siedlungsgebiet der Sorben/Wenden,'' [[Niedersorbske Sproke|niedersorbsk]] ''Serbski sedleński rum'') beteuket dat Gebeud in’n Austen van Sassen un in’n Süden van Brannenborg, in den dat westslaavske Volk van’n [[Sorben]] (in Brannenborg auk os Wennen beteuked) os [[Indigene Völker|autochthone]] Minnerheud lievet. Ümgangssprooklik hett dat Sedelgebeud auk ''Sorbenland;'' vöör 1945 was – deulwüise minnächtig – auk de Begrepp ''Wendei'' begäng.<ref>Teo „Sorbenland“ vgl.<br />Miriam Schönbach: [https://www.saechsische.de/im-sorbenland-droht-lehrermangel-3462315.html ''Im Sorbenland droht Lehrermangel.''] In: ''Sächsische Zeitung'', 8. August 2016, afreopen den 15. Meu 2017, 18:45; DPA: {{Internetquelle |url=https://www.berlin.de/aktuelles/berlin/4613858-958092-fruehe-fotografien-aus-dem-sorbenland.html |titel=Frühe Fotografien aus dem Sorbenland |werk=berlin.de |datum=2016-10-22 |abruf=2021-12-12 |abruf-verborgen=1}}; Torsten Richter: [https://www.lr-online.de/lausitz/hoyerswerda/mit-der-kamera-unterwegs-im-katholischen-sorbenland-34047832.html ''Mit der Kamera unterwegs im katholischen Sorbenland.''] In: ''Lausitzer Rundschau'', 20. Juli 2012, afreopen den 15. Meu 2017, 18:50; [[Karl Christian Kanis Gretschel]]: ''Geschichte des sächsischen Volkes und Staates. Band 1.'' Verlag van Reinhold Beyer, Leipzig 1841, S. 17ff. Cathrin Carmin Alisch: ''HochZeit unterm Abendrot der Sorben in der Lausitz. Musik, Magie und Minderheit im Spiegel der Kultursemiotik.'' LIT Verlag, Münster 2003, S. 18 u. 49; [[Reetta Toivanen]]: ''Minderheitenrechte als Identitätsressource. Die Sorben in Deutschland und die Saamen in Finnland.'' LIT Verlag, Hamborg 2001, S. 11; Martin Kasper: ''Die Lausitzer Sorben in der Wende 1989/1990.'' Domowina Verlag, 2000, S. 125.<br /><br /> Teo’r „Wendei“ vgl.<br />Karl Andree (Eds.): ''Globus: Illustrierte Zeitschrift für Länder- und Völkerkunde.'' 2. Band, Verlag van’n ''Bibliographischen Institut'', Bildburghausen 1862, S. 245 ff.; Th. Campe: ''[https://de.wikisource.org/wiki/Aus%20der%20Wendei Aus der Wendei].'' In: ''Die Gartenlaube'', Nr. 51, 1891, S. 864–867.</ref> Düt Gebeud es in den verlieden Joorhunnerden döör [[Assimilatschoon|Assimilatscheon]], [[Germanisatschoon|Germanisatscheon]] un döör in’n 20. Joorhunnerd auk döör den Dagbiu vör Briunkölen ollnogrode schrumped un lütter woren. == Offitschell Sedelgebeud == Dat offitschell geodkennd Sedelgebeud defineurt de Landsgesetten van’n Lännnern Sassen un Brannenborg. In’n Früistoot Sassen legt ''Gesetz über die Rechte der Sorben im Freistaat Sachsen'' (kort ''Sächsisches Sorbengesetz'') dat sorbske Sedelgeud up Diur vast. De Grensen baseurt teo’n grauten Deul up de Statistiken van [[Arnošt Muka]] iut’n 1880er Joren. Düt Praxis kümmt den Ansproik no, dat Sedelgebeud teo beworen un teo beschermen, ofscheon et besunners in’n Austen van den Gebeud, t.B. in’n Landkreis Görlitz, Dörper givt, in den de sorbske Sproke in’n Olldag meust goor nich present es. Anners förder dat brannenborgske ''Gesetz über die Ausgestaltung der Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg'' (kort ''Sorben/Wenden-Gesetz'') bet 2014 dat de Gemeunen, de Deul van Sedelgebeud weren wilt, lüikmotig sprooklike un kulturelle sorbske Traditscheonen bet in de Niutüid no wüisen mott. Düt Regel kritiseuren sorbske Vertreders vöör ol dorümme dat et seo van’r Gunst van eune Gemeune afhänget dat Sorbske teo fördern. Biutendem es et swoor de sprookliken un kullturellen Traditscheonen bet in de Niutüid no teo wüisen, dän in’r Verliedentüid hadde [[Preußen|Preussen]] eune vil striktere Assilimilatscheonpolitk un unnerdrücke de Sorben stärker os in Sassen. Vandage mott eun olleun sprooklike un kulturelle Traditscheonen nowüisen un de soorbske/wendske Rood in Brannenborg oder de Landdag kann beandragen eune Gemeune in dat sorbske Sedelgebeud up teo niemen. [[Bild:Róžant_–_znački.jpg|duum|[[Tweesprakige Stratenschiller|Tweusprokige Strotenschiller]] up Duitsk un Böversorbsk]] De Gemeunen un Vereune in’n Sedelgebeud sind teostännig de [[Sorbsche Spraken|sorbske Sproke]] un Kultuur, teo’n Büispill med [[Tweesprakige Stratenschiller|tweusprokigen Strotenschillers]] teo fördern. Tweusprokige Strotenschiller sind ol Vöörschrivt. Düt settet man noch nich olle Gemeunen konsequent ümme. In Brandenburg dreget Gemeunen in’n sorbsken Sedelgebeud sinds 2014 offitschell eunen duitsk-niedersorbsken Dubbelnomen. Teo den Sedelgebeud häurt upstunds düsse Gemeunen un Gemeunedeule teo: * in’n Früistote Sassen: ** Landkreis Bautzen (28 van 59 Gemeunen): Bautzen/Budyšin, Burkau ( Neuhof/Nowy Dwór), Crostwitz/Chrósćicy, Doberschau-Gaußig/Dobruša-Huska (man nich Cossern un Naundorf), Elsterheide/Halštrowska Hola, Elstra (olleun Kriepitz/Krěpjecy), Göda/Hodźij, Großdubrau/Wulka Dubrawa, Großpostwitz/Budestecy (man Eulowitz), Hochkirch/Bukecy (man nich Breitendorf), Hoyerswerda/Wojerecy, Kamenz/Kamjenc (Deutschbaselitz/Němske Pazlicy, Jesau/Jěžow, Kamenz/Kamjenc, Thonberg/Hlinowc, Wiesa/Brěznja), Königswartha/Rakecy, Kubschütz/Kubšicy, Lohsa/Łaz, Malschwitz/Malešecy, Nebelschütz/Njebjelčicy, Neschwitz/Njeswačidło, Obergurig/Hornja Hórka, Oßling (olleun Milstrich/Jitro), Panschwitz-Kuckau/Pančicy-Kukow, Puschwitz/Bóšicy, Räckelwitz/Worklecy, Radibor/Radwor, Ralbitz-Rosenthal/Ralbicy-Róžant, Spreetal/Sprjewiny Doł, Weißenberg/Wóspork unWittichenau/Kulow ** Landkreis Görlitz (14 van 53 Gemeunen): Bad Muskau/Mužakow, Boxberg/Hamor, Gablenz/Jabłońc, Groß Düben/Dźěwin, Hohendubrau/Wysoka Dubrawa (man nich Groß Radisch, Jerchwitz, Thräna), Krauschwitz/Krušwica, Kreba-Neudorf/Chrjebja-Nowa Wjes, Mücka/Mikow, Quitzdorf am See (olleun Horscha/Hóršow un Petershain/Hóznica), Rietschen/Rěčicy, Schleife/Slepo, Trebendorf/Trjebin, Weißkeißel/Wuskidź un Weißwasser/Běła Woda<ref>vgl. Anhang in: Sächsisches Gesetz- und Verordnungsblatt, Nr. 7/1999</ref> * in’n Lanne Brannenborg:<ref>{{Internetquelle |url=http://www.bravors.brandenburg.de/sixcms/detail.php?gsid=land_bb_bravors_01.c.47208.de#14 |titel=Gesetz über die Ausgestaltung der Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg |hrsg=Lansregeurnge Brannenborg |abruf=2015-01-21 |kommentar=siehe §&nbsp;14&nbsp;&nbsp;SWG – „Verkündung“ }} {{Webarchiv|url=http://www.bravors.brandenburg.de/sixcms/detail.php?gsid=land_bb_bravors_01.c.47208.de#14 |wayback=20150121182916 |text=Gesetz über die Ausgestaltung der Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg |archiv-bot=2026-04-05 23:37:19 InternetArchiveBot }}</ref> ** Stad [[Cottbus|Cottbus/Chóśebuz]] ** Landkreis Spree-Neiße (23 van 29 Gemeunen): Burg/Bórkowy, Briesen/Brjazyna, Dissen-Striesow/Dešno-Strjažow, Drachhausen/Hochoza, Drebkau/Drjowk, Drehnow/Drjenow, Felixsee/Feliksowy Jazor (olleun Bloischdorf/Błobošojce), Forst/Baršć, Guhrow/Góry, Heinersbrück/Móst, Jänschwalde/Janšojce, Kolkwitz/Gołkojce, Neuhausen/Kopańce (olleun Haasow/Hažow un Groß Döbbern/Wjelike Dobrynje), Peitz/Picnjo, Schenkendöbern/Derbno (olleunGrano/Granow, Kerkwitz/Keŕkojce, Groß Gastrose/Wjeliki Gósćeraz, Taubendorf/Dubojce), Schmogrow-Fehrow/Smogorjow-Prjawoz, [[Spremberg|Spremberg/Grodk]], Tauer/Turjej, Teichland/Gatojce, Turnow-Preilack/Turnow-Pśiłuk, Welzow/Wjelcej, Werben/Wjerbno un Wiesengrund/Łukojce ** Landkreis Dahme-Spreewauld (7 van 37 Gemeunden): Byhleguhre-Byhlen/Běła Góra-Bělin, Lübben/Lubin, Märkische Heide/Markojska Góla (olleun Dollgen/Dołgi, Groß Leuthen/Lutol, Klein Leine/Małe Linje, Pretschen/Mrocna), Neu Zauche/Nowa Niwa, Schlepzig/Slopišća, Spreewaldheide/Błośańska Góla un Straupitz/Tšupc ** Landkreis Oberspreewald-Lausitz (6 van 25 Gemeunen): Calau/Kalawa, Lübbenau/Lubnjow, Neupetershain/Nowe Wiki, Neu-Seeland/Nowa Jazorina, Senftenberg/Zły Komorow, Vetschau/Wětošow ** Düsse Gemeunen tellt no den Brannenborger Landdag teo’n sorbsken Sedelgebeud, man hebt tiegen de Upnohme klaget:: Alt Zauche-Wußwerk/Stara Niwa-Wózwjerch, Döbern/Derbno, Felixsee/Feliksowy Jazor, Großräschen/Rań, Märkische Heide/Markojska Góla, Neiße-Malxetal/Dolina Nyse a Małkse (Groß Kölzig/Wjeliki Kólsk und Klein Kölzig/Mały Kólsk), Neuhausen/Kopańce, Schenkendöbern/Derbno (Bärenklau/Barklawa, Grabko/Grabkow, Pinnow/Pynow un Schenkendöbern/Derbno), Schwielochsee/Gójacki Jazor, Tschernitz/Cersk. == Historisk Sedelgebeud == [[Bild:Smoler_korta01.jpg|duum|Sedelgebeud no [[Jan Arnošt Smoler|Smoler]] 1843. ]] Oll doorno wecke westslaavsken Völker man os Sroben telt un wecke Joorhunnerd eun beküiket, kann eun dat sorbske Sedelgebeud unnerscheudlik beschrüiven. Künnig es dat [[Martin Luther]] sik in’n 16. Joorhunnerd minnächtig över de Sorbsksprekers un -sprekersksen in’n Dörpern rund ümme [[Wittenbarg|Wittenberg]] uitere. Eun annere Sake sind sorbske Sprookverbode, t.B.1327 in [[Leipzig]], 1377 in [[Altenburg]], [[Zwickau]] und [[Chemnitz]], de seo de Existenzt van’r sorbsken Sproke in düssen Steden betuiget. In’n Noordausten grense dat Sedelgebeud an dat poolske Gebeud (büi Crossen un Sorau). Auk in sömmige Dörper an’r [[Oder]] un [[Bober]] konn sik de sorbske Sproke bet in’t 17. Joorhunerd haulen.<ref>[[Frido Mětšk]]: ''Serbsko-pólska rěčna hranica w 16. a 17. lětstotku [De sorbsk-poolske Sprookgrense in’n 16. un 17. Joorhunnerd].'' In: ''Lětopis'', Rüige B, Band III (1958), Ludowe nakładnistwo Domowina, Bautzen 1958, S. 4–25.</ref> Auk Stedenomen os [[Dresden]], Leipzig, [[Meißen]], [[Chemnitz]] oder [[Torgau]] stamt iut’r sorbsken Sproke.<ref>[[Dietmar Urmes]]: ''Handbuch der geographischen Namen.'' Marix Verlag, Wiesbaden 2004, ISBN 3-937715-70-3.</ref> [[Jan Arnošt Smoler]] unnersöchte 1843 os Eurster systemaatsk dat sorbske Sedelgebeud. 1884/1885 unnersöchte [[Arnošt Muka]] dat Sedelgebeud noch wat akkuroter. Wüildes Smola vöör ol Folklore sammele, wannere Muka döör de Lausitzer Dörper un make sik över den Stand van’r sorbsken Sproke in den Dörpern künnig. Olns teohaupe telle Muka 166.000 Sorben un Sorbsken; schreiv man teoglüik över de rasante Germanisatscheon van sorbsken Dörpern vöör ol in’r Niederlausitz. == Kernsedelgebeed == Os sorbsk „Kernland“ beteuket eun vandage meust dat Gebeud, in den sorbske Sproke auk vandage noch Olldagssproke es. Dat es in’r Böverlausitz vöör ol dat katholske Gebeud twisken den Steden Bautzen, Kamenz un Hoyerswerda, in’n engen Sinne de füiv Gemeunen van’n ''Verwaltungsveband am Klosterwasser'' un de Gemeune Radibor. In düssen Gebeuden spreket meir os de Halve van’n Luiden Böversorbsk. Auk in Deulen van’n Gemeunen Göda, Neschwitz, Puschwitz un de Stad Wittichenau häurt büi den böversorbsken Kernsedelgebeud teo; in düsse Gemeunen spreket ca. eun Drüddel van’n Inwoners un Inwonersken Böversorbsk. In’r Niederlausitz passt de Begrepp up’t eurst vör de Gemeunen nöördlik van Cottbus (t.B. Drachhausen, Dissen-Striesow, Jänschwalde). Man door es dat Niedersorbske vill minner present, os in’n böversorbsken Kernsedelgebeud. Olleun 15 bet 30 Perzent in düsse Gemeune spreket Niedersorbsk. == Literatur == * Peter Kunze, Andreas Bensch: ''Die Sorben / Wenden in der Niederlausitz''. Ein geschichtlicher Überblick. In: ''Wobrazki ze Serbow'' . 2. Uploge. Domowina, Bautzen 2000 (Eurste Uploge 1996), [[:de:Special:BookSources/3742016687|ISBN 3-7420-1668-7]]. * Gertraud Eva Schrage: ''Die Oberlausitz bis zum Jahr 1346''. In: Joachim Bahlke (Eds.): ''Geschichte der Oberlausitz''. 2.Uploge, Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2004 (Eurste Uploge 2001), [[:de:Special:BookSources/9783935693462|ISBN 978-3-935693-46-2]], S.&nbsp;55–97. * [[:de:Arnošt_Muka|Arnošt Muka]]: ''Statistika łužiskich Serbow'' [Statistik van’n Lausitzer Sorben]. Sülstverlag, Bautzen 1884–1886; 5. Uploge unner den Titel ''Serbski zemjepisny słowničk'' [Sorbsk geograaphsk Woirbeok]. Bautzen 1927; Nüudruck: Domowina, Bautzen 1979. == Einzelnachweise == <references /> [[Kategorie: Sorben]] [[Kategorie: Brannenborg]] [[Kategorie: Sassen (Bundsland)]] l8muk989ubisandkgxjtr03cl5vkxz1 0 174261 1061968 1061442 2026-04-06T05:42:49Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061968 wikitext text/x-wiki De '''Université des Antilles et de la Guyane''' (UAG) weer en Universität mit fief Standöörd in de [[Frankriek|franzöösch]] [[Regionen van Frankriek|Överseeregionen]] [[Franzöösch-Guayana]] in Süüdamerika as ok [[Guadeloupe]] un [[Martinique]] in de [[Karibik]]. Se weer in söss Fakultäten (''UFR'') un fief Institute gleedert un harr rund 12.000 Studenten. Ut den Campus in Franzöösch-Guayana gung de '''Université de Guyane''' hervör, de siet 2014 unafhängig van de '''Université des Antilles''' is.<ref>{{Internetquelle|url=http://univ-guyane.e-monsite.com/medias/files/decret-universite-de-guyane-joe-20140731-0175-0010.pdf|titel=Décret no 2014-851 du 30 juillet 2014 portant création et organisation provisoire de l’université de la Guyane|autor=|hrsg=|werk=|datum=|sprache=|zugriff=2016-05-05}}</ref> De Hoochschool weer de eenzige franzöösch Universität in Amerika un een van veer buterhalv van dat franzöösch Moderland (''France metropolitaine''). ==Weblinks== * [http://www.univ-ag.fr Offizielle Webpräsenz van de Université Antilles] (franzöösch) * [https://www.univ-guyane.fr Offizielle Webpräsenz van de Université de Guyane] (franzöösch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=k|GND=1218839-6|LCCN=n/84/120302|VIAF=162542263}} {{SORTIERUNG:Universite des Antilles et de la Guyane}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:Frankriek]] qm15hv1dlr8rf5k455ymkt00cgpxfrv 0 174367 1061809 1061351 2026-04-05T12:22:02Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061809 wikitext text/x-wiki [[Category:Articles with hCards]] [[Bild:John Wayne Gacy 1978 mugshot.jpg|duum|Polizeifoto van John Wayne Gacy in’n Dezember 1978.]] '''John Wayne Gacy''' (* [[17. März]] [[1942]] in [[Chicago]]; † [[10. Mai|10. Meu]] [[1994]] in [[Crest Hill]], [[Illinois]]) was eun [[Vereenigte Staaten vun Amerika|US-amerikaansken]] Serienmöörder un Sexuaalverbreker, deu in den Joren 1972 bet 1978 binnen eune Vöörstad van Chicago teomindsten 33 junge Männer un Teenagers missbriuke, püinige un moorde. Süine Uptrede os „Pogo“ oder „Patches de Clown“, maken enne, os süine Verbreken vöördage keumen, auk os de „'''Killer-Clown'''“ bekand. Gacy begung olle süine Moorde binnen süinen Hiuse in’r ''Norwood Park Township,'' eune Vöörstad van Chicago. Meusttüids locke heu de Offers in süin Hius, spille eunen Täuvertrick vöör un beküre de Offers seo Üisens ümme de Hänne anteoleggen. Heu schänne un foltere süine fesseld Offers denn un wörge oder sticke ünen upletst daud. Sessuntwintig Offers verbuddele heu in den Kriupkkeller unner süinen Hiuse, dreu kiule heu up süinen Grundstücke in un veur Offers smeit heu in den ''Des Plaines River,'' eunen Streom in’n Westen van Chicago in Illinois. Gacy was ol süid 1968 wegen Untucht med eunen 15 Jore aulen Teenager vöörbestrafft. Van den teggen Joren Straffe satt heu man eun un eun halve Joor af. Süin eurst Offer moorde heu 1972, hadde 1975 ol tweu annere Offers ümmebrocht un moorde noch teomindsten 30 annere Offers, nodem Gacy un süine tweude Friu sik 1976 schieden hadden. De Soike no den verswunnen Teenager Robert Piest iut [[Des Plaines]], lllinois brochte de Spoor up Gacy, den de Polizei den 21. Dezember 1978 fastnamm. Gacy worde den 13. März 1980 teo’n Daude veroordeuld. Heu starv den 10. Meu 1994 in den ''Stateville Correctional Center'' in Crest Hill, Illinois döör de Giftsprütte. == Lieven == === Kinner- un Jüügdtüid === John Wayne Gacy worde den 17. März 1942 in’n ''Edgewater Hospital'' in [[Chicago]], [[Illinois]] boren.<ref>Clifford L. Linedecker: ''The man who killed boys.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S.11.</ref><ref name=":2" /> Heu was dat tweude van dreu Kinnern un de eunige Sune van John Stanley Gacy, van den de Öllern poolske Inwannerte weuren un Marion Elaine Gacy, deu däänske Vööröllern hadde.<ref name=":2">''John Wayne Gacy: Deadly Clown.'' In: Laura Forman (Ed.): Time-Life Books, Alexandria, Virginia 1992, S. 51. </ref><ref name=":1">Clifford L. Linedecker: ''The man who killed boys.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S.16f.</ref> Süin Vadder was Mechaniker un süine Modder was Hiusfriu.<ref name=":1" /> Gacy hadde eune enge Verbunnenheud med süine Modder, man de slechte Betog teo süinen strengen, gewalddädigen un alkoholafhängigen Vadder med haugen Ansproike an süinen Sune överschadde de Kinnertüid van Gacy.<ref>Clifford L. Linedecker: ''The man who killed boys.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S.19.</ref><ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wayne Gacy Muders.'' Pinnacle Books, New York 1983, S. 256f.</ref> Gacy was eun teo sworen os auk unsportlik Kind un gull för dräumsk un unbehelpsk. Süid Kinnerdagen hadde Gacy Probleume med den Härten un leid regelmotig an Oonmachtsanfällen. Süin Vadder beschüllige süinen Sune süine Krankheuen för Upmärksomkeud vöörteospillen.<ref>Laura Foreman: ''Serial Killers: True Crime.'' Time-Life Books. Alexandria, Virginia 1992, S. 54.</ref> Gacy besochte bet teo süine elvten Lievensjore eune katholske Scheole un gung no den Ümtog van de Famüilje up eune stootlike Scheole. Gacy wessele läter veur mool de High School un brauk de Scheole in’n letsten Jore sunner ''High School Diploma'' af.<ref name=":3">Clifford L. Linedecker: ''The man who killed boys.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S.17-19.</ref> 1960 in’n Öller van 18 Joren begunn Gacy sik in’r Politik teo engageuren un arbeude ''precint captain'' (Waalkreusleudsmann) för eunen lokalen Kandidaten van’r [[Demokraatsche Partei|Demokraatsken Parteu]]. Süin Vadder was med düssen Engagement aflsiut nich övereun püinige süinen Sune noch stärker. Gacy was sik läter vermeoden, dat de Grund vör süin Engangement in’r Politik süin Wunsk no Akzeptanz was.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 36-37.</ref> In’n April 1962 gung Gacy van Teohiuse weg no [[Las Vegas]], [[Nevada]]. Heu hoppe büi eune Cousine unner teo kumen.<ref name="Vegas2">{{Internetquelle |autor=Alec Wilkinson |url=https://www.newyorker.com/magazine/1994/04/18/conversations-with-a-killer |titel=Conversations with a Killer |datum=1994-04-11 |abruf=2023-04-12 |sprache=en}}</ref> Gacy fund eurst büi den Naudhelpdeunst van’r Stad Arbeud un läter büi den Begrävnisinstituut ''Palm Mortuary,'' wo heu up eunen Feldbedde in den Begrävnisinstituut sleup.<ref>Brad Hunter: ''Inside the Mind of John Wanye Gacy: The Real-Life Killer Clown.'' Vereunigd Könningrüik 2022, S. 52.</ref> Gacy bichte läter, dat he teo düüse Tüid Lüiken in den Begrävnisinstituut .<ref name=":5">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 256-278.</ref><ref name=":6">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 40-55.</ref><ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 347.</ref> Gacy vertelle läter, dat heu in’n Palm Mortuary tweumool [[Nekrophilie|nekrophile]] Undaden begung un sik nich schüllig foile, den de Lüiken bekiek heu olleun os daude Dinger, deu nems wat vertellen könt.<ref name=":0">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 342-351.</ref> === Karriereanfänge === ==== Springfield, Illinois ==== No de Wedderkeer schreiv sik Gacy an den ''Northwestern Business College'' in. Os heu dat College teo Enne brocht hadde, arbeude heu van 1963 an för de ''Nunn-Bush Shoe Company''.<ref name=":6" /><ref name=":7">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 18-28.</ref> 1964 versette de Firma enne no [[Springfield (Illinois)|Springfield]], [[Illinois]] door os Verkäuper teo arbeuden. In Springfield steig heu läter teo’n Manager up.<ref name=":5" /> In’n März 1964 verlove heu sik med Marlynn Myers, eune Kolleegske.<ref name=":7" /> Gacy tradd 1964 in Springfield de lokale ''United States Junior Chamber,'' kort de „Jaycees“ , büi. Dat es Training vör junge Manager un eun mildgievern, wolldädig Vereun. Heu arbeude jümmer stiur weg för de Jaycees un stecke vill Engagement in den Vereun.<ref name=":2" /> Gacy vertelle, dat heu 1964 in Springfield eun van süinen eursten Mool homosexuellen Sex med eunen Kollegen van den Jaycees believe. Gacy berichte de Kollege hadde enne bedrunken oraal teofrieden steld.<ref>''Murder In Mind''. Bd. 11. London, Marshall Cavendish 1997, S. 7.</ref> 1965 was Gacy teo’n Vizepräsident van den Jaycees in Springfiel upstiegen.<ref name=":7" /> Auk in düt Joor teuken de Jaycees Gacy os drüdd besten Jaycee in Illlinois iut.<ref name=":6" /> ==== Waterloo, Iowa ==== In’n September 1964 früigge Gacy Marlynn Myers.<ref>Sam L. Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster''. Skyhorse, New York 2011, S.218-219.</ref> De Vadder van Myers kofte denn dreu [[Kentucky Fried Chicken]]-Restaurants in [[Waterloo (Iowa)|Waterloo]], [[Iowa]]. De Eueluide sollen no Waterloo teun, dat Gacy de Restaurants managen konn.<ref name=":5" /><ref name=":7" /> No eunen verplicht Managementkurs tügen de Eueluide no Waterloo.<ref name=":7" /> Gacy make door in süinen Keller eunen „Club“ up. Hüir konnen süine Anstellden iut süine KFC-Restaurants drinken un Poolbillard spillen konnen. Gacy knüppe in den Club Kontakte teo de Teenagers un jungen Männer. Gacy dreigge villen van ünen Alkohol an, eur dat heu versochte ünen sexuell neiger teo kumen.<ref name=":5" /> Gacys Friu brochte in’n Februar 1966 eunen Sune un in’n März 1967 eune Dochter up de Welt. Gacy beschreiv düsse Tüid läter os „perfekt“ — heu hadde sik upletst Lov van süinen Vadder verdeund. Up eunen Besoik 1966 dö süin Vadder Afbidde för den Missbriuk in’n Kinner- un Jüügdjoren.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 53-54.</ref> In Waterloo tradd Gacy den lokalen Jaycees büi un engageure sik auk door jümmers stiur weg. Heu un annere Waterloo-Jaycees weuren deup in’r Swingerszene un in Prostitutscheon, Pornographie un Drogenbriuk verwickeld.<ref name=":5" /><ref>''Murder In Mind''. Bd. 11. London, Marshall Cavendish 1997, S. 7.</ref> Auk wenn Gacy för eergüirig un eunen Proler gelle, achten de anneren Jaycees enne haug un benoimen enne 1967 „oustanding vice-president“.<ref name=":7" /> Läter düt Joor wählen de Jaycees enne in den Vöörstand.<ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 51.</ref> ==== Sexuell Missbriuk van Donald Voorhees ==== In’n August 1967 missbriuke Gacy den 15 Jore aulen Donald Voorhees Jr., de Sune van den Lokaalpolitiker un Jaycee Donald E. Voorhees Sr. Gacy locke Voorhees med Sexfilmen no süinen Hiuse un beküre Voorhees sik beudersüids oraal teofrieden teo stellen.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 40-57.</ref> In’r teokumen Tüid missbriuke Gacy up düsse Oord auk annere Teenager, door mang eunen Jungen den heu eurst heu twang med süine Friu Sex teo hebben un denn aftwinge enne oraal teofrieden teo stellen.<ref name=":5" /> In’n März 198 vertelle Voorhees süinen Vadder van den Missbiruk. Voorhees Sr. berichte den Missbriuk straks de Polizei, deu Gacy fastnamm un wegen Untucht anklage.<ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 265-266.</ref> Gacy streit de Anklage över un över af.<ref name=":8">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 65-72.</ref> Gacy bleiv bestoon, dat Anklage eune politisk Motivatscheon hadde — Voorhees Sr. hadde sik tiegen de Nominatscheon van Gacy teo’n Präsident van den Jaycees in Iowa steld. Eunige Jaycees lövten de Geschichte van Gacy un unnerstütten enne. Man den 10. Meu 1968 döö dat Gericht doch Anklage wegen Untucht.<ref name=":8" /> Den 30. August 1968 beküre Gacy eunen van süinen Anstellten, den 18 Jore aulen Russel Schroeder, Voorhees för Geld teo överfallen, dat heu nich vöör Gerichte iutseggen doit.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.newspapers.com/clip/36974956/john-gacy/ |titel=Man Is Charged In Beating Plot |werk=Quad-City Times |hrsg= |datum=1968-09-10 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20211031000321/https://www.newspapers.com/clip/36974956/john-gacy/ |archiv-datum=2021-10-31 |abruf=2023-04-13 |sprache=en}}</ref> Schroeder stimme teo un locke Voorhees in’n September 1968 in eunen Park afsüids, sprütte Voorhees Pöpperspray in de Augen un sleog enne daal.<ref name=":8" /><ref name=":36">Michael Stone, Gary Brucato: ''The New Evil: Understanding the Emergende of Modern Violent Crime.'' Prometheus Books, New York 2019, S. 196-203.</ref> Voorhees konn flüchten un de Attacke büi de Polizei mellen. De Polizei namm Schroeder, deu eurst ollens afstreit, den anneren Dag fast. Läter gav heu teo, dat heu Voorhees in Updrag van Gacy angriepen hadde.<ref name=":5" /> Den 12. September unnersöchten tweu Pychiater van’r Universiteut Iowa Gacy un stellen fast, dat Gacy eune antisotschale Persöönlikheud hadde un eune Thearpie enne woorschüinlik nich helpen könne.<ref name=":5" /> Den 7. November 1968 begunn de Gerichtsprozess wegen Untucht. Gacy streit de Undaad man af un see drüist Voorhees hädde den Oraalsex sülvenst anboden. Den 3. Dezember veroordeule dat Gericht Gacy teo teggen Joren Haft.<ref name=":5" /><ref>{{Internetquelle |url=https://www.newspapers.com/clip/16816860/gacy-given-10-years-in-prison-on-morals/ |titel=Gacy Given 10 Years in Prison on Morals Charge |werk=The Waterloo-Cedar Falls Courier |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200929093424/https://www.newspapers.com/clip/16816860/gacy-given-10-years-in-prison-on-morals/ |archiv-datum=2020-09-29 |abruf=2023-04-13 |sprache=en}}</ref> Up den sülven Dag brochte süine Friu Marlynn de Scheudklage in un verlange dat Hius, Unnerhold un dat Sorgerrecht för de Kinner. Dat Oordeul gung den 18. Spetember 1969 för de Friu van Gacy iut.<ref name=":9">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 85-96.</ref><ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 40.</ref> Gacy sach süine eurste Friu un Kinner iut eurste Eue süindage nich wedder.<ref name=":5" /> Över süine Hafttüid in’n ''Anamosa State Penitentirary'' verdeune sik Gacy swanke de Reputascheon os vöörbildliken Insate.<ref name=":5" /> Binnen kort steig heu ol teo’n Kükenchef up un brochte verscheudene Projekte in’n Gange de Ümstänne in’r Haft teo verbettern.<ref name=":9" /> === Wedderkeer na Chicago === Gacy kamm ol den 18. Juni 1970 no eun un eunen halven Joor van eugentlik teggen Joren up Preove früi.<ref>Laura Foreman: ''Serial Killers: True Crime.'' Time-Life Books. Alexandria, Virginia 1992, S. 62-63. [[iarchive:serialkillerspro00edit/page/n5/mode/2up|(binnennets]])</ref><ref name=":10">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 47-72.</ref> Uplagen binnen de Preovetüid weuren, dat Gacy no süine Modder in Chicago teun un eune Iutgangssperre no Klocke 10 den Ovend befolgen moste.<ref name=":5" /><ref name=":9" /> Den 12. Februar 1971 klage eun jungen Mann Gacy an, heu hädde enne an den ''Greyhound Bus Terminal'' in Chicago in süinen Wagen locked un enne in süinen Hiuse versocht Sex afteotwingen. De junge Mann kamm man nich no den Gerichtstermüin un dat Gericht weis de Klage af.<ref name=":9" /> Den 22. Juni 1971 namm de Polizei Gacy fast, denn eun anneren jungen Mann klage Gacy an, heu hädde enne in süinen Wagen locked un Oraalsex neudigd.<ref name=":11">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 112-123.</ref> De Anklage kamm man nich teo Stanne, denn de junge Mannn versochte Gacy unner Druck teo setten un Geld afteotwingen.<ref name=":12">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 47-72.</ref> De Kommischeon in Iowa, deu över de Haftpreovetüid van Gacy oordeule, kreig düsse Vöörfälle in Michigan nich in de Künne un beslaut den 18. Oktober 1971 dat Enne van Gacys Preovetüid.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 96.</ref> Gacy kreig et teorecht süine Vöörstraffen vöör Frünnen, Novers un Geschäftspartners teo verbärgen; seu kreigen de Woorheud eurst in de Kunne, os de Polizei läter Gacy up de Spoor kamm.<ref name=":10" /><ref name=":13">Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 73.</ref> Med Hülpe van süine Modder kofte Gacy niu eun Hius in’r ''Norwood Park Township'' in’n Cook County binnen de Metropolregioon van Chicago. Hüir lieve Gacy un moorde oll. e süine Offers, bet de Polizei enne in’n Dezmeber 1978 fastnamm.<ref name=":21">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 166-179.</ref> Gacy holp süine Novers un Noversken faken iut.<ref name=":14">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 83-87.</ref> In den Joren 1974 bet 1978 richte heu Sommerfeste, deu över 400 Luide un auk Lokaalpolitiker un Geschäftspartner besöchten, iut.<ref name=":22">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S.150-158.</ref> In’n August 1971 verlovten Gacy un Carole Hoff sik un früiggen den 1. Juli 1972.<ref name=":5" /> Hoff taug med üren beuden Döchtern iut eune vörige Eue med in dat Hius van Gacy.<ref name=":15">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 47-72.</ref> 1975 hadde Gacy süine Friu verteld, dat heu [[Bisexualität|bisexuell]] es.<ref name=":23">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S.101-102.</ref> Heu brochte niu deu meusten Ovende unnerwegens teo un kamm eurst morgensfreo wedder no Hius.<ref name=":16">{{Internetquelle |url=https://www.newspapers.com/clip/27515759/the-tribune/ |titel=Gacy charged with most murders in U.S. history |werk=The Tribune |datum=1979-08-15 |abruf=2023-04-13 |sprache=en}}</ref> Süine Friu kreig med, dat Gacy in’r Nacht junge Männer in de Garage brochte un fund homsexuelle Pornographie un de Portemonnaies van Mannluiden in’n Hiuse.<ref name=":15" /> No eunen dullen Strüid in’n Oktober 1975 verlange de Friu van Gacy, dat de beuden sik scheudet.<ref name=":17">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 140-147.</ref> Gacy stimme teo, man de beuden lieven noch bet in’n Februar 1976 teohaupe in den Hiuse. Den 2. März 1975 hadden sik de Eueluide offitschell schieden.<ref name=":14" /><ref name=":24">''Murder In Mind''. Bd. 11. London, Marshall Cavendish 1997, S. 28.</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://news.google.com/newspapers?id=o64yAAAAIBAJ&pg=2634,556459 |titel=John Gacy: Businessman, Clown, Mass Killer |werk=The Ottawa Citizen |datum=1982-05-1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200929092706/https://news.google.com/newspapers?id=o64yAAAAIBAJ&pg=2634%2C556459 |archiv-datum=2020-09-29 |abruf=2024-04-13 |sprache=en}}</ref> ==== Uptrede os Clown ==== Gacy begunn de Uptrede os Clown för den mildgievsken ''Moose Club'' in Kinnerkrankenhuisern un up wolldädigen Events.<ref name=":17" /> Gacy tradd os tweu verscheudene Charaktere up: „Pogo“ de blüide Clown un „Patsches“ de triurige Clown.<ref name=":18">Laura Foreman: ''Serial Killers: True Crime.'' Time-Life Books. Alexandria, Virginia 1992, S. 68-77. (binnennets)</ref> De Uptrede un dat sotschaal Engangement os Clown geuven Gacy, läter os süine Moorde vöör Dage keumen, den Nomen „Killer-Clown“.<ref name=":4">{{Internetquelle |url=https://www.biography.com/crime/john-wayne-gacy |titel=John Wayne Gacy |werk=biography.com |datum=2021-11-05 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200522032202/https://www.biography.com/crime-figure/john-wayne-gacy |archiv-datum=2020-04-22 |abruf=2023-04-03 |sprache=en}}</ref> ==== Rennovatscheon- un Konstruktscheonsfrima „PDM Contractors“ ==== 1971 grünne Gacy de Rennovatscheon- un Konstruktscheonsfirma ''PDM Contractors.''<ref name=":12" /> Gacy arbeude eurst Deultüid; 1973 segge Gacy süine Arbeud in eune Küke up un arbeude dööörgoons för süine Firma.<ref name=":11" /> 1975 was süine Frima stark wussen un Gacy arbeude bet 16 Stunnen den Dag. In’n März 1977 worde Gacy Leidsmann büi ''PE Systems'', eune Firma, deu Drogerien un Aftheuken upfriske un inrichte un arbeude niu för beude Firmen.<ref name=":30">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 177-184.</ref> Eun grauten Deul van den Anstellden büi PDM Contractors weuren junge Männer un Teenager.<ref> Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 1.</ref> Gacy verlange den jungen Männern faken sexuelle Deunste för finantschelle Hülpe oder Upstüige in’r Firma af.<ref name=":16" /><ref name=":19">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 165-172.</ref> 1973 güngen Gacy un eun jungen Anstellden up Geschäftsreise no [[Florida]]. In Florida schänne Gacy den Teenager.<ref name=":11" /> In’n Meu 1975 stelle Gacy den 15 Jore aulen Anthony Antonucci in. Acht Wieken läter kam Gacy up Krankenbesoik no den Teenager in’t Hius. Hüir rung Gacy den jungen mann daal un legge enne Üisens ümme de Hänne. Man Antonucci konn sik weren un de Üisens lausmaken. Antonucci arbeude no den Vöörfall noch eun Tüid lang för PDM Contractors, man Gacy versochte nich noch euns enne Gewald anteodeon.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 121-123.</ref> Den 26. Juli 1976 namm Gacy den 18-jörigen Anholler David Cram med. Gacy baud enne eunen Job büi PDM Contractor an. Den 21. August taug Cram büi Gacy in. Den anneren Dag versochte Gacy den jungen Mann teo schännen man Cramm konn Gacy afweren.<ref name=":19" /> Veur Wieken läter versochte Gacy wedder Cram seuxelle Gewald an teo deon, man Cram were sik teo dull. Cram taug den 5. Oktober 1976 iut den Hius van Gacy, man arbeude in den tweu Joren doorno noch tüidwüise för PDM Contractors.<ref name=":19" /><ref> {{Internetquelle |url=https://web.archive.org/wehttps://news.google.com/newspapers?id=slsxAAAAIBAJ&pg=1116,946568b/20200929093025/https://news.google.com/newspapers?id=slsxAAAAIBAJ&pg=1116,946568 |titel=Man helped dig trenches at Gacy home |werk=The Montreal Gazette |datum=1980-02-13 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200929093025/https://news.google.com/newspapers?id=slsxAAAAIBAJ&pg=1116%2C946568 |archiv-datum=2020-09-29 |abruf=2023-04-13 |sprache=en}}</ref> Kort no den Iuttog van Cram taug de 18 Jore aule Michael Rossi in.<ref name=":12" /><ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 177-184.</ref><ref name=":25">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 184-188.</ref> Rossi hadde süid den 23. Meu 1976 för PDM arbeud. Heu lieve in den Hius van Gacy bet April 1977. Rossi un Gacy treden teohaupe os Clowns up.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> ==== Politisk Engagement ==== [[Bild:John Wayne Gacy Rosalynn Carter 1978.jpg|alternativtext=|duum|200x200px|Gacy med de First Lady Rosalynn Carter den 6. Meu 1978, sess Jore no den eursten Moord un sieven Moonde vöör de letste Fastnome.]] Gacy brochte süine Engagement för de lokale demokraatske Parteu in un worde upletst Waalkreisleidsmann (''precint captain'').<ref name=":10" /><ref name=":13" /><ref name=":20">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 205-233.</ref>Van 1975 bet 1978 leude Gacy de ''[[Polish Constitution Day Parade]],'' de Parade van’r poolsken Diaspora in Chicago teo’n Dag van’r poolsken Konstitutscheon. Döör düt Engangement drapp Gacy den 6. Meu 1978 de [[First Lady]] [[Rosalynn Carter]].<ref name=":20" /> == Moorde == Gacy moorde teomindsten 33 junge Männer un Teenager un verbuddele 26 van ünen in den Kriupkeller unner süinen Hiuse. Süine Offers weuren up’r eunen Süide junge Männer, deu enne kennen, annersüids Frömde, deu heu an’n Bus Terminal oder van’n Stroten in süinen Wagen locke. Eunige Offer versliepe heu med Gewald, annere keumen sunner Twang med enne mie.<ref name=":21" /> Gacy moorde süine Offers olleune in süinen Hiuse, man brochte medunner auk tweu Offer in eune Nacht ümme; wat heu eun „double“ noime.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 350.</ref><ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 239-243.</ref> Binnen süinen Hiuse versochte heu dat Vertriuwen van den Offer med Alkohool oder Dreogen teo winnen. Heu spille denn eunen Täuvertrick vöör un beküre süine Offers seo Üisens ümme de Hänne anteoleggen.<ref>Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 18.</ref> Süin fesseld Offers schänne un foltere Gacy denn. Faken satt heu sik med strieden Beunen up de Borst van den Offers un twung ünen Oraalsex af.<ref> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 283-284.</ref> Heu foltere de Offers med glönnige Zigaretten, reid up den Rüggen van ünen os up eunen Pere, stodde den Offers Dildos un annere Objekte in un püinige süine Offers verbaal.<ref> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 307-310.</ref><ref> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 289.</ref> Eunige Offers sliepe heu in süin Bad un verdrenke ünen in’r Badewanne, eur dat heu ünen wedder in’t Lieven hale un wüider quäle.<ref> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 290-294.</ref><ref name=":31"> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 331-334.</ref> Deu meusten Offers wörge Gacy med eunen Stricke oder eunen Reip daud.<ref>Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 21.</ref> Dat noime heu den „Reiptrick“ oder den „letsten Trick“.<ref> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 290-294.</ref> Annere Offers sticken an eunen Knievel, den Gacy ünen de Strotte daal stoped hadde, daud.<ref name=":26">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 274-276.</ref> Iutbenomen de beuden letsten Offers moorde Gacy olle süine Offers twisken Klocke 3:00 un 6:00 den Morgen.<ref name=":21" /> De Lüiken verwore Gacy normolerwüise unner süinen Bedde, bet heu ünen den anneren Dag in süinen Kriupkeller verbuddele un regelmotig med Brantkalk bedecke, dat seu swänker vergoot.<ref name=":21" /> Eunige Unnersoikers lövten, dat Gacy [[Nekrophilie|nekrophile]] Undaden an de Lüiken begung.<ref>Christopher Berry-Dee, Steven Morris: ''How to Make a Serial Killer: The Twisted Development of Innocent Children into the World’s Most Sadistic Murderers.'' Simon & Schuster, New York 2008, S. 246.</ref> === Moord an Timothy McCoy === [[Bild:Timothy_McCoyJohnGacy1972.jpg|alternativtext=Swart-Witt-Foto van Timothy McCoy, dat eurste offer van Gacy.|duum|181x181px|Foto van Timothy McCoy, den 13. Meu 1986 in’n Lansing State Jounal riutbrocht.]] De eurste Moord van Gacy geschach in’r Nacht van den 2. Januar up den 3. Januar 1972. De Friu un de Döchters van Gacy weuren de nacht över up Besoik büi Verwandten; Gacy olleun in den Hius.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 104.</ref> De 16 Jore aule Timothy McCoy was no Wüinachten up den Weg van süine Famüilje in Eaton Rapids retour un tovte över Nacht an’n ''Greyhound Bus Teminal'' in Chicago up den Bus no [[Omaha (Nebraska)|Omaha]], [[Nebraska]]. Gacy locke den Jungen in süinen Wagen un baud McCoy no eune Sightsseingtour döör Chicago an de Nacht büi enne teo slopen.<ref>David Nelson: ''Boys Enter the House: The Victims of John Wayne Gacy and the Lives they Left Behind.'' Chicago, Chicago Review Press 2021, S. 6-7.</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Mike Gallagher |url=https://www.newspapers.com/clip/112829757/area-visitor-was-1st-gacy-victim/ |titel=Identified: Area visitor was 1st Gacy victim |werk=Lansing State Journal |datum=1986-05-13 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Andrew Herrmann |url=https://web.archive.org/web/20181021232452/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&p_theme=cstb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB36D062F6AA91B&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D |titel=Gacy victim’s remains going home to Iowa |werk=Chicago Sun-Times |datum=1986-05-20 |archiv-datum=2018-10-21 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}} </ref> Eur dat de Identiteut van Timothy McCoy künnig worde, was heu slichtweg os de „Greyhound Bus Boy“ bekand.<ref>Christopher Berry-Dee, Steve Morris: ''Born Killers: Childhood Secrets of the World's Deadliest Serial Killers''. John Blake, London 2009, S.193.</ref> Gacy see läter, dat McCoy den anneren Morgen mie eunen Mess in’r Hand in süine Sloopkamer stoon hädde. Gacy vertelle dat heu McCoy das Mess afnamm, McCoy enne in den Biuk tradd un Gacy denn den Jungen daalrung sik stireden över süine Borst satt un McCoy med den Mess daudstak.<ref name=":0" /> Gacy verbuddele de Lüike in süinen Kriupkeller.<ref name=":23" />Gacy vertelle läter, dat heu sik no den Moord möör foile, man büi den Moord dat Kröchen an McCoy os den ultimativen Nervenprickel believed hadde.<ref name=":0" /> === Tweude Moord === Gacy gav teo, dat heu in’n Januar 1974 dat tweude Mool moorde.<ref>Troy Taylor: ''True Crime: Illinois: The State’s Most Notorious Criminal Cases.'' Stackpole Books, Mechanicsburg 2009, S. 130.</ref> De Identiteut van düt Offer es jümmers noch unkünnig. Gacy wörge den Jungen in süinen Hiuse daud un hege de Lüike in süinen Schappe up bet dat heu de Lüike verbuddele.<ref>{{Internetquelle |url=https://doenetwork.org/cases/954umil.html |titel=954UMIL |hrsg=The DoeNetwork |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110725124108/http://doenetwork.org/cases/954umil.html |archiv-datum=2011-07-18 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.namus.gov/ |titel=NamUs – Case Report # 11006" |hrsg=National Missing and Unidentified Persons System |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190609225342/https://www.namus.gov/UnidentifiedPersons/Case#/11006 |archiv-datum=2019-06-09 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref> Heu vertelle läter, dat iut den Mund un Nesen van düt Offer Bleod lecke. Dorümme stoppe Gacy büi läteren Offers den Mund med eunenStoffnnievel dicht dat Riutdrüppen van Bleod afteowennen.<ref name=":43">Robert Ressler, Tom Shachtman: ''Whoever Fights Monsters: My Twenty Years Hunting Serial Killers for the FBI''. St Martin's Press, New York 1992, S. 336-343.</ref> === Moord an John Butkovich === [[Bild:John_Butkovich_Chicago_Tribune_13_March_1980_edition.jpg|duum|206x206px|Foto van John Butkovich, den 13. März 1980 in’n Chicago Tribune.]] De Nacht van den 31. Juli up den 1. August 1975 verswund John Butkovich, <!-- Datum unkloor: Linedecker S. 84 segt deu dreu Jungens (s.u.) keumen den 1. August no Gacy süin Hius, Cahill 134: The Other Guy surfaced for an hour, […], in the early-morning hours of July 31, 1975. --> eun 18 Jore aulen Anstellden büi PDM Contractors, <!-- 18 Jore auld no Spartanburg herald-Journal, 17 no Cahill S.141. --> iut [[Lombard (Illinois)|Lombard]], [[Illinois]].<!-- Wo es de Info "Lombard, Illinois" van af? --><ref name=":44">{{Internetquelle |url=https://news.google.com/newspapers?id=PEEsAAAAIBAJ&pg=2963,232748 |titel=Search at Gacy Home To Resume |werk=Spartanburg Herald-Journal |hrsg= |datum=1979-01-01 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200928132210/https://news.google.com/newspapers?id=PEEsAAAAIBAJ&pg=2963%2C232748 |archiv-datum=2020-09-28 |abruf=2023-04-07 |sprache=en}}</ref><ref name=":27" /> Teo de Tüid besöchten de Friu un Döchters van Gacy Verwandte in [[Arkansas]].<ref name=":27">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 134.</ref> Up den Ovend van den 31. Juli strieden Gacy un Butkovich över den Laun, den Gacy Butkovich noch schulle. Gacy vertelle Butkovich un tweu Frünne weuren no süinen Hiuse kumen, man seu worden sik wegen den teo laten Laun euns un olle dreu güngen.<ref name=":14" /><ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 134f.</ref> Os Gacy un Butkovich sik late up den Ovend noch eunmool teomoite keumen, gung Buktovich Gacy noch euns wegen den Laun an. Gacy sleog vöör dat Probleum in süinen Hius teo bespreken, baud den Jungen Alkohool an, legge den bedrunken Jungen läter Üisens ümme de Hänne un wörge enne upletst med eunen Strick daud.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 136-138.</ref> De Lüike bewore Gacy eurst eunige Dage in süine Garage up un begreov Butkovich, os süine Friu un Steffdöchters unverwachtens iut Arkansas wedderkeren, in den Wateraflaup unner süine Garage.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 139-140.</ref> Gacy spille vöör med den Vadder van Butkovich no den Jungen teo soiken.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 141.</ref> De Polizei dachte Butkovich weure van Teohius weglaupen un sochte nich wüider no den Teenager. Auk os de Vadder den Wagen van Butkovich med Portemonnaie un Slöttel fund un de Polizei bede no süinen verswunne Sune teo soiken, namm de Polizei van Chicago de Soike nich wedder up.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 140-141.</ref> === Cruising years === 1975 begunn Gacy dat „[[Cruising|Cruisen]]“ un gung faken up Tour no Sex med jungen Männern teo soiken.<ref name=":11" /><ref name=":22" /> Gacy moorde de meusten Offers in den Joren van 1976 bet 1978, os heu schieden olleune in süine Hiuse lieve. Läter noime heu düsse Jore süine „cruising years“ (up Platt: Cruisingjore). Auk wenn Gacy med de Noverskop in engen Kontakt bleiv, märken eunige Novers un Noversken eunen verdächtigen Wannel in’n Bedregen van Gacy, niu dat heu sik schieden hadde. Eunige seuen Gacy med jungen Männern, häuren süinen Wagen morgensfreo oder seuen in den freoen Morgenstunnen dat Licht brennen.<ref name=":24" /> Eun Noverske besinne sik läter, dat eunige Jore lang Schrüige, Brüllen un Hiulen üür un un üren Sune ’s nachts wecken. Seu konn häuren, dat de Schrüige iut eunen Hius in’r West Summerdale Avenue keumen.<ref name=":26" /> ==== 1976 ==== Veur Wieken no dem Gacy sik offitschell schieden hadde, versliepe un moorde heu an den 6. April 1976 den 18 Jore aulen Darell Samson. Gacy verbuddele Samson, den heu de Strotte dichtstoped hadde, in süinen Kriupkeller unner de Spüisstoven.<ref>{{Cite web|url=https://www.oxygen.com/crime-time/known-unknown-murder-victims-john-wayne-gacy-killer-clown|title=The 33 Known And Unknown Murder Victims Of 'Killer Clown' John Wayne Gacy|year=2020|language=en|date=2018-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928074256/https://www.oxygen.com/crime-time/known-unknown-murder-victims-john-wayne-gacy-killer-clown|archivedate=2020-09-28|publisher=oxygen.com|accessdate=2023-04-08}}</ref> Füiv Wieken läter, den Nomeddag van’n 14. Meu 1976, verswund de 15-jörige Randall Reffett un de 14 Jore aule Samuel Stapleton.<ref name=":24" /><ref>{{Internetquelle |url=https://www.newspapers.com/clip/22593975/herald-and-review/ |titel=Sex-murder Victim, 15, identified |werk=Herald &Review |hrsg=Associated Press |datum=1979-04-24 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20211126190946/https://www.newspapers.com/clip/22593975/herald-and-review/ |archiv-datum=2021-11-26 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref><ref name=":28">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 207-223.</ref> Beude Jugen kennen sik un woren in den Kriupkeller van Gacy in den sülven Grav verbuddeld.<ref>David Nelson: ''Boys Enter the House: The Victims of John Wayne Gacy and the Lives they Left Behind.'' Review Press, Chicago 2021, S. 95.</ref> De Polizei lövt, dat Gacy beude Jungen up den sülven Ovend ümmebrochte.<ref name=":29">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 301-305.</ref> Den 3. Juni 1976 wörge Gacy den 17-jörigen Teenager Michael Bonnin iut [[Lakeview (Chicago)|Lakeview]], eune Noverskop van Chicago, daud un verbuddele de Lüike in’n Kriupkeller unner de Gästesloopkamer.<ref name=":29" /><ref>Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 320-326.</ref><ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 123.</ref> Teggen Dage läter make Gacy den 16-jörigen Willian Carroll daud un verbuddele enne in teohaupe med dreu anneren Offers in eunen gemeunsomen Grav.<ref name=":28" /> De anneren Offers weuren ca. 16 un 17, eun Offer was woorschüinlik över twintig. Dat letste Lievensteuken van den 16 Jore aulen James Haakenson iut [[Minnesota]] was eun Anreop up den 5. August 1976.<ref>{{Internetquelle |url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/timeline-john-wayne-gacys-case-48729716 |titel=Timeline of John Wayne Gacy's case |werk=ABC News |datum=2017-07-19 |archiv-url=http://web.archive.org/web/20170720011748/https://abcnews.go.com/US/wireStory/timeline-john-wayne-gacys-case-48729716 |archiv-datum=2017-07-20 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.twincities.com/2017/07/19/teen-missing-from-st-paul-for-40-years-idd-as-victim-of-serial-killer-john-wayne-gacy/ |titel=ʻMy brother somehow ran into himʼ: A St. Paul family confronts the horror of John Wayne Gacy |werk=St. Pauls Pioneer Press |datum=2017-07-19 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201212174958/https://www.twincities.com/2017/07/19/teen-missing-from-st-paul-for-40-years-idd-as-victim-of-serial-killer-john-wayne-gacy/ |archiv-datum=2020-12-12 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref> Süine Lüike verbuddele Gacy in süinen Kriupkeller unner de Lüike van den 17 Jore aulen Rick Johnston iut [[Bensenville]], deu den 6. August 1976 verswund.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cbsnews.com/minnesota/news/john-wayne-gacy-victim/ |titel=Minnesota Teen ID’d As John Wayne Gacy Victim |werk=CBS Local |datum=2017-07-19 |archiv-url=https://www.cbsnews.com/minnesota/news/john-wayne-gacy-victim/ |archiv-datum=2020-01-02 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Don Babwin, Jeff Baenen |url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/sheriff-update-investigation-unnamed-gacy-victims-48724804 |titel=16-year-old from Minnesota ID'd as victim of John Wayne Gacy |werk=ABC News |datum=2017-07-19 |archiv-url=http://web.archive.org/web/20170720051638/https://abcnews.go.com/US/wireStory/sheriff-update-investigation-unnamed-gacy-victims-48724804 |archiv-datum=2017-07-20 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref> Sachtens moorde Gacy beude Teenagers up den glüiken Dag.<ref>{{Internetquelle |autor=Liam Stack |url=https://www.nytimes.com/2017/07/19/us/john-wayne-gacy-victim-identified.html |titel=John Wayne Gacy Victim Is Identified After Four Decades |werk=The New York Times |datum=2017-07-19 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20180106235717/https://www.nytimes.com/2017/07/19/us/john-wayne-gacy-victim-identified.html |archiv-datum=2018-01-06 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref> Gacy däude wohrschüinlik noch tweu annere Offers in’n August un Oktober 1976. De Identiteut van düssen Offers es jümmer noch nich bekand. Den 24. Oktober versliepe un moorde Gacy de beuden Frünne Kenneth Parker un Michael Marino un brochte beude up den glüiken Dage ümme.<ref>{{Internetquelle |url=https://news.google.com/newspapers?id=UO9eAAAAIBAJ&pg=5070,3504589 |titel=2 apparent victims of Gacy identified |werk=St. Joseph Gazette |hrsg=Google News Archive Search |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200928073948/https://news.google.com/newspapers?id=UO9eAAAAIBAJ&pg=5070%2C3504589 |archiv-datum=2020-09-28 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref><ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 248.</ref> Tweu Dage läter verswund de 19 Jore aule PDM-Anstellde William Bundy.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20150223030827/http://www.cookcountysheriff.org/press_page/press_GacyVictimIdentified_11_29_2011.html |titel=Cook County Sheriff Press - Unknown Victim of John Wayne Gacy is Identified |datum=2015-02-23 |abruf=2023-04-14}}</ref> Heu sticke daud un worde unner de Sloopkamer van Gacy ingraven.<ref name=":32">Laura Foreman: ''Serial Killers: True Crime.'' Time-Life Books. Alexandria, Virginia 1992, S. 80 - 83 [[iarchive:serialkillerspro00edit/page/n5/mode/2up|(binnennets]]).</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Jason Meisner, Cynthia Dizikes |url=https://www.chicagotribune.com/news/breaking/chi-sheriff-gacy-victim-identified-through-dna-20111129-story.html |titel=Sheriff: Gacy victim identified through DNA |werk=Chicago Tribune |datum=2011-11-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200303222248/https://www.chicagotribune.com/news/breaking/chi-sheriff-gacy-victim-identified-through-dna-20111129-story.html |archiv-datum=2020-03-03 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref> Twisken November un Dezember 1976 brochte Gacy den 21 Jore aulen Francis Alexander ümme.<ref>{{Internetquelle |autor=William Lee |url=https://www.chicagotribune.com/news/breaking/ct-john-wayne-gacy-victim-family-20211026-pvn6irugmvby7moktzqzyd3nyy-story.html |titel=Family of recently identified Gacy victim remembers him as a fearless young man who called home every month |werk=Chicago Tribune |datum=2021-10-26 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20211026233519/https://www.chicagotribune.com/news/breaking/ct-john-wayne-gacy-victim-family-20211026-pvn6irugmvby7moktzqzyd3nyy-story.html |archiv-datum=2021-10-26 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref> Dat Grav van Alexander was driekt unner den Büro van Gacy.<ref>{{Internetquelle |autor=Kathleen Foody |url=https://web.archive.org/web/20211026233519/https://abcnews.go.com/US/wireStory/dna-brings-pain-closure-family-john-wayne-gacy-80800696 |titel=DNA brings pain, closure to family of John Wayne Gacy victim - ABC News |werk=ABC News |datum=2021-10-26 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref> [[Bild:Gregory Godzik Chicago Tribune December 23, 1978.jpg|duum|Gregory Godzik|169x169px]] In’n Dezember 1976 verswund noch eun PDM-Anstellden, deu 17 Jore aule Gregory Godzik.<ref>Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 104.</ref><ref name=":33">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 53-55.</ref>Godzik vertelle süine Famüilje, dat heu vör Gacy Waterafläupe vör’t Drainageleggen in den Kriupkeller buddel hadde. Gacy segge drüist Godzik, hädde enne verteld, heu wolle weglaupen un see Godzik hädde eune Noricht up süine Antweordmaschüine sproken. Os de Öllern van Godzik beden de Noricht teo häuren, vertelle Gacy heu hädde de Noricht ol lösked.<ref name=":25" /><ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 93.</ref> ==== 1977 ==== Den 20. Januar 1977 locke Gacy den 19-jörigen John Szyc in süin Hius un spille vör, heu wolle den Jungen süinen Oldtimer-Wagen afkaupen.<ref name=":33" /> Gacy stund läter teo, dat heu Szyc in süinen Gästesloopkamer daudwörged hadde.<ref name=":30" /> Acht Wieken läter an’n 15. März 1977 verswund de 20-jörige Jon Prestige iut [[Michigan]]. De junge Mann was över de Lüike van Francis Alexander in den Kriupkeller van Gacy begraven.<ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 303.</ref> Kort vöör den Verswinnen vertelle Prestige eune Konstruktscheonfrima wolle enne anstellen.<ref name=":37">{{Internetquelle |autor=Kori Rumore |url=https://www.chicagotribune.com/history/ct-john-wayne-gacy-timeline-htmlstory.html |titel=Timeline of the suburban Chicago serial killer’s case and the efforts to recover, name his 33 victims |werk=Chicago Tribune |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200923063553/https://www.chicagotribune.com/history/ct-john-wayne-gacy-timeline-htmlstory.html |archiv-datum=2020-09-23 |abruf=2023-04-15 |sprache=en}}</ref> Gacy moorde noch eun unkünnig Offer in’n Sommer 1977; de exakte Tüid van den Moord es unbekand. Den 5. Juli brochte Gacy den 19 Jore aulen Matthew Bowmann iut [[Crystal Lake (Illinois)|Crystal Lake]], [[Illinois]] ümme. Süine Modder sach den Teenager upletst an’n Baanhov up den Weg no Harwood Heights.<ref name=":29" /><ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 93.</ref> In’n August namm de Polizei namm den PDM-Anstellden Michael Rossi, deu teo düsse Tüid büi Gacy wone, fast. Heu hadde med den Wagen van John Szyc Benzin stolen. De Unnersoik brochte de Spoor up Gacy, deu vertelle heu hädde den Wagen in’n Februar van Szyc koft. Gacy see Szyc briuke Geld iut de Stad teo teun. De Polizei verfolge Gacy nich wieder, man vertelle de Modder van den verswunnen John Szyc, heu hädde süin Auto verkoft un weure wegtogen.<ref name=":30" /><ref name=":33" /> Up’n Enne van den Jore 1977 hadde Gacy sess junge Männer twisken 16 un 21 ümmebrocht. Dat eurste Offer in düsse Tüid was de 18 Jore aule Robert Gilroy, de Sune van eunen Polizeibeamten iut Chicago.<ref name=":17" /><ref name=":29" /> Heu verswund up den 15. Septmeber. Den Dag os Gilroy verswund was Gacy in [[Pittsburgh]], [[Pennsylvania]].<ref name=":34">{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20150303203137/http://usnews.nbcnews.com/_news/2012/02/10/10374067-serial-killer-john-wayne-gacy-had-accomplices-lawyers-say |titel=Serial killer John Wayne Gacy had accomplices, lawyers say - U.S. News |werk=NBC News |datum=2015-03-03 |archiv-datum=2015-03-14 |abruf=2023-04-15 |sprache=en}}</ref> Dorümme givt et Anomen dat Gacy Kompllizen büi süinen Moorden hadde. Teggen Dage läter verswund de 19 Jore aule US-Marine John Mowery.<ref name=":29" /> Gacy hadde Mowery daudwörged un unner süine Sloopkamer in den Kriupkeller vergraven.<ref name=":32" /> Den 17. Oktober kamm de 21 Jore aule Russel Nelson weg.<ref name=":34" /> Gacy moorde den jungen Mann un begreov enne unner de Gästesloopkamer in den Kriupkeller. Minner os veur Wieken läter brochte Gacy de 16-jörige Robert Winch iut [[Kalamzoo]] ümme un verbuddle de Lüike in den Kriupkeller. Den 18. November verswund dat neigste Moordoffer van Gacy, de 20 Jore aule junge Vadder Tommy Boling, nodem dat heu in eune Bar in Chicago wesen was.<ref name=":29" /> Dreu Wieken no den Moord an Tommy Boling, verswund de 19-jörige U.S.-Marinesaldote David Talsma up den Weg no eun Rockkonzert.<ref name=":30" /><ref name=":29" /> Gacy wörge Talsma daud un verbuddele enne in süinen Kriupkeller dicht büi de Lüike van John Mowery.<ref name=":32" /> Den 30. Dezember versliepe Gacy den 19 Jore aulen Studenten Robert Donnelly van eune Busstopstelle.<ref name=":35">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 241-250.</ref> Gacy schänne un foltere Donnelly in süinen Hiuse, in dem heu den jungen Mann wedder un wedder den Kopp in de Badewanne indiuke.Vöör Gericht see Donnelly läter iut, dat Gacy enne seo marteurd hadde, dat heu Gacy bede enne daudteomaken.<ref name=":35" /> No eunigen Stunnen Tüid leut Gacy den jungen Mann goon un woorschaue Donnelly dat Polizei enne nich läuven sall.<ref name=":31" /> ==== 1978 ==== Den 6. Januar 1978 melle Donnely de Polizei, dat Gacy enne Gewald andoon hadde. Gacy gav teo dat heu BDSM-Sex med Donnely had hädde, man bestund up, dat sik beude eunig un övereun woren.<ref name=":38">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 200.</ref> De Polizei lovte Gacy un klage enne nich an.<ref name=":39">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 140-153.</ref> In’n Februar moorde Gacy den 19 Jore aulen William Kindred, deu den 16. Februar no eunen Ovend in eune Bar verswunnen was.<ref name=":38" /> Kindred was dat letste Offer, dat Gacy in süinen Kriupkeller verbuddele.<ref name=":18" /><ref name=":20" /> Den 21. März locke Gacy den 26 Jore aulen Jeffre Rignall in süinen Wagen un bedäuve den jungen Mann med [[Chloroform]].<ref>{{Internetquelle |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1891&dat=19800222&id=bqMfAAAAIBAJ&pg=2645,3663452 |titel=Gacy defense witness tells of rape, torture by accused |werk=Gadsden Times |datum=1980-02-22 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210521043258/https://news.google.com/newspapers?nid=1891&dat=19800222&id=bqMfAAAAIBAJ&pg=2645,3663452 |archiv-datum=2021-05-21 |abruf=2023-04-16 |sprache=en}}</ref><ref name=":40">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 200.</ref> Teohius fessele Gacy Rignall an eunen Schandpool, schänne un foltere enne med smolten Wass, Püitsken un bedäuve enne wedder un wedder med Chloroform.<ref name=":40" /> Upletst lade Gacy Rignall, besowged man lebennig, in Licoln Park, eune Noverskop van Chicago, af. Dat Chloroform make Rignall eunen diursomen Schaden an’r Lever.<ref name=":20" /> Rignal konn no dat Appartement van süine Fründske swanken un de Polizei Bescheud seggen. De Iutsage van Rignall brochte de Spoor up Gacy, den de Polizei den 15. Juli fastnamm un wegen de Gewald an Rignall anklage.<ref name=":20" /><ref name=":39" /> Teo de Tüid was de Kriupkeller vull med Lüiken.<ref name=":5" /><ref name=":36" /><ref name=":21" /> Gacy bichte läter, dat heu överlegd hadde de Lüiken up’n [[Böhn (Huus)|Balken]] teo lagern, man see dat heu sik ümme „Leackage“ sorge.<ref name=":23" /> Dorümme smeit Gacy de Offers niu van de [[Interstate 55]]-Brügge över den ''Des Plaines River'' daal in den Streom.<ref name=":39" /> Gacy berichte van füiv Lüiken, deu heu in den Streom smieten hadde, man olleun veur Lüiken konn de Polizei betteo finnen.<ref name=":21" /><ref name=":37" /> Dat eurste Offer, dat Gacy van de Brügge in den Des Plaines River smeit, was de 20 Jore aule Timothy O’Rourke. Up Weg Zigaretten teo halen, kamm O’Rourke weg un worde Midde Juni ümmebrocht.<ref name=":20" /><ref name=":28" /> Den 4. November 1978 moorde Gacy den 19 Jore aulen Frank Landingin.<ref>David Nelson: ''Boys Enter the House: The Victims of John Wayne Gacy and the Lives they Left Behind.'' Review Press, Chicago 2021, S. 177.</ref> Süine blaute Lüike fünnen Männer up Jagd no [[Aanten|Änen]] den 12. November in [[Channahon]].<ref name=":28" /> Den 24. November verswund de 20-jörige James Mazzara up den Weg retiur van eunen Thanskgivingmool med süine Famüilje.<ref>{{Internetquelle |autor=Susan Kuczka |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1994-04-22-9404220159-story.html |titel=Gacy execution shut to victims’ families |werk=Chicago Tribune |datum=1994-04-22 |abruf=2023-04-16 |sprache=en}}</ref> Heu vertelle heu hädde eunen Job in eune Biurfirma funnen.<ref name=":28" /> === Moord an Robert Piest === [[Bild:Robert_Jerome_Piest_(1963-1978)_as_a_high_school_freshman.png|duum|222x222px|Robert Piest in’n Maine West High School Joorbeok 1978.]] Den Nomeddag van den 11. Dezember 1978 besochte Gacy de ''Nisson Pharmacy,'' eune Afteuke un Drogerüige in Des Plaines, eune Rennovatscheon teo planen.<ref>Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 99.</ref> Hüir kam Gacy den 15 Jore aule Robert Piest, deu in’r Nisson Pharmacy arbeude, teomoite un sekere enne in süine Frima PDM den dubbeld Laun teo.<ref name=":41">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 4-7.</ref> No Füirovend Klocke 9:00 besochte Piest Gacy över den Job büi PDM teo küren. Gacy brochte Piest worde kort no Klocke 10:00 den Ovend in süinen Hiuse ümme.<ref name=":41" /> Gacy berichte läter heu hädde Piest Geld för Sex anboden. Man Piest weis dat Geld af un Gacy schänne den Jungen doorför, nodem dat heu enne in Üisens fesseld hadde.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 230.</ref> == Polizeiunnersoik == Os Piest nich wedder no Hiuse kamm, melle süine Famüilje den Jungen os vermisst. De Polizeibeamte Josph Konzenczak unnersochte den Fall un stodde up de Ordeule un Anklagen van Gacy bet niu. Konzenczak befroge Gacy teohius. Gacy streit af wat över den verswunnen Piest teo weuten. Heu sekere teo läter no de Polizeideunststelle vör eune offitschelle Iutsage teo kumen. Klocke 3:20 den Morgen kamm Gacy med Modder besmuddeld doch noch de Deunststelle un vertelle heu hädde eun Maläur med den Auto had. Heu streit jeden Andeul an den Verswinnen van Piest af un vertelle, dat heu Piest nenne Job anboden hädde. Den 13. Dezember döörsochte de Polizei dat Hius van Gacy, denn seu dachten Gacy hädde Piest hüir fangen. Os seu olns döörsöchten keumen ville verdächtige Dinge vöörtuige, teo’n Büispill Polizeideunstmarken, Üisens för de Hänne, eune Pistole, Boiker över Homosexuliteut, pronograaphske Filme, [[Poppers]], Dildos man auk Iutwüise. De Des Plaines-Polizei observeure Gacy niu. Gacy gung jümmers opener med Polizisten ümme un baud ennen no süin Hius teo Eten un Drinken rin teo kumen. Heu steit af wat över Pirst teo weuten un smeit den Polizisten ann Koppe enne lästig teo weren wegen Droegen oder süinen politisk enganemtn. Cram beschreiv Gacy os flüritg un hardworking un open sunnen wat de Sex twisken Männern anlagt. Cram vertelle auk dat Gacy enne eune Klocke schenkt hadde, deu heu van eune daude Persoon hadde Den 17. Dezember befroge de Polizei Rossi. Heu see iut Gacy hädde den Wagen van Szyc, deu dat Geld briuke no California teo teun, an enne verkoft. De Polizei unnerscohte den Wagen van Gacy un fund menslik Hoor in den Kufferriume. Dreu Soikhunne söchten no Piest in Gacys Wagen. === Tweude Hiusdöörsoikunge === Den 19. Dezember befroge de Polizei Rossi dat tweude Mool. Düt mool vertelle heu Gacy hädde enne in6n Sommer 1977 updregen teggen Säcke Brantkalk in den Kriupkeller teo verdeulen. Den 19, Dezmeber versochte de Polizei Bewüise teo sammel, pmme Gacys Hius dat tweude Mool teo döörsoiken. Gacy lade de Polizisten düssen Ovend in süin Hius in. Officer Schulz rüuike Lüikegrecuh in den Hiuse iu de Lüftung. Beteo was dat nich upfullen, den dat was auld wesen. Cram vertelle de Polizei, dat Gacy versocht hadde enne teo missbriuken. Up de Froge, of Cram in den kriupkelelr wesen was antweorde heu solle euns Brantkalk för gacy in den kriupkelelr verdeulen un moste Gravens för Drainegaeleggen buddeln. Cram besinne sik dat de Gräven exakt 1,80 m land, 60 cm breid un 60 deup wesen sollen- de grötte van eune grav. ==== Bekenntnis ==== Den 20. Dezember drapp Gacy süine Afkote Amirante un stund teo dat Piest daud un in Streom scmieten worde. Gacy begunneun wüidlöftig Bekenntnis un vertelle bet in freen Morgenstunne. Heu bichte, dat teomindsten 30 Offer moorde, deu meusten in süinen Kriupkeller verbuddele, minächtig över de Offers un beteuken ünen os Storenjungen, mänlike Prostiruierte un Legers. ==== Fastnome ==== Gacy stelle sik de Polizei, os Lüiken in süinen Kriupkeller funnen worden, Den 22. Dezember bekenne sik gacy offitschel teo den Moorden un stund teo ca. 30 junhge Männer ümmebrocht teo hebben. Heu see olle weuren früiwillig in süin Hius kumen un dat olle Offer male Prostuierte wweuren, deu heu läter in süinen Kriupeklelr begravne hadde. He vertelle, dat heu man 5 Gräver olleune bgraven hadde un anneren van süinen nstelden buddeln leut. Inn Januar 1979 woll heu de Offer noch wüider verbegrn med Beton. Os de Polizei direkt no Robert Piest froge, stund Gacy teo, dat heu Piest den 11. Dezemebr in süin locked, daudwörged hadde un den 13. Dezmebr in den Des Plaines RIver smeit. De Polizei brochte Gacy den 23. Dezmeber no de Interstate55-Brügge, dat heu wist wo heu süine Offers in den Stereom smeit. === Soike no de Offers === ==== Kriupkeller ==== Den Polizisten büi de Soike no den begraven Offers unner süinen Hiuse teo helpen, teuke Gacy büi süinen Bekenntnisse eunen groffen Plaan van süinen Kriupkeller. Heu teuke in, wo heu de Lüiken begraven hadde. De Gerichtsmediziner Robert Stein hadde de Upsicht över dat Iutgraven. Den Kriupkeller deule Stein in Afsniede in un gav jeude iutgraven Lüike eune Nummer. De Lüike Nr. 1 buddelen de Unersoikers in’n Noordausten van den Kriupkeller unner den Büro van Gacy iut. De Daudsoorsake was unkloor. De Lüike van John Butkovich was de Nr. 2. Den 23. Dezemeber groiven de Unnersoiker dreu annere Lüiken iut, deu Gacy in den glüiken Grav os de Lüike Nr. 1 inbudeled hadde. Düt weuren de Lüiken Nr. 3, Nr. 4 un Nr. 5. No de Wüinachtsdage groiven de Unnersoiker den 26. Dezmeber veur Lüiken iut. De Lüiken Nr. 6 un 7 leden in eunen gemeunsomen Grave. De Lüike Nr.7 hadde eunen Knievel iut Stoff in den Munne. De Lüike Nr. 8 hadde den Strick noch ümme den Halse. De Lüike Nr. 9 lee unner eune Betondecke un hadde Stiekwunnen in den Borstkasten un Borstknoken, wat up dat eurste Ofer van Gacy Timothy McCoy henweis. Den 27. Deemebr fünnen de Unnersoikers acht Lüiken. De Lüike Nr. 10 was direkt unner de Hiusdöör begraven. De Lüiken Nr. 11 un 12 leden tiegen an eune begraven. Beude hadden eunen Strick ümme den Halse. De Lüike Nr. 13 lede unner de Gästesloopkamer. De Lüiken 14 un 15 weuren in eunen gemeunsomen Grave inbuddeld. De Köppe van den beuden Lüiken sticken in Plastiksäcken. De Lüike Nr.16 lede dicht büi de Lüike Nr.13 un hadde eunen Knievel deup de Strotte daalstopped. De Lüike Nr.17 hadde auk noch eunen Strick ümme den Halse. Den annen Dag konnen de Unnersoikers veur Lüiken bergen. De Lüike Nr. 19 bergen de Unnersoikers direkt unner de Sloopkamer van Gacy. De Lüike Nr. 18 lede lautrecht teo de Lüike Nr. 19. De Lüike Nr. 20 hadde Gacy in’n Noordwesten van süinen Kriupkeller laut recht teo de Lüike Nr. 19 begraven. Den 29. Dezmeber fünnen Unnersoiker noch sess annere Lüiken. De Lüiken Nr. 22, 23 ,24, un 26 weuren in eunen gemueunsomen Grave unner de Küken van Gacy inbuddeld. De Lüiken Nr. 22, 24 un 26 hadden eunen Knievel in den Halse. Dat letste Offer iut den Kriupkeller, de Lüike Nr. 25 lede unner den Badstoven un hadde euen Knievel deup de Storte daal pröpped. In’r Froitüid gung de Unnersoik up den Grundstücke van Gacy wüider. Den 29. März fünnen de Unnersoikers de Lüike Nr. 28 in Müllsäcken ümmewickeld unner de Veranda. Den 16. März kam de Lüike 29 unner de Spüisstoven vöörtuige. Olle Offers weuren stark verweest. 23 Offers konn Stein döör dat Taanwärk indentifizeuren. Tweu konne heu no Broike in den Knoken identifizeuren. Föherschüine, Portemonnaies un persöönlike Saken van Offers in den Hius van Gacy bekünnen de Identiteut van den Offers. De Kopp un Bovenlüiv van eunigen Lüiken sticken in Müllsäcken, wat Gacy make Bleoddrüppen iut Nesen un Munne afteowennen. Eunige Offers hadden jümmers noch eunen Strick ümme den Halse. Eunige Offers fünnen de Unnersoikers med frömden Objeken büi den Becken, de Postitscheon weis door up hen dat Gacy de Objekte den Offers in den Anus schoven hadde. No Stein wörge Gacy 12 Offers nich daud, man sticke ünen med Knieveln de Strotte daal daud. Dat leddigstoon Hius van Gacy worde in’n April 1979 daalrieten. ==== Des Plaines River ==== [[Bild:Des_Plaines_River.png|alternativtext=|duum|In’n Juni 1978, os süin Kriupkeller vull was, begunn Gacy de Lüiken van süinen Offers in den ''Des Plaines River'' (up’ Bille) teo smüiten.]] Dat Offer, dat eun den 30. Juni 1978 ca. 10 km van’r Interstate 55-Brügge över den Des Planines River streomdaal fund, brochte de Polizei eurst nich imed Gacy teuhaupe. In’n Januar 1979 konn de Polizeid de Identiteut van den Offer döör Fingerafdrücke un eun Tattoo up den linken Arm riutkrüigen: Et wasTimothy O’Rourke. De Autopsie konn nich iutsliuten, dat O’Rourke daudwörgd worde. Heu was dat eunundertigste Offer van Gacy. No de Fastnome van Gacy kreig de Polizei riut, dat Gacy O’Rourke daudwörge. Dat tweude Offer, dat Gacy in den Des Plaines River smeit was Frank Landingin. De Autopsie fund riut, dat Gacy de eugene Unnerwäske van Langindin Landingin den Halse daal pröppe. Os heu spüigen moste, dämpe de Unnerwäske Landingin upletst de Luft af. Deu Lüike konn de Polizei auk döör de Fingerafdrücke indentifizeuren. Heu was Offer Nr. 32. Den 28. Dezember 1978 fund deu Polizei ca. 1.5 km stromdaal van’r Interstate 55-Brügge över den Des Plaines River noch eune Lüike. Dat Offer was James Mazzara. Gacy gav teo, dat heu den Jungen korte Tüid no [[Thanksgiving]] daudwörge. Den 9. April 1979 vund eun Man, deu eunen Treidelpadd in’n [[Grundy County]] langs leup, eun verweest Lüike, deu in Worteln an’r Kante van den Des Plaines River fast hung. De Polizei konn de Lüike döör dat [[Taanwark|Täänwerk]] indentifizeuren. De Autopsie brochte vöördag, dat Gacy den Offer Papeur de Strotte daal pröppe, dat den Offer de Luft afdämpe. == Gerichtsprozess == Den 6. Februar 1980 worde Gacy wegen 33 Morden anklaged. Up Andrag van süinen Verudediger unnersöchten psychiaterske un psycholoogske Geodachters un Geodachtersken Gacy, deu an gav heu hädde multiple Persöönlikheudt. Dreu geodachtGn bekünnen Gacy Schizophrenie med multiplen Persöönlikheuden. De Verdediger woulle seo nowüisen, dat gAcy schGadundüchtig was. De Stootsafkootsskop versochte noteowüisen, dat Gacy med Plaan un Afsicht moorde. No de psychiatersken Geodachten van de Stootsafkootsskop vertelle Gacy olleun van süinen multiplen Persöönlikheuden, dat heu os schuldundüchtig iutsach. Cram un Rossi seden iut, dat seu in Updrag van Gacy Afwaterläupe in den Kriupkeller graven mosten un Säcke med Brantkalk verdeuld hadden. Den 18. Februar betuige de Gerichtsmediziner Rober Stein dat van stark verweesten Skeletten, deu heu unnersocht hadde, dreuteggen daudsticken, sess daudwörged worden un eun Offer an Steekwunnen starv. No de Verdeudigers van Gacy störven de Offers iut Verseun döör erotisk [[Asphyxiophilie]]. Stein beteuke so ville Unfälle os unwoorschüinlik. Jeffrey Rignall see den 21. Februar iut un beschreiv de Folter, deu Geacy enne in’n März 1978 andoon hadde. Den 29. Februar see Donald Voorhees, den Gacy 1967 sexuell angoon hadde, iut un vertelle van den Versoiken enne to schännen un achterrup van eune Iutsage afteobringen, indem dat Gacy eunen anneren Teenager betaald hadde enne daalteoslaan. Robert Donnelly berichte de annere Wieke os Tuige van de Folter in den Hius van Gacy in’n Dezemebr 1977. === Ennvöördrag un Oordeul === De Ennvöördrege presenteuren Stootsafkootsskop un Verdeudiger den 11. März. De Stootsafkote Terry Sullivan spreuk teoerust un beschreiv akkroot den sexuellen Missbriuk van Gacy an den jungen Männern. Presenteure Bewüise, dat Gacy versochte süine Verbreken teo verbärgen un beschreiv de Offer, deu de Folter van Gacy döörstaan hadden, os „lieven Daude“. No den veur Stunnen langen Endvöördrag van den Stootsafkoten sprak de Verdeudigier Sam Amirante un beschreiv Gacy os undüchtig süine Impulse teo tügeln. Heu mole dat Bild van Gacy os schuldundüchtigen Verbreker iut. Samirant begrünne dat med veur psychaitersken un psycholoogksen Geodachten, deu över dat Schuldunvermügen van Gacy schrieven. De Stootsafkootsskop konn no Samirante nich de mentale Gesundheud van Gacy un seo dat Schulvermügen, bewüisen. De Stoosafkoteskop streit de Schuldundüchtigkeud van Dacy af un versochte enne os Däder med kloren Kopp, deu no Plaan moorde, teo präsenteuren. The Schöppenjury hadden no den Vöördrägen över eune Stunne un fövtig Minuten Rood haulen un veroordeulen Gacy upletst för jeuden Moord ollens teohaupe 33-mool teo’n Daude. De Exekutscheontermüin worde för den 2. Juni 1980 ansetted. === Appelatscheon === Gacy versochte dat Daudoordeul afteowennen un gung in Appelatscheon 1984 bleiv de Supreme Court van Illinois büi den Schuldsproik un sette de Exekutscheon van Gacy för den 14. November1984 an. De Appelatscheon weis de [[U.S. Supreme Court]] 1985 af. 1986 beandragen Gacy un süin Afkote Richard Kling eune Wedderupnomeverforen, dat man den 11. Septemebr 1986 truiggewiesen worde. Os de U.S. Supreme Court de Appelatscheon 1993 van Gacy in letste Instanz afweis, sette de Illinois Supreme Court de Exekutscheon up den 10. Meu 1994 an. === Exekutscheon === [[Bild:John_Wayne_Gacy_certificate_of_death.jpg|duum|Daudenschüin van John Wayne Gacy.]] Den Morgen van’n 9. Meu 1994, den Dag vöör süine Exekutscheon, worde Gacy van den ''Menard Correctional Center'' no dat ''Stateville Correctional Center'' in [[Crest Hill]] brocht. Os Henkersmooltüid wünske Gacy sik eunen Ammer Chickenwings van [[KFC]], eun Dutzen [[Kaisergranaat|Keusergranaten]], Pommes frites, friske [[Eerdberen|Elvern]] un eune [[Cola]] Light. Den Ovend kreig Gacy de Stervesakramente van eunen katholsken Preuster.<ref>{{Cite web|last=Braun|first=Stephen|date=May 10, 1994|title=Gacy Executed in Illinois for Murders of 33. Crime: He Receives Lethal Injection After Last of His Appeals is Rejected. The Serial Killer was Convicted in 1980 for the Slayings of Boys and Young Men|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-05-10-mn-55926-story.html|language=en-US}}</ref> Den anneren Dag klumpen de Chemikalien büi de Exekutscheon unverworens un stoppen den Infuscheonsslauch dicht. Dat Exekutscheonteam wessele den Slauch iut. No teggen Miniuten was de Slauch wesseld un de Exekutscheon gung veurder. De kumplette Exekutscheon diure 18 Miniuten. Süine offitschellen letsten Woir an süinen Afkote weuren, dat enne ümme teo bringen den Verlust van anneren nich iutglüike un dat de Stoot enne ümmebröchte. Süinne ollereltsten Woir, man nich Deul van’n offitschellen Bericht, weuren no den Stootsafkote William Kunkle „Kiss my ass“. In’n den Stunnen vöör de Exekutscheon van Gacy versammelen sik överslaan 1000 Luide vöör de Justizanstalt; de graute Deul stemme de Exekutscheon teo, man eune lütte Protestgruppe richte eune Maanwacht iut un protesteure tiegen de Daudsstraffe. Gacy süine offitschelle Daudstüid es de 10. Meu 1994 ümme Klocke 12:58. Dat Lüiv van Gacy worde verbrend. == Offers == === Künnige Offers === Olleun büi 28 Offers konn de Polizei de Identiteut seker faststellen. De Identiteut van füiv Offers blivt auk vandage noch unkünnig. Teoeurst fund de Polizeide Identiteut den Lüiken Nr. 2,3 un 4 riut: Dat weuren John Butkovich, John Szyc un Gregory Godzik. Unnersoik an den Tänen bekunne de Identiteut van düssen Lüiken up den 29. Dezmeber 1978. De Identiteut van den lesten Offer van Gacy, James Mazzara, konn os neist fasteld weren. Dat vöörleteste Offer, Rick Johnston, Veur annere konn Polizei den 6. Januar 1979 indenitifizeuren. De Identituet van de Lüike Nr. 18 was Michael Bonnin, Lüike Nr. 25 was Robert Gilroy. Dat eurst Offer, dat de Polizei iut den Kriupkeller borgen hadde, konnen se niu os Jon Prestidge identifizeuren un de Lüike Nr. 16 os Russel Nelson. Eune Angel lizenz up den Nomen Bonnin fund de Polizei in den Hiuse van gacy. Dreu Dage läter worde dat Offer, dat den 30. Juni 1978 iut den Des Plaines RIver borgen worde, Timothy O’Rourke was. Den 27. Januar hölpen Taanberichte de Lüike 20 os John Mowery teo identifizuren. Twe Dage läter worde klooe dat Lüike Nr. 8. Matthew Bowman is. ==== DNA-Analysen 2011 ==== In Okotber 2011 berichte Thomas Dart, dat et niu de kompleten DNS-Profile van ollen unkünigen Offers givt. De DNs-Profile verglieken de Unnersoikers med DNS van Verwandten van määnliken Vermissten in den USa iut den 1970 bet 1979. Os Resultaat es de Identiteut van dreu Offer niu bekand un ville annere verswunn Tennager konne Offer can Gacy iuslotten weren. Inn November 2011 weis eun DNA-Test no, dat de Lüike 19 dat Lüiv van William Bundy es. De Identiteut van den 16 Jore aule James Haakenson, vöörmools de Lüike 24, weis inn Juli 2017 eun DNA-Test. De Lpike 5 koon in n Oktober 2021 idetifizeurd weren, et was Francis ALexander, denn de Polizei nienich vermisst meldet hadde. ==== Översicht ==== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |Lüike ! scope="col" |Öller ! data-sort-type="date" scope="col" |Daudsdatum ! scope="col" |Nummer ! scope="col" |Fundoord |- ! scope="row" |Timothy Jack McCoy |16 |3. Januar 1972 |Lüike 9 |Kriupkeller |- ! scope="row" |John Butkovich |18 |31.Juli 1975 |Lüike 2 |Garage |- ! scope="row" |Darrell Julius Samson |18 |6. April 1976 |Lüike 29 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Randall Wayne Reffett |15 |14. Meu 1976 |Lüike 7 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Samuel G. Dodd Stapleton |14 |14. Meu 1976 |Lüike 6 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Michael Lawrence Bonnin |17 |3. Juni 1976 |Lüike 18 |Kriupkeller |- ! scope="row" |William Huey Carroll Jr. |16 |13. Juni 1976 |Lüike 22 |Kriupkeller |- ! scope="row" |James Byron Haakenson |16 |5. August 1976 |Lüike 24 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Rick Louis Johnston |17 |6. August 1976 |Lüike 23 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Kenneth Ray Parker |16 |24. Oktober 1976 |Lüike 15 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Michael M. Marino |14 |24. Oktober 1976 |Lüike 14 |Kriupkeller |- ! scope="row" |William George Bundy |19 |24. Oktober 1976 |Lüike 19 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Francis Wayne Alexander |21 | data-sort-value="December 1, 1976" | # Dezmeber 1976 |Lüike 5 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Gregory John Godzik |17 |12. Dezember 1976 |Lüike 4 |Kriupkeller |- ! scope="row" |John Alan Szyc |19 |20. Januar 1977 |Lüike 3 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Jon Steven Prestidge |20 |15. März 1977 |Lüike 1 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Matthew Walter Bowman |19 |5. Juli 1977 |Lüike 8 |Crawl space |- ! scope="row" |Robert Edward Gilroy Jr. |18 |15. Septmeber 1977 |Lüike 25 |Kriupkeller |- ! scope="row" |John Antheney Mowery |19 |25. Oktober 1977 |Lüike 20 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Russell Lloyd Nelson |21 |17. Oktober 1977 |Lüike 16 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Robert David Winch |16 |10. November 1977 |Lüike 16 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Tommy Joe Boling |20 |18. November 1977 |Lüike 12 |Kriupkeller |- ! scope="row" |David Paul Talsma |19 |9. Dezember 1977 |Lüike 17 |Kriupkeller |- ! scope="row" |William Wayne Kindred |19 |16. Februar 1978 |Lüike 27 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Timothy David O'Rourke |20 | data-sort-value="June 16, 1978" |16-23. Juni 1978 |Lüike 31 |Des Plaines River |- ! scope="row" |Frank William Landingin |19 |4. November 1978 |Lüike 32 |Des Plaines River |- ! scope="row" |James Mazzara |20 |24. November 1978 |Lüike 33 |Des Plaines River |- ! scope="row" |Robert Jerome Piest |15 |11. Dezember 1978 |Lüike 30 |Des Plaines River |} === Unkünnige Offers === Füiv Offers sind noch jümmers unkünnig. Veur verbuddele Gacy in süinen Kriupkeller un eun Offer in süinen Goorn. In’n Hervst 1979 worden de Geischter van den unkünnigen Offers forensisk rekonsturerud. Up Grundloge van Gacy süin Bekenntnis, de Gräver in den Kriupkeller un forensiske Analyse bestimme de Polizei de woorschüinliksten Daten, an deu Gacy de unkünnigen Offers moord hadde: # 3. Januar, 1972 – 31. Juli 1975. Lüike 28, Gaarn, männlik, Öller:14–18. # 13. Juni – 5. August 1976. Lüike 26. Kriupkeller, männlik, Öller: 23–30. # 6. August – 5. Oktober 1976. Lüike 13. Kriupkeller, männlik, Öller: 17–22. # 6. August – 24. Oktober 1976. Lüike 21. Kriupkeller, männlik, Öller: 15–24. # 15. March – 5. Juli 1977. Lüike 10. CKriupkeller, männlik, Öller: 17–21. Dat woorschüinlik tweude Offer van Gacy, Lüike 28, hadde briune Hore, was ca. 180 cm graut, un twisken 14 un 18 Jore auld. Heu worde, woorschüinlik 1975, tiegen an de Röststiede van Gacy begraven.[127] Heu dreug eunen sülvern Ring an’n linken Ringfinger. Heu was sachtens befrigged[129][lower-alpha 25] De Lüike Nr. 26 hadde middelbriun Hoorwr, twisken 23 un 30 Joree auld un ca. 1,60 m graut. Den Manne mankeuren tweu Täne. Gacy brochte enne twisken den 13. Juni un den 5. August 1976 ümme. De Lüike Nr. 13 däude Gacy seker twisken August un Oktober 1976. De junge Mann was twisken 1,80 m un 1,90 m graut un hadde lange briune krüllige Hore un was twisken 17 un 22 Jore auld. Dat Offer hadde eunen Abzess an den Tänen un kamm vöör lange Tpid vöör süinen Daude an den Ribben luchts teo Schaden. Rossi vertelle heu hädde dat Grav van de Lüike Nr. 13 in’n laten Sommer 1977 graven. De Lüike Nr. 25 was twisken 15 un 24 Jore auld un ca. 1,80 m. Heu hadde hellbriune Hoore. Dat Offer lee direkt up William Carrol. Dat bedüdt de Moord geschach up den oder no den 13. Junio 1976. De Lüike Nr. 10 was teo de Tüid van den moord twisken 17 un 21 Jore auld un twisken 1,70m un 1,80 m. Dat Offer hadde sik Wieken vöör süinen Daude dat Slöttelbeun broken. De tweu Offers deu Gacy in’n Meu 19zz u den glüiken Dag moorde leden teigen an enne. Wennne dat Offer ümme kamm es unklorr. No den Grav könne dat Offer in Vöörjor oder Summer 1976 mm ekume süin, no den Iusagen van Gacy man ak ol 1974. "018 worde eune Gesichtrekonstruktiionn öffentlich. == Mügelike annere Offers == No süine Fastnome berichte Gacy heu hädde bet teo 45 junge Männer un Teenagers in Chicgao un Des Plaiens ümmebrocht.<ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 193-197.</ref> Man olleun den Moord an 33 Offers konn de Polizei nowiesen. === Daud van Charles Hattula === Den 23. Meu 1978 worde Charles Antonio Hattula verdrunken in den [[Pecatonia River|''Pecatonia River'']] büi [[Freeport]], [[Illlinois]] funnen. Heu verswund den 13. Meu.<ref>Christopher Berry-Dee, Steven Morris: ''How to Make a Serial Killer: The Twisted Development of Innocent Children into the World’s Most Sadistic Murderers.'' Simon & Schuster, New York 2008, S. 336.</ref> Rossi vertelle Gacy hädde Strüid med Hattula, deu büi PDM arbeud hadde, had. Gacy vertelle Rossi un annere Anstellden, dat Hattula verdrunken was.<ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 99-104.</ref> Teo de Tüid os Hattula starv konn Gacy ol nenne wüideren Offer in süinen Kriupkller vergraven. Mügelik es dat Gacy de Lüike van Hattula dorümme in den ''Pecatonia River'' smeit. Man no Unnersoik van de Polizei in Freeport un de offitschelle Autopsiebericht störte Hattula van eune Brügge un verdrunk in’n Water.<ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 123-127.</ref> === West Miami Avenue === De penscheoneurde Polizeibeamte Bill Dorsch vermeode dat annere Offers van Gacy up eunen Grundstück van den Appartemntblock an de ''West Miami Avenue'' vergraven sind. Gacy was hüir eunige Jore lang Hiusmeuster.<ref name=":45">{{Internetquelle |autor=Steve Mills |url=https://www.chicagotribune.com/ct-xpm-2012-03-30-chi-sheriff-wants-new-dig-for-gacy-victims-20120329-story.html |titel=Sheriif barred from digging for more Gacy victims |werk=Chicago Tribune |datum=2012-03-30 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20121107052751/http://articles.chicagotribune.com/2012-03-30/news/chi-sheriff-wants-new-dig-for-gacy-victims-20120329_1_bill-dorsch-gacy-victims-west-miami-avenue |archiv-datum=2012-11-07 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> 1975 sach Dorsch Gacy up den Grundstück med eune Schpüppe an’n reohen Morgen. Bewoner vertellen auk, dat Gacy Gräven up den Grunstücke buddeld hadde.<ref>{{Internetquelle |autor=Matt Stroud |url=https://www.theverge.com/2013/5/10/4315390/the-controversial-high-tech-search-for-john-wayne-gacy-lost-victims |titel=Grave mistake: the controversial, high-tech search for John Wayne Gacy's lost victims |werk=The Verge |datum=2013-05-10 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201001093532/https://www.theverge.com/2013/5/10/4315390/the-controversial-high-tech-search-for-john-wayne-gacy-lost-victims |archiv-datum=2020-10-01 |abruf=2023-04-17 |sprache=en-US}}</ref> Dorsch beandrage 2012 dat Grundstück teo unnersoiken. Den Andrag weis de Stootsafkoteskop af un verweis up den Unersoik up den Grunstücke in den Jore 1998.<ref>{{Internetquelle |autor=Steve Mills |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2012-03-30-ct-met-gacy-dig-20120330-story.html |titel=Sheriff wants to excavate in search of Gacy victims |werk=Chicago Tribune |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190709023142/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2012-03-30-ct-met-gacy-dig-20120330-story.html |archiv-datum=2019-06-09 |abruf=2023-04-17 |sprache=en-US}}</ref> Büi den Unnersoik 1998 fund Radaarunnersoik veurteggen annomrmale Stieden up den Grundstücke, man blaut tweu van den Annomalien worden akkroot unnersocht.<ref name=":45" /><ref>{{Internetquelle |autor=Tracy Ullman |url=https://www.huffpost.com/entry/john-wayne-gacy-search_b_2569172 |titel=To Parents of the Missing in Chicago: A Note About John Wayne Gacy |werk=Huffington Post |datum=2013-02-01 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200928133127/https://www.huffpost.com/entry/john-wayne-gacy-search_b_2569172?guccounter=1 |archiv-datum=2020-09-28 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> In’n Oktoberer 2012 brochte Tom Dart eunen tweuden Andrag dat Grundstück teo unnersoiken in. De Andrag heut de Stootsafkoteskop in Januar 2013 geod. Radaarunnersoik un Stäuverhunne van den FBI fünnen in’n März 2013 man keune Henwüise up de Överreste van Minsken.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.timescolonist.com/opinion/search-of-killer-john-wayne-gacy-s-mother-s-home-fruitless-county-sheriff-to-keep-hunting-1.109486 |titel=Serach of killer John Wayne Gacy’s mother’s home friutless; county sheriif to keep hunting |werk=Times Colonist |datum=2013-04-12 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200102200250/https://www.timescolonist.com/opinion/search-of-killer-john-wayne-gacy-s-mother-s-home-fruitless-county-sheriff-to-keep-hunting-1.109486 |archiv-datum=2020-01-02 |abruf=2023-04-17 |sprache=en }}</ref> == Mügelike Komplizen == Gacy vertelle de Polizei van Beginn an, dat enne Komplizen, deu auk sülvenst mooord hadden, hölpen. Heu see läter Cram un Rossi hädden büi eunige Moorde holpen.<ref name=":21" /> Ol in den Gerichtsprozess hadden de Verdediger van Gacy Bewüise, dat Gacy nich olle Offers olleune daud maked hadde.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20170213164552/https://www.highbeam.com/doc/1N1-13CF85F3996A5130.html |titel=Did Gacy have help? |werk=Chicago Sun-Times |datum=2012-02-17 |archiv-datum=2017-02-13 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> In den 1980-er Joren vertelle Gacy den FBI-Agenten Robert Ressler tweu oder dreu PDM-Anstellde hädden büi den Moorden holpen. Jeffrey Ringnal, den Gacy in’n März 1978 folterd hadde, berichte dat eun jungen Mann med briunen Horen süine Folter bekieken hadde.<ref name=":20" /> Heu see auk iut, heu hädde dat Licht in anneren Deulen van den Hius an- un iutgoon seuen, wüil Gacy büi enne was.<ref name=":44" /> No Gacy weuren auk dreu PDM-Anstellde verdächtig, deu olle eune Slöttel no süin Hius hadden. Gacy noime Cram un Rossi man auk Philip Lake, deu eun Bekanden van [[John Norman]] un Künnigheud David Cram was.<ref name=":43" /> In den 1970-er Joren bedreiv Norman in den gansen Vereunigden Stoten Minskenhannel un Hannel med Kinnerpornografie unner den Nomen ''Delta Project.''<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20160129011607/http://archives.chicagotribune.com/1977/05/16/page/1/article/chicago-is-center-of-national-child-porno-ring |titel=Chicago is center of national child porno ring |werk=Chicago Tribune |datum=1977-05-16 |archiv-datum=2016-01-26 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> Teomindsten tweu Offers van Gacy, Kenneth Parker un Michael Marino, hadden woll auk Kontakt teo Norman.<ref>{{Internetquelle |url=https://johnwaynegacynews.com/2016/06/20/child-sex-trafficking-in-chicago-the-missing-link-in-the-gacy-mystery/ |titel=Gacy Sex Trafficking in Chicago: The Missind Link in the Gacy Mystery |werk=johnwaynegacynews.com |datum=2016-08-27 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160827120623/https://johnwaynegacynews.com/2016/06/20/child-sex-trafficking-in-chicago-the-missing-link-in-the-gacy-mystery/ |archiv-datum=2016-08-27 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> Dorümme gav et Spekulatschonen Gacy könne an den Hannel van Norman med maked hebben.<ref>{{Internetquelle |autor=Larry Potash |url=https://wgntv.com/news/cover-story/what-really-happened-to-michael-marino-investigation-begins/ |titel=Was John Wayne Gacy connected to human trafficking ring? |werk=WGN-TV |datum=2016-06-21 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200525000827/https://wgntv.com/news/cover-story/what-really-happened-to-michael-marino-investigation-begins/ |archiv-datum=2020-05-25 |abruf=2023-04-17 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://wgntv.com/news/cover-story/what-really-happened-to-michael-marino-investigation-begins/ |wayback=20230406124740 |text=Was John Wayne Gacy connected to human trafficking ring? |archiv-bot=2026-04-05 12:22:02 InternetArchiveBot }}</ref> == Vermaaknis == === Amber Alert === Döör de Verbreken van Gacy hadde Sam Amirante, eun Afkote van Gacy, 1984 den Wunsk verswunnen Kinner swänker un better wedder teo finnen. Heu brochte den ''Missing Child Recovery Act of 1984'' in Illinois up den Weg. Bet 1984 mosste de Polizei 72 Stunnen täuven, eur seu no eunen verswunnen Kind soiken drovten.<ref name=":42">Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 395.</ref> De ''Missing Child Recovery Act'' streik de 72-Stunnen Tüid eur dat Soike lausgoon konn. Annere US-Stoten överneumen lüike Gesette. Os Resultaat grünne sik eun in den Vereunigden Stoten eun Nettwärk vermiste Kinner swanke teo finnen. Dat Nettwärk hett vandage ''Amber Alert.''<ref name=":42" /> === Kunstwärke === [[Bild:John Wayne Gacy art.jpg|alternativtext=Bild van eunen Clown, dat John Wayne Gacy teuke.|duum|Kunstwärk van John Wanye Gacy]] Olleun in süine Zelle begnn Gacy dat Molen. Heu mole ville Biller med Clowns, faken sik sülvenst os Pogo de Clown, man auk Vügel, Schedel, süin Hius oder Jesus Christus. Gallerien stellen de Biller van Gacy iut.<ref>{{Internetquelle |autor=Joshua Guarin |url=https://theculturetrip.com/north-america/usa/illinois/articles/the-controversy-of-killer-john-wayne-gacys-artwork/ |titel=The Controversy Of Killer John Wayne Gacy’s Artwork |werk=theculturetrip.com |datum=2016-12-20 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20191214175110/https://theculturetrip.com/north-america/usa/illinois/articles/the-controversy-of-killer-john-wayne-gacys-artwork/ |archiv-datum=2019-12-14 |abruf=2023-04-17 |sprache=en }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.cnn.com/2011/US/05/13/serial.killer.art/index.html |titel=Controversial serial killer's paintings go on display in Las Vegas |datum=2011-05-13 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190912085959/http://edition.cnn.com/2011/US/05/13/serial.killer.art/ |archiv-datum=2019-09-12 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> De Biller woren för eunen Prüis van 200$- 20.000$ verkoft.<ref>''Murder In Mind''. Bd. 11. London, Marshall Cavendish 1997, S. 36-37.</ref> No de Exekutscheon van Gacy verbrennen Verwande van den Offers eunige van süinen Billern öppenlik.<ref>{{Internetquelle |autor=Jan Ferris |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1994-06-19-9406190098-story.html |titel=Gacy’s art is torched amid Cheers |werk=Chicago Tribune |datum=1994-06-19 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201128044837/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1994-06-19-9406190098-story.html |archiv-datum=2020-11-28 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.sptimes.com/2004/06/06/State/Sale_of_Chicago_seria.shtml |titel=Sale of Chicago serial killer’s art drwas protests |werk=St. Petersburg Times |datum=2004-06-06 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20100102114253/http://www.sptimes.com/2004/06/06/State/Sale_of_Chicago_seria.shtml |archiv-datum=2010-01-02 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> === Filme un Dokumentatscheonen (Iutwaal) === * 1992: ''To Catch a Kille.'' Fernseuherfilm med Brian Dennehy os Gacy. * 2003: Gacy. Film med Mark Holton os Gacy. * 2010: ''Dear Mr. Gacy.'' Med Willian Forsythe in Rulle van Gacy. * 2010: ''8123: Gacy House.'' Dokumentatscheon över Geusterjäger unnersoiket dat Grundstück up den dat vöörmolige Hius van Gacy stund. * 2022: ''Conversations with a Killer: The John Wayne Gacy Tapes.'' 3-deulige Dokumentatscheon. * 2022: ''[[:en:Conversations_with_a_Killer:_The_John_Wayne_Gacy_Tapes|Conversations with a Killer: The John Wayne Gacy Tapes]].'' In Updrag van Netflix unner Regie == Literatuur == === Ziteurd Literatuur === * Clifford L. Linedecker: ''The man who killed boys.'' St. Martin’s Press, New York 1980, [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Spezial:ISBN-Söök/0-312-51157-4|978-1-973-75535-7]] ([[iarchive:manwhokilledboys0000line_s0j9/mode/2up|binnennets]]). === Wüidergoon Literatuur === * ''Killer Clown: The True Story of John Wayne Gacy'', by Aimee Baxter.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-973-75535-7|978-1-973-75535-7]] * ''[https://books.google.com/books?id=QHg_zQEACAAJ John Wayne Gacy: Hunting a Predator]'', by John Borowski.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-997-61406-0|978-0-997-61406-0]] * ''Johnny and Me: The True Story of John Wayne Gacy'', by Barry Boschelli.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-4343-2184-3|1-4343-2184-3]] * ''A Question of Doubt: The John Wayne Gacy Story'', by John Wayne Gacy.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-87886-503-X|1-87886-503-X]] * ''The Chicago Killer: The Hunt for Serial Killer John Wayne Gacy'', by Joseph R. and Karen M. Kozenczak.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-4010-9532-1|1-4010-9532-1]] * ''Unfinished Nightmare: The Search for More Victims of Serial Killer John Wayne Gacy'', by Chris Maloney.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-466-08031-7|978-1-466-08031-7]] * ''The Last Victim: A True-Life Journey into the Mind of the Serial Killer'', by Jason Moss. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-7535-0398-0|0-7535-0398-0]] * ''[https://books.google.com/books?id=oWo4twAACAAJ 29 Below]'', by Jeffrey Rignall and Ron Wilder. ASIN B0006XG56Y * ''Destination Gacy: A Cross-Country Journey to Shake the Devil's Hand'', by Nancy Rommelmann.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-940-83838-0|978-1-940-83838-0]] == Weblenken == * De [https://vault.fbi.gov/John%20Wayne%20Gacy FBI-Berichte] över John Gacy (engelsk). * [https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/994/305/271650/ 1993 Decision] of Gacy's case by the United States Court of Appeals for the Seventh Circuit, rejecting his federal appeal. * [https://johnwaynegacynews.com/ ''John Wayne Gacy's Other Victims'':] Eune Webstiede över annere mügelike Offers van John Gacy (engelsk). == Nowüise == <references responsive="" /> <references responsive="" /> * {{Normdaten}} [[Kategorie:Storven 1994]] [[Kategorie:Boren 1942]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:USA]] [[Kategorie:Illinois]] [[Kategorie:Iowa]] [[Kategorie:Maler]] [[Kategorie:Kriminalität]] [[Kategorie:LGBT]] [[Kategorie:Möörder]] kqz0s6i74f8f74aac2wm9cus3zbo4b9 0 175217 1061920 999626 2026-04-05T19:34:16Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061920 wikitext text/x-wiki '''Richard Depoorter''' (* [[29. April]] [[1915]] in [[Ichtegem]]; † [[16. Juni]] [[1948]] in [[Wassen]]) weer en [[Belgien|belgisch]] Radrennfohrer. Richard Depoorter wurr 1937 Profi-Radrennfahrer. Sien gröttste Erfolge weern de beid Siege bi dat Rennen [[Lüttich-Bastogne-Lüttich]], in den Johren 1943 un 1947 (hier vör [[Raymond Impanis]] un [[Florent Mathieu]]). He gull tonächst as Spezialist för Eendagsrennen un is eerst 1948 bi Rundfohrten an den Start gahn. So wurr he 1948 Fieft bi de [[Luxemburg-Rundfohrt]]. Ebenfalls 1948 is Depoorter bi de [[Tour de Suisse]] antreeden. Up de veert Deelstreck vun [[Thun (Swiez)|Thun]] nah [[Altdorf UR|Altdorf]] is he, de to dissen Tietpunkt up utsichtsriek Positschoon för Platz 2 in de Gesamtwertung leeg, in en schlecht utlücht Tunnel bi [[Wassen]] to Fall kommen. Tonächst hett dat heeten, dat he an de Folgen vun den Unfall sofort storven weer. Bi twee latere Autopsien in Belgien stell sück aber herut, dat dat Reifensporen an Depoorter sien Körper geev, todem hemm mehrere Tüügen, dorünner de franzöösch Journalist [[Jean Leulliot]] as ok de Sportliche Baas vun de franzöösch Mannschap ''La Perla'', [[Francis Pélissier]], angeeven, dat hüm en belgisch Begleitfohrtüüch överfohren harr. Nah de Utseggen vun anner Tüügen harr de Tour-Leiter [[Carl Senn]] disse anwiest, över den vun de beobacht Hergang vun den Unfall to swiegen. 10 Johr hemm de Rechtsstriedereen düürt, bit de Fohren vun dat Begleitfohrtüüch to söss Maand Haft un an Schadenersatz an de Wittfru in Hööcht vun 1,5 Millionen Belgisch Franc veroordeelt wurr. To den 60. Doodsdag vun Depoorter is en Delegatschon mit den Ichtegemer Börgermeester vöran to en Gedenkveranstaltung nah Wassen reist un hett Blömen an de Unglücksstäe daalleggt. Todem wurr en Gedenktafel enthüllt. De Tunnel heet hüüd ''Depoorter-Tunnel''. == Literatur == * Koenraad Vandenbussche: ''Leven en dood van Richard Depoorter''. Verlag Coemandruk-Bazuin, 1997 == Weblinks == * [http://www.radsportseiten.net/coureurfiche.php?coureurid=8797 Richard Depoorter in de Datenbank vun Radsportseiten.net] * [https://web.archive.org/web/20181006041235/http://www.wassen.ch/fileadmin/user_upload/download/Literatur/depoorter.pdf Dr. Rolf-Gisler Jauch: Der Aktenberg zum Tod des Radrennfahrers Richard Depoorter, up wassen.ch] (PDF; 29&nbsp;kB) * [http://wielersport.slogblog.nl/post/1/5562 Richard Depoorter up wielersport.slogblog.nl] {{SORTIERUNG:Depoorter, Richard}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Belgien]] [[Kategorie:Boren 1915]] [[Kategorie:Storven 1948]] [[Kategorie:Radrennfohrer (Belgien)]] 55j6v8t9c5xp63eol8pjrw1pbg2gwvh 0 175567 1061957 1061433 2026-04-06T04:57:26Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061957 wikitext text/x-wiki [[Bild:KinksFanclubCropped.png|rechts|duum|The Kinks, 1967]] '''The Kinks''' (engelsch ''kinky'' ‚schrullig‘, ‚utflippt‘ aber ok ‚pervers‘; also ‚De Schrulligen‘ oder ‚De Utflippten‘ oder ‚De Perversen‘, buterdem [[Paronym]] vun ''The Kings''; also ‚De Könige‘) sünd en [[England|engelsch]] [[Band (Musik)|Musikgrupp]]. Se gellen neben den [[The Beatles|Beatles]], [[The Who]] un den [[The Rolling Stones|Rolling Stones]] as en vun de spoodrieksten britischen Bands vun den1960er Johren ([[British Invasion]]). Hüüd tellen de Kinks to de Oorvaders vun [[Punk (Musik)|Punk]] un [[Britpop]].<ref name="dz" /><ref>{{Internetquelle |autor=Lothar Trampert |url=http://www1.gitarrebass.de/magazine/9810/ray.htm |titel=Ray Davies & The Kinks |werk=Gitarre & Bass 10/1998 |datum=1998-08-14 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090911182915/http://www1.gitarrebass.de/magazine/9810/ray.htm |archiv-datum=2009-09-11 |abruf=2017-05-21 |offline=1 }}</ref> Tallriek Gruppen wurrn in de Vergangenheit un ok noch van Daag dör hör Musik inspireert, so to’n Bispeel [[The Jam]] un [[The Pretenders]].<ref name="HallofFame">{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20100325093031/https://www.rockhall.com/inductees/the-kinks/bio/ |titel=The Kinks Biography {{!}} The Rock and Roll Hall of Fame and Museum |datum=2010-03-25 |abruf=2023-01-21}}</ref><ref name="RollingStoneWebsite">''{{Webarchiv|url=http://www.rollingstone.com/music/artists/the-kinks/biography |wayback=20150111065426 |text=rollingstone.com }}''; Band-Biografie, afropen an’n 23. September 2014.</ref> == Geschichte == De Kinks wurrn Enn’n 1963 in Nord-[[London]] vun de Bröers [[Ray Davies|Ray]] un [[Dave Davies]] grünnd,<ref>Savage, John: ''The Kinks – The Official Biography'', 1984, S.&nbsp;17.</ref> nahdem se tovör ünner de Naam „The Ravens“ (för en körten Tiet ok: „Robert Wace & The Boll-Weevils“)<ref>Wace, in den Anfangsjohren en vun mehreren Managern vun de Kinks, harr sück vörövergahnd ok as Leadsänger versöcht; vgl. Visitenkarte bi Savage, as baben, S.&nbsp;16, as ok: ''Tales of Ordinary Madness'' in: ''Mojo'', March 2006, S.&nbsp;72.</ref> kien Spood haarrt harrn. In‘n Januar 1964 kreegen se en Plaatenverdrag bi [[Pye Records]] un wurrn vun [[Shel Talmy]] produzeert.<ref>John Savage, wie oben, S.&nbsp;21.</ref> An’n 24. Januar 1964 stunnen se eerstmals in dat Pye-Tonstudio un hemm veer Titel upnommen. De wurrn up twee Single-Plaaten presst, de stilistisch noch stark an de fröh Beatles anlehnt weern un kien Beachtung funnen. An’n 12. Juli 1964 entstunn hör darte [[Single (Musik)|Single]], ''[[You Really Got Me]]'', mit de de hör de internatschonal Dörbröök gelung.<ref name="AMG">{{Internetquelle |url=https://www.allmusic.com/artist/mn0000100160 |titel=The Kinks Songs, Albums, Reviews, Bio & More |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref> Dat Stück mit den berühmten [[Riff (Musik)|Gitarrenriff]] wurrd gelegentlich as de Anfang vun den [[Hard Rock]] ansehen<ref>{{Internetquelle |url=https://www.allmusic.com/song/mt0007109441 |titel=You Really Got Me by The Kinks - Track Info {{!}} AllMusic |sprache=en |abruf=2022-06-18}}</ref> und entwickelte sich zum [[Millionenseller]].<ref>Joseph Murrells, ''Million Selling Records'', 1985, S.&nbsp;193&nbsp;f.</ref> Insbesünnere bit 1967 harr de Band tallriek wiedere Hitparadenerfolge in [[Europa]] un den [[USA]]. Dorbi hett sück Ray Davies ünner annern mit Kompositschonen as ''[[Sunny Afternoon]],'' ''Dead End Street'' un ''Waterloo Sunset'' neben [[John Lennon]] un [[Paul McCartney]] en Naam as en vun de besten britischen Songschriever maakt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.theguardian.com/uk/2003/dec/31/christmas2003.monarchy |titel=CBEs for Ray Davies and Eric Clapton |datum=2003-12-31 |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref><ref>{{Webarchiv |url=http://www.rollingstone.com/artists/raydavies/articles/story/19361205/the_lonely_kink |text=''rollingstone.com'' |wayback=20081208195200}}, afropen an’n 27. September 2014.</ref> En Uptrittsverbot in de Johren 1965 bit 1969 in den USA, Oorsaak weer en Striet mit de US-amerikaansch Musikergewarkschap, hett to disse Tiet aber den entscheeden Spood in de USA verhinnert. <ref name="RollingStoneWebsite" /><ref name="AMG" /> De fröhen [[Schallplaat|Langspeelplatten]] vun de Grupp ''(Kinks, Kinda Kinks, [[The Kink Kontroversy]])'' weern för de Tiet typische nich tosommenhangend Kollektschonen vun Hitsingles, [[Coverversion]]en un sülvst schreeven üllmaterial. Neben den Hits sünd ut disse Tiet (1964/1965) vör allen Stücke bekannt as de Ballade ''Stop Your Sobbing,'' dat atmosphärisch-bedrohliche ''Nothin’ in the World Can Stop Me Worryin’ ’bout that Girl,'' de [[Extended Play|EP]]-Klassiker ''A Well Respected Man,'' dat verqueer ''I’m on an Island'' as ok de beid [[B-Siet|B-Sieden]] ''Where Have All the Good Times Gone'' un ''I’m Not Like Everybody Else.'' Mit ''[[Face to Face (The-Kinks-Album)|Face to Face]]'' hemm de Kinks 1966 de Langsprelplaat as eegenständige Kunstform opdeckt.. Eerstmals weern in en atmosphärisch dichten Mischung ahn Utnahm Davies-Eegenkompositschonen to hören. Dat Album entholt mit ''Dandy'' ok den eenzigen Nummer-een-Hit vun de Kinks in [[Düütschland]]. En vun den Arrangements her noch afwesselndriekere Kollektschoon an Leedern hett de Nahfolger ''[[Something Else by The Kinks]]'' vun 1967 boden. Allerdings weer bi dit Övergangsalbum ok en gewisser Mangel an Tosommenhang fasttostellen, de dör de uneenheitlich [[Musikproduzent|Produktschoon]] noch verstärkt wurr. Kurioserwies is dit Problem in de [[Stereofonie|Stereo]]-Version vun dat Album völ öffensichtlicher as in de [[Monophonie (Elektroakustik)|Mono]]-Faaten, de folgerichtig ok för de [[Remastering|remasterte]] Verapenlichung up [[Compact Disc Digital Audio|CD]] bruukt wurr. 1968 keem dat [[Konzeptalbum]] ''[[The Kinks Are the Village Green Preservation Society|The Village Green Preservation Society]]'' herut. Dat Album kunn sück dormals kommerziell nich neben den to glieker Tiet herutbrocht Alben vun de Beatles ''([[The Beatles (Album)|Wit Album]])'' un vun de Rolling Stones ''([[Beggars Banquet]])'' dörsetten, wiel dormals dat Publikum vun dat opsternatsche Johr 1968 an völlig anner Themen interesseert weer. Lang Tiet meest vergeeten, gellt dat hüüd faken as dat beste Album vun de Band. Mit ''[[Arthur (Or the Decline and Fall of the British Empire)]]'' folg 1969 en wieder Konzeptalbum. Dat vertellt de Geschichte vun den Teppichlegger Arthur, de de Sinnlosigkeit vun sien Leven erkennt, an [[Winston Churchill]] twiefelt un vun de Flucht nah [[Australien]] dröömt. Trotz en interessant Konzept, wiet weg vun den ''[[Tommy (The Who)|Tommy]]-''Glamour vun den [[The Who|Who]], kunn dat Album in musikalisch Hensicht nich an de Qualität vun den Vörgänger anknütten. 1970 hemm de Kinks mit ''[[Lola versus Powerman and the Moneygoround, Part One]]'' nochmals en Konzeptalbum herutbrocht, up dat sück Ray Davies eegen Erfahrungen verarbeitend kritisch un zynisch mit den Gepflogenheiten un Dwang vun de Musikindustrie utnannersetten dee. Musikalisch hett sück de Band vun britisch Fiensinnigkeit weg bewegt un mehr up de US-amerikaansch klingenden Stadionrock sett. Mit ''Apeman'' un insbesünnere ''[[Lola (Leed)|Lola]]'' weern ok weer twee internatschonale Single-Hits enthollen. De Text vun ''[[Lola (Lied)|Lola]]'' gull to de Tietpunkt vun dat Herutkommen as anstößig, wiel Ray Davies över en sexuelle Betrecken tüschen en [[Transvestitismus|Transvestiten]] un en heterosexuellen Mann sung – angevlich inspireert vun en persönlich belevnis. Aber nich dorum hett de [[British Broadcasting Corporation|BBC]] sück vörstellt, dat Leed up den [[Indizierung|Index]] to setten, sonnern wegen vermoot [[Schleichwarf]] för [[Coca-Cola]] in de inleitend Strophe vun de Albumversion vun dat Leed: „… where you drink champagne and it tastes just like Coca-Cola …“. För de Singleversion wurr dorüm „Coca-Cola“ dör „Cherry-Cola“ ersettt. 2007 wurr dat Stück in en Warfspot för Coca-Cola bruukt. Nah den Soundtrack för den Film ''Percy'' ut dat Johr 1971 (en Kummedie [[Elke Sommer]] un [[Britt Ekland]]) keem in dat sülvig Johr dat Album ''[[Muswell Hillbillies]]'' herut, dat ünner Kritikern as en vun de besten Verapenlichungen vun de Band gellt: ahn Hitsingle, aber in sück slooten un stimmig, de Musik düchtig US-amerikaansch präägt un up de Hööcht vun de Tiet, krachmakend [[Vaudeville]]-Rock mit [[Country-Musik|Country]]-Anlehn to melancholisch anhauchten Texten. 1972 folg ''[[Everybody’s in Show-Biz]],'' dat mit ''[[Celluloid Heroes]]'' de luut eegen Utseggen best Ballade vun Ray Davies enthull. Dat Düppelalbum (en Studio- un en Livealbum) hett sück aber an beid Sieden vun den [[Atlantik]] schlecht verköfft, blot de an’n 5. Mai 1972 herutbrocht Single ''Supersonic Rocket Ship'' reck in England Platz 16 in de Charts. In de Jahren 1973 bit 1976 geev dat en Reeg vun textlastigen Konzeptalben (''Preservation Act 1/2'', ''Schoolboys in Disgrace'', ''Soap Opera''), de in de Bewertung bi Fans un Kritikern umstreeden sünd un sück ok schlecht verkoopen leeten. Immerhin kreeg Ray Davies to disse Tiet sien Drogen- un Alkoholprobleme in Greep. Eerst in de laat 1970er Johren gelung den Kinks vör allen in den USA en kommerzielles Comeback: Ray Davies – anreegt dör de mittlelrwiel spoodriek [[Punk (Musik)|Punkmusik]] – erinner sück mit den Alben ''Sleepwalker'' (1977), ''Misfits'' (1978) un ''Low Budget'' (1979) an den kraftvullen, stringenten Sound vun de Anfangsjohren. Besünners dat toletzt nöömt Album harr in den USA grooten Spood un reck dor Platz 11 in de Albumhitparade. En Tosommenfaaten vun de besten Stücke vun de letzt dree Alben finnd sück up dat 1980 herutbrocht, live inspeelt Album ''One for the Road''. In den [[1980er]] Johren folgten noch ''Give the People What They Want'' (1981) mit ''Art Lover, State Of Confusion'' (1983) mit den Hitsingles ''Come Dancing'' (Dezember 1982), en letzten grooten Spood in England un den USA, un ''Don’t Forget to Dance'' (Oktober 1983), denn ''Word of Mouth'' (1984) mit de Single ''Do It Again'' as ok 1986 ''Think Visual,'' dat ''Lost & Found'' un ''How Are You?'' enthull. De Slagtüüchspeler Mick Avory is 1984 utscheeden. He weer immer dat ruhige utgliekend Element bi de ständig Striedereen in de Band un in de Studioarbeitween, harr aber sluutend noog vun de Spannungen tüschen de Davies-Bröers. Wesentlich för sien Utstieg weer, dat Avory un Dave Davies övereenstimmend verklort harrn, nich mehr mitnanner arbeiten to wullen.<ref>{{Internetquelle |url=http://kastoffkinks.co.uk/Mick%20Avory%20interview%20part%201.htm |titel=The Mick Avory InTerview Part 1: „My First Impression Was That They Were Gay!“ |werk=Kast Off Kinks Website 2009 |abruf=2017-05-21}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://kastoffkinks.co.uk/Mick%20Avory%20interview%20part%202.htm |titel=The Mick Avory InTerview Part 2: “Not many drummers from West Molesey have done that!” |werk=Kast Off Kinks Website 2009 |abruf=2017-05-21}}</ref> Sien Nahfolger wurr Bob Henrit, de tovör – ebenso as Jim Rodford – Liddmaat vun de Band ''[[Argent]]'' ween weer. 1990 wurr de Band in de „[[Rock and Roll Hall of Fame]]“ upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20100325093031/https://www.rockhall.com/inductees/the-kinks/bio/ |titel=The Kinks Biography {{!}} The Rock and Roll Hall of Fame and Museum |datum=2010-03-25 |abruf=2023-01-21}}</ref> De Kinks wurrn bit hüüd nich offiziell uplöst, besteiht aber woll nich mehr, dat letzte reguläre Studioalbum ''Phobia'' wurr all 1993 herutbrocht, twee wiedere Studioupnahmen geev dat noch 1996 up dat Album ''To the Bone,'' dat ansonsten Liveupnahmen un Neeinspeelungen vun de gröttsten Erfolge vun de Band enthollt. En letzt Mal ünner de Naam „The Kinks“ is de Band in’n Juli 1996 in Oslo bi dat Norwegian-Wood-Festival uptreeden.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.norwegianwood.no/ |titel=www.norwegianwood.no |archiv-url=https://web.archive.org/web/19990125101658/http://www.norwegianwood.no/ |abruf=2022-06-18}}</ref> De Bröers Davis fungen in de Folge an, alleen oder mit Band up Tournee to gahn. Ray Davies is dorbi ünner annern ok un Fan-Drapen mit de Band „Kast Off Kinks“ uptreeden, in de ok mehrere ehmalge Liddmaaten vun de Band as Mick Avory, John Dalton, John Gosling, Jim Rodford un Bob Henrit spelen deen. Faken weer upkommend, ok vun Ray Davies street Gerüchte, de Kinks wüürn weer gemeensam spelen, gellen wegen de nich lööst Probleme tüschen den Davies-Bröers intüschen as nich wohrscheinlich. 2007 schreev Dave Davies in sien Internet-Forum, he würr sück nie nich weer mit sien Bröer in’t Studio setten, hööchstens live spelen, all anner weer en Tortur.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20160921200825/http://www.davedavies.com/forum/index.php?PHPSESSID=n2K6qowPrAEbDn9PUPNv92;wwwRedirect;id=445 |titel=Dave Davies Message Board - Index |datum=2016-09-21 |abruf=2023-01-21}}</ref> Ray Davies wedderum hett seggt, wenn he över en Weddervereenigen nahdenken dee, grundsätzlich blots över en nee Album.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pastemagazine.com/music |titel=Paste Music - Guides to the Best Albums, Reviews and Live Music Video |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref> An‘n 18. Dezember 2015 geev dat aber in London den eersten gemeensamen Upträe vun de beid siet 1996, as Ray bi en Liveupträe vun sien Bröer up de Bühne beeden wurr; beid hemm ünner annern ''You Really Got Me'' tosommen speelt. De Naamsrechte för ''The Kinks'' liggen bi de Bröers Davies gemeensam. [[Peter Gabriel]] hett up dat 2020 herutbrocht [[Musikalbum#Studioalbum/Livealbum|Studioalbum]] mit den Naam ''[[Scratch My Back]]''<ref name="PG-Scratch My Back-Genesis Fanclub">{{Internetquelle |autor=Christian Gerhardts, Martin Klinkhardt, Steffen Gerlach |url=https://www.genesis-fanclub.de/c-Peter-Gabriel-Scratch-My-Back-CD-Rezension-s347.html |titel=Peter Gabriel – Scratch My Back |hrsg=Genesis-Fanclub.de |datum=2010 |sprache=de |abruf=2023-05-17}}</ref><ref name="PG-Scratch My Back-5years-Peter Gabriel">{{Internetquelle |autor=Peter Gabriel Ltd. |url=https://petergabriel.com/news/scratch-my-back-5-years-on/ |titel=Scratch My Back 5 years on |hrsg=PeterGabriel.com |datum=2015-02-15 |sprache=en-GB |abruf=2023-05-01}}</ref> dat Leed ''Waterloo Sunset'' vun The Kinks in en [[Orchester|orchestralen]] Faaten [[Coverversion|covert]], dat sluutend as [[Bonustrack]] up de tweet CD vun de ''Special Edition''herut keem. [[Ray Davies]] hett dat aber aflehnt, an dat later in dat Johr 2013 herutbrocht [[Kompilatschoon (Musik)|Kompilatschons]]-[[Musikalbum|Album]] vun dat Folgeprojekt ''[[And I’ll Scratch Yours]]''<ref name="PG-And I'll Scratch Yours-Genesis Fanclub">{{Internetquelle |autor=Thomas Schrage |url=https://www.genesis-fanclub.de/c-Peter-Gabriel-And-Ill-Scratch-Yours-CD-Rezension-s615.html |titel=Peter Gabriel - And I'll Scratch Yours - Zweiter Teil; Verspätung: drei Jahre |hrsg=Genesis-Fanclub.de |datum=2013 |sprache=de |abruf=2023-05-17}}</ref><ref name="PG-And I’ll Scratch Yours-Peter Gabriel">{{Internetquelle |autor=Peter Gabriel Ltd. |url=https://petergabriel.com/release/and-ill-scratch-yours/ |titel=And I’ll Scratch Yours - Released 23rd September, 2013 |hrsg=PeterGabriel.com |datum=2013-09-23 |sprache=en-GB |abruf=2023-05-17}}</ref> deeltonehmen un wurr dör en anner Künstler ersett. De Bassist Peter Quaife, en Grünnensliddmaat vun de Grupp, muss sück mehr as teihn Johr lang wegen en Nierenverseggen en [[Dialyse]]therapie ünnertrecken. He is an’n 23. Juni 2010 storven.<ref>{{Literatur |Autor=Claire Noland |Titel=Pete Quaife, original bassist for the Kinks |Datum=2010-06-29 |ISSN=0190-8286 |Online=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/06/28/AR2010062804972.html |Abruf=2023-01-21}}</ref> Jim Rodford (ebenfalls Bass) keem all an’n 20. Januar 2018 in dat Öller vun 76 Johren an den Folgen vun en Trappenstört to Dood. <ref>{{Webarchiv|url=https://www.rollingstone.com/music/news/jim-rodford-kinks-and-argent-bassist-dead-at-76-w515670 |wayback=20180121215753 |text=Jim Rodford, Kinks and Argent Bassist, Dead at 76 }}, afropen an’n 22. Januar 2018 (engelsch)</ref> In‘n Juni 2018 hett Ray Davies de Arbeit an en nee Studioalbum bestätigt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.rollingstone.de/kinks-feiern-reunion-und-veroeffentlichen-neues-album-1521315/ |titel=The Kinks feiern Reunion und veröffentlichen neues Album |datum=2018-06-26 |abruf=2020-05-26 |sprache=de-DE}}</ref> De ''[[Rolling Stone]]'' hett de Kinks up Rang 65 vun de 100 gröttsten Musiker vun all Tieden list.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/the-kinks-20110420 |titel=100 Greatest Artists of All Time |hrsg=[[Rolling Stone]] |datum=2010-12-02 |abruf=2017-08-08 |sprache=en}}</ref> == Film == * ''The Kinks. Die bösen Jungs des Rock'n' Rolls.'' [[Dokumentatschoon]], 50 Min., FR 2020, Regie: Christophe Conte.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.arte.tv/de/videos/091134-000-A/the-kinks-die-boesen-jungs-des-rock-n-rolls/ |titel=The Kinks, die bösen Jungs des Rock'n' Rolls |abruf=2020-05-26 |sprache=de }}</ref> == Literatur == * John Mendelssohn: ''The Kinks Kronikles''. Quill, New York/N.Y. 1984 ISBN 0-688-02983-3. * Johnny Rogan: ''The Kinks. A Mental Institution''. Proteus Publishing Company, New York/N.Y. 1984 ISBN 0-86276-064-X. * [[Jon Savage]]: ''The Kinks – The Official Biography''. Faber and Faber Limited, London 1984, ISBN 0-571-13379-7. * Jacques Vincent / Didier Delinotte: ''The Kinks''. Librairies Parallèles, Paris 1993. * Rebecca Bailey (Hrsg.): ''The Kinks. Reflections On Thirty Years Of Music''. Trillium Publications, Kentucky 1994, ISBN 0-9640755-1-2. * Neville Martin / Jeffrey Hudson: ''The Kinks – Well Respected Men''. Castle Communications, Chessington / Surrey 1996, ISBN 1-86074-135-5. * Thomas M. Kitts / Michael J. Kraus (Hrsg.): ''Living On A Thin Line: Crossing Aesthetic Borders With The Kinks''. Illustrationen von Pete Quaife. Rock ’n’ Roll Research Press, Rumford / Rhode Island 2002, ISBN 0-9641005-4-1. * Andy Miller: ''The Kinks Are Village Green Preservation Society''. Continuum International Publishing Group, New York/London 2003, ISBN 0-8264-1498-2. * Peter Krause: ''The Kinks. A Rock ’n’ Roll Fantasy''. Parthas Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-86601-432-5. == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.thekinks.info/ Offizielle Website] * [http://www.kindakinks.net/ Dave Emlen's Unofficial Kinks Website] * [http://www.davedavies.com/ Website vun Dave Davies] * [http://www.tantepop.de/2012/09/album-fur-album-kinks.html Rezensionen aller Studioalben bei Tante Pop] * [http://www.tabularasamagazin.de/fuenfzig-jahre-rockmusik-aus-london-the-kinks/ Karl-Heinz Hense: ''Fünfzig Jahre Rockmusik aus London''] * {{Internetquelle |url=http://www.pennyblackmusic.co.uk/MagSitePages/Article/5952/Kinks-Interview-With-Mick-Avory |titel=Kinks: Interview With Mick Avory |werk=www.pennyblackmusic.co.uk |datum=2011-03-20 |abruf=2017-05-21 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://www.pennyblackmusic.co.uk/MagSitePages/Article/5952/Kinks-Interview-With-Mick-Avory |wayback=20161024205900 |text=Kinks: Interview With Mick Avory |archiv-bot=2026-04-06 04:57:26 InternetArchiveBot }} == Enkeld Nahwiesen == <references> <ref name="dz"> {{Literatur |Autor=Böckem, Jörg |Titel=Ray Davies: Ich habe einen Traum |Sammelwerk=[[Die Zeit]] |Datum=2006-05-17 |Online=http://www.zeit.de/2006/21/Traum_2fDavies_21}} </ref> </references> {{Normdaten|TYP=k|GND=5066867-5|LCCN=n/84/54310|VIAF=268270093|REMARK=Zweite VIAF mit zweiter GND und zweiter LCCN: 139488216}} {{SORTIERUNG: Kinks, The}} [[Kategorie:Musikgrupp]] 9djfmu6du2q0qitc0o2kncqrf0ynhj1 0 175995 1061810 1055483 2026-04-05T12:25:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061810 wikitext text/x-wiki '''Jon Olav Fosse''' (* [[29. September]] [[1959]] in [[Haugesund]], [[Norwegen]]) is en norweegsch Schriever. He is as Dramatiker, as Prosa- un Kinnerbookschriever, Lyriker, Essayist un Översetter tätig. Mit sien över 50 literarischen Warken is he hüüd en vun de wichtigst Stimmen vun de norweegsch Literatur. Sien literarisch Wark wurr in mehr as 40 Spraaken översett. Gröttere Bekanntheit kreeg he siet den 1990er-Johren dör sien mehr as 20 weltwiet eerstmals upführt [[Drama|Dramen]]. 2023 kreeg he den [[Nobelpries för Literatur]]. == Leven == Jon Fosse is in [[Strandebarm]] in dr [[Kommune (Norwegen)|Kommune]] [[Kvam]] in [[Hardanger]] upwussen un leevt hüüd in [[Oslo]] in de staatlich Künstlerresidenz [[Grotten]], in [[Frekhaug]] bi [[Bergen (Norwegen)|Bergen]] un in de nedderöösterrieksch Gemeend [[Hainburg an der Donau]].<ref>{{Internetquelle |autor=Øystein Rottem und Janne Stigen Drangsholt |url=https://snl.no/Jon_Fosse |titel=Jon Fosse |werk=Store norske leksikon |datum=2021-11-25 |abruf=2022-02-15}}</ref> Fosse wurr nah sien Utträe ut de lutherischen Staatskark toeerst [[Quäker]] un is 2013 to’n [[Katholizismus]] koverteert.<ref>[[Neue Zürcher Zeitung]], 21. November 2013, S. 53</ref> == Wark == Jon Fosse is as Dramatiker, as Prosa- un Kinnerbookschriever, Lyriker, Essayist un Översetter tätig. Fosse sülvst is ok as Översetter vun Warken vun [[Franz Kafka]], [[Georg Büchner]], [[Thomas Bernhard]], [[Peter Handke]] oder [[Sarah Kane]] in’t Norweegsche tätig. Sien Dramen wurrn weltwiet upführt, dorünner ok in den USA un in’n Nahen Osten. Buterhalv vun den skandinavschen Ruum staht de Warken vun Fosse vör allen in Düütschland, England un Frankriek up den Speelplan. He gellt as de bekannteste norweegsch Dramatiker siet [[Henrik Ibsen]].<ref>Leonie Krutzinna: ''Fosse, Jon Olav''. In: Munzinger Online/KLfG - Kritisches Lexikon zur fremdsprachigen Gegenwartsliteratur, URL: http://www.munzinger.de/document/18000000735 (abgerufen am 5.10.2023)</ref> == Warken == === Dramen === * Und trennen werden wir uns nie (''Og aldri skal vi skiljast'', 1994) * Der Name (''Namnet'', 1995) – Nationaler Ibsen-Preis (1996), [[Nestroy-Theaterpries/Bestes Stück – Autorenpries|Nestroy-Pries]] (2000) * Da kommt noch wer (''Nokon kjem til å komme'', 1996) * Das Kind (''Barnet'', 1996) * Mutter und Kind (''Mor og barn'', 1997) * Der Sohn (''Sonen'', 1997) * Die Nacht singt ihre Lieder (''Natta syng sine songar'', 1997) * Sommertag (''Ein sommars dag'', 1999) * Der Gitarrenmann (''Gitarmannen'', 1999) * Traum im Herbst (''Draum om hausten'', 1999) * Besuch (''Besøk'', 2000) * Winter (''Vinter'', 2000) * Schönes (''Vakkert'', 2001) * Todesvariationen (''Dødsvariasjonar'', 2001) * Lila/Purple (''Lilla'', 2003) * Schlaf (''Svevn'', 2005) * Rambuku (2006) * Schatten (''Skuggar'', 2006) * Ich bin der Wind (''Eg er vinden'', 2007) * Tod in Theben, UA: 2010 === Romane === * Rot, schwarz (''Raudt, svart'', 1983) * Melancholie (''Melancholia I & II'', 1995/96) – Melsom-Pries * Morgen und Abend (''Morgon og kveld'', 2000) * Das ist Alise (''Det er Ales'', 2003) * Trilogie. Schlaflos, Olavs Träume, Abendmattigkeit. Aus dem Norwegischen von [[Hinrich Schmidt-Henkel]]. Rowohlt, Hamburg 2016. (''Trilogien'', 2014) * Der andere Name. Heptalogie I–II. Roman. Aus dem Norwegischen von Hinrich Schmidt-Henkel. Rowohlt, Hamburg 2019. (''Det andre namnet. Septologien I–II'', 2019) * Ich ist ein anderer. Heptalogie III–V. Roman. Aus dem Norwegischen von Hinrich Schmidt-Henkel. Rowohlt, Hamburg 2022. (''Eg er ein annan. Septologien III–IV,'' 2021) === Vertellsel === * Schlaflos (''Andvake'' 2008) === Libretto === * ''Melancholia'' nach seinem Roman ''Melancholie'', vertont von [[Georg Friedrich Haas]], (Urauff. in der [[Opéra Garnier]], Paris, am 9. Juni 2008) === Lyrik === * Diese unerklärliche Stille (Denne unforklarlege stille), mit Radierungen vun Olav Christopher Jenssen un översett vun Hinrich Schmidt-Henkel, Verlag Kleinheinrich, Münster 2016 === Kinnerbook === * Schwester (''Søster'', 2000) – uttekent mit den [[Düütsch Jöögdliteraturpries|Düütschen Jöögsdliteraturpries]] 2007 == Utteknungen == * 1997: [[Aschehoug-Literaturpries]] * 1999: [[Dobloug-Pries]] * 1999: [[Gyldendalprisen|Gyldendalpries]] * 2000: [[Nestroy-Theaterpries]] * 2003: [[Norsk kulturråds ærespris|Ehrenpries vun den norweegschen Kulturraat]] * 2003: [[Heddaprisen|Heddapries]] (Ehrenpries) * 2005: [[Sankt-Olav-Orden]] * 2005: [[Brageprisen]] (Ehrenpries) * 2007: [[Nordisch Pries vun de Sweedsch Akademie]] * 2010: [[Internatschonaler Ibsen-Pries]] * 2014: [[Europääsch Pries för Literatur]] * 2015: [[Literaturpries vun den Nordischen Raat]] * 2016: [[Willy-Brandt-Pries]] * 2017: [[Pries vun de Stadt Mönster för internatschonale Poesie]] (an Jon Fosse un sien düütsch Översetter Hinrich Schmidt-Henkel) för ''Diese unerklärliche Stille'' * 2021: [[Brageprisen]] för ''Det andre namnet'' * 2022: Nomineeren to’n [[International Booker Prize]] (Shortlist) mit ''A New Name: Septology VI–VII''<ref>Porter Anderson: ''[https://publishingperspectives.com/2022/04/at-london-book-fair-the-international-booker-prize-shortlist/ At London Book Fair: International Booker Prize Shortlist]'', publishingperspectives.com, herutgeven un afropen an’n 7. April 2022.</ref> * 2023: [[Nobelpries för Literatur]] == Weblinks == {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=120052547 DNB-Katalog] * https://web.archive.org/web/20060216053713/http://www.festspielfreunde.at/deutsch/frames/199912/gf_199912_02.htm * https://web.archive.org/web/20100830091029/http://skrift.no/fosse/ (Foto, Bibliographie, norweegsch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Winners vun den Nobelpries för Literatur}} {{Normdaten|TYP=p|GND=120052547|LCCN=no90021289|VIAF=34494041}} {{SORTIERUNG:Fosse, Jon}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1959]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Literatur)]] [[Kategorie:Börger von Noorwegen]] f7tkrl2wp13225i051obefdiezgjmcs 0 176105 1061823 1061357 2026-04-05T13:11:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 10 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061823 wikitext text/x-wiki [[Datei:Katalin Kariko light corrected.jpeg|mini|Katalin Karikó]] '''Katalin Karikó''' (* [[17. Januar]] [[1955]] in [[Szolnok]]) is en [[Ungarn|ungarsch]]-[[USA|US-amerikaansch]] [[Biochemiker]]in. De Swoorpunkt vun hör Forschung liggt up de [[Ribonukleinsüür|RNA]]-vermittelten Immunaktivierung. Gemeensam mit den amerikaanschen Immunoloog [[Drew Weissman]] hett se de Mögelkeit opdeckt, dör Nukleosid-Modifikatschoon de [[Immunogenität]] vun RNA to ünnerdrücken. Disse Technologie hett den therapeutischen Gebruuk vun mRNA mögelk maakt un bill de Grundlaag för de Entwicklung [[mRNA]]-footend [[SARS-CoV-2-Impfstoff|COVID-19-Impstoffe]] ([[RNA-Impstoff]]). An‘n 2. Oktober 2023 wurrn hör un Weissman de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] tospraaken.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2023/press-release/ ''The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2023.''] Auf: ''nobelprize.org'' van’n 2. Oktober 2023.</ref> == Leven == Katalin Karikó wurr as Dochter vun en Bookhollersche un en [[Slachter]] boren.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zdf.de/uri/380ea980-3294-499c-89f5-a62bb1181076 |titel=Medizin-Nobelpreis für mRNA-Forscher Karikó und Weissman |werk=zdf heute |hrsg=ZDF |datum=2023-10-02 |sprache=de |abruf=2023-10-05}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.waz.de/panorama/nobelpreis-medizin-kariko-weissman-corona-impfung-id239715085.html |titel=Medizin-Nobelpreis an Kariko und Weissman für Impfstoffforschung |werk=WAZ |datum=2023-10-02 |abruf=2023-10-04}}</ref> Nahdem se dat Gymnasium in [[Kisújszállás]] afslooten harr, fung se 1973 en Biologiestudium an de [[Universität Szeged]] an, dat se 1978 afsluuten dee. An de sülvige Universität kreeg se 1982 en Doktertitel in Biochemie. All wiels hör Tiet in Szeged hett se an de [[Synthese (Chemie)|Synthetiseeren]] vun [[Ribonukleinsüür|RNA]] arbeit. Se hett hör Postdoc-Forschung an dat Institut för Biochemie vun dat Biologische Forschungszentrums vun de [[Ungarsche Akademie vun de Wetenschapen]] wieder führt. 1978 wurr se as Informantin vun de ungarsch Geheimpolizei rekruteert, woto se nah eegen Angaven aber erpresst wurr, indem hör Utwirken up hör Karriere oder Repressalien gegen hör Vader androht wurrn. Se harr aber nie nich en Bericht för den Staatssekerheitsdeenst verfaat.<ref>{{Internetquelle |url=https://de.euronews.com/2021/05/26/warum-mrna-pionierin-katalin-kariko-66-bei-ungarns-stasi-war |titel=Warum mRNA-Pionierin Katalin Karikó (66) bei Ungarns Stasi war |werk=euronews. |datum=2021-05-26 |sprache=de |abruf=2023-10-04}}</ref> 1985 verlor hör Labor sien Finanzeeren un Karikó hett Ungarn mit hör Mann un hör tweejohrig Dochter in Richt USA verlaaten.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ibtimes.sg/katalin-kariko-hungarian-biochemist-behind-covid-vaccine-was-once-listed-communist-informant-57710 |titel=Katalin Karikó: Hungarian Biochemist Behind Covid Vaccine Was Once a Listed Communist Informant? |werk=International Business Times |datum=2021-05-25 |sprache=en |abruf=2023-10-04}}</ref>Bi de Inwannern in de USA hemm se 900 [[Pound Sterling|Pfund]] in en Teddyboor insmuggelt, Geld, dat se dör den Verkoop vun hör Auto un den Koop vun britischen Pund up den Swaartmarkt kreegen harrn.<ref>{{Internetquelle |autor=Joe Walker (Interview) |url=https://josephnoelwalker.com/147-katalin-kariko/ |titel=Forging the mRNA Revolution — Katalin Karikó |werk=The Joe Walker Podcast |datum=2023-08-02 |sprache=en |abruf=2023-10-04}}</ref> Se hett denn en Inladen an de [[Temple University]] in [[Philadelphia]] annommen, wo se dree Johr lang arbeit hett, ansluutend wessel se an de University of Health Science, Bethesda,<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2023/press-release/ |titel=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2023 |hrsg=The Nobel Foundation |sprache=en |abruf=2023-10-04}}</ref> bevör se af 1989 an de Medizinischen Fakultät vun de [[University of Pennsylvania]] arbeiten dee. 1998 hett se den Immunologen [[Drew Weissman]], Perfesser an de University of Pennsylvania, drapen, mit den se dornah an de Entwicklung vun [[Medikament]]en up mRNA-Basis forschen dee. Gemeensam hemm de beid en Ünnernehmen grünnd, dat Karikó as [[Chief Executive Officer|Geschäftsführerin]] leiten dee. En konkrete Medikamentenentwicklung is scheefgahn, dat vun de beid erlangte [[Patent]] up de Technologie wurr vun de Universität verköfft. De Stäe vun Karikó as [[Assistant Professor]] wurr vun de Universität nich verlängert, se wurr up en befrist [[Postdoc]]-Stäe torüchstuuft. Se bleev aber liekers de RNA-Forschung trüe. Se hett dat sluutend schafft, de viralen RNA-[[Molekül]]e so to modifizeeren, dat se in de minschlich [[Zell (Biologie)|Zellen]] nich mehr vun de [[Immunafwehr]] verneelt wurrn. De Ergevnisse hett Karikó gemeensam mit Weissman apenlich maakt. [[Derrick Rossi]] vun de [[Harvard University]] hett de [[Technologie]] upgreepen un wieder entwickelt. 2010 hett Rossi mit Kollegen de Firma [[Moderna]] grünnd. In Düütschland wurrn de Grünner vun [[Biontech]], [[Uğur Şahin]] un [[Özlem Türeci]], up Karikó upmarksom, un hemm hör en Stäe anboden. Siet 2013 weer Karikó [[Viezpräsident|Senior Vice President]] bi Biontech, en Positschoo, de se Enn’n September 2022 upgeven hett.<ref>{{Literatur |Titel=Forschung: Forscherin verlässt Biontech |Sammelwerk=FAZ.NET |Datum=2022-08-19 |ISSN=0174-4909 |Online=https://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/unternehmen/biochemikerin-kariko-verlaesst-biontech-18256358.html |Abruf=2022-08-19}}</ref> Sietdem is se Perfessersche an de [[Universität Szeged]]. Parallel dorto is Karikó ''Adjunct Associate Professor of Neurosurgery'' an de [[University of Pennsylvania]].<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g325/p13418 |titel=Katalin Kariko, PhD |werk=[[University of Pennsylvania]] |datum= |sprache=en |abruf=2021-06-07}}</ref> Katalin Karikó is verheiraadt mit den Ingenieur Béla Francia. Hör Dochter [[Zsuzsanna Francia|Susan Francia]] is tweefack [[Olympische Sömmerspelen|Olympiasiegerin]] un weer mehrfack Weltmeestersche in’n [[Rudern]]. == Forschung == Karikó hett in langjohrig Arbeit to de Entwicklung vun de [[mRNA]]-Technologien bidragen, de de Grundlaag för [[Impstoff]]e gegen [[COVID-19]] un för [[Medikament]]e gegen [[Krebs (Medizin)|Krebs]], [[Slaganfall|Slaganfälle]] oder [[Mukoviszidose]] billen.<ref name="Kollewe_pioneer">{{Internetquelle |autor=Julia Kollewe |url=https://www.theguardian.com/science/2020/nov/21/covid-vaccine-technology-pioneer-i-never-doubted-it-would-work |titel=Covid vaccine technology pioneer: ‘I never doubted it would work’ |werk=theguardian.com |hrsg=[[The Guardian]] |datum=2020-11-21 |sprache=en |abruf=2020-11-27}}</ref> Kariko un Kollegen hemm de Methood vun de [[Transfektschoon]] bruukt un hemm de empfindlichen mRNA-Moleküle in [[Liposom]]en packt. Sükse winzigen [[Nanopartikel]] kann man Deerten un Minschen injizeeren, ahn en gefährliche [[Immunreaktschoon]] uttolösen.<ref>Norbert Pardi, Steven Tuyishime, Hiromi Muramatsu, Katalin Kariko, Barbara L Mui, Ying K Tam, Thomas D Madden, Michael J Hope, Drew Weissman: ''Expression kinetics of nucleoside-modified mRNA delivered in lipid nanoparticles to mice by various routes.'' In: ''[[Journal of Controlled Release|J Control Release]].'' 217, 2015, S. 345–351, [[doi:10.1016/j.jconrel.2015.08.007]]. {{PMC|4624045}}.</ref> De entscheeden Dörbröök gelung dör den Ersatz vun de oorsprünglichen [[Uridin]]-Moleküle in den mRNAs dör [[Pseudouridin]], wodör [[Nukleosid-modifizeerte mRNA]] entsteiht.<ref>Katalin Karikó, Hiromi Muramatsu, Frank A. Welsh, János Ludwig, Hiroki Kato, Shizuo Akira, Drew Weissman: ''Incorporation of pseudouridine into mRNA yields superior nonimmunogenic vector with increased translational capacity and biological stability.'' In: ''[[Current Opinion in Molecular Therapeutics|Mol Ther]].'' 16 (11), 2008, S. 1833–1840, [[doi:10.1038/mt.2008.200]]. {{PMC|2775451}}.</ref> So wurrn in den Impten mehr Proteine (as [[Antigen]]e) billd. Mittels de impt mRNA sull de behannelt Minsch dat entspreekend Protein as Antigen to de eegen Immuniseeren bispeelswies gegen [[SARS-CoV-2]] herstellen. De Översetten vun de mRNA in en Protein wurrd as [[Translatschoon (Biologie)|Translatischon]] betekent. De Translatschoon leet sück düchtig stiegern, indem de mRNA vörn en verbetert [[5′-Cap-Struktur]] un achtern, an dat [[3'-Enn‘n]], en besünners lang [[Polyadenylierung|poly-A-Sequenz]] kreeg.<ref>Katalin Karikó: ''In vitro-transcribed mRNA therapeutics: Out of the shadows and into the spotlight.'' In: ''Mol Ther.'' 27, 4, 2019: 691–692, [[doi:10.1016/j.ymthe.2019.03.009]]. {{PMC|6453554}}.</ref> Deraart ''[[in vitro]]'' transkribeert mRNAs billen en nee Klass vun Medikamenten, de de Rull in de [[Gentherapie]] spelen kunnen, de inst de [[Desoxyribonukleinsüre|DNA]] todocht weer.<ref>Drew Weissman, Katalin Karikó: ''mRNA: Fulfilling the promise of gene therapy.'' In: ''Mol Ther.'' 23, 9, 2015: 1416–1417, [[doi:10.1038/mt.2015.138]]. {{PMC|4817894}}.</ref> In [[Budapest]] gifft dat siet 2021 en Wandbild to hör Ehren,<ref>{{Internetquelle |url=https://www.reuters.com/lifestyle/budapest-mural-pays-tribute-katalin-kariko-hungarian-born-pioneer-behind-covid-2021-08-28/ |titel=Budapest mural pays tribute to Katalin Kariko, Hungarian-born pioneer behind COVID-19 vaccine |datum=2021-08-28 |sprache=en |abruf=2021-09-01}}</ref> ebenso in Valencia.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.elperiodic.com/valencia/naves-homenajean-katalin-kariko-bioquimica-hungara-clave-exito-vacunas-arnm-contra-covid_769485 |titel=La UPV y Las Naves homenajean a Katalin Karikó, bioquímica húngara clave en el éxito de las vacunas de ARNm contra la COVID-19 |werk=el periòdic |datum=2021-09-10 |sprache=es |abruf=2021-09-15}}</ref> 2023 wurr hör gemeensam mit [[Drew Weissman]] de [[Nobelpreis för Physiologie oder Medizin]] todeel. Ehrt wurrn se för hör Opdecken to [[Nukleosid-modifizeerte mRNA|Nukleosidbasenmodifikatschonen]], de de Entwicklung vun wirksam mRNA-Impstoffe gegen COVID-19 mögelk maaken..<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2023/press-release/ ''Press release'']. In: nobelprize.org (afropen an’n 2. Oktober 2023).</ref> == Ehrungen un Utteknungen == <div style="column-width:30em"> * 2009: [[Ehrenbörger]]in vun [[Kisújszállás]] * 2020: (Hungarian) Public Media Person of the Year Award<ref>{{Internetquelle |url=https://hungarytoday.hu/hungarian-biochemist-katalin-kariko-win-public-media-person-year-award/ |titel=Hungarian Biochemist Katalin Karikó Wins Public Media’s Person of the Year Award |werk=hungarytoday.hu |datum=2020-12-30 |sprache=en |abruf=2021-03-31 }}</ref> * 2020: Liddmaat vun de [[Academia Europaea]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Karikó_Katalin |titel=Katalin Karikó |werk=ae-info.org/ |hrsg=Academia Europaea |abruf=2021-03-31}}</ref> * 2021: Ehrenbörgerin vun [[Komitat Csongrád-Csanád|Csongrád-Csanád]] * 2021: Ehrenbörgerin vun [[Szeged]]<ref>{{Internetquelle |url=https://szeged.hu/hirek/39799/szeged-diszpolgara-2021-ben-kariko-katalin |titel=Szeged díszpolgára 2021-ben: Karikó Katalin |werk=szeged.hu |datum=2021-01-19 |abruf=2021-03-31}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://dteurope.com/science/katalin-kariko-accepts-szeged-honorary-title/ |titel=Katalin Karikó Accepts Szeged Honorary Title |werk=dteurope.com |hrsg=Diplomacy & Trade |datum=2021-03-19 |abruf=2021-03-31}}</ref> * 2021: [[Rosenstiel Award]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.brandeis.edu/rosenstiel/rosenstiel-award/index.html |titel=Lewis S. Rosenstiel Award for Distinguished Work in Basic Medical Research |hrsg=[[Brandeis University]] |abruf=2021-03-31}}</ref> mit Drew Weissman<ref>{{Internetquelle |url=https://www.brandeis.edu/now/2021/january/rosenstiel-covid-vaccine.html |titel=Rosenstiel Award given to pioneering scientists behind COVID-19 vaccines |werk=Brandeis Now |datum=2021-01-21 |sprache=en |abruf=2021-03-21}}</ref> * 2021: [[Ehrendokterwürde]] vun de [[Universität vun de Wetenschapen Szeged|Universität Szeged]]<ref>{{Internetquelle |url=https://szeged.hu/hirek/39956/kariko-katalin-diszdoktori-cimet-kap-a-szegedi-tudomanyegyetemtol |titel=Karikó Katalin díszdoktori címet kap a Szegedi Tudományegyetemtől |werk=szeged.hu |datum=2021-01-26 |abruf=2021-03-31}}</ref> * 2021: [[Széchenyi-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://newsbeezer.com/hungaryeng/index-domestic-katalin-kariko-and-bela-merkely-also-received-the-szechenyi-prize/ |titel=Index – Domestic – Katalin Karikó and Béla Merkely also received the Széchenyi Prize |werk=newsbeezer.com |datum=2021-03-15 |sprache=en |abruf=2021-03-31}}</ref> * 2021: [[Wilhelm-Exner-Medaille]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.tagblatt-wienerzeitung.at/nachrichten/wissen/forschung/2096894-Biontech-Forschungsleiterin-Katalin-Kariko-erhaelt-Exner-Medaille.html |titel=Auszeichnung – Biontech-Forschungsleiterin Katalin Karikó erhält Exner-Medaille |werk=[[Wiener Zeitung]] |datum=2021-03-21 |abruf=2021-03-31}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20210318_OTS0155/wilhelm-exner-medaillen-2021-an-katalin-karik-und-luisa-torsi |titel=Wilhelm Exner Medaillen 2021 an Katalin Karikó und Luisa Torsi |werk=OTS.at |datum=2021-03-21 |abruf=2021-03-31}}</ref> * 2021: Building the Foundation Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.researchamerica.org/advocacy-awards/past-advocacy-awards/2021-advocacy-awards/ |titel=2021 Advocacy Awards |werk=researchamerica.org |sprache=en |abruf=2022-11-25}}</ref> * 2021: [[Prinzessin-von-Asturien-Pries]] in de Kategorie „Wissenschaftliche Forschung“<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.fpa.es/es/comunicacion/katalin-kariko-drew-weissman-philip-felgner-ugur-sahin-ozlem-tureci-derrick-rossi-y-sarah-gilbert-premio-princesa-de-asturias-de-investigacion-ci.html?idCategoria=0&fechaDesde=&especifica=0&texto=&fechaHasta=&tipo=0 |titel=Katalin Karikó, Drew Weissman, Philip Felgner, Uğur Şahin, Özlem Türeci, Derrick Rossi y Sarah Gilbert, Premio Princesa de Asturias de Investigación Científica y Técnica |werk=Pressemitteilung |hrsg=Fundación Princesa de Asturias |datum=2021-06-23 |sprache=es |abruf=2021-06-28 }}</ref> * 2021: Reichstein-Medaille vun de Swiezer Akademie vun de Pharmazeutischen Wetenschapen<ref>{{Internetquelle |url=https://www.20min.ch/story/hohe-schweizer-auszeichnung-fuer-erfinderin-des-mrna-impfstoffs-516386247251 |titel=Katalin Karikó - Hohe Schweizer Auszeichnung für Erfinderin des mRNA-Impfstoffs |werk=20 minuten |datum=2021-06-17 |abruf=2021-06-28}}</ref> * 2021: Great Immigrant Award<ref>{{Internetquelle |url=https://hungarytoday.hu/katalin-kariko-receives-american-2021-great-immigrants-award/ |titel=Katalin Karikó Receives American 2021 Great Immigrants Award |werk=Hungary Today |datum=2021-07-02 |sprache=en |abruf=2021-07-03}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Carnegie Corporation of New York |url=https://www.carnegie.org/awards/great-immigrants/2021-great-immigrants/ |titel=2021 Great Immigrants |sprache=en |abruf=2021-07-03}}</ref> * 2021: [[Louisa-Gross-Horwitz-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cuimc.columbia.edu/news/horwitz-prize-2021 |titel=Katalin Karikó and Drew Weissman Awarded Horwitz Prize for Pioneering Research on COVID-19 Vaccines |hrsg=Columbia University |datum=2021-08-12 |sprache=en |abruf=2021-08-19}}</ref> * 2021: [[Albany Medical Center Prize]] * 2021: Theodor-Boveri-Vorlesung 2021<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mainpost.de/regional/wuerzburg/universitaet-wuerzburg-zeichnet-katalin-kariko-aus-die-frau-hinter-dem-impfstoff-durchbruchbr-art-10650169 |titel=Universität Würzburg zeichnet Katalin Karikó aus: die Frau hinter dem Impfstoff-Durchbruch |hrsg=Mainpost |datum=2021-08-25 |abruf=2021-08-27}}</ref> * 2021: Semmelweis-Pries<ref>{{Internetquelle |url=https://ungarnheute.hu/news/biochemikerin-kariko-erhaelt-semmelweis-preis-54316/ |titel=Biochemikerin Karikó erhält Semmelweis-Preis |werk=Ungarn Heute |datum=2021-05-25 |abruf=2021-08-31}}</ref> * 2021: [[Keio Medical Science Prize]] * 2021: [[Lasker~DeBakey Clinical Medical Research Award]]<ref>{{Webarchiv|url=https://www.stuttgarter-nachrichten.de/inhalt.auszeichnung-lasker-preis-fuer-biontech-biochemikerin-katalin-karik.9de3379c-7a2c-4c1a-9044-5dc3ad2dc962.html |wayback=20210926090544 |text=Lasker-Preis für Biontech-Biochemikerin Katalin Karik |archiv-bot=2026-03-14 04:16:33 InternetArchiveBot }}, stuttgarter-nachrichten.de /dpa van‘n 24. September 2021, afropen an’n 26. September 2021.</ref> * 2021: [[Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research]] * 2021: [[Grande médaille de l’Académie des sciences]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.academie-sciences.fr/fr/Communiques-de-presse/katalin-kariko-laureate-de-la-grande-medaille-2021.html |titel=Communiqué de presse : Katalin Karikó lauréate de la Grande Médaille 2021 de l’Académie des sciences {{!}} |datum=2021-09-28 |sprache=fr |abruf=2021-10-01}}</ref> * 2021: [[Glamour (Tietschrift)|Glamour]] Woman of the Year<ref>{{Internetquelle |autor=Condé Nast |url=https://www.glamour.com/story/katalin-kariko-biontech-women-of-year-2021 |titel=The Scientist Who Saved the World |werk=Glamour.com |datum=2021-11-02 |sprache=en-US |abruf=2021-11-04}}</ref> * 2021: The New York Academy of Medicine Annual Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nyam.org/events/event/innovators-in-health-2021-nyam-annual-awards/ |titel=The 2021 NYAM Annual Awards: Innovators in Health |sprache=en |abruf=2021-11-11 }}</ref> * 2021: [[William B. Coley Award]] * 2021: [[Prinz-Mahidol-Pries|Prince Mahidol Award]] * 2021: [[Düütsch Tokunftspries]] * 2021: De [[Asteroid]] [[(166028) Karikókatalin]] wurrd nah hör nömmt<ref>{{Webarchiv|url=https://www.iau.org/static/publications/wgsbn-bulletins/wgsbn-bulletin-2112.pdf |wayback=20230121014919 |text=WGSBN Bulletin, Volume 1, #12 |archiv-bot=2026-03-14 04:16:33 InternetArchiveBot }} vom 29. November 2021, S. 9 (PDF; engelsch)</ref> * 2021: Bolyai-Pries<ref>{{Internetquelle |autor=Ellen Wilkinson |url=https://www.retailcrowd.co.uk/katalin-kariko-received-the-most-prestigious-scientific-award-in-hungary/ |titel=Katalin Karikó received the most prestigious scientific award in Hungary |werk=Retail Crowd |datum=2021-12-18 |sprache=en-AU |abruf=2021-12-25 }}</ref> * 2021: [[Time]] Heroes of the Year (neben Drew Weissman, [[Kizzmekia Corbett]] un [[Barney Graham]])<ref>{{Internetquelle |url=https://www.phillyvoice.com/time-magazine-heroes-of-year-2021-penn-researchers-drew-weissman-katalin-kariko-covid-19-vaccines/ |titel=Penn researchers named Time's 'Heroes of the Year' for helping to develop COVID-19 vaccines |werk=Phillyvoice.com |datum=2021-12-14 |sprache=en |abruf=2022-01-02}}</ref> * 2021: Golden Plate Award<ref>{{Internetquelle |url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/ |titel=Golden Plate Awardees |hrsg=American Academy of Achievement |abruf=2022-01-22}}</ref> * 2021: [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards|BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] in Biomedizin<ref>[https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/ BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards 2021]</ref> * 2021: [[Meyenburg-Pries]] * 2021: 100 People Transforming [[Business Insider|Business]]<ref>{{Internetquelle |url=https://businessinsider.com/100-people-transforming-business-2021 |titel=Insider Presents: The list of 100 people transforming business in 2021 |werk=businessinsider.com |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: Golden Goose Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.aaas.org/news/2021-golden-goose-award-honors-researchers-whose-work-benefits-society |titel=2021 Golden Goose Award Honors Researchers Whose Work Benefits Society {{!}} American Association for the Advancement of Science (AAAS) |werk=aaas.org |sprache=en |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: Fellowship vun de [[American Association for the Advancement of Science]]<ref>{{Internetquelle |url=https://penntoday.upenn.edu/news/ten-penn-elected-2021-aaas-fellows |titel=Ten from Penn elected 2021 AAAS Fellows |werk=penntoday.upenn.edu |datum=2022-01-26 |sprache=en |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: BIAL Award för Biomedizin mit Co-Autoren<ref>{{Internetquelle |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/943796 |titel=BIAL Award in Biomedicine distinguishes research which is the basis of two of the vaccines against covid-19 |werk=eurekalert.org |sprache=en |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: Bill Foege Global Health Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.map.org/billfoege2022 |titel=Bill Foege Global Health Awards - 2022 |werk=map.org |sprache=en |abruf=2023-06-06 }}</ref> * 2021: [[Universität Debrecen|Debrecen]]-Pries för Molekularmedizin<ref>{{Internetquelle |url=https://hirek.unideb.hu/en/katalin-kariko-receives-ud-award |titel=Katalin Karikó Receives UD Award |werk=hirek.unideb.hu |datum=2021-12-14 |sprache=en |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: [[Time 100|Time100]] [[Time|Times Magazine]] 100 Most Influential People of the Year<ref>{{Internetquelle |url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2021/6095973/katalin-kariko/ |titel=Katalin Kariko: The 100 Most Influential People of 2021 |werk=time.com |datum=2021-09-15 |sprache=en |abruf=2023-06-06 }}</ref> * 2021: Prima Pries<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.szolnoktv.hu/hirek/prima-dij |titel=PRIMA DÍJ |werk=szolnoktv.hu |sprache=hu |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: [[Forbes (Tietschrift)|Forbes]]’ 50 over 50<ref>{{Internetquelle |url=https://www.forbes.com/profile/katalin-kariko/ |titel=Katalin Karikó |werk=forbes.com |sprache=en |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: Ehrendokterwürde vun de [[Duke University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.dukechronicle.com/article/2021/09/duke-university-class-of-2020-ken-jeong-graduation-commencement-ceremony-honorary-degrees-speaker-info-covid |titel=The Fantastic Four: Meet the honorary degree recipients you'll see at the Class of 2020 commencement ceremony |werk=dukechronicle.com |sprache=en-US |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2021: Liddmaat vun de [[Académie des sciences|Académie des sciences de l’Institut de France]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.academie-sciences.fr/en/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-K/cedric-blanpain-2.html |titel=Katalin Karikó {{!}} Liste des membres de l'Académie des sciences / K {{!}} Listes par ordre alphabétique {{!}} Listes des membres {{!}} Membres {{!}} Nous connaître |werk=academie-sciences.fr |sprache=fr |abruf=2023-06-07 }}</ref> * 2021: Hawking Fellow vun de [[Cambridge Union Society]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.varsity.co.uk/news/22072 |titel=Cambridge Union launches first-ever scholarship programme for STEM students |werk=varsity.co.uk |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2021: Ehrendokterwürde vun de Università Humanitas di Milano<ref>{{Internetquelle |url=https://www.hunimed.eu/news/katalin-kariko-mrna-pioneer-receives-the-first-honorary-degree-in-medicine-from-humanitas-university-follow-your-dreams-and-dont-hesitate-to-learn-anything-from-anyone/ |titel=Katalin Karikó, mRna pioneer, receives the first honorary degree in Medicine from Humanitas University: "Follow your dreams and don't hesitate to learn anything from anyone" |werk=Hunimed |datum=2021-12-09 |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2021: [[Harvey-Pries]]<ref>{{Literatur |Autor= |Titel=COVID vaccine developers among Technion Harvey Prize recipients |Sammelwerk=Ynetnews |Datum=2023-08-22 |Online=https://www.ynetnews.com/health_science/article/rynhbszp3 |Abruf=2023-08-22}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://harveypz.net.technion.ac.il/harvey-prize-laureates/ |titel=Prize Winners |hrsg=Technion - Israel Institute of Technology |abruf=2023-08-23 }}</ref> * 2022: [[Breakthrough Prize in Life Sciences]] * 2022: [[Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://nachrichten.idw-online.de/2021/09/21/katalin-kariko-oezlem-tuereci-und-ugur-sahin-erhalten-paul-ehrlich-und-ludwig-darmstaedter-preis-2022/ |titel=Katalin Karikó, Özlem Türeci und Uğur Şahin erhalten Paul Ehrlich- und Ludwig Darmstaedter-Preis 2022 |datum=2021-09-21 |sprache=de |abruf=2021-09-21}}</ref> * 2022: [[Pearl Meister Greengard Prize]] * 2022: [[UNESCO-L’Oréal-Pries]] * 2022: [[Louis-Jeantet-Pries]] * 2022: [[Benjamin Franklin Medal (Franklin Institute)|Benjamin Franklin Medal]] * 2022: [[Helmholtz-Medaille]] * 2022: VinFuture Gran Prize<ref>{{Internetquelle |url=https://vinfutureprize.org/2022/01/20/vinfuture-award-ceremony-week-a-gathering-of-global-science-quintessences/ |titel=Winners of Prestigious $4.5M Global Sci-tech Prizes Announced |hrsg=VinFuture Foundation |datum=2022-01-20 |abruf=2022-01-22 }}</ref> * 2022: Science for the Future Solvay Prize<ref>{{Internetquelle |url=https://www.solvay.com/en/press-release/solvay-awards-eu300k-science-prize-professor-katalin-kariko |titel=Solvay awards €300k science prize to Professor Katalin Karikó |werk= |hrsg=Solvay |datum=2022-01-18 |sprache=en |abruf=2022-01-22}}</ref> * 2022: [[Jessie Stevenson Kovalenko Medal]] * 2022: [[Japan-Pries]]<ref>[https://www.japanprize.jp/en/laureates_by_year.html Japan-Preis 2022]</ref> * 2022: [[Werner-von-Siemens-Ring]] * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Université libre de Bruxelles|Freien Universität Brüssel]] (ULB)<ref>{{Internetquelle |autor=Mathieu Leonard-Salle |url=https://actus.ulb.be/fr/presse/communiques-de-presse/recherche/docteur-honoris-causa-seance-de-remise-des-insignes-a-katalin-kariko |titel=Docteur Honoris Causa : séance de remise des insignes à Katalin Karikó |hrsg=ULB |datum=2022-03-10 |sprache=fr |abruf=2022-03-30 }}</ref> * 2022: IVI – SK bioscience Park MahnHoon Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ivi.int/dr-tore-godal-profs-drew-weissman-katalin-kariko-honored-with-first-ivi-sk-bioscience-park-mahnhoon-award/ |titel=Dr. Tore Godal, Profs. Drew Weissman & Katalin Karikó honored with first IVI – SK bioscience Park MahnHoon Award |werk=IVI |datum=2022-03-23 |sprache=en-US |abruf=2022-04-04}}</ref> * 2022: [[Canada Gairdner International Award]] * 2022: Novo Nordisk Prize<ref>{{Internetquelle |url=https://novonordiskfonden.dk/en/news/four-scientists-receive-the-novo-nordisk-prize-for-their-combined-contributions-to-covid-19-mrna-vaccine/ |titel=Four scientists receive the Novo Nordisk Prize for their combined contributions to COVID-19 mRNA vaccine |werk=Novo Nordisk Fonden |datum=2021-09-23 |sprache=en |abruf=2022-04-10}}</ref> * 2022: Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] * 2022: Ross Prize vun de Feinstein Institutes<ref>{{Internetquelle |url=https://www.innovateli.com/covid-cracking-upenn-duo-snags-feinstein-honors/ |titel=COVID-cracking UPenn duo snags top Feinstein honor |werk=innovateli.com |datum=2022-04-28 |abruf=2022-05-03}}</ref> * 2022: Ehrenliddmaat vun de Ungarsch Akademie vun de Wetenschapen<ref>{{Internetquelle |url=https://ungarnheute.hu/news/katalin-kariko-unter-den-neuen-mitgliedern-der-akademie-der-wissenschaften-17934/ |titel=Katalin Karikó unter den neuen Mitgliedern der Akademie der Wissenschaften |werk=Ungarn Heute |datum=2022-05-04 |abruf=2022-05-04}}</ref> * 2022: Vilcek Prize for Excellence<ref>{{Internetquelle |url=https://vilcek.org/news/dr-katalin-kariko-receives-2022-vilcek-prize-for-excellence-for-pioneering-vaccine-research/ |titel=Dr. Katalin Karikó receives 2022 Vilcek Prize for Excellence for pioneering vaccine research |werk=Vilcek Foundation |datum=2021-06-08 |sprache=en-US |abruf=2021-07-14}}</ref> * 2022: [[Warren Alpert Foundation Prize]] * 2022: [[Tang Prize]] för biopharmazeutische Forschung * 2022: [[Europääsch Utfinnerpries]] (Lebenswerk)<ref>[https://www.epo.org/news-events/events/european-inventor/finalists/2022/kariko_de.html Europäischer Erfinderpreis 2022]</ref> * 2022: [[Düütsch Immunologie-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://idw-online.de/de/news800932 |titel=Deutscher Immunologie-Preis - Verleihung an Özlem Türeci, Uğur Şahin und Katalin Karikó (2022) sowie Thomas Boehm (2020) |werk=idw-online.de |datum=2022-09-08 |abruf=2022-09-09}}</ref> * 2022: Upnahm as Liddmaat vun de Sektschoon ''Humangenetik und Molekulare Medizin'' in de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Nationale Akademie der Wissenschaften Leopoldina]]<ref>Mitgliedseintrag von [https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/katalin-kariko/ Katalin Karikó] bei der [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Nationalen Akademie der Wissenschaften Leopoldina]]</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Universität Genf]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.unige.ch/dies/ceremonie-2022 |titel=Cérémonie 2022 - Dies academicus - UNIGE |datum=2022-08-08 |sprache=fr |abruf=2022-09-26 }}</ref> * 2022: Liddmaat vun de [[National Academy of Medicine]]<ref>{{Internetquelle |autor=Talia Lewis |url=https://nam.edu/national-academy-of-medicine-elects-100-new-members-2022/ |titel=National Academy of Medicine Elects 100 New Members |werk=nam.edu |hrsg=National Academy of Medicine |datum=2022-10-17 |sprache=en |abruf=2022-10-18}}</ref> * 2022: Harold Berger Award<ref>{{Internetquelle |url=https://events.seas.upenn.edu/distinguished-lectures/berger-lecture/ |titel=Berger Lecture |werk=events.seas.upenn.edu |sprache=en-US |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2022: Beacon Award der [[University of Pennsylvania]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.alumni.upenn.edu/s/1587/gid2/16/interior.aspx?sid=1587&gid=2&pgid=39232 |titel=2022 Fall Conference |werk=alumni.upenn.edu |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Peter Speiser Award vun dat [[Paul Scherrer Institut]]<ref>{{Internetquelle |url=https://chab.ethz.ch/forschung/institute-und-laboratorien/IPW/speiser-award.html |titel=Peter Speiser Award |werk=chab.ethz.ch |sprache=de |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: [[Stanford University]] Lifetime Achievement Award<ref>{{Internetquelle |url=https://med.stanford.edu/cvi/events/2022-drug-discovery-conference/2022-day1-event-recordings.html |titel=2022 SDDS Event Recordings - Day 1 |werk=stanford.edu |sprache=sm |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Eötvös-Loránd-Universität]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.elte.hu/en/content/katalin-kariko-was-granted-an-honorary-doctorate-by-elte.t.2412 |titel=Katalin Karikó was granted an honorary doctorate by ELTE |werk=elte.hu |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Radboud-Universität Nijmegen]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ru.nl/en/about-us/news/radboud-honorary-doctorate-for-katalin-kariko |titel=Radboud honorary doctorate for Katalin Karikó {{!}} Radboud University |werk=ru.nl |datum=2022-09-12 |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Rockefeller University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.rockefeller.edu/events-and-lectures/convocation/kariko/ |titel=Katalin Karikó, Ph.D. |werk=rockefeller.edu |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Universität Tel Aviv]]<ref>{{Internetquelle |url=https://english.tau.ac.il/vision/honorary_degrees_change_making_cohort |titel=BOG 2022: TAU Awards Honorary Degrees to Change-Making Cohort |werk=tau.ac |datum=2022-05-13 |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Yale University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://yale2022.yale.edu/honorary-degrees/katalin-kariko |titel=Katalin Karikó {{!}} Yale 2022 |werk=yale.edu |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Emilia Chiancone Medaille der [[Accademia Nazionale delle Scienze]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.accademiaxl.it/medaglia-dei-xl-emilia-chiancone/ |titel=Medaglia dei XL Emilia Chiancone – Accademia XL |sprache=it |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2023: Upnahm in de [[National Inventors Hall of Fame]] * 2023: Ehrendokterwürde vun dat [[University College Cork]]<ref>{{Internetquelle |autor=Vish Gain |url=https://www.siliconrepublic.com/innovation/katalin-kariko-university-college-cork-ucc-honorary-doctorate-mrna-research |titel=UCC to honour Dr Katalin Karikó with doctorate for mRNA research |werk=siliconrepublic.com |datum=2023-04-24 |sprache=en |abruf=2023-04-25}}</ref> * 2023: ''Dawson Prize in Genetics'' des [[Trinity College Dublin]]<ref>{{Internetquelle |autor=Leigh Mc Gowran |url=https://www.siliconrepublic.com/innovation/trinity-katalin-kariko-dawson-genetics-mrna-covid-vaccine |titel=Dr Katalin Karikó honoured by Trinity for mRNA research |werk=siliconrepublic.com |datum=2023-04-25 |sprache=en |abruf=2023-04-25}}</ref> * 2023: Cameron Prize [[University of Edinburgh]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ed.ac.uk/news/2023/covid-19-vaccine-scientists-win-prestigious-prize |titel=Covid-19 vaccine scientists win prestigious prize |werk=ac.uk |datum=2023-01-06 |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2023: Ehrendokterwürde vun de [[Harvard University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://xpatloop.com/channels/2023/05/hungarian-biochemist-katalin-kariko-granted-honorary-degree-by-harvard.html |titel=Hungarian Biochemist Katalin Karikó Granted Honorary Degree by Harvard |werk=XpatLoop.com |datum=2023-05-26 |sprache=en |abruf=2023-05-27}}</ref> * 2023: Ehrendokterwürde vun de [[Brandeis University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://webtest.brandeis.edu/commencement/2023//honorees/kariko.html |titel=Katalin Karikó |hrsg=[[Brandeis University]] |sprache=en |abruf=2023-05-27}}</ref> * 2023: Liddmaat vun de [[European Molecular Biology Organization]] * 2023: Ehrendokterwürde vun de [[Chinesische Universität Hongkong]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cpr.cuhk.edu.hk/en/press/cuhk-awards-honorary-doctorate-of-science-to-mrna-vaccine-pioneer-professor-katalin-kariko/ |titel=CUHK awards honorary doctorate of science to mRNA vaccine pioneer Professor Katalin Karikó |werk=cuhk.edu.hk |hrsg=CUHK Communications and Public Relations Office |datum=2023-08-07 |sprache=en |abruf=2023-08-08}}</ref> * 2023: [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] * 2024: [[Paul-Karrer-Vorlesung|Paul-Karrer-Vorlesung un -Medaille]] </div> == Schriften (Utwahl) == * Anderson B.R., Muramatsu H., Nallagatla S.R., Bevilacqua P.C., Sansing L.H., Weissman D., Karikó K. ''Incorporation of pseudouridine into mRNA enhances translation by diminishing PKR activation.'' In: ''[[Nucleic Acids Research]].'' Band 38, Utgaav 17, September 2010, S. 5884–5892. * Karikó K., Muramatsu H., Welsh F.A., Ludwig J., Kato H., Akira S., Weissman D. ''Incorporation of pseudouridine into mRNA yields superior nonimmunogenic vector with increased translational capacity and biological stability'' In: ''Molecular Therapy: The Journal of the American Society of Gene Therapy.'' Band 16, Utgaav 11, November 2008, S. 1833–1840. * Karikó K., Buckstein M., Ni H., Weissman D. ''Suppression of RNA recognition by Toll-like receptors: the impact of nucleoside modification and the evolutionary origin of RNA.'' In: ''[[Immunity]].'' Band 23, Utgaav 2, August 2005, S. 165–175. * Karikó K., Weissman D., Welsh F.A. ''Inhibition of toll-like receptor and cytokine signaling--a unifying theme in ischemic tolerance.'' In: ''[[Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism]].'' Band 24, Utgaav 11, November 2004, S. 1288–1304. * Karikó K., Ni H., Capodici J., Lamphier M., Weissman D. ''mRNA is an endogenous ligand for Toll-like receptor 3.'' In: ''The [[Journal of Biological Chemistry]].'' Band 279, Ausgabe 13, März 2004, S. 12542–12550 == Literatur == * Ralf Heidenreich: ''„Wer nichts zu verlieren hat, wird furchtlos“ – Forscherin Katalin Karikó wurde ausgelacht und verstoßen –&#160;legte aber die Basis für den Biontech-Impfstoff / „Du musst an dich glauben“'' Interview in der [[Allgemeine Zeitung (Mainz)]] vom 11. März 2021, S. 3 * Lisa Nienhaus: ''„Wenn man nichts hat, gibt einem das die Freiheit, furchtlos zu sein.“ Die Ungarin Katalin Karikó wurde in ihrem Job belächelt, behindert und mehrmals entlassen. Doch ihre Forschung machte die ersten in Europa und den USA zugelassenen Corona-Impfstoffe möglich.'' In: ''[[ZEITMagazin]].'' Nr. 9, 25. Februar 2021, S. 20–25 (online [[u.d.T.]] [https://www.zeit.de/zeit-magazin/2021/09/katalin-kariko-corona-impfung-biochemie-forschung-75-jahre-zeit ''Ihre Idee rettet Millionen Menschen.''] In: ''zeit.de''<!-- abgerufen am 26. Februar 2021 --> [Artikelanfang frei abrufbar]). * {{Internetquelle |autor=Damian Garde, Jonathan Saltzman |url=https://www.statnews.com/2020/11/10/the-story-of-mrna-how-a-once-dismissed-idea-became-a-leading-technology-in-the-covid-vaccine-race/ |titel=The story of mRNA: How a once-dismissed idea became a leading technology in the Covid vaccine race |werk=statnews.com |datum=2020-11-10 |sprache=en |abruf=2020-11-27}} * {{Internetquelle |autor=John Miller, Ludwig Burger |url=https://www.reuters.com/article/idUSKBN27W2PJ |titel=Breakthrough COVID vaccine tech could help defeat other diseases |werk=[[Reuters]] |datum=2020-11-16 |sprache=en |abruf=2020-11-27}} * {{Internetquelle |autor=Joe Miller |url=https://www.ft.com/content/c4ca8496-a215-44b1-a7eb-f88568fc9de9 |titel=Inside the hunt for a Covid-19 vaccine: how BioNTech made the breakthrough |werk=ft.com |hrsg=[[Financial Times]] |sprache=en |abruf=2020-11-27}} == Weblinks == {{Commons}} * [https://mediateka.ek.szte.hu/exhibits/show/katalin_kariko_ger/bio Katalin Karikó – Virtuelle Ausstellung – Universität Szeged, Klebelsberg Bibliothek: Leben und Forschungs-Karriere] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1304711153|LCCN=n2022024833|NDL=031763212|VIAF=6160975731717282877}} {{SORTIERUNG:Kariko, Katalin}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Ungarn]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1955]] [[Kategorie:Biochemiker]] [[Kategorie:Ünnernehmer]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] e9zccl9pl2kx6vvuw6l8aldqpgz10yv 0 176340 1061864 1061380 2026-04-05T16:28:57Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061864 wikitext text/x-wiki '''Moungi Gabriel Bawendi''' (* [[15. März]] [[1961]] in [[Paris]]) is en [[Tunesien|tuneesch]]-[[USA|US-amerikaansch]] [[Chemie|Chemiker]].<ref>{{Internetquelle|autor= |url=https://www.rfi.fr/fr/europe/20231004-moungi-bawendi-louis-brus-et-alexei-ekimov-re%C3%A7oivent-le-prix-nobel-de-chimie-2023 |titel=Nobel de chimie 2023: Moungi Bawendi, Louis Brus et Alexei Ekimov récompensés pour leurs travaux sur les points quantiques |werk=rfi.fr | sprache=fr |datum=2023-10-04 |abruf=2023-10-04}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=https://www.jmaterenvironsci.com/Document/vol7/vol7_N4/121-JMES-2150-Turki.pdf |format=PDF |titel=An overview of the main Tunisian scientists in Chemistry and Materials Science |hrsg=Houcemeddine Turki, Faculty of Medicine of Sfax, University of Sfax, Sfax, Tunisia |werk=Journal of Materials and Environmental Science 7 (4) (2016) 1064-1071 |sprache=en |abruf=2023-10-05}}</ref> Hüm wurr 2023 de [[Nobelpries för Chemie]] tospraaken. == Leven un Wirken == Bawendi, boren 1961 in Frankriek,<ref>[http://web.mit.edu/spectroscopy/events/newsletter/news_v23_n2.pdf ''The Spectograph.'' Fröhjohr 2007] bi mit.edu; afropen an’n 2. Mai 2019.</ref> is Söhn vun den ut [[Tunesien]] stammen Mathematiker [[M. Salah Baouendi]].<ref>[http://www.legacy.com/obituaries/nytimes/obituary.aspx?pid=155534170 Salah Baouendi Obituary] bi de [[New York Times]] (legacy.com); afropen an’n 12. Oktober 2013</ref> Bawendi is in Frankriek, Tunesien un [[West Lafayette (Indiana)|West Lafayette]], [[Indiana]], upwussen.<ref name="Tech">{{Webarchiv|url=http://tech.mit.edu/V128/N35/bawendi/info.html |wayback=20160419084903 |text=''The Tech.'' 29. August 2008 |archiv-bot=2026-03-14 06:01:00 InternetArchiveBot }} bi dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (mit.edu); afropen an’n 12. Oktober 2013</ref> Bawendi kreeg 1982 en [[Bachelor]] in Chemie an de [[Harvard University]], 1983 en [[Master]] in [[Physikalische Chemie|physikalischer Chemie]] ok dor un 1988 bi Karl F. Freed sien Doktertitel [[Ph.D.]] in Chemie an de [[University of Chicago]].<ref>{{Academictree |chemistry |63189|Name=Moungi G. Bawendi |Datum=6. Januar 2018}}</ref> As [[Postdoktorand]] hett he bi [[Louis Eugene Brus]] an den [[AT&T Bell Laboratories]] arbeit. Siet 1990 is he Liddmaat vun den Lehrkörper an dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) in [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]], 1995 wurr he ''Associate Professor'', 1996 kreeg he dor en ordentliche Professur.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.rsc.org/ConferencesAndEvents/ISACS/PhysicalChemistryandNanoscience/MoungiGBawendi.asp |text=Professor Moungi G Bawendi bei der Royal Society of Chemistry (rsc.org) |wayback=20160304121348}}</ref> Bawendi hett Methoden entwickelt, um [[Halfleiter]]-[[Nanokristall]]e hertostellen, de in hör Grött un hör Eegenschapen nipp un nau fastleggt wurrn können. Sien Forschungsswoorpunkte sünd de [[Synthese (Chemie)|Synthese]] un de [[Elektronik|elektronischen]] un [[Optik|optischen]] Eegenschapen vun [[Quantenpunkt]]en ''(quantum dots)'' as ok deren Anwennen in [[Biologie]], [[Optoelektronik]] un [[Nanoelektronik]].<ref name="Tech" /> Siet 2020 tellt hüm de Medienkonzern ''Clarivate'' wegen de Antall vun sien Ziteeren to de Favoriten up en [[Nobelpries]] ([[Clarivate Citation Laureates]]). En Arbeit vun hüm, [[Christopher B. Murray]] un D. J. Norris<ref>C. B. Murray, D. J. Norris, M. G. Bawendi, Synthesis and characterization of nearly monodisperse CdE (E= sulfur, selenium, tellurium) semiconductor nanocrystallites, Journal of the American Chemical Society, Band 115, 1993, S. 8706–8715</ref> wurr över 13.000-mal ziteert (2020). Luut [[Google Scholar]] hettt Bawendi en [[h-Index]] vun 178,<ref>{{Internetquelle |url=https://scholar.google.com/citations?user=8086TkwAAAAJ&hl=en |titel=Moungi G. Bawendi |werk=scholar.google.com |abruf=2022-09-10}}</ref> luut Datenbank [[Scopus (Datenbank)|Scopus]] en vun 152 (Stand jewiels September 2022).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=7005959235 |titel=Bawendi, Moungi G. |werk=scopus.com |sprache=en |abruf=2022-09-10}}</ref> An‘n 4. Oktober 2023 wurr hüm gemeensam mit [[Louis Eugene Brus]] un [[Alexei Iwanowitsch Jekimow|Alexei Jekimow]] de [[Nobelpries för Chemie]] tospraaken för hör Leistung för de Opdecken un Synthese vun Quantenpunkten.<ref>{{Internetquelle|autor= |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2023/press-release/ |titel=The Nobel Prize in Chemistry 2023 |sprache=en |datum=2023-10-04 |abruf=2023-10-04}}</ref> == Utteknungen (Utwahl) == * 1994 [[Sloan Research Fellowship|Sloan Research Fellow]]<ref>{{Internetquelle |url=https://sloan.org/past-fellows |titel=Past Fellows |hrsg=Alfred P. Sloan Foundation |sprache=en |abruf=2019-08-11 }}</ref> * 2001 [[Raymond and Beverly Sackler International Prize]] in Chemie („Physical Sciences“)<ref>[http://english.tau.ac.il/sackler_prize_in_chemistry_past_laureates Past Laureates of the Raymond and Beverly Sackler International Prize in the Physical Sciences] bi de [[Universität Tel Aviv]] (tau.ac.il); afropen an'n 12. Oktober 2013</ref> * 2004 Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] * 2006 [[Ernest-Orlando-Lawrence-Pries]]<ref>[http://science.energy.gov/lawrence/award-laureates/2000s/bawendi/ Moungi G. Bawendi, 2006] bi dat [[Energieministerium vun de USA]] (energy.gov); afropen an’n 12. Oktober 2013</ref> * 2007 Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]]<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/members/2539086.html Moungi G. Bawendi] bi de [[National Academy of Sciences]] (nasonline.org); afropen an’n 12. Oktober 2013</ref> * 2010 [[ACS Award in Colloid Chemistry]] * 2023 [[Nobelpries för Chemie]] == Weblinks == * [http://nanocluster.mit.edu/ Bawendi Group] bi dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (mit.edu) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1246209977|LCCN=no2004063301|NDL=|VIAF=2180126}} {{SORTIERUNG:Bawendi, Moungi Gabriel}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1961]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] 6ge9gj5luvzwlcqsoqkpxty3f5ha2sc 0 177128 1061879 1061386 2026-04-05T17:06:25Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061879 wikitext text/x-wiki [[Bild:OmegaNasaNOrwayJapanDakota.png|duum|De Polaaregioon van’r Eerdassen uut bekèken. (Ies uut’n Bild retuscheerd)]] De '''Noordpool''' es een van den twee [[Pool (Geografie)|geograafschen Polen]] un allgemeen seggt de nöördlikste Punkt up’r [[Eer|Eerden]]. De Noordpool kümmt den nöördliksten Dreigepunkt van’r Eerdassen liek un heet ook ''geograafsch Noordpool''. Bòvento givt et ook noch den ''arktischen Magneetpool'' un den ''arktischen geomagneetschen Pool.'' == Geograafsche Lage == Upstunds ligget de dree verscheden Noordpole bi jede Definitschoon in’r Noordpolaarsee, de ook [[Arktischen Ozean|Arktischen Ozeaan]] heet oder up den Eilanden binnen de See. Wenn sik dat Eerdmagneetfeld verschuuvt, verschuuvt sik ook de Lage van den ''arktischen Magnetpool'' un den ''arktischen geomagneetschen Pool.'' === Geograafsche Noordpool === [[Bild:North_Pole,_Arctic_Ocean,_sea_ice_07.jpg|duum|Forschercamp up’n arktischen Packies an’n geograafschen Noordpool]] De geograafsche Noordpool es de nöördlikste Punkt up’ Eerden un na de Defintschoon för de geograafschen Pole, de Punkt wo de Eeerdassen de Eerdbòvensiede snidd. De geograafsche Noordpool es de Antipode to den geograafschen Süüdpool un het ene faste Positschoon bi {{Coordinate|article=DMS|text=DM|NS=90/0//N|EW=0/0//E|type=landmark|region=XN|name=Geographischer Nordpol}}. So richt sik van hier uut de Blick alleen in ene Richte: na Süden hen. De geograafsche Noordpool liggt up’r [[Noordamerikaansche Plaat|Noordamerikaanschen Platen]], man nich up’n Land, man up 2–3&nbsp;km dicken [[Packies]]. Under liggt de Noordpolaarsee, de hier 4087&nbsp;m deep es.<ref>{{Internetquelle |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/11/1108_041108_north_pole.html |titel=Beyond “Polar Express”: Fast Facts on the Real North Pole |werk=National Geographic News |datum=2004-11-04 |offline=1 |archiv-bot=2023-06-06 19:00:52 APPERbot |zugriff=2019-03-05 |sprache=en}}</ref> Dicht bi den [[Zenit]], den höögsten Hèvenpunkt, steet œver den geograafschen Noordpool de [[Polarsteern|Polaarsteern]] med bloot 42' Afstand. De [[Polardag|Polaardag]] duurt hier van’n 21.&nbsp;März bet to’n 23.&nbsp;September, dat heet de Sunnen geet in de Tied nich under. Achterran geet de Sunnen allnagrade unner, et schummert œver een paar Wèken, un denn beginnt de sess Maande lange [[Polaarnacht]], upletst duurt et wieder een paar Wèken lang bet et helle werd un de Sunnen upgeet. Ümme dat sik de Lage van’r Eerdassen up lange Sicht verschuuvt, verschuuvt sik ook de Positschoon van den geograafschen Noordpool. Dat sind man wat bi 3 Millimeter dat Jaar. Uut den Welruum kann een bekieken, dat de geograafsche Noordpool na Westen hen drivt. Satteliten könnt de Eerdswaarkraft mèten un so wiesen, dat sik de Lage van’n geograafschen Noordpool swänker verschuuvt, vanwègen dat’t Ies an’n Polen wegsmelt un so de Seespegel anstigt.<ref name="GSR-2013">Chen, J. L., Wilson, C. R., Ries, J. C., & Tapley, B. D. (2013).</ref><ref>https://www.br.de/nachrichten/wissen/klimawandel-schmelzende-gletscher-verschieben-erdpole,SW4D9S7</ref> === Arktische Magneetpool === De arktsche Magnetpol es de Punkt up’r nöördliken Halvkugel, wo sik de magneetschen Feldlinien van’n Eerdmagneetfeld lootrecht to de Eerdbòvensiede in de Eerden in rinkümmt. Een normalen Kompass, kann sik binnen 2000&nbsp;km ümme den arktischen Magneetpool nich länger na Noorden hen uutrichten. De Eerste, de den magneetschen Noordpool besochte, was up den 1.&nbsp;Juni 1831 [[James Clark Ross]] dicht bi den Kap Adelaide up’n [[Boothia-Halveiland]] in [[Kanada]]. To de Tied lag de magneetsche Pool bi den Koordinaten {{Coordinate|text=DM|NS=70/5//N|EW=96/28//W|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 1831}}. Ene Expeditschoon van de {{Lang|en|''Geographical Survey of Canada''}} in’n jare 2001 bestimme de Positschoon van den magneetschen Pool un reken uut wo de magneetsche Pool bet 2005 hen wandert. 2007 mèten se den Magneetpool nocheenmaal.<ref>{{Internetquelle |autor=L. R. Newitt, Arnaud Chulliat, J.-J. Orgeval |url=http://www.terrapub.co.jp/journals/EPS/pdf/2009/6106/61060703.pdf |titel=Location of the North Magnetic Pole in April 2007 |werk=Earth Planets Space 61 |datum=2009 |seiten=703–710 |zugriff=2019-03-05 |format=pdf, 3,2&nbsp;MB |sprache=en |kommentar=[http://www.terrapub.co.jp/journals/EPS/abstract/6106/61060703.html Abstract]}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://gsc.nrcan.gc.ca/geomag/nmp/northpole_e.php |titel=Geomagnetism – North Magnetic Pole |hrsg=Geological Survey of Canada |datum=2008-01-16 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20111206041530/http://gsc.nrcan.gc.ca/geomag/nmp/northpole_e.php |archiv-datum=2011-12-06 |zugriff=2009-04-10 |sprache=en}}</ref> [[Bild:Magnetic_North_Pole_Positions_2015.svg|duum|598x598px|Woans de arktische Magneetpool wandert.]] {| class="wikitable" |- ! Jaar ! Geograafsche Koordinaten |- | 1996 | {{Coordinate|text=DMS|NS=78/35.7//N|EW=104/11.9//W|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 1996}} |- | 2001 | {{Coordinate|text=DMS|NS=81.3|EW=-110.8|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2001}} |- | 2002 | {{Coordinate|text=DMS|NS=81.6|EW=-111.6|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2002}} |- | 2003 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.0|EW=-112.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2003}} |- | 2004 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.3|EW=-113.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2004}} |- | 2005 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.7|EW=-114.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2005}} |- | 2007 | {{Coordinate|text=DMS|NS=83.95|EW=-120.72|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2007}} |- |} De arktische Magneetpool blivt also nich up enen Punkt, man he wandert jümmers. Daar givt et een Munster bi: Jaar up’t Jaar verlagert sik de Magneetpool um wat bi 40&nbsp;km na Noordwest hen. Wo wied un in wat för een Richte de Magneetpool wander blivt man up lange Sicht nich liek. Na ene Studie van 2020 wandert de magneetsche Noordpool binnen den tokòmen teggen Jaren twischen 390 un 660&nbsp;km na Sibirien hen.<ref name="bbc-pole2">{{cite news|last1=Amos|first1=Jonathan|title=Scientists explain magnetic pole's wanderings|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-52550973|work=BBC News|date=2020-05-06}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Livermore|first1=Philip W.|last2=Finlay|first2=Christopher C.|last3=Bayliff|first3=Matthew|title=Recent north magnetic pole acceleration towards Siberia caused by flux lobe elongation|journal=Nature Geoscience|year=2020|volume=13|issue=5|pages=387–391|doi=10.1038/s41561-020-0570-9|bibcode=2020NatGe..13..387L}}</ref> Ümme dat de magneetsche Noorpool jümmerto wandert, mutt een in’r Navigatschoon un Seefaart Kaarten, [[Funkfüür|Funkfüre]] un andere Helpsmiddel jümmers wedder passig maken, wat ook den Kursch beschicken heet. Wenn dat Eerdmagneetfeld stöörd es, kann de Magneetpool – bet dat Stöörnisse œver es – bet to 50&nbsp;km van siene middelste Positschoon verschuven. In’r Eerdhistorie pole sik dat Magneetfeld meermaals ümme, dat heet dat Noord- un Süüdpool wesselt. Düsse Poolsprünge könn’ wi nawiesen, indem dat wi us ankieket woans [[Iesen]] in Sedimentstenen uutricht is. Na welken Forscherlüden es de Fakt dat sik de Magneetpool jümmers swänker beweegt een henwies dat een Poolsprung up us tokümmt. === Arktischen geomagneetschen Pool === De arktische geomagneetsche Pool es een theoreetschen Pool, de Anname liek kümmt, dat de Eerden as een Stickmagneet were. In’r Realitäät het de Eerden man en unregelmatig Magneetfeld. De Magneetpole bestimmt een konkreet dœr Namèten, man de geomagneetschen Pole sind theorretsch un uutrèkent.. 2010 lee de geomagneetsche Noordpool bi{{Coordinate|text=DM|NS=80.02|EW=-72.21|type=landmark|region=CA-NU|name=Arktischer geomagnetischer Pol 2010}} up’n [[Darling-Halveiland]], dat to’t kanaadsche [[Ellesmere-Eiland]] tohöört. {| class="wikitable" |- ! Jahr ! Geographische Koordinaten |- | 1996 | {{Coordinate|text=DMS|NS=78/35.7//N|EW=104/11.9//W|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 1996}} |- | 2001 | {{Coordinate|text=DMS|NS=81.3|EW=-110.8|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2001}} |- | 2002 | {{Coordinate|text=DMS|NS=81.6|EW=-111.6|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2002}} |- | 2003 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.0|EW=-112.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2003}} |- | 2004 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.3|EW=-113.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2004}} |- | 2005 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.7|EW=-114.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2005}} |- | 2007 | {{Coordinate|text=DMS|NS=83.95|EW=-120.72|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2007}} |- |} === Arktischer geomagnetischer Pol === Der ''arktische [[Pol (Geomagnetismus)|geomagnetische Pol]] (3)'' auf der nördlichen Halbkugel ist ein theoretischer Pol des unregelmäßigen [[Geomagnetismus|Erdmagnetfeldes]], dem die Annahme entspricht, dass sich im Erdmittelpunkt ein [[Stabmagnet]] befände. Er lag 2010 bei etwa {{Coordinate|text=DM|NS=80.02|EW=-72.21|type=landmark|region=CA-NU|name=Arktischer geomagnetischer Pol 2010}} auf der Darling-Halbinsel der zu Kanada gehörenden [[Ellesmere-Insel]]. {| class="wikitable" |- ! Jaar ! Geograagsche Koordinaten<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ngdc.noaa.gov/geomag/data/poles/NP.xy |titel=Geomagnetic Data: poles |werk=National Geophysical Data Center |hrsg=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |datum=2015-01-30 |zugriff=2019-03-05}}</ref> |- | 2008 | {{Coordinate|text=DMS|NS=84.36|EW=-126.1|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2008}} |- | 2009 | {{Coordinate|text=DMS|NS=84.7|EW=-129.25|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2009}} |- | 2010 | {{Coordinate|text=DMS|NS=85.01|EW=-132.66|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2010}} |- | 2011 | {{Coordinate|text=DMS|NS=85.29|EW=-136.34|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2011}} |- | 2012 | {{Coordinate|text=DMS|NS=85.53|EW=-140.29|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2012}} |- | 2013 | {{Coordinate|text=DMS|NS=85.75|EW=-144.46|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2013}} |- |} Vergliekt een de Koordinaten van den arktischen un antarktischen Magneetpool springt in’t Oge, dat de Magneetpole nich exakt œver ene ligget. De geomagneetschen Pole ligget exakt œver ene. == Undersöök == De US-amerikaanschen Forschers [[Robert Edwin Peary]] un [[Matthew Henson]] tohope med gröönländschen Leidsmann van de Expeditschoon [[Ôdâĸ|Ôdâĸ]], enen [[Inughuit|Inughuaq]], un den anderen Inughuit Iggiánguaĸ, Sigdluĸ un Uvkujâĸ, segget dat se up’n 6.&nbsp;April 1909 de eersten Minschen an’n geograafschen Noordpool weren. Man et es nich sèker, dat düsse Expeditschoon ook an den geograafschen Noordpool anlanged es.<ref>Bryan u. Cherry Alexander: ''Eskimo – Jäger des hohen Nordens.'' (uut’n Engelschen van Susanne Stephan) Belser, Stuttgart, Zürich 1993, ISBN 3-7630-2210-4.</ref> Ook [[Frederick Cook]] seggt, dat he up’n 21.&nbsp;April 1908, also een jaar vœr de Expeditschoon van Peary un Henson, de Eerste an’n Noordpool was. Peary begunn daarümme med ene Smeerkampagne tègen Cook. He vertelle, dat Cook legen hadde un ook den [[Denali]], den höögsten Bärg van Noordamerika, nich bestègne hädde. Läter kam ruut, dat Cook waarhaftig nich up den Denali klommen was. De Vertellen van Cook het vèle unklare un wedderstriedige Uutsagen, so dat vandage nems lövt, dat Cook bi’n Noordpool was. Wat Peary œver de Expeditschoon upschrèven hadde es man ook wedderstriedig, so dat vèle vandage denket dat nich würklik bi’n Noordpool was. As he wat bi 120&nbsp;km wied van’n Noordpool af was, vertellt he, he were allenemed’n Slidden bet na den Noordpool fören un al na 56 Stunden Tied wedder trügge wesen. Alle Polaarforscher to de Tied twieveln an, dat een bi de Külle un den Wedder in’r Arktis so swanke 120&nbsp;km hen un retor fören könne. Dat {{Lang|en|''US Navy Hydrographic Office''}} DMSke ook up, dat’t fiev geograafsche Begèvenheden, de Peary beschrèven hadde nich givt. Daarümme geld de Uutsagen van Peary vandage as legenhaftig.<ref name="wille1862">Hermann Heinz Wille: ''Lockende Pole.'' 1979, Urania-Verlag Leipzig, S. 186</ref> In’n Jare 1926 flœgen [[Umberto Nobile]], [[Roald Amundsen]], un [[Lincoln Ellsworth]] med den Luftschipp ''Norge'' œver den Noordpool, wat ook unstriedig es. Ene Gruppe sowjeetsche Forscherlüde med [[Iwan Papapin]] as Leidsmann floog 1937 dicht bi œver den Noordpool (20&nbsp;km wied af), de eerste Polaatstatschoon, de Noordpool-1 uptorichten. Den 23.&nbsp;April 1948 floog de sowjeetsche Expeditschoon ''Nord-2'' med den Leidsmann [[Alexander Kusnezow]] bet na den Noordpool un lange denn up’n Föten bet exakt na den geograafschen Noordpool. So sind se de eersten Minschen, de unbestrèden up’n geograafschen Noordpool stünden.<ref>Fergus Fleming: ''[[iarchive:ninetydegreesnor00flem/page/417|Ninety Degrees North: The Quest for the North Pole]]''.</ref><ref>R. K. Headland: [https://www.spri.cam.ac.uk/resources/infosheets/polarapproaches.pdf Concise Chronology of Approach to the Poles], [[Scott Polar Research Institute]], 18. Mai 2017.</ref> De eerste Minsche, de unbestrèden œver’t Packies bet na Noordpool kam, es de US-Amerikaner [[Ralph Plaisted]], de 1968 ene Expeditschoon med veer Mann up Sneemobilen bet na Noordpool anleide. Een Jaar läter kam de Brite [[Walter William Herbert]] up enen Slidden bet na den nöördliksten Punkt van’r Eerden.<ref>{{Internetquelle |autor=Guy Lawson |url=https://www.nytimes.com/2016/03/20/magazine/an-insurance-salesman-and-a-doctor-walk-into-a-bar-and-end-up-at-the-north-pole.html |titel=An Insurance Salesman and a Doctor Walk Into a Bar, and End Up at the North Pole |werk=[[The New York Times|The New York Times Magazine]] |datum=2016-03-17 |zugriff=2016-03-20 |sprache=en}}</ref> Dat U-Boot USS ''Nautilus'' kam up den 3.&nbsp;August 1958 as dat eerste U-Boot bet na den geograafschen Noordpool. Den 17. August 1977 kam de sowjeetsche Iesbrèker ''Arktika'' as dat eerste Schipp bet na den Noordpool hen. == Ümmewelt un Klima == De Noordpool es es med ene polare Ieskapen beDMSkt. An’n Noordpool es dat een paar Meter dick Ies, dat up’n Water drivt. Ümme dat sik de Eerden upwärmt smelt ook den Ieskapen.<ref>{{Internetquelle |autor=Christoph Seidler, DER SPIEGEL |url=https://www.spiegel.de/wissenschaft/natur/klimawandel-in-der-arktis-das-eis-am-nordpol-ist-nicht-mehr-zu-retten-a-d923c467-e6ff-4e94-92c1-03fe20c20d1b |titel=Klimawandel in der Arktis: Das Eis am Nordpol ist nicht mehr zu retten - DER SPIEGEL - Wissenschaft |abruf=2020-04-22 |sprache=de}}</ref> De Noordpool het man enen groten Inflood up dat Klima. De Polaarwärvel un de arktische Oszillatschoon wärket up den [[Jetstroom]] un de [[Seeströme]] binnen den Ozeanen in. == Politschen Status == Den 2.&nbsp;August landen twee russische U-Bote up den Seegrund bi’n Noordpool 4261&nbsp;m deep. Daar setten se ene Titankapsel med ene russische Flagge af. De Expeditschoon woll Proven van’n Seegrund sammeln to bewiesen dat de Noordpool up den Fastlandsockel van Sibirien liggt un so to’t russische Seegebeed tohöört. Man ook [[Däänmark|Dänemark]], [[Kanada]] un [[Noorwègen]] könnt stellt Anspröke up den Noordpool.<ref>{{Internetquelle |autor=Matthias Hannemann |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/bilder-und-zeiten-1/gespraech-mit-einem-polar-abenteurer-schmilzt-die-arktis-herr-fuchs-1407494.html |titel=Gespräch mit einem Polar-Abenteurer: Schmilzt die Arktis, Herr Fuchs? |werk=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ.net]] |datum=2007-02-03 |zugriff=2019-03-05 }}</ref> == Litteratuur == * Hampton Sides: ''Die Polarfahrt – Von einer unwiderstehlichen Sehnsucht, einem grandiosen Plan und seinem dramatischen Ende im Eis''. Mare Verlag. ISBN 978-3-86648-243-2. * Frank Berger: ''Frankfurt und der Nordpol – Forscher und EntDMSker im ewigen Eis'', Schriften des Historischen Museums, Frankfurt am Main, Band 26, Michael Imhof Verlag Petersberg 2007. ISBN 978-3-86568-285-7. * Fergus Fleming: ''Neunzig Grad Nord. Der Traum vom Pol'', Piper, 2004, ISBN 3-492-24205-7. * Lars Schmitz-Eggen: ''Verschollen im Packeis. Die 2. deutsche Nordpolarfahrt 1869/70.'' Books on Demand, Norderstedt 2007. ISBN 978-3-8334-6877-3. * Christoph Seidler: ''Arktisches Monopoly. Der Kampf um die Rohstoffe der Polarregion.'' Deutsche Verlags-Anstalt, München 2009, ISBN 978-3-421-04415-0. * Heinz Strathmann: ''Auf Mokassins zum Nordpol. Die Geschichte und Hintergründe eines kalten Abenteuers. 8 Jahre später.'' Books on Demand, Norderstedt 2008, ISBN 978-3-8370-3133-1. == Weblenken == * [http://www.abmcdonald.freeserve.co.uk/north.htm abmcdonald.freeserve.co.uk: ''Nördliche EisbeDMSkung''] von 1998 bis heute (täglich aktualisiert) * {{Internetquelle |autor=Truls Lynne Hansen |url=https://www.tgo.uit.no/articl/derwegzum.html |titel=Der Weg zum magnetischen Nordpol |werk=[[Universität Tromsø|Tromsø Geophysical Observatory]] |datum=1996 |abruf=2019-03-05 |abruf-verborgen=1 |kommentar=Zur Geschichte der wissenschaftlichen Bestimmung des arktischen Magnetpols; übersetzt von Ralph Leucht, 2012}} * {{Internetquelle |autor=Josef Girshovich |url=https://www.nzz.ch/articlee3az2-1.38130 |titel=Wem gehört eigentlich der Nordpol? |werk=[[Neue Zürcher Zeitung]] |datum=2007-03-14 |abruf=2019-03-05 |abruf-verborgen=1}} * visualcapitalist.com, 24. Dezember 2019, Nicholas LePan: [https://www.visualcapitalist.com/magnetic-north-pole-moving-to-russia/ ''Santa’s New Home: The North Pole is Moving to Russia''] ("Die neue Heimat des Weihnachtsmanns: Der [magnetische] Nordpol zieht nach Russland") == Nawiese == [[Kategorie:Arktis]] [[Kategorie:Geografie]] <references /> [[Kategorie:Nöördliche Iessee]] oj4z1xsf2uzwfye18re8o5bdfh87aqz 0 178128 1061839 1061369 2026-04-05T14:38:34Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061839 wikitext text/x-wiki De '''Liste van Staten in Afrika''' list de unafhängigen Staten un afhängigen Gebede up den Eerdeel [[Afrika]] up. De grote Deel van den Staten sind Liddmaten van de [[Afrikaansche Union|Afrikaanschen Unioon]] Dat Sinaihalveiland binnen [[Ägypten]] liggt geograafsch in [[Asien]], de grote Deel van den ägyptschen Staatsgebeed liggt man in Afrika. == Egenständige Staten == De 54 Staten in düsse Liste under sind Liddmaten bi den [[Vereente Natschonen|Vereenden Natschonen]] un geld för alle andere Staten as legitim: {| class="wikitable sortable zebra toptextcells tabelle-zeile-aktiv" style="width:100%;" ! colspan="2" |Plattdüütsche Name ! rowspan="2" |Höövdstad ! rowspan="2" |Inwòners 1. Juli 2021<ref name="einwohner">{{Internetquelle |url=https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed |titel=UN World Population Prospects 2022 |werk=population.un.org |abruf=2023-06-13 }}</ref><br /><br />(Mio) ! rowspan="2" |Pläcke in 1000 km²<ref>{{Internetquelle |url=https://www.worlddata.info/alliances/un-united-nations.php |titel=Member states of the UN United Nations |werk=www.worlddata.info |abruf=2023-06-13}}</ref> ! rowspan="2" |Inw. per km² ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Bildtafel Flaggen|Flag&#xAD;ge]] ! colspan="2" |[[ISO-3166-1-Kodierlist|ISO-3166-1]]-Code |- !Kortform !Langform !alpha-3 !alpha-2 |- |[[Ägypten]] |Arabische Republik Ägypten |[[Kairo]] | style="text-align:right" |109,3 | style="text-align:right" |1.001 | style="text-align:right" |109,8 | style="text-align:center" |{{EGY|#|WIDTH=30}} |EGY |EG |- |[[Algerien]] |Demokraatsche Volksrepublik Algerien |[[Algier]] | style="text-align:right" |44,2 | style="text-align:right" |2382 | style="text-align:right" |18,5 | style="text-align:center" |{{DZA|#|WIDTH=30}} |DZA |DZ |- |[[Angola]] |Republik Angola |Luanda | style="text-align:right" |34,5 | style="text-align:right" |1247 | style="text-align:right" |27,7 | style="text-align:center" |{{AGO|#|WIDTH=30}} |AGO |AO |- |[[Äquatoriaal-Guinea|Äquatoriaalguinea]] |Republik Äquatorialguinea |Malabo | style="text-align:right" |1,6 | style="text-align:right" |28 | style="text-align:right" |58,3 | style="text-align:center" |{{GNQ|#|WIDTH=30}} |GNQ |GQ |- |[[Äthiopien]] |Demokraatsche Bundsrepublik Äthiopien |Addis Abeba | style="text-align:right" |120,3 | style="text-align:right" |1104 | style="text-align:right" |120,3 | style="text-align:center" |{{ETH|#|WIDTH=30}} |ETH |ET |- |[[Benin]] |Republik Benin |Porto-Novo | style="text-align:right" |13,0 | style="text-align:right" |115 | style="text-align:right" |99,1 | style="text-align:center" |{{BEN|#|WIDTH=30}} |BEN |BJ |- |[[Botswana]] |Republik Botsuana |[[Gaborone]] | style="text-align:right" |2,6 | style="text-align:right" |582 | style="text-align:right" |4,6 | style="text-align:center" |{{BWA|#|WIDTH=30}} |BWA |BW |- |[[Burkina Faso]] |Burkina Faso |Ouagadougou | style="text-align:right" |22,1 | style="text-align:right" |274 | style="text-align:right" |80,8 | style="text-align:center" |{{BFA|#|WIDTH=30}} |BFA |BF |- |[[Burundi]] |Republik Burundi |[[Gitega]] | style="text-align:right" |12,6 | style="text-align:right" |28 | style="text-align:right" |483,7 | style="text-align:center" |{{BDI|#|WIDTH=30}} |BDI |BI |- |[[Dschibuti]] |Republik Dschibuti |Dschibuti-Stadt | style="text-align:right" |1,1 | style="text-align:right" |23 | style="text-align:right" |47,7 | style="text-align:center" |{{DJI|#|WIDTH=30}} |DJI |DJ |- |[[Elfenbeenküst|Elfenbeenküste]] |Republik Côte d’Ivoire |Yamoussoukro | style="text-align:right" |27,5 | style="text-align:right" |322 | style="text-align:right" |86,4 | style="text-align:center" |{{CIV|#|WIDTH=30}} |CIV |CI |- |[[Eritrea]] |Staat Eritrea |[[Asmara]] | style="text-align:right" |3,6 | style="text-align:right" |118 | style="text-align:right" |29,9 | style="text-align:center" |{{ERI|#|WIDTH=30}} |ERI |ER |- |[[Swasiland|Eswatini]] |Köningriek Eswatini |[[Mbabane]] | style="text-align:right" |1,2 | style="text-align:right" |17 | style="text-align:right" |68,7 | style="text-align:center" |{{SWZ|#|WIDTH=30}} |SWZ |SZ |- |[[Gabun]] |Gabuunsche Republik |Libreville | style="text-align:right" |2,3 | style="text-align:right" |268 | style="text-align:right" |9,1 | style="text-align:center" |{{GAB|#|WIDTH=30}} |GAB |GA |- |[[Gambia (Land)|Gambia]] |Republik Gambia |[[Banjul]] | style="text-align:right" |2,6 | style="text-align:right" |11 | style="text-align:right" |260,9 | style="text-align:center" |{{GMB|#|WIDTH=30}} |GMB |GM |- |[[Ghana]] |Republik Ghana |Accra | style="text-align:right" |32,8 | style="text-align:right" |239 | style="text-align:right" |144,3 | style="text-align:center" |{{GHA|#|WIDTH=30}} |GHA |GH |- |[[Guinea]] |Republik Guinea |Conakry | style="text-align:right" |13,5 | style="text-align:right" |246 | style="text-align:right" |55,1 | style="text-align:center" |{{GIN|#|WIDTH=30}} |GIN |GN |- |[[Guinea-Bissau]] |Republik Guinea-Bissau |Bissau | style="text-align:right" |2,1 | style="text-align:right" |36 | style="text-align:right" |73,3 | style="text-align:center" |{{GNB|#|WIDTH=30}} |GNB |GW |- |[[Kamerun]] |Republik Kamerun |Yaoundé | style="text-align:right" |27,2 | style="text-align:right" |475 | style="text-align:right" |58,4 | style="text-align:center" |{{CMR|#|WIDTH=30}} |CMR |CM |- |[[Kap Verde]] |Republik Kap Verde |[[Praia (Kap Verde)|Praia]] | style="text-align:right" |0,6 | style="text-align:right" |4 | style="text-align:right" |145,9 | style="text-align:center" |{{CPV|#|WIDTH=30}} |CPV |CV |- |[[Kenia]] |Republik Kenia |[[Nairobi]] | style="text-align:right" |53,0 | style="text-align:right" |580 | style="text-align:right" |91,3 | style="text-align:center" |{{KEN|#|WIDTH=30}} |KEN |KE |- |[[Komoren]] |Unioon van den Komoren |Moroni | style="text-align:right" |0,8 | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |441,5 | style="text-align:center" |{{COM|#|WIDTH=30}} |COM |KM |- |[[Demokraatsche Republiek Kongo|Kongo, Demokraatsche Republik]] |Demokraatsche Republik Kongo |Kinshasa | style="text-align:right" |95,9 | style="text-align:right" |2345 | style="text-align:right" |42,3 | style="text-align:center" |{{COD|#|WIDTH=30}} |COD |CD |- |[[Republiek Kongo|Kongo, Republik]] |Republik Kongo |[[Brazzaville]] | style="text-align:right" |5,8 | style="text-align:right" |342 | style="text-align:right" |17,1 | style="text-align:center" |{{COG|#|WIDTH=30}} |COG |CG |- |[[Lesotho]] |Königriek Lesotho |[[Maseru]] | style="text-align:right" |2,3 | style="text-align:right" |30 | style="text-align:right" |75,1 | style="text-align:center" |{{LSO|#|WIDTH=30}} |LSO |LS |- |[[Liberia]] |Republik Liberia |Monrovia | style="text-align:right" |5,2 | style="text-align:right" |111 | style="text-align:right" |53,9 | style="text-align:center" |{{LBR|#|WIDTH=30}} |LBR |LR |- |[[Libyen]] |Staat Libyen |[[Tripolis]] | style="text-align:right" |6,7 | style="text-align:right" |1760 | style="text-align:right" |4,0 | style="text-align:center" |{{LBY|#|WIDTH=30}} |LBY |LY |- |[[Madagaskar]] |Republik Madagaskar |[[Antananarivo]] | style="text-align:right" |28,9 | style="text-align:right" |587 | style="text-align:right" |49,7 | style="text-align:center" |{{MDG|#|WIDTH=30}} |MDG |MG |- |[[Malawi]] |Republik Malawi |[[Lilongwe]] | style="text-align:right" |19,9 | style="text-align:right" |118 | style="text-align:right" |210,4 | style="text-align:center" |{{MWI|#|WIDTH=30}} |MWI |MW |- |[[Mali]] |Republik Mali |[[Bamako]] | style="text-align:right" |21,9 | style="text-align:right" |1240 | style="text-align:right" |18,0 | style="text-align:center" |{{MLI|#|WIDTH=30}} |MLI |ML |- |[[Marokko]]<br /><br /><small>sunder Westsahara</small> |Königriek Marokko |[[Rabat]] | style="text-align:right" |37,1 | style="text-align:right" |447 | style="text-align:right" |83,1 | style="text-align:center" |{{mAR|#|WIDTH=30}} |MAR |MA |- |[[Mauretanien]] |Islaamsche Republik Mauretanien |Nouakchott | style="text-align:right" |4,6 | style="text-align:right" |1031 | style="text-align:right" |4,5 | style="text-align:center" |{{MRT|#|WIDTH=30}} |MRT |MR |- |[[Mauritius]] |Republik Mauritius |Port Louis | style="text-align:right" |1,3 | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |639,9 | style="text-align:center" |{{MUS|#|WIDTH=30}} |MUS |MU |- |[[Mosambik]] |Republik Mosambik |Maputo | style="text-align:right" |32,1 | style="text-align:right" |786 | style="text-align:right" |40,8 | style="text-align:center" |{{MOZ|#|WIDTH=30}} |MOZ |MZ |- |[[Namibia]] |Republik Namibia |[[Windhuk|Windhoek]] | style="text-align:right" |2,5 | style="text-align:right" |824 | style="text-align:right" |3,1 | style="text-align:center" |{{NAM|#|WIDTH=30}} |NAM |NA |- |[[Republiek Niger|Niger]] |Republik Niger |Niamey | style="text-align:right" |25,3 | style="text-align:right" |1267 | style="text-align:right" |19,9 | style="text-align:center" |{{NER|#|WIDTH=30}} |NER |NE |- |[[Nigeria]] |Bundsrepublik Nigeria |Abuja | style="text-align:right" |213,4 | style="text-align:right" |924 | style="text-align:right" |234,3 | style="text-align:center" |{{NGA|#|WIDTH=30}} |NGA |NG |- |[[Ruanda]] |Republik Ruanda |[[Kigali]] | style="text-align:right" |13,5 | style="text-align:right" |26 | style="text-align:right" |556,0 | style="text-align:center" |{{RWA|#|WIDTH=30}} |RWA |RW |- |[[Sambia]] |Republik Sambia |Lusaka | style="text-align:right" |19,5 | style="text-align:right" |753 | style="text-align:right" |26,2 | style="text-align:center" |{{ZMB|#|WIDTH=30}} |ZMB |ZM |- |[[São Tomé un Príncipe|São Tomé und Príncipe]] |Demokraatsche Republik São Tomé und Príncipe |São Tomé | style="text-align:right" |0,2 | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |232,4 | style="text-align:center" |{{STP|#|WIDTH=30}} |STP |ST |- |[[Senegal]] |Republik Senegal |Dakar | style="text-align:right" |16,9 | style="text-align:right" |197 | style="text-align:right" |87,7 | style="text-align:center" |{{SEN|#|WIDTH=30}} |SEN |SN |- |[[Seychellen]] |Republik Seychellen |Victoria | style="text-align:right" |0,1 | style="text-align:right" |0,5 | style="text-align:right" |233,0 | style="text-align:center" |{{SYC|#|WIDTH=30}} |SYC |SC |- |[[Sierra Leone]] |Republik Sierra Leone |Freetown | style="text-align:right" |8,4 | style="text-align:right" |72 | style="text-align:right" |117,4 | style="text-align:center" |{{SLE|#|WIDTH=30}} |SLE |SL |- |[[Simbabwe]] |Republik Simbabwe |Harare | style="text-align:right" |16,0 | style="text-align:right" |391 | style="text-align:right" |41,3 | style="text-align:center" |{{ZWE|#|WIDTH=30}} |ZWE |ZW |- |[[Somalia]]<br /><br /><small>mit Somaliland</small> |Bundsrepublik Somalia |[[Mogadischu]] | style="text-align:right" |17,1 | style="text-align:right" |638 | style="text-align:right" |27,2 | style="text-align:center" |{{SOM|#|WIDTH=30}} |SOM |SO |- |[[Süüdafrika]] |Republik Süüdafrika |Pretoria | style="text-align:right" |59,4 | style="text-align:right" |1219 | style="text-align:right" |48,7 | style="text-align:center" |{{ZAF|#|WIDTH=30}} |ZAF |ZA |- |[[Sudan]] |Republik Sudan |[[Khartum]] | style="text-align:right" |45,7 | style="text-align:right" |1879 | style="text-align:right" |25,9 | style="text-align:center" |{{SDN|#|WIDTH=30}} |SDN |SD |- |[[Süüdsudan]] |Republik Süüdsudan |Juba | style="text-align:right" |10,7 | style="text-align:right" |644 | style="text-align:right" |19,1 | style="text-align:center" |{{SSD|#|WIDTH=30}} |SSD |SS |- |[[Tansania]] |Vereinigte Republik Tansania |Dodoma | style="text-align:right" |63,6 | style="text-align:right" |947 | style="text-align:right" |71,8 | style="text-align:center" |{{TZA|#|WIDTH=30}} |TZA |TZ |- |[[Togo]] |Republik Togo |[[Lomé]] | style="text-align:right" |8,6 | style="text-align:right" |57 | style="text-align:right" |158,9 | style="text-align:center" |{{TGO|#|WIDTH=30}} |TGO |TG |- |[[Tschad]] |Republik Tschad |N’Djamena | style="text-align:right" |17,2 | style="text-align:right" |1284 | style="text-align:right" |13,6 | style="text-align:center" |{{TCD|#|WIDTH=30}} |TCD |TD |- |[[Tunesien]] |Tuneesche Republik |Tunis | style="text-align:right" |12,3 | style="text-align:right" |164 | style="text-align:right" |78,9 | style="text-align:center" |{{TUN|#|WIDTH=30}} |TUN |TN |- |[[Uganda]] |Republik Uganda |[[Kampala]] | style="text-align:right" |45,9 | style="text-align:right" |242 | style="text-align:right" |229,5 | style="text-align:center" |{{UGA|#|WIDTH=30}} |UGA |UG |- |[[Zentraalafrikaansche Republiek|Zentralafrikaansche Republik]] |Zentralafrikaansche Republik |[[Bangui]] | style="text-align:right" |5,5 | style="text-align:right" |623 | style="text-align:right" |8,8 | style="text-align:center" |{{CAF|#|WIDTH=30}} |CAF |CF |} == Staten, de nich alle as legitim ankieket == {| class="wikitable sortable zebra toptextcells tabelle-zeile-aktiv" style="width:100%;" ! colspan="2" |Plattdüütsche Name ! rowspan="2" |Höövdstad ! rowspan="2" |Inwòners<br /><br /> 1. Juli 2021<ref name="einwohner"/> <br /><br />(Mio) ! rowspan="2" |Pläcke in 1000 km² ! rowspan="2" |Inw. per km² ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Bildtafel Flaggen|Flag&#xAD;ge]] ! colspan="2" |[[ISO-3166-1-Kodierlist|ISO-3166-1]]-Code |- !Kortform !Langform !alpha-3 !alpha-2 |- |Westsahara |Demokraatsche Araabsche Republik Sahara |El Aaiún | style="text-align:right" |0,6 | style="text-align:right" |252 | style="text-align:right" |2,1 | style="text-align:center" |{{ESH|#|WIDTH=30}} |ESH |EH |} == Gebede, de to Staten buten Afrika höört == {| class="wikitable sortable zebra toptextcells tabelle-zeile-aktiv" style="width:100%;" ! rowspan="2" |Plattdüütsche Name ! rowspan="2" |Höövdstad ! rowspan="2" |Moderland ! rowspan="2" |Inwòners ! rowspan="2" |Pläcke in km² ! rowspan="2" |Inw. per km² ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Bildtafel Flaggen|Flag&#xAD;ge]] ! colspan="2" |[[ISO-3166-1-Kodierlist|ISO-3166-1]]-Code |- !alpha-3 !alpha-2 |- |[[Alhucemas-Eilanden]] |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |350 | style="text-align:right" |0,05 | style="text-align:right" |7.000,0 | style="text-align:center" | |– |– |- |Ceuta |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |84.777 | style="text-align:right" |18 | style="text-align:right" |4.582,5 | style="text-align:center" |{{ES-CE|#|WIDTH=30}} |– |– |- |[[Chafarineneilanden]] |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |30 | style="text-align:right" |0,5 | style="text-align:right" |60,0 | style="text-align:center" | |– |– |- |[[Kanaarsche Eilanden]] |Santa Cruz de Tenerife un<br /><br />Las Palmas de Gran Canaria |[[Spanien]] | style="text-align:right" |2.153.389 | style="text-align:right" |7.492 | style="text-align:right" |287,4 | style="text-align:center" |{{ES-CN|#|WIDTH=30}} |– |– |- |Madeira |[[Funchal]] |[[Portugal]] | style="text-align:right" |235.166 | style="text-align:right" |801 | style="text-align:right" |293,6 | style="text-align:center" |{{PT-30|#|WIDTH=30}} |– |– |- |[[Mayotte]] |Mamoudzou |[[Frankriek]] | style="text-align:right" |256.518 | style="text-align:right" |366 | style="text-align:right" |685,9 | style="text-align:center" |{{MYT|#|WIDTH=30}} |MYT |YT |- |Melilla |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |86.487 | style="text-align:right" |13 | style="text-align:right" |6.454,3 | style="text-align:center" |{{ES-ML|#|WIDTH=30}} |– |– |- |[[Pelaagsch Eilannen|Pelaagsch Eilanden]] |– |[[Italien]] | style="text-align:right" |6.494 | style="text-align:right" |25 | style="text-align:right" |254,9 | style="text-align:center" | |– |– |- |Peñón de Vélez de la Gomera |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |0 | style="text-align:right" |0,02 | style="text-align:right" |– | style="text-align:center" | |– |– |- |[[Réunion]] |Saint-Denis |[[Frankriek|Frankreich]] | style="text-align:right" |861.210 | style="text-align:right" |2.503 | style="text-align:right" |344,0 | style="text-align:center" |{{REU|#|WIDTH=30}} |REU |RE |- |Sokotra |Hadibu |[[Jemen]] | style="text-align:right" |42.842 | style="text-align:right" |3.814 | style="text-align:right" |11,2 | style="text-align:center" | |– |– |} == Afhängige Gebede == {| class="wikitable sortable zebra toptextcells tabelle-zeile-aktiv" style="width:100%;" ! rowspan="2" |Plattdüütsche Name ! rowspan="2" |Höövdstad ! rowspan="2" |Moderland ! rowspan="2" |Inwòners ! rowspan="2" |Pläcke in km² ! rowspan="2" |Inw. per km² ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Bildtafel Flaggen|Flag&#xAD;ge]] ! colspan="2" |[[ISO-3166-1-Kodierlist|ISO-3166-1]]-Code |- !alpha-3 !alpha-2 |- |Fransche Süüd- un Antarktisgebede |Saint-Pierre up [[Réunion]] |[[Frankriek]] | style="text-align:right" |200 | style="text-align:right" |7676 | style="text-align:right" |0,02 | style="text-align:center" |{{ATF|#|WIDTH=30}} |ATF |TF |- |St. Helena, Ascension un Tristan da Cunha |Jamestown |[[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Verenigd Köningriek]] | style="text-align:right" |5.633 | style="text-align:right" |391 | style="text-align:right" |14,4 | style="text-align:center" |{{SHN|#|WIDTH=30}} |SHN |SH |} == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Afrika]] [[Kategorie:Staat]] [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:List (Geografie)]] hao25np8vsl2ssbnnavushh555e9h0s 0 178438 1061860 1061377 2026-04-05T16:07:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061860 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{GemeenboxWD |NAAM = Mexiko-Stadt |NAAM_INHEEMSCH = {{S|es|''Ciudad de México''}}<br/> {{S|nah|''Āltepētl Mēxihco''}}<br/> {{S|ote|''’Monda''}} |SITT = |STAAT = Mexiko |LIGGT_IN = {{MEX}} |WAPEN = Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg |FLAGG = Flag of Mexico City, Mexico.svg |MOTTO = |KOORT = |KOORT2 = |FLACH = 1.495 |HÖÖCHD = |HÖÖCHD_REF = |KOOR_NS = 19.419444 |KOOR_OW = -99.145556 |INWAHNERS = 209944 |INWAHNERS_TIET = 2020 |POSTLEETTALL = 01000―16999 |VÖRWAHL = (+52) 55 |BÖRGERMEESTER = |WEBSTEED = www.cdmx.gob.mx }} '''Mexiko-Stadt''' ({{S|es|''Ciudad de México''}}, lokale Uutsprake: {{IPA|sjuˈða(ð) ðe ˈmexiko}}; afkört: '''CDMX'''; {{S|nah|''Āltepētl Mēxihco''}} {{IPA|aːl'tepeːt͡ɬ meːˈʃiʔko}}; {{S|ote|''’Monda''}}) es de [[Hööftstadt|Höövdstadt]] un gröttste Stadt van [[Mexiko]].<ref>{{Internetquelle |titel = Artículo 44 |url = http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/44.pdf |hrsg = Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos |abruf = 2010-05-14 |archiv-datum = 2020-01-17 |archiv-url = https://web.archive.org/web/20200117163053/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/44.pdf }}</ref> Mexiko-Stadt es een van den wichtigsten Zentren för Kultuur un ook för Finanzen weltwied.<ref>{{Internetquelle|titel = De 2008 Global Cities Index |url = https://foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&page=1 |abruf = 2099-12-12 |archiv-url = https://web.archive.org/web/20100110131155/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&page=1 |archiv-datum = 2010-01-10}}</ref> Se liggt in den [[Daal van Mexiko]] binnen den zentraal mexikaanschen Hoogland up ene Höögde van 2240&nbsp;m. De Stadt deelt sik 16 ''{{lang|es|delegaciones}}'', de sik wedder in Naverschoppen (''{{lang|es|colonias}}'') deelt. 2020 lèven in’r Kärnstad 9.209.944 Minschen up ene Pläcke van 1495 Quadraatkilometern.<ref>{{Literatur | Autor=Brian W. Blouet, Olwyn M. Blouet | Titel=OECD Reviews van Regional Innovation OECD Reviews van Regional Innovation: 15 Mexican States 2009 | Hrsg=OECD Publishing | Jahr=2009 | Seiten=418, 299 | ISBN=978-92-64-06012-8}}</ref> Binnen de Metropoolregioon lèvet œver 21 Millionen Minschen, was de Regioon de sesst gröttste [[Metropolregion|Metropoolregioon]] weltwied maket un de gröttste [[Spaansche Spraak|spaanschsprakige]] Stadt up’r Eerden.<ref>{{Internetquelle |url=https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Highlights.pdf |titel=World Urbanization Prospects 2018 |autor=United Nations |abruf=2021-10-10 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200211222646/https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Highlights.pdf |archiv-datum=2020-02-11 }}</ref> De Höövdstadt van Mexiko es öldste Höövdstadt in [[Noordamerika|Noord]]- un [[Süüdamerika]] un tohope med [[Quito]] in [[Ecuador]] ene van twee Höövdstäden, de amerikaansche [[Indianer|Indigene]] gründ hebbet. Dat atzteeksche Volk van den [[Azteken|Mexica]] richte de Stadt ümme 1325 up ene Gruppe Eilanden binnen den [[Texcoco-See]] up un gav den Oort den Namen [[Tenochtitlan]]. As de Spaniers Tenochtitlan 1521 belagern, maken se de atzeeksche Stadt meest gans tonichte un richten den Oord na den Vœrbild van spaanschen Städen wedder up. 1524 geven se de Stad den Namen „{{lang|es|México Tenochtitlán}}“ un nömen se 1585 offitschell „{{lang|es|Ciudad de México}}“ (Mexiko-Stadt).<ref name="gobdf">{{Internetquelle |autor=Government van de Federal District |titel=Historia de la Ciudad de México |url=http://www.df.gob.mx/wb/gdf/historia_de_la_ciudad_de_mexico |archiv-url=https://web.archive.org/web/20091219215021/http://www.df.gob.mx/wb/gdf/historia_de_la_ciudad_de_mexico |archiv-datum=2009-12-19 |abruf=27 December 2009 |hrsg=df.gob.mx |sprache=es}}</ref> Mexiko-Stadt was binnen den spaanschen Koloniaalriek een politsch, administrativ un ook finantschell Zentrum.<ref name="UN">{{Internetquelle |autor = United Nations |titel = Mexiko-Stadt, Mexiko |url = https://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/mexico.asp |abruf = 27 December 2009 |sprache=es |archiv-url = https://web.archive.org/web/20100502045456/http://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/mexico.asp |archiv-datum = 2020-05-02}}</ref> Na dat Mexiko den Unafhängigheedskrieg wunnen hadde, richte de niege Staat dat „Bundsdistrikt Mexiko-Stadt“ (''{{lang|es|Distrito Federal}}'') up, dat sik 2016 uplöse un de Stad so gröttere Autonomie kreeg. ==Bilder== <gallery> Painting of Tenochtitlan-Tlatelolco on Lake Texcoco (9755215791).jpg|Mexiko-Stadt as Tenochtitlan Zócalo, Ciudad de México (32846556446).jpg|Zócalo Mexiko-Stadt Monumento a la Revolución 2 (cropped).jpg|Monumento a la Revolución </gallery> = Literatur == * Juan Villoro: ''Horizontal Vertigo: A City Called Mexico.'' Ballantine, New York 2021, ISBN 978-1-5247-4888-3 (aus dem Spanischen von Alfred MacAdam). * Ana Álvarez (Hrsg.), Citámbulos (Mexiko), DAZ (Berlin): ''Citámbulos – Mexico City: Reise in die mexikanische Megacity.'' Jovis Verlag, Berlin 2008, ISBN 978-3-939633-76-1. * Christof Parnreiter: ''Historische Geographien, verräumlichte Geschichte. Mexico City und das mexikanische Städtenetz von der Industrialisierung bis zur Globalisierung.'' Franz Steiner Verlag, [[Stuttgart]] 2007, ISBN 978-3-515-09066-7. * York Lohse: ''Mexiko-Stadt im 18. Jahrhundert. Das Bild einer kolonialen Metropole aus zeitgenössischer Perspektive.'' Peter Lang, Frankfurt 2005, ISBN 3-631-53603-8. * Hans G. Hofmeister: ''Mexico-City – Eine Metropole des Südens im globalen Restrukturierungsprozess.'' [[Kassel]] University Press, Kassel 2002, ISBN 3-89958-016-8. * Eckhart Ribbeck: ''Die informelle Moderne – Spontanes Bauen in Mexiko-Stadt „Informal Modernism – Spontaneous Building in Mexico-City“.'' AWF, Bensheim 2002, ISBN 3-933093-25-2. * [[Martin Heintel]], Heinz Nissel, Christof Parnreiter, Günter Spreitzhofer, Karl Husa, [[Helmut Wohlschlägl]] (Hrsg.): ''Megastädte der Dritten Welt im Globalisierungsprozess. Mexico City, Jakarta, Bombay – Vergleichende Fallstudien in ausgewählten Kulturkreisen.'' Institut für Geographie, Wien 2000, ISBN 3-900830-40-1. * Oscar Lewis: ''Die Kinder von Sanchez. Selbstporträt einer mexikanischen Familie.'' Lamuv, Göttingen 1992, ISBN 3-921521-62-9. * Uwe Schmengler: ''Umweltprobleme in Mexiko-Stadt.'' Schmengler, Berlin 1992, ISBN 3-9801643-0-6. (Kopie der ursprünglichen Examensarbeit: {{Webarchiv |url=http://home.tiscali.de/uwe.schmengler/verlag/mexiko-stadt1-37.pdf |text=S. 1–37 |wayback=20070930073757}}, {{Webarchiv |url=http://home.tiscali.de/uwe.schmengler/verlag/mexiko-stadt38-67.pdf |text=S. 38–67 |wayback=20070930170442}}, {{Webarchiv |url=http://home.tiscali.de/uwe.schmengler/verlag/mexiko-stadt68-95.pdf |text=S. 68–95 |wayback=20070927210202}}, {{Webarchiv |url=http://home.tiscali.de/uwe.schmengler/verlag/mexiko-stadt96-120.pdf |text=S. 96–120 |wayback=20070930073742}}, {{Webarchiv |url=http://home.tiscali.de/uwe.schmengler/verlag/mexiko-stadt_literatur.pdf |text=Literatur |wayback=20070927205819}}.) * Dieter Klaus, Wilhelm Lauer, Ernesto Jauregui: ''Schadstoffbelastung und Stadtklima in Mexiko-Stadt.'' F. Steiner, Stuttgart 1988, ISBN 3-515-05410-3. * Anne Becker, Olga Burkert, Anne Doose, Alexander Jachnow, Marianna Poppitz (Hrsg.): ''Verhandlungssache Mexiko-Stadt. Umkämpfte Räume, Stadtaneignungen, imaginarios urbanos.'' b-books, Berlin 2008, ISBN 978-3-933557-89-6. == Kiek ook bi == * [[Städer in Mexiko]] == Nawiese == <references/> == Weblinks == {{Commons|Ciudad de México|Mexiko-Stadt|audio=1|video=0}} * [https://web.archive.org/web/20240501061032/https://www.cdmx.gob.mx/ Webstède van Mexiko-Stadt] (spaansch) * [http://www.mexicocity.gob.mx/guias/biblioteca/folleto_delegacional/04_PDF_aleman.pdf Tourismusbüro ] (spaansch un engelsch) * [https://www.goethe.de/ins/mx/de/lp.html?wt_sc=mexiko Goethe-Institut Mexiko-Stadt] * [http://www.ciudadmexico.com.mx/imagenes.htm Bilder van Mexiko-Stadt] (spaansch und englisch)<br /> {{Normdaten|TYP=g|GND=4039060-3|LCCN=n79093328|NDL=00629320|VIAF=316429178}} [[Kategorie:Hööftstadt]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Mexiko]] b3pgn4tx3c9wuqa7ii0bzg1jlyv3eek 0 178460 1061835 1061367 2026-04-05T14:10:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061835 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden}} {{Stubben}} {{GemeenboxWD |NAAM = Lagos |NAAM_INHEEMSCH = {{S|en|Lagos}}<br/> {{S|yor|Èkó}} |SITT = Ikeja |STAAT = Nigeria |LIGGT_IN = Staat: {{NGA}}<br/> Bundsstaat: Lagos |WAPEN = Lagos Seal.png |FLAGG = Lagos State Flag (1967-1970).svg |MOTTO = |KOORT = |KOORT2 = Location of Lagos.png |FLACH = 999.58 |HÖÖCHD = 5 |HÖÖCHD_REF = |KOOR_NS = 6.45603 |KOOR_OW = 3.39363 |INWAHNERS = 14370000 |INWAHNERS_TIET = 2020 |POSTLEETTALL = 100211–102361 |VÖRWAHL = www.lagosstate.gov.ng |BÖRGERMEESTER = |WEBSTEED = www.lagosstate.gov.ng |ÖÖRD = |GEMEENSLÖTEL = }} '''Lagos''' ({{S|en|{{IPA|ˈleɪɡɒs}}}} oder {{lang|en|{{IPA|ˈlɑːgoʊs}}}}, '''{{S|yor|Èkó}}''') es med bi 21 Millionen Minschen de gröttste Stad in [[Nigeria]]. Lagos was bet 1991 de nigeriaansche [[Hööftstadt|Höövdstad]], as de Höövdstad van de [[Atlantik|atlantsche]] Küste na [[Abuja]] in’n Binnenland ümmetoog. Lagos es een groot un wichtig Handel- un Finanzzentrum för Nigeria, man ook för heel [[Afrika]]. De Stad es een belangriek Standpunkt för de [[Industrie]] un ook för Bildung, Politik, Kunst un Kultur. Sunderlik wichtig es de Filmindustrie.<ref> {{Literatur |Titel=African Cities Driving de NEPAD Initiative |Hrsg= UN-HABITAT |Jahr=2006 |ISBN= 978-9-211318159 |Seiten=202|Verlag=Un-Habitat }}; {{Literatur |Titel=Key Concepts in Creative Industries |Seiten=47 |Autor= John Hartley (et al.)|Verlag= SAGE |Jahr=2012 |ISBN=978-1-446-2028-90}}; {{Literatur |Titel=Cultures and Globalization: Cities, Cultural Policy and Governance |Seiten=118 |Autor=Helmut K. Anheier, Yudhishthir Raj Isar |Verlag= SAGE |Jahr=2012 |ISBN=978-1-446-2585-07}}; {{Literatur |Titel=Hidden Innovation: Policy, Industry and de Creative Sector (Creative Economy and Innovation Culture Se Series) |Autor=Stuart Cunningham |Verlag= Univ. of Queensland Press |Seiten=163 |Jahr=2013 |ISBN= 978-0-702-2509-89}}; {{Literatur |Titel=Cities and Nature |Seiten=7 |Verlag=Routledge Critical Introductions to Urbanism and de City |Autor= Lisa Benton-Short|Jahr=2013 |ISBN=978-1-134252749}}; {{Literatur |Titel=The Land/Ocean Interactions in de Coastal Zone of West and Central Africa Estuaries of de World |Autor=Salif Diop, Jean-Paul Barusseau |Seiten=66 |Verlag=Springer |Jahr=2014 |ISBN=978-3-319-0638-81}} </ref><ref name=afropolis> {{Literatur |Titel=Afropolis: City Media Art |Autor=Kerstin Pinther, Larissa Förster, Christian Hanussek |Verlag=Jacana Media |Jahr=2012 |Seiten=18 |ISBN=978-1-431-4032-57}}</ref> De Grootstad dregt en groten Deel to den nigeriaanschen Bruttoinbinnelandsprodukt bi un het een van den gröttsten Seehaven up den afrikaanschen Kuntinent.<ref>{{Literatur |Titel=Africa, Volume 1 of Cities of de World: A compilation of current information on cultural, geographical, and political conditions in the countries and cities of six continents, based on de Department of State's "post reports" |Autor=Brian Rajewski |Verlag=Gale Research International, Limited |Jahr=1998 |ISBN= 978-0-810-3769-22}}</ref><ref name="global">{{Literatur |Seiten=315 |Titel= Global Gentrifications: Uneven Development and Displacement |Autor=Loretta Lees , Hyun Bang Shin, Ernesto López Morales |Verlag=Policy Press |Jahr=2015 |ISBN=978-1-447-3134-89}}</ref> Lagos was eerst de Heme van den Stamme Awori, ene Unnergruppe van den [[Yoruba]], de up den Eilanden vœr de westafrikaansche Atlantikküste lèven. Vandage liggt Lagos up düssen Eilanden man het sik ook bet up’t Fastland uutbreed.<ref name="Lagos Case Study">{{Internetquelle |url=http://water.tkk.fi/wr/tutkimus/glob/publications/Haapala/pdf-files/CASE%20STUDY%20OF%20LAGOS.pdf |titel=CASE STUDY OF LAGOS |abruf=27 November 2015 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160304195932/http://water.tkk.fi/wr/tutkimus/glob/publications/Haapala/pdf-files/CASE%20STUDY%20OF%20LAGOS.pdf |archiv-datum=2016-05-04 }}</ref> Bet dat 1967 de Bundstaat Lagos upricht worde, regere de Bund de Stad direkt. Vandage deelt sik de Stad in sèven ''{{lang|en|Local Government Areas}}'' (LGAs), un formt tohope med 13 anderen LGAs den Bundstaat Lagos. Lagos was eerst Höövdstad van düssen Staat, man 1976 toog de Höövstad van den Bundsstaat na [[Ikeja]] ümme.<ref>{{Internetquelle |titel=History Of Lagos |url=https://onelagosfiesta.ng/history-of-lagos/ |abruf=2022-03-12 |hrsg=One Lagos Fiesta |sprache=en |archiv-datum=2022-04-07 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220407112914/https://onelagosfiesta.ng/history-of-lagos }}</ref> Ook wenn een Lagos ene Stad nöömt, es Lagos egens ene Metropoolregioon, de sik uut 16 Local Goverment Areas tohope sett.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.nigeriacongress.org/FGN/administrative/statedetails.asp?state=lagos | titel=Administrative Levels - Lagos State | hrsg=Nigeria Congress | abruf=27 November 2015 | archiv-url=https://web.archive.org/web/20051225234623/http://www.nigeriacongress.org/fgn/administrative/statedetails.asp?state=Lagos | archiv-datum=2005-12-25}}</ref> Düsse Metropoolregioon maket 37&nbsp;% van’r Pläcke binnen den Bundsstaat Lagos un 87&nbsp;% van allen Minschen binnen den Staat lèvet in Lagos.<ref name="Lagos State Information">{{Internetquelle | url=http://www.nigerianstat.gov.ng/information/details/Lagos | titel=Lagos State Information | hrsg=National Bureau of Statistics | abruf=25 October 2015 | archiv-url=https://web.archive.org/web/20151109140122/http://nigerianstat.gov.ng/information/details/Lagos | archiv-datum=9 November 2015 }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.lagosstate.gov.ng/pagelinks.php?p=6 |titel=Population - Lagos State |hrsg=Lagos State Government |abruf=27 November 2015 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20151018094514/http://www.lagosstate.gov.ng/pagelinks.php?p=6 |archiv-datum=18 October 2015 }}</ref> == Bilder == <gallery> 2014 Victoria Island Lagos Nigeria 15006436297.jpg|Skyline Victoria Island Lagos 2014 Tinubu Square Lagos Nigeria 14640600637.jpg|Tinbu Square The Cathedral Church of Christ Marina..jpg|Kathedrale Christus Marina </gallery> == Nawiese == <references/> == Weblenke == {{Commonscat|Lagos, Nigeria|Lagos}} * [https://www.goethe.de/ins/ng/de/ Goethe-Instituut Nigeria] (Victoria Island) * [http://www.lagosjudiciary.gov.ng/ State Judiciary] of Lagos [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Nigeria]] [[Kategorie:Oort mit Seehaven]] 7aaaxf73bmbyromvw4sxntxkuf819fe 0 178540 1061938 1061424 2026-04-05T20:36:18Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061938 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{GemeenboxWD |NAAM=Seoul |NAAM_INHEEMSCH= '''Seoul'''<br / >'''Besundere Stad Seoul'''<br /><small>{{S|ko|서울특별시서울特別市|Seoul Teukbyeolsi}}</small> |SITT=Seoul ([[Jung-gu (Seoul)|Jung-gu]]) |STAAT=Süüdkorea |LIGGT_IN= {{KOR}}<br/> Besundere Stad Seoul |WAPEN=Seal of Seoul, South Korea.svg|FLAGG=Flag of Seoul.svg |MOTTO= |KOORT= |KOORT2=Seoul in South Korea 2023.svg| FLACH=605.52 |HÖÖCHD=35 |HÖÖCHD_REF= |KOOR_NS=37.565654 |KOOR_OW=126.978135 |INWAHNERS=9766886 |INWAHNERS_TIET=2019 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=https://english.seoul.go.kr/ |ÖÖRD=25 Bezirke (Gu) |GEMEENSLÖTEL=}} '''Seoul''' ({{S|ko|서울|Seoul}} {{IPA|sʌ.ul/sɔʊl}}) es de [[Hööftstadt|Höövdstad]] van [[Süüdkorea]]. Amtlik heet de Stad „Besundere Stad Seoul“ ({{Lang|ko|서울특별시|Seoul Teukbyeolsi}}), wat bedüd dat Stad den glieken Status het as de süüdkroeaanschen Provinzen. In Seoul lèvet wat bi 9,8&nbsp;Millionen (2019). De Stad es dat Zentrum van’r Metropoolregioon Sudogwon ({{Lang|ko|수도권}}, {{Lang|ko|首都圈}}), in de 25,4&nbsp;Millionen Minschen (2015) lèvet,<ref name="Volkszählung">{{Internetquelle |url=http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp |titel={{lang|ko|주민등록 인구 및 세대현황}} (Wohnbevölkerung und Generations Status) |hrsg=Ministerium für Verwaltung und Inneres (MOGAHA, {{lang|ko|행정자치부}}) |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110303195830/http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp |archiv-datum=2011-03-03 |abruf=2018-02-23 |sprache=ko |kommentar=Originalwebseite nicht mehr verfügbar }}</ref> wat een Drüddel van allen Minschen up den koreaanschen Halveiland es. Sudogwon geld för enen van den gröttsten Metropoolregionen weltwied. Seoul es nich olleen Höövdstad man ook dat Zentrum för Finansen, Kultuur, Universitäten un Hoogscholen in Süüdkorea. Vèle grote Firmen as [[Samsung]], LG un Hyundai hebbet œren Sitt in Seoul. De Stad richte 1988 den olmypschen Summerspèle un 2002 de [[Football-Weltmeesterschop 2002|Football-Weltmeesterschop]]. Seoul es ook de Middelpunkt för den K-Pop, vundeswègen 2018 œver 9,5 Millionen Touristen Seoul besöchten, wat de Stad ene mang den meest besochten Städen weltwied maket.<ref>{{Internetquelle |url=https://newsroom.mastercard.com/press-releases/big-cities-big-business-bangkok-london-and-paris-lead-the-way-in-mastercards-2018-global-destination-cities-index/ |titel=Big Cities, Big Business: Bangkok, London and Paris Lead the Way in Mastercard’s 2018 Global Destination Cities Index |werk=[[MasterCard]] |datum=2018-09-25 |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20180928121613/https://newsroom.mastercard.com/press-releases/big-cities-big-business-bangkok-london-and-paris-lead-the-way-in-mastercards-2018-global-destination-cities-index/ |archiv-datum=2018-09-28 |archiv-bot=2023-01-08 19:32:47 InternetArchiveBot |abruf=2019-05-04 |sprache=en }}</ref> Ol 18&nbsp;v. Chr. bis 475 was Seoul Höövdstad van Köningriek [[Baekje]] un in’r Tied van 1394 bet 1910 ook Höövdstad van den Joseon-Riek un den Koreaanschen Keiseriek. 1945 worde Seoul offitschell Höövdstad van’r [[Süüdkorea|Republik Korea]] un was na dat Grundgesett van [[Noordkorea]] bet 1972 ook de noordkoreaansche Höövdstad, as [[Pjöngjang]] de offitschele Höövdstad worde, van wo Noordkorea na’n [[Tweete Weltkrieg|tweden Weltkrieg]] dat Land provisoorsch regeerd hadde. == Persöönlikheden == * [[Kim Jeon]] (1458–1523), koreaanschen Politiker, neokonfuzianischen Philosouph un Dichter == Bilder == <gallery> Aerial view of Seoul 1.jpg|Blick van bòven up Seoul Downtown Seoul.jpg|Binnenstad Seoul </gallery> == Literatur == * Robert Nilsen: ''South Korea Handbook.'' 3. Auflage. Moon, Emeryville Cal 2004, ISBN 1-56691-418-3, S. 157ff. * Dirk Bronger: ''Manila-Bangkok-Seoul. Regionalentwicklung und Raumwirtschaftspolitik in den Philippinen, Thailand und Südkorea''. Institut für Asienkunde, Hamborg 1997, ISBN 3-88910-178-X. * Beom Chu: ''An der Tradition orientierter Wohnungs- und Städtebau: Entwicklung eines Konzeptes für die Neuordnung historischer Wohngebiete in Seoul.'' Vertrieb für Bau- und Planungsliteratur, Düörpm 1999, ISBN 3-929797-53-4. * Lothar Coenen (Hrsg.): ''Der Wind weht aus dem Süden. Zeugnisse aus Seoul.'' Calwer, Stuttgart 1990, ISBN 3-7668-3109-7. * Young-Jun Lee: ''Luftreinhaltepolitik im städtischen Ballungsraum Seoul.'' Verlag für Wissenschaft und Forschung, Berlin 1994, ISBN 3-930324-09-1. * In-Ju Song: ''Analyse des Stadtökosystems als ökologische Grundlage für die Stadtplanung. Am Beispiel von Seoul.'' Verlag Dr. Kovac, Hamborg 1998, ISBN 3-86064-800-4. * Martin Robinson: ''Seoul.'' Lonely Planet, Melbourne 2003, ISBN 1-74059-218-2. (Englischer Reiseführer) * Keith Pratt: ''Old Seoul.'' Oxford University Press, Oxford 2002, ISBN 0-19-593087-8. * Peter Messingfeld: ''Abenteuer Seoul'' Verlag Lydia Messingfeld, 2008, ISBN 978-3-00-024362-2 (Deutscher Kultur- und Reiseführer) == Weblinks == * Offitschelle Webstède [https://www.seoul.go.kr/ koreaansch] un [https://english.seoul.go.kr/ engelsch] == Nawiese == <references/> [[Kategorie:Seoul]] [[Kategorie:Hööftstadt]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Süüdkorea]] l8yfpdbuterj87qqr928fwnrhqcdua4 0 178542 1061837 1061368 2026-04-05T14:28:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061837 wikitext text/x-wiki '''Lethal Company''' (engelsch för: ''Doodliches Ünnernehmen'') is een Early-Access-Koop-Överleven-[[Reeknerspeel|Horrorspeel]], dat vun ''Zeekers'' entwickelde wurr. Dat Speel speelt in en retrofrouturistisch, postapokalyptisch Universum, in dat de Speler in de Rull vun Verdragsarbeiter loopt, de för en Ünnernehmen mit den Naam "''The Company''" arbeiden un Schrott vun verlaaten, industrialiseerten Maanden sammelt, wiels de Fallen, Umweltfohren un Monster utwieken mööt. Dat wurr op den 23 Oktober 2023 in' Early-Access. verapenlicht. De offiziell Verapenlichung vun dat Speel steiht noch ut. == Speelwies == [[Bild:SchaupelSpeelerLethalCompany.png|duum|176x176px|Een Speeler hollt een Schaupel]] Lethal Company wurrd bloot ut de Ego-Perspektive speelt. De Speler hebbt de Opgaav, Schroot vun verlaten, industrialiseert Maanden to sammel, üm de Gewinnquote vun The Company binnen dree Daag to erfüllen.<ref>{{Internetquelle |autor=Emily Spindler |url=https://www.kotaku.com.au/2023/11/lethal-company-steam-best-seller/ |titel=Scavenge For Trash In Space (And Don't Die) In Lethal Company |werk=Kotaku Australia |datum=2023-11-13 |abruf=2023-12-17 |sprache=en-AU }}</ref> Wenn de Speler an’t Enn vun jeder Tied de erforderliche Maas reckt hett, geiht he to en anner Mission mit en högeren nödigen Gewinnquote över. Wenn de Speler nich an de Quote kummt, warrt he vun sien Schipp in’n Weltruum freelaten, woneem he doot warrt. De Swoorpunkt vun dat Speel liggt op Utforschen, Överleven un Strategie. Dat bedüüd dör en realistisch un brutal Atmosphäre, in de de Spelers mit intensiv Situatschonen konfronteert wurrn, to'n Bispeel, wenn se vun Monster jaagt wurrn.<ref>{{Internetquelle |autor=Jen Rothery, Angie Harvey, Casey DeFreitas, +3 Moreupdated |url=https://www.ign.com/wikis/lethal-company/Lethal_Company_Beginners_Guide |titel=Lethal Company Beginners Guide - Lethal Company Guide |abruf=2023-12-17 |sprache=en}}</ref> De Spelers mööt ok rechttiedig na jemehr Schipp trüggkehren, bevör de Autopilot alleen afflaagt. == Verloop == Dat Speel wurr vun den Indie-Entwickler Zeekers entwickelde.<ref>{{Internetquelle |autor=Rick Lane |url=https://www.pcgamer.com/co-op-horror-game-lethal-company-costs-dollar10-and-is-outselling-call-of-duty-on-steam/ |titel=Co-op horror game Lethal Company costs $10 and is outselling Call of Duty on Steam |werk=pcgamer.com |datum=2023-11-20 |abruf=2023-12-17 |sprache=en}}</ref> Dat wurr an'n 23. Oktober 2023 in dat Early-Access för Microsoft Windows verapenlicht.<ref>{{Internetquelle |autor=Kelsey Raynor Guides Writer |url=https://www.vg247.com/steam-game-going-viral-and-easy-to-see-why |titel=This $10 Steam game is going massively viral, and it’s easy to see why |datum=2023-11-16 |abruf=2023-12-17 |sprache=en}}</ref> De Entwickler seggt, dat se plaant, dat Speel in de nächsten söss Maand to beenden.<ref>{{Internetquelle |autor=Elie Gould published |url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/i-got-chased-by-man-eating-spiders-in-lethal-company-and-all-i-got-was-this-crummy-teapot |titel=I got chased by man-eating spiders in Lethal Company, and all I got was this crummy teapot |datum=2023-11-16 |abruf=2023-12-17 |sprache=en}}</ref> == Weblenken == * [https://www.youtube.com/watch?v=Vt08pWqO6Og|date=July&#x20;8,&#x20;2022 Lethal Company - Announcement Teaser (Trailer). 8. July 2022] == Nawiesen == <references /> [[Kategorie:Elektroonsch Speel]] [[Kategorie:Reekner]] cle1r59l2hx89tjmsiot3t3d6cd2n5p 0 178642 1061924 1061415 2026-04-05T19:51:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061924 wikitext text/x-wiki [[Datei:Robert Solow by Olaf Storbeck.jpg|mini|Robert Solow (2008)]] '''Robert Merton Solow''' (* [[23. August]] [[1924]] in [[New York City|New York]]; † [[21. Dezember]] [[2023]] in [[Lexington (Massachusetts)|Lexington]]<ref>{{Literatur |Autor=Robert D. Hershey Jr, Michael M. Weinstein |Titel=Robert M. Solow, Groundbreaking Economist and Nobelist, Dies at 99 |Sammelwerk=The New York Times |Datum=2023-12-21 |ISSN=0362-4331 |Online=https://www.nytimes.com/2023/12/21/business/robert-solow-dead.html |Abruf=2023-12-21}}</ref>) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Ökonom]]. He kreeg 1987 den [[Nobelpries för Weertschapswetenschapen]] för sien Arbeiten över ökonomische [[Wertschapswasdom|Wasdomstheorien]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1987/|titel=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1987|hrsg=nobelprize.org|autor=|zugriff=2014-10-28|sprache=en}}</ref> Dorneben weer he ok Dräger vun den Orden [[Pour le Mérite för Wetenschapen un Künste]] un de [[Presidential Medal of Freedom]] (2014).<ref>{{Internetquelle|url=http://www.orden-pourlemerite.de/mitglieder/robert-merton-solow?m=4&u=9&p=2|titel=Robert Merton Solow Orden Pour le Mérite|hrsg=orden-pourlemerite.de|autor=|zugriff=2014-10-28}}</ref> Veer vun sien Schölers, [[George Arthur Akerlof|George Akerlof]], [[Joseph Eugene Stiglitz|Joseph Stiglitz]], [[Peter Arthur Diamond|Peter Diamond]] un [[Paul Robin Krugman|Paul Krugman]], heem egenständige Nobelpriesen kreegen. == Leven == Solow wurr 1924 in den New Yorker Bezirk [[Brooklyn]] in en jöödsch Familie boren un is dor upwussen. Sien 1940 anfungen Studium wurr dör en dreejohrigen Kriegsinsatz ünnerbraaken. 1949 kreeg he an de [[Harvard University]] sien Doktertitel ([[Ph.D.]]). Sien wichtigst Lehrer weer [[Wassily Leontief]]. Dornah is he an de [[Columbia University]] wesselt un anslutend as [[Assistant Professor]] to dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT), wo he siet 1958 ordentlicher Perfesser weer. 1956 wurr he in de [[American Academy of Arts and Sciences]] wählt, 1972 in de [[National Academy of Sciences]], 1975 in de [[British Academy]]<ref>{{Internetquelle| url=https://www.thebritishacademy.ac.uk/fellows/robert-solow-FBA/| titel=Fellows: Robert Solow| hrsg=British Academy| zugriff=2020-12-02}}</ref> un 1980 in de [[American Philosophical Society]].<ref>{{Internetquelle| url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Robert+M.+Solow&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced| titel=Member History: Robert M. Solow| hrsg=American Philosophical Society| zugriff=2018-12-27}}</ref> Siet 1999 weer he Ehrenliddmaat vun de [[Royal Irish Academy]].<ref>{{Internetquelle| url=https://www.ria.ie/robert-m-solow| titel=Members: Robert M. Solow| hrsg=Royal Irish Academy| zugriff=2019-05-12}}</ref> 1979 stunn Solow de [[American Economic Association]] as wählt Präsident vör.<ref name="AEA">{{Internetquelle|url=https://www.aeaweb.org/honors_awards/officerspast.php|sprache=en|zugriff=2015-10-28|titel=Past and Present Officers|hrsg=aeaweb.org ([[American Economic Association]])}}</ref> == Forschung == [[Datei:Solow natmedal.jpg|mini|Robert Merton Solow kriggt 1999 vun [[Bill Clinton]] de [[National Medal of Science]].]] Sien wichtigsten Bidrag to de Wetenschap hett Solow all 1956 brocht, as sien Upsatz ''A Contribution to the Theory of Economic Growth'' herut keem. Dorin hett he dat [[Solow-Modell]] entwickelt, dat langfristig Wertschapswasdom in en Volkswertschap blots dör [[Technischer Fortschritt|technischen Fortschritt]] verklort. 1957 hett he mit Hülp vun [[Empirie|empirischen]] Henwiesen an dat Bispeel vun de USA sien Theorie nahwiest. Er funn herut, dat en Grootdeel vun dat amerikaansch Wertschapswasdom in de eerst Hälft vun dat 20. Johrhundert vun technologischen Fortschritt vörandreven wurr ([[totale Faktorproduktivität]]) un blots en düchtig lütten Deel dör den stiegend Insatz vun [[Arbeit (Volkswertschapslehre)|Arbeit]] un [[Kapitaal]]. Neben sien Arbeiten to dat Wertschapswasdom hett Solow ok fundamentale Bidrääg to de Arbeitsmarktökonomie leist, to’n Bispeel de Lohnsetten. Mehrere ökonomisch Konzepte dragen sien Naam, as dat [[Totale Faktorproduktivität|Solow-Residuum]] (Wasdom), de [[Solow-Stiglitz-Effizienzbedingung]] (Ressourcenökonomik) un de [[Solow-Elastizität]] (Effizienzlohntheorie). == Schriften == * ''A Contribution to the Theory of Economic Growth.'' In: ''Quarterly Journal of Economics.'' Band 70, Februar 1956, S. 65–94. * ''Technical Change and the Aggregate Production Function.'' In: ''Review of Economics and Statistics.'' Band 39, August 1957, S. 312–320. * mit Robert Dorfman und [[Paul A. Samuelson|Paul Samuelson]]: ''Linear Programming and Economic Analysis.'' McGraw-Hill, New York 1958 * ''The New Industrial State or Son of Affluence.'' In: ''The Public Interest.'' Fall 1967, S. 108. * ''Capital Theory and the Rate of Return.'' 1963. * ''The Economics of Resources or the Resources of Economics.'' In: ''American Economic Review.'' Band 64, 1974, S. 1–14. * ''Wage Bargaining and Employment.'' In: ''American Economic Review.'' Band 71, 1980, S. 896–908. * {{Literatur|Titel=An almost practical step toward sustainability: an invited lecture on the occasion of the Fortieth Anniversary of Resources for the Future |Verlag=Resources for the Future |Ort=Washington, DC |Datum=1992 |ISBN=978-0-915707-92-8}} * {{Literatur |Titel=Work and welfare |Verlag=Princeton University Press |Ort=Princeton, NJ |Datum=1998 |Reihe=The University Center for Human Values series |ISBN=978-0-691-05883-2}} * {{Literatur |Autor= |Titel=Growth theory: an exposition; the Radcliffe lectures, delivered in the University of Warwick 1969; Nobel Prize lecture 1987; the Siena lectures, delivered in the University of Siena 1992 |Auflage=2 |Verlag=Oxford Univ. Press |Ort=New York |Datum=2000 |ISBN=978-0-19-510903-0}} == Weblinks == {{Commons|Robert Solow}} * [https://www.econbiz.de/Search/Results?lookfor=gnd%3A118994204 Indrag bi EconBiz] * [https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1987/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries] * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118994204 DNB-Katalog] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118994204 Indrag in Düütsche Digitale Bibliothek] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118994204|LCCN=n50013075|NDL=00457147|VIAF=108671555}} {{SORTIERUNG:Solow, Robert Merton}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1924]] [[Kategorie:Storven 2023]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] 5dabby6b3unillx3qgeobf99gbipev7 0 180985 1061928 1061416 2026-04-05T20:00:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061928 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barggrupp | NAAM = Rocky Mountains<br/> ''{{lang|en|Rockies}} | KOORT = RockyMountains-Range.svg | KOORTB = Rebeed vun de Rocky Mountains | TOPP = [[Mount Elbert]] | HÖÖCHD = 4400 | HÖÖCHD_REF = NN | BARGGRUPP = Amerikaansche Kordilleren | LAAG = {{CAN}}<br/><small>([[Alberta]], [[British Columbia]])<small><br/> {{USA}} <br/><small>([[Colorado]], [[Idaho]], [[New Mexico]], [[Montana]], [[Utah]], [[Washington (Bundsstaat)|Washington]], [[Wyoming]])</small> | STAAT = Vereenigte Staten | EERDREGION = Amerika | KOOR_NS = 43.741 | KOOR_OW = -110.802 | STEEN = [[Magmaatsche Steen|Magmaatsche]], [[metamorphe Steen|metamorphe]] un [[Sedimentsteen]] | ÖLLER = 80-55 Mio.&nbsp;Jaren | REBEED = 780.00<ref>https://kids.britannica.com/students/article/Rocky-Mountains-or-Rockies/276760</ref> | REGION-ISO = CAN }}De '''Rocky Mountains''' (Uutspraak: {{IPA|ˌrɑki ˈmaʊn(tə)nz}}),<ref>''Rocky Mountains''. In: ''Oxford English Dictionary'', Oxford University Press, Juni 2025, ([[doi:10.1093/OED/1105064042|online]])</ref> ümgangsspraaklich ook '''Rockies''''','' sünd ene grote [[Barggrupp|Bargkeed]] in’n Westen vun [[Noordamerika]], de sik vun de [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]] bet na [[Kanada]] streckt. Se sünd een Deel vun de [[Amerikaansche Kordilleren|Amerikaanschen Kordilleren]] un loopt rund 4800&nbsp;km vun de kanaadsche Provinz [[British Columbia]] in’n Noorden bet in den US-amerikaanschen Bundsstaat [[Nee-Mexiko|New Mexico]] in’n Süden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.britannica.com/place/Rocky-Mountains |titel=Rocky Mountains |werk=britannica.com |datum=2025-10-14 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> De höögste [[Bargtopp|Topp]] in de Bargkeed is de [[Mount Elbert]]. De Rocky Mountains sünd ook ene grote [[Waterscheed]] in Noordamerika un billt de Grenz twüschen de Strööm, de in’n [[Atlantik]] fleet un de Strööm, de in’n [[Pazifische Ozean|Pazifik]] münnt. De Rocky Mountains billen sik vöör rund 55 bet 80&nbsp;Millionen Jaren in de [[laramiedsche Orogenees]], as sik verscheden Platen ünner de [[noordamerikaansche Plaat]] schoven un wied in’t Binnenland [[Barg]]en hoogdrücken. Vun de Tied an sünd de Bargen [[Eroschoon|verweddert]] un [[Gletscher]]s hebbt grote [[Daal|Dalen]] formt. Sied de leste [[Iestied]] leevt Minschen, so as [[Paläoindianer|Paläoindianers]], in de Rocky Mountains. Na Expeditschonen vun Europäers, to’n Bispeel vun [[Alexander Mackenzie]] un de [[Lewis-un-Clark-Expeditschoon]] begunn de [[Bargbo]] un bröch meer Minschen in de Bargen. De meisten hogen Bargen vun de Rocky Mountains staat in [[Colorado]], dat in’n Snid {{Hööchd|2000|de See}} liggt. De Bargen sünd bi [[Tourismus|Touristen]] beleevt, de för [[Wintersport]], so as [[Ski]] oder [[Snowboarding]], un sommers for [[Mountain-Biking]], to’n [[Wannern]], [[Camping|Campen]] un [[Bargstiegen]] oder to’n [[Fischeree|Fischen]] un [[Jagd|Jagen]] in de Bargen kaamt. == Naam == De Naam vun de Bargen is uut dat [[Plains-Cree]], een Dialekt vun de [[Algonkin-Spraken|Algonkin-Spraak]] [[Cree (Spraak)|Cree]], översett. Op Cree heet de Bargen {{lang|cr|ᐊᓯᓃᐘᒋᕀ|''asinîwaciy''}},<ref>''asinîwaciy''. In: ''itwêwina Plains Cree dictionary‎''. Alberta Language Technology Lab, 2019 ([https://itwewina.altlab.app/search?q=asin%C3%AEwaciy online])</ref> wat sik uut {{lang|cr|ᐊᓯᓂᕀ|''asiniy''}} ‘Steen’ un {{lang|cr|ᐘᒋᕀ|''waciy''}} ‘Barg’ tohoopsett, also so veel as „stenige Bargen“ bedüüdt oder denn op Engelsch överdregen ''Rocky Mountains'' heet. De Europäers översetten den Naam uut dat Plains-Cree Woord för Woord. De Militäärkommandeur [[Jacques Legardeur de Saint-Pierre]] weer 1752 de Eerste, de den Naam op [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]] översett un as ''{{lang|fr|Montagnes de Roche}}'' (vundaag op franzöösch ''{{lang|fr|Montagnes Rocheuses}}'') daalschreven het.<ref>G. P. V. Akrigg, Helen B. Akrigg: ''British Columbia Place Names''. Vancouver: UBC Press. 2. Oplaag 1997. S. 229.</ref><ref>Ernest G. Mardon, Austin A. Mardon: ''Community Place Names of Alberta'' Edmonton: Golden Meteorite Press. 3. Oplaag 2010, S. 283.</ref> == Geografie == [[Bild:Mount_Robson_Twilight.jpg|duum|Sicht op de [[Mount Robson]] in British Columbia, Kanada, vun de [[Berg Lake]] uut|alternativtext=Barg mit Binnesee]] [[Bild:Mt. Elbert.jpg|alternativtext=Mount Elbert in’n Achtergrund, daarvöör een Binnensee|duum|[[Mount Elbert]] in Colorado vun de [[Turquoise Lake]] uut bekeken]] De Rocky Mountains sünd de nöördlichste Deel vun de [[Amerikaansche Kordilleren|Amerikaanschen Kordilleren]] un streckt sik vun de [[Liard River]] in dat kanaadsche [[British Columbia]] bet na de US-amerikaansche [[Pecos River]], enen Siedenstroom vun’n [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]], in [[Nee-Mexiko|New Mexico]].<ref>Ben Gaad: ''Handbook of the Canadian Rockies''. Corax Press 1995, S. 17.</ref> De Rocky Mountains sünd twüschen 110 un 480&nbsp;km breed. De höögste Barg is de 4401&nbsp;m hoge [[Mount Elbert]] in [[Colorado]]. De [[Mount Robson]] in British Columbia is mit 3954&nbsp;m de höögste Barg in’n [[Kanada|kanaadschen]] Deel vun de Rocky Mountains. De Rocky Mountains sett sik uut verscheden Bargkeden tohoop, de op de Oostsied över de [[Interior Plains]] tohöög staat, so as de [[Cristo Mountains]] in New Mexico un [[Colorado]], de [[Front Range]] in Colorado, de [[Wind River-Range]] un de [[Big Horn-Mountains]] in [[Wyoming]], de [[Absaroka-Beartooth-Ranges]] un de [[Rocky Mountain-Front]] in [[Montana]] so as ook de [[Clark Range]] in de kanaadsche Provinz [[Alberta.]]<ref name="Cannings">Richard Cannings: ''The Rockies, A Natural History''. Greystone/David Suzuki Foundation 2007, S. 5, ISBN 978-1-55365-285-4.</ref> De middelste Bargkeed sett sik uut de [[La Sal Range]] an de Grenz twüschen [[Utah]] un Colorado, de [[Abajo Mountains]] un [[Henry Mountains]] in’n Süüdwesten vun Utah, de [[Uinta Range]] in Utah un Wyoming, un de [[Teton Range]] in Wyoming un [[Idaho]] tohoop. Op de Westsied liggt Bargkeden so as de [[Wasatch Range]] bi [[Salt Lake City]], de [[San Juan Mountains]] in New Mexico un Colorado, de [[Bitterroots]] an de Grenz vun Idaho un [[Montana]] un de [[Sawtooths]] in de Midd vun Idaho. Dat [[Great Basin]] un dat [[Columbia River Plateau]] scheedt de Bargkeden in de Rocky Mountains vun anner Bargkeden in’n Westen af. In Kanada billt de [[Rocky Mountain Trench]], de döör heel British Columbia löppt, de Westkant vun de kanaadschen Rockies.<ref name="Cannings" /> Na de kanaadschen Geografen begünnt de kanaadschen Rocky Mountains süüdlich vun’n [[Liard River]] un in’n Oosten vun’n Rocky Mountain Trench, een Gravensysteem un groot Daal in’n Westen vun de Rocky Mountains. De Bargen, de sik na de [[Yukon (Territorium)|Yukon]] un in’t [[Noordwest-Territorium]] streckt, tellt se nich daarto. De Bargen deelt sik in den [[Muskwa Range]], den [[Hart Range]] un den [[Continetal Range]]. Anner Bargruppen na Noord to, so as den [[Selwyn Range]], den [[Mackenizie Range]], de [[Richardson Mountains]] oder de [[Brook Ranges]] in [[Alaska]] tellt de ''[[Geological Survey of Canada]]'' nich to de Rocky Mountains. De ''[[Geological Society of America]]'' daargegen bekiekt de Bargen as enen Deel vun de „Arktischen Rockies“.<ref name="Geology">Richard F. Madole u.a.: ''Rocky Mountains''. In: William L. Graf (Ruutgever): ''Geomorphic Systems of North America''. Decade of North American Geology. Vol. 2 (Centennial Special ed.). Geological Society of America (Januar 1987). S. 211–257.</ref> [[Bild:APDW-en.png|alternativtext=Kaart Afströömrebeden in Noordamerika|duum|De Afströömrebeden vun de Pazifik (in gröön) un de Atlantik (in rood) scheedt sik in de Rocky Mountains]] In de Rocky Mountains liggt de grote noordamerikaansche [[Waterscheed]], ene Linie an de Strööm op de Westsied in den [[Pazifik]] fleet un op de anner Sied in den [[Atlantik]] ströömt. Vun de [[Triple Divide Peak]] in’n US-amerikaanschen [[Glacier-Natschonaakpark (USA)|Glacier-Natschonaalpark]] fleet de Strööm nich alleen in de Atlantik un Pazifik, man ook in de [[Hudson Bay]]. Een Stück wieder na Noord to in [[Alberta]] fleet de [[Athabasca]] in’n [[Mackenzie River]], de in de [[Beaufortsee]], wat ene [[Nevenmeer|Siedensee]] vun de [[Nöördlike Iessee|nöördliche Iessee]] is, afströömt. Wichtige Strööm in de Rocky Mountains sünd: {| |- valign="top" | style="padding-right:50px;" | * [[Athabasca River]] * [[Colorado River]] * [[Columbia River]] * [[Fraser River]] | style="padding-right:50px;" | *[[Kootenay River]] * [[Liard River]] * [[Missouri River]] * [[Peace River]] * [[Platte River]] | * [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]] * [[Saskatchewan River]] * [[Snake River (Columbia River)|Snake River]] * [[Yellowstone River]] * [[Yukon (Stroom)|Yukon]] |} In de Rocky Mountains leevt nich vele Minschen un Städer liggt wied uuteenanner. In’n Middel leevt veer Minschen op enen Quadraatkilometer un wenige Städer hebbt meer as 50.000 Inwaners. De Inwanertallen sünd man in de Tied twüschen 1950 un 1990 stark anwussen. Binnen veertig Jaren wuss de Inwanertall in Montana an de 35&nbsp;% un in Utah un Colorado üm 150&nbsp;%. De Inwanertallen in velen Städer in de Rocky Mountains hebbt sik twüschen 1972 un 2012 verdubbelt. [[Jackson (Wyoming)|Jackson]] in Wyoming is to’n Bispeel rund 260&nbsp;% anwussen; binnen 40 Jaren vun 1244 op 4472 Inwaners.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.usgs.gov/ |titel=Geologic Provinces of the United States: Rocky Mountains |abruf=2024-07-21}}</ref> == Geologie == De öllste Steen in den Rocky Mountains is [[metamorphsch Steen]] uut dat [[Präkambrium]] un billt den Karn vun den [[Noordamerika|noordamerikaanschen Kontinent]]. Ook de rund 1,7&nbsp;Millionen Jaren ole Steen [[Argillit]], ene Aard [[Schever]] finnt sik in de Bargen. In’n [[Paläozoikum]] weer Noordamerika ünner sieden Water to liggen, so dat sik kilometerdicke Schichten [[Kalksteen]] un [[Dolomit]] aflagern deen.<ref name="gadd1">Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies''. Corax Press 1995, S. 76.</ref> In de süüdlichen Rocky Mountains, in dat hüdige Colorado, wurrn düsse olen Steen in’n [[Pennsylvanium]] (vöör ca. 300&nbsp;Millionen Jaren) to Bargen opfoolt. Düsse „Ancestral Rocky Mountains“ weren de Vöörlöper vun de Bargkeed vundaag. Se bestünnen grotendeels uut [[Präkambrium|präkambrischen]] metamorphen Steen, de vun Kalksteenschichten, de sik in de siede See tovöör aflagert harrn, na baven drückt wurr.<ref>Halka Chronic: ''Roadside Geology of Colorado''. Mountain Press Publishing Company 1980, ISBN 978-0-87842-105-3.</ref> De Ancestral Rocky Mountains [[Eroschoon|verweddern]] denn in’n laten Paläozoikum un fröhen [[Mesozoikum]] un hebbt veel aflagert [[Sedimentit|Sedimentsteen]] nalaten. In’t [[Mississippium]] (vöör ca. 350&nbsp;Millionen Jaren) stötten [[Terran]]en mit de westliche Kant vun Noordamerika tohoop, so dat sik in de [[Antler-Orogenees]] westen vun de hüdigen Rocky Mountains Bargen langs de Kant vun de noordamerikaansche Plaat opfolen.<ref name="Blakely">{{Internetquelle |url=http://jan.ucc.nau.edu:80/~rcb7/Text_WUS.html |titel=Text -- Geologic History Western US |abruf=2025-10-21 }}</ref> Över een Tied vun rund 270&nbsp;Millionen Jaren billen sik Bargen bloot an de noordamerikaansche Platenkant. Eerst vöör rund 80&nbsp;Millionen Jaren begunn de [[Orogonees]] ook wieder in’n Binnenland in de hüdigen Rocky Mountains.<ref name="English">{{Internetquelle |autor=Ron Blakely |url=http://web.uvic.ca/~stj/Assets/PDFs/04%20JE%20&%20STJ%20IGR%20Laramide.pdf |titel=Geologic History of Western US |archiv-url=https://web.archive.org/web/20100622013326/http://jan.ucc.nau.edu/~rcb7/Text_WUS.html |archiv-datum=2010-06-22 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> De Rocky Mountains vundaag schoven sik denn vöör 55&nbsp;Millionen Jaren in de [[laramiedsche Orogenees]] rop.<ref name="English" /> [[Bild:Shallow subduction Laramide orogeny.gif|thumb|right|upright=1.333|Bi de laramiedsche Orogenees schoov sik in de Subduktschoonszoon ene Plaat in enen sieden Winkel ünner de noordamerikaansche Plaat]] Wieder in’n Süden schoov sik de [[Farallon-Plaat]] in enen sieden Winkel ünner de [[noordamerikaansche Plaat]], so dat sik de Bargen vergleken mit anner [[Subduktschoon]]szonen, in de sik Bargen normalerwies rund 300&nbsp;km vun de Platengrenz ropschuuvt, wieder in’t Binnenland hoogschoven. De süüdlichen Rocky Mountains wurrn dör de Schichten vun [[Perm (Geologie)|permischen]] un [[Pennsylvanium|pennsylvaanschen]] Sedimentsteen, de sik in de Ancestral Rocky Mountains formt harrn, hoogschaven. So’ne Sedimentrester wurrn faken in steilen Winkels langs de Flanken vun de Bargkeed ümböögt un sünd vundaag an velen Steden in de Rocky Mountains to seen, so as to’n Bispeel an de [[Dakota Hogback]], ene [[Sandsteen|Sandsteenformatschoon]] uut de fröhe [[Kried (Geologie)|Kriedtied]] an de Oostflank vun de hüdigen Rocky Mountains. Na de laramiedsche Orogenees, weren de Rocky Mountains sachtens, so as dat [[Tibeetsch Hoogland]], een rund 6.000&nbsp;m hoog [[Plateau]]. In’n verleden 60&nbsp;Millionen Jaren het [[Eroschoon]] de Felsen afslepen, den öller Fels dör ünner vöördaag bröcht un de Rocky Mountains so as se vundaag sünd formt.<ref>Ben Gladd: ''Canadian Rockies Geology.'' Corax Press 2008, S. 80–81. <nowiki>ISBN 9780969263128</nowiki>.</ref> [[Bild:Jackson Glacier terminus.jpg|thumb|right|Gletschers, so as [[Jackson Glacier|Jackson-Gletscher]] in de [[Glacier-Natschonaalpark]] in [[Montana]], hebbt de Rocky Mountains formt]] In’n [[Pleistozän]] (vöör ca. 1&nbsp;Millioon – 70.000&nbsp;Jaren) un [[Holozän]] (vöör ca. 11.000&nbsp;Jaren) weren de Rocky Mountains [[Gletscher|vergletschert]]. Düsse Iestieden hebbt de Landschop vun de Bargkeed präägt un grote [[Keteldaal|Keteldalen]] formt.<ref name="Pierce79">K.L. Pierce: ''History and dynamics of glaciation in the northern Yellowstone National Park area''. U.S. Geological Survey Professional Paper 729-F. Washington, DC 1979, S. 1–90.</ref> Alle düsse geoloogschen Perzessen hebbt veel verscheden Steen an de Böverflach brocht, to’n Bispeel vulkaansch Steen uut dat [[Paläogen]] un [[Neogen]] (vöör ca. 66–2,6&nbsp;Millionen Jaren) in de [[San Juan Mountains]] un anner Rebeden. De Eroschoon in dat [[Wyoming Basin]] het över Millionen Jaar een relativ platt Landschop formt. De [[Teton Range]] un anner Bargkeden in de Midd vun de nöördlichen Rocky Mountains bestaat uut braken un foolt Steen uut dat Paläozoikum un Mesozoikum, de över Karns vun [[Magmaatsche Steen|magmaatschen]] un metamorphen Steen uut dat [[Proterozoikum]] un [[Archaikum]] liggt. Düsse öller Karns sünd in’n Teton Range rund 1,2&nbsp;Milliarden Jaren oold, in de [[Beartooth Mountains]] sogaar 3,3&nbsp;Milliarden Jaren.<ref name="USGS" /> == Klima == [[Bild:Waldsterben_im_Rocky_Mountains_National_Park,_Sommer_2010.JPG|duum|Wooldstarven in’n [[Rocky-Mountain-Natschonaalpark]], [[Colorado]], in’n Summer 2010]] In de Rocky Mountains weit de Wind meest uut’n Westen. De Wind drivt so Wulken vun’n Pazifik vöör de Bargen, de sik daar staut un daalregent. So het de noordamerikaansche Pazifikküst överdöörsnidlich starken [[Nedderslag]]. De [[Great Plains]] achter de Rocky Mountains sünd daarför överdöörsnidlich dröög. Dat Wedder in de Rocky Mountains is so meist hevenschaddig un wulkig. Ene Uutnaam is dat Rebeed üm Yellowstone, dat ook wekenlang Schöönweddertieden hebben kann. Dat [[Klima]] vun de Rocky Mountains is typisch för een Bargland. De Döörsnidstempertuur liggt bi üm de 6&nbsp;°C. Mit 28&nbsp;°C is de Juli de heetste Maand, de Januar is mit −14&nbsp;°C de küllste. De Nedderslag liggt över dat Jaar verdeelt bi 36&nbsp;cm. De Sommer in de Rocky Mountains sünd mit 15&nbsp;°C un 15&nbsp;cm Nedderslag warm un dröög. In’n Juli dunnert un weddert dat in’n Snid 18 Stunnen. Sunnerlich in’n August veroorsaket de [[Dunnerwedder]] faken [[Wooldbrand|Wooldbränn]]. De Winter sünd koold un natt, mit -2&nbsp;°C un hebbt döörsnidlich 29&nbsp;cm Nedderslag. [[Snee|Sneeschichten]] vun fiev bet söss Meter sünd nich raar; in’n Noorden kann de Snee sogaar 15 bet 18&nbsp;m dick warrn. Af un an weit winters man ook warmen [[Wind]] vun’n Pazifik. Düsse Wind heet [[Chinook (Wind)|Chinook]] un kann de [[Temperatur]] op enen Slag 20 bet 25&nbsp;°C anstiegen maken. == Flora un Fauna == [[Bild:Alpine tundra Copper Mountain Colorado.jpg|alternativtext=Blick op Bargwisch|duum|Alpine Tundra in’n Rocky Mountains ([[Copper Mountain]]) in Colorado]] De Rocky Mountains deelt sik je na Boombestand un [[Oort (Biologie)|Aarden]] in verscheden Levensrüüm. In dat [[Hoochland|Hoogland]] un de [[alpine Tundra]] köönt kene [[Boom|Bööm]] wassen. De [[Great Plains]] liggt in’n Oosten vun de Rockies un sünd ene Grasslandschop, de op 550&nbsp;m över de See liggt. De alpine Tundra liggt baven de [[Boomgrenz]], de in New Mexico op 3.700&nbsp;m un in de büterst Noorden bi de [[Yukon (Stroom)|Yukon]] op 750m liggt. === Flora === De ''[[U.S. Geological Survey]]'' tellt tein verscheden Wooldrebeden in de Rocky Mountains. In de Woold in de süüdlichen warmen un drögen Rebeden finnt sik [[Pinyon-Fören|Pinyon-]] un [[Geel-Fören]] mischt mit [[Machangel]]bööm oder Mischwoold mit [[Ekenboom|Eken]] un [[Föhren|Fören]]. In de Woold in de nöördlichen küller un natter Rebeden finnt sik besünners [[Douglasie]]n, [[westamerikaansche Hemlockdann]]en, [[Küstenföhr|Küstenfören]] un [[amerikaansche Fledderesp]]en oder Mischwoold uut Fören un [[Fichten]]. Dicht bi de Boomgrenz wasst veel [[Nadelboom|Nadelbööm]] as [[Krummholt]], to’n Bispeel [[Wittstamm-Föhr|Wittstamm-]] un [[Bostenföhr|Bostenfören]].<ref name="USGS">{{Internetquelle |autor=T. J. Stohlgreen |url=https://www.usgs.gov/ |titel=Rocky Mountains |werk=Status and Trends of the Nation's Biological Resources |hrsg=United States Geological Survey |archiv-url=https://web.archive.org/web/20060927145110/http://biology.usgs.gov/s+t/SNT/noframe/wm146.htm |archiv-datum=2006-09-27 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> <gallery> Bild:Pinus edulis Torrey-UT.jpg|alternativtext=Ene Pinyon-Föör mit Bargen in’n Achtergrund|Pinyon-Föör<br/><small>(Pinus edulis)</small> Bild:Juniperus scopulorum, Yellowstone National Park, Montana 01.jpg|alternativtext= Ene Rocky Mountains-Machangel an enen Barghang|Rocky Mountains-Machangel<br/><small>(Juniperus scopulorum)</small> Bild:Pinus ponderosa scopulorum Custer State Park SD.jpg|alternativtext=Ene Rocky Mountains-Geel-Föör twüschen Felsen|Rocky Mountains-Geel-Föör <br/><small>(P. ponderosa var. scopulorum)</small> Bild:Pseudotsuga glauca forest.jpg|alternativtext=Een Holt uut Rocky Mountains-Dougalsien|Rocky Mountains-Dougalsien<br/><small> (Pseudotsuga menziesii var. glauca)</small> Bild:Tsuga heterophylla near Rainier.jpg|alternativtext=Ene Grupp Westamerikaansche Hemlockdannen mit Bargen in’n Achtergrund|Westamerikaansche Hemlockdannen <br/><small>(Tsuga heterophylla)</small> Bild:2013-10-06 15 04 21 Aspens during autumn along the Changing Canyon Nature Trail in Lamoille Canyon, Nevada.jpg|alternativtext=Grupp Amerikaansche Fledderespen|Amerikaansche Fledderespen <br/><small>(Populus tremuloides)</small> </gallery> === Fauna === De Rocky Mountains sünd een wichtigen Levensruum för grote [[Söögdeerten|Söögdeerter]], so as [[Wulf|Wülv]], [[Elk]]en, [[Wapiti]]s, [[Muuldeerthart]]en, [[Wittsteerthart]]en, [[Gavelbuck|Gavelbück]], [[Sneezeeg|Sneezegen]], [[Dickhoornschaap]], [[Sülverdass]]en, [[Swartbaar|Swartbaren]], [[Grizzlybaar|Grizzlybaren]], [[Koyoot|Koyoten]], [[Puma]]s, [[Löss|Lossen]] un [[Veelfraat|Veelfraten]].<ref name=USGS/><ref>{{Internetquelle |url=https://www.britannica.com/place/Rocky-Mountains |titel=Rocky Mountains |werk=britannica.de |datum=2025-10-14 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> De europääschen Kolonisten, de sik in de Bargen daallaten hebbt, harrn avers allerwegens enen negativen Inflood op de groten Söögdeerter, man ook op veel anner Aarden, so as op [[Üütsen]], [[Fisch]], so as de [[Cutthroat-Forell|Cutthroat-Forellen]] un [[Witte Stöör|witte Stören]] oder [[Vagels]], so as [[Wittsteert-Sneehohn|Wittsteert-Sneehöner]], [[Trumpeterswaan]]s, [[Wittkoppseeaadler]]s un [[Wannerfalk]]en. In de US-amerikaanschen Rocky Mountains sünd grote [[Roofdeerter|Roovdeerter]] so as de Grizzlybaar oder Wülv uutrott worrn. Se sünd man to’n Deel wedder ansedelt worrn, so as de Wülv in de [[Yellowstone-Natschonaalpark]]. Anner Aarden, de de dör Schuulprogrammen wedder toneemt, sünd to’n Bispeel de Wittkoppseeaadler un de Wannerfalk.<ref name="USGS" /> <gallery> Bild:Yellowstone-wolf-17120-2.jpg|alternativtext=Wulf in’n Snee|Ansedelt Wulf in’n Yellowstone-Natschonaalpark Bild:Rocky-mountain-elk.jpg|alternativtext=Twee Rocky Mountains-Wapitis|Mannliche Rocky Mountains-Wapitis (Cervus canadensis nelsoni) Bild:Moose superior.jpg|alternativtext=Mannlich westkanaadsche Elk |Westkanaadsche Elk<br/><small>(Alces alces andersoni)</small> Bild:Mule buck elk creek m myatt (5489214303).jpg|alternativtext=Mannliche Muuldeerthart in’n Winter|Muuldeerthartbuck<br/><small> (Odocoileus hemionus)</small> Bild:Antilocapra americana.jpg|alternativtext=Mannliche Gavelbuck|Mannliche Gavelbuck <br/><small>(Antilocapra americana)</small> Bild:Mountain Goat Mount Massive.JPG|alternativtext=Sneezeeg op Felsen|Sneezeeg <br/><small>(Oreamnos americanus)</small> Bild:New Mexico Bighorn Sheep.JPG|alternativtext=Dickhoornschaap |Dickhoornschaap <br/><small>(Ovis canadensis)</small> Bild:Canadian Rockies - the bear at Lake Louise.jpg|alternativtext=Swartbaar|Swartbaar<br/><small>(Ursus americanus)</small> Bild:GrizzlyBearJeanBeaufort.jpg|alternativtext=Grizzlybaar in hogen Gras|Grizzlybaar <br/><small>(Ursus arctos horribilis)</small> Bild:Canada lynx by Michael Zahra (cropped).jpg|alternativtext=Kanaadsche Loss in’n Snee|Kanaadsche Loss<br/><small> (Lynx canadensis)</small> Bild:Wolverine 01.jpg|alternativtext=Veelfraat op een Boomstamm|Veelfraat<br/><small> (Gulo gulo luscus)</small> Bild:Bald eagle about to fly in Alaska (2016).jpg|alternativtext=Wittkoppseeaadler op Boomstuml mit Bargen in’n Achtergrund|Wittkoppseeaadler <br/><small>(Haliaeetus leucocephalus)</small> </gallery> ==Historie== ===Vöörkoloniale Tied=== [[Bild:Folsom point.png|thumb|Ene Speerspitz, so as se de [[Paläoindianer|paläoindiaansche]] [[Folsom-Kultuur]] för de Jagd op dat ''bison antiquus'' bruuk|alternativtext=Speerspitz uut Steen vöör swatten Achtergrund]] Na de leste [[Iestied]] leven verscheden [[Paläoindianer|paläoindiaansche]] Gruppen in de Rocky Mountains un later [[Indianer|indiaanasche]] Stämm, so as de [[Apachen]], [[Arapaho]], [[Bannock]], [[Blackfoot]], [[Cheyenne (Volk)|Cheyenne]], [[Coeur d’Alene]], [[Kalispel]], [[Absarokee|Crow]] , [[Flathead]], [[Shoshone]], [[Sioux]], [[Ute (Volk)|Ute]], [[Kutenai]], [[Sekani]], [[Dunne-za]]. Se jagen in de Bargdalen Deerter, de vundaag uutstorven sünd, so as [[Mammut]]s oder dat ''Bison antiquus'', een [[Bison]], dat rund 20&nbsp;% grötter weer as de Deerter vundaag. So as ook moderne Stämm trocken de Paläoindianers winters wegen de Bisonjagd in de [[Great Plains]]. In’t Vöörjaar trocken se wedder in de Bargen un füngen daar Fisch, jagen Wild so as [[Harten (Wild)|Harten]] un [[Elk]]en oder sammeln [[Beer (Beerboom)|Beren]].<ref name="USGS" /> ===16.–18.&nbsp;Jhd.=== De spaansche Opdecker [[Francisco Vázquez de Coronado]] marscheer 1540 mit enen Trupp Soldaten un [[Misschonar|Misschonaren]] in de Rocky Mountains.<ref name="PBS2001">{{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/kenburns/the-west/ |titel=Watch The West {{!}} Full Documentary Now Streaming {{!}} Ken Burns {{!}} PBS |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> 1610 grünnen de [[Spanien|Spanier]] [[Santa Fe (New Mexico)|Santa Fe]] in de Rocky Mountains vun dat hüdige [[Nee-Mexiko|New Mexico]]. Vundaag is dat de öllste döörgaans bewaant Stad in de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]]. De Spaniers bröchen [[Peerd|Peer]], [[Warktüüch|Warktügen]] uut [[Metall]] un [[Füürwapen]] mit un slepen ne’e Krankheiden in. De ne’en Deerter un Technologien bröchen enen groten Wannel in de Kultuur vun de indiaanschen Gruppen in’n Gang. An de inslepen Krankeheiden güngen veel Indianers to Grunn. Se wurrn later vun eer Land verdreven oder in Kriegen uutrott.<ref name="USGS" /> De franzööschen [[Pelz|Pelzhändler]] Pierre un Paul Mallet, de op een Reis döör de [[Great Plains]] in de Gegend üm de Born vun de [[Platte River]] in de Bargen kemen, gellt för de eersten Europäers, de düsse Barggrupp, de bi de lokalen Stämm slicht „stenige Bargen“, also op Engelsch „Rocky Mountains“, heet, to seen kregen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/kenburns/the-west/ |titel=Watch The West {{!}} Full Documentary Now Streaming {{!}} Ken Burns {{!}} PBS |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> [[File:Alexander MacKenzie by Thomas Lawrence (c.1800).jpg|thumb|upright|Sir Alexander Mackenzie üm 1800]] [[Alexander Mackenzie]] het 1793 as eersten Europäer de Rocky Mountains överdweert.<ref name="PrincetonNWPass">{{Internetquelle |url=https://static-prod.lib.princeton.edu/visual_materials/maps/websites/northwest-passage/mackenzie.htm |titel=Mackenzie |abruf=2025-10-21}}</ref> He het ook den Böverloop vun den [[Fraser River]] opdeckt un keem op’n 20.&nbsp;Juli bi Bella Cola in de hüdige kanaadsche Provinz [[British Columbia]] bet an de Pazifikküst. He weer so ook de eerste Europäer, de nöördlich vun Mexiko dweer döör heel Noordamerika reist is.<ref name="CAHistPlace">{{Internetquelle |url=https://www.historicplaces.ca/en/rep-reg/place-lieu.aspx?id=14662&pid=0 |titel=HistoricPlaces.ca - HistoricPlaces.ca |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> De [[Lewis-un-Clark-Expeditschoon]] (1804–1806) weer de eerste wetenschopliche Expeditschoon in de Rocky Mountains, de Deerter, Planten un Steen in den Bargen sammel.<ref name="NPSScientificEncounters">{{Internetquelle |url=https://www.nps.gov/nr/travel/lewisandclark/encounters.htm |titel=Scientific Encounters--Lewis and Clark Expedition: A National Register of Historic Places Travel Itinerary |abruf=2025-10-20}}</ref> Ook vöör de Expeditschoon leven al Europäers, de ''[[Mountain Men]]'', in de Bargen. Se trocken in de Tied twüschen 1720 bet 1800 döör Bargen op Söök na [[Iesen]]-, [[Gold]]- un anner [[Arz]]vöörkamens un weren op Jaagd na Pelzen. De [[North West Company]] grünn 1799 dat [[Rocky Mountain House]] as een Hannelsposten bi dat hüdige [[Rocky Mountain Foothills]] in de moderne kanaadsche Provinz [[Alberta]]. De Konkurrent, de [[Hudson’s Bay Company]] grünn dichtbi dat Acton House.<ref name="PC2012">{{Internetquelle |autor=Government of Canada Parks Canada Agency |url=https://parks.canada.ca/lhn-nhs/ab/rockymountain/index.aspx |titel=index |datum=2017-03-28 |abruf=2025-10-20}}</ref> Düsse Hannelsposten denen de Europäers as Stüttpunkten bet in dat fröhe 19.&nbsp; Jhd. So to’n Bispeel ook för [[David Thompson (Kartograaf)|David Thompson]] sien Expeditschonen, de den Columbia River bet an de Pazfik uutforscht het.<ref name="nwda2006">''Guide to the David Thompson Papers 1806–1845''. Northwest Digital Archives 2006. ([http://nwda-db.wsulibs.wsu.edu/findaid/ark:/80444/xv07195 online])</ref> De [[Londoner Verdrag vun 1818]] het den [[49. nöördlichen Bredengraad]] vun de [[Lake of the Woods]] bet an de „Stony Mountains“<ref name="USDS2007">''Treaties in Force.'' United States Department of State November 2007. ([https://2009-2017.state.gov/documents/organization/83046.pdf online])</ref> as Grenz twüschen dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Verenigt Königriek]] un de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]] fastleggt. De Rebeden westen vun de Rocky Mountains wullen de Verenigten Staten un dat Verenigt Königriek gemeensaam besetten. De Grenzstried in Oregon, de al opkamen weer, bleev noch unklaar. 1819 geev Spanien den Anspröök op sien Land noorden vun de 42.&nbsp;Breidengraad op un dat Territorium an de Verenigten Staten af. === 19. un 20.&nbsp;Jhd. === [[File:Silver mines, Aspen, Colorado, 1898.jpg|thumb|Sülvermien in [[Aspen, Colorado]] (1898)|alternativtext=Blick op Sülvermien an enen groten Barg]] In’n 19.&nbsp;Jhd. bröchen Pelzhändler un Opdeckers de eerste grote amerikaansche Präsenz in de Rocky Mountains in’n Gang. Enige wurrn recht bekannt, so as [[William Henry Ashley]], [[Jim Bridger]], [[Christopher Houston Carson|Kit Carson]], [[John Colter]], [[Thomas Fitzpatrick]], [[Andrew Henry]] un [[Jedediah Smith]]. Op den 24.&nbsp;Juli 1832 föhr [[Benjamin Bonneville]] den eersten Treck mit Waggons över den Süüdpass in Wyoming döör de Rocky Mountains.<ref name="USGS" /> Jüstso wurrn na Mackenzie sien Expeditschoon 1794 westen vun de nöördlichen Rocky Mountains in de Regioon, de daarmaals [[New Caledonia]] heet un nu in dat kanaadsche British Columbia liggt, Hannelsposten för den Pelzhannel, so as [[Fort McLeod]], [[Fort Fraser]] un [[Fort St. James]], opricht. In’n [[Oregon Dispute]] verhanneln dat Verenigte Königriek vun Grootbritannien un de Verenigten Staten verhanneln in de tokamen Tied över de Grenz in Noordamerika. Se kemen man nich övereen. 1841 föhr [[James Sinclair]], de ''Chief Factor'' vun de Hudson’s Bay Company, rund 200 Lüüd vun de [[Red River Colony]] na West to. Se schullen daar dat [[Fort Vancouver]] Stütt geven un so dat [[Columbia District]] as ene Kolonie för dat Verenigte Königriek sekern. De Treck överdweer de Rocky Mountains döör dat [[Columbia Valley]], een Daal in de Rocky Mountain Trench bi dat hüdige [[Radium Hot Springs (British Columbia)|Radium Hot Springs]] in British Columbia un reis denn na Süüd to wieder. Liekers geev Grootbritannien 1846 sienen Anspröök op dat Territorium in’n Columbia District süden vun de 49.&nbsp;Bredengraad op un sett mit de Verenigten Staten in’n [[Oregon Treaty]] de Grenz vun de Territorien fast.<ref name="CSPN">{{Internetquelle |url=http://content.lib.washington.edu/curriculumpackets/treaties/assimilation2.html |titel=A History of Treaty-Making and Reservations on the Olympic Peninsula |abruf=2025-10-21 }}</ref> In’n 1840-er kemen Dusende över den [[Oregon Trail]] döör de Rocky Mountains an de noordamerikaansche Pazifikküst.<ref name="BLMotic">{{Internetquelle |url=https://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php |titel=Basic Facts About the Oregon Trail |werk=U.S. Departement of the interior, Bureau of Land Management |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160304084450/http://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php |archiv-datum=2016-03-04 |abruf=2025-10-20 |sprache=en }}</ref> De Mormonen hebbt sik 1847 bi de Grote Soltsee in dat hüdige Utah daallaten.<ref name="UNL">{{Internetquelle |url=http://cdrh.unl.edu:80/diggingin/trailsummaries/di.sum.0006.html |titel=Mormon Trail - Digging In |abruf=2025-10-20}}</ref> Twüschen 1859 un 1864 keem in Colorado, Idaho, Montana un British Columbia Gold vöördaag, so dat de Goldruusch noch eenmaal Dusende Lüüd in de Bargen bröch un de Bargbo de eerste grote Industrie in de Rocky Mountains worrn is. 1869 weer de eerste transkontinentale Iesenbaanrout fardig un verbunn nu de Rocky Mountains mit de US-amerikaansche Oostküst.<ref name="UC2012">{{Internetquelle |url=http://www.calisphere.universityofcalifornia.edu:80/themed_collections/subtopic2b.html |titel=Calisphere - The Transcontinental Railroad |abruf=2025-10-20 |sprache=en }}</ref> 1872 is in de Rocky Mountains de weltwied eerste Natschonaalpark, de Yellowstone-Natschonaalpark, grünnt worrn.<ref name="NPS">{{Internetquelle |url=https://www.nps.gov/yell/index.htm |titel=Yellowstone National Park (U.S. National Park Service) |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> Op de kanaadsche Sied wurr de eerste transkontinentale Iesenbahnrout, de Canadian Pacific Railway, eerst 1885 fardig un leep nu över de Kicking Horse un de Rogers Pass döör de Rocky Mountains.<ref name="StanfordCPR">{{Internetquelle |url=http://www.stanford.edu:80/group/west/cgi-bin/pager.php?id=108 |titel=Canadian Pacific Railway |abruf=2025-10-20 }}</ref> Op Initschatiev vun de Candian Pacific Railway Company besloot dat kanaadsche Parlament groot Rebeden in den kanaadschen Rocky Mountains as schuult Gebeden uuttowiesen, so as de [[Jasper-Natschonaalpark|Jasper]]-, [[Banff-Natschonaalpark|Banff]]-, [[Yoho-Natschonaalpark|Yoho]]- un de [[Waterton Lakes-Natschonaalpark]]. De Iesenbahnfirma wull so den Tourismus un daarmit ook Iesenbahnfahrten in de kanaadschen Rockies in’n Gang bringen. De Glacier-Natschnaalpark is jüstso op Initschatiev vun de [[Great Northern Railway Company]] grünnt worrn.<ref name="PennState2011">{{Internetquelle |url=https://courses.ems.psu.edu/geosc10/l7_p3.html |titel=Glacier National Park {{!}} Course Template |abruf=2025-10-20}}</ref> In’n Verloop vun dat 19.&nbsp;Jhd. hebbt sik meer un meer Minschen in de Dalen un de Bargbostäder vun de Rocky Mountains daallaten. To’n Enn vun’n 19. un to’n Anfang vun’n 20.&nbsp;Jhd. sünd denn Ideen rund üm Schuul för de Natuur un de Ümwelt starker opkamen. De US-amerikaansche Präsident [[Benjamin Harrison]] het daarüm 1891/92 verscheden Wooldreservaten in de Rocky Mountains uutwiesen. 1905 vergrötter de US-amrikaansche Präsident [[Theodore Roosevelt]] dat [[Medicine Bow – Routt National Forest|Medicine Bow Forest Reserve]], dat vundaag de [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] is.<ref name="USGS" /> In’n Verloop vun’n 20.&nbsp;Jhd wuss de Tourismusbranche in de Rocky Mountains ran. Bueree, Holtbo un Bargbo bleven man ook wichtige Branchen in de Bargen. == Industrie == [[Datei:Rig wind river.jpg|duum|Bohrtoorn för Eerdgas in de [[Wind River Mountains]] in [[Wyoming]]|alternativtext=Bohrtoorn mit Bargen in’n Achtergrund]] In’n Rocky Mountains finnt sik veel bruukbaar Ressourcen, so as [[Kopper]], [[Gold]], [[Blie|Blee]], [[Molybdän]], [[Sülver]], [[Wolfram]] un [[Zink]]. Dat [[Wyoming Basin]] un en poor lütter Rebeden hebbt grote Reserven an [[Steenköhlen|Steenkölen]], [[Eerdgas]], [[Öölschever]] un [[Eerdööl]]. De Climax-Mien bi Leadville in [[Colorado]] weer de weltwied gröttste Produzent vun Molybdän, dat as Mischmetall in [[Hittenfastigkeid|hittenfast]] [[Staal]] nödig is. Över 3000 Minschen arbeiden dunntomalen in de Mien. De [[Coeur d’Alene (Idaho)|Coeur d’Alene]]-Mien in’n Noorden vun [[Idaho]] produzeert Sülver, Blee un Zink. De gröttsten Steenköhlenmienen in [[Kanada]] liggt bi [[Fernie (Brietsch-Kolumbien)|Fernie]] un [[Sparwood]] in [[British Columbia]]; anner Steenkölenmienen liggt bi [[Hinton (Alberta)|Hinton]] in [[Alberta]] un in de nöördlichen Rocky Mountains bi [[Tumbler Ridge]] in [[British Columbia]].<ref name="USGS" /> As negative Folg vun de [[Bargbo]], präägt ook Schuttbargen un deelwies giftigen Affall de Rocky Mountains. Een prominent Bispeel is ene Zinkmien, de den [[Eagle River (Colorado River)|Eagle River]] in’n Noorden vun Colorado 80 Jaren lang stark versmuddt het. De hogen Zinkkonzentratschonen sünd mit dat regelmatig Hoogwater in’t Vöörjaar uut de Mien in den Stroom spöölt worrn un hebbt [[Algen]], [[Moos]] un den[[ Forellen]]-Bestand in’n Eagle River schaadt.<ref name="USGS" /><ref name="Brandt93">E. Brandt: ''How much is a gray wolf worth?''. In: ''National Wildlife''. Vol. 31 (1993), S. 412.</ref> De Rocky Mountains hebbt een Reeg [[Sedimentbeken]], de riek an [[Coal Bed Methane]] (CBM) sünd. Dat is Eerdgas, dat sik döör [[Bakterien]] oder hoge Temperaturen uut Kölen billt. Coal Bed Methane deckt rund 7&nbsp;% vun de Nafraag na Eerdgas in de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]] af. De gröttsten Borns för Coal Bed Methane in de Rocky Mountains liggt in’t [[San Juan Basin]] in [[Nee-Mexiko|New Mexico]] un Colorado un in’t [[Powder River Basin]] in [[Wyoming]]. Tohoop hebbt de beiden Beken meer as ene Billion Kubikmeter Eerdgas. Dat Gas kann uut de Köhl lööst warrn, indem dat Water in de Kölen sprütt warrt un dat Gas so ruutkamen kann (dat heet [[hydraulisch Fracken]]).<ref>{{Cite web|url=http://pubs.usgs.gov/fs/fs-158-02/fs-158-02.html|title=Coal-Bed Gas Resources of the Rocky Mountain Region|publisher=USGS|id=USGS fact sheet 158-02|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628182640/http://pubs.usgs.gov/fs/fs-158-02/fs-158-02.html|archive-date=28. Juni 2012}}</ref> [[Bueree]] un [[Wooldbo]] sünd wichtige Branchen in de Rocky Mountains. De Bueree ümfaat [[Ackerbo]] un [[Veetucht]]. De Buren drievt dat [[Veehtüch|Vee]] in Trecks sommertieds op [[Weid]]en, de höger in de Bargen liggt un winters op Weiden, de deper liggt. Düt Systeem heet ook [[Transhumanz]].<ref name="USGS" /> == Tourismus un Natschonaalparks == [[Datei:Steam Phase eruption of Castle geyser with double rainbow.jpg|duum|Castle Geyser in’n [[Yellowstone-Natschonaalpark]]]] Millionen Minschen besöökt jeed Jaar de Rocky Mountains. De Besökers kaamt över heel dat Jaar henweg, summertieds to’n Wannern un Campen in de [[Naturreservat]]en un Natschonaalparks, un wintertieds to’n [[Ski]]lopen oder [[Snowboard]]ing.<ref name="USGS" /><ref>{{Internetquelle |url=https://www.nationalparks.org/explore/parks/rocky-mountain-national-park |titel=Rocky Mountain National Park |datum=2024-08-01 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> In de Rocky Mountains sünd ook jümmers wedder Touristen bi Unfäll üm’t Leven kamen, to’n Bispeel dör enen Fall vun steilen Klippen oder Steen, de daalfullen sünd.<ref name="AAC-1993">{{Internetquelle |url=http://publications.americanalpineclub.org/articles/13199308300/Falling-Rock-Loose-Rock-Failure-to-Test-Holds-Wyoming-Wind-River-Range-Seneca-Lake |titel=AAC Publications - Falling Rock, Loose Rock, Failure to Test Holds, Wyoming, Wind River Range, Seneca Lake |abruf=2025-10-20}}</ref><ref name="CLMB-20070814">{{Internetquelle |autor=Dougald MacDonald |url=https://www.climbing.com/news/trundled-rock-kills-nols-leader/ |titel=Trundled Rock Kills NOLS Leader |werk=Climbing |datum=2007-08-14 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref><ref name="TRIB-20151209">{{Internetquelle |autor=Alan Rogers, Star-Tribune |url=https://trib.com/lifestyles/recreation/article_eca43632-2f91-519f-bb81-0c59ed52e07e.html |titel=Officials rule Wind River Range climbing deaths accidental |datum=2015-12-09 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref><ref name="WYO-20180814">{{Internetquelle |autor=Kelsey Dayton |url=http://wyofile.com/deadly-underestimation/ |titel=Deadly underestimation |werk=WyoFile |datum=2018-08-24 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> Bi anner Malören muss de Bargwacht to’n Bispeel Wannerer uut de Luft mit’n [[Helikopter]] redden.<ref name="MP-2009">{{Internetquelle |url=https://www.mountainproject.com/area/106521163/squaretop-mountain |titel=Rock Climbing in Squaretop Mountain, Wind River Range |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> Anner Gefaren köönt [[Wooldbrand|Wooldbränn]], [[Sneestörm]] un düchtig külle Temperaturen in de Nacht ween.<ref name="PD-20050727">{{Internetquelle |url=http://www.pinedaleonline.com/news/2005/07/WindRiverRangecondit.htm |titel=Wind River Range condition update - Pinedale, Wyoming |abruf=2025-10-20}}</ref> De gröttste Attraktschoon in de Rocky Nountains sünd de [[Natschoonaalpark]]s, so as de weltbekannte [[Yellowstone-Natschonaalpark]]. De Naam „Yellowstone“ kümmt vun de Yellowstone River, de döör enen Canyon mit gele Stenen löppt. De sülve Naam hett ok de gröttste See in de Park. In’n Park givt dat veel [[Geysir]]en; de Bekanntste heet ''Old Faithful''. De Park is [[Weltkultuurarv]] vun de [[UNESCO]]. De Natschonaalparks in de Rocky Mountains sünd: ;USA [[Datei:Yellowstone Natl Park poster 1938.jpg|duum|rechts|230px|Plakaat vun 1938 för den Yellowstone-Natschonaalpark.]] * [[Yellowstone-Natschonaalpark]] * [[Glacier-Natschonaalpark (USA)|Glacier-Natschonaalpark]] * [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] * [[Grand Teton-Natschonaalpark]] ;Kanada * [[Jasper-Natschonaalpark]] * [[Banff-Natschonaalpark]] * [[Kootenay-Natschonaalpark]] * [[Yoho-Natschonaalpark]] * [[Waterton Lakes-Natschonaalpark]] * [[Glacier-Natschonaalpark (Kanada)|Glacier-Natschonaalpark]] == Biller == <gallery perrow="3" heights="180"> Bild:Rocky Mountains around Mount Ida, Rocky Mountains National Park 20110824 2.jpg|Rocky Mountains üm [[Mount Ida]] in’n [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] Bild:Alberta Rocky Mountains (39358603442).jpg|Een Daal in de [[Kanada|kanaadschen]] Rockies ([[Alberta]]) Bild:Rocky Mountains Colorado.JPG|Rocky Mountains in [[Colorado]] Bild:Trail Ridge Road, Rocky Mountains National Park 20110824 1.jpg|[[Trail Ridge Road]] in’n Rocky Mountain-Natschonaalpark Bild:Moraine Lake 17092005.jpg|Valley of the Ten Peaks un Moraine Lake in’n [[Banff-Natschonaalpark]], Kanada Bild:Colorado rocky mtns.JPG|Rocky bi Ward, [[Boulder County]], Colorado </gallery> == Literatuur == ;Översicht * Jill Baron: ''Rocky Mountain Futures: An Ecological Perspective''. Island Press, 2002. ISBN 1-55963-953-9. [https://books.google.com/books?id=zxvFXkH0828C&q=Rocky%20Mountains&pg=PP1 Google Books]. * Sidford F. Hamp: ''The Treasure of Mushroom Rock: A Story of Prospecting in the Rocky Mountains''. G. P. P * Rick Newby: ''The Rocky Mountain Region''. Greenwood Press, 2004. ISBN 0-313-32817-X. [https://books.google.com/books?id=xv5ivm13_0oC&q=Rocky%20Mountains&pg=PP1 Google Books]. * Richard Cannings: ''The Rockies: A Natural History.'' Greystone Books / David Suzuki Foundation, 2007. ISBN 978-1-55365-285-4. ;Geografie * G. P. V. Akrigg, Helen B. Akrigg: ''British Columbia Place Names.'' UBC Press, Vancouver 1997. * Ernest G. Mardon, Austin A. Mardon: ''Community Place Names of Alberta.'' Golden Meteorite Press, Edmonton 2010. * Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies.'' Corax Press, 1995. ISBN 978-0-9692631-0-9. * National Park Foundation: ''Rocky Mountain National Park''. ([https://www.nationalparks.org/explore/parks/rocky-mountain-national-park online]) ;Geologie un Geomorphologie * Richard F. Madole u. a.: ''Rocky Mountains.'' In: William L. Graf (Ruutgevers): ''Geomorphic Systems of North America. Decade of North American Geology, Vol. 2 (Centennial Special Edition).'' Geological Society of America, Boulder 1987, S. 211–257. * Halka Chronic: ''Roadside Geology of Colorado.'' Mountain Press Publishing Company, 1980. ISBN 978-0-87842-105-3. * Joseph M. English, Stephen T. Johnston: ''The Laramide Orogeny: What Were the Driving Forces?'' In: ''International Geology Review.'' Band 46, Nr. 9, 2004, S. 833–838. DOI: 10.2747/0020-6814.46.9.833. * K. L. Pierce: ''History and Dynamics of Glaciation in the Northern Yellowstone National Park Area.'' U.S. Geological Survey Professional Paper 729-F, Washington D.C. 1979. * U.S. Geological Survey: ''Geologic Provinces of the United States: Rocky Mountains.'' ([https://geomaps.wr.usgs.gov/parks/province/rockymtn.html online]) * Ron Blakely: ''Geologic History of Western United States.'' Northern Arizona University. * U.S. Geological Survey: ''Coal-Bed Gas Resources of the Rocky Mountain Region.'' ;Historie * Princeton University Library: ''Mackenzie: 1789, 1792–1797.'' * Northwest Digital Archives: ''Guide to the David Thompson Papers 1806–1845.'' 2006. * National Park Service: ''Lewis and Clark Expedition – Travel Itinerary.'' * United States Department of State: ''Treaties in Force.'' Washington D.C. * University of Washington Libraries: ''Historical Context and American Policy.'' Archivierte Online-Version, abgerufen am 20. Oktober 2025. * University of Nebraska: ''Mormon Trail – Digging In.'' * Calisphere: ''The Transcontinental Railroad.'' ;Ökologie un Umwelt * Jill Baron: ''Rocky Mountain Futures: An Ecological Perspective.'' Island Press, 2002. ISBN 1-55963-953-9. * Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies.'' Corax Press, 1995. == Nettverwiesen == {{Commons|Rocky Mountains}} * ''[https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/rocky-mountains Rocky Mountains].'' In: ''The Canadian Encyclopedia.'' (engelsch, [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/fr/article/rocky-mountains fransch]). * {{Webarchiv|url=http://www.blueplanetbiomes.org/rocky_mountain.htm|wayback=20060812054319|text=Blue Plant Biomes: Plants, Animals, Climate}} (engelsch) * Thomas J. Stohlgren: [https://web.archive.org/web/20130720003304/http://www.nwrc.usgs.gov/sandt/Mountain.pdf Rocky Mountains] (PDF; 3,7&nbsp;MB), U.S. Geological Survey: Geologie, Vegetatschoonszonen (engelsch) * [http://geomaps.wr.usgs.gov/parks/province/rockymtn.html U.S. Geological Survey: Geologie] (engelsch) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Normdaten|TYP=g|GND=4050243-0|LCCN=sh85114790|VIAF=248967808|NDL=00629471}} [[Kategorie:Barggrupp]] [[Kategorie:USA]] [[Kategorie:Kanada]] 3u658i8xz96vgy3x0nw11puit0wi70l 0 182936 1061911 1061405 2026-04-05T18:58:57Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061911 wikitext text/x-wiki [[Datei:PSM V44 D647 Delineations on pieces of antler.jpg|mini|PSM V44 D647Biller un Symbole up Härtbuckhoorn inreten, uut [[La Madeleine]]]] De '''Prähistorie''', ook '''Oorgeschicht(e)''' oder '''Vörhistorie''', betekent de öldste Tied in de Historie van de Minschheed, uut de dat kene schreven Borns givt. De prähistoorsche Tied forscht de [[Archäologie]] uut. De Prähistorie is de Tied twischen den eersten Steenwärktügen vör 2,6&nbsp;Millionen Jaren, bet dat de eersten schreven Borns nableven sind, wat je na Regioon een groten Unnerscheed sien kann, je na de Tied wenn de [[Schrift]] in een Regioon upkomen is. Up de Prähistorie folgt de [[Protohistorie]] oder Fröhistorie, in de dat indirekte schreven Borns givt: man de Archäologie is jümmers noch een wichtigen Born de Ümstänne in düsse Tied uuttoforschen. Denn folgt de [[Historie]] in’n engen Sinne, de schreven Borns uutforscht. == Tieden in Prähistorie == De Prähistorie gleder de däänsche Archäologe [[Christian Jürgensen Thomsen]] 1836 in siene däänsche Schrift ''{{Lang|da|Ledetraad til nordisk Oldkyndighed}}'' dat eerste Maal in een Dreeperiodensysteem: [[Steentiet|Steentied]], [[Bronzetiet|Bronzetied]] un [[Iesentiet|Iesentied]]. För de ole Welt is düt Dreeperiodensysteem ook vandage noch güllig. Man för anner Regionen in de Welt is düt Systeem swaar to bruken. To’n Bispeel beginnt de schreven Historie in wieden Delen van [[Noordamerika]] nich eer dat de Spaniers Amerika updeckt hadden. == Steentied == → Kiek bi: [[Steentiet|''Steentied'']] De Steentied is de öldste [[Ära|Epoche]] in de Minschheedshistorie. Dat wichtigste Kennteken sind de nabelven Steenwärktüge. De Tied begunn – so as wi dat vandage weet – med den öldsten Steenwärktügen, de wi bet nu finnen können, vör wat bi 2,6&nbsp;Millionen Jaren in [[Afrika]]. === Ooldsteentied === → Kiek bi: ''[[Ooldsteentied]]'' De Ooldsteentied, ook ''Paläolithikum'' was de eerste un längste Periode in de Prähistorie un betekent in Afrika, [[Europa]] un [[Asien]] dat öldste Stück van de [[Steinzeit|Steentied]]. ==== Steengrandwärktüge: ''Homo rudolfensis'' un ''Homo habilis'' ==== → Kiek bi: ''[[Homo rudolfensis]]'' un ''[[Homo habilis]]'' De Historie van de Minschheed begunn vör 6 Millionen Jaren Tied in Afrika, as [[Minschenapen]] as ''[[Ardipithecus ramidus]]'' begünnen uprecht to gaan. De [[Australopithecus|Australopithecinen]] daarna verbetern düsse Aard to gaan un wassen läter to den eersten ''[[Homo]]'' ran: ''[[Homo rudolfensis]]'' un ''[[Homo habilis]]''. Dat Kennteken, dat se Deel van dat Genus Homo maket, is dat se al vör 2,6 Millionen Jaren Tied slichte Steenwärktüge uut Grand un Schutt („[[Pebble Tools]]“) bruken. De eersten Steenwärktüge tellt to den Kultuurstand [[Oldowan]] an. De Tied heet ook Fröhpaläolithikum ==== Fuustbiele: ''Homo erectus'' ==== ''→'' Kiek bi: ''[[Homo erectus]]'' un ''[[Homo heidelbergensis]]'' ''[[Homo erectus]]'' het in de Kultuur leevt, de Ooldpaläolithikum heet un kenne [[Fuustbiel|Fuustbiele]] as Wärktüge. Al för de eersten Minschen van düsse Aard is nawiesen, dat se Steenwärktüge bruken; läter bruken se ook [[Füür]], so as de 790.000 Jare ole Stede [[Gesher Benot Ya’aqov]] – de öldste med sekeren Datum – vandage in [[Israel]] nawiest.<ref>[[Naama Goren-Inbar]] et al.: ''Evidence of Hominin Control of Fire at Gesher Benot Ya'aqov, Israel''. In: ''[[Science]]''. Band 304, 2004, S. 725–727; [[doi:10.1126/science.1095443]]</ref> Vör bummelig 1,5 Millionen Jaren Tied begunn in Afrika de Tied, de [[Acheuléen]] heet un in de Minschen Wärktüge as [[Fuustbiel|Fuustbiele]], de up beden Sieden beslaan un sorgsam maket sind, bruken. Vör wat bi 500.000 Jaren keme düsse Techniken ook na Europa. ''Homo erectus'' was flexibel, so dat he sik eerst in Afrika, denn in [[Süüdwestasien]], denn [[Indien]] un ook in [[Volksrepubliek China|China]] un [[Süüdoostasien]] uutbreden konn. De laten ''Homo erectus'' – se steet faken bi den ''Homo heidelbergensis'' – könnt al Jäger un Sammler heten. ==== Afslagwärktüge: ''Homo neanderthalensis'' ==== → Kiek bi: [[Neanderdaler]] In Europa worde de ''Homo erectus'' över den ''[[Homo heidelbergensis]]'' un ''[[Homo steinheimensis]]'' to’n [[Neanderdaler]], de sunderlik an dat Klima in de [[Iestied]] anpasst was. Anderster os Forscherlüde dat eerdage dacht hebbet, was hadde de Naanderdaler ene Kultuur: För de Naanderdalers sind in Middeleuropa dat eerste Maal kultsche Praktiken nawiesbaar, so to’n Bispeel [[Begräffnis|Begrävenisse]] med [[Graffbigaav|Gravbigaven]]. De Neanderdaler hebbet sik ene niege Technik Stene to bewärken uutdacht, bi de se nich alleen de Kärn van [[Flintsteen|Flintstenen]], [[Quarzit]] oder annner Stenen bewärken, man ook den [[Afslag (Archäologie)|Afslag]]. Waarümme de de Neanderdaler daalgüngen is nich seker. Waarschienlik güng de Taal Neanderdalers bilüttken trügge, as de moderne Minsch na Europa kam. Up’t längeste waren sik de Neanderdalers up dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]]. ==== Höhlenmaleree, bildlike Kunst un Musik: ''Homo sapiens'' ==== → Kiek bi: [[Minsch|''Homo sapiens'']] Nich de ''Homo erectus,'' de na Europa un Asien uutwandert weren, man uut den ''Homo erectus,'' de in Afrika bleven weren, wuss de de moderne Minsche, de ''Homo sapiens,'' ran. Düsse Minschenaard begunn sik vör ca. 100.000 Jaren Tied uutrobreden. In Europa kemen sik de ''Homo sapiens'' un de Neanderdalers twischen 40.000 un 35.000 Jaren tomööt ''Homo sapiens'' verbetter de Methoden Stene to bewärken. Beachtlik sind de eerssten Tüügnisse för afstrakt un symboolsche Denken, dat sik sunnerlik in den eersten bildliken Kunstwärken vör 40.000 Jaren Tied wiest. Daar mang to’n Bispeel [[Löwenminsch|Löwenminschen]], Fabelwesen med een Löwenkopp un dat Liev van enen Minschen. Uut de Tied stammt ook [[Fleut|Floiten]] uut Knaken, wat de eerste Musik nawiest.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.iceageart.de/startseite/ |titel=Home |sprache=de |abruf=2021-09-22 }}</ref> === Jungsteentied === To’n Enne van de letste Iestied hen verbetter sik dat Klima, so dat’t nu in Gebeden as den [[Fruchtbor Halfmaand|fruchbaren Halvmaan]] in [[Süüwestasien]] mööglik was sittfast to leven. In de jüngste [[Dyrastied]] worde Kliam noch eenmaal een beten küller, so dat Minschen twungen weren wedder as [[Nomaad|Nomaden]] to leven oder Alternativen uuttofinnen. Düsse Ümmestand brochte de [[Bueree|Buurie]] vör Dag. Een eersten Beginn givt’t al in [[Proto-Neolithikum]] vör 14.000 Jaren Tied. Van 9500 v.&nbsp;Chr. an keem de Domestikatschoon van Deren un Planten up. De Buurie brochte groten Wannel in de Weerdschop un Kultuur med, daarümme seggt een ook „[[Neolithsche Revolutschoon]]“. Van den froen Zentren het sik de Buurie wieder uutbreed un keem vör rund 7000 Jaren Tied in Europa an. Anner Kenntken för de Jungsteentied sind at sittfast Leven, [[Keramik]], un dat Slepen van Stenen. De wichtigsten sotscholen Folgen van de Buurie weren, dat de höger Produktschoon van Neermiddels, de Taal Minschen anwassen maakt het. So können sik Minschen up verscheden Proffeschonen spetschliseren un so de Organisatschoon in Staten vöranbringe. === Koppersteentied === → Kiek bi: [[Koppersteentied]] De Tied twischen Jungsteenstied un de Bronzetied, in de Minschen den [[Kopper|Kopperbärgbu]] begünnen un wichtige Techniken för de Metallurgie uutfünnen, heet Koppersteentied, in de Facksprake ook ''Chalkolithikum'' oder ''Äneolithikum.'' Kopper was man noch raar un de meesten Wärktüge weren noch uut Steen. [[Ötzi]], de Iesmumie uut den [[Ötztaler Alpen]] in [[Süüdtirool]], stammt uut de middeleuropääsche Koppersteenteid. He hadde een [[Biel]] med, dat een Lemmel uut 99&nbsp;% Kopper hadde, dat uut den [[Soltborger Land]] kam. == Bronzetied == → Kiek bi: [[Bronzetiet|Bronzetied]] [[Bronze]], een Mischmetall uut 90&nbsp;% Kopper un 10&nbsp;% Tinn, keem to’n Ennde van den 4. Jaardusend v.&nbsp;Chr. up. Dat Metall is veel harder as Kopper un givt de Tied den namen. In Israel gav et al 3300 v.&nbsp;Cht Bronze. De Bronzetied is in Lüttasien af 1700 v.&nbsp;Cht to Enne un ümme de Middelländsche See up’t läteste ümme 1200 v.&nbsp;Chr., as in düsse Regionen [[Iesen]] as Metall upkam. In Middeleuropa beginnt de Bronzetied eerst 2200 v.&nbsp;Cht. un langt bet 800 v&nbsp;.Chr. == Iesentied == → Kiek bi: [[Iesentiet|Iesentied]] Sied den laten 4. Jaardusend v.&nbsp;Chr. is [[Iesen]] as een Wärkstoff bekannt. De eerste schriftlike Borns, de wat över Iesen schrivt, steet up Kielschrifttafeln uut den laten 3. Jaardusend v.&nbsp;Chr. In düsse Tied was dat noch Iesen van [[Meteoroid|Meteoriten]]. Veer Funne uut den Iran, Mesopotamien un Ägypten sind sogaar noch öller. In de tweden Halve van den 3. Jaardusend is [[gediegen]] Iesen in [[Troja]] un de „Förstennekropole“ van [[Alaca Hüyük]] (twischen 2550 un 2350 v. Chr.) nawiesen<ref>[[Ernst Pernicka]]: ''Gewinnung und Verbreitung der Metalle in prähistorischer Zeit''. [[Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz]]. 1990, S. 62 [https://www.researchgate.net/profile/Ernst_Pernicka/publication/262916568_Gewinnung_und_Verbreitung_der_Metalle_in_prahistorischer_Zeit/links/54a5b0bc0cf257a63608d6f2/Gewinnung-und-Verbreitung-der-Metalle-in-praehistorischer-Zeit.pdf Online verfügbar] (PDF; 21,1&nbsp;MB)</ref>. In den 2. Jaardusend daarna is Isen sunderlik in [[Anatolien]] bekannt. [[Assyrsche Spraak|Assyrsche]] Borns uut de Tied van 1950–1700 v.&nbsp;Chr. vertellt, dat Iesen veel kostbarer as [[Gold]] un [[Sülver]] was. Staatsche Wapen so as Ext van [[Ugarit]] (ca. 1450–1350 v. Chr.) wieset, dat Iesen ook in de Tied van den [[Hethitsch Grootriek|Hethitschen Grootriek]] düchtig weerdvull was. Ook wenn et kene archäologgschen Funne givt, vertellt een Text uut de midelassyrsche Tied över enen Isensmedd an’n Hove van [[Ninurta-tukulti-Aššur]] (1168–1133 v.&nbsp;Chr.). Van den 9.&nbsp;Jaarhunderd an het dat nieassyrsche Riek Iesen in’n groten Mate herstellt, so dat sik Iesen langsam över heel de Welt uutbreed het.<ref> [[Christopher Pare]]: ''Frühes Eisen in Südeuropa: Die Ausbreitung einer technologischen Innovation am Übergang vom 2. zum 1. Jahrtausend v. Chr''. In: Elena Miroššayová, Christopher Pare, Susanne Stegmann-Rajtár (Hrsg.): ''Das nördliche Karpatenbecken in der Hallstattzeit. Wirtschaft, Handel und Kommunikation in früheisenzeitlichen Gesellschaften zwischen Ostalpen und Pannonien'' (Budapest Archaeolingua Alapítvány 2017) ISBN 978-6155766008 S. 14–20 [https://www.academia.edu/35668854/Fr%C3%BChes_Eisen_in_S%C3%BCdeuropa_Die_Ausbreitung_einer_technologischen_Innovation_am_%C3%9Cbergang_vom_2._zum_1._Jahrtausend_v._Chr Online verfügbar] (PDF)</ref> == Nettverwiese == {{Commonscat|Prehistory|Urgeschichte}} * [http://www.seilnacht.tuttlingen.com/Lexikon/Hoehlen.htm Die frühesten Funde menschlicher Kunst stammen aus der Altsteinzeit, vor allem Höhlenmalereien] (hoogdüütsch) * [http://www.loewenmensch.de/ Löwenmensch - Eines der ältesten bisher gefundenen Kunstwerke] (hoogdüütsch) * [http://www.landschaftsmuseum.de/Seiten/Lexikon/Altsteinzeit.htm Zur Altsteinzeit im Landschaftsmuseum Obermain Kulmbach] (hoogdüütsch) * [http://www.northpacificprehistory.com/ North Pacific Prehistory] (hoogdüütsch) * [http://www.urgeschichte.com/ Museum für Urgeschichte in Asparn an der Zaya] (hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.pa-linz.ac.at/institut/gspb/Urgeschichte.PDF|wayback=20060222064026|text=Manfred Aigner: ''Prähistorie – Ur- und Frühgeschichte. Ständige Erneuerung der Modelle und Hypothesen über die Homo-Evolution''.}} (PDF; 170&nbsp;kB) (hoogdüütsch) == Nawiese == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=4078951-2}} [[Kategorie:Prähistorie]] [[Kategorie:Paläoanthropologie]] e6fmo7fn8fc1x94couk2ws016o6dyar 0 183009 1061965 1060374 2026-04-06T05:35:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061965 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{Infobox ICD|01-CODE=A15|01-BEZEICHNUNG=Tuberkulose der Atmungsorgane, bakteriologisch oder histologisch gesichert|02-CODE=A16|02-BEZEICHNUNG=Tuberkulose der Atmungsorgane, weder bakteriologisch noch histologisch gesichert|03-CODE=A17|03-BEZEICHNUNG=Tuberkulose des Nervensystems|04-CODE=A18|04-BEZEICHNUNG=Tuberkulose sonstiger Organe|05-CODE=A19|05-BEZEICHNUNG=Miliartuberkulose}}De '''Tuberkulose''' oder '''Tuberkuloos''' (kort '''Tb''' oder '''Tbc''') is ene Infektschoonkrankheed, de Bakterien veroorsaaket un de weltwied verbreed is. Eerdages heet de Süke ook '''Swindsucht'''. Bi Minschen is de Lungentuberkolose wiedverbreed. Bi Immundefekten gript Tuberkulose ook buten de [[Lungen]] an. [[Bild:Knochentuberkulose.jpg|duum|Knokentuberkulose, up Platt ook „Knokenfreterie“ (1889)]] == Tuberkulose in de Kunst == Ümme dat Tuberkulose so ene wichtige un wiedvebreed Krankheed is, kümmt de Süke jümmers wedder in de Kunst up. Welke Künstlers verarbeed den fröen Dood. Al de Kunst in den [[Oolt Ägypten|oolden Ägypten]] het Bilder van den Gibbus, den de Rüggraattuberkulose maket. Anner Biller van de Tuberkulose find sik ook in de ooldamerikaansche Kunst. == Museum == Den 1. Dezember 2011 het in den Rohrbacher Slott in [[Heidelberg]] een Museum för Tuberkulose de Dren upmaakt. Dat Museum wiest to’n groten Deel Stücke uut de Tuberkulose-Archiv in [[Fulda (Stadt)|Fulda]], den de Lungendokter [[Robert Kropp]] vörstund. Sied Beginn 2012 könnt alle dat Musuem besöken.<ref>[[Eckart Roloff]], Karin Henke-Wendt: ''Alte Krankheit mit neuen Problemen.'' </ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.ema.europa.eu/ema/index.jsp?curl=pages/news_and_events/news/2014/03/news_detail_002052.jsp&mid=WC0b01ac058004d5c1 |wayback=20180621055320 |text=World TB Day – three new medicines recommended in last six months for patients with multidrug-resistant tuberculosis |archiv-bot=2026-03-14 09:09:05 InternetArchiveBot }}, Bericht van de EMA för den World TB Day, den 21. März 2014, upropen den 7. April 2014.</ref> == Welttuberkulosedag == De 24. Märt is de Welttuberkulosedag. Den Dah het de [[Organisatschoon för Weltgesundheit|Weltgesundheedsoragnisatschoon]] (WHO) uutropen. De Dag sall Bewusstsien för Tuberkulose waakholen un wiesen, dat de Tuberkulose in velen Länder weltwied, sunderlik in upwassen Länner, de Uphülp bruket, noch jümmers as [[Epidemie]] upkümt. Dat Datum sall an den Dag, an den Robert Koch 1882 den Kein för de Tuberkulose funnen hadde, denken maken.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ema.europa.eu/ema/index.jsp?curl=pages/news_and_events/news/2014/03/news_detail_002052.jsp&mid=WC0b01ac058004d5c1 |wayback=20180621055320 |text=World TB Day – three new medicines recommended in last six months for patients with multidrug-resistant tuberculosis |archiv-bot=2026-03-14 09:09:05 InternetArchiveBot }}, Bericht van de EMA för den World TB Day, den 21. März 2014, upropen den 7. April 2014.</ref><ref>[http://www.stoptb.org/events/world_tb_day/2014/ ''Stop TB Partnership.''] </ref> == Literatuur == * August Predöhl: ''Die Geschichte der Tuberkulose.'' Leipzig 1888; Neudruck: Sändig, Wiesbaden 1966. * M. L. Holbrook: ''Die Verhütung, hygienische Behandlung und Heilung der Lungenschwindsucht.'' Concord, München 1900. [http://tudigit.ulb.tu-darmstadt.de/show/50-8327 (Digitalisat)] * Erich Stern: ''Die Psyche des Lungenkranken. Der Einfluß der Lungentuberkulose und des Sanatoriumslebens auf die Seele der Kranken.'' [[Halle (Saale)|Halle]] 1925. * Kurt Lydtin: ''Lungentuberkulose als Indikationsgebiet.'' In: Reichsärztekammer (Heruutgever): ''Richtlinien für Schwangerschaftsunterbrechung und Unfruchtbarmachung aus gesundheitlichen Gründen.'' Bearbeitet von Hans Stadler. J.&nbsp;F. Lehmanns Verlag, München 1936, S. 58–79. * Norman Meachen: ''A short history of tuberculosis.'' London 1936; Niedruck New York 1978. * Richard Bochalli: ''Die Geschichte der Schwindsucht.'' Leipzig 1940. * Wilhelm Roloff: ''Die Lungentuberkulose.'' Springer, Berlin/Göttingen/Heidelberg 1948. * Wilhelm Roloff: ''Das Tuberkulose-Lexikon.'' 2. Uplagege. Thieme, Stuttgart 1949. * Walter Schaich: ''Die Tuberkulose.'' In: Ludwig Heilmeyer (Heruutgever): ''Lehrbuch der Inneren Medizin.'' Springer-Verlag, Berlin/ Göttingen/Heidelberg 1955; 2. Uplage ook daar 1961, S. 224–308. * Paul-Georg Schmidt: ''Die Lungentuberkulose – Diagnose und Therapie.'' 3. Uplage Georg Thieme Verlag, Stuttgart 1956. * Richard Bochalli: ''Die Entwicklung der Tuberkuloseforschung in der Zeit von 1878 bis 1958.'' Georg Thieme Verlag, Stuttgart 1958. * Robert Arnholdt: ''Würzburgs Beitrag zur Tuberkulosebekämpfung im 19. Jahrhundert.'' In: ''Praxis und Klinik der Pneumologie.'' Band 31, 1977, S. 1011–1016. * Michel Oury: ''Geschichte der Tuberkulose.'' In: ''Illustrierte Geschichte der Medizin.'' Deutsche Bearbeitung von Richard Toellner. Salzburg 1980–1982 un as Sonderuplage ook daar 1986, Band V, S. 2734–2755. === Niege Literatuur === * S2k-Leitlinie Tuberkulose im Erwachsenenalter der Deutschen Gesellschaft für Pneumologie und Beatmungsmedizin. In: AWMF online (Stand 2022). * Deutsche Gesellschaft für Pädiatrische Infektiologie (Heruutgever): Handbuch Infektionen bei Kindern und Jugendlichen. 7.e Uplage. Thieme Verlag, 2018, <nowiki>ISBN 978-3-13-240790-9</nowiki>, doi:10.1055/b-0038-151103.  * Werner E. Gerabek: ''Lungentuberkulose.'' In: Werner E. Gerabek, Bernhard D. Haage, Gundolf Keil, Wolfgang Wegner (Heruutgever): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, ISBN 3-11-015714-4, S. 871 f. * Juan Carlos Palomino, Sylvia Leão, Viviana Ritacco u.&nbsp;a.: [https://web.archive.org/web/20160625132705/http://pneumo-iasi.ro/student/tuberculosis2007.pdf ''Tuberculosis 2007. From basic science to patient care.''] (PDF; 8,3&nbsp;MB) TuberculosisTextbook.com * Peter D. Davies, Peter Barnes, Stephen B. Gordon: ''Clinical Tuberculosis.'' Hodder Arnold Publishers, 2008, ISBN 978-0-340-94840-8. * Marianne Abele-Horn: ''Antimikrobielle Therapie. Entscheidungshilfen zur Behandlung und Prophylaxe von Infektionskrankheiten.'' Unter Mitarbeit von Werner Heinz, Hartwig Klinker, Johann Schurz und August Stich, 2. Uplage Peter Wiehl, [[Marborg]] 2009, ISBN 978-3-927219-14-4, S. 238–245. * Deutsche Gesellschaft für Pneumologie und Beatmungsmedizin (Heruutgever): ''100 Jahre deutsche Pneumologie.'' Springer, Berlin/Heidelberg 2010, ISBN 978-3-642-11453-3. * Christine Wolters: ''Tuberkulose und Menschenversuche im Nationalsozialismus. Das Netzwerk hinter den Tbc-Experimenten im Konzentrationslager Sachsenhausen.'' Steiner, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-515-09399-6. * Jörg Braun: ''Infektionskrankheiten.'' In: Jörg Braun, Roland Preuss (Heruutgever): ''Klinikleitfaden Intensivmedizin.'' 9. Uplage Elsevier, München 2016, ISBN 978-3-437-23763-8, S. 437–519, hier: S. 462 f. (''Tuberkulose''). * Ulrike Moser: ''Schwindsucht. Eine andere deutsche Gesellschaftsgeschichte.'' Matthes und Seitz, Berlin 2018, ISBN 978-3-95757-556-2. === Tiedschriften === * Flurin Condrau: ''Behandlung ohne Heilung. Zur sozialen Konstruktion des Behandlungserfolges bei Tuberkulose im frühen 20. Jahrhundert.'' In: ''Medizin, Gesellschaft und Geschichte.'' Band 19, 2000, S. 71–94. * B. Hauer, D. Rohde, R. Loddenkemper: ''Tuberkulose.'' In: ''[[Der Pneumologe]].'' Nr.&nbsp;4, Heidelberg 2005, S.&nbsp;291–306, {{ISSN|1613-5636}} * Horst Kremling: ''Historische Betrachtungen zur präventiven Heilkunde.'' In: ''Würzburger medizinhistorische Mitteilungen.'' 24, 2005, S. 222–260, hier S. 225–227. * S. Ahmad: Pathogenesis, immunology, and diagnosis of latent Mycobacterium tuberculosis infection. In: Clinical and Developmental Immunology. Vol. 2011, 2011, S. 814943, doi:10.1155/2011/814943, <nowiki>PMID 21234341</nowiki>, PMC 3017943 (Vulltext).  * Stefan H. E. Kaufmann: Fact and fiction in tuberculosis vaccine research: 10 years later. In: The Lancet. Infectious Diseases. Band 11, Nr. 8, August 2011, S. 633–640, doi:10.1016/S1473-3099(11)70146-3, <nowiki>PMID 21798463</nowiki> (engelsch).  * M. Möller, E. G. Hoal: ''Current findings, challenges and novel approaches in human genetic susceptibility to tuberculosis.'' In: ''Tuberculosis.'' Band&nbsp;90, Nr.&nbsp;2, März 2010, S.&nbsp;71–83. [[doi:10.1016/j.tube.2010.02.002]], PMID 20206579. (Review). * Thaddäus Zajaczkowski: Genitourinary tuberculosis: historical and basic science review: past and present. In: Central European Journal of Urology. Band 65, Nr. 4, 2012, S. 182–187, doi:10.5173/ceju.2012.04.art1, <nowiki>PMID 24578959</nowiki>, PMC 3921817 (Vulllltext) – (englelsch).  * Urs Ehehalt: ''Tbc – weltweit verbreitet.'' In: ''Hamburger Ärzteblatt,'' 10/2014, S. 12–15. * Rüdiger Döhler, Loukas Konstantinou: ''Die Skelett-Tuberkulose – eine der ältesten Erkrankungen der Menschheit.'' In: ''Chirurgische Allgemeine,'' 16. Jg., 10. Heft (2015), S. 556–558. * Isabelle Suárez u.&nbsp;a.: ''Diagnostik und Therapie der Tuberkulose.'' In: ''Deutsches Ärzteblatt.'' Band 116, Heft 43, 25. Oktober 2019, S. 729–735. * [https://web.archive.org/web/20240502143314/https://www.rki.de/DE/Content/InfAZ/T/Tuberkulose/Tuberkulose.html Tuberkulose] – Informatschonen van den Robert Koch-Institut (hoogdüütsch) * DZK e.&nbsp;V. – ''Deutsches Zentralkomitee zur Bekämpfung der Tuberkulose'': [https://www.dzk-tuberkulose.de/ ''www.dzk-tuberkulose.de''] (hoogdüütsch) * [http://www.dermis.net/dermisroot/de/10260/diagnose.htm Billler van de Tuberculosis cutis luposa] bi DermIS (hoogdüütsch) * [http://www.dermis.net/dermisroot/de/10525/diagnose.htm Bilder van de Tuberculosis cutis verrucosa] bi DermIS (hoogdüütsch) * [http://www.dermis.net/dermisroot/de/10405/diagnose.htm Bilder van de Tuberculosis primaria cutis] bi DermIS (hoogdüütsch) * [https://www.who.int/europe/health-topics/tuberculosis#tab=tab_1 Tb-spezifsche Siede] (engelsch), [[Organisatschoon för Weltgesundheit|WHO]]-Regionaalbüro för Europa * [http://www.stoptb.org/ stoptb.org] – Initschative ''Stopp de Tb'' (engelsch) upropen den 8. November 2009 * [http://www.dahw.de/lepra-tuberkulose-buruli/tuberkulose Deutsche Lepra- und Tuberkulosehilfe e.&nbsp;V.] (hoogdüütsch) == Nawiese == [[Kategorie:Krankheit]] <references />{{Normdaten}} tm6xwmhw7kwjt6cx64a90x8yyc67gxj 0 183366 1061974 1061448 2026-04-06T06:28:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061974 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} De '''Weltbank''' ({{S|en|'''World Bank'''}}) betekent in’n wieden Sinne de Weltbankgruppe, ene [[Vereente Natschonen|UN-Sunnerorganisatschoon]], de in de [[Vereenigte Staten|US-amerikaansche]] Höövdstad [[Washington, D.C.]] sitt un ene Bank för Uphülpe in [[upwassen Staten]] is. Na den [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] hadde de Weltbank eerst de Upgave de Staten, de de Krieg verwööst hadde Stütt to geven. De Weltbankgruppe sett sik uut fiev Organisatschonen tohope, de den Recht na egenstännig sind: * {{Lang|en|''International Bank for Reconstruction and Development''}}, ''IBRD''; de ''Weltbank'' in’n engen Sinn * {{Lang|en|''International Development Association''}} (IDA) * {{Lang|en|''International Finance Corporation''}} (IFC) * {{Lang|en|''Multilateral Investment Guarantee Agency''}} (MIGA) * {{Lang|en|''International Centre for Settlement of Investment Disputes''}} (ICSID) De Organisatschonen in de Weltbankgruppe verbind een gemeensam Präsident un deelwiese ene gemeensame Adminstratschoon. == Unnerschede to’n Internatschonalen Geldfonds == De Weltbank is wat anners as de [[Internatschonal Geldfonds|Internatschonale Geldfonds]] (IGF), ook wenn bede Institutschonen in de glieken Tied upkemen un den Sitt in [[Washington, D.C.|Washington D.C.]] hebbet. Heel simple kann een seggen: De Weltbankgruppe stellt dat Geld för Uphülpe un Upbu in upwassen Länder up lange Sicht praat. De Internatschonale Geldfonds stellt Länner Geld för korte Tied praat, wenn se Problemen hebbet Uutgaven to talen. De Underscheed is vandage man minner klaar, denn de IGF het ook anfungen Kredite för Uphölp un Upbu up lange Sicht praattostellen. == Gemeensame Upgaven == De gemeesame Upgave för de Institutschonen van de Weltbank is med finantschlle Hülpe, Raad un technische Hülpe de Weertschop in den Staten, de Maten sind, vöran to bringen un internatschoonal ranwassen Länner uptohülpen. De Weltbankgruppe het 2008 38,2 Milliarden [[US-Dollar]] Lehnen, Toschööt, Bihülpe, Bate, Andele, Investitschonen un Garantien an de Maten un ook an private Investers uutgeven. Dat maket de Bank med Lehnen up lange Tied oder ook med tinsfriegen langfristigen Krediten för Investitschoonsprojekte, Reformprogramms, technische Hülpe un vandage ook indem dat se de privaat Weerdschop hülpt un Andele bi Firmen het oder Garantien övernimt. === ''{{Lang|en|''World Development Report''|}}'' === De Weltbank bringt eenmaal dat Jaar den {{Lang|en|''World Development Report''|}} ({{S|nds|Weltverloopsbericht}}) ruut, de sik med enen Thema befaat, dat för de akutelle Diskuschoon ümme Uphülpe wichtig is. In sienen detailrieken Analysen faat de Bericht nich bloot de Diskusschoon tohope, man stött de internatschonale Debatte an, wat wichtig för den weltwiedern Verloop in de Weerdschop is. == Präsidenten van de Weltbankgruppe == {| class="wikitable" style="text-align:left" !Präsident !Staat !van !bet |- |Eugene Meyer |{{USA}} |1946 |1946 |- |John Jay McCloy |{{USA}} |1947 |1949 |- |Eugene Robert Black |{{USA}} |1949 |1962 |- |George D. Woods |{{USA}} |1963 |1968 |- |Robert McNamara |{{USA}} |1968 |1981 |- |Alden W. Clausen |{{USA}} |1981 |1986 |- |Barber B. Conable |{{USA}} |1986 |1991 |- |Lewis T. Preston |{{USA}} |1991 |1995 |- |James Wolfensohn |{{AUS}} / <br /><br />{{USA}} |1995 |2005 |- |Paul Wolfowitz |{{USA}} |2005 |2007 |- |Robert Zoellick |{{USA}} |2007 |2012 |- |Jim Yong Kim |{{KOR}} /<br /><br />{{USA}} |2012 |2019 |- |Kristalina Georgiewa |{{BGR}} |2019 |<small>(kommissarisch)</small> |- |David Malpass |{{USA}} |2019 |2023 |- |Ajay Banga |{{IND}} /<br /><br />{{USA}} |2023 |''amtierend'' |} === Liste van de Chefökonomen === {| class="wikitable" style="text-align:left" !Präsident !Staat !van !bet |- |Hollis B. Chenery |{{USA}} |1972 |1982 |- |Anne O. Krueger |{{USA}} |1982 |1986 |- |Stanley Fischer |{{USA}} |1988 |1990 |- |Lawrence Summers |{{USA}} |1991 |1993 |- |[[Michael Bruno]] |{{ISR}} |1993 |1996 |- |[[Joseph Eugene Stiglitz|Joseph E. Stiglitz]] |{{USA}} |1997 |2000 |- |Nicholas Stern |{{GBR}} |2000 |2003 |- |[[François Bourguignon]] |{{FRA}} |2003 |2007 |- |Justin Yifu Lin |{{CHN}} |2008 |2012 |- |Kaushik Basu |{{IND}} |2012 |2016 |- |[[Paul Michael Romer|Paul Romer]] |{{USA}} |2016 |2018 |- |Pinelopi Goldberg |{{GRC}} /<br /><br />{{USA}} |2018 |2020 |} == Stemmrechtreform == De Stemmrecht sind na Andeelsegendom verdeelt. 2010 gav dat ene Reform, de de Stemmrechtee anners wicht. So kregen besunners junge Industrielänner as China Inflood. De Länner, de med düsse „Voice Reform – Phase 2“ Stemmrechte winnen konnen weren ook[[Süüdkorea]], de [[Törkie]], [[Mexiko]], [[Singapur]], [[Grekenland|Grekenenland]], [[Brasilien|Bruunsilien]], [[Indien]], un [[Spanien]]. De Stemmandeel för de meesten Industriestaten worde minder, [[Nigeria]], [[Vereenigte Staten|USA]], [[Russland]] un [[Saudi-Arabien]] bleven bi de lieke Taal Stemmrechten. 2020 hebbet de [[Vereenigte Staten|USA]] (15,69 % – 2019: 15,48 %) den gröttsten Deel Stemmrechte, denn folgt [[Japan]] (7,62 % – 2019: 7,79 %), [[Volksrepubliek China|China]] (5,17 % – 2019: 4,80 %), [[Düütschland]] (4,17 % – 2019: 4,09 %), dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Vereenigte Köningriek]](3,87 % – 2019: 3,81 %) un [[Frankriek|Frankrik]] (3,87 % – 2019: 3,81 %).<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://pubdocs.worldbank.org/en/329671541106474760/IBRDEDsVotingTable.pdf |titel=INTERNATIONAL BANK FOR RECONSTRUCTION AND DEVELOPMENT VOTING POWER OF EXECUTIVE DIRECTORS |werk=World Bank |hrsg= |datum=2019-12-04 |abruf=2019-12-08 |sprache= }}</ref> == Maten == De Weltbank-Gruppe höört 189 [[Staat|Staten]] to.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.worldbank.org/en/who-we-are |titel=Who We Are |werk= |hrsg=The World Bank Group |datum= |abruf=2019-03-22 |sprache=en}}</ref> Alleen fiev Staten sind kene Maten. Dat sind: * {{AND}} * {{CUB}} * {{PKR}} * {{MCO}} * {{LIE}} == Literatuur == * Axel Dreher: ''Die Kreditvergabe von IWF und Weltbank: Ursachen und Wirkungen aus politisch-ökonomischer Sicht''. wvb Berlin, Berlin 2003, ISBN 3-936846-54-5. * Cord Twele: ''Die Entwicklungspolitik der Weltbank-Gruppe vor dem Hintergrund der Schuldenkrise der »Dritten Welt« seit Beginn der achtziger Jahre.'' [[Frankfort an’n Main]] 1995. * John B. Cobb Jr.: ''The earthist challenge to economism – a theological critique of the World Bank''. St. Martin’s Press, New York 1999, ISBN 0-312-21838-9. * Eric Toussaint: ''The World Bank: A Critical History'', Pluto Press, London 2023 == Nettverwiese == * [http://www.worldbank.org/ Offitschelle Webstede] van de Weltbank (englelsch, spaansch, franzöössch, araabsch, chineesch) * [http://data.worldbank.org/data-catalog Worldbank Data Catalog] (engelsch) * Grafik: [http://www.bpb.de/wissen/DBF402 The World Bank: ''Stimmenverteilung'' (Stand: Juni/März 2017)], uut: [http://www.bpb.de/wissen/Y6I2DP ''Zahlen und Fakten: Globalisierung''], www.bpb.de (hoogdüütsch) * ''Internationales Netzwerk investigativer Journalisten'' (ICIJ): [https://www.icij.org/project/world-bank Evicted and Abandoned: The World Bank’s Broken Promise to the Poor] (engelsch) == Nawiese == [[Kategorie:Internatschonale Organisatschoon]] [[Kategorie:Vereente Natschonen]] [[Kategorie:Weertschop]] [[Kategorie:Bank]] <references />{{Normdaten}} od2u6f7o8tycseq7t1rrcx00xdmtopo 0 183756 1061901 1061399 2026-04-05T18:31:10Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061901 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} Een '''Phoneem''' (uut {{S|grc|φωνή|phōnḗ}} ‚Luut, Stemm‘) is de abstrakte Klass vun all Spraak[[Luud|luden]], de in’n spraken [[Spraak]], de alle de lieke Rulle hebbt, enen Luut binnen enen [[Woord|Woort]] van enen andern Luut to ünnerscheden. To’n Bispeel snackt verscheden Luden, de Platt küürt, dat Phoneem /r/ anners uut. De verscheden ''r''-Luden [ɾ] ~ [ʁ] sind man dat sülve ''r''-Phoneem. == Phoneem teggen Allophone == Ene grote Tahl verscheden Luden bekikt een Spreker van ene Spraak as Varianten ([[Allophoon|Allophone]]) van enen bestimmten Phoneem. De Mechanismus daar achter is dat kategoorsche Hören. De [[Labial|labiale]] [[stemhebben]] [[Plosiv]] an’n Beginn van’n Woort „Back“ klingt uut den Münner van teggen verscheden Sprekers steeds anders, man de teggen verscheden Luden bekieket de Sprekers doch as dat sülve Phoneem /b/. Wenn een de Luden med enen Luut, de unner dat Phoneem /d/ fallt, uuttuuscht, denn is „Dack“ to hören. Dat is een Woort, dat wat annerster bedüd un so tellt de Lude to een ander Phoneem. Dat heet, dat de Wöör „Back“ un „Dack“ up [[Plattdüütsch|Platt]] een [[Minimaalpaar]] formt. == Transkriptschoon == De gängige Konventschoon is Phoneem binnen Schreegsteken to schrieven. Dat Phoneem sülvenst transkribeert een meest na dat [[Internatschonal Phoneetsch Alphabet|Internatschonale Phoneetsche Alphabeet]]. == Nettverwiese == {{Commonscat|Phonemes|Phoneem}} * {{Internetquelle |autor=Udo L. Figge |url=http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |titel=Phonem |werk=Vorlesung „Grundlagen der romanischen Sprachwissenschaft“ (WS 2000/01) |datum=1998-12-19 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20101103044826/http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |archiv-datum=2010-11-03 |zugriff=2012-10-26 }} {{Webarchiv|url=http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |wayback=20101103044826 |text=Phonem |archiv-bot=2026-04-05 18:31:10 InternetArchiveBot }} * Robert F. Port: ''[http://www.cs.indiana.edu/~port/pap/TheGraphicalBasis.SGLSP.pdf The Graphical Basis of Phones and Phonemes].'' (PDF; 103&nbsp;kB) [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Phonologie]] p5i13zvkn8x52bz1r8zvhzb1jliuoe4 0 184333 1061862 1056773 2026-04-05T16:19:12Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061862 wikitext text/x-wiki [[Bild:English_Bill_of_Rights_of_1689.jpg|duum|Die englische ''Bill of Rights'' (1689) überwand den bis dahin vorherrschenden Gedanken des Gottesgnadentums und ersetzte ihn durch das Prinzip der Parlamentssouveränität. Damit wurde der Weg zur politischen Durchsetzung der Menschenrechte gebahnt.]]'''Minschenrechte(n)''' sind de [[Freeheid|Frieheeds]]- un Autonomierechte, de jeedenen [[Minsch|Minschen]] alleen üme dat he een Minsche is tostaat. Se sind universell, geld also för alle Minschen, un könnt af wegnomen oder aftreden wärden. Se sind ook undeelbaar, könnt also bloot alle tohoop gellen. Se ümfaat börgelike, politsche, weerdschoplike, sotschale un kulturelle Rechte.. Anners as Grundrechte, de sik up dat Gebeed van enen [[Staat]] ingrenzt, de so ’ne Rechte in siene [[Verfaten|Konstitutschoon]] garanteert. Börgerrechte sind in Unnerscheed Rechte, de bloot Staatsbörger van enen Land het.[[Bild:National_Archives_Declaration.jpg|duum|Unabhängigkeitserklärung der Vereinigten Staaten, 1776]] [[Bild:Declaration_of_the_Rights_of_Man_and_of_the_Citizen_in_1789.jpg|duum|Erklärung der Menschen- und Bürgerrechte, 1789]] [[Bild:Eleanor_Roosevelt_UDHR.jpg|duum|Allgemeine Erklärung der Menschenrechte, 1948]] == Literatuur == * Heike Alefsen u.&nbsp;a.: ''40 Jahre für die Menschenrechte''. Luchterhand, Neuwied 2001, ISBN 3-472-04738-0. * Philip Alston, Euan Macdonald: ''Human rights, intervention and the use of force.'' Oxford Univ. Pr., Oxford 2008, ISBN 978-0-19-955271-9. * Christina Arndt: ''Die Menschenrechte. Partikularistische Ansätze zur Begründung ihrer Universalität''. Dissertation. Universität [[Hamborg]], 2000. [http://ediss.sub.uni-hamburg.de/volltexte/2000/205/ (Link zu PDF)] * Gabriele von Arnim (Ruutgever): ''Menschenrechte in Europa vor der Erweiterung der Europäischen Union'' (= Jahrbuch Menschenrechte. 6). Suhrkamp, [[Frankfort an’n Main]] 2003, ISBN 3-518-45547-8. * Gerhart Baum: ''Menschenrechte. Ein Appell.'' Benevento, Elsbethen 2022, ISBN 978-3-7109-0158-4. * Bejarano-Alomia, Pedro: Menschenrecht auf Nahrung, Magisterarbeit, Fachbereich Rechtswissenschaft der Freien Universität Berlin, 2005. In: https://de.slideshare.net/bejalde/dr-iur-pedro-bejarano-alomia-ll-m-menschenrecht-auf-nahrung * Heiner Bielefeldt: ''Philosophie der Menschenrechte. Grundlagen eines weltweiten Freiheitsethos'' Habilitationsschrift. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2005, ISBN 3-534-19696-1. * Hannah Birkenkötter: ''Zwischen Quasi-Gericht und politischem Organ: Die Menschenrechtsausschüsse der Vereinten Nationen.'' In: ''Aus Politik und Zeitgeschichte.'' 66. Jahrgang, 10–11 / 2016, S. 10–16. * Otto Böhm, Doris Katheder: ''Grundkurs Menschenrechte – Die 30 Artikel kommentiert für die politische Bildung''. 5 Bände, Echter Verlag, Würzburg 2012ff, {{DNB|1022731505}}. * Norbert Brieskorn: ''Menschenrechte. Eine historisch-philosophische Grundlegung''. Kohlhammer, Stuttgart 1997, ISBN 3-17-013546-5. * Igumen Philaret Bulekov: [https://web.archive.org/web/20100403093859/http://www.bogoslov.ru/de/text/480131.html Die ökumenische Diskussion über die Menschenrechte] * Yvonne Donders, Vladimir Volodin: ''Human rights in education, science, and culture – legal developments and challenges.'' Ashgate, Aldershot 2008, ISBN 978-0-7546-7312-5. * Sebastian Eickenjäger: ''[https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/27457/1002551.pdf Menschenrechtsberichterstattung durch Unternehmen.]'' Mohr Siebeck Verlag 2017, ISBN 978-3-16-155476-6 * Andrew Fagan: Eintrag in J. Fieser, B. Dowden (Ruutgever): Internet Encyclopedia of Philosophy. * Klaus M. Girardet, Ulrich Nortmann: ''Menschenrechte und europäische Identität. Die antiken Grundlagen''. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 3-515-08637-4. * Thomas Göller (Ruutgever): ''Philosophie der Menschenrechte. Methodologie, Geschichte, kultureller Kontext''. Cuvillier Verlag, Göttingen 1999, ISBN 3-89712-424-6. * Stefan Gosepath, Georg Lohmann (Ruutgever): ''Philosophie der Menschenrechte''. Suhrkamp Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 1998, ISBN 3-518-28938-1. * James Griffin: ''On human rights''. Oxford University Press, Oxford 2008, ISBN 978-0-19-923878-1. * Lasse Heerten: [http://docupedia.de/zg/Heerten_menschenrechte_v1_de_2017 ''Menschenrechte und Neue Menschenrechtsgeschichte''.] In: Docupedia-Zeitgeschichte, 31. Januar 2017 – zur Entwicklung der Menschenrechte nach 1945 sowie der Etablierung der Menschenrechtsgeschichte als Forschungsfeld der Geschichtswissenschaft * Dirk Hoeges: ''Die Menschenrechte und ihre Feinde. Deutsche Profile zwischen Kaiserreich und Bundesrepublik. Thomas Mann · Ernst Jünger· Martin Heidegger · Gottfried Benn · Carl Schmitt· Rudolf Borchardt· Stefan George · Rainer Maria Rilke· Alfred Toepfer· Neue Gefahren.'' 2. Oplaag. machiavelli edition, Köln 2013, ISBN 978-3-9815560-0-1. * Stefan-Ludwig Hoffmann (Ruutgever): ''Moralpolitik – Geschichte der Menschenrechte im 20. Jahrhundert.'' Wallstein, [[Chöttingen]] 2010, ISBN 978-3-8353-0639-4. * Malte Hossenfelder: ''Der Wille zum Recht und das Streben nach Glück. Grundlegung einer Ethik des Wollens und Begründung der Menschenrechte''. C.H. Beck, München 2000, ISBN 3-406-45923-4. * Micheline R. Ishay: ''The history of human rights – from ancient times to the globalization era.'' Univ. of California Press, Berkeley 2008, ISBN 978-0-520-25641-5. * Nicole Janz, Thomas Risse (Ruutgever): ''Menschenrechte – Globale Dimensionen eines universellen Anspruchs''. Nomos Verlag, Baden-Baden 2007, ISBN 978-3-8329-2279-5. * Georg Jellinek: ''Die Erklärung der Menschen- und Bürgerrechte''. Wissenschaftlicher Verlag, Schutterwald/Baden 1996, ISBN 3-928640-30-5. * Hans Joas: ''Die Sakralität der Person. Eine neue Genealogie der Menschenrechte.'' Suhrkamp Verlag, Berlin 2011. * Hans Joas: Sind die Menschenrechte westlich? Kösel, München 2015, ISBN 978-3-466-37126-6. * Wolfgang Kaleck: ''Mit Recht gegen die Macht. Unser weltweiter Kampf für die Menschenrechte.'' Hanser, Berlin 2015, ISBN 978-3-446-24944-8. * Fabian Klose: ''Menschenrechte im Schatten kolonialer Gewalt. Die Dekolonisierungskriege in Kenia und Algerien 1945–1962.'' (= Veröffentlichungen des Deutschen Historischen Instituts London. 66). Oldenbourg Wissenschaftsverlag, München 2009, ISBN 978-3-486-58884-2. * Thomas Koenen: ''Wirtschaft und Menschenrechte. Staatliche Schutzpflichten auf der Basis regionaler und internationaler Menschenrechtsverträge.'' (= Schriften zum Völkerrecht. Band 196). Duncker & Humblot, Berlin 2012, ISBN 978-3-428-13698-8. * Simon W. Kolbe, Jean-Pol Martin, Margret Ruep (Ruutgever): ''Neue Menschenrechte? Bestandsaufnahme eines bedürfnisorientierten Handlungsansatzes.'' Gabriele Schäfer Verlag. Herne 2020, ISBN 978-3-944487-77-9. * Michael Krennerich (Ruutgever): [http://www.zeitschriftfuermenschenrechte.de/ ''Zeitschrift für Menschenrechte / Journal for Human Rights''.] abgerufen am 20. November 2017 * Ludger Kühnhardt: ''Die Universalität der Menschenrechte. Studie zur ideengeschichtlichen Bestimmung eines politischen Schlüsselbegriffs''. Olzog, München 1987, ISBN 3-7892-7287-6. * Paul Gorden Lauren: ''The evolution of international human rights. Visions seen''. University of Pennsylvania Press, Philadelphia 2011, ISBN 978-0-8122-2138-1. * Klaus Lörcher, Bernhard Pfitzner: [https://www.tragbarer-lebensstil.de/wp-content/uploads/2021/01/2021-01-16_Loercher-Pfitzner_Materialien_UNO.pdf ''Materialien zum Thema „Arbeit, Wirtschaft, Menschenrechte“ - Rechtskreis UNO''. 2021.] [https://www.tragbarer-lebensstil.de/wp-content/uploads/2021/01/2021-01-16_Loercher-Pfitzner_Materialien_UNO.pdf PDF, 190 S.] * Janne Mende: ''Der Universalismus der Menschenrechte''. UVK Verlag, Tübingen 2021, ISBN 978-3-8252-5557-2. * Christoph Menke, Arnd Pollmann: ''Philosophie der Menschenrechte zur Einführung.'' 3. Oplaag. Junius, Hamborg 2012, ISBN 978-3-88506-639-2. * James Nickel: Eintrag in Edward N. Zalta (Ruutgever): Stanford Encyclopedia of Philosophy.Vorlage:SEP/Wartung/Parameter 1 und Parameter 3 und nicht Parameter 2 * Jürgen Nowak: ''Homo Transnationalis. Menschenhandel, Menschenrechte und Soziale Arbeit''. Budrich, Opladen/ Berlin/ Toronto 2014, ISBN 978-3-86649-473-2. * Manfred Nowak: ''Menschenrechte. Eine Antwort auf die wachsende ökonomische Ungleichheit''. Wien 2015, ISBN 978-3-902968-08-1. * Friedbert Pflüger: ''Die Menschenrechtspolitik der USA. Amerikanische Aussenpolitik zwischen Idealismus und Realismus 1972–1982''. Oldenbourg, München/ Wien 1983, ISBN 3-486-51901-8. (Zugleich Dissertation an der [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] 1982 unter dem Titel: ''US-Aussenpolitik und Menschenrechte: die Wiederbelebung des amerikanischen Idealismus in den siebziger Jahren.'' {{DNB|830940677}}) * Christoph Plath: [https://web.archive.org/web/20190523003044/https://zeitgeschichte-online.de/thema/utopien-im-wandel ''Utopien im Wandel: Zur Geschichte der Menschenrechte und des Humanitarismus im 20. Jahrhundert''.] zeitgeschichte-online.de * Fabian von Rabenau: ''Das Naturrecht der Gegenwart und die Unverfügbarkeit des Rechts. Eine Analyse über den Stellenwert des Naturrechtsdenkens in der aktuellen Rechtswissenschaft.'' Duncker & Humblot, Berlin 2022. ISBN 978-3-428-18560-3. * Claus Richter: ''Aspekte der universellen Geltung der Menschenrechte und der Herausbildung von Völkergewohnheitsrecht''. Utz Verlag, München 2007, ISBN 978-3-8316-0592-7. * Hans Jörg Sandkühler: [http://www.unesco-phil.uni-bremen.de/texte/Menschenrechte-EPh.pdf Menschenrechte.] (PDF; 64&nbsp;kB). In: ders. (Ruutgever): ''Enzyklopädie Philosophie''. Hamborg 1999. * Willy Strzelewicz: ''Der Kampf um die Menschenrechte. Von der amerikanischen Unabhängigkeitserklärung bis zur Gegenwart'', Frankfort an’n Main (Societäts-Verl.), 1971, 311 S., ISBN 3-7973-0147-2 * Sibylle Tönnies: ''Der westliche Universalismus. Die Denkwelt der Menschenrechte''. Westdeutscher Verlag, Wiesbaden 2001, ISBN 3-531-32988-X. * Mellie Uyldert (Ruutgever): ''Amnesty international Jahresbericht 2007''. Fischer, Frankfort an’n Main 2007, ISBN 978-3-10-000831-2. * Beate Wagner: ''50 Jahre UN-Menschenrechtspakte.'' In: ''Aus Politik und Zeitgeschichte.'' 66. Jahrgang, 10–11 / 2016, S. 17–23. * Hans-Georg Ziebertz (Ruutgever): ''Menschenrechte, Christentum und Islam.'' Lit, Münster 2010, ISBN 978-3-643-10464-9. * Reingard Zimmer, Bernhard Pfitzner: [https://www.labournet.de/wp-content/uploads/2020/07/MaterialienILO.pdf ''Materialien zum Thema „Arbeit, Wirtschaft, Menschenrechte“ - Rechtskreis ILO''. 2020.] [https://www.labournet.de/wp-content/uploads/2020/07/MaterialienILO.pdf PDF, 148 S.] * Schwerpunktheft: ''Subjektive Rechte und Menschenrechte''. In: Catherine Colliot-Thélène, Christoph Menke (Ruutgever): ''Trivium'', Zs. für Geistes- und Sozialwissenschaften, #3, 2009, zweisprachig Deutsch-Französisch. [http://trivium.revues.org/index3262.html Nur online] == Nettverwiese == * {{Internetquelle |url=https://eur-lex.europa.eu/summary/chapter/13.html?locale=de |titel=Menschenrechte |werk=EUR-Lex, Zusammenfassung nach Thema – Zusammenfassungen zur EU-Gesetzgebung |hrsg=Amt für Veröffentlichungen der Europäischen Union |abruf=2021-10-15 |abruf-verborgen=1}} * [http://www.bpb.de/publikationen/2BW1XX,0,Menschenrechte.html ''Menschenrechte - Informationen zur politischen Bildung (Heft 297)''], Bundeszentrale für politische Bildung, 63 Seiten (online-Version, Stand: 12. Februar 2008) * [https://www.geschichte-menschenrechte.de/ Quellen zur Geschichte der Menschenrechte], herausgegeben vom Arbeitskreis Menschenrechte im 20. Jahrhundert, abgerufen am 9. November 2017. * [https://web.archive.org/web/20140524075306/http://www.humanrights.ch/de/Themendossiers/index.html Dossiers zu folgenden Menschenrechtsthemen: Universalität, Diskriminierungsverbot, Gleichstell]''[http://www.bpb.de/publikationen/2BW1XX,0,Menschenrechte.html bpb.de]''[https://web.archive.org/web/20140524075306/http://www.humanrights.ch/de/Themendossiers/index.html ung Frau – Mann, Rassismus, Minderheitenrechte, Sozialrechte, Transnationale Unternehmen, WTO] * [https://web.archive.org/web/20160404120019/http://www.dgvn.de/fileadmin/user_upload/PUBLIKATIONEN/Blaue_Reihe/blaue_reihe_nr106.pdf Übereinkommen zum Schutz der Rechte indigener Völker, in deutscher Übersetzung mit Einleitung] (PDF) * [http://www.hri.ca/ Human Rights Internet] Kanadisches Menschenrechtsportal (englisch) * [https://web.archive.org/web/20120530090836/http://www.ipsnews.net/human.asp IPS Inter Press Service] Weltweite Nachrichten über Menschenrechte (englisch) * [https://menschenrechte.proasyl.de/ ''Informationsausstellung »Menschen & Rechte sind unteilbar«''] von pro Asyl * [http://opus.kobv.de/ubp/schriftenreihen_ebene2.php?sr_id=36&la=de Studien zu Grund- und Menschenrechten] – Volltexte beim Menschenrechtszentrum der Universität Potsdam * [http://library.fes.de/library/netzquelle/menschenrechte/index.html Menschenrechte/Menschenrechtspolitik] Volltexte in der Bibliothek der Friedrich-Ebert-Stiftung Bonn == Nawiese == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Recht]] [[Kategorie:Liberalismus]] [[Kategorie:Opklärung]] [[Kategorie:Politik]] t6gltrhavc4ean6mo4icxzvap0o124c 0 184369 1061909 1018641 2026-04-05T18:54:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061909 wikitext text/x-wiki {{Stubben}}{{Infobox ICD|BREITE=|01-CODE=B03|01-BETEKEN=Pocken<ref>De 33. Versammeln van de WHO het de Pocken för överwunnen verklöört. De Kategorie givt dat noch de Krankheed to överwaken.</ref>}} [[Bild:Child_with_Smallpox_Bangladesh.jpg|duum|Een Kind med Pockeninfektschoon (Bangladesch, 1973)]] '''Pocken, Bladdern''' oder '''Variola''' sind ene [[Krankheit|Infektschoonkrankheed]], de dat Leven van [[Mount Everest|Minschen]] in Gefaar bringen kann. Veroorsaker sind de Pockenviren (Orthopox variolae). De Pocken sind unwiese infektschöös un anstekend. De grote Ansteekgefaar un hoge Letalität maket de Pocken ene mang den geföörliksten Krankheden för den Minschen.<ref name="zylka">{{Literatur|Autor=Vera Zylka-Menhorn|Titel=Synthetische Pockenviren: „Die Katze ist aus dem Sack“|Sammelwerk=[[Deutsches Ärzteblatt]]|Nummer=Jahrgang 114, Ausgabe 50|Datum=2017|Seiten=A2406–2410|Online=[https://www.aerzteblatt.de/archiv/195402/Synthetische-Pockenviren-Die-Katze-ist-aus-dem-Sack aerzteblatt.de]}} </ref> De lüttken Blasen up de Huud, de för Krankhhed typsch sind, heet '''Pock(e)''' oder '''Bladder'''. Sied dat de lesten Fälle 1977 in [[Somalia]] uptreden un sik [[Janet Parker]] 1978 ansteekt het, sind kene niegen Infektschonen meer upkome; de leste Fall in [[Düütschland]] kamm 1972 up. Dat kunsequente Strategie van de [[Organisatschoon för Weltgesundheit|Weltgesundheedsoraganisatschoon]] (WHO) gegen de Pocken antogaan un weltwied to [[impen]], konn de WHO den 26. Oktober 1979 verklören, dat Krankheed överwunnen is. == Literatuur == * Manfred Vasold: Die letzte große Pockenepidemie in Deutschland – 200 Jahre Impfung gegen Pocken. In: Naturwissenschaftliche Rundschau. Band 60, Nr. 4, 2007, ISSN 0028-1050, S. 183–187.  * Ernest Wickersheimer: L’apparition de „variola“ dans le vocabulaire médical. In: Nova Acta Leopoldina. Neue Folge. Nr. 27, 1963, S. 175–181.  * Barbara I. Tshisuaka: ''Pocken (Variola, Blattern).'' In: Werner E. Gerabek, Bernhard D. Haage, Gundolf Keil, Wolfgang Wegner (Ruutgever): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' Walter de Gruyter, Berlin / New York 2007, ISBN 978-3-11-097694-6, S. 1171–1173 (Eerstuutgaav ook daar 2005, ISBN 3-11-015714-4). * Karl Wurm, A. M. Walter: ''Infektionskrankheiten.'' In: Ludwig Heilmeyer (Ruutgever): ''Lehrbuch der Inneren Medizin.'' Springer-Verlag, Berlin / [[Chöttingen]] / Heidelberg 1955; 2. Auflage ebenda 1961, S. 9–223, hier: S. 71–75. * Iris Friesecke, Walter Biederbick et al.: ''Biologische Gefahren II – Entscheidungshilfen zu medizinisch angemessenen Vorgehensweisen in einer B-Gefahrenlage''. Bundesamt für Bevölkerungsschutz, Robert Koch Institut 2007, ISBN 978-3-939347-07-1, S. 161–176. [https://web.archive.org/web/20240717232931/https://www.rki.de/DE/Content/Infekt/Biosicherheit/Agenzien/bg_pocken.pdf?__blob=publicationFile Kapitel Pocken] (PDF) rki.de == Nettverwiese == {{Commonscat|Smallpox|Pocken}} * [http://www.rki.de/DE/Content/InfAZ/P/Pocken/Pocken.html Pocken] – Informatschonen vann ''Robert Koch-Institut'' (hoogdüütsch) == Nawiese == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Krankheit]] 60qusae48b21i9qv4ev1nl3b7vlifj9 0 184765 1061910 1061404 2026-04-05T18:55:50Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061910 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{Infobox ICD |01-CODE=A80.0 |01-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch Impfvirus |02-CODE=A80.1 |02-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch importiertes Wildvirus|03-CODE=A80.2x |03-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch einheimisches Wildvirus |04-CODE=A80.3 |04-BETEKEN=Sonstige und nicht näher bezeichnete akute paralytische Poliomyelitis|05-CODE=A80.4 |05-BETEKEN=Akute nichtparalytische Poliomyelitis |06-CODE=A80.9 |06-BETEKEN=Akute Poliomyelitis, nicht näher bezeichnet}} '''Poliomyelitis''' (van ooldgreeksch πολιός <templatestyles src="Latn/styles.css"></templatestyles> un {{Lang|grc|μυελός|myelós}})<ref>{{Literatur|Autor=[[Wilhelm Pape]], Max Sengebusch (Bearb.)|Titel=Handwörterbuch der griechischen Sprache|Auflage=3. Auflage, 6. Abdruck|Verlag=Vieweg & Sohn|Ort=Braunschweig|Datum=1914|Online=http://www.zeno.org/Pape-1880/A/%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%8C%CF%82|Abruf=2024-03-14}} </ref><ref>{{Literatur|Autor=[[Wilhelm Pape]], Max Sengebusch (Bearb.)|Titel=Handwörterbuch der griechischen Sprache|Auflage=3. Auflage, 6. Abdruck|Verlag=Vieweg & Sohn|Ort=Braunschweig|Datum=1914|Online=http://www.zeno.org/Pape-1880/A/%CE%BC%E1%BF%A1%CE%B5%CE%BB%CF%8C%CF%82|Abruf=2024-03-14}} </ref> oder ''Poliomyelitis acuta'', kort '''Polio''', plattdüütsch ook '''Kinnerlaamheid''' oder '''Kinnerlaamde''' is ene Infektschoonskrankheid, de Polioviren to’n groten Deel in’n de Kinnertied veroorsaakt. Se gript Neuronen an, de Muskeln in dat Liv stüürt un sorgt för verlaamt meest de Liddmaten up Duur. De Krankheid kann ook de Atenmuskeln befallen, wat den Dood bringen kann. De Krankheid brochte so ook de Isern Lungen, de eerste Atengeevmaschine. Ook noch Jaten na de Infektschoon kann de Krankheid wedder komen. Dat [[Viren|Virus]] breed sik meest över Urin oder Schiet uut, man ook Infektschonen över Drüppens könnt passeren. De Krankheid överdregt sik alleen in’n Minschen (un een paar Apenaarden) un kann sik bloot van den enen up den Minschen uutbreden.<ref name=":0">{{Literatur|Autor=Thomas Schmitz, Sven Siebert|Titel=Klartext: Impfen! – Ein Aufklärungsbuch zum Schutz unserer Gesundheit|Auflage=1|Verlag=HarperCollins|Datum=2019|ISBN=978-3-95967-884-1|Seiten=125}} </ref> Sinds den 1950er Jaren givt dat Impstoffe gegen Polio. De Antaal Infektschonen gaat sinds denn stark trügge. Grote Sundheidsorganisatschonen, sunnerlik de [[Organisatschoon för Weltgesundheit|WHO]], arbeed sied Jaren de Poliomyeltis heel to betwingen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/polio_six_year_plan_20130425/en/ |titel=WHO {{!}} Global leaders support new six-year plan to deliver a polio-free world by 2018 |abruf=2017-02-09}}</ref> Man dat givt ook Trüggsläge: So verbreed sik Polio (Stand Anfang 2020) in [[Afghanistan]] un [[Pakistan]]. In de [[Ukraine]] steken sik2015 twee Kinder an, ofschoonst Europa al 2002<ref name=":2">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.impfen-info.de/impfempfehlungen/fuer-erwachsene/polio-kinderlaehmung/ |titel=Polio-Impfung bei Erwachsenen |werk= |hrsg=[[Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung]] |datum= |abruf=2020-01-08 |sprache=de}}</ref> för heel frei van Polio gull. Den September 2022 reep [[New York (Bundsstaat)|US-Bundsstaat New York]] den Noodstand uut, nadem dat se dat Virus in’n Afwater binnen veer Bezirken un ook in [[New York City]] nadem das Virus im Abwasser von vier Bezirken sowie in New York City nawiesen können. Nademdat in Afrika veer jare nene niegen Fall van Wild-Poliomyelitis upkomen was, het de WHO Afrika den 25.&nbsp;August 2020 för „Wild-Polio-frie“ verklöört.<ref>{{Internetquelle |url=https://polioeradication.org/news-post/africa-kicks-out-wild-polio/ |titel=Africa Kicks Out Wild Polio |hrsg=polioeradication.org |abruf=2020-08-25 |sprache=en}}</ref> Man Polioviren uut leven Impstoffen (cVDPVs) sind noch in’n Ümloop, ene Folge bi nich immuniseert oder nich good noch immuniseert Populatschonen un slechte Hygiene. So is sik de WHo vermoden, dat’t een hoog Risiko givt, dat sik cVDPVs in Zentraalafrika un in’n Hoorn van Afrika uutbreed.<ref name=":7">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.who.int/csr/don/01-september-2020-polio-sudan/en/ |titel=Circulating vaccine-derived poliovirus type 2 – Sudan |werk=WHO |hrsg= |datum=2020-09-01 |abruf=2020-09-04 |sprache=en}}</ref> Meer as den Dutzen Länner in Afrika fecht ook vandage noch tegen de Krankheed, daar mang sind [[Angola]], [[Demokraatsche Republiek Kongo|Kongo]], [[Nigeria]] un [[Sambia]].<ref>{{Internetquelle |url=https://apnews.com/619efb65b9eeec5650f011b960a152e9/ |titel=Maria Cheng: UN says new polio outbreak in Sudan caused by oral vaccine |hrsg=The Associated Press |abruf=2020-09-05 |sprache=en}}</ref> == Literatuur == * Deutsche Gesellschaft für Pädiatrische Infektiologie e.&nbsp;V. (DGPI) (Ruutgever): ''Handbuch Infektionen bei Kindern und Jugendlichen.'' 4. Uplage. Futuramed, München 2003, ISBN 3-923599-90-0. * Fabian Feil, Adolf Windorfer, Sabine Diedrich, Eckhard Schreier: Von der Prävention bis zur Ausrottung. WHO-Projekt der Polioeradikation und ihre Überwachung als gesundheitspolitische Herausforderung an die Medizin in Deutschland. In: Deutsches Ärzteblatt. Band 97(40), 2000, ISSN 0012-1207, S. A2598–A2599.  * Adolf Windorfer, Fabian Feil: Der Kampf gegen Poliomyelitis – Ausrottung einer Zivilisationsseuche. In: Bundesgesundheitsblatt. Band 43, 2000, S. 2–6, doi:10.1007/s001030050002.  * David M. Oshinsky: Polio: An American Story. Oxford University Press, USA 2005, <nowiki>ISBN 0-19-530714-3</nowiki>.  * Axel Karenberg: ''Kinderlähmung.'' In: Werner E. Gerabek, Bernhard D. Haage, Gundolf Keil, Wolfgang Wegner (Ruutgever): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin / New York 2005, ISBN 3-11-015714-4, S. 750. * {{Internetquelle |autor=Herwig Kollaritsch, Maria Paulke-Korinek |url=https://www.aerztezeitung.at/fileadmin/PDF/2014_Verlinkungen/State_Polio.pdf |titel=DFP-Literaturstudium – Poliomyelitis |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-01-05 |format=PDF }} {{Webarchiv|url=https://www.aerztezeitung.at/fileadmin/PDF/2014_Verlinkungen/State_Polio.pdf |wayback=20200714003953 |text=DFP-Literaturstudium – Poliomyelitis |archiv-bot=2026-04-05 18:55:50 InternetArchiveBot }} * Karl Wurm, A. M. Walter: ''Infektionskrankheiten.'' In: Ludwig Heilmeyer (Ruutgever): ''Lehrbuch der Inneren Medizin.'' Springer-Verlag, Berlin/Göttingen/Heidelberg 1955; 2. Uplage ook daar 1961, S. 9–223, hier: S. 184–191. == Nettverwiese == {{Commonscat|Polio|Poliomyelitis|audio=1|video=1}} * [https://polioeradication.org/ Global Polio Eradication Initiative] * {{Internetquelle |url=https://ourworldindata.org/grapher/the-number-of-reported-paralytic-polio-cases |titel=The number of reported paralytic polio cases |werk=[[Our World in Data]] |abruf=2020-01-07}} * Lars Fischer: [https://www.spektrum.de/news/polio-der-lange-weg-zur-ausrottung-der-kinderlaehmung/2067612 ''Warum Polio wieder auflebt.''] In: Spektrum.de, 20. Oktober 2022. == Einzelnachweise == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Krankheit]] [[Kategorie:Virologie]] [[Kategorie:Epidemiologie]] [[Kategorie:Neurologie]] [[Kategorie:Kinner]] [[Kategorie:Medizin]] mfha110juef3dwii6bka0s5yg534g4r 0 184775 1061892 1057315 2026-04-05T17:37:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061892 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} '''Pandemie''' (uut {{S|grc|πᾶν|pán|nds=‚heel, allens’}}‘ un {{Lang/Schrift|S=grc|SCRIPT=gr|Text=δῆμος|Umschrift=dēmos}} ,''Volk''‘) betekent ene niege Infektschoonskrankheid, de sik weltwied stark uutbreed, vele Lüüd anstikt un normalerwiese enen swaren Verloop het.<ref>{{Webarchiv|url=https://www.rki.de/DE/Content/Service/Publikationen/Fachwoerterbuch_Infektionsschutz.pdf?__blob=publicationFile |wayback=20240526094120 |text=''Infektionsschutz und Infektionsepidemiologie. Fachwörter – Definitionen – Interpretationen.'' |archiv-bot=2026-03-14 07:00:22 InternetArchiveBot }} (PDF; 1,1&nbsp;MB) [[Robert Koch-Institut]], Berlin 2015, ISBN 978-3-89606-258-1, S. 99.</ref> Annerster as ene [[Süük|Epidemie]] is ene Pandemie nich up enen Oord begrenzt.<ref>{{Webarchiv|url=https://www.rki.de/SharedDocs/FAQ/Pandemie/FAQ18.html |wayback=20230510062835 |text=Robert Koch-Institut: ''Was ist eine Pandemie?'' |archiv-bot=2026-03-14 07:00:22 InternetArchiveBot }} rki.de; upropen den 10. Oktober 2020.</ref> Faken givt dat man Gegenden, wo sik de Krankheidskien nich oder nich so stark uutbreed. In Betog up de Grippe het de [[Organisatschoon för Weltgesundheit|Weltgesundheidsorganisatschoon]] (WHO) tolest in’n Mai 2017, dat de WHO-Generaaldirekter ene Pandemie – also den Övergang van ene Epidemie to ene Pandemie – uutröpt.<ref>WHO (Ruutgever): ''Pandemic Influenza Risk Management,'' S. 13. World Health Organization, Genf 2017, [https://www.who.int/influenza/preparedness/pandemic/PIRM_update_052017.pdf Vulltext] (PDF; 1,4&nbsp;MB)</ref> == Woordafkumst == Dat Woord ''Pandemie'' stammt van dat [[Ooltgreeksche Spraak|ooldgreeksche]] Naamwoord {{Lang|grc|πανδημία|pandēmía}}, dat’t ook as dat [[Adjektiv]] {{Lang|grc|πανδήμιος|pandēmios}} givt, af.<ref>{{Literatur|Autor=[[Wilhelm Pape]], Max Sengebusch (Bearb.)|Titel=Handwörterbuch der griechischen Sprache|Auflage=3. Auflage, 6. Abdruck|Verlag=Vieweg & Sohn|Ort=Braunschweig|Datum=1914|Online=http://images.zeno.org/Pape-1880/K/big/Pape-1880----02-0458.png|Abruf=2020-02-13}} </ref> Beide Wöör sett sik uut {{Lang|grc|πᾶς|pās}} (Neutrum {{Lang|grc|πᾶν|pān}})un {{Lang|grc|δῆμος|dēmos}} tohope. Vanwegen dat de Endsülve ''-demie'' up Minschen Betog nimmt, bruukt de Deermedizin ook '''Panzootie''' (uut {{Lang|grc|ζῷον|zõon}} ‚Leevwesen‘) stats ''Pandemie'' un so ook ''Epizootie'' (uut {{Lang|grc|επί|epí}} ‚up‘) stats ''Epidemie.'' == Literatuur == * Carlo Caduff: ''Warten auf die Pandemie. Ethnographie einer Katastrophe, die nie stattfand.'' Konstanz University Press, Konstanz 2017, ISBN 978-3-86253-095-3. * R. Fock u.&nbsp;a.: ''Management und Kontrolle einer Influenzapandemie. Konzeptionelle Überlegungen für einen deutschen Influenzapandemieplan.'' In: ''Bundesgesundheitsblatt.'' Band 44, Nr. 10, 2001, S. 969–980, [[doi:10.1007/s001030100267]]. * W. H. Haas: ''Prinzipien und Aspekte der Seuchenalarmplanung am Beispiel der Influenzapandemieplanung.'' In: ''Bundesgesundheitsblatt.'' Band 48, Nr. 9, 2005, S. 1020–1027; [[doi:10.1007/s00103-005-1120-8]]. * Michael E. Habicht, F. Donald Pate, Elena Varotto, Francesco M. Galassi: ''Epidemics and pandemics in the history of humankind and how governments dealt with them. A review from the Bronze Age to the Early Modern Age''. In: ''Rivista Trimestrale di Scienza dell’Amministrazione.'' Ausgabe 2/2020, [[doi:10.32049/RTSA.2020.2.03]]. * Edgar Hirschmann: ''Von Viren, Masken und dem neuen politischen Körper. Skizzen einer politischen Theorie der pandemischen Gesellschaft.'' Turia + Kant, 2021, ISBN 978-3-9851401-4-5. * Mark Honigsbaum: Das Jahrhundert der Pandemien – Eine Geschichte der Ansteckung von der Spanischen Grippe bis Covid-19. 1. Uplage. Piper, 2021, <nowiki>ISBN 978-3-492-07083-6</nowiki> (480 S.).  * Jens Jacobsen: ''Schatten des Todes. Die Geschichte der Seuchen.'' von Zabern, Darmstadt 2012, ISBN 978-3-8053-4538-5. * Marina Levina: ''Pandemics and the media''. Lang, New York/ Bern u.&nbsp;a. 2015, ISBN 978-1-4331-1551-6 (englisch; = ''Global crises and the media.'' Band 12). * Denis Newiak: ''Alles schon mal dagewesen – Was wir aus Pandemie-Filmen für die Corona-Krise lernen können.'' Schüren Verlag, [[Marborg]] 2020 * Manuel Pflug: ''Pandemievorsorge – informationelle und kognitive Regelungsstrukturen''. Duncker & Humblot, Berlin 2013, ISBN 978-3-428-14073-2 (= ''Schriften zum öffentlichen Recht'', Band 1240). * Jacques Ruffié, Jean-Charles Sournia: ''Die Seuchen in der Geschichte der Menschheit.'' 4. Uplage. Aus dem Französischen von Brunhild Seeler. Klett-Cotta, Stuttgart 2000, ISBN 3-608-94001-4. * Peter Schröder-Beck u.&nbsp;a.: ''Ethische Aspekte eines Influenzapandemiemanagements und Schlussfolgerungen für die Gesundheitspolitik.'' In: ''Bundesgesundheitsblatt.'' Band 51, Nr. 2, 2008, S. 191–199; [[doi:10.1007/s00103-008-0449-1]]. * Manfred Vasold: ''Pest, Not und schwere Plagen. Seuchen und Epidemien vom Mittelalter bis heute.'' Beck, München 1991, ISBN 3-406-35401-7. * Manfred Vasold: ''Grippe, Pest und Cholera. Eine Geschichte der Seuchen in Europa.'' Steiner, Stuttgart 2015, ISBN 978-3-515-11025-9. * Jörg Vögele, Stefanie Knöll, Thorsten Noack (Ruutgever): ''Epidemien und Pandemien in historischer Perspektive.'' Springer VS, Wiesbaden 2016, ISBN 978-3-658-13874-5. * Stefan Winkle: ''Geißeln der Menschheit. Kulturgeschichte der Seuchen.'' Komet, [[Düsseldörp]]/Zürich 1997, ISBN 3-538-07049-0; 3., verbesserte und erweiterte Uplage. Artemis & Winkler, Düsseldorf/ Zürich 2005, ISBN 3-538-07159-4 * Tobias H. Witte: ''Recht und Gerechtigkeit im Pandemiefall. Bevorratung, Verteilung und Kosten knapper Arzneimittel im Falle eines Seuchenausbruchs'' (= ''Münsterische Beiträge zur Rechtswissenschaft.'' Band 24). Nomos, Baden-Baden 2013, ISBN 978-3-8487-0687-7. == Weblinks == {{Commonscat|Pandemic|Pandemie}} * [https://dipbt.bundestag.de/dip21/btd/17/120/1712051.pdf ''Pandemie durch {hypothetisches} Virus „Modi-SARS“.'' (PDF)] In: Düütsch Bundsdag (Ruutgever): ''Bericht zur Risikoanalyse im Bevölkerungsschutz 2012. (hoogdüütsch)'' * [https://web.archive.org/web/20230728182256/https://www.rki.de/DE/Content/InfAZ/I/Influenza/Pandemieplanung/Pandemieplanung_Node.html ''Influenza-Pandemieplanung für Deutschland'']. Robert Koch-Institut, Stand: 16. März 2020. (hoogdüütsch) * [https://www.dguv.de/medien/inhalt/praevention/themen_a_z/biologisch/pandemieplanung/handbuch-betriebl_pandemieplanung.pdf ''Handbuch Betriebliche Pandemieplanung''] (PDF; 2,9&nbsp;MB) ''Deutsches Bundesamt für Bevölkerungsschutz und Katastrophenhilfe'', Stand: Dezember 2010. (hoogdüütsch) * [https://www.cdc.gov/flu/pandemic-resources/basics/index.html ''Pandemic Basics'']. U.S. Department of Health & Human Services. (engelsch) == Einzelnachweise == <references responsive="" /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mikrobiologie]] [[Kategorie:Epidemie]] k1fo511qb2m350q9p53jj1wyw4eeo6d 0 185297 1061796 1061346 2026-04-05T12:01:11Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061796 wikitext text/x-wiki '''Joe Diorio''' (* [[6. August]] [[1936]] in [[Waterbury (Connecticut)|Waterbury]], [[Connecticut]] as ''Joseph Louis Diorio''; † [[2. Februar]] [[2022]]<ref name="obit">{{Internetquelle |autor= |url=https://benedettoguitars.com/2022/02/02/73000/ |titel=Nachruf |werk= |hrsg=Benedetto Guitars |datum=2022-02-02 |sprache=en |zugriff=2022-02-03 }}</ref>) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Jazz]]-[[Gitarre|Gitarrist]] un Musikpädagoog. == Leven un Wirken == Joe Diorio keem ünner den Infloot vun sien Unkel to dat Gitarrenspeel un hett van 1949 bit 1954 de Berdice School of Music besöcht. Eerste Upnahmen entstunnen Enn’n vun de 1950er-Johren mit [[Herb Jeffries]] un [[Lou Levy]]. Anfang/Midden vun de 1960er Johren hett he in Chicago mit [[Eddie Harris]] (''[[Exodus to Jazz]]''), [[Sonny Stitt]] (1963/64), [[Ira Sullivan]], [[Bennie Green]] un [[Stan Getz]] arbeit, later ok mit [[Anita O’Day]] (''Mello'Day'', 1978), [[Monty Budwig]], [[Pete Candoli|Pete]] und [[Conte Candoli]], [[Pat Metheny]], [[Horace Silver]], [[John Pisano]] un [[Freddie Hubbard]]. Af 1975 geev Diorio an de [[University of Miami]] Ünnerricht, speel dor mit lokalen Bands, en eegen Trio, dat ut hüm, [[Bob Magnusson]] (Bass) un [[Jim Plank]] (Slagtüüch) bestunn, un hett Musik för Feernseh-Dokumentatschonsfilme komponeert. 1977/78 hett he in de [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]], 1980 in Frankriek, 1987–90 in Italien un 1989 in Öösterriek arbeit. Nah sien Plattendebüt 1975 – en Soloalbum – hett he twee Tributalben för [[Wes Montgomery]] un [[Antônio Carlos Jobim]] upnommen. In de 1990er Johren speel he för dat Label RAM eenige Alben in, an de [[Riccardo Del Fra]], Ira Sullivan un [[Steve LaSpina]] mitwarkt hemm; buterdem is he bi Upnahmen vun [[Robben Ford]], [[Gary Willis]] un [[Mick Goodrick]] (''Rare Birds'', 1993) to hören. In’n Beriek vun den Jazz weer he luut [[Tom Lord]] tüschen 1958 un 2007 an 63 Upnahmesessions bedeeligt, toletzt mit de Singerin Cathy Segal-Garcia.<ref name="lord">[[Tom Lord]] ''The Jazz Discography'' (online, afropen an’n 3. Februar 2022)</ref> Diorio hett an de [[University of Southern California]] ünnerricht, weer an dat [[Musicians Institute|Guitar Institute of Technology]] tätig un hett mehrer Lehrböker un Videos herutbrocht. Diorio weer ok Gastdozent an den [[Jazz & Rock Schulen Freiburg]]. To sien Schölers hemm ünner annern [[Paul Abler]], [[Bruce Eisenbeil]], [[Antonio Jasevoli]], [[Thomas Langer (Jazzmusiker)|Thomas Langer]] un [[Michael Musillami]] hörrt. == Book == * ''Jazz Structures for the New Millennium by Joe Diorio''. Mel Bay Publishing, 2000. == Diskographisch Henwiesen == * ''Italy'' (MGI Records; 1989) solo * ''Double Take'' (RAM, 1992) mit Riccardo Del Fra * ''We'll Meet Again'' (RAM; 1992) solo * ''The Breeze and I'' (RAM, 1994) mit Ira Sullivan * ''More than Friends'' (RAM, 1995) mit Steve LaSpina * ''Stateside'' (Diorio Jazz, 2000) mit Bob Magnusson un Jim Plank * ''It's About Time'' (2005), mit Bill Moio, Sid Jacobs, Jim Stinnett, Dom Moio == Lexikalisch Indrag == * [[Richard Cook]], [[Brian Morton]]: ''[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz Recordings]].'' 8. Uplaag. Penguin, London 2006, ISBN 0-14-102327-9. * [[Leonard Feather]], [[Ira Gitler]]: ''The Biographical Encyclopedia of Jazz.'' Oxford University Press, Oxford u. a. 1999, ISBN 0-19-532000-X. == Weblinks == * [https://www.allmusic.com/artist/mn0000787965 Biographie vun Joe Diorio bi AllMusic] * [https://www.jazzwax.com/2010/09/joe-diorio-and-sonny-stitt.html Feature över de Tosommenarbeit mit Sonny Stitt in ''Jazzwax'' (2010)] * [https://www.discogs.com/artist/1411164-Joe-Diorio Indrag bi Discogs] * [http://www.jazzguitarsociety.com/interview/jgs-joe-diorio-interview-jan-28-2013/ Interview (2013)] == Enkeld Nahwiesene == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=134723732|LCCN=n/78/15431|VIAF=66651509}} {{SORTIERUNG:Diorio, Joe}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1936]] [[Kategorie:Storven 2022]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Gitarrenspeler]] qukodhw4d88la1csy64y19lfrh4hb6c 0 185512 1061821 1061355 2026-04-05T13:09:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061821 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Bild:CastleBravo1.gif|duum|Exploschoon van ene Waterstoffbomm bi den den Test „Bravo“ (Sprengkraft: 15 Megatunnen TNT-Äquivalent) den 1. Märt 1954 up den Bikini-Atoll]] [[Bild:Castle_Romeo.jpg|duum|Wasserstoffbomnentest „Romeo“ (Sprengkraft: 11 Megatonnen TNT-Äquivalent) den 27. Märt 1954 up den Bikini-Atoll]] Ene '''Karnwapen''' ('''Atoomwapen''', '''Nuklearwapen''', '''Atoombomm''') is ene [[Wapen (Reedschop)|Wapen]], de [[Karnphysik|karnphysikaalsche]] Reaktschonen – [[Karnspleten]] un/oder Karnfuschoon – bruukt; konventschonelle Wapen bruukt för de Sprengkraft [[Cheemsch Reakschoon|cheemsche Reaktschonen]], bi de sik de Atoomkarnen nich verännert. In’n [[Tweete Weltkrieg|Tweeden Weltkrieg]] begünnen de Versöke med Karnwapen. Bi de Exploschoon sett ene Karnwapen veel [[Energie]] as Hitte un ioniseren Stralen frie. So kann ene Karnwapen in korte Tied ene Stad heel vernichten un hunderddusende Minschen ümbringen. De Stralen veroorsaket akute Stralenkankheid un up lange Sicht Schäden för de Gesundheid. De radioaktive Nedderslag na ene Exploschoon kontaminineert een noch veel gröter Gebeed. Dat Karnspleten make dat to’n Enne van den Tweden Weltkrieg hen mööglik, ene Wapen to med de Sprengkraft van dusenden Tunnen TNT to maken. In’n [[Koolt Krieg|Kolen Krieg]] brochte dat Wettrüsten den Unnersöök vöraan, so dat jümmerto stärker Karnwapen upkemen, de to’n Enne de Kraft van meer as ene Millionen Tunnen TNT hadden. De eerste Atombomme het dat Manhattan-Prjekt in de USA uutfunnen. Den 16. Juli 1945 gav dat den eersten Karnwapentest, dat Projekt Trinitiy. Den 6. un 9. August 1945 smeten de USA Karnwapen över de japaansche Städe Hioshima un [[Nagasaki]] af. Sied den gav dat kene Angreep med Karnwapen meer. De USA un de [[Sowjetunion]] testen man jümmerto Karnwapen, een anner afto schrecken. Ook de Sowjetunion het van 1949 an Atomwapen buut. Den 30.&nbsp;Oktober 1961 het de Sowjetunion över dat Eiland Nowaja Semlja de Zar-Bomm test, de med 57 Megatunnen de stärkste Karnwapen is, de je test worde. In den Kolen Krieg gav dat een Wettrüsten twischen de USA un de Sowjetunion. Up den Hoogpunkt hadden de beiden Staten tohope an de 70.000 Karnwapen.<ref name="sagepub-62464">Robert S. Norris, Hans M. Kristensen: [http://bos.sagepub.com/content/62/4/64 ''Global nuclear stockpiles, 1945–2006.''] In: ''Bulletin of the Atomic Scientists.'' Band 62, Nummer 4, 2006, S.&nbsp;64.</ref> Dat is allens tohope ene Sprengkraft, de 800.000 mal stärker is as de Bomme, de Hiroshima vernichte.<ref>[[Vaclav Smil]]: ''Energy at the Crossroads''. MIT Press 2005, S. 118. </ref> Ene Karnwapen bruukt [[Plutonium]] un anrikert [[Uran]]. So dat de Karnreakters upkemen. So brochte de Karnwapen, dat ook vöran Karnenergie zivil to bruken. Karnwapen güllen in’n Kolen Krieg, as een Middel to’n Afschrecken, de enen direkten Krieg afwennen, indem dat se droen konnten de Minschheid to vernichten. Med de Tied kregen meer un meer Staten Atomwapen; vandage sind negen Staten Atommächte: [[Vereenigte Staten|USA]], [[Russland]], [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Grootbritannien]], [[Frankriek]], [[Volksrepubliek China|China]], [[Israel]], [[Indien]], [[Pakistan]] un [[Noordkorea]]. Tohope hebbet alle Staten vandage an de 13.865 Atomwapen; in’n 1980er jaren weren dat noch 70.000.<ref>spiegel.de: [https://www.spiegel.de/politik/ausland/sipri-bericht-zu-atomwaffen-zahl-geht-zurueck-arsenale-werden-aber-modernisiert-a-1272725.html ''Zahl der Atomwaffen geht zurück – Arsenale werden aber modernisiert''] (hoogdüütsch)</ref> Dat is man jümmers noch noog de Minschheid meer as eenmaal to vernichten.<ref name="atomwaff-683092">{{Internetquelle |autor= |url=http://www.atomwaffena-z.info/glossar/o/o-texte/artikel/f68bb30f92/overkill.html |titel=Atomwaffen A–Z: Overkill |werk=atomwaffena-z.info |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20170121125347/http://www.atomwaffena-z.info/glossar/o/o-texte/artikel/f68bb30f92/overkill.html |archiv-datum=2017-01-21 |abruf=2017-01-21 }}</ref> == Literatuur == * ''Die UNO-Studie: Kernwaffen''. C.H.Beck, München 1982, ISBN 3-406-08765-5. * Peter Auer: ''Von Dahlem nach Hiroshima. Die Geschichte der Atombombe''. Aufbau, Berlin 1995, ISBN 3-351-02429-0. * Klaus Fuchs, Ruth Werner, Eberhard Panitz: ''Treffpunkt Banbury oder Wie die Atombombe zu den Russen kam''. Das neue Berlin, Berlin 2003, ISBN 3-360-00990-8. * Robert Jungk: ''Heller als tausend Sonnen''. 1958 und ''Strahlen aus der Asche'', Alfred Scherz Verlag, 1959 * Rainer Karlsch, Zbynek Zeman: ''Urangeheimnisse''. Links, Berlin 2002, ISBN 3-86153-276-X. * Hubert Mania: ''Kettenreaktion. Die Geschichte der Atombombe''. Rowohlt Verlag, Reinbek bei Hamburg 2010, ISBN 978-3-498-00664-8. * Richard Rhodes: ''The Making of the Atomic Bomb'' 1995, ISBN 0-684-81378-5, deutsch Greno, Nördlingen 1988; Volk und Welt, 1990, ISBN 3-353-00717-2 (Standardwark). * [[Józef Rotblat|Joseph Rotblat]]: ''Strahlungswirkungen beim Einsatz von Kernwaffen'', Berlin 1996, ISBN 3-87061-544-3. * Helmut Simon: ''Atomwaffen vor dem Internationalen Gerichtshof''. Lit, [[Mönster]] 1997, ISBN 3-8258-3243-0. * Peter D. Smith: ''Doomsday men. The real Dr. Strangelove and the dream of the superweapon'', St. Martin’s Press, New York 2007, ISBN 978-0-312-37397-9. ISBN 0-312-37397-X. * Wolfgang Sternstein: ''Atomwaffen abschaffen!''. Meinhardt, Idstein 2001, ISBN 3-933325-05-6. * Mark Walker: ''Die Uranmaschine. Mythos und Wirklichkeit der deutschen Atombombe''. Siedler, Berlin 1990, ISBN 3-88680-359-7. * Egmont R. Koch: ''Atomwaffen für Al Qaida. „Dr.No“ und das Netzwerk des Terrors''. Aufbau Verlag, Berlin 2005, ISBN 3-351-02588-2. * Kenneth W. Ford: ''Building the H Bomb – A Personal History.'' World Scientific, Singapur 2015, ISBN 978-981-4632-07-2. == Nettverwiese == {{Commonscat|Nuclear weapons|Atomwapen|S}} * [http://www.wilsoncenter.org/program/nuclear-proliferation-international-history-project Sammlung van Archivdokumenten un akadeemschen Artikel to’n Thema bi’n ''Nuclear Proliferation International History Project''] (engelsch). * [http://www.atomwaffena-z.info/ Online-Lexikon to Atomwapen] * [http://nuclearweaponarchive.org/Nwfaq/Nfaq0.html Nuclear Weapons FAQ] (engelsch) * [http://www.safog.com/home/atombombe.html Dokumentatschonen un Diagramme to de Atombomme] == Nawiese == <references responsive="" /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Wapen]] [[Kategorie:Karnphysik]] kritl8aswcv1nemf9dubspyagqfj4bw 0 185520 1061825 1061359 2026-04-05T13:18:41Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061825 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person|Naam=Keno Veith|Pseudonym=De Swatten Ostfrees Jung|Boortsdag=[[14. Januar]] [[1981]]|Boortsstell=[[Wittmund]]|Arbeid=Lohner, <br/> Blogger, Influenecer|Bild=[[Bild:Keno Veith „Keno“ - Pressekonferenz - Werner Rennen 2018 01.jpg|center|duum|Keno bi een Presskonferenz 2018]]}} '''Keno Veith''' bekannt as ''de Schwatten Ostfrees Jung'' ( * [[14. Januar]] [[1981]]<ref>{{Internetquelle |autor=Jessica Gabele |url=https://www.swp.de/panorama/personen/kampf-der-realitystars-2024-teilnehmer-keno-veith-73691499.html#:~:text=Name%3A%20Keno%20Veith,Januar%201981 |titel=Wer ist Keno Veith? |werk=swp.de |hrsg=Südwest Presse |datum=2024-04-01 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240502023857/https://www.swp.de/panorama/personen/kampf-der-realitystars-2024-teilnehmer-keno-veith-73691499.html |archiv-datum=2024-04-02 |abruf=2024-06-21 |sprache=de}}</ref> in [[Wittmund]]) is ene Social-Media-Pesöönlikheid, Influencer un Blogger. Een Video, wo het sük fastfohren bi de Maisaarnt het is viral gaan un he is infürsehn Blogger wurrn.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kenos.shop/ueber-mich/ |titel=De Schwatten Ostfrees Jung |werk=Keno Veith - Offizieller Merchstore |seiten=kenos.shop.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240616184141/https://www.kenos.shop/ueber-mich/ |archiv-datum=2024-06-16 |abruf=2024-06-21 |sprache=de-DE }}</ref> Keno het sin grode Liedenschap to’n Beroop maakt un he is Treckerschruver (Land- un KFZ-Mechaniker) wurrn. == Leven == === Kinnertied un Jöögd === Sien Vadder is [[Oostfreesland|Osfrees]] un het sien Leev in [[Kamerun]] funnen, as he mit de ''Deuschen Entwicklungsdienst'' (DED) in Kamerun wesen is. Keno is in Wittmund baren. Sien Öllern sünd na Kamerun trügg trocken. Aver he hett dat Klima in Kamerun nich verdregen. Keno is in [[Asel (Wittmund)|Asel]] up dem Hoop vun sien Grootöllern groot wuren. He hett American Football in [[Willemshaven|Wilelmshaven]] speelt. Siene Hobby sind Musik, Schruven, Powerlifting. == Dit un Dat == 2017 [https://www.fernsehserien.de/ndr-talk-show/folgen/807-folge-807-1139506NDR Talkshow Folge 807 Bi Barbara Schöneberger]2019 Keno in’n ''[[Spiegel]]''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spiegel.de/suche/?suchbegriff=Keno+Veith |titel=Suche - DER SPIEGEL |abruf=2024-06-21}}</ref> 2020 [https://www.youtube.com/watch?v=hZZJH6rUmAw „Keno bi Galileo“] 2022 [https://www.ndr.de/fernsehen/sendungen/nordmagazin/Lohnunternehmer-und-Youtube-Star-Keno-Veith-im-Mais,nordmagazin100322.html Keno bi’n NDR] 2024 [https://de.wikipedia.org/wiki/Kampf_der_Realitystars_%E2%80%93_Schiffbruch_am_Traumstrand RTL2 „Kampf der Realitystars“] == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20240616184141/https://www.kenos.shop/ueber-mich/ Sien Websteed ''keno.shop.de''] * [https://www.facebook.com/Eastfrisianjong/videos/189320531639806/ Sien viral Video] * [https://www.agrarheute.com/land-leben/eigentlich-keno-veith-besuch-beim-schwatten-ostfrees-jung-541161 Wer ist eigentlich Keno Veith? Besuch beim Schwatten Ostfrees Jung] in ''agrar heute'' * [https://www.nwzonline.de/ratgeber/kampf-der-realitystars-2024-keno-veith-wird-trash-tv-star-de-schwatten-ostfrees-jung-bei-rtl2-zu-sehen_a_4,0,4234732701.html Kampf der Realitystars ] * [https://www.ndr.de/fernsehen/sendungen/nordmagazin/Lohnunternehmer-und-Youtube-Star-Keno-Veith-im-Mais,nordmagazin100322.html Keno bi’n NDR] * [https://www.fernsehserien.de/ndr-talk-show/folgen/807-folge-807-1139506 Keno bi Barbara Schöneberger ] == Enkeld Nahwiesen == <references/>{{NDS wiki}}{{DEFAULTSORT:Veith, Keno}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Oostfreesland]] [[Kategorie:Boren 1981]] c94klggn0iow6e997gg89oj0sbdecy4 0 185588 1061856 1020646 2026-04-05T15:46:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061856 wikitext text/x-wiki {{Stubben}}[[Bild:Schwarzlose_MG_M07_12.jpg|duum|Dat öösterrieksch-ungaarsche MG „Schwarzlose“ Modell M07/12 met Munitschoonskasten un Textil-Munitschoonsremen]] Een '''Maschinengewehr''' (kort '''MG''') is ene vullautomaatsche Scheetwapen. Treckt een de Aftog scheet Maschinengewehre in enen Gang weg Projektile af. Kaliber van MGs langt van 5,56&nbsp;mm bet ca. 15&nbsp;mm oder maximaal bet 20&nbsp;mm. == Literatuur == * F. W. A. Hobart: ''Das Maschinengewehr. Die Geschichte einer vollautomatischen Waffe.'' 3. Auflage. Motorbuch-Verlag, Stuttgart 1976, ISBN 3-87943-277-5. * Daniel Musgrave: ''Deutsche Maschinengewehre. Entwicklung, Technik, Typen.'' Motorbuch-Verlag, Stuttgart 1995, ISBN 3-613-01653-2. * Eugen A. Lisewski: ''Deutsche Maschinengewehre im Einsatz. MG 01 bis MG 42.'' Podzun-Pallas Verlag, Wölfersheim-Berstadt 1999, ISBN 3-7909-0681-6 (''Das Waffen-Arsenal'' Bd. 180). * Rolf Wirtgen: ''Die Entwicklung des Maschinengewehrs. Vom Handrohr zum Universal-Maschinengewehr. Broschüre zur Sonderausstellung 2005 bei der Wehrtechnischen Studiensammlung''. Bundesamt für Wehrtechnik und Beschaffung, Koblenz 2005, ISBN 3-927038-66-0. * Ilya Shaydurov: ''Russische Schusswaffen – Typen.Technik.Daten.'' Motorbuch Verlag, Stuttgart 2010, ISBN 978-3-613-03187-6. * Chris McNab: ''MG 34 and MG 42 Machine Guns'', Bloomsbury Publishing, 2012, ISBN 978-1-78200-309-0. {{Webarchiv|url=https://www.educacion-holistica.org/notepad/documentos/War/Weapons/MG%2034%20and%20MG%2042%20Machine%20Guns.pdf|wayback=20180515170001|text=82 Seiten (online-PDF)}} == Weblinks == {{Commonscat|Machine guns|Maschinengewehre}} * [http://science.howstuffworks.com/machine-gun.htm How Machine Guns Work] (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20110927100000/http://www.wedmore.org.uk/puckle/James.htm James Puckles Maschinengewehr] (engelsch) == Nawiese == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Wapen]] byafkdugk1ocdvv4wjx7gzvtg9t89fu 0 185624 1061954 1061431 2026-04-06T04:49:38Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061954 wikitext text/x-wiki [[Datei:Telesphore Toppo.jpg|mini|hochkant|Telesphore Placidus Toppo (2017)]] [[Datei:Coat of arms of Telesphore Toppo.svg|mini|hochkant|Dat Kardinalswappen vun Toppo]] '''Telesphore Placidus Kardinal Toppo''' (* [[15. Oktober]] [[1939]] in [[Chainpur (Jharkhand)|Chainpur]]; † [[4. Oktober]] [[2023]] in [[Ranchi]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://ccbi.in/cardinal-telesphore-toppo-passes-away/ |titel=Cardinal Telesphore Toppo Passes Away |werk=ccbi.in |datum=2023-10-04 |sprache=en |abruf=2023-10-04 }}</ref>) weer en indisch Geistlicher un [[Röömsch-kathoolsch Kark|röömsch-kathoolsch]] [[Arzbischop]] vun [[Arzbisdom Ranchi|Ranchi]]. == Leven == Telesphore Placidus Toppo wurr 1969 in Himmelried to’n Preester weeht. Wiedere Studien hemm hüm an de [[Päpstliche Universität Urbaniana]] in [[Rom]] führt. Nah eenig Johren in de [[Seelsörg]] un in’n Hoochschoolldeenst wurr he an’n 8. Juni 1978 to’n [[Bischop]] vun [[Bisdom Dumka|Dumka]] beropen. An’n 7. Oktober vun dat sülvige Johr wurr he dör Arzbischop [[Pius Kerketta]] to’n Bischop weeht. 1984 hett Paapst [[Johannes Paul II.]] to‘n [[Koadjutor]]arzbischop nöömt, een Johr later denn to’n [[Arzbisdom Ranchi|Arzbischop vun Ranchi]]. 2003 wurr Toppo as [[Kardinalpreester]] mit de [[Titelkark]] ''[[Sacro Cuore di Gesù agonizzante a Vitinia]]'' in da [[Kardinalskollegium]] upnommen. He weer Präsident vun de Indische [[Bischopskonferenz]]. Kardinal Toppo hett an dat [[Konklave 2005]] deelnommen, bi dat [[Benedikt XVI.]] to’n Paapst wählt wurr un ok [[Konklave 2013|2013]] weer he mit dorbi, as Paapst [[Franziskus (Paapst)|Franziskus]] wählt wurr. Paapst Franziskus hett an’n 24. Juni 2018 sien Rückträe wegen Öller annommen. <ref>{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2018/06/24/0480/01044.html|titel=Rinuncia dell’Arcivescovo di Ranchi (India) e nomina del successore|hrsg=[[Presseamt des Heiligen Stuhls]]|werk=Tägliches Bulletin|datum=2018-06-24|zugriff=2018-06-24|sprache=it}}</ref> == Fievt Marianisches Dogma == De Kardinal hett Paapst Benedikt XVI. 2008 dorum beeden, en fievt Marianisches [[Dogma]] över Maria as [[Maria Miterlöserin|Miterlöserin]] intoführen. So en Verkloren würr dat Nicht-Katholiken lichter maaken, de Modergottes to verstahn. Stöhn kreeg he dör Kardinal [[Luis Aponte Martínez]], emeriteert Arzbischop vun San Juan, Puerto Rico; Kardinal [[Varkey Vithayathil]], Arzbischop vun [[Grootarzbisdom Ernakulam-Angamaly|Ernakulam-Angamaly]], Indien; Kardinal [[Ricardo Jamin Vidal|Riccardo Vidal]], Arzbischop vun [[Arzbisdom Cebu|Cebu]], Philippinen, un Kardinal [[Ernesto Corripio y Ahumada]], emeriteert Arzbischop vun Mexiko-Stadt. So en Dogma würr in’n interreligiösen Dialog mit den Muslimen helpen, denen Maria dör den [[Koran]] vertroot is. Se gellt dor as „größte aller Frauen, ohne Sünde und jungfräulich“.<ref>{{Internetquelle|hrsg=[[Kath.net]]|url=https://www.kath.net/news/19766|titel=Dogma von Maria Miterlöserin hilfreich für interreligiösen Dialog|datum=2008-05-07|abruf=2019-08-16}}</ref> == Liddmaatschapen == Telesphore Placidus Kardinal Toppo weer Liddmaat vun de folgend Institutschonen vun de [[Röömsch Kurie|röömsch Kurie]]: * [[Dikasterium för de Evangeliseeren|Kongregatschoon för de Evangeliseeren vun de Völker]] (af 2003)<ref name="Kurie 2003">{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2003/11/24/0592/01835.html#NOMINA%20DI%20MEMBRI%20DEI%20DICASTERI%20DELLA%20CURIA%20ROMANA|titel=Nomina di Membri dei Dicasteri della Curia Romana|hrsg=Presseamt des Heiligen Stuhls|werk=Tägliches Bulletin|datum=2003-11-24|abruf=2019-08-17|sprache=it}}</ref> * [[Dikasterium för den Interreligiösen Dialog|Päpstlicher Raat för den Interreligiösen Dialog]] (af 2003)<ref name="Kurie 2003" /> * [[Päpstlicher Raat för de Kultur]] (siet 2009)<ref>{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2009/01/17/0032/00087.html#NOMINA%20DI%20MEMBRI%20E%20DI%20CONSULTORI%20DEL%20PONTIFICIO%20CONSIGLIO%20DELLA%20CULTURA|titel=Nomina di Membri del Pontificio Consiglio della Cultura|hrsg=Presseamt des Heiligen Stuhls|werk=Tägliches Bulletin|datum=2009-01-17|abruf=2019-08-17|sprache=it}}</ref> * Kardinalskommission vun dat [[Istituto per le Opere di Religione]] (af 2013)<ref>{{Internetquelle |url=http://www.archivioradiovaticana.va/storico/2013/02/16/kardinalskommission_f%C3%BCr_ior_erneuert/ted-665508 |titel=Kardinalskommission für IOR erneuert |hrsg=[[Radio Vatikan]] |datum=2013-02-16 |abruf=2019-08-17}}</ref> == Weblinks == * [https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/btoppotp.html Indrag up catholic-hierarchy.org] * [https://press.vatican.va/content/salastampa/en/documentation/cardinali_biografie/cardinali_bio_toppo_tp.html Biografische Notiz (engelsch)] * [https://cardinals.fiu.edu/bios2003.htm#Toppo Indrag in In: Salvador Miranda: The Cardinals of the Holy Roman Church. (Website vun de [[Florida International University]], engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{Normdaten|TYP=p|GND=1073534448|VIAF=316531388}} {{SORTIERUNG:Toppo, Telesphore Placidus}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Indien]] [[Kategorie:Boren 1939]] [[Kategorie:Storven 2023]] [[Kategorie:Bischop]] [[Kategorie:Arzbischop]] [[Kategorie:Kardinal]] drg2jhf6uyozpsh2dep475wrfhqno5v 0 187004 1061871 1061383 2026-04-05T16:55:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061871 wikitext text/x-wiki [[Datei:Neil Diamond HWOF Aug 2012 other (levels adjusted and cropped).jpg|mini|Neil Diamond, 2012]] [[Datei:Neil Diamond 2.jpg|mini|Neil Diamond, 2007]] '''Neil Leslie Diamond''' (*&nbsp;[[24. Januar]] [[1941]] in [[New York City]]) is en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Gesang|Singer]] un [[Songwriting|Songwriter]]. He harr vör allen in de laat 1960er un in den1970er Johren Top-Ten-Hits as ''[[Sweet Caroline]]'', ''[[I Am… I Said]]'',<ref>{{Internetquelle |url=http://www.swr.de/swr1/rp/musik/songbook/-/id=446740/nid=446740/did=614332/10f0oc8/index.html |titel=Neil Diamond - “I Am … I Said” |hrsg=swr.de |offline= |archiv-url=https://archive.today/20120911133001/http://www.swr.de/swr1/rp/musik/songbook/-/id=446740/nid=446740/did=614332/10f0oc8/index.html |archiv-datum=2012-09-11 |abruf=2023-02-26 |sprache=en }}</ref> ''[[Song Sung Blue]]'', ''[[Desiree (Lied)|Desireé]]'', ''Beautiful Noise'' un ''Cracklin’ Rosie''. Mit över 125 Millionen verköfft Schallplatten (bit Mai 2009) is Neil Diamond en vun de spoodriekst Musiker weltwiet. Diamond schreev ok Hits as ''[[I’m a Believer]]'' för de [[The Monkees|Monkees]] un ''Sunflower'' för [[Glen Campbell]] as ok (den eerst dör [[UB40]] bekannt wurrn Titel) ''[[Red Red Wine]]''. He wurr mit tallriek Sülvern, [[Golden Schallplaat|Golden]] un Platin-Schallplatten uttekent. För den [[Soundtrack]] ''Jonathan Livingston Seagull'' kreeg he 1973 en [[Grammy Award]]. == Leven == Neil Diamond is in den New Yorker Stadtdeel [[Brooklyn]] in en poolsch-russisch Inwannererfamilie mit jöödsch Gloven upwussen. Nah den Besöök vun de School muss he meestens in den Laden vun sien Vader uthelpen. <ref>''Radikal ernsthaft.'' In: ''[[Augsburger Allgemeine]]'', 3. März 2006.</ref> To sien 16. Gebortsdag kreeg he en [[Gitarr]] schunken, de he to spelen lehrt hett. He gung mit [[Barbra Streisand]] up de Erasmus Hall High School in [[Flatbush]] un hett mit hör in den [[Eerstsemester]]-Chor ({{enS|Freshman-Chorus}}) vun de [[High School]] sungen.<ref>Richar Alleman: ''New York: The Movie Lover's Guide''. Random House, New York City 1988, ISBN 0-7679-1634-4, S. 415–416.</ref> Diamond weer af 1963 mit Jaye Posner verheiraadt, mit de he twee Döchter harr.<ref name="us2012" /> 1967 hemm se sück trennt un 1969 wurr de Ehe schett.<ref name="us2012">{{Internetquelle |url=http://www.usmagazine.com/entertainment/news/neil-diamond-71-marries-his-manager-42-2012224 |titel=Neil Diamond, 71, Marries His Manager, 42 |datum=2012-04-22 |werk=Us Weekly |abruf=2023-12-10}}</ref> Ut sien tweete Ehe mit Marcia Murphey harr he twee Söhns, de 1970 un 1978 boren wurrn. Neil Diamond un Murphey hemm sück 1994 trennt<ref name="us2012" /> un leeten sück 1995 nah 26 Johren scheeden.<ref>Karen S. Schneider: {{Webarchiv|url=http://people.com/people/article/0%2C%2C20141128%2C00.html|wayback=20120512110102|text=''Period of Change''.}} In: ''[[People (Zeitschrift)|People]]'', 29. April 1996.</ref> In‘n April 2012 hett de nu 71-Johrige in [[Los Angeles]] sien 42-johrige Managerin, de Produzentin Katie McNeil heiraadt.<ref name="us2012" /> == Musikalisch Loopbahn == In de fröh 1960er Jahren hett Diamond tonächst as Songwriter mit ehrder minn Erfolg arbeit (bispeelswies mit ''Sunday and Me'', dat he för [[Jay and the Americans]] schreev un dat up Platz 18 lannen dee). Mit den Titel ''[[I’m a Believer]]'', den he den [[Monkees]] to’n Gebruuk överleet, harr he sien eersten Welterfolg. Dornah folgten de bekannten eegen Hits, de ok in’t Repertoire vun tallriek anner Popgrötten as [[Roy Orbison]], [[Elvis Presley]], [[Frank Sinatra]], [[Shirley Bassey]], [[Harry Belafonte]], [[Engelbert (Singer)|Engelbert Humperdinck]], [[Julio Iglesias]], [[Tom Jones]], [[Daliah Lavi]], [[Tina Turner]] oder [[Johnny Cash]] to finnen weern bzw. sünd. [[Datei:Neil Diamond in concert, 1972.jpg|mini|Neil Diamond, 1972]] Sien eerst komponeert un sülvst sungen Titel in den US-[[Musikcharts]] ''[[Billboard Hot 100]]'' van 1966 ''Solitary Man'' keem up Platz 55 un bleev negen Week, de latere [[Single (Musik)|Singleversion]] vun den Titel bleev 1970 24 Week (Platz 21) in disse Charts. Mit de nächst, in’n Harvst 1966 herutbrocht Single ''Cherry Cherry'' gelung hüm sien eerst Top-Ten-Hit över twalf Week un Bestplatzeeren up 6.<ref>Clay Cole: ''Sh-Boom!: The Explosion of Rock 'n' Roll (1953–1968)''. Morgan James. New York City 2009, ISBN 978-1-60037-638-2, S. 256.</ref> De eerste Nummer-1-Hit weer 1970 ''Cracklin’ Rosie'',<ref>Wiedere Informatschonen to dissen Titel in: Bronson, Fred: ''The Billboard Book of Number One Hits''. 3., överarbeit un utwiet Uplaag. Billboard Publications, New York City 1992, S. 282.</ref> ''[[I Am… I Said]]'' reck 1971 de Top 5 in [[England]] un den USA, un ''[[Song Sung Blue]]'' reck 1972 weer de Tipp vun de US-Charts. In dat glieker Johr kreeg he dör Afstimmen vun de Leserschap vun de düütschsprakig Jöögdtietschrift ''[[Bravo (Tietschrift)|Bravo]]'' den Bronzenen [[Bravo Otto#1972 Jahresende|Bravo Otto]] as Singer. As spoodriekst Song, de vun hüm sungen, aber nich vun hüm schreeven wurr, gellt ''He Ain’t Heavy … He’s My Brother'', en Platz-20-Hit ut dat Johr 1970, den tovör de [[Hollies]] upnommen harrn.1976 hett Diamond dat Album ''Beautiful Noise'' upnommen, dat vun [[Robbie Robertson]] produzeert wurr. Dat Album reck on in’n düütschsprakigen Ruum dde Tipp vun de Albumcharts (1976 Öösterriek, 1977 Düütschland). [[Datei:Neil Diamond plays Woburn Abbey in 1977.jpg|mini|Neil Diamond in England, 1977]] 1977 hett he den Song ''[[You Don’t Bring Me Flowers]]'' up dat Album ''I’m Glad You’re Here With Me Tonight'' herutbrocht. De Song wurr vun Barbra Streisand up hör Album ''Songbird'' covert. En Radio-DJ hett beid Versionen tosommen mixt un sörg dormit för Upsehn. Diamond un Streisand hemm dat Leed sluutend gemeensam nee upnommen. Disse Upnahm wurr en wieder Nr.-1-Hit. 1980 wurr de Film ''[[The Jazz Singer|Der Jazz-Sänger]]'' herutbrocht, in den Neil Diamond neben [[Laurence Olivier]] de Hööftrull speel un tosätzlich de Filmmusik leefern dee. Mit den Song ''America'', de Platz 8 vun de Billboard Single-Charts recken dee un de Ballade ''Love on the Rocks'' (Platz 2) wurr de [[Soundtrack]] enorm spoodriek un reck Platz 1 der [[Billboard Charts]]; de Film dorgegen weer en Flop un He kreeg dorför de „Golden Himbeere“. Dornah truck sück Diamond as Schauspeler wietgahnd ut de Filmwelt torüch, eerst goot 20 Johr later harr he in ''[[Saving Silverman|Zickenterror – Der Teufel ist eine Frau]]'' en Gastupträe. 1973 nehm Diamond för de Romanverfilmung vun [[Richard Bach]] sien ''[[Jonathan Livingston Seagull|Die Möwe Jonathan]]'' den glieknamigen Soundtrack up. 1982 hett hüm de Film ''[[E.T.]]'' to sien Hit ''Heartlight'' brocht. 1996 hett he mit ''Tennessee Moon'' ein [[Country-Musik|Country]]-Album upnommen, dat hüm en Platz 14 inbroch. In dat Johr 2000 kreeg Neil Diamond in New York den ''Lifetime Achievement Award'' vun de [[Songwriters Hall of Fame]]. In’n November 2005 keem sien Album ''12 Songs'' (Platz Nr. 4 vun de [[Billboard Charts]]) herut. Produzeert wurr dat vun [[Rick Rubin]], de ok de letzt veer Studioalben vun [[Johnny Cash]] produzeert harr. An‘n 9. Mai 2008 keem – ok weer in Tosommenarbeit mit Rubin – sien 29. Studioalbum mit den Titel ''Home Before Dark'' herut, up dat he ünner annern in en Duett mit [[Natalie Maines]], de Leadsingerin vun de [[Dixie Chicks]], to hören is. Dat Album weer Neil Diamond sien eerst Nummer-een-Album in den Billboard Charts. In‘n Sömmer 2008 weer he weer to en Konzert-Tournee in Europa; he is dorbi ünner annern in Hamborg, Köln un München as ok eerstmals bi dat [[Glastonbury Festival]] uptreeden. 1997 wurr in de USA sien Leed ''Sweet Caroline'' eerstmals to’n Anfang vun en Football-Speel speelt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mlb.com/news/fenway-parks-anthem-started-innocuously/c-45075964 |titel=Fenway Park’s anthem started innocuously |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210225142926/https://www.mlb.com/news/fenway-parks-anthem-started-innocuously/c-45075964 |archiv-datum=2021-02-25 |abruf=2019-07-30}}</ref> In de Folgetiet entwickel sück dat Afspelen vun ''Sweet Caroline'' to’n Anfang vun US-amerikaansch Footballspelen to en Traditschoon vun mehreren Football-Teams. Dat wurr en Stadion-Hymne, to de vör den Anfang vun de Spelen dat Publikum mitsingt. Mittlerwiel passeert dat ok bi europääschen Footballmannschapen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.welt.de/sport/fussball/article164433159/Diese-Popsongs-schafften-es-bis-in-die-Fankurven.html |titel=Fußball-Charts: Top 11 – Diese Popsongs schafften es bis in die Fankurven |autor=Lutz Wöckener |werk=[[Die Welt]] |datum=2017-05-20 |sprache=de |abruf=2023-12-10}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Tyler Beck |url=https://de.yourtripagent.com/3749-why-sweet-caroline-is-boston-anthem |titel=Warum |sprache=de-DE |abruf=2023-02-26 }} {{Webarchiv|url=https://de.yourtripagent.com/3749-why-sweet-caroline-is-boston-anthem |wayback=20231008142921 |text=Warum |archiv-bot=2026-04-05 16:55:14 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://nymag.com/intelligencer/2007/11/photo_hulton_archivegetty_imag.html |titel=Neil Diamond Reveals the Cute, Pervy Roots of ‘Sweet Caroline’ |sprache=en-us |abruf=2023-02-26}}</ref> Up sien Album van 2009 ''A Cherry Cherry Christmas'' hett Diamond den bekannten Musiktitel ''The Chanukah Song'' vun den Comedian [[Adam Sandler]] covert. Dat Musikvideo dorto wurr vun DJ Ashba, Gitarrist bi [[Guns N’ Roses]], produzeert. Neil Diamond hett hier en Musikwark passend to dat acht Daag lang düürn jöödsch Fest [[Chanukka]], den Vöravend vun den 12. Dezember 2009, ableefert. [[Datei:1afin-2795f.jpg|mini|Neil Diamond, 2015]] An‘n 14. März 2011 wurr Diamond in de [[Rock and Roll Hall of Fame]] upnommen, inführt wurr he dorbi vun [[Paul Simon]]. An‘n 10. August 2012 kreeg Diamond en Steern in de [[Hollywood Walk of Fame/Kategorie Musikupnahmen|Kategorie Musikupnahmen]] up den [[Hollywood Walk of Fame]] bi de Adresse 1750 North Vine Street, tegenöver vun den [[Capitol Records|Capitol Tower]]. De ''[[Rolling Stone]]'' hett Diamond 2015 up Rang 47 vun de [[De 100 gröttste Songwriter vun all Tieden|100 gröttsten Songwriter vun all Tieden]] uplist.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-songwriters#neil-diamond |titel=The 100 Greatest Songwriters of All Time |hrsg=[[Rolling Stone]] |datum=2015-08 |sprache=en |abruf=2017-08-07}}</ref> Dornah entwickel Neil Diamond en Leev to de [[Country-Musik]] („Melody Road“).<ref>Jan Wiehle: ''„Ich sagte ja, und dann war keiner da“.'' In: ''[[FAZ]]'', 23. Januar 2021.</ref> In‘n Januar 2018 geev Diamond bekannt, an [[Parkinson-Krankheit|Parkinson]] to lieden. He würr dorüm nich blots sien loopend Australien- un Niegseeland-Tournee afbreeken, sonnern generell kien Konzerte mehr geven. He wull aber wiederhen Musik in‘n Studio upnehmen.<ref name="faz-15412695">{{Internetquelle |autor=dpa |url=https://www.faz.net/aktuell/gesellschaft/menschen/neil-diamond-beendet-seine-tour-nach-parkinson-diagnose-15412695.html |titel=Neil Diamond beendet Tour wegen Parkinson |werk=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung#FAZ.NET|FAZ.net]] |datum=2018-01-23 |abruf=2018-10-13}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.rollingstone.de/parkinson-neil-diamond-verkuendet-rueckzug-aus-dem-tourleben-1442603/ |titel=Parkinson! Neil Diamond verkündet Rückzug aus dem Tourleben |abruf=2019-07-30}}</ref> In‘n Juli 2018 is he in de Kommandozentrale vun de Füürwehrinsatzkräfte uptreeden, de en Busch- un Waldbrand in [[Colorado]] bekämpen deen. Diamond sülvst leevt siet goot 20 Johren in [[Basalt (Colorado)|Basalt]], Colorado.<ref>{{Internetquelle |autor=A. B. C. News |url=https://abcnews.go.com/Entertainment/neil-diamond-firefighters-battling-wildfire-surprise-performance/story?id=56895149 |titel=Neil Diamond thanks firefighters battling wildfire with surprise performance |sprache=en |abruf=2023-02-26}}</ref><ref name="welt-180192332">{{Internetquelle |autor=dpa-infocom GmbH |url=http://www.welt.de/newsticker/dpa_nt/infoline_nt/boulevard_nt/article180192332/Neil-Diamond-ueberrascht-mit-Staendchen.html |titel=Neil Diamond überrascht mit Ständchen |werk=[[Die Welt#Online-Ausgabe|welt.de]] |datum=2018-07-30 |abruf=2018-10-07}}</ref> An‘n 4. Dezember 2022 fier dat up de Biographie vun Neil Diamond footen [[Jukebox-Musical]] ''A Beautiful Noise: The Neil Diamond Musical'' Premiere an’n dat Broadhurst Theatre in New York.<ref>{{Internetquelle |autor=Greg Evans |url=https://deadline.com/2022/05/neil-diamond-musical-beautiful-noise-broadway-opening-1235026979/ |titel=Neil Diamond Musical ‘A Beautiful Noise’ Sets Fall Broadway Opening |werk=Deadline |datum=2022-05-18 |sprache=en-US |abruf=2023-02-26}}</ref> == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.neildiamond.com/ www.neildiamond.com] * [https://web.archive.org/web/20220630015236/http://www.neildiamondhomepage.com/ www.neildiamondhomepage.com] * {{IMDb|nm0004871}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=130091200|LCCN=n82020006|VIAF=3570589}} {{SORTIERUNG:Diamond, Neil}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1941]] [[Kategorie:Rockmusik]] [[Kategorie:Pop-Musik]] [[Kategorie:Gitarrenspeler]] [[Kategorie:Komponist]] 9cru2590vwbabb0v86so7r91qd00j9c 0 187447 1061963 1061438 2026-04-06T05:23:52Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061963 wikitext text/x-wiki [[Datei:Toni Morrison (author, at her upstate New York home) (cropped).jpg|mini|Toni Morrison, 1980er Johren[[Datei:Toni Morrison (signature).svg|rahmenlos|hochkant|zentriert|klasse=notpageimage skin-invert-image|Signatur]]]] [[Datei:Toni Morrison 2008-2.jpg|mini|Toni Morrison (2008)]] '''Toni Morrison''' (* [[18. Februar]] [[1931]] as Chloe Ardelia Wofford in [[Lorain (Ohio)|Lorain]], [[Ohio]]; † [[5. August]] [[2019]] in [[New York City]]) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Schriever]]in. Se tellt to de bedüüdensten Vertrederinnen vun de [[Afroamerikaansch Literatur|afroamerikaanisch Literatur]] un kreeg 1993 as eerste [[swaarte]] [[Schrieverin]] den [[Nobelpries för Literatur]]. == Leven un Wirken == === Anfangsjohren === Toni Morrison wurr 1931 in [[Ohio]] as Dochter vun Ramah Willis un George Wofford boren. Se weer dat tweet vun veer Kinner vun en afroamerikaansch Arbeiterfamilie.<ref name="wofford">{{cite news |title=Chloe Wofford Talks About Toni Morrison |last=Dreifus |first=Claudia |url=http://www.en.utexas.edu/amlit/amlitprivate/texts/morrison1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050115083953/http://www.en.utexas.edu/amlit/amlitprivate/texts/morrison1.html |archive-date=2005-01-15 |language=en |work=The New York Times |date=1994-09-11 |accessdate=2007-06-11}}</ref> Hör Moder stamm ut [[Greenville (Alabama)]] un truck as Kind mit hör Familie nah Norden. Hör Vader is in [[Cartersville]] in [[Georgia]] upwussen. As he etwa 15 Johr olt weer, hemm Witte twee swaart Geschäftslüüd, de in sien Straat leven deen [[Lynchjustiz|lyncht]] Toni Morrison hett seggt: „Er hat uns nie erzählt, dass er Leichen gesehen hat. Aber er hatte sie gesehen. Und das war für ihn zu traumatisch.“<ref>{{Internetquelle |autor=Rachel Kaadzi Ghansah |url=https://www.nytimes.com/2015/04/12/magazine/the-radical-vision-of-toni-morrison.html |titel=The Radical Vision of Toni Morrison |werk=[[The New York Times]] |datum=2015-04-08 |sprache=en |abruf=2017-04-29}}</ref> Kört nah dissen Vörfall truck George Wofford in de Haapnung, den [[Rassismus]] to entkommen un sück in de upkommen Industriewertschap in Ohio Arbeit toskern, in de rassisch integreerte Stadt [[Lorain (Ohio)|Lorain]] in Ohio. He weer sülvständig un hett as Schweißer för [[US Steel]] arbeit. Morrison hör Moder weer [[Huusfru]] un en fromm Liddmaat vun de [[African Methodist Episcopal Church]].<ref name="newyorker-200310">{{Internetquelle |autor=Hilton Als |url=https://www.newyorker.com/magazine/2003/10/27/ghosts-in-the-house |titel=Ghosts in the House. As an editor, author, and professor, Morrison has fostered a generation of black writers |werk=[[The New Yorker]] |datum=2003-10-27 |sprache=en |abruf=2017-05-01}}</ref> As Morrison etwa twee Johr olt weer, hett de Vermieter vun hör Familie dat Huus in Brand, in dat se leevten, in Brand sett, wiels se to Huus weern, wiel de Öllern dat Hüürgeld nich betallen kunnen. Hör Familie hett up disse „bizarre Form des Bösen“ reageert, indem se över den Vermieter lachen deen, anstratt vertwiefelt to ween. Morrison hett later seggt, dat de Reaktschoon von hör Familie wiest harr, wu man sien [[Integrität (Ethik)|Integrität]] bewohrt un sien eegen Leven in Anbetracht vun de Handlungen vun en sückse „monumentalen Rohheit“ uprecht hollen kunn.<ref>{{Internetquelle |autor=David Streitfeld |url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1993/10/08/the-laureatess-life-song/10d3b79b-52f2-4685-a6dd-c57f7dde08d2/ |titel=The Laureates's Life Song |werk=[[The Washington Post]] |datum=1993-10-08 |sprache=en |abruf=2017-04-29}}</ref> De Öllern vun Morrison hemm hör en Sinn för Överleeferung un Spraak vermiddelt, indem se traditschonelle afroamerikaansch [[Märken]] un Geistergeschichten veertellen un Leeder singen deen. <ref name="newyorker-200310" /><ref>{{Literatur |Autor=Dave Mote |Titel="Toni Morrison". ''Contemporary Popular Writers'' |Verlag=St. James Press |Ort=Detroit |Datum=1997 |ISBN=1-55862-216-0 |Sprache=en}}</ref> Morrison hett as Kind faken leest; to hör leevsten Schrievers tellen [[Jane Austen]] un [[Lew Nikolajewitsch Tolstoi|Leo Tolstoi]]. Mit 12 Johren wurr se kathoolsch un hett den Dööpnaam Anthony (nah [[Antonius von Padua]]) annommen, wat to hör Ökelnaam Toni führen dee.<ref name="Brockes">{{Internetquelle |autor=Emma Brockes |url=https://www.theguardian.com/books/2012/apr/13/toni-morrison-home-son-love# |titel=Toni Morrison: 'I want to feel what I feel. Even if it's not happiness' |werk=[[The Guardian]] |datum=2012-04-13 |sprache=en |abruf=2013-02-14}}</ref> An de Lorain High School weer se in’n [[Debatteerclub]], in de Johrbook-Grupp un in‘n Theaterclub.<ref name="newyorker-200310" /> === Studium un Berop === 1949 fung se an de [[Howard University]] in [[Washington, D.C.]], en „swaart Universität“ an, [[Anglistik]] to studeeren. In disse Tiet hett se hör Roopnaam vun Chloe to Toni ännert.<ref>{{Literatur |Autor=Lucille P. Fultz |Titel=Toni Morrison: Paradise, Love, A Mercy |Verlag=Bloomsbury |Ort=New York |Datum=2013 |ISBN=978-1-4411-1968-1 |Seiten=4 |Sprache=en}}</ref> 1953 kreeg se den [[Bachelor of Arts]] in Engelsch un 1955 an de [[Cornell University]] den [[Master of Arts]]. Van 1955 bit 1957 hett se [[Engelsch Literatur]] an de [[Texas Southern University]] in [[Houston]] ünnerricht. 1957 keh se as Dozentin an de Howard University nah Washington torüch. [[Datei:Toni Morrison and sons.jpg|mini|Morrison mit hör Söhns vör hör New Yorker Huus, tüschen 1980 un 1987]] 1958 hett se den [[jamaika]]anschen Architekten Howard Morrison heiraadt, mit den se twee Söhns kreeg. Nah hör Scheeden 1964 fung se an as [[Verlagslektor]]in to arbeiten. Wiels hör Tätigkeit för [[Random House (Verlag)|Random House]] van 1967 bit 1983 speel se en wichtig Rull bi dat Bekanntmaken vun de [[Afroamerikaansch Literatur|afroamerikaansch Literatur]] un hett ünner annern Böker vun [[Toni Cade Bambara]] un [[Gail Jones]] herut. 1970 keem hör eenige Johren tovör entstahn eerst Roman ''The Bluest Eye ([[Sehr blaue Augen]])'' herut. Sowohl dit Wark as ok ''Sula'' (1974) wurrn vun de Kritik goot upnommen, den Spood bi dat Publikum broch aber eerst ''Song of Solomon (Solomons Lied)'' 1977. Hör Böker wurrn in mehrere Spraaken översett un hanneln meestens vun de Welt vun swaart Fruen.<ref name="dlfkultur" /> Hör Lehrtätigkeit harr se all wiels hör Arbeit bi Random House weer upnommen. 1981 wurr se in de [[American Academy of Arts and Letters]], 1988 in de [[American Academy of Arts and Sciences]] un 1994 in de [[American Philosophical Society]]<ref>{{Internetquelle |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Chloe+Anthony+%28Toni%29+Morrison&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |titel=Member History: Chloe Anthony (Toni) Morrison |hrsg=American Philosophical Society |sprache=en |abruf=2019-02-04 |kommentar=mit biographischen Anmerkungen}}</ref> wählt. 1989 wurr se mit de Robert F. Goheen Professur an de [[Princeton University]] würdigt un weer bit to hör [[Emeritieeren]] 2006 “Robert F. Goheen Professor in the Humanities”.<ref>{{Internetquelle |url=https://aas.princeton.edu/people/toni-morrison |titel=Toni Morrison |hrsg=Princeton University, Department of African American Studies |sprache=en |abruf=2022-11-02}}</ref> Toni Morrison is in’n August 2019 in dat Öller vun 88 Jahren storven.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wtap.com/content/news/Nobel-laureate-Toni-Morrison-has-died-a-friend-confirms-523002541.html |titel=Nobel laureate Toni Morrison passes away at 88 |werk=wtap |datum=2019-08-06 |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190806140632/https://www.wtap.com/content/news/Nobel-laureate-Toni-Morrison-has-died-a-friend-confirms-523002541.html |archiv-datum=2019-08-06 |abruf=2019-08-06 }}</ref> Ut dissen Anlaat hett [[Kara Walker]] en Titelsiet in‘n ''[[The New Yorker]]''<ref>{{Internetquelle |autor=Francoise Mouly, Kara Walker |url=https://www.newyorker.com/culture/cover-story/cover-story-2019-08-19 |titel=Cover Story: Kara Walker's Toni Morrison |werk=The New Yorker |datum=2019-08-08 |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref> mit en [[Porträt]] vun de Schrieverin gestalt. == Rezeptschoon, Utteknungen un Ehrungen == Wat Morrison nahlaaten hett befinnd sück in de Princeton University Library<ref>{{Internetquelle |url=https://catalog.princeton.edu/catalog/9989233003506421 |titel=Toni Morrison Papers 1908–2017. 1970-2015. |werk=Priceton University Library Catalog |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref>. 2021 hett de en umfaaten Utstellung to dat Leven un Wark vun Toni Morrison ankünnigt. ''Sites of Memory. The Archival World of Toni Morrison''. Dat weer för dat Fröhjohr 2023 plaant. De Hööfttitel vun de Utstellung betreckt sück up dat glieknamige [[Essay]] vun hör.<ref>{{Internetquelle |url=https://library.princeton.edu/news/general/2021-10-28/groundbreaking-pul-exhibition-toni-morrison-open-spring-2023 |titel=Groundbreaking PUL exhibition on Toni Morrison to open spring 2023 |hrsg=Princeton University Library |datum=2021-11-10 |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref> * 1988: [[Pulitzer-Pries]] för den Roman ''Beloved'' * 1993: [[Nobelpries för Literatur]]<ref name="dlfkultur">{{Internetquelle |autor=Johannes Kaiser |url=https://www.deutschlandfunkkultur.de/zum-tod-von-toni-morrisson-mit-wachem-blick-voller.2165.de.html?dram:article_id=455676 |titel=Zum Tod von Toni Morrisson – Mit wachem Blick, voller Menschlichkeit |hrsg=[[Deutschlandfunk Kultur]] |datum=2019-08-06 |abruf=2019-08-06}}</ref> * 1993: Kommandeur vun den [[Ordre des Arts et des Lettres]] * 1994: Condorcet-Médaille (Frankriek) * 2001: [[Premio Grinzane Cavour|Premio-Grinzane-Cavour]]-Sonnerpries * 2010: Offizier in de franzöösch [[Ehrenlegion]]<ref>[[Der Standard]]: [http://derstandard.at/1288659519536/Toni-Morrison-ist-Ritterin-der-franzoesischen-Ehrenlegion ''Toni Morrison ist Ritterin der französischen Ehrenlegion''], 4. November 2010.</ref> * 2012: [[Presidential Medal of Freedom]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2012/04/26/president-obama-names-presidential-medal-freedom-recipients |wayback=20120428023545 |text=The White House: ''President Obama Names Presidential Medal of Freedom Recipients'' |archiv-bot=2026-03-14 09:05:54 InternetArchiveBot }} (englisch, 26. April 2012, abgerufen am 30. Mai 2012).</ref> * 2013: Nichols-Chancellor's Medal, verleeht vun de [[Vanderbilt University]] in Nashville<ref>{{Internetquelle |url=https://www.vanderbilt.edu/commencement/nichols-chancellors-medal/ |titel=Nichols-Chancellor’s Medal |sprache=en-US |abruf=2023-04-10}}</ref> * 2014: Ivan Sandrof Lifetime Achievement Award, verleeht vun’n [[National Book Critics Circle Award|National Book Critics Circle]] * 2016: ''PEN/Saul Bellow Award for Achievement in American Fiction''. * [[Médaille de la Ville de Paris]] 2021 wurr vun de amerikaansch National Book Critics Circle de Toni Morrison Achievement Award in’t Leven ropen um Institutschonen to ehren, de signifikante Verdeenste för de Literatur leist hemm.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bookcritics.org/the-toni-morrison-achievement-award/ |titel=The Toni Morrison Achievement Award |sprache=en-US |abruf=2023-04-10}}</ref> De eerst Priesdräger weer Cave Canem, en gemeeinnützige Organisatschoon, de sück de Förderung vun de künstlerisch un beroplich Entwicklung vun swaart Dichter verschreeven hett.<ref>{{Internetquelle |url=https://cavecanempoets.org/mission-history/ |titel=Cave Canem - Mission & History |sprache=en |abruf=2023-04-10 }}</ref> == Warken == === Romane === * ''The Bluest Eye'', 1970 bei [[Holt, Rinehart and Winston]], ISBN 0-03-085074-6 (dt. ''[[Sehr blaue Augen]]'', 1979, översett vun [[Susanna Rademacher]]; Neeöversetten 2023 dör Tanja Handels) * ''Sula'', 1973 bi [[Alfred A. Knopf, Inc.|Alfred A. Knopf]], ISBN 1-4000-3343-8 (dt. ''Sula,'' 1980, översett vun Karin Polz) * ''Song of Solomon'', 1977 bi Alfred A. Knopf, ISBN 0-394-49784-8 (dt. ''[[Solomons Lied]]'', 1979, översett vun [[Angela Praesent]]) * ''Tar Baby'', 1981 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-3344-6 (dt. ''Teerbaby'', 1983, översett vun [[Uli Aumüller]] un Uta Goridis) * ''Beloved'', 1987 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-3341-1 (dt. ''Menschenkind'', 1989, översett vun [[Helga Pfetsch]]) * ''Jazz'', 1992 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-7621-8 (dt. ''Jazz'', 1993, översett vun Helga Pfetsch) * ''Paradise'', 1998 bi Alfred A. Knopf, ISBN 0-676-97113-X (dt. ''Paradies'', 1999, översett vun Thomas Piltz) * ''Love: A Novel'', 2003 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-7847-4 (dt. ''Liebe'', 2004, översett vun Thomas Piltz) * ''A Mercy'', 2008 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-27676-6 (dt. ''[[Gnade (Roman)|Gnade]]'', 2010, översett vun Thomas Piltz) * ''Home'', 2012 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-59416-7 (dt. ''Heimkehr'', 2014, översett vun Thomas Piltz) * ''God Help the Child'', 2015 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-74092-2 (dt. ''Gott, hilf dem Kind'', 2017, översett vun Thomas Piltz) === Anner literarische Genres === * Körtgeschichte: ''[[Recitatif]]'', herutbrocht in ''Confirmation: An Anthology of African American Women'', 1983 * Drama: ''Dreaming Emmet'', 1986 upführt, nich verapenlicht * Libretto: ''Margaret Garner'', 2005 eerstmals upführt * Kinnerböker (gemeensam mit hör Söhn Slade): ** ''The Big Box'', 1999 (''Die Kinderkiste'', 2000, översett vun Thomas Piltz) ** ''The Book of Mean People'', 2002 (''Das Buch der Bösen'', 2005, översett vun [[Harry Rowohlt]]) ** ''Who's Got Game? The Lion or the Mouse?'', 2003 ** ''Who's Got Game? The Ant or the Grasshopper?'', 2003 ** ''Who's Got Game? Poppy or the Snake?'', 2004 === Anner Publikatschonen (Utwahl) === * ''Playing in the Dark. Whiteness and the Literary Imagination.'' Harvard University Press, Cambridge 1992, ISBN 0-674-67377-8. ** ''Im Dunkeln spielen: weiße Kultur und literarische Imagination.'' Essays. Översetten Helga Pfetsch, Barbara von Bechtolsheim. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1994, ISBN 3-499-13754-2. ** Neeöversetten: ''Im Dunkeln spielen. Weiße Perspektiven und literarische Imagination'', mit en Nahwoort vun Sharon Dodua Otoo; ut dat Engelsche vun Barbara von Bechtolsheim un Helga Pfetsch, överarbeit un aktualiseert vun Mirjam Nuenning, Rowohlt Taschenbuch Verlag, Hamburg 2023, ISBN 978-3-499-01160-3. * Mitherutgeverin vun ''Birth of a Nationhood'', Essays över Dorstellen un Wohrnehmen vun den [[O. J. Simpson|O.-J.-Simpson]]-Perzess, 1996. * Herutgeverin vun ''Race-ing Justice, En-Gendering Power'', 1992, över den Fall [[Anita Hill]] gegen [[Clarence Thomas]], in den dat um [[sexuelle Belästigung]] gung un de wegen politischer Implikatschonen starke Beachtung in de Apenlichkeit funn. * {{Literatur |Titel=Die Herkunft der Anderen. Über Rasse, Rassismus und Literatur |Verlag=Rowohlt |Ort=Reinbek bei Hamburg |Datum=2018 |ISBN=978-3-498-04543-2 |Kommentar=Vorlesungen an der Harvard University in‘n Sömmer 2016 |Originaltitel=The Origin of Others |Originalsprache=en |Originaljahr=2006 |Übersetzer=Thomas Piltz}} * ''Selbstachtung. Ausgewählte Essays.'' Översett vun Thomas Piltz, Nikolaus Stingl, Dirk van Gunsteren, Christa Schuenke, Christiane Buchner, Christine Richter-Nilsson. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2020, ISBN 3-499-50651-3. == Verfilmung == * 1998: [[Menschenkind]] ''(Beloved)'' – Regie: [[Jonathan Demme]] == Literatur == * Michael Basseler: ''Kulturelle Erinnerung und Trauma im zeitgenössischen afroamerikanischen Roman. Theoretische Grundlegung, Ausprägungsformen, Entwicklungstendenzen.'' Wissenschaftsverlag Trier, Trier 2008, ISBN 978-3-86821-013-2. * Barbara von Bechtolsheim: ''Wer sich der Luft hingibt, vermag auf ihr zu reiten.'' In: [[Charlotte Kerner]] (Hrsg.): ''Madame Curie und ihre Schwestern – Frauen, die den Nobelpreis bekamen.'' Beltz, Weinheim 1997, ISBN 3-407-80845-3, S.&nbsp;356–385. * Barbara Hill Rigney: ''The Voices of Toni Morrison.'' Ohio State University Press, Columbus 1991, ISBN 0-8142-0554-2 ([https://kb.osu.edu/dspace/handle/1811/31738 Digitalisat] auf den Seiten des Verlags im Vollzugriff). * Julia Roth: ''„Stumm, bedeutungslos, gefrorenes Weiß“. Der Umgang mit Toni Morrisons Essays im weißen deutschen Kontext.'' In: Maureen Maisha Eggers, [[Grada Kilomba]], Peggy Piesche und Susan Arndt (Hrsg.): ''Mythen, Masken und Subjekte. Kritische Weißseinsforschung in Deutschland.'' Unrast, Münster 2005, ISBN 3-89771-440-X, S.&nbsp;491–506. * Heidi Thomann Tewarson: ''Toni Morrison.'' Rowohlt, Reinbek 2005, ISBN 3-499-50651-3. * Linda Wagner-Martin: ''Toni Morrison: a literary life.'' Palgrave Macmillan, Basingstoke [u.&nbsp;a.] 2015, ISBN 978-1-137-44669-5 (englisch). == Weblinks == {{Commons|audio=0|video=0}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118911627 DNB-Katalog] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118911627 Indrag Düütsch Digitale Bibliothek] * {{IMDb|nm0607339}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1993/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries] * [http://www.afrikanet.info/index2.php?option=com_partner&task=link&id=8 Toni Morrison in Oesterreich], Reportage vun [[Afrikanet]], 27. November 2006 * [https://www.rowohlt.de/autorin/toni-morrison.html Bibliographie vun all Titel] vun den in’n [[Rowohlt Verlag]] herutbrocht Översetten * Andrea Klasen: ''[https://www1.wdr.de/radio/wdr5/sendungen/zeitzeichen/zeitzeichen-morrison-literaturnobelpreis-100.html 07.10.1993: Toni Morrison - erster Nobelpreis für Schwarze Literatur]'' In: ''[[WDR5]]'', [[ZeitZeichen (Hörfunksendung)|ZeitZeichen]], 7.&nbsp;Oktober 2023, (Podcast, 14:43&nbsp;Min., verfügbar bit 7.&nbsp;Oktober 2099). == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Winners vun den Nobelpries för Literatur}} {{Normdaten|TYP=p|GND=118911627|LCCN=n80131379|NDL=00450600|VIAF=109406177}} {{SORTIERUNG:Morrison, Toni}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Storven 2019]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Literatur)]] 3c5w2gj4lv892ivyts0c5w1wtdckg1j 0 187456 1061921 1061412 2026-04-05T19:38:21Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061921 wikitext text/x-wiki [[Datei:Roberts, Richard John (1943).jpg|miniatur|Richard John Roberts]] Sir '''Richard John Roberts''' (* [[6. September]] [[1943]] in [[Derby (Derbyshire)|Derby]], [[Derbyshire]]) is en britisch-amerikaaansch [[Biochemiker]] un [[Molekularbiologie|Molekularbioloog]]. 1993 kreeg he gemaansam mit [[Phillip Allen Sharp]] den [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] „für ihre Identifizierung des diskontinuierlichen Aufbaus einiger [[Erbanlage]]n von Zellorganismen“.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1993/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)]</ref> Diss [[Mosaikgen]]e enthollen so nöömt [[Intron]]-Afsnitte, de nich för [[Protein]]afsnitte codeeren, sonnern bi’d [[Spleißen (Biologie)|Spleißen]] vun den [[Primärtranskript]] entfernt wurrn. Dat kann up verscheeden Oort un Wies passeeren, so dat identische DNA-Afsnitte verscheeden Proteine codeeren können. == Leven == Richard („Rich“) Roberts weer dat eenzige Kind vun Edna (borene Allsop) un John Roberts, en Automechaniker. As he veer Johr olt weer, truck de Familie nach [[Bath]], wo he de ''St. Stephen‘s School'' un de ''City of Bath Boys' School'' besöcht hett. Fröh kreeg he sien eerst Chemiebaukasten, woruphen he Chemiker wurrn wull. Roberts kreeg 1965 an de [[University of Sheffield]] en Bachelor in Chemie un kreeg hier 1969 mit en Arbeit över [[Flavonoide|Neoflavonoide]] sien Doktertitel. En Book vun [[John Cowdery Kendrew|John Kendrew]] hett hüm dorto brocht, sück de Biochemie totowennen. He hett en Angebot vun John Strominger, Perfesser för Biochemie un Molekularbiologie an de [[Harvard University]], annommen, wo he de Upgaav harr, en [[tRNA]] to sequenzeeren un ok de Biosynthese vun de Zellwand vun [[Bakterien]] studeeren dee.<ref name="PMID4367807">R. J. Roberts: ''Staphylococcal transfer ribonucleic acids. II. Sequence analysis of isoaccepting glycine transfer ribonucleic acids IA and IB from Staphylococcus epidermidis Texas 26.'' In: ''The Journal of biological chemistry.'' Band 249, Nummer 15, August 1974, S.&nbsp;4787–4796, PMID 4367807.</ref> Wiels de veer Johr in Boston harr he de Gelegenheit för veer Week dat Labor vun [[Frederick Sanger]] in [[Cambridge]] to besöken, um hier de Methood vun de RNA-Sequenzierung to lehrn. 1972 hett he en Angebot vun [[James Dewey Watson]] an dat [[Cold Spring Harbor Laboratory]] to forschen annommen. Hier hörr he in en Vördrag vun [[Daniel Nathans]] vun de Isoleeren vun dat eerste [[Restriktschonsenzym]], Endonuclease R, un hett de Bedüüden vun dat un tallriek wiedere noch optodecken Restriktschonsenzyme för de Molekularbiologie sehn. In sien Labor hett he mehr as 100 Restriktschonsenzyme opdeckt un isoleert.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.northeastern.edu/cos/faculty/sir-richard-john-roberts/|titel=Sir Richard John Roberts - College of Science|autor=|werk=northeastern.edu|datum=2014-05-01|sprache=en|zugriff=2016-11-06}}</ref> Siet 1974 weer he Berader un Chairman vun dat Scientific Advisory Boards vun de privat Biotechnologie-Firma ''New England Biolabs''. Tosommen mit Phil Sharp hett he en Kartierung vun de DNA vun dat [[Adenovirus]]-2 herutbrocht, en Arbeit, de to dat Opdecken vun de ''split genes'' führen dee.<ref name="PMID1057470">C. Mulder, J. R. Arrand, H. Delius, W. Keller, U. Pettersson, R. J. Roberts, P. A. Sharp: ''Cleavage maps of DNA from adenovirus types 2 and 5 by restriction endonucleases EcoRI and HpaI.'' In: ''Cold Spring Harbor symposia on quantitative biology.'' Band 39 Pt 1, 1975, S.&nbsp;397–400, PMID 1057470.</ref> [[Elektronenmikroskop]]ische Upnahmen hemm de ungewöhnliche Genstruktur un dormit dat Opdecken vun en nee Mechanismus vun de Ad2 mRNA Synthese in Suugerzellen bestätigt.<ref name="PMID902310">L. T. Chow, R. E. Gelinas, T. R. Broker, R. J. Roberts: ''An amazing sequence arrangement at the 5' ends of adenovirus 2 messenger RNA.'' In: ''Cell.'' Band 12, Nummer 1, September 1977, S.&nbsp;1–8, PMID 902310.</ref> De Opdecken vun Roberts, dat en individuelle [[mRNA]] vun DNA in trennt Segmenten, den Exons, codeert wurrd, is en Mielensteen in de Genetik un in dat Verständnis vun de molekularen Grundlagen vun de [[Evolutschoon]] vun Eukaryonten. Dat vun hüm opdeckt [[Alternativ Spleißen]] bedüüd, dat en Gen ünnerscheedlich Proteine codeeren kann. 1992 wurr he Chefwetenschapler (CSO) bi ''New England Biolabs,'' Bedriever vun de Restriktschonsenzym-Datenbank REBASE.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.neb.com/about-neb/leadership|titel=Leadership – NEB|autor=New England Biolabs|werk=neb.com|datum=|sprache=en|zugriff=2016-11-06}}</ref><ref name="DOI10.1093/nar/gku1046">R. J. Roberts, T. Vincze, J. Posfai, D. Macelis: ''REBASE--a database for DNA restriction and modification: enzymes, genes and genomes.'' In: ''Nucleic Acids Research.'' 43, 2015, S.&nbsp;D298, {{DOI|10.1093/nar/gku1046}}.</ref> Hier erforscht he wiederhen Restriktschonsenzyme un Methyltransferasen. De ''[[Scopus (Datenbank)|Scopus]]''-Datenbank list hüm as Schriever vun mehr as 250 wetenschaplich Artikeln. Roberts hörrt de [[Brights-Bewegung]] an. He is verheiraadt un hett veer Kinner. 1992 kreeg he de Ehrendokterwürde vun de [[Universität Uppsala]] un 1994 vun de [[University of Bath|Universität Bath]].<ref>{{Internetquelle|url=http://www.uu.se/en/about-uu/traditions/prizes/honorary-doctorates/|titel=Honorary doctorates - Uppsala University, Sweden|autor=|werk=uu.se|datum=|sprache=sv|zugriff=2016-11-05}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=http://www.bath.ac.uk/ceremonies/hongrads/|titel=Honorary Graduates 1989 to present – University of Bath|autor=|werk=bath.ac.uk|datum=|sprache=en|zugriff=2016-11-05|archiv-url=https://web.archive.org/web/20151219000643/http://www.bath.ac.uk/ceremonies/hongrads/|archiv-datum=2015-12-19|offline=ja}}</ref> 1995 wurr he to’n Fellow vun de [[Royal Society]] nöömt un to’n Liddmaat vun de [[European Molecular Biology Organization]] EMBO wählt.1997 wurr he in de [[American Academy of Arts and Sciences]] un de American Academy of Microbiology upnommen. 2007 wurr he för sien Bidrag to dat Opdecken vun dat Spleißen un för sien Studien to de Struktur un Genetik der Restriktschonsenzyme mit de [[Gabor Medal]] vun de Royal Society uttekent. 2008 wurr he to’n [[Knight Bachelor]] nömmt för sien Verdeensten för de Molekularbiologie un de Wetenschap in dat [[Vereenigt Könikriek]]. 2021 kreeg he de [[Lomonossow-Goldmedaille]] vun de Russisch Akademie vun de Wetenschapen.<ref>[http://www.ras.ru/news/news_release.aspx?ID=72609491-fb8d-4235-97a2-0853af546268 Lomonossow-Goldmedaille 2021](russisch)</ref> 2023 wurr he in de [[National Academy of Sciences]] wählt. En Utwietenbau vun de chemischen Fakultät an de University of Sheffield un de, ok mit sien finanziell Ünnerstütten, moderniseert wetenschapliche Trakt vun de ''Beechen Cliff School'' (ehmals ''City of Bath Boys' School'') wurrn nah hüm nöömt. == Insetten för Golden Ries == Roberts sett sück för dat Tolaaten vun [[Gröön Gentechnik|gentechnisch verännert Planten]] in Entwicklungslännern in.<ref>{{Literatur |Autor=Juliette Irmer |Titel=Grüne Gentechnik: „Greenpeace hat versagt“ |Sammelwerk=FAZ.NET |ISSN=0174-4909 |Online=https://www.faz.net/aktuell/wissen/zukunftslabor-lindau/interview-mit-sir-richard-roberts-zur-gruenen-gentechnik-15664943.html |Abruf=2018-07-07}}</ref> He hett en apen Breef to de Gröön Gentechnik up den Weg brocht,<ref>{{Internetquelle |url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html |titel=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs) {{!}} Support Precision Agriculture |zugriff=2018-07-07}}</ref> in den 2016 tonächst 107 Nobelpriesdräger, de Nichtregeerensorganisatschoon [[Greenpeace]] för deren kritisch Hollen to den gentechnisch verännerten [[Golden Ries]] kritiseeren deen.<ref>{{Literatur |Titel=Offener Brief an Greenpeace: 107 Nobelpreisträger fordern ein Ende der Anti-Gentechnik-Kampagne |Sammelwerk=Trends der Zukunft |Online=https://www.trendsderzukunft.de/offener-brief-an-greenpeace-107-nobelpreistraeger-fordern-ein-ende-der-anti-gentechnik-kampagne/ |Abruf=2018-07-07}}</ref> Intüschen (2023) wurr de Breef vun 160 Nobelpriesdrägern ünnerschreven.<ref>{{Internetquelle |url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html |titel=Laureates Supporting Precision Agriculture (GMOs) {{!}} Support Precision Agriculture |zugriff=2023-04-22}}</ref> == Weblinks == {{Commons|Richard John Roberts}} * {{Academictree|chemistry|59977}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1172887764|LCCN=n2020186313|VIAF=12459768}} {{SORTIERUNG:Roberts, Richard John}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1943]] [[Kategorie:Humanist]] [[Kategorie:Biochemiker]] [[Kategorie:Molekularbioloog]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] tw62qpro15pe8t8alruvs3fufrxv3j2 0 187528 1061922 1061414 2026-04-05T19:40:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061922 wikitext text/x-wiki [[Datei:Richard R. Ernst 15.10.2020.jpg|mini|195x195px|Richard R. Ernst 2020 in Winterthur|alternativtext=Richard R. Ernst 2020 in Winterthur]] [[Datei:Richard R Ernst.jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (2009)]] [[Datei:Richard R. Ernst 1980s (cropped).jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (ca. 1986)]] [[Datei:Richard R. Ernst ca. 1980.jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (ca. 1980)]] '''Richard Robert Ernst''' (* [[14. August]] [[1933]] in [[Winterthur]]; † [[4. Juni]] [[2021]] ok dor<ref>[https://www.srf.ch/news/schweiz/vater-des-mri-schweizer-chemie-nobelpreistraeger-richard-ernst-ist-verstorben ''Schweizer Chemie-Nobelpreisträger Richard Ernst ist verstorben.''] In: SRF.ch, 8. Juni 2021.</ref>) weer en [[Swiez]]er [[Chemiker]], de 1991 den [[Nobelpries för Chemie]] kreeg. == Leven == Richard Robert Ernst hett Chemie an de [[ETH Zürich]] studeert un hett 1962 mit en [[Dissertatschoon]] bi [[Hans H. Günthard]] un [[Hans Primas]] över dat Thema ''Kernresonanz-Spektroskopie mit stochastischen Hochfrequenzfeldern''<ref>Richard R. Ernst: [https://www.research-collection.ethz.ch/handle/20.500.11850/133369 ''Kernresonanz-Spektroskopie mit stochastischen Hochfrequenzfeldern'']</ref> sien Doktorat in [[Physikalische Chemie|physikalischer Chemie]] afslooten.<ref>{{Academictree |chemistry |51803|Name=Richard R. Ernst |Datum=4. Februar 2018}}</ref> Van 1962 bit 1968 weer he as Forscher bi de Firma [[Varian Associates]] in [[Palo Alto]], [[Kalifornien]], wo he de [[Kernspinresonanzspektroskopie#Puls-Fourier-Transform NMR|magnetische Kernspinresonanz]] (NMR)-Fourierspektroskopie, Ruuschentkopplung un wiedere Methoden entwickelte. 1968 kehr he as [[Privatdozent]] för physikalische Chemie an de ETH Zürich torüch. 1972 folg de Wahl to’n ausserordentlichen Perfesser för dat glieke Lehrrebeet un af 1976 weer he Ordinarius. Ernst hett en Forschungsgrupp in NMR-Spektroskopie mit Swoorgewicht up methodischen Entwicklungen in fleetig un fast Phase upbaut. auf. He broch de Entwicklung vun de medizinisch [[Magnetresonanztomographie|Magnetresonanz-Tomographie]] vöran. In Tosommenarbeit mit [[Kurt Wüthrich]] hett he wichtige Bidrääg to de Entwicklung vun de NMR-Strukturbestimmungsmethood vun [[Biopolymer]]en in Lösung leist. För sien bahnbreekend Bidrääg to de Entwicklung vun de hochuplösend magnetischen Kernresonanz-Spektroskopie (NMR) kreeg he 1991 den Nobelpries för Chemie.<ref>[http://www.michaelsimm.de/richard-ernst-nobelpreis-fuer-die-nmr-spektroskopie ''Michael Simm: Richard Ernst – Nobelpreis für die NMR-Spektroskopie, "Die Welt", 17. Oktober 1991'']</ref> 1998 is he emeriteert. Richard Ernst weer ünner annern Liddmaat vun den [[Schweizerischer Wissenschaftsrat|Schweizerischen Wissenschaftsrates]] (2000–2002)<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.wissenschaftsrat.ch/de/der-swtr/ehemalige-ratsmitglieder/616-ehemalige-ratsmitglieder |titel=Schweizerischer Wissenschaftsrat SWR: Ehemalige Ratsmitglieder 2000-2011 |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-05-16 }}</ref>, vun den Stiftungsraat vun de [[Marcel-Benoist-Stiftung]] un den Hochschoolraat vun de Technische Universität München. He kreeg tallriek wiedere Ehrungen, dorünner den [[Wolf-Pries]] (1991), den [[Louisa-Gross-Horwitz-Pries]] (1991) un den [[Marcel-Benoist-Pries]] (1986). He weer Ehrendokter vun de [[École polytechnique fédérale de Lausanne|ETH Lausanne]], de [[Technische Universität München|TU München]], de [[Universität Zürich]], de [[Universität Antwerpen]], de [[Babeș-Bolyai-Universität Cluj]] un de [[Universität Montpellier]]. He weer Liddmaat vun de US [[National Academy of Sciences]], Foreign Member vun de [[Royal Society]], London, de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Leopoldina]],<ref>{{Leopoldina|398|IDName=richard-r-ernst|Kommentar=mit Bild und CV|Datum=5. Juli 2016}}</ref> de [[Russische Akademie vun de Wetenschapen]], de Koreaansch Akademie vun de Wetenschap un Technologie, ordentlich Liddmaat vun de [[Academia Europaea]] (1989),<ref>[https://www.ae-info.org/ae/Member/Ernst_Richard Eintrag] up de Internetsiet vun de Academia Europaea</ref> de [[American Academy of Arts and Sciences]] un Ehrenliddmaat vun völ wiederen Sellschopen. Siet 1998 vergifft de Fachgrupp ''magnetische Resonanzspektroskopie'' vun de [[Gesellschaft Deutscher Chemiker]] jährlich en nah hüm nöömt Pries an dree Nahwusswetenschapler.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.gdch.de/netzwerk-strukturen/fachstrukturen/magnetische-resonanzspektroskopie/preise-ehrungen-awards-honors/ernst-award.html |titel=Ernst Award {{!}} Gesellschaft Deutscher Chemiker e.&nbsp;V. |sprache=de |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201124153338/https://www.gdch.de/netzwerk-strukturen/fachstrukturen/magnetische-resonanzspektroskopie/preise-ehrungen-awards-honors/ernst-award.html |archiv-datum=2020-11-24 |archiv-bot= |abruf=2024-07-20 }}</ref> Richard Ernst leev in [[Winterthur]] un is dor Anfang Juni 2021 in dat Öller vun 87 Johren storven.<ref>{{Internetquelle |url=https://trauer.sueddeutsche.de/todesanzeige/richard-ernst |titel=Traueranzeige Richard R. Ernst (Süddeutsche Zeitung) |sprache=de |abruf=2021-06-19}}</ref> == Autobiographie == * ''Nobelpreisträger aus Winterthur: Autobiografie'', in Zusammenarbeit mit [[Matthias Meili]], Baden (Schweiz): Hier und Jetzt, Verlag für Kultur und Geschichte, ISBN 978-3-03919-501-5. == Literatur == * [Thomas Fuchs: Richard R.Ernst. In: Historisches Lexikon der Schweiz. https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/031336/2021-08-10/] * Geoffrey Bodenhausen: ''Richard Ernst (1933–2021).'' In: ''[[Science]].'' Band 373, Nr. 6551, 2021, S. 164, [[doi:10.1126/science.abj9824]]. * Richard R. Ernst: ''Nobelpreisträger aus Winterthur. Autobiografie in Zusammenarbeit mit Matthias Meili''. [[Hier und Jetzt, Verlag für Kultur und Geschichte]], Baden 2020, ISBN 978-3-03919-501-5.<ref>Matthias Meili: {{Webarchiv |url=https://nzzas.nzz.ch/amp/wissen/nobelpreistraeger-richard-ernst-schonungslose-autobiografie-ld.1557722e |text=''Er verkroch sich in seinem Labor, tauchte Wochen später wieder auf – und strahlte: Die Geschichte eines Nobelpreisträgers aus Winterthur.'' |wayback=20210610184500 |archiv-bot=}} In: ''[[NZZ am Sonntag]]'', 23. Mai 2020. Afropen an'n 17. Juli 2024.</ref><ref>Alois Feusi: [https://www.nzz.ch/zuerich/richard-ernst-chemiker-aus-winterthur-revolutioniert-die-medizin-ld.1556522 ''Richard Ernst: Der Selbstzweifler, dem der Nobelpreis peinlich war.'' Besprechung seiner Autobiografie.] NZZ, 21. Mai 2020, afropen an'n 22. Mai 2020.</ref> * Jakob Bächtold: [https://www.tagesanzeiger.ch/der-ganz-gewoehnliche-nobelpreistraeger-650718029405 ''Der ganz gewöhnliche Nobelpreisträger.''] In: ''[[Tages-Anzeiger]]'', 9. Juni 2021 (Nahroop) * [[Kurt Wüthrich]]: ''Richard R. Ernst (1933–2021).'' In: ''[[Nature]].'' Band 595, 2021, S. 645 == Weblinks == {{Commons|Richard Ernst}} * [https://helveticat.nb.admin.ch/discovery/search?tab=LibraryCatalog&vid=41SNL_51_INST:helveticat&lang=de&offset=0&query=lds50,contains,130683620 Indrag in den Katalog Helveticat vun de Swiezer Natschonalbibliothek * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=130683620 DNB-Katalog] * [https://www.richard-r-ernst.ch/ Persönliche Website] vun Richard R. Ernst * [https://chab.ethz.ch/das-departement/personen/emeriti/emeriti-homepages/richard-ernst.html.html Richard R. Ernst] up de Website vun de ETH Zürich * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1991/ernst/biographical/ Richard R. Ernst] up de Website vun de Nobelstiftung (engelsch) * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1991/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20241007103036/https://kurzgeschichten-aus-winterthur.ch/der-nobelpreistraeger Dokumentarfilm] "Der Nobelpreisträger" över Richard R. Ernst (Swiezerdüütsch mit düütsch un engelsch Ünnertiteln) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=130683620|LCCN=n85133647|NDL=00466191|VIAF=94020857}} {{SORTIERUNG:Ernst, Richard Robert}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Swiez]] [[Kategorie:Boren 1933]] [[Kategorie:Storven 2021]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] 7wec3d4ijavnhe3l45mairzueif8ry0 0 187577 1061877 1061385 2026-04-05T17:02:00Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061877 wikitext text/x-wiki '''Nihon Hidankyō''' ([[Japanische Schrift|jap.]] {{lang|ja|日本被団協}}, Afkörten vun {{lang|ja|日本原水爆被害者団体協議会|Nihon gensuibaku higaisha dantai kyōgikai}}), in engelsch Eegenöversetten '''Japan Confederation of Atomic and Hydrogen Bomb Sufferers Organizations''', is en japaansch Freedensorganisatschoon, de sück gegen de [[Nuklearwappen|nukleare]] [[Uprüsten]] in de Welt insett. Se versteiht sück vör allen as eenzige natschonale Organisatschoon för de Överlevenden vun de [[Atombombenabwürfe up Hiroshima un Nagasaki]] to’n Enn’n vun den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]], de as „[[Hibakusha]]“ betekent wurrn. De Liddmaaten stammen ut all [[Präfekturen vun Japan|japaansch Präfekturen]]. De Organisatschoon kreeg 2024 den [[Freedensnobelpries]] tospraaken. == Geschichte == Nihon Hidankyō wurr an’n 10. August 1956 vun [[Senji Yamaguchi]] in Tokio grünnd, mit dat Teel, de Interessen vun den Bedrapenen vun de Atombombenabwürfe to vertreeden. Yamaguchi sülvst hett an’n 9. August 1945 as 14-johrig Arbeiter in en Wappenfabrik vun [[Mitsubishi]] in Nagasaki starke Strahlenverbrennungen erleeden, de sien Gesicht blievend entstellt hemm;<ref>{{Internetquelle |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/10231657/Senji-Yamaguchi.html |titel=Senji Yamaguchi |werk=[[The Daily Telegraph]] |datum=2013-08-08 |sprache=en |abruf=2024-10-11}}</ref> he is 2013 storven. To de Teelen vun de Organisatschoon hörrn vör allen de Insatz gegen en nuklearen Krieg as ok de Vernichtung vun all nuklearen Wappen un dat en internatschonal Verdrag to de Ächtung vun Atomwappen ünnerschreven wurrd. Buterdem fordert se en staatliche Entschädigung för de Opfer un Schäden vun de Atombombenabwürfe un begrünnd dat dormit, dat de Staat sück an den Weltkrieg bedeeligt hett un dormit Schäden dör de Bombardeeren to verantworten hett. Sluutend fordert se en Sekern vun den Schuul un Ünnerstütten vun de Hibakusha, vun de dormals noch mehr as 300.000 in Japan un völ wiedere in Korea un anner Deelen vun de Welt leeven deen. För dat 2024 wurr vun dat japaansch Gesundheitsministeriums faststellt, dat dat Dörsnittsöller vun de levend Hibakusha 85,58 Jahre betroog un dat dat in’n März 2024 dorvan noch 106.825 in Japan leven deen, de to’n gröttsten Deel in Hiroshima (51.275 Personen) un Nagasaki (25.966 Personen) keemen.<ref>{{Internetquelle |autor={{lang|ja|日本放送協会}} – [[NHK]] |url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240701/k10014498291000.html |titel={{lang|ja|全国の被爆者 平均85.58歳に 団体の活動は2世へ引き継ぐ動き}} |werk=nhk.or.jp |datum=2024-07-01 |sprache=ja |abruf=2024-10-11}}</ref> 2005 harrn de Nihon Hidankyō un Senji Yamaguchi all to de Favoriten för den [[Freedensnobelpries]] hörrt, kreegen hüm aber nich.<ref>{{Literatur |Titel=Friedensnobelpreis: Heftige Kritik an Auszeichnung für El-Baradei und IAEA |Sammelwerk=Der Spiegel |Datum=2005-10-07 |Sprache=de |ISSN=2195-1349 |Online=https://www.spiegel.de/politik/ausland/friedensnobelpreis-heftige-kritik-an-auszeichnung-fuer-el-baradei-und-iaea-a-378583.html |Abruf=2024-10-11}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=André Anwar |url=https://www.focus.de/politik/ausland/baradeis-grosser-moment-friedensnobelpreis_id_1711322.html |titel=Friedensnobelpreis – El Baradeis großer Moment |werk=[[Focus Online]] |datum=2013-11-12 |abruf=2024-10-11 }}</ref> 2024 wurr de Organisatschoon de Pries denn doch noch tospraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/gesellschaft/zeitgeschehen/2024-10/friedensnobelpreis-geht-an-japanische-friedensorganisation |titel=Nihon Hidankyo – Friedensnobelpreis: Friedensnobelpreis geht an japanische Anti-Atomwaffenorganisation |werk=[[zeit.de]] |datum=2024-10-11 |abruf=2024-10-11}}</ref> == Weblinks == * [https://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/english/index.html Website vun Nihon Hidankyō] (englisch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Nihon Hidankyo}} [[Kategorie:Japan]] [[Kategorie:Organisatschoon]] [[Kategorie:Freedensnobelpries]] i4nngc6dqe8k70pr4qixi0v60rxavab 0 189023 1061908 1061403 2026-04-05T18:49:02Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061908 wikitext text/x-wiki De '''Plattdüütsche Wikipedia''' (Ünnertitel: ''Dat free’e Nakieksel'') is de [[Wikipedia|Wikipediauutgaav]] op [[Plattdüütsch]] un is in’n April 2003 opstellt worrn.<ref>{{Internetquelle |url=https://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaGrowthSummary.htm |titel=Wikipedia Statistics - Site map |abruf=2025-01-25 }}</ref> De Uutgaav het in’n {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}} {{NUMBEROFARTICLES}} Artikels. De Spraakuutgaav steit för alle plattdüütschen Dialekten in [[Düütschland]] apen, het man to’n gröttsten Deel Artikels in [[Noordneddersassisch|noordneddersassischen]] Dialekten. De [[Nedderlandsch-Neddersassische Wikipedia|nedderlandsch-neddersasssiche Wikipedia]] för de plattdüütschen Dialekten in den [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] is sied den 24.&nbsp;März 2006 ene egen Uutgaav. De Spraakuutgaav het {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} aktive Brukers un {{NUMBERINGROUP:sysop}} Adiministraters. == Historie == {{Kiek ook bi|Wikipedia:Historie vun de Wikipedia|titel1=Historie vun de plattdüütsche Wikipedia}} An’n 10. Januar 2003 geev dat de eerste Anfraag för ene plattdüütsche Wikipedia op de Wikipedia-Mailing-List<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1365</ref>. Aver dor keem noch nix na. Eerst as an’n 15. März<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1542</ref> un 17. April<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1576/focus=1579</ref> 2003 en annern Bruker noch wedder nafraagt hett, hett dat klappt. De [[Bruker:Baas|Bruker Baas]] (later heet he denn [[Bruker:Plattmaster|Bruker Plattmaster]]) wull geern dat Artikelschrieven op Platt anfangen. An’n 27. April weer dat denn sowiet un he hett in de plattdüütsche Wikipedia de eersten Artikels schreven. Toeerst dee he dat noch ünner de Adress [[:za:|za.wikipedia.com]], en Afkörten, wat nu de Wikipedia op [[Zhuang]] tohöört. De Adress weer al för de Wikipedia op Zhuang inplaant, doch de Bruker Baas hett ehr för siene plattdüütschen Artikels kapert, vun wegen dat en egen plattdüütsch Wiki noch nich opsett weer. An’n 31. Mai hett de Wikipedia denn ehr richtige Adress ünner nds.wikipedia.com kregen (hüüt is de Domään för all Wikipedia-Projekten .org, nich mehr .com). In de eersten Maanden bet Enn Juni harrn de Brukers över 300 Artikel schreven un dormit höör de plattdüütsche Wikipedia kort to de twintig gröttsten Wikipedias<ref>[http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Multilingual_statistics&oldid=1182062#Rankings en:Wikipedia:Multilingual statistics 2003]</ref>. Denn is dat Intress vun de Pioneer-Brukers wat afebbt un eerst wedder to Enn vun dat Johr 2004 nehm dat Intress wedder to. Den 1. Januar 2007 weer de Wikipedia blots noch de 89.-gröttste<ref>[[:en:Wikipedia:Multilingual statistics]]</ref>. Op de aktuelle [[MediaWiki]]-Software (Phaas 3) is dat Wiki in’n Januar 2004 ümstellt worrn. Dor sünd Delen vun de Versionshistorie un to’n Deel ganze Artikels bi verloren gahn. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Wikipedia]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] 425ht3vk34563y6q57d5b2qa83xisza 0 191561 1061971 1061444 2026-04-06T05:56:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061971 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraak|ISO3=wep <small>(för Westfäölsk allgemeen)</small>|Spraak=Vestfaliano<br/>''sapato de pau''|Länner={{BRA}} <small>([[Rio Grande do Sul]], [[Santa Catarina]])</small>|Spreker=ca.&nbsp;3000|KSpraak=Vestfaliano|Klassifikatschoon=[[Westgermaansche Spraken|Westgermaansk]] :[[Plattdüütsch|Plattdüütsk]] ::[[Westfäölsk Plat|Westfäölsk]]|Amtsspraak=[[Westfália]], [[Rio Frande do Sul]], {{BRA}}|Minderheitensprache=Santa Catarina|Minnerhedenspraak=Santa Catarina}} '''Vestfaliano''' ([[Portugeesche Spraak|portugesisk]] för „westfäölsk“) beteket twee [[Westfäölsk Plat|westfäölske]] Dialekte, de an de 3000 Lüde in lüttken [[Spraakeiland|Spraokeilannen]] in’n Süden van [[Brasilien|Brunsilgen]] küert. De ene Dialekt is de [[Ostwestfäälsch|auswestfäölske]] Rio-Grandenser Dialekt van [[Evangeelsch-luthersche Karken|evangeelske]] Inwannerers besunners in de Gemene [[Westfália]] in’n brunsilsken Bundsstaot [[Rio Grande do Sul]], de auk den [[Ökelnaam|Kiäkelnaome]] ''Sapato-de-pau'' (portugesisk för ‘Holtsken’) het un daor sied 2016 tohaupe mit Portugesisk Amtsspraoke is, de anner is de [[Mönsterlänsk Platt|mönsterländske]] Catarinenser Dialekt van [[Röömsch-kathoolsche Kark|kathoolsken]] Inwannerers in’n Bundsstaot [[Santa Catarina]], de anners äs dat ''Sapato-de-pau'', [[moribund]] un kene Amtsspraoke in de Giägend is. Westfäölske Inwannerer brachten de Spraoke uut [[Westfalen|Westfaolen]] met in den Süden van Brunsilgen met, wo se sik daallaten hebbet un auk vandaag [[Spraakeiland|Spraokeilannen]] in den Bundsstaoten Rio Grande de Sul un [[Santa Catarina]] billt.<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Rosane Werkhasuen Luersen |url=http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf |titel=A situação de contato plurilíngue no sul do Brasil |archiv-url=https://web.archive.org/web/20150419103522/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf |archiv-datum=2015-04-19 |abruf=2025-05-13 |sprache=pt }}</ref> Vestfaliano wärrt in dat [[Taquari-Daal]], [[Westfália]] un [[Teutônia]] küert, wo sik protestantske Inwannerer daallaten hebbet un sik de Dialekt biäter haulen konn. In den Süüdausten van Santa Catarina hebbet sik in den Gemenen [[Águas Mornas]], [[São Bonifácio]], [[São Martinho]], [[Braço do Norte]], [[São Ludgero]], [[Armazém]], [[Santa Rosa de Lima (Santa Catarina)|Santa Rosa de Lima]], [[Rio Fortuna]] un [[Grão Pará]], kathoolske Inwannerer daallaten. Hier het sik dat Vestfaliano nich so good haulen.<ref name=":0" /> Besunners in de Gemeen Westfália is de westfäölske Dialekt bewaort bliäwen un een graute Deel van de Minsken in de Gemene bruukt Vestfaliano noch äs Alldagspraoke.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.independente.com.br/ops/404 |titel=Dicionário da Língua Westfaliana será lançado dia 4 de setembro |werk=Idependente |datum=2019-08-27 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20231111071405/https://independente.com.br/dicionario-da-lingua-westfaliana-sera-lancado-dia-4-de-setembro/ |archiv-datum=2023-11-11 |abruf=2025-05-13 |sprache=pt }}</ref> Mit alleen 3000 Spriäkersken un Spriäkers, sall sik de Dialekt wal man nich meer lange haulen können. De Chancen, dat Vestfaliano bestaon blivt, steit so leger äs bi dat [[Pomerano]].<ref name="plattmakers">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Weten: Plattdeutsch in Brasilien |abruf=2025-05-13}}</ref> 2016 keem een Wöörbook ruut, dat ''Dicionário da Língua Westfaliana Brasileira''; <ref name="plattmakers" /> 2022 auk ene [[Grammatik]]: ''Gramática da Língua Westfaliana Brasileira''.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/book/Gram%C3%A1tica-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira |titel=„Gramática da Língua Westfaliana Brasileira“: Buch über das Plattdeutsche |abruf=2025-05-13 |sprache=de}}</ref> == Naome == De Noame ''Vestfaliano'' is dat portugesiske Woord för „westfäölsk“. De portugesiske Kiäkelnaome ''Sapato-de-pau'' kümmt van dat portugesiske Woord för Holtsken, de as typisk för de westfäölsken Lüde in de Regioon gellt. De Vestfaliano-Spiräkers seggt up Platt sülvenst slicht „Platt“ oder af un an auk „Plattdüütsk“, wenn se ere Dialekt beteken. „Düütsk“ bruket se nich eren westfäölsken Dialekt to beteken, man as Naome för anner düütske Varietäten, so äs dat Haugdüütsk un dat brunsilske [[Hunsrücker Platt]].<ref>Luciana Sulzbach 2004, S. 52.</ref> == Klassifikatschoon == Vestfaliano tellt to de [[Westfäölsk Plat|westfäölsken]] Dialekte, wat an Kennteken so äs twee verscheden a-Lude ([[toonlang]] ā so äs in ''maken'' {{IPA|maː.kn̩}} un [[Ooldlang|auldlang]] â, so äs in ''Schaup'' {{IPA|sxaup}}) un de bruoken [[Tweeklang|Diphthongen]] so äs ''iä'', ''oa'', ''öe'', ''uo'' un ''üe'' to seen is.<ref name="Sulzbach 2004plattmakers29">Sulzbach 2004: S.&nbsp;129.</ref> Binnen dat Westfäölske tellt de Riograndenser Dialekt to de austwestfäölske Ünnergrupp, wat Kennteken so äs de [[Hiatilger]] to’n Bispiäl in ''Egger'' ‘Eier’ un ''Fruwwen'' ‘Frauen’ wiest.<ref>Luciana Sulzbach 2004, S.&nbsp;139.</ref> De Wannel van dat auldlange â to {{IPA|au}} so äs in ''Schaup'' {{IPA|sxaup}} ‘Schaop’ un ''Maunt'' {{IPA|maunt}} ‘Maond’ is typisk för dat austwestfäölske [[Ossenbrügger Platt|Ossenbrügger]] un [[Tiäkenbuorger Platt]] van de dat Vestfaliano in Rio Grande do Sul afstammt.<ref name="Sulzbach 2004plattmakers29" /><ref>Born 1994: S.&nbsp;144.</ref> <!--== Historie ==--> == Spraokgebeed == [[Bild:Vestfaliano_in_Rio_Grande_do_Sul.svg|duum|Vestfaliano in Rio Grande do Sul:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffaaaa|TEXT=Vestfalianosprakige Gemene}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#fb2c2c|TEXT=Gemene mit Vestfaliano äs Amtsspraoke}}]] [[Bild:Vestfalliano_in_Santa_Catarina.svg|duum|Vestfaliano in Santa Catarina]] Vestfaliano warrt in twee süüdbrasiliaansken Sproakeilannen küert. Dat ene Spraokeiland liggt in de Midde van de brasiliaanske Bundsstaot [[Rio Grande do Sul]] in’n Gemenen [[Immigrante]], [[Teutônia]] un [[Westfália]]. In Westfália is de Sproake sied 2016 auk tohaupe mit Portugesisk Amtsspraoke in de Gemene.<ref>{{Internetquelle |url=https://camarawestfalia.rs.gov.br/wp-content/uploads/2016/05/1302.pdf |titel=Lei nº 1302, de 16 de março de 2016 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190418013906/http://camarawestfalia.rs.gov.br/wp-content/uploads/2016/05/1302.pdf |archiv-datum=2019-04-18 |abruf=2025-05-14 |sprache=pt }}</ref> Dat anner Spraokeiland liggt in’n Süüdausten van’n Bundsstaot [[Santa Catarina]] in den Gemenen [[Águas Mornas]], [[São Bonifácio]], [[São Martinho]], [[Braço do Norte]], [[São Ludgero]], [[Armazém]], [[Santa Rosa de Lima (Santa Catarina)|Santa Rosa de Lima]], [[Rio Fortuna]] un [[Grão Pará]]. Hier is Vestfaliano in kene Gemene Amtsspraoke. == Spriäkertallen == Dat Vestfaliano küert an de 3000 Minsken. In Westfália giäwet de Öllern de Spraoke auk an de Kinner wieder. In de Öllersgruppe buowen 25 Jaoren küerden 2004 100&nbsp;% in Westfália dee Sproake. In de Gruppe unner 25 geev dat 13,3&nbsp;% (daormang 3,3&nbsp;% mit slechte un 10&nbsp;% mit middelmatige Spraakkompetenz), de Vestfaliano nich good küern küönt.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;200.</ref> == Phonetik un Phonologie == === Vokale === Dat Vestfaliano unnerscheedt so äs anner westfäölske Dialekten tein korte un niägen lange Vokale.<ref name="Sulzbach 2004:160">Sulzbach 2004: S.&nbsp;160&nbsp;f.</ref> De Vokale sind unner in de Tabelle uplist: {| class="wikitable" |+Vokale in’n Vestfaliano<ref name="Sulzbach 2004:160" /> ! ! colspan="4" |vüörn ! colspan="2" rowspan="2" |midde ! colspan="2" rowspan="2" |achtern |- ! ! colspan="2" |unrund ! colspan="2" |rund |- ! !kurz !lang !kurz !lang !kurz !lang !kurz !lang |- |'''uopen''' |i |iː |y |yː | | |u |uː |- |'''halw-uopen''' |ø |øː | | | | |o |oː |- |'''midde''' |e |eː | | |ǝ | | | |- |'''halw-sluoten''' |ɛ |ɛː | | | | |ɔ |ɔː |- |'''sluoten''' | | | | |a |aː | | |} De Santa Catarina-Dialekt het anners as de Rio-Grandenser Dialekt nasale Vokale as Allophonen vüör Nasaalvokalen uut dat Portugesiske üöwernamen.<ref name="Sulzbach 2004:160" /> So äs auk anner westfäölske Dialekte unnerscheedt dat Vestfaliano viäle Diphthonge. Dat giwt de Diphthonge, de sik so äs in anner plattdüütsken Dialekten uut de auldlangen Vokalen billen, de bruoken Diphthongen, de typisk för dat Westfäölske sind, Diphthongen, de sik uut een /r/ na Vokaal billen un in’n Unnerscheed to anner plattdüütsken Dialekten auk Diphthongen, de sik uut de Lautfolge /j/ un Vokaal billen. Hier unner sind de Diphthonge in dat Vestfaliano uplist:<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;163&nbsp;ff.</ref> * /iɛ/ * /oa/ * /yə/ * /uɔ/ * /ai/ * /au/ * /ɛi/ * /øy/ * /ɔy/ * /ɔu/ * /io/ * /iu/ * /iu:/ === Konsonanten === Dat Vestfaliano unnerscheedt 21 Konsonanten as Phoneme. Dat Konsonanteninventar kümmt mit den meisten annern plattdüütsken Dialekten üöwereen. Ene Besunnerheid in’n Rio-Grandenser Dialekt sind de palatalen Lude /[[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]/, /[[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]/ un /[[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]/, de uut dat Portugesise üöwernuomen sind.<ref name="Sulzbach 2004:165">Sulzbach 2004: S.&nbsp;165&nbsp;ff.</ref> De Tabelle unner wiest de Konsonanten in beiden Dialekten van dat Vestfaliano. Konsonanten, de dat alleen in enen Dialekt givt, steit in Klamers. {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="2" |[[Labial|lab.]] ! colspan="2" |[[Alveolar|alv.]] ! colspan="2" |[[Postalveolar|post-]] [[Postalveolar|alv.]] ! colspan="2" |[[Palataal|pal.]] ! colspan="2" |[[Velar|vel.]] ! colspan="2" |[[Glottal|glott.]] |- |[[Stemmlosigkeid|stl.]] |[[Stemmhaftigkeid|sth.]] |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |- ![[Plosiv|Plosiven]] |[[Stemmlosen bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|p}}]] |[[Stemmhaften bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|b}}]] |[[Stemmlosen alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|t}}]] |[[Stemmhaften alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|d}}]] | | | | |[[Stemmlosen velaren Plosiv|{{IPA-Text|k}}]] |([[Stemmhaften velaren Plosiv|{{IPA-Text|g}}]]) | | |- ![[Nasaal (Phonetik)|Nasalen]] | |[[Stemmhaften bilabialen Nasaal|{{IPA-Text|m}}]] | |[[Stemmhaften alveolaren Nasaal|{{IPA-Text|n}}]] | |([[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]) | | | |[[Stemmhaften velaren Nasaal|{{IPA-Text|ŋ}}]] | | |- ![[Vibrant|Vibranten]] | | | |[[Stemmhaften alveolaren Vibrant|{{IPA-Text|r}}]] | | | | | | | | |- ![[Frikativ|Frikativen]] |[[Stemmlosen labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|f}}]] |[[Stemmhaften labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|v}}]] |[[Stemmlosen alveolaren Frikativ|{{IPA-Text|s}}]] |[[Stemmhaften alveolaren Frikativ|{{IPA-Text|z}}]] |([[Stimmlosen postalveolaren Frikativ|ʃ]]) |([[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]) |[[Stemmlosen palatalen Frikativ|{{IPA-Text|ç}}]] | |[[Stemmlosen velaren Frikativ|{{IPA-Text|x}}]] | |[[Stemmlosen glottalen Frikativ|{{IPA-Text|h}}]] | |- ![[Lateraal (Phonetik)|Lateralen]] | | | |[[Stimmhaften lateralen alveolaren Approximant|l]] | |([[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]) | | | | | | |} De Plosiven /p t k/ sind de Catarinenser Dialekt woordfinaal aspireert,so as {{IPA|trapʰ}} ‘Trapp’, {{IPA|blatʰ}} ‘Bladd’, {{IPA|lɛk}} ‘leck!’.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;49&nbsp;ff.</ref> /s/ is an’n Woordanfang un Woordenne een stemmloos {{IPA|s}. In de Woordmidde sind {{IPA|s}} un {{IPA|z}} friege Allophone.<ref name="Vandresen 1970:51">Vandresen 1968: S.&nbsp;51&nbsp;51f.</ref> In Konsonantenkluuster is de Uutspraoke van /s/ een [ʃ]. Dat /ʃ/ kann in welcke Lenwöör in de Woordmidde os ʒ oder ʃ uutspraoken wärrn.<ref name=":7">Vandresen 1968: S.&nbsp;52.</ref>De velare Frikativ /x/ kennt de Allophone {{IPA|x̟}} vüör un nao Vüörvokalen (Gesecht {{IPA|ˈx̟e.sex̟t}}), {{IPA|x̪}} vüör un na Achtervokalen (Goos {{IPA|x̪ɔːs}}) un dat friege Allophoon {{IPA|h}} ({{IPA|hɔːs}}). In’n Anluud van Sülven na ene Sülve mit [x] in’n Anluud tridd auk dat Allophoon [g] up, so as [xagel]].<ref name="Vandresen 1970:52">Vandresen 1968: S.&nbsp;52&nbsp;f.</ref> /m n ŋ/ köönt sylaabsche Konsoanten sien ʃlɔ:pm, ken, ki:kŋ.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;53&nbsp;f.</ref>/l/ is an’n Woordenne velariseert {{IPA|ɫ}}<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;54&nbsp;f.</ref>/r/ het de friegen Allophone {{IPA|[[Alveolaren Tap|ɾ]]}} un {{IPA|[[Alveolaren Vibrant|r]]}}.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;55&nbsp;f.</ref> De Rio-Grandenser Dialekt kennt anners so de Catarinenser Dialekt /g/ os Phoneem. An’n Woordanfang un in de Woordmidde is de Uutspraoke [g], an’n Woordenne is de Uutspraoke [x]. Ene Besunnerheid sind de palatalen Konsonanten /[[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]/, /[[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]/ un /[[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]/, de uut’n Portugeesken stammt un in de Catarinenser Dialekt nich vüörkuomet. Anners as de Catarinenser Dialekt het de Rio-Grandenser Dialekt keen egen Phoneem /ʃ/, üm dat de Dialekt de öllere Uutspraoke /sk/ oder /sx/ bewaort het. Auk in Leenwöörder bruket de Rio-Grandenser Dialekt [sk] för ʃ. [ʃ] kümmt man os Allophoon van /s/ in Konsonantenkluuster up.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;165&nbsp;ff.</ref> <--=== Akzent ===--> == Grammatik == === Substantive === Substantive bögt Vestfalino so äs de meisten anner plattdüütsken Dialekte nao [[Kasus]] ([[Nominativ|Subjektfall]]/[[Objektfall]]), [[Antall (Grammatik)|Numerus]] ([[Eentall|Singular]]/[[Mehrtall|Pluraal]]) un [[Genus (Grammatik)|Genus]] (maskulin/feminin/neutrum). Den Pluraal billt Vestfaliano mit den Suffixen ''-er'' (''Kiänd''&nbsp;>&nbsp;''Kinner''), ''-(e)n'' (''Mensk''&nbsp;>&nbsp;''Mensk-en'', ''Straude''&nbsp;>&nbsp;''Straude-n''), ''-s'' (''Kerl''&nbsp;>&nbsp;Pl. ''Kerl-s''), enen [[Nullmorpheem]] (''Bloumen''&nbsp;>&nbsp;Pl. ''Bloumen-∅'') oder so äs anner westfäölske Dialekte mit ''-e'' (''Fisk''&nbsp;>&nbsp;''Fisk-e''). Anner Substantive markeert den Pluraal auk noch mit [[Ümluud]], so äs ''Vugel''&nbsp;>&nbsp;''V<u>ü</u>gel,'' ''Huus''&nbsp;>&nbsp;''Hüser'' oder ''Flauh''&nbsp;>&nbsp;''Fläuhe.''<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;149&nbsp;ff.</ref> === Pronomen === === Personaalpronomens === De [[Personaalpronomen|Personaalpronomens]] sind up Vestfaliano: ''ik'' (1.&nbsp;Sg.), ''du'' {{IPA|du(ː)~tu(ː)}} (2.&nbsp;Sg.), ''häi/säi/et'' (3.&nbsp;Sg m./f./n.), ''wäi'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''säi'' (3.&nbsp;Pl.). De höfflike Anspraoke is ''gäi''.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;156&nbsp;f.</ref> De Formen för den Objektfall sind: ''mäi'' (1.&nbsp;Sg.), ''däi'' (2.&nbsp;Sg.), ''em/iär/et'' (3.&nbsp;Sg. m,/f./n.) ''us'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''säi'' (3.&nbsp;Pl.). === Possesivpronomens === De [[Possesivpronomen|Possesivpronomens]] sind: ''mäin'' (1.&nbsp;Sg.), ''däin'' (2.&nbsp;Sg.), ''säin/iär/säin'' (3.&nbsp;Sg. m./f./n.), ''us'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''iär'' (3.&nbsp;Pl.). === Artikels === De bestemmte Artikel is in’n Singulaar ''däi'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=rs}}) / ''de'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=sc}}) för maskuline un feminine Substantive un ''dat'' för neutrale Substantive. Bi maskulinen Substantiven verännert sik de Artikel in’n Objketfall un wärrt ''den''. De anner bestemmten Artikels verännert sik nich. In’n Pluraal is de bestemmte Artikel för alle Genera un Kasus ''däi'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=rs}}) / ''de'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=sc}}). De unbestemmte Artikels is ''äin'' för maskuline un neutrale Substantive un ''äine'' för feminine Substantive. De Artikel verännert sik nich na Kasus.<ref name=":4">Sulzbach 2004: S.&nbsp;155.</ref> === Adjektive === Adjektive stemmt mit dat Substantiv up dat se Betog niämet in Kasus, Numerus un Genus üöwereen. För de swack bögt Adjektive bruukt Vestfaliano de Suffixe ''-e'' bi feminine un neutrale Substantive, so äs in ''däi daude Fruusmensk'' un ''dat gaude Braut'', ''-e'' för maskuline Substantive in’n Subjektfall un ''-e(n)'' för maskuline Substantive in’n Objektfall, so äs in ''däi graude Disk'' . In’n Pluraal ennt de stark böggt Adjektive up ''-e'' oder ''-en'', so äs ''däi gröune Biärge.'' De starke Deklinatschoon van de Adjektive unnerscheed de Suffixe ''-e'' oder ''-en'' för maskuline Substantiven, ''-en'' oder -Ø för de neutralen Substativen, ''-e'' oder ''-Ø'' för feminine Substantiven un ''-e'' Pluraal. {| class="wikitable" |+Adjektivdeklinatschoon in’n Vestfaliano<ref name=":4" /> !Numerus !Genus !Kasus !stark !swack |- | rowspan="6" |'''Singulaar''' | rowspan="2" |'''maskulin''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-e(n)'' |''-e'' |- |'''Objektfall''' |''-en'' |- | rowspan="2" |'''feminim''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-(e)'' | rowspan="2" |''-e'' |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''neutrum''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-(en)'' | rowspan="2" |''-e'' |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' | rowspan="2" | |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-e'' | rowspan="2" |''-e(n)'' |- |'''Objektfall''' |} === Verben === De Verben wärrt in dat Präsens na Persoon un Numerus böggt. In dat Präsens sind de Morpheme: ''-∅'' (1.&nbsp;Sg.), ''-∅'' (2.&nbsp;Sg.), ''-e(t)'' {| class="Tabell" | ! colspan="2" |maken |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik maak-'''∅''' | rowspan="3" |wäi, ju, säi mak-'''et''' |- |2.&nbsp;Persoon |du maak-'''∅''' |- |3.&nbsp;Persoon |häi/säi/et mak-'''e(t)''' |} <!--== Syntax ==--> == Woordschatt == Dat Vestfaliano bruukt viäle portugeeske Leinwöörder. De Antall Leinwöörder is man vergliäken mit dat Hunsrücker Platt, dat in de Regioon auk spruoken wärrt ringer. De Grünn daorför sind de gröttere Antall Hunsrücksch-Spriäkers un dat viäl gröttere Spraokgebeed, de längere Tied in Brunsilgen un de ringe Kontakt, den de westfäölsken Inwannerers mit Portugeeskspriäkers harrn.<ref>Born 1994: S.&nbsp;144.</ref> == Schrievwies == De westfäölsken Dialekte in Brasilgen weren un sind auk noch grotendeels spruoken un kene schriäwen Spraoken. Se hebbet kene Schrift- oder Literatuurtraditschoon uutsunnen. De Schriewwies orienteert sik an dat haugdüütske Vüörbild, dat bet in de 1940-er Jaren noch in de School liärt worrn is un de Spraoke inn Goddsdeenst is. Mit dat Wöörbook un de Grammatik för de Rio-Grandenser Dialekt is de Versöök mitvermaakt, ene eenheidlike Schrivwiese to finnen. == Ünnersöök == Dat Vestfaliano in Brasilgen weer lange Tied meist gaor nich ünnersöcht oder beschriäwen worrn. De graute Deel Weiätenschoppers, de sik mit de Varieäten befatet sind sülvenst mit Vestfaliano os Spraoke upwussen oder kuomt uut de Giägend van de westfäölsken Spraokeilannen in Brasilgen. So ton Bispeel Paulino Andresen, de 1970 mit siene Dissertatschoon üöwer de Phonologie van de Catarinenser Dialekt in Rio Fortuna de eerste wiötenschoplike Publikatschoon to dat Vestfaliano ruutbrocht het un sülvst uut Rio Fortuna stammt. Auk de Ünnersökersken Rosane Werkhausen, ALine Horst un Sulzbach stammt uut de westfäölsksprakigen Gemenen in dat Val do Taquuari. == Textbispiäl == <blockquote>'''Anspraoke bi dat Familiendriäpen Ahlert''':<ref name="Sulzbach 2004:169">Sulzbach 2004: S.&nbsp;169.</ref> Et sinn oll mähr oss hunnerd Joar vergaun ose däi Christian mät siene gansen Familge nau Brasilgen henn kuem is. Häi was oll mähr oss füftig Joar ault oss häi up däi Räise gaun is. Et is vöer us wichtig dat wie vandage noch siene Sprauke küten küönt un auk dot. Wenn äine van Düütskland hir hen kümmt däi wünnert sik dat sal wat vadamt möglik is. Deswiegen mochte ik verlangen dat wie olle däi Staaken faste hault ümme dat et wieder gaut döt. In Panambi hätze üin Dach wo däi Lüe däi van Plattdüütske hiär stammet, bloss Platt küten dot. Däi Dach is in Mäi. Viäläicht hiär in Teutônia (vandage Wesfália) wör dat interessant dat däi Angestellten van dat Rathuus sau wat bestimmen därn.</blockquote> <blockquote>'''Phoneetske Transkriptschoon''':<ref name="Sulzbach 2004:169"/> et sin ol mɛː os hunert joːa fergaun osə dɛɪ krystian mɛt siːnə familgə nau brasilgən hɛn kuɔdm iz. hɛɪ vas mɛː os fytik joːa auld os hɛɪ up dɛɪ rɛɪzə gaun iz. et it føə uz viçtik dat viː vandagə nox siːnə sxprauke kydən kyənd un auk dɔt. vɛn ɛɪn fan dyːtskland hiɛ hɛn kymt dɛɪ vunərd zik dat zal wat vadamd møəglik iz. desviɛgən møxde ik vərlaŋə dat viː olə dɛɪ sxtaːkən dastə hauld ymə dat et viɛr gaun død. in panambi hɛs ɛɪn dax voː dɛɪ lyə van platdyːtskə jiɛ sxtammt, blɔs plat kydən dod. dɛɪ dax iz in mɛi. viɛlɛɪçt hiɛ in teutoːɲa vøːr dat interezant dat dɛɪ angesxteltən van dat rathuːs zau vat bəsxtimən dɛrn.</blockquote> == Weblenke == * [https://www.youtube.com/channel/UCeizN3dY9yHIciGkARExZZQ Amigos do Sapato de Pau] – Kanaal van de Vestfaliano-Gruupe uut Westfália up ''youtube.com'' == Literatuur == === Wöörderböker un Grammatiken === * [[Lucildo Ahlert]]: ''Dicionário da Língua Westfaliana Brasileira. Plattdüütsk - Deutsch - Português; Português - Plattdüütsk - Deutsch.'' 2019, 498 Sieden ([https://plattmakers.de/de/book/Dicion%C3%A1rio-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira plattmakers-black]) * Lucildo Ahlert: ''Gramática da Língua Westfaliana Brasileira''. 2022, 334 Sieden ([https://plattmakers.de/de/book/Gram%C3%A1tica-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira plattmakers-black]) === Wetenschoplike Artikels === * Aline Horst: Variação e contatos linguísticos do vestfaliano rio-grandense falado no Vale do Taquari. Dissertatschoon Universidade Federal do Rio Grande do Sul 2014. ([https://lume.ufrgs.br/handle/10183/102193 online])7 * Lucildo Ahlert: ''Cultura westfalians: Percepções sobre a sua realidade, importância e expectativas futuras no municíopio de Westfália'', Instituto Superior de Educação Ivoti (ISEI), 2012. ([https://www.academia.edu/34865899/INSTITUTO_SUPERIOR_DE_EDUCA%C3%87%C3%83O_IVOTI_ISEI_CURSO_DE_ESPECIALIZA%C3%87%C3%83O_EM_APRENDIZAGEM_DA_LINGUA_ALEM%C3%83_CULTURA_WESTFALIANA_PERCEP%C3%87%C3%95ES_SOBRE_A_SUA_REALIDADE_IMPORT%C3%82NCIA_E_EXPECTATIVAS_FUTURAS_NO_MUNIC%C3%8DPIO_DE_WESTF%C3%81LIA online]) * Göz Kaufmann: P''lautdietsch, Pomerano und Vestfaliano in Lateinamerika: Migrationsgeschichte, Sprachstand, Forschungsmethoden.'' In: Andreas Bieberstedt u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''100 Jahre Niederdeutsche Philologie: Ausgangspunkte, Entwicklungslinien, aktuelle Herausforderungen - Teil 2: Aktuelle Forschungsfelder''. Berlin: Peter Lang.S.&nbsp; 283–313. * Fernanda von Mühlen: ''Vitalidade e contatos linguísticos do vestfaliano na topodinâmica de ocupação de Vale do Taquari, Brasil.'' ([https://lume.ufrgs.br/bitstream/handle/10183/289240/001244249.pdf?sequence=1&isAllowed=y online]) * [[Rosane Werkhausen Luersen]]: ''A situação de contato plurilíngue no sul do Brasil,'' 2009 ([https://web.archive.org/web/20200729100134/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf online], {{Archive.org|https://web.archive.org/web/20150419103522/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf}}) * [[Luciana Sulzbach]]: ''Eine empirische Untersuchung zweier Varietäten des Brasildeutsch''. [[Dissertatschoon]] [[Universität Hannober]] 2004 ([https://repo.uni-hannover.de/items/ef30f5d2-46cd-4f01-a491-ef41698614f9 DOI]) * Paulino Vandresen: ''Fonologia do vestfaliano de Rio Fortuna''. Dissertatschhon Universidade Federal do Rio dé Janeiro 1968 ([https://repositorio.ufsc.br/xmlui/handle/123456789/74647 online]) * Paulino Vandresen: ''Estudo comparativo do bilingüismo em duas áreas de colonização alemã.'' In: Ana M. Carvalho (Ruutgeverske): ''Português em Contato.''Vervuert Verlagsgesellschaft: [[Frankfort an’n Main]], [[Madrid]]: 2009, S.&nbsp;199–214. * Agemir Bavaresco (Ruutgever): ''Die „Mottersproch” in der Vielfalt des Deutschen: A língua materna na diversidade do alemão''. Editora Fundação Fênix, [[Porto Alegre]]: 2022. ([[online]]) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Navigatschoonsliest Plattdüütsch buten Europa}} [[Kategorie:Dialekt]] [[Kategorie:Brasilien]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] qgzq51x9mivaguiveh39j035y1lr970 0 192053 1061961 1061437 2026-04-06T05:18:11Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061961 wikitext text/x-wiki [[Datei:Heilmann, Tobias.jpg|mini|hochkant|Tobias Heilmann (2018)]] '''Tobias Heilmann''' (* [[20. Oktober]] [[1975]] in [[Celle]]; † [[28. Mai]] [[2025]] in [[Ummern]]) weer en [[Düütschland|düütsch]] Politiker ([[SPD]]). Van November 2021 bit to sein Dood heer he Landraat vun den [[Landkreis Gifhorn]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landkreis-gifhorn.de/Kreisverwaltung-und-Politik/Der-Landrat/ |titel=Der Landrat |werk=www.landkreis-gifhorn.de |hrsg=Landkreis Gifhorn |abruf=2025-05-29}}</ref> Tovör weer he van November 2017 bit Oktober 2021 Afordneter vun den Landdag in [[Neddersassen]]. == Leven == Heilmann weer oorsrünglich as [[Industriekoopmann]] tätig. Vör sien Tiet as Landraat vun den Landkreis Gifhorn weer he Liddmaat vun den Raat vun de Gemeend Ummern, Liddmaat vun den Samtgemeendraat [[Samtgemeend Wesendorf|Wesendorf]] un Liddmaat vun den Kreisdag vun [[Landkreis Gifhorn|Gifhorn]]. In’n Raat vun de Gemeend Ummern weer he dormals Vörsitter, in de beid anner Kommunalparlamenten stellvertreedend Vöörsitter vun de SPD-Fraktschoon. Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2017|Landdagswahl an’n 15. Oktober 2017]] schaff he as Direktkandidat vun de SPD den Intoog in den Landdag vun Neddersassen.<ref>{{Webarchiv |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/details/tobias-heilmann/ |wayback=20211020075121 |text=Landtag Niedersachsen: Tobias Heilmann}}</ref> Bi de [[Kommunalwahlen in Neddersassen 2021|Landraatswahl in‘n September 2021]] is he as SPD-Kandidat gegen Amtsinhebber [[Andreas Ebel (Politiker)|Andreas Ebel]] ([[Christlich Demokratsche Union vun Düütschland|CDU]]) antreeden. In den eersten Wahlgang reck he 38 % vun de Stimmen. Tüschen hüm un Ebel (34 %) funn an’n 26. September 2021 en Steekwahl statt, de he mit 64 % vun de Stimmen för sück entscheeden kunn.<ref>{{Internetquelle |url=https://votemanager.kdo.de/20210912/03151000/praesentation/ |titel=Kommunalwahlen 2021, Landratswahl Landkreis Gifhorn |werk=votemanager.kdo.de |hrsg= |abruf=2021-09-28}}</ref> Heilmann lhett doruphen sien Landdagsmandaat daal leggt; för hüm is [[Barbara Beenen]] nahrückt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |titel=Ersatzpersonen (Nachrücker) |hrsg=Die Präsidentin des Niedersächsischen Landtages |werk=www.landtag-niedersachsen.de |abruf=2021-11-09 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20211109221410/https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |archiv-datum=2021-11-09 |offline=ja }}</ref> Dat Amt vun den Landraat hett he bit to sien Dood utöövt. Tobias Heilmann is in’n Mai 2025 in dat Öller vun 49 Jahren nah en unverwacht Tosommenbröök storven.<ref>{{Internetquelle |autor=Bastian Till Nowak |url=https://kurt-gifhorn.de/gifhorns-landrat-tobias-heilmann-ist-im-alter-von-nur-49-jahren-verstorben |titel=Gifhorns Landrat Tobias Heilmann ist im Alter von nur 49 Jahren verstorben |werk=Magazin KURT |datum=28.05.2025 |sprache=de |abruf=28.05.2025}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Christian Franz |url=https://www.braunschweiger-zeitung.de/niedersachsen/gifhorn/article409138329/gifhorns-landrat-tobias-heilmann-ist-gestorben.html |titel=Gifhorns Landrat Tobias Heilmann ist gestorben |werk=Gifhorner Rundschau |datum=28.05.2025 |sprache=de |abruf=29.05.2025}}</ref> He hett in Ummern leevt, weer verheiraadt un harr dree Kinner.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/landtagswahl_2017/landtagswahl3790.html |titel=Tobias Heilmann, SPD |werk=www.ndr.de |hrsg=[[Norddeutscher Rundfunk|NDR.de]] |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240421113433/https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/landtagswahl_2017/landtagswahl3790.html |archiv-datum=2024-04-21 |abruf=2025-05-29 }}</ref> == Literatur == * [[Gabriele Andretta]] (Hrsg.), Referat für Presse, Öffentlichkeitsarbeit, Protokoll: ''Landtag Niedersachsen. [[Handbuch des Niedersächsischen Landtages]] der 18. Wahlperiode. 2017 bis 2022'', 1. Auflage, Hannover: Niedersächsischer Landtag, 2018, S. 58. == Weblinks == {{Commons|Tobias Heilmann}} * {{Webarchiv |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/details/tobias-heilmann/ |wayback=20211020075121 |text=Landtag Niedersachsen: Tobias Heilmann}} * {{Webarchiv |url=https://www.spdnds.de/personen/tobias-heilmann/ |wayback=20220627135840 |text=SPD Niedersachsen.de: Tobias Heilmann}} == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{Normdaten|TYP=p|GND=|LCCN=|VIAF=|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2018-07-06}} {{SORTIERUNG:Heilmann, Tobias}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1975]] [[Kategorie:Storven 2025]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Landdagsafordneter (Neddersassen)]] [[Kategorie:SPD]] r71kz7kcg3gychvujirk6ve1cw0dib5 0 192326 1061907 1061402 2026-04-05T18:48:21Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061907 wikitext text/x-wiki '''Plattdüütsch Regioprogramm''' betekent Formaten op [[Plattdüütsch]] in dat [[Radio]]. == Radioprogramm == De Höörfunk speelt ene wichtige Rull för dat Plattdüütsch.<ref name=":38">''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;12. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> Een vull [[Radio|Radioprogramm]] op Platt givt’t in Düütschland man nich. De Initschativ [[Funklock stoppen|''Funklock stoppen'']] het vun 2020 an versöcht een plattdüütsch Radioprogramm op de Been to stellen. Se mossten dat Programm ''[[Plattradio]]'' man wedder instellen.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattradio.com/ |titel=Startsiet |werk=Plattradio |hrsg=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V. |offline=2026-01-11 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240227024838/https://www.plattradio.com/?rCH=2 |archiv-datum=2024-02-27 |abruf=2024-12-05 |sprache=nds }}</ref>''<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ln-online.de/kultur/regional/drei-monate-nach-start-medienrat-stoppt-plattradio-in-schleswig-holstein-EGSA5XWDVNGK3KTWBIQEVOVNRQ.html |titel=Drei Monate nach Start: Medienrat stoppt Plattradio in Schleswig-Holstein |werk=Lübecker Nachrichten |datum=2023-12-15 |abruf=2026-01-11 |sprache=de}}</ref> An 5. Januor 2026 geiht dat Nafolge-Projekt ''[[PLATTform]]'' bi de Apen Kanal Sleswig-Holsteen an Start.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatbund.de/plattform/plattform-de-oort-foer-nedderdueuetsch-inn-shhb.html |titel=PLATTform – de Oort för Nedderdüütsch in'n SHHB |werk=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V. |datum=2025-12-15 |abruf=2025-12-26 |sprache=nds}}</ref> De NDR sennt mit ''[[Hör mal ’n beten to]]'' jeden Warkdag plattdüütsche Dööntjes. De ''[[Narichten op Platt]]'' vun NDR 90,3 in Hamborg un de [[Plattdüütsch Nahrichten|''plattdüütschen Nahrichten'']] op [[Radio Bremen]] sennt fiefmaal de Week aktuelle Informatschonen op Platt.<ref name=":12">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> [[Düt un dat op Platt]] is een lütt plattdüütsch över allens interessants ut Neddersassen un [[Wi snackt Platt|''Wi snackt Platt'']] ut Hamborg. De Sennen warrt eenmal de Week bi NDR utsennt un künnt as [[Podcasting|Podcasts]] naluustert weren. Meklenborgsche Programmen op [[NDR 1 Radio MV]] sünd de [[Plappermoehl]], de [[Klönkist]], de Reportaag [[Platdütsch an’n Sünndag]] un dat Narichtenformat [[De Woch up Platt in mV|De Woch up Platt in MV]]. De nedderlandssche Internettradiosenner [[Alles Plat|''Alles Plat'']] sennt Programm kumplett op Platt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.allesplat.nl/ |titel=Alles plat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241104053935/http://www.allesplat.nl/ |archiv-datum=2024-11-04 |abruf=2025-02-04}}</ref> Bet 2011 geev dat ook dat twentsche Radioprogramm ''[[Aksent]]'' op [[Radio Oost]].<ref>{{Internetquelle |url=www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |titel=Aksent |werk=rtvoost.nl |archiv-url=https://web.archive.org/web/20080317172643/http://www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |abruf=2008-04-17}}</ref> == Höörspelen == Besünners vun 1950 bet in de 1990-er Jaren sünd [[plattdüütsche Höörspelen]] in’t Radio geern anhöört worrn. Se hebbt man mit Maatregels to’n Geldsparen un den vundaag ringeren Tohörertallen een good Stück vun eer olen Stand verloren.<ref name=":11" /> In’n 1920-er Jaren begünn [[Hans Böttcher (Speelbaas)|Hans Böttcher]] plattdüütsche Theaterstücken un Höörspelen in’t Radio to bringen, wat to’n Enn keem, as de regionalen Senner in’n [[Natschonaalsotschalismus]] gliekschalt worrn sünd. Na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] senn de [[Landssenner Swerin]] eerst regelmatig wat plattdüütschs, bet dat de DDR de regionalen Senner vereent harr. [[Radio Bremen]] un de Hamborger [[Noordwestdüütsch Rundfunk|Noordwestdüütschen Rundfunk]] (NWDR) arbeiden na den Weltkrieg wedder an plattdüütschen Höörspelen un hebbt later gemeensam an Stücken arbeidt. 1972 geev de Hamborger Redaktschoon de Höörspelen op, so dat se de plattdüütschen Stücken nu noch alleen in Bremen produzeert.<ref>[[Ulf Bichel]]: ''Hörspiel'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;466–486.</ref> <!-- Hööspelen op Platt in NL? --> == Weblenken == * [https://www.funklockstoppen.de/ funklockstoppen.de] * [https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch Plattdüütsch Radio- un Podcastanbott] bi de NDR * [https://www.ndr.de/903/sendungen/narichten_op_platt Narichten op Platt bi NDR 90,3] * [https://www.bremeneins.de/themen/plattdeutsch-104.html Programm op Platt] bi Bremen eins * [https://www.heimatbund.de/plattform/ PLATTform] bi Heimatbund Schleswig-Holstein == Footnoten == <references/>{{SORTIERUNG:Plattduutsch Radioprogramm}} [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Radio]] 353fueqleir7oi1aeyz5lukumvllov5 0 192922 1061958 1061434 2026-04-06T05:08:21Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061958 wikitext text/x-wiki '''Three Dog Night''' weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] Rockband un van 1968 bit 1976 in de Originalbesetten aktiv. == Geschichte == De Grupp harr söben Liddmaaten, dorünner dree Singer (Danny Hutton, Chuck Negron un Cory Wells). De Gitarrenspeler weer Michael Allsup un Floyd Sneed speel Slagtüüch. An’n Bass weer Joe Schermie un de Keyboards wurrn vun Jimmy Greenspoon speelt. Die Band wurr vun [[Brian Wilson]] vun de [[Beach Boys]] fördert. De oorsprünglich Naam vun de Grupp weer ''Redwood'', se hemm sück aber umnöömt, wiel se in en Artikel leest harr, dat austraalsch [[Aborigines]] in kolt Nächten mit hör Hunnen tosommen slaapen deen; in besünners kolt Nächten hemm se dree Hunnen bruukt, um sück warm to hollen. Three Dog Night reck för de Musikverkööp in den USA 19 golden Schallplatten un twee Platin-Schallplatten. Se harr 21 Top-40-Hits. Sie hett Songs vun [[Randy Newman]] ''(Mama Told Me Not to Come)'',<ref>För mehr Informatschonen to dissen Titel kiek Bronson, Fred: ''The Billboard Book of Number One Hits''. 3. Överarbeit un utwiet Uplaag, New York City, New York: Billboard Publications, 1992, S. 277.</ref> [[Laura Nyro]] ''(Eli’s Coming)'', [[Hoyt Axton]] ''(Joy to the World,''<ref>Bronson, Fred: ''The Billboard Book of Number One Hits''. 3. Överarbeit un utwiet Uplaag, New York City, New York: Billboard Publications, 1992, S. 291</ref> ''Never Been to Spain)'', [[Elton John]] & [[Bernie Taupin]] ''(Lady Samantha)'', [[John Lennon]] und [[Paul McCartney]] ''(It’s for You)'', [[Leo Sayer]] ''(The Show Must Go On)'' un [[Harry Nilsson]] ''(One)'' sungen. En groot Spood för de Band weer de Interpretatschoon vun den [[Hair]]-Klassiker ''Easy to Be Hard''. Midden vun de 1980er Johren düük de Grupp weer up, 2006 gung se sogor up Tour. Vun de Originalliddmaaten stunnen noch twee Singer (Cory Wells un Danny Hutton), ei Keyboarder (Jimmy Greenspoon) un en Gitarrist (Michael Allsup) up de Bühne. Ergänzt wurrn se dör en nee Bassisten (Paul Kingery) un en nee Slagtüüchspeler (Pat Bautz). An‘n 11. März 2015 is Keyboarder Jimmy Greenspoon in dat Öller vun 67 Johren an Krebs storven.<ref>[http://www.syracuse.com/entertainment/index.ssf/2015/03/jimmy_greenspoon_dead_three_dog_night_cancer.html ''Jimmy Greenspoon dead: Three Dog Night keyboardist loses cancer battle at 67.''] In: ''syracuse.com'', afropen an’n 16. März (engelsch).</ref> In dat sülvig Johr folg hüm de 73-johrig Singer Cory Wells an‘n 20.&nbsp;Oktober in [[Dunkirk (New York)|Dunkirk]], [[New York (Bundsstaat)|New York]].<ref>{{Internetquelle | url=http://www.zeit.de/news/2015-10/22/usa-us-saenger-cory-wells-73-jaehrig-gestorben-22000002 | titel=US-Sänger Cory Wells 73-jährig gestorben | werk=zeit.de | hrsg=[[Die Zeit]]/[[Agence France-Presse|AFP]] | datum=2015-10-22 | abruf=2020-12-30 | archiv-url=http://web.archive.org/web/20160307203303/http://www.zeit.de/news/2015-10/22/usa-us-saenger-cory-wells-73-jaehrig-gestorben-22000002 | archiv-datum=2016-03-07 | abruf-verborgen=1 }}</ref>. <ref>Floyd Sneed (22. November 1942 bit 7. Januar 2023) ut Kanada is 2023 storven. https://bestclassicbands.com/floyd-sneed-obituary-three-dog-night-drummer-1-29-23/</ref> == Literatur == * Stambler, Irwin: ''The Encyclopedia Of Pop, Rock And Soul''. 3. överarbeit Uplaag, New York City, New York: St. Martin’s Press, 1989, S. 687&nbsp;f – ISBN 0-312-02573-4. == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.threedognight.com Offizielle Website] (engelsch) {{Normdaten|TYP=k|GND=4380946-7|VIAF=154915089}} [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Rockmusik]] o14xxx3402xrdl992o2z8fpqkxzbo6f 0 192978 1061981 1061453 2026-04-06T07:04:07Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061981 wikitext text/x-wiki '''Wolfgang Mahnke''' (* [[22. Februar]] [[1937]] in [[Malchin]]<ref>{{Internetquelle |autor=Christian Peplow |url=https://www.ardaudiothek.de/episode/plattdeutsches-aus-mv/de-kloenkist-mit-dem-schriftsteller-wolfgang-mahnke/ndr-1-radio-mv/10335789/ |titel=De Klönkist mit dem Schriftsteller Wolfgang Mahnke |werk=Plattdeutsches aus MV |hrsg=NDR MV |datum=2022-03-04 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220805053858/https://www.ardaudiothek.de/episode/plattdeutsches-aus-mv/de-kloenkist-mit-dem-schriftsteller-wolfgang-mahnke/ndr-1-radio-mv/10335789/ |archiv-datum=2022-08-05 |abruf=2026-02-15 |sprache=nds }}</ref>, † [[6. Februar]] [[2026]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/plattdeutsch-autor-wolfgang-mahnke-mit-88-jahren-gestorben,wolfgangmahnke-100.html |titel=Plattdeutsch: Autor Wolfgang Mahnke mit 88 Jahren gestorben |werk=Kulturjournal |hrsg=NDR 1 Radio MV |datum=2026-02-06 |abruf=2026-02-15 |sprache=de}}</ref>) weer ein penschonierten [[Biologie|Bioloog]] un [[Plattdüütsch|plattdütschen]] [[Schriever|Schrieber]], dei up [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mäkelborgsch Platt]] schrifft. == Läben == Mahnke würr 1937 in [[Malchin]] buren un måk 1956 an dei [[Oberschool|Oberschaul]] sien Abitur.<ref name=":2">{{Internetquelle |url=https://www.suedstern.net/plattdeutsch-autor-wolfgang-mahnke-ausgezeichnet/ |titel=Plattdeutsch-Autor Wolfgang Mahnke ausgezeichnet |werk=Südstern |datum=2017-12-13 |abruf=2026-02-15 |sprache=de}}</ref> Hei studier denn [[marine Biolgoie]] in [[Rostock]]. Von 1962 an arbeid hei an’n Institut för Hoogseefischerie in [[Marrn]] bi Rostock, ierst as wätenschoplich Mitarbeider un von 1973 bet 1991 as Bås von dat Afdeil för Fischeriebiologie.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person-werke.php?ID=1987 |titel=Wolfgang Mahnke |werk=Die niederdeutsche Literatur |abruf=2025-07-13}}</ref> Al as Student un låter Wätenschopper fohr Mahnke in dei Tied von 1960 bet 1992 up verscheden Seereisen mit ünnerscheidlich Forsch- un Fangschäpen. Hei fohr besünners up den Fischerieforschschipp ''[[Ernst Haeckel (Schipp)|Ernst Haeckel]]'', up den hei ok as Expeditschoonsbås wier.<ref name="voss">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.yumpu.com/de/document/read/22294147/leseprobe-hinstorff-verlag |titel=Voß un Haas 2014 |titelerg=Norddeutscher Heimatkalender |werk=Yumpu.com |hrsg=Hinstorff Verlag |datum=2013 |seiten=50 |abruf=2026-02-15 |sprache=de}}</ref> Nå siene Tied an’n Rostocker Institut för Hoogseefischerie wier Mahnke noch korte Tied an’n Institut för Seefischerie in [[Hamborg]] un güng 1993 in Penschoon.<ref name=":2" /> Al in’n 1960er Johren wier Mahnke anfungen [[Plattdüütsch|plattdütsche]] Gedichten un Geschichten tau schrieben. As hei in Penschoon wier, begünn hei von 1994 an as plattdütschen Schriever tau arbeiden.<ref name=":2" /> In sienen iersten Book ''Fischerie, Fischera, Fischerallala'' (2001) vertellt Mahnke Geschichten von sienen Seereisen. Väl anner plattdütsch Böker sünd folgt. 2012 keem dei Audio-CD ''Murd in't Hotel'' ruut, up dei hei sien eigen Geschichten vörläst.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.discogs.com/release/10848802-Wolfgang-Mahnke-Murd-Int-Hotel |titel=Wolfgang Mahnke - Murd In't Hotel |werk=Discogs |datum=2012 |abruf=2025-07-13 |sprache=en}}</ref> Mahnke schrifft Bidrääg’ för verscheiden [[Blatt (Narichten)|Blädder]], tau’n Bispäl eine plattdütsche Kolumm in dei ''[[Ostsee-Zeitung.]]'' Dortau is hei mit siene välen Läsåvends in Noorddütschland bekannt wurrn.<ref name=":2" /> Von 2000 bet 2012 wier hei Vörsitter von de ''[[Bund Niederdeutscher Autoren]]'', 2012 würr hei Ihrenvörsitter.<ref>{{Internetquelle |autor=Bernd Lubs |url=http://bund-niederdeutscher-autoren.de/historie-des-bundes/ |titel=Historie des BNA |hrsg=Bund Niederdeutscher Autoren e.V |abruf=2026-02-15 |sprache=nds}}</ref> == Pries == * 2003: [[Fritz-Reuter-Pries (Stemhagen)|Fritz-Reuter-Literaturpries]] för ''Fischerie, Fischera, Fischerallala. Geschichten von dei Hochseefischerie,'' * 2016: [[Unkel-Bräsig-Pries]], * 2017: [[Sprachpreis des Landes Mecklenburg-Vorpommern|Språkpries von’n Land Mäkelnborg-Vörpommern]], * 2018: [[Johannes-Gillhoff-Pries]] för sien Gesamtwerk. == Wark == '''Böker''' * ''Fischerie – Fischera – Fischerallala: Geschichten von dei Hochseefischerie.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2001, ISBN 978-3-933541-11-6 * ''Kiek eins! Sowat giwt in Meckelborg! Rimels un lütt Geschichten för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2001, ISBN 978-3-933541-15-4 * ''Von mall'n Kram un schnurrig Lüd: Rimels un lütt Geschichten för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2004, ISBN 978-3-933541-18-5 * ''In jed'ein Mand bläuhn anner Blaumen: Rimels för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2006, ISBN 978-3-933541-21-5 * ''Von Aap bet Zapp: Lütt zoo(platto)logisch Lexikon.'' Khs-Verl., [[Stemhagen]] 2007, ISBN 978-3-933541-23-9 * ''Upschnappt! Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2010, ISBN 978-3-356-01402-0 * ''Nägenklauk: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2012, ISBN 978-3-356-01487-7 * ''Finstertalk: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2013, ISBN 978-335-60160-1-7 * ''Lies orer Lut? Ein Läuschenbuch.'' [[Hinstörp]], Rostock 2014, ISBN 978-3-356-01870-7 * ''Un wat is, wenn …? Plattdeutsche Geschichten.'' Hinstörp, Rostock 2016, ISBN 978-3-356-02057-1 * ''Wenn bi Storm noch fischt würd …: Plattdeutsche Seefahrtsgeschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2017, ISBN 978-3-356-02093-9 * ''Returkutsch: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2019, ISBN 978-3-356-02233-9 * ''Väl maller kann ’t nich kamen! Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02328-2 * ''Blage Beern un rode Hoor: Plattdeutsche Kriminalgeschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2021, ISBN 978-3-356-02379-4 * ''Dei plattdütsche Urlaub: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2023, ISBN 978-3-356-02442-5 '''Audio''' * ''Murd in't Hotel: Wolfgang Mahnke liest seine besten Geschichten.'' CD (80 Min.), [[Hinstörp]], Rostock 2012, ISBN 978-3-356-01528-7 '''Översett Wark''' * Werner Holzwarth: ''Kleeorg un Kleeopatra: Ein Geschicht von’t Glück.'' Up Plattdütsch von Wolfgang Mahnke, [[Hinstörp]], Rostock 2014, ISBN 978-3-356-01828-8 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|1987|NAME=Wolfgang Mahnke}} * [https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Mahnke-Wolfgang/ ''Mahnke, Wolfgang.''] In: ''hinstorff.de'' == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Mahnke, Wolfgang}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1937]] [[Kategorie:Storven 2026]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Mekelnborg-Vörpommern]] kqrh9jyimngmkuluye93z09g0ge5ceb 0 193149 1061979 1061451 2026-04-06T06:48:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061979 wikitext text/x-wiki '''Willy Diercks''' (* [[15. Januar]] [[1945]] in [[Jübeek]]) is en [[Düütsche Spraak|düütschen]] [[Schriever]], [[Översetten|Översetter]], [[Pädagogik|Pädagoog]], [[Spraakwetenschop|Spraakwetenschopper]] mit Swaarpunkt op de [[Nedderdüütsche Philologie]] un en [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Spraakaktivismus|Spraakaktivist]]. == Leven == Na de Schooltied un dat [[Abituur]] in [[Sleswig]] studeer Diercks [[Germanistik]], [[Anglistik]], [[Pädagogik]] un [[Philosophie]] an de [[Universität Hamborg]] un an de [[Christian-Albrechts-Universität to Kiel]]. 1977 keeg he siene [[Promotschoon]] to’n ''[[Dokter (Akadeemsch Graad)|Dr. phil]].'' in Kiel. Vun 1985 an het Diercks erenamtlich för den [[Sleswih-Holsteensch Heimatbund|Sleswig-Holsteensch Heimatbund]] (SHHB) arbeidt. 1994 wurr he höövdamtliche Geschäftsföhrer vun de Heimatbund un bleev dat 16 Jaren lang.<ref>{{Internetquelle |url=http://archiv.plattnet.de/data/2010-02-05--22-18-59/ |titel=(10014) SHHB ehrt seinen scheidenden Geschäftsführer |abruf=2026-02-23|werk=Plattnet|hrsg=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund|datum=2010-02-05|sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Jan Graf |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Mister-Heimatbund-Willy-Diercks-fiiert-80-Geboortsdag,willydiercks100.html |titel="Mister Heimatbund": Willy Diercks fiiert 80. Geboortsdag |werk=Moin! Schleswig Holstein |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2025-01-13 |abruf=2026-02-23 |sprache=nds}}</ref> As 1999 de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken]] to gellen anfungen is un Plattdüütsch as ene [[Regionaalspraak]] gull, sett sik Diercks för enen ''[[Plattdüütsch Raat för Sleswig-Holsteen|Plattdüütschen Raat]]'' in un wurr 200 ook to een vun twöv Maten in den Raat wählt. Bet to sien Afschied 2010 weer he denn ok Spreker vun Raat. De SHHB is bet hüüt Geschäftsföhrer vun de Raat, de sik besünners för den plattdüütschen leerstool an de [[Universität Flensborg]] insett un den [[Plattdüütsch (Schoolfack)|plattdüütschen Ünnerricht]] in Scholen un Kinnergaarns.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatbund.de/sprache-literatur/plattdeutscher-rat/plattdeutsch/de-geschicht-vun-den-raat.html |titel=De Geschicht vun den Raat |abruf=2026-02-23|werk=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V.|sprache=nds}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.schleswig-holstein.de/DE/landesregierung/ministerien-behoerden/III/Service/Broschueren/Bildung/Niederdeutsch |titel=Leitfaden für den Niederdeutschunterricht an Grundschulen in Schleswig-Holstein |abruf=2026-02-23|werk=Ministerium für Allgemeine und Berufliche Bildung, Wissenschaft, Forschung und Kultur|hrsg=Landesportal Schleswig-Holstein|datum=2019-01-08|sprache=de}}</ref> In sienen Rohstand neem Diercks ene Honorarproffesuur för [[Nedderdüütsche Philologie]] an de [[Europa-Universität Flensborg]] an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.koeblergerhard.de/ZIER-HP/ZIER-HP-05-2015/Sprache-Literatur-Raum.htm |titel=Sprache, Literatur, Raum - Festgabe für Willy Diercks |abruf=2026-02-23|autor=Gerhard Köbler|werk=Zeitschrift Integrativer Europäischer Rechtsgeschichte|datum=2015|sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-flensburg.de/germanistik/wer-wir-sind/alle-lehrenden |titel=Alle Lehrenden - Institut für Germanistik |datum=2024-04-08 |abruf=2026-02-23 |sprache=de|werk=Europa-Universität Flensburg (EUF)}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-flensburg.de/germanistik/abteilungen/niederdeutsche-sprache-und-literatur-und-ihre-didaktik |titel=Niederdeutsche Sprache und Literatur und ihre Didaktik - Institut für Germanistik |datum=2024-10-22 |abruf=2025-07-19 |sprache=de|werk=Europa-Universität Flensburg (EUF)}}</ref> He ünnersöcht Spraak un Kultuur in Sleswig-Holsteen. 2011 grünn he mit [[Karl-Heinz Groth]] dat ''Schleswig-Holsteinische Spendenparlament für Kultur und Gesellschaft e. V.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spendenparlament-schleswig-holstein.de/organsation.html |titel=Arbeitsweise und Organisation |abruf=2026-02-23|werk=Spendenparlament Schleswig-Holstein|sprache=de}}</ref> He is de eerste Vöörsitter vun de ''Selk-Harder-Stiften,'' de dat verstorven Ehpaar [[Irmgard Harder]] un [[Paul Selk]] op de Been stell mit de Aficht Kultuut, Heimarkunn un Heimatpleeg in Sleswig-Holsteen to föddern.<ref>{{Internetquelle |autor=Prof Dr Willy Diercks |url=https://selk-harder-stiftung.de/shs/die-stiftung/vorstand.html |titel=Der Vorstand |abruf=2026-02-23 |sprache=de|hrsg=Selk-Harder-Stiftung}}</ref> 2014 grünn he dat Zentrum för lütte un Regionaalspraken an de Universität Flensborg mit.<ref>{{Internetquelle |autor=Uni Flensburg |url=https://www.blog.flensburg-szene.de/uni-flensburg-eroeffnung-des-zentrums-fuer-kleine-und-regionale-sprachen/ |titel=Eröffnung des Zentrums für kleine und regionale Sprachen |datum=2014-05-23 |abruf=2025-07-19 |sprache=de |werk=Flensburg Szene |hrsg= |offline=2026-02-23 }}</ref> Diercks leevt vundaag in Sleswig. == Publikatschonen == * ''Empirische Untersuchungen zur Stilkompetenz von Grundschulkindern''. Göppingen 1979, ISBN 3-87452-422-1. * ''Kindheit und Jugend in Schleswig-Holstein, op Platt vertellt''. Boyens, [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] 1991, ISBN 3-8042-0541-0. * ''Niederdeutsch und die skandinavischen Sprachen. Teil 1''. Winter Verlag, Heidelberg 1993, ISBN 3-8253-0037-4. * ''Niederdeutsch in der Stadt Schleswig. Zu Attitüden und zur Sprachverwendung''. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 1994, ISBN 3-515-06625-X. * ''Niederdeutsch und die skandinavischen Sprachen. Teil 2''. Winter Verlag, Heidelberg 1995, ISBN 3-8253-0338-1. * Hrsg.: ''Flüchtlingsland Schleswig-Holstein. Erlebnisberichte vom Neuanfang, 1945–1950''. Boyens, [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] 1997, ISBN 3-8042-0802-9. * ''De Verfaten vun dat Land Sleswig-Holsteen: Op Plattdüütsch und Hochdeutsch = Die Verfassung des Landes Schleswig-Holstein''. Clausen &amp;amp; Bosse, [[Leek]] 2000. * Hrsg.: ''Leben auf dem Lande. Geschichten und Erinnerungen auf Hoch und Platt''. Husum Verlag, Husum 2005, ISBN 3-89876-007-3. == Literatuur == * [[Robert Langhanke]] (Ruutgever): ''Sprache, Literatur, Raum. Festgabe für Willy Diercks.'' Bielefeld 2015, ISBN 978-3-89534-867-9.<ref>{{Internetquelle |autor=Robert Langhanke |url=https://igdd.org/neuerscheinung-sprache-literatur-raum/ |titel=Neuerscheinung „Sprache, Literatur, Raum“ |werk=Internationale Gesellschaft für Dialektologie des Deutschen e.V. |datum=2015-03-04 |abruf=2024-09-07 |sprache=de}}</ref> == Weblenken == {{PBuB|4500}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}}{{SORTIERUNG:Diercks, Willy}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1945]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Pädagoog]] [[Kategorie:Germanist]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Översetter]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] rvp0wqooi4l3g5yu5tyfm1oycbu1adt 0 193167 1061967 1061441 2026-04-06T05:37:47Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061967 wikitext text/x-wiki '''Udo Franken''' (* [[1951]] in [[Emden|Emmen]]) is en grotendeels [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]] un [[Schoolmeester]] för [[Sunnerpädagogik]] uut [[Oostfreesland]]. == Leven == Franken wuss in [[Emden|Emmen]] up un gung daar to School. Na ene Lehr as [[Diskler]] studeer he [[Sunnerpädagogik]] un het dann in verscheden Projekten vun de [[Landschap van Oostfreesland|Oostfreesch Landskupp]] in [[Auerk]]. Daar wark he to’n Bispeel mit an dat ''[[Ostfriesisch Wörterbuch]]'' vun [[Jürgen Byl]] un [[Elke Brückmann]] mit. Hier befaat he sük vör al mit de oostfreesch Grammatik. He weer ok de Baas vun dat Projekt [[plattdüütsch in der Schule|''plattdüütsch in der Schule'']]. Toletzt weer he Sunnerschoollehrer in [[Mainhaaf]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=3087 |titel=Autor: Udo Franken |abruf=2025-07-20 }}</ref> Franken leevt in dat oostfreesche Süüdbrookmerland un sett sük för de Pleeg vun de plattdüütsche Taal in. He schrivt [[Prosa]], [[Lyrik]] un [[Theater|Theaterstücken]] op [[Düütsche Spraak|Hoog]]- un Plattdüütsch, deelwies tosamen mit siene Frau, de Schrieversche [[Gitta Franken]]. De beiden billen mit Mariane Deutschland de Musikgrupp ''[[Dreebladd]]''. == Priesen == * 1991: [[Hans-Henning-Holm-Pries]] * 1994: [[Wilhelmine Siefkes|Wilhelmine-Siefkes-Pries]] * 2005: [[Borsla-Pries]] (tosamen mit Gitta Franken) == Warken == * ''Vehjöd Levi''; Volkstheater in acht Szenen vun Thomas Strittmatter, in’t Plattdüütsch överdragen vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1988 * ''Mallmöhlen'', Kummedie in veer Biller vun [[Anna Bonacci]], in’t Plattdüütsch överdragen vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1990 * ''De Steern van Padua'', Kummedie in dree Akten, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1990 * ''De Höhnerbaron'', Heiterer Einakter, Theaterverlag, [[Veern]] 1990 * ''Tiet is Geld'', Swank in enen Akt vun Udo Franken un [[Anke Habekost]], [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1991 * ''Allens heel eenfach'', Plattdüütsch Körtspeel, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''Hier bün ik, hier bliev ik'', Kummedie in dree Akten vun [[Raymond Vincy]] und [[Jean Valmy]], deutsch vun [[Alexander Barone]], plattdüütsch vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''De grote Dag'', [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''Wenn de Vullmaand schient'', Kortthriller in enen Akt, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''De Moordörpers – arm un doch riek? – Vertellsels ut de Histoorje van Moordörp'', sammelt un opschreven vun Gerdina Kranz. [[Auerk]] 1996 * ''Buur Hermann up Reisen – Bauer Hermann auf Reisen'', ein Buch mit Bildern vun Kindern für Kinder, Text plattdüütsch/Hochdeutsch vun Gitta und Udo Franken, Selbstverlag, Südbrookmerland 1998 * ''Doornroosje'', ein Märchen-Singspiel frei nach den Brüder Grimm vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2001 * ''Dat is ja woll verhext'', Singspiel in drei Akten vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2002 * ''En Fall för Willi'': Kummedie in drei Akten vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], Verden 2004 * ''Hinni in Gefahr'': eine Katz- und Mausgeschichte in Platt- und Hochdeutsch vun Gitta und Udo Franken, Bilder vun [[Monika Lüppen]], Leda-Verlag, Leer 2004, ISBN 3-934927-54-8 * ''In Toornhusen geiht wat scheev'': Eine fantastische Geschichte für Kinder vun 9 bis 99, Text un Biller vun Gitta und Udo Franken, Bösel 2005 * ''Toornmanntjes Trick'' vun Gitta und Udo Franken, Soltau-Kurier-Norden 2006, ISBN 3-928327-92-5 * ''Verleevt, verloovt - verraden!'': Kriminaalkummedie in dree Akten, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2007 * ''Plattdütsk is cool'' [Musikdruck]: 14 neue plattdüütsche Kinderlieder Von Gitta und Udo Franken, Soltau-Kurier-Norden 2009, ISBN 978-3-939870-28-9 * '' De Gedanken sünd freei'', alle Texte und Titel: Gitta und Udo Franken, Klang-Lounge, 2011 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|ID=3087}} * [https://www.mahnke-verlag.de/autoren/105-franken-udo.html ''Franken, Udo.''] In: ''mahnke-verlag.de'' * [http://www.dreebladd.de// ''Gitta Franken - Dreebladd''] == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Leedtexter]] [[Kategorie:Lyrik]] [[Kategorie:Schriever]] qah4gekmus2bxh80a9nxc3up8b77iiz 0 193168 1061966 1061440 2026-04-06T05:37:43Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061966 wikitext text/x-wiki '''Udo Bielenberg''' (* [[29. April]] [[1938]] in [[Itzhoe]]) is en [[Düütschland|düütschen]] [[Ingenieur]] un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]]. == Leven == Udo Bielenberg sien Vadder weer [[Bankkoopmann]]. He besöch vun 1944 eerst de [[Volksschool]] un denn de [[Realschool]] in [[Kremp]]. 1955 maak he en [[Bopraktikum]] un studeer denn vun 1957 bet 1959 an de [[Fackhoogschool Kiel]] Bowesen. Dorno weer he Boingenieur in [[Hameln]], [[Gemünd]] in de [[Eifel]] un vun 1962 an in [[Kiel]]. Vun 1968 bet 1998 weer he sülvststännig Boingeniuer in [[Schönkarken]] bi Kiel.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1431 |titel=Autor: Udo Bielenberg |abruf=2025-07-20 }}</ref> Udo Bielenberg leevt vundaag mit siene Fro in [[Eckernföör]] un in [[Sweden]]. In siene free’e Tied schrivt he grotendeels plattdüütsche Geschichten. == Wark == * ''Marie un Johann'', Bielenberg und Levsen, [[Schönkarken]]1981 * ''Riemels un Vertellen ut Masch un Geest'', Bielenberg und Levsen, [[Schönkarken]]1982 * ''Dümmtög un Kreienschiet'', Verlag Michael Jung, Kiel 1983 * ''Studentenöög und Schobernack'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1985 * ''Hinne - dat Original'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1986 * ''Musst di wunnern!: Allerlei Lüüd un ehr Geschichten'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1987 * ''Von Buurn, Swien un anner Ort Lüüd'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1988, * ''Is doch wohr ... oder wat???'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1989, ISBN 3-923525-63-X * ''Ick un du un all de annern ...'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1990, ISBN 3-923525-71-0 * ''Ut Pütt un Pann: Vertellen von Eten un Drinken'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1991, ISBN 3-923525-78-8 * ''Wachtmeister Schütt op Spitzbovenfang'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1992, ISBN 3-923525-88-5 * ''Wachtmeister Schütt op hitte Spoor'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1993, ISBN 3-923525-95-8 * ''Wenn een op Reisen geiht ...'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1994, ISBN 3-929596-04-0 * ''Wachtmeister Schütt ünner Spitzboven un Ganoven'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1995, ISBN 3-929596-13-X * ''Schiet an't Geld!'', Verlag Michael Jung, Kiel 1996, ISBN 3-929596-28-8 * ''Wenn de Grogketel klötert ...'', Verlag Michael Jung, Kiel 1997, ISBN 3-929596-45-8 * '' Wetten dat ...?'', Verlag Michael Jung, Kiel 1998, ISBN 3-929596-57-1 * ''Klöönsnacken un Klookschieten'', Verlag Michael Jung, Kiel 1999, ISBN 3-929596-72-5 * ''Wiehnachten... un'n beten mehr'', Verlag Michael Jung, Kiel 2000, ISBN 3-929596-85-7 * ''Allns nich so eenfach!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2001, ISBN 3-89882-000-9 * ''Ede, smiet den Trecker an!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2002, ISBN 3-89882-014-9 * ''So as dat fröher weer!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2003, ISBN 3-89882-021-1 * ''Güstern so un morgen so...'', Verlag Michael Jung, Kiel 2005, ISBN 3-89882-036-X * ''Domools op´n Gootsherrnhoff: vergnööglich un opsternootsch'', Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-061-0 * ''Op´n Trödelmarkt'', Verlag Michael Jung, Kiel 2007, ISBN 978-3-89882-076-9 * ''Je öller ... je döller!: oolt warrn is keen Schann'', Verlag Michael Jung, Kiel 2008, ISBN 978-3-89882-086-8 * ''Wat deit de Minsch, wenn he nix deit?'', Verlag Michael Jung, Kiel 2009, ISBN 978-3-89882-097-4 * ''Dat vergnöögte Krankenhuus'', Verlag Michael Jung, Kiel 2010, ISBN 978-3-89882-110-0 * ''Allerwegens snooksche Lüüd!: Minschen, de een nich vergitt'', Verlag Michael Jung, Kiel 2011, ISBN 978-3-89882-118-6 * ''Von Fischerslüüd un Sprottenfang'', Verlag Michael Jung, Kiel 2012, ISBN 978-3-89882-127-8 * ''Eerstens koomt dat anners ...'', Verlag Michael Jung, Kiel 2012, ISBN 978-3-89882-124-7 == CD’s == * ''Je öller ... je döller!: oolt warrn is keen Schann'', Sprecher: Joachim Grabbe, Verlag Michael Jung, Kiel 2009 * ''Wenn dat Wiehnachten ward ...'', Sprecher: [[Ludger Abeln]], [[Lotte Brügmann-Eberhardt]] und Udo Bielenberg, Verlag Michael Jung, Kiel 2009 * ''Kieler Wiehnachtsgeschichten'', Sprecher: Udo Bielenberg, Lotte Brügmann-Eberhardt und Eckart Ehlers, Verlag Michael Jung, Kiel 2010 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenk == {{PBuB|ID=1431}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1938]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Ingenieur]] t1suqw3szl65yu1s9fprbzxw71ngtbq 0 193189 1061982 1061454 2026-04-06T07:04:25Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061982 wikitext text/x-wiki [[Bild:Kulturspeicher_Doerenthe_Wolfgang_Rieck_07.JPG|duum|Wolfgang Rieck (2015)]] [[Bild:Kulturspeicher_Doerenthe_Wolfgang_Rieck_02.JPG|duum|Wolfgang Rieck 2015 bi einen Uptridd in dei Kulturspieker [[Dörnt]]]] '''Wolfgang „Hein“ Rieck''' (* [[30. März]] [[1953]] in [[Rostock]])<ref>{{Webarchiv|url=http://www.buetzow-schwaan.de/kuenstler_rieck.htm|wayback=20140927035335|text=Künstler/Rieck.}} Buetzow-Schwaan.de</ref> is ein [[Düütschland|dütschen]] [[Lyrik|Lyriker]], [[Singer]] un [[Ledermaker|Ledermåker]], dei ok [[Plattdüütsche Musik|Musik up Plattdütsch]] rutbrocht het. == Läwen == Wolfgang Riek wier von 1970 an musikålsch aktiv. 1969 bet 1971 för hei as [[Vullmatros]] op [[Hannelsschipp|Hannelsschäp]] von de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wolfgang-rieck.de/de/programme/ein_liedermacher_stellt_sich_vor |titel=Ein Liedermacher stellt sich vor - Wolfgang Rieck - Künstler, Liedermacher, Kinderprogramm, Lesung, Rostock, Schwerin |abruf=2025-07-21 }}</ref> Denn studier hei [[Elektrotechnik]] an dei [[Universität Rostock]]. Hei wier Deil von dei Rostocker [[Singeklub KuBa]], wo hei [[Joachim Piatkowski]] begägent is. 1975 begünn hei an dat [[Konservatorium Rostock]], einen Vörgänger von dei [[Hoogschaul för Musik un Theater Rostock]], eine Liehr in [[Sang]] un von 1976 an in klassiche [[Gitarr]] bi Friedhelm Steltner, de hei 1985 afslåten harr. Von 1975 bet 1993 treed hei tauhop mit Joachim Piatkowski as dat Duo [[Piatkowski & Rieck]] up,<ref>{{Internetquelle |autor=click solutions GmbH |url=https://www.wolfgang-rieck.de/ueber_mich/piatkowski_rieck |titel=Piatkowski & Rieck |abruf=2025-07-21 |sprache=de}}</ref> dat, so as dei Dramaturg vun dat [[Volkstheater Rostock]] [[Hans-Joachim Theil]] dat anrögt harr, besünners Leder up [[Plattdüütsch|Plattdütsch]] späl. Ierst wieren dat grotendeils traditschonelle Leder, man gau kemen Leder mit Text von de Rostocker Schriewersche [[Lisa Milbret]] un anner plattdüütsche Lyrik dortau. Mit ''Plattdeutsche Lieder'' un ''Utkiek'' kemen twee [[Amiga]]-Alben. 1991 keem de CD ''Old Meklenburg for Ever'' rut. Piatkowski het denn beslåten, dat hei siene Musikkarier upgäwen un lewer as Dokter arbeiden will. Rieck måk von 1992 an mit dat Musikertrio [[Liederjan]] wieder, wo hei den platz von Edzard Wagenaar. Hei bleev bet 2001 in dei Band.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.liederjan.com/historie.htm |titel=Liederjan online! |abruf=2025-07-21}}</ref> Hüd triddt Wolfgang Riek meist allein up un giwt Seminaren. Siene Konzert ümfåt hoogdütsche un plattdütsche Leder, dei hei deilwies sülwen schriwt un deilwies von anner Schriewer stammt. Hei büddt ok Kinnerprogramm an, so as ''Die Maus im Fernrohr''. Dortau singt hei ok traditschonelle Wiehnachtsleder, Interpretatschonen von [[Ernst Barlach]] un egen Texten tau dat Thema. In’n Dezember 2003 keem siene Solo-CD ''Alles muss sich wandeln'' mit 19 Gastmusiker rut. 2003 geew Rieck mit Jörg Kokott ene CD rut. Mit dei Berliner Musikersche [[Heike Kellermann]] stell vertoont Leder von [[Theodor Kramer]] vör un bröch mit eer ene CD rut. För den Verlag [[Hinstörp]] het Rieck mit an einen [[Höörbook|Hürbauk]] na eine plattütsche Novell von [[John Brinckman]] arbeidt: ''Mottche Spinkus un de Pelz'', de in dat jüüdsche Milieu von [[Güstrow]] in de Midd von dat 19. Johrhunnerd spält. 2016 keem sien Album ''Der singende Mann'' rut. För den Titel in dit Album ''Vergessne Helden'' kreeg hei den [[Liederpreis 2017]]. Rieck spält [[Gitarr]], [[Banjo]], [[Fleut]], [[Mundharmonika]], [[Mandolin]] un [[Konzertina]]. == Pries == * 1979 (mit Joachim Piatkowski) und 1983 (mit dem „Liederzirkus“) Höövdpries bi den [[DDR-Chansondaag]] in [[Frankfort an de Oder|Frankfort/Oder]] * 1985 [[Kulturpries von dei Stadt Rostock]] (mit Joachim Piatkowski) * 1986 [[Bad-Bemsen-Pries|Bad Bemsen-Pries]] (mit Joachim Piatkowski) * 1988 [[Kulturpries von dei Bezirk Rostock]] (mit Joachim Piatkowski) * 2003: [[Liederbestenliste|Lederbestenlist]] för ''Alles muss sich wandeln'' * 2017: [[Liederbestenliste|Lederpries 2017]] för ''Vergessene Helden'' * 2020: [[Johannes-Gillhoff-Pries]]<ref>{{Webarchiv|url=https://www.ndr.de/kultur/buch/Lyriker-Wolfgang-Rieck-erhaelt-Gillhoff-Preis,gillhoffpreis104.html |wayback=20200324152825 |text=''Lyriker Wolfgang Rieck erhält den Gillhoff-Preis'' |archiv-bot=2026-03-14 09:53:00 InternetArchiveBot }}, NDR-Meldung vom 23. März 2020, abgerufen am 23. März 2020</ref> == Diskografie == === Solo-CD === * ''Mottche Spinkus un de Pelz''. Kabinettstück von dei plattdütsch Dichter John Brinckman – eine Geschicht ut den jüdschen Milieu von de Stadt Güstrow (Hürbauk)[http://d-nb.info/1205103511%7CDNB-Link] * ''Peter Lurenz bi Abukir''. Alles muss sich wandeln – 16 Lieder aus eigener Feder sowie vertonte Lyrik verschiedener Dichter (2003) * ''Der singende Mann'' (2017) === CD mit Heike Kellermann === * ''Was solln wir noch beginnen'' (2006) === Kinner-CD === * ''Die Maus im Fernrohr'' – Leder un Lügenmärken von dei Seefohrt (2002) * ''Adele-Ukulele'' – oder warum mit Musik alles besser geht (2007) * ''Wir können alles werden'' (2014) === Duo Piatkowski & Rieck === * LP ''Plattdeutsche Lieder'' – traditionelle und eigene Lieder aus dem norddeutschen Sprachraum (1983) * LP ''Utkiek'' – eigene plattdeutsche Lieder in aufwändigen, kunstvollen Arrangements (1987) * CD ''Old Meklenborg for ever'' – 18 neue plattdeutsche Lieder, modern arrangiert, aus eigener Feder und von anderen Textautoren (1991) === DVD === * ''Lebens-Töne'' – ein professionell produzierter Film über den Sänger und Liedermacher Wolfgang Rieck == Literatur == * Jan Wielgohs: ''Rieck, Wolfgang''. In: ''Wer war wer in der DDR?'' 5. Ausgabe. Band 2. Ch. Links, Berlin 2010, <nowiki>ISBN 978-3-86153-561-4</nowiki>. == Weblenk == * Literatur über Wolfgang Rieck in der Landesbibliographie MV * [http://wolfgang-rieck.de/ Website von Wolfgang Rieck] * [https://web.archive.org/web/20240222153512/https://www.wolfgang-rieck.de/de/programme/mit_ihm_waere_ich_ueberall_hin_gegangen Musikalische Lesung] * Heike Kellermann, Wolfgang Rieck: [http://www.kramerprogramm.de/programm.html Konzert- und Literaturprogramm nach Texten von Theodor Kramer] == Fautnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1953]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Börger von de DDR]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Musiker]] [[Kategorie:Lyrik]] 6u7lbzvfaxecw4oonbdf86ks8vtj1hg 0 193192 1061818 1061353 2026-04-05T12:54:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061818 wikitext text/x-wiki '''Jürgen Borcherdt''' (* [[24. April]] [[1870]] in [[Uetersen]]; † [[13. Mai]] [[1956]] ook daar) weer een [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]], de besünners Theaterstücken, Lustspelen un Possen in [[Holsteener Platt]] schreev. == Leven == Jürgen Borcherdt keem in Uetersen op de Welt un besöcht daar de School. Doorna maak he ene Lehr as [[Böttjer]] im deen denn twölv Jaren lang as Beroopssoldaat bi de Artilleree in [[Rendsborg]]. Na dat Enn vun sienen Militärdeenst het he as Postbeamten arbeidt un weer korte Tied in Mainz. 1902 keem torügg na Uetersen.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=2462 |titel=Autor: Jürgen Borcherdt |abruf=2025-07-22 }}</ref> Na den eersten Weltkrieg begünn he mit dat Schrieven vun plattdüütschen Theaterspelen.<ref name=":1">{{Internetquelle |url=https://www.mahnke-verlag.de/autoren/42-borcherdt-juergen.html |titel=Borcherdt, Jürgen |werk=www.mahnke-verlag.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250123035253/https://www.mahnke-verlag.de/autoren/42-borcherdt-juergen.html |archiv-datum=2025-01-23 |abruf= |sprache=de}}</ref> 1936 wurr he Postinspekter un güng 1936 in Penschoon. He bleev 1956 in Uetersen dood.<ref name=":0" /> He weer verheiraadt un befaat sik in siene free Tied mit de [[Riederee]]. De Theaterstücken bröch he sülvenst as [[Speelbaas]] in Uetersen op de Speeldeel.<ref name=":1" /> == Warken == * ''Fräulein Swiegerdochter'', Plattdüütsch Lustspeel in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1920) * ''Alter schützt vor Torheit nicht'', Plattdüütsche Posse mit Gesang in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1921) * ''Dat geiht to wiet'', Plattdüütsch Lustspeel in enen Akt – 3. Oplaag (Uetersen,Sülvstverlag 1921) * ''Dat Stadtfräulein'', Plattdüütsch Lustspeel in twee Akten – 3. Oplaag (Uetersen 1921) * ''Hein Eggers'', Plattdeutsche Komödie in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1921) * ''Schön is de Jugend'', Plattdeutsche Posse mit Gesang in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1921) * ''Uns Modersprak'', Plattdüütsch Lustspeel in enen Akt – 2. Oplaag (Uetersen,Sülvstverlag, 1921) * ''In’n Lindenkrog'', Plattdüütschen Swank in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1922) * ''Paul un sien Kusine'', Plattdüütsch Lustspeel in twee Akten (Uetersen, Selbstverlag 1922) * ''Dat „bessere Mädchen“'', Plattdeutsche Kummedie in twee Akten (Uetersen,Sülvstverlag, 1924) * ''Patzköpp'', Plattdüütschen Swank in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1924) * ''Liselotte'', Plattdüütschen Swank in dree Akten (Uetersen,Sülvstverlag 1925) == Literatuur == * Claus Schuppenhauer: ''Lexikon niederdeutscher Autoren'' Schuster Verlag, Leer 1975 * Michelsen, Friedrich W.: ''Plattdeutsche Bibliographie (Verzeichnis der in den Jahren 1945 bis 1970 selbständig erschienenen plattdeutschen Schriften und Tonträger)'' Schuster Verlag, Leer 2002. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|2462}}{{Plattmakers Black|VÖÖRNAAM=Jürgen|ACHTERNAAM=Borcherdt}} * {{Internetquelle |url=https://www.mahnke-verlag.de/autoren/42-borcherdt-juergen.html |titel=Borcherdt, Jürgen |werk=www.mahnke-verlag.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250123035253/https://www.mahnke-verlag.de/autoren/42-borcherdt-juergen.html |archiv-datum=2025-01-23 |abruf= |sprache=de}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1956]] [[Kategorie:Boren 1870]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] 4ff4pieehlpaur8mxbpe4klkfny04k7 0 193216 1061814 1061352 2026-04-05T12:44:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061814 wikitext text/x-wiki '''Josef „Jupp“ Balkenhol''' (* [[20. April]] [[1929]] in [[Küörbke]]; † [[28. September]] [[2018]] in Möhnesee) was en [[Düütschland|düütsken]] [[Schoolmeester]] un [[Plattdüütsch|plattdüütsken]] [[Schriever|Schriewer]], de up [[Westfäölsk Plat|Westfäölsk Platt]] schreew.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=2710 |titel=Autor: Jupp Balkenhol |abruf=2025-07-23 }}</ref> == Liäwen == Balkenhol wuss an de [[Möhnesee]] up, besöchte in [[Küörbke]] de Volkschole un denn in [[Saust]] dat [[Archigymnasium]], wo he sien [[Abituur]] make. Nao den den Studium an de Pädagoogsken Akademie in [[Kopperdreih]] bi [[Essen]] was he [[Schoolmeester]]. Toeerst in dat [[Rohrgebeed]], denn in [[Brüllingsen]] un toletzt bet siene Penschoon in Küörbke.<ref name=":0" /> Siene friege Tied dachte Balkenhol de Pliäge van’n Plattdüütsken to un bröchte plattdüütske Prosa un Lyrik rut. Lange Tied schreew he auk ene plattdüütske Kolumne in’n [[Soester Anzeiger|''Soester Anzeiger'']]. Jupp Balkenhol was verheiraodt. He was kathoolsk un Jäger. == Wiärk == * ''Hier geht es rund, lachen ist gesund: Spaß is daofüör dao, datte maket wärd''; 100 Vertellekes, Dönekes, Schnäkckes, Späßkes, Sprüekskes, Hrsg.: Gemeinschaft zur Pflege heimischen Brauchtums im Kirchspiel Ense-Bremen e.V., Texte: Jupp Balkenhol, Illustratschoon: [[Ria Alteköster]], Ense-Bremen, 1988 * ''Van kleinen Luien: Sprüekskes un Vertellekes'', Selbstverlag, Möhnesee 1990 * ''Pastörkes, Kösters, Schaulmagisters'', Verlag Stein, Wiärl 1995, ISBN 3-920980-90-5 * ''Frauluie – Mannsluie'', Verlag Stein, Wiärl 1995, ISBN 3-920980-41-7 * ''„… Und die ganze Vogelschar …“'', Gedichte, Heimatverein Möhnesee, Möhnesee-Körbecke 1006 * ''Wille Bärs, Fürsterkes, Jägerlatuin'', Verlag Stein, Wiärl 1996, ISBN 3-920980-91-3 * ''Pöstken: Lustige Streiche, Dönekes un Gedichtkes'', Verlag Stein, Wiärl 1996, ISBN 3-920980-93-X * ''Lach dich krank! Lach dich gesund!: Friätten-Siupen, Dokters – un de Gesundheit'', Verlag Stein, Wiärl 1997 * ''Spaß auf dem Nachtkonsölchen: Originale van der Maihne'', plattdeutsche Dönekes, Verlag Stein, Wiärl 1999, ISBN 3-920980-94-8 * ''Wahne Käls!'', Verlag Stein, Wiärl 2000, ISBN 3-920980-94-8 * ''Dat sind Luie!:'' Erzähler und Heimatdichter vom Möhnesee, Textsammlung: Jupp Balkenhol, Heimatverein Möhnesee, Möhnesee ca. 2000 * ''Wat en Theater!'' Dönekes – Spoikskes un Gedichtkes, Verlag Stein, Wiärl ca. 2002, ISBN 3-920980-80-8 * ''„Hau den Lukas!“ Lustige Dönekes un Gedichtkes'', Soester Kirmesgeschichten, Verlag Stein, Wiärl 2002, ISBN 3-920980-96-4 * ''Dat Beste is lachen un lustig suin, diän Schalk imme Nacken!'', Verlag Stein, Wiärl 2003, ISBN 3-920980-81-6 * ''En lachend Gesichte Wiärl: Füör en lang Gesichte ies dat Liäwen viell te kuort!'', Verlag Stein, Wiärl 2007, ISBN 978-3-920980-83-6 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers|Liste van plattdüütsken Schriewers]] == Weblenke == * [http://www.plattdeutsch-westfalen.de/ ''Plattdeutsch im Herzen von Westfalen''], Anekdoten, Erzählungen und Gedichte auf Platt von Jupp Balkenhol * [https://www.nrwision.de/mediathek/do-biste-platt-jupp-guet-gaohn-181017/ ''Do biste platt: Jupp, guet gaohn!''], Jupp Balkenhol auf NRWision am 17. Oktober 2018 {{PBuB|2710}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2018]] [[Kategorie:Boren 1929]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Lyrik]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Schoolmeester]] 969tpb5fi22b27hrygj7bub984azllq 0 193229 1061980 1061452 2026-04-06T06:52:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061980 wikitext text/x-wiki '''Wisconsin Pomeranian''' oder '''Wisconsin Platt''' is een [[Oostpommersch Platt|oostpommerschen]] Dialekt, den [[Pommern|pommersch]], besünners [[Hinnerpommern|hinnerpommersch]] Uutwannerers, in’n fröhen 19.&nbsp;Jaarhunnnerd in de [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]] mitbröchten.<ref>{{Internetquelle |url=https://blog.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |titel=Die Pommernvereinigungen in den USA |werk=Blog Pommerscher Greif e.&nbsp;V. |datum=2012-02-09 |abruf=2020-02-19 |sprache=de }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://pvcw.org/Languages/Oral-Examples |titel=Wisconsin Platt Today |werk= |hrsg=Pommerscher Verein Central Wisconsin |datum= |abruf=2020-02-19 }}</ref> == Varietäten == De verscheden pommerschen Dialekten in Wisconsin unnerscheedt sik je na de Afkumst van de Uutwannerers.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.shh.mpg.de/440148/soundcomparisons |titel=Sound Comparisons |abruf=2020-02-19 |sprache=en }}</ref> * [[Stettin]], Wisconsin<ref name="Stettin">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_Stettin_Dl |titel=Sound Comparisons…: ''Wisconsin Pomeranian: Stettin'' |abruf=2020-02-19}} [hat nur Aussprache-Angaben in IPA und keine Schreibweisen]</ref> ** middelsassisch ê > lang ''e'' [e:] (''twee'', ''Knee'', ''Eeke'') ** middelsassisch ''ô'' > lang o [oʊ~o:] (''gout'', ''Fout'', ''Koh'' , ''Stool'') ** middelsassisch lang ''ö'' unrund maakt (''green'' „gröön“, ''ääve'' „över“, ''hääre'' „hören“) ** middelsassisch kort ''ö'' unrund maakt (''sess'' „söss“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-ôs-'' ** g- in’n Anluud vöör depen Vokalen [g] (''Goare'' „Garten“; ''gout'' „gut“), vöör hogen Vokalen [j] (''Jääs'' „Gänse“) * [[Maine]], Wisconsin<ref name="Maine">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_TownofMaine_Dl |titel=Sound Comparisons...: ''Wisconsin Pomeranian: Town of Maine'' |abruf=2020-02-19}}</ref> ** middelsassisch ''ê'' ''> ei (twei „zwei“, Knei „Knie“, Eik „Eiche“)'' ** middelsassisch ''ô'' > ''au'' (''jaut'' „gut“, ''Faut'' „Fuß“, ''Kau'' „Kuh“, ''Staul'' „Stuhl“) ** middelsassisch lang ''ö'' diphthongeert (''greun'' „grün“, ''euve'' „über“) oder unrund maakt (''häre'' „höre“) ** middelsassisch kort ''ö'' bewaart (''söss'' „sechs“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-ôs''- (daraus ''Jaus'' „Gans“) ** anlautendes g- as [j] artikuliert (''Jaus'' „Gans“, ''Joare'' „Garten“, ''jaut'' „gut“) * Naugart, Wisconsin<ref name="Naugart">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_Naugart_Dl |titel=Sound Comparisons…: ''Wisconsin Pomeranian: Naugart'' |abruf=2020-02-19}}</ref> ** middelsassisch ê > ''ei'' (''twei'' „zwei“, ''Knei'' „Knie“, ''Eik'' „Eiche“) ** middelsassisch ''ô'' > ''au'' (''gaut'' „gut“, ''Faut'' „Fuß“, ''Kau'' „Kuh“, ''Staul'' „Stuhl“) ** middelsassisch lang ''ö'' unrund maakt (''grään'' „grün“, ''äve'' „über“, ''här'' „höre“) ** middelsassisch kort ''ö'' unrund maakt (''sess'' „sechs“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-âs-'' (''Gaas'' „Gans“) ** ''g-'' in’n Anluud vöör depen Vokalen as [g] artikuleert (''Gaas'' „Gans“, ''Goare'' „Garten“, ''gaut'' „gut“) == Spraakbispelen == Bispeelsätz (sachtens [[Marathon County]], Wisconsin):<ref name="PlattTied">{{Internetquelle |url=https://pvcw.org/Languages/Platt-Tied-Low-German-Time |titel=Platt Tied (Low German Time) |abruf=2020-02-19 }}</ref> {| class="wikitable" |Sommer iss een gaude Tied vom johr. |- |Spoad im sommer goahe wi tum fair. |- |Bald fingt dat högen wedder an. |- |Vääl lüüd warre in Juni verfriegt. |- |Miine hund het angst wenn dat buten dunnerd. |- |Frühe johr hevve wi noa kark sommer shoal hin gahn. |- |Ik hass dat unkrut vom goade ut trecken. |- |Vääl scheune blomen finge nu an tum blömen. |- |Dat fischen is an diise johr tied gaut. |} Interview (18. Juni 1968) mit ene Plattdüütsche, Hamborg, geb. 1903, Marathon County, WI:<ref>{{Internetquelle |url=https://language.mki.wisc.edu/german-american-dialect-recordings/female-speaker-born-1903-hamburg-marathon-county-wi-date-place-of-interview-june-18-1968-marathon-county-wi-interviewer-jurgen-eichhoff-nagda-record-number-eic-20/ |titel=Female speaker, born 1903, Hamburg, Marathon County, WI. Date/Place of Interview: June 18, 1968, Marathon County, WI. Interviewer: Jürgen Eichhoff NAGDA Record Number: EIC 20 |abruf=2020-02-26 |sprache=en-US}}</ref> – Jeef dat hier an’n Anfang auch Indianer? – Ja, aber weer ma wenich, sehr wenich. Mej Vatter secht, dat öfters Winters dann hadde wecke bi ehr im Busch ehr Wintercamp hatt. Un da hadd’er a Körf moakt va Elm, slippery Elm, un da hadd'er seine Körf upbrecht un hadde sich doa Äten veur [=&nbsp;vör] tuuscht, Brot odder wat weer tum Äten wäst. Awers da hadder öfters uck Hirschfleisch bräächt. Awer sehr väl Indians sin nich wäst hier, groad hier in dissen Town sind uck a poar wäst, awer ein Famielch is sogoar, ne, de Jung is denn inne Schaul jaa [=&nbsp;gahn], awer sogar der Schaulleerer, de hett Angst hatt vor dei un hatt alles daa [=&nbsp;doan] wat he no künn, damit dat se nich inne Schaul kommen schulle. == Footnoten == <references />{{Navigatschoonsliest Plattdüütsch buten Europa}} [[Kategorie:Pommern]] [[Kategorie:Wisconsin]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Dialekt]] 6tpgyokm2lnnyucw2z187cpnvha279b 0 193246 1061972 1061446 2026-04-06T06:15:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061972 wikitext text/x-wiki '''Walter Höher''' (* [[22. Februar]] [[1925]] in [[Schweierte]]; † [[22. August]] [[2015]] ook daar<ref name="BS">{{Internetquelle |autor=Ingo Rous |url=https://blickwinkel-schwerte.de/files/walter-hoeher-verstorben-elsebad-trauert-um-seinen-freund-und-foerderer/ |titel=Walter Höher verstorben: Elsebad trauert um seinen Freund und Förderer |werk=Blickwinkel Schwerte |datum=2015-08-24 |abruf=2017-08-25}}</ref>) was en [[Düütsche Spraak|düütsken]] [[Schoolmeester|Schoolmester]] un [[Plattdüütsch|plattdüütsken]] [[Schriever|Schriewer]]. == Liäwen == Naodem dat he de Volksschole in [[Iärgste]] besöcht hadde, gung he up dat Gymnasium in [[Schweierte]]. Siene Schooltied het de Twede Weltkrieg ünnerbruoken. In’n Krieg is he swaor verwunnt worrn. 1946 make he dann sien Abituur. Daornao besöchte he eerst de höger Hannelsschole un studeer dann in [[Düörpm]] Pädagogik. Later was he Schoolmester in [[Bönen]] un [[Kalthof]]. Vun 1968 an was he bet to siene Penschoon Rekter an Gemeinskopschole Iärgste. He ünnerricht Düütsk un Musik. Höher engageer sik för Plattdüütsk un was in verscheden Organisatschonen, so as de Heimaotverbund Märksk Kreis, in’n ''[[Plattdüütsk Schrieverkring]]'' in’n [[Westfäölsk Heimaotbund]] [[Mönster]] un in de [[Plattdüütske Spraokstie|''Plattdüütske Spraokstie'']] in Mönster. Daorto was he lange Jaohren Geschäftsföhrer un Plattdüütskwaort in’n Heimaotvereen Iärgste. He geew regelmaotig plattdüütske Vüördräge in Verenen un plattdüütsken Oragnisatschonen. He verfaat nich alleen plattdüütske Essays un Bidräge för de regionalen Printmedien, man auk Rundfunkbridräge un plattdüütsche Leder. Een vun sien bekannste Stücken is de Text van dat ''Südwestfalenlied'' dat he 2008 schreew.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.suedwestfalen.com/die-region/wissenswertes/das-suedwestfalen-lied-0 |titel=Das Südwestfalen-Lied {{!}} Südwestfalen |abruf=2025-07-24 |sprache=de }}</ref> == Priese == * 1981: 1. Autorenpries van den Märksken Kreises för enen plattdüütsken Schölerliäsweddstried * 1984: 1. Pries bi den Lünscher Schrieverweddstried * Ehrenring van de Stadt Schweierte * [[Verdienstorden der Bundesrepublik Deutschland|Bundsverdeenstkrüüz]] * 1994: [[Andreas-Rottendorf-Pries]] == Wiärke == * ''Dör Bruuk un Tiet. Texte und Lieder''. LP und MC. Sülwstverlag,Iärgste1980. * ''Luster maol. Texte und Lieder''. LP. Sülwstverlag,Iärgste1984. * ''Hiärwestblaumen. En bunten Struuss för Frönne van dä plattdütsche Spraoke''. Herausgegeben vom Heimatverein Ergste,Iärgste1984. * ''Chrisdaggsklocken klingt. Plattdeutsch zur Winter- und Weihnachtszeit in Wort und Klang''. LP und MC. Linnepe Verlag, Schwerte 1988; Erweiterte Neuauflage als CD 2008. * ''Miärkische Kost, mündkesmaote''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1992. * ''Luster mol „hör mal zu“. Walter Höher singt plattdeutsche Lieder''. MC. Sülwstverlag, Schwerte-Ergste 1993. * ''Plattdeutsch hören – Hochdeutsch mitlesen. Mundarten im Märkischen Kreis und in den angrenzenden Gebieten. 50 Jahre plattdeutsche Aufnahmen''. 9 Bücher bzw. CDs. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 2008, ISBN 978-3-926890-32-0. ; tohaupe mit Horst Ludwigsen * ''Wörterbuch südwestfälischer Mundarten''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1997, ISBN 3-926890-13-4. * ''Rüüm(e)straote. Gereimtes und Ungereimtes in westfälisch-märkischem Platt''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1999. == Weblenke == {{PBuB|1743}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2015]] [[Kategorie:Boren 1925]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] e6mq0uf279apjmjph8fqokol1ivaoj5 0 193260 1061948 1061428 2026-04-06T00:13:27Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061948 wikitext text/x-wiki '''Susanne Bliemel''' (* [[1968]] in [[Swerin]], [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]]) is ene [[Düütschland|dütsche]] [[Schoolmeester|Lihrersche]], [[Radio|Radiomoderåtersche]] un [[Plattdüütsch|plattdütsche]] [[Schriever|Schriewersche]]. Sei is bekannt as Moderåtersche von de [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|mäkelborg-vöpommersch]] Radioreeg ''[[Plappermoehl|De Plappermoehl]]''. == Läwen == Bliemel studie [[Germanistik]] un [[Slawistik]] in [[Güstrow]], in [[Odessa]] in de [[Ukraine]] un in [[Griepswold]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=5031 |titel=Autor: Susanne Bliemel |abruf=2025-07-25 }}</ref> Nå den Studium ünnerricht Bliemel an’e Schaul. Von 1998 bet 2004 wier se Studienleidersche an dat Landsinstitut för Schaul un Utbilldung von [[Mekelnborg-Vörpommern|Mäkelborg-Vörpommern]]. Dortau arbeid sei 15 Jaren as Plattdütschbeopdragte von dat Land un Beopdragte för dat Programm „Meine Heimat – Mein modernes Mecklenburg-Vorpommern“.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Bliemel-Susanne/ |titel=Bliemel, Susanne |abruf=2025-07-25 |sprache=de-DE}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.bildung-mv.de/unterricht/rahmenplaene/rahmenplaene-fuer-die-allgemein-bildenden-faecher/niederdeutsch/ |titel=Niederdeutsch |abruf=2025-07-25 |sprache=de-DE}}</ref> Sei läwt as frieberoplich Schriewersche un Språk- un Kulturvermiddlersche in Mäkelborg.<ref name=":0" /> Von 2001 an wier Bliemel bi [[NDR 1 Radio MV]] togang un moderier dor ünner anner tauhop mit [[Thomas Lenz]] de plattdütsche Radioreeg [[Plappermoehl|''De Plappermoehl'']].<ref name=":0" /><ref>{{Internetquelle |autor=NDR.de |url=https://www.ndr.de/radiomv/sendungen/de_plappermoehl |titel=De Plappermoehl - die plattdeutsche Traditionssendung |abruf=2025-07-25 |sprache=de}}</ref> Dotau engagiert sei sik för dei plattdütsche Språkpläg’, schirwt plattdütsche Geschichten un oewersett hogdütsche Bäuker in’t Platdütsche. Se het twee Döchter.<ref name=":0" /> == Priesen == * 2020: [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries]] von dei [[Carl-Toepfer-Stiftung]] Hamborg<ref>{{Internetquelle |autor=NDR |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Fritz-Reuter-Preis-2020-geht-an-Susanne-Bliemel,fritzreuterpreis114.html |titel=Fritz-Reuter-Preis 2020 geht an Susanne Bliemel |werk= |hrsg= |datum=2020-03-02 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200328020626/https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Fritz-Reuter-Preis-2020-geht-an-Susanne-Bliemel,fritzreuterpreis114.html |archiv-datum=2020-03-28 |abruf=2020-07-13 |sprache=de }}</ref> * 2021: [[Unkel-Bräsig-Pries]] <ref>{{Internetquelle |url=https://www.länderzentrum-für-niederdeutsch.de/plattduetsch-autorendag-inn-botanischen-gorden-am-29-august/ |titel=Plattdütsch-Autorendag in´n Botanischen Gorden am 29. August |werk=länderzentrum-für-niederdeutsch.de |datum=2021-08-25 |abruf=2023-12-13 }}</ref> * 2023: Pries von dei ''[[Stiftung Mecklenburg]]'' <ref>{{Internetquelle |url=https://stiftung-mecklenburg.de/aktuelles/infos-neues/de-pries-von-stiftung-maekelborg-geiht-an |titel=de Pries von de Stiftung Mäkelborg geiht an … |werk=stiftung-mecklenburg.de |datum=2023-12-07 |abruf=2023-12-13}}</ref> == Wark == * ''Wenn de Gott oewer nu’n Lock hett''. Plattdeutsche Geschichten, [[Hinstörp]], [[Rostock]] 2012, ISBN 978-3-356-01526-3. * Stephan Bliemel: ''Kaspar un de Klabauterkatt''. Ins Niederdeutsche übertragen von Susanne Bliemel, Bilder von Peter Bauer,Hinstörp, Rostock 2013, ISBN 978-3-356-01591-1. * ''Dat wier de Nachtigall un nich de Uhl …'' Plattdeutsche Geschichten. [[Hinstörp]], Rostock 2017, ISBN 978-3-356-02149-3. * ''Bananen vör de Sœgen … Plattdeutsche Geschichten aus Norddeutschland.''Hinstörp, Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02326-8. * ''Nieges ut Hoppenhagen.'' Bilder von Silke Herr, [[Hinstörp]], Rostock 2023, ISBN 978-3-356-02484-5. Oewersett in’t Plattdüütsche * ''Ünnerwägens in de Hansetiet: de Abrafaxe up platt.'' Mosaik Steinchen für Steinchen Verlag, Berlin 2022, ISBN 978-3-86462-248-9. * ''De Schatz von de Likedeelers: de Abrafaxe up platt.'' Mosaik Steinchen für Steinchen Verlag, Berlin 2022, ISBN 978-3-86462-249-6. '''Toondräger''' * ''De Mallbüdel – de 100 besten Witze ut de Plappermœhl''. NDR 1 Radio MV. Es erzählen die Plappermöller, u.&nbsp;a. Susanne Bliemel, Tennemann Media, [[Swerin]] 2007. * ''De niege Mallbüdel: miehr Witze ut „De Plappermoehl“''. NDR 1 Radio MV. Es erzählen die Plappermöller: Susanne Bliemel, [[Marianne Meier]] und [[Norbert Bosse]], Tennemann Media, [[Swerin]] 2012, ISBN 978-3-941452-24-4. * ''Rudolf Tarnow – Mötst di nich argern''. Hörbuch u.&nbsp;a. gelesen von Susanne Bliemel, Tennemann Media, [[Swerin]] 2018, ISBN 978-3-941452-54-1. * ''Kaspar un de Klabauterkatt''. Plattdeutsches Hörbuch für Kinder. Gelesen von Susanne Bliemel unter der Regie von Rainer Schobeß, [[Hinstörp]], Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02295-7. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrieverschen|List von plattdütschen Schriewerschen]] == Weblenk == {{PBuB|5031}} * Hinstörp Verlag: ''[https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Bliemel-Susanne/ Susanne Bliemel]'' (hoogdüütsch) == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1968]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schoolmeester]] [[Kategorie:Radio]] [[Kategorie:Journalismus]] qwkq9gh408bpiijqk5l9no2vhzgqt4z 0 193338 1061888 1061392 2026-04-05T17:26:54Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061888 wikitext text/x-wiki [[Bild:Otto_Garber.jpg|duum|Otto Garber, üm 1940]] '''Otto Garber''' (* [[3. Juli]] [[1880]] in [[Lassahn]]; † [[17. Oktober]] [[1949]] in [[Ratzborg]]) wier en [[Plattdüütsch|plattdütschen]] [[Schriever|Schriewer]]. == Leven == Garber stamm ut ene Burenfamilie. Hei måk ene Lier as [[Schoolmeester|Schaulmeister]] an dat Liererseminår in [[Ratzborg]].<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1519 |titel=Autor: Otto Garber |abruf=2025-07-28 }}</ref> Hei arbeid denn an Schaulen in [[Kiel]], [[Reinbeek]], [[Lassahn]] un Ratzborg. In’n [[Eerste Weltkrieg|Iersten Weltkrieg]] wier hei Soldaat un is swaar verwunnt worrn. Hei wier Liddmåt in’n [[Heimatbund Hartogdom Loonborg|''Heimatbund Hartogdom Loonborg'']].<ref>{{Internetquelle |url=https://ratzeburg.de/index.php?La=1&object=tx,2559.202.1&kat=&kuo=2&sub=0 |titel=Start / Ratzeburg |abruf=2025-07-28}}</ref> Hei läw in St. Georgsbarg an’n Ratzborger See. == Pries un Ihren == Garber kreeg 1939 den [[Johann-Hinrich-Fehrs-Pries]].<ref name=":0" /> In [[Mölln]] dregt de ''Otto-Garber-Weg'' sien Nåm, in Ratzborg de ''Otto-Garber-Straße.'' == Wark == * ''Up Posten: Kriegsbiller ut de Vogesen.'' Lühr & Dircks, [[Gaarn]] 1916 ([[Plattdütsche Volksböker]]; 7). * ''Stina Dreews: veer Vertelln.'' [[Quickborn-Verlag]], [[hamborg]] 1918 (Quickborn-Bücher; 20). * ''Grundwater: twölf Ämmer ut'n plattdütschen Sood''. Nordischer Heimatverlag H. H. Nölke GmbH, [[Borsholm]] 1921. * ''Smöken und andere Novellen'' Beltz, Langensalza 1923 (Aus deutschem Schrifttum und deutscher Kultur; 33) (Heimaterde; 4). * ''De Schoolmeisterbuer: een Stück Leben twüschen Book un Ploogsteert''. [[Wachholtz]], [[Niemünster]] 1924. * ''Ut de Bilad''. Heimatverlag, [[Ratzborg]] 1927. * ''Een von de Ohlen''. [[Quickborn-Verlag]], [[Hamborg]] 1932. * ''Kamerad, kumm!'' Lauenburger Heimatverlag, [[Ratzborg]] 1940. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers|List von plattdütschen Schriewers]] == Literatur == * [[Gustav Friedrich Meyer]]: ''Otto Garber zum 60. Geburtstag''. In: ''Die Heimat. Monatsschrift für schleswig-holsteinische Heimatforschung und Volkstumspflege''. Bd. 50 (1940), Heft 7, Juli 1940, S. 97f. ([https://resolver.sub.uni-hamburg.de/kitodo/PPN846060221_0050/page/105 Digitalisat]). == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Garber, Otto]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1949]] [[Kategorie:Boren 1880]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schoolmeester]] tc4n9v58qzvqvpcka4ki5pkzitxsxcs 0 193357 1061977 1061450 2026-04-06T06:41:25Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061977 wikitext text/x-wiki '''Wilhelm Schmidt''', Pseudonym: '''Wilhelm Schmidt-Fischerbrook''' (* [[11. März]] [[1872]] in [[Rostock]]; † [[15. Mai]] [[1941]] ok daar) wier en dütschen [[Pädagogik|Pädagog]], [[Journalist]], [[Rutgever|Rutgäwer]] un [[Plattdüütsch|plattdütschen]] [[Schriever|Schriewer]]. [[Bild:Wilhelm_Schmidt_(1872-1941).png|duum|Wilhelm Schmidt (1872–1941)]] == Läwen == Wilhelm Schmidt wurr 1872 as Soehn von enen Rostocker [[Schipper (Beroop)|Schipper]] buren. Nåden dat hei dei Brögerschaul besöcht harr, güng he up dei [[Präparandenanstalt]] un denn up dat Lihrerseminår in [[Niekloster]]. Von 1895 bet 1921 wier hei Schaulmeister in [[Rostock]]. V onwägen ene swore Krankheid, güng hei vör de Tied in Penschon. 1898 wier hei Mitbegrünner von den ''[[Plattdütsch Vereins för Rostock un Ümgegend|Plattdütschen Verein för Rostock un Ümgegend]]''. He dröög ut den Wark von [[Fritz Reuter|Fritz Reuters]] un [[John Brinckman]] vör,<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.dra.de/rundfunkgeschichte/schriftsteller/autoren.php?buchst=S&aname=Wilhelm%20Schmidt |titel=Schriftsteller im Rundfunk - Autorenauftritte im Rundfunk der Weimarer Republik 1924-1932 |hrsg=Deutsches Rundfunkarchiv |datum= |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20170620202820/http://www.dra.de/rundfunkgeschichte/schriftsteller/autoren.php?buchst=S |archiv-datum=2017-06-20 |archiv-bot=2024-06-14 22:05:38 InternetArchiveBot |abruf=2015-09-23 }}</ref> wier Sammler von plattdütschen Seggwiesen un Läuschen un woll so de plattdütsche Språk un Kultur bewohren. Hei wier en engen Fründ von den Volkskünnigen [[Richard Vosslo|Richard Voslo]]. Schmidt harr besünners Interess an John Brinckman sien Wark. 1914 gew hei ene John-Brinckman-Biographie rut. Al von 1904 an is hei tauhop mit den Illustrater Adolf Jöhnssen ene Editschoon von Brinckman sien Wark ruttaugäwen. Nå ene Idee von Schmidt, gew dei Stadt Rostock 1922 dat ierste Mål tauhop mit dei Arbeidsgemeinschop von dei Heimåtverein up den Plattdütschen Volksdag den [[John-Brinckman-Pries]] rut. De Pries würr an Dichter, Schriewer, Wätenschopper un Künstler, de sik för dat Plattdütsch insetten, utgäwen. Priesdräger wieren tau’n Bispäl [[Richard Ohnsorg]] un [[Richard Vosslo]]. 1935 kreg Schmidt sülwenst den Pries för sienen Insatt in dei plattdütsche Språkpläg’. Schmidt bruuk verscheden Schriewernåm, so as Wilhelm Fischerbrok un Hinnik Isen för siene Arbeid in Dagbläder. Een Deil von sienen Wark keem ünner den Nåm Wilhelm Schmidt-Fischerbrook oder Wilhelm Schmidt-Rostock rut. Wilhelm Schmidt blew 1941 dod. Hei liggt up den Niegen Dodenhoff in Rostock begråwen (Feld Od 60). == Wark (Utwåhl) == === As Schriewer === * ''Wat Vagel Grip vertellt. Geschichten un Dönken in Meckelbörger Platt'' (Haak, Ribnitz 1910) * ''Seemannsblot orer de Schönheit ut Tripolis'' Schwank, (Sülwstverlag, Rostock 1912) * ''John Brinckman. Leben und Werk'' (Kaufungen, Rostock 1914) * ''De leckern Füsiliere orer De Häunerkrieg in Fischkaten: En Soldatenschwank'' (Sülwstverlag, Rostock 1915) * ''Dünung. Schippermärken und Seemannssagen'' ([[Hinstörp]], [[Wismer]] 1919) * ''Hannis Bo-i un anner Geschichten'' (Koch, Rostock 1933) * ''Ann Strand’n'' (Koch, Rostock 1936) * ''Kiek in de Sünn'' (Koch, Rostock 1940) * ''Ick will juch wat vertellen ... Plattdeutsche Märchen, Rätsel, Läuschen, Geschichten und Gedichte'' ([[Hinstörp]], Rostock 1988) * ''Uemmer manierlich! : Un anner Vertellers'' ([[Hinstörp]], Rostock 1994) * ''Schippermärken un Seemannssagen'' ([[Hinstörp]], Rostock 1996) * ''Adolf Jöhnssen, ein Maler der Heimat'' (1927) * ''Vom Rostocker Pfingstmarkt'' (1931) * ''Detloff Carl Hinstörp. Leben und Wirken eines mecklenburgischen Buchhändlers'' (1931) * ''Meckelbörger Heimatarbeit binnen und buten'' (1933) === As Rutgäwer === * ''Vagel-Grip-Kalender'' (Adlers Erben, Rostock af 1760) * ''Großherzoglich Mecklenburg-Schwerinscher und Mecklenburg-Strelitzer Kalender'' im Volksmund genannt: ''Voß-un-Haas-Kalender'' ([[Hinstörp]], Rostock af 1864) * Ludwig Kreutzer: ''Zehn mecklenburgischen Volkserzählungen'', Illustratschonen von Adolf Jöhnssen (Boldt, Rostock 1904) * [[John Brinckman]]: ''Kasper Ohm un ick'', Illustratschonen von Adolf Jöhnssen (Nister, Nürnberg 1905) * John Brinckman: ''De Generalreeder'' ([[Hinstörp]], [[Wismer]] 1918) == Literatur == * Grete Grewolls: Wer war wer in Mecklenburg und Vorpommern. Das Personenlexikon. [[Hinstörp]] Verlag, Rostock 2011, <nowiki>ISBN 978-3-356-01301-6</nowiki>, S. 8894.  * ''Schmidt, Wilhelm''. In: ''Deutsches Literatur-Lexikon''. Bd. 15, Saur, Bern (u.&nbsp;a.) 1993, Sp. 426 * Wilhelm Schmidt: zu seinem 60. Geburtstag. In: Mecklenburgische Monatshefte. Band 8. [[Swerin]] 1932, S. 131–132 (Digitalisat – PDF).  == Kiek ok bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers|List von plattdütschen Schriewer]] == Weblink == {{PBuB|950|NAME=Wilhelm Schmidt}} == Fautnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1941]] [[Kategorie:Boren 1872]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Rutgever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Heimatforscher]] 6s9dkfkhv1hkip1myzqffjf1ehr4rfo 0 193404 1061973 1061447 2026-04-06T06:15:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061973 wikitext text/x-wiki '''Walter Zelinski''' (* [[4. Oktober]] [[1948]] in Elmshoorn, † [[21. Dezember]] [[2019]]) weer en [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]], [[Radiomoderater]] un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1441 |titel=Autor: Walter Zelinski |abruf=2025-07-31 }}</ref> == Leven == Na siene Schoolteid maak Waler Zelinski ene Leer as Heizungsmonteur in [[Hamborg]]. Daarna studeer he un is [[Schoolmeester]] worrn. Vun 1976 an bet to siene [[Penschoon]] 2012 ünnerricht he an de Samschool [[Trappenkamp]], vundaag de ''Richard-Hallmann-School''. Hier weer he vun 1989 an Schooldirekter. Daarto het Zelinski bi [[NDR 1 Welle Nord]] arbeidt un schreev plattdüütsche [[Glosse (Journalismus)|Glossen]] över [[Sport|Sportthemen]]. 1997 begünn he dat Schrieven för de Radioreeg [[Hör mal ’n beten to|''Hör mal ’n beten to'']]. He bröch ok Böker un Höörböker mit plattdüütschen Kortgeschichten rut.<ref>Andrea May und Michael Jung (Ruutgever): ''Wiehnachten steiht vör de Döör!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2004, [[:de:Special:BookSources/3898820386|ISBN 3-89882-038-6]]</ref> Walter Zelinski weer verheiraadt un Vadder vun ene Dochter. == Wark == * ''Wenn de Hahn kreiht op den Mist ...: ‚Hör mal ’n beten to‘-Geschichten'', [[Verlag Michael Jung]], [[Kiel]] 2000, ISBN 3-929596-86-5 * ''Von Quarkbüdels un anner Lüüd: ‚Hör mal ’n beten to‘-Geschichten'', Verlag Michael Jung, Kiel 2004, ISBN 3-89882-034-3 * [[Andrea May]] und Michael Jung (Ruutgever) ''Wiehnachten steiht vor de Döör!'', Autoren: [[Ines Barber]], [[Udo Bielenberg]], [[Anneliese Braasch]], [[Ulli Brüchmann]], [[Lotte Brügmann-Eberhardt]], [[Heiko Gauert]], Ubbo Gerdes, [[Günter Harte]], Kerstin Kromminga, [[Wolfgang Sieg]], Jasper Vogt, [[Falko Weerts]] und Walter Zelinski, Verlag Michael Jung, Kiel 2004, ISBN 3-89882-038-6 * ''Kümmt jümmers anners, as een denkt!: ‚Hör mal ’n beten to´-Geschichten‘'', Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-063-7 * ''Beten scheev hett Gott leev!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2009, ISBN 978-3-89882-105-6 == CD’s == * ''Walter Zelinski vertellt: `Hör mal'n beten to´-Geschichten'' (CD), Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-073-4 == Kiek ok bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblink == {{PBuB|ID=1441}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2019]] [[Kategorie:Boren 1948]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Schoolmeester]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Höörspeel]] [[Kategorie:Radio]] [[Kategorie:Moderator]] qjlbgt1o96an0x4cxlukjelxzaugbs9 0 193507 1061832 1061366 2026-04-05T13:59:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061832 wikitext text/x-wiki '''Kuunders''' is de [[Stellingwarfs]] Dialekt in de Dörpen [[De Kuunder]] un [[Blankenham]] in de üterst Noordwesten van de [[Kopp vun Oaveriessel|Kopp van Oaveriessel]]. == Kennteken == De Dialekt unnerscheedt sük van anner Stellingwarfs Dialekten dör dat lange /aa/, so as in ''kl<u>a</u>tert het w<u>a</u>ter tegen de gl<u>a</u>zen'' in Stee van dat annerswegens för dat Stellingwarfs typiske /ae/ {{IPA|ɛː}},<ref>{{Internetquelle |url=https://www.omniglot.com/writing/stellingwarfs.htm |titel=Stellingwarfs language, alphabet and pronunciation |abruf=2025-08-05}}</ref> so as in ''kl<u>ae</u>tert et w<u>ae</u>ter niet tegen de gl<u>ae</u>zen.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:3 |titel=Kuinre (De Kuunder) {{!}} De Taal van Overijssel |abruf=2025-08-05 |sprache=nl}}</ref> Anners dat överige Stellingwarfs bruukt dat Kunnders de Pronomen ''jie'' ‘du’ un ''jullen'' ‘ji’ in Stee van ''ie'' un ''jim.'' De [[Diminutiv|Verkleenform]] billt dat Kuunders mit dat [[Suffix|Achterföögsel]] ''-jen'', so as ''bakjen'' un ''(h)oedjen'' in Stee van ''bakkien'' un ''hoetin'' in dat Stellingwarfs annerwegens.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.detaalvanoverijssel.nl/static/BMedia/36/file/title:Over%20de%20taal%20van%20Kuinre.pdf |titel=Over de taal van Kuinre |werk=De taal van Overijssel |hrsg=[[Provinz Oaveriessel]], [[Iesselakademie]], [[Twentse Welle]] |seiten=2 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240705134013/https://www.detaalvanoverijssel.nl/static/BMedia/36/file/title:Over%20de%20taal%20van%20Kuinre.pdf |archiv-datum=2024-07-05 |abruf=2025-08-05 |format=PDF |sprache=nl }}</ref> == Schrieveree == Ünner de Schrieversnaam ''Akermanechien'' oder ''Akermanechien uut de Kuunder'' kummt in dat Kuunders Dörpsbladje ene Rubrik ''He’j ’t ok leezn?'' up Kuunders ruut.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/auteur/id:3 |titel=Auteurs uit Kuinre (De Kuunder) {{!}} De Taal van Overijssel |abruf=2025-08-05 |sprache=en}}</ref> Dat Kuunders Gedicht ''Veurjoar?'' keem in ''[[De Silehammer]]'' ruut.<ref>[[De Silehammer]], Juni 2013, Jg.&nbsp;21, Nr.&nbsp;2, S.&nbsp;26.</ref> Dat Gedicht is en översett Uutgaav van [[Kornelis Visser]] sien Gedicht ''Op de polderdijk'' (1899) == Unnersöök == [[Roelof Kamman]] geev 1990 mit de [[Overijsselacademie|Iesselakademie]] de ''Woordenlijst van het dialect van Kuinre'' ruut.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.detaalvanoverijssel.nl/static/BMedia/36/file/title:Over%20de%20taal%20van%20Kuinre.pdf |titel=Over de taal van Kuinre |werk=De taal van Overijssel |hrsg=[[Provinz Oaveriessel]], [[Iesselakademie]], [[Twentse Welle]] |seiten=4 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240705134013/https://www.detaalvanoverijssel.nl/static/BMedia/36/file/title:Over%20de%20taal%20van%20Kuinre.pdf |archiv-datum=2024-07-05 |abruf=2025-08-05 |format=PDF |sprache=nl }} {{Webarchiv|url=https://www.detaalvanoverijssel.nl/static/BMedia/36/file/title:Over%20de%20taal%20van%20Kuinre.pdf |wayback=20240705134013 |text=Over de taal van Kuinre |archiv-bot=2026-04-05 13:59:17 InternetArchiveBot }}</ref> == Bispeel == ''Veurjoar?'' in [[De Silehammer]], Juni 2013, Jg.&nbsp;21, Nr.&nbsp;2, S.&nbsp;26 na ''Op de polderdijk'' (1899): <blockquote> <poem>Doar vliegt ’n leewerek in de lucht en juubelt bliede zien fraaie liet hooger en hooger stejgt hij in zien vlucht ‘k Hoor ‘m wel mar zie ‘m zoowat niet (…).</poem> </blockquote> <blockquote> '''Överdregen Plattdüütsch (Oostfreesch):'''<br/> ''Daar fleegt ’n Leverk in de Lucht<br/>un juchheit bliede sien feine Leed<br/>hoger un hoger stiggt he in sien Flüggt<br/>ik höör hum wall man seh hum sowat neet'' </blockquote> == Literatuur == * [[Henk Bloemhoff]]: ''Stellingwerfs,'' [[Den Haag]], 2002 (Sdu Uitgevers), [[:fy:Special:BookSources/9012090199|ISBN 9 01 20 90 199]]. == Weblenk == * [https://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:3 Over de taal van Kuinre (De Kuunder)] op [[.detaalvanoverijssel.nl|''detaalvanoverijssel.nl'']] == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Dialekt]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Nedderlannen]] q0c1vocs7latap90hxph405apbbxpbc 0 193559 1061929 1061417 2026-04-05T20:01:25Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061929 wikitext text/x-wiki '''Roel Oostra''', mit vullen Naam '''Roelof Jacobs Oostra''' (* [[29. August]] [[1921]] in [[Oosthem]], [[20. November]] [[2025]]) <ref> [https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/17976507/oud-directeur-roel-oostra-104-van-de-lawei-in-drachten-overleden ''Oud-directeur Roel Oostra (104) van De Lawei in Drachten overleden''] Omrop Fryslân, 20. November 2025 </ref> weer en [[Nedderlannen (Europa)|nederlandschen]] [[Schriever]] un [[Speelbaas]] van de [[Westfreesche Spraak|westfreesche]] Kabarettgrupp [[De Spinnekop|''De Spinnekop'']].<ref>{{Internetquelle |url=https://data.bibliotheken.nl/doc/thes/p106985507 |titel=Oostra, Roel (1921-) — LodView, giving data a new shape |abruf=2025-08-08 }}</ref> He schreev ok op för dat [[Stellingwarfs kabberet|''Stellingwarfs kabberet'']] up [[Stellingwarfs]]. == Leven == Roel Oostra gung in [[Wolvege]] op School, 1962 wurr Oostra Direkter van dat Kultuurzentrum [[De Lawei|''De Lawei'']] in [[Drachten]] un weer hier 25 Jaren lang aktiv. 1971 kreeg de he [[Freesche Presspries]]. Twüschen 1996 un 2002 schreev un produzeer Oostra noch fiev Programmen up Stellingwarfs för dat ''Stellingwarfs kabberet.'' 2008 nööm dat Kultuurzentrum ''De Lawei'' de lütte Saal in dat Zentrum ''Roel Oostra-Saal''. 2021 fier he sien 100. Boortsdag.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?id=LC-20210828-NO01028005 |titel=Een eeuw Roel Oostra - NDC mediagroep - De Krant van Toen |abruf=2025-08-08}}</ref> == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1921]] [[Kategorie:Börger von de Nedderlannen]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Speelbaas]] [[Kategorie:Westfreesch]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] 5kytvys9hcms5i36wzmapwidmgao3zf 0 194907 1061964 1061439 2026-04-06T05:29:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061964 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Bild:Transistors-white.jpg|duum|Verscheden Transisters in ünneracheedliche THT-Hüüskenformen]] Een '''Transister''' is een elektronisch [[Halvleider]]-Boelement to’n [[Elektronik|Stüren]] oder Verstarken vun meist ringen elektrischen Spannungen un Strööm. He is de wichtigste „aktive“ Deel vun elektroonsche Schalters, de to’n Bispeel in de Nachrichtentechnik, de Leistungselektronik un in [[Reekner|Computersystemen]] bruukt warrt. Besünners wichtig sünd Transisters – meist as In/Uut-Schalter – in integreerten Schaltkreisen, wat de wied verbreedt Mikroelektronik mööglich maakt. Dat Woord „Transister“ is een [[Mengelwoort|Kufferwoord]] uut dat [[Engelsche Spraak|engelsche]] {{Lang|en|'''''trans'''fer res'''istor'''''}}.<ref>[http://nobelprize.org/educational_games/physics/transistor/function/firsttransistor.html ''The First Transistor''] Information zur Herkunft des Wortes „Transistor“ auf der Website der ''The Nobel Foundation''.</ref> == Literatuur == * Ulrich Tietze, Christoph Schenk: Halbleiter-Schaltungstechnik. 12. Oplaag. Springer, Berlin 2002, <nowiki>ISBN 3-540-42849-6</nowiki>.  * Kurt Hoffmann: Systemintegration: Vom Transistor zur großintegrierten Schaltung. 2. Oplaag. Oldenbourg, 2006, <nowiki>ISBN 3-486-57894-4</nowiki>.  * Ulrich Hilleringmann: Silizium-Halbleitertechnologie: Grundlagen mikroelektronischer Integrationstechnik. 6. Oplaag. Springer Vieweg, 2014, <nowiki>ISBN 978-3-8348-1335-0</nowiki>.  * Stefan Goßner: Grundlagen der Elektronik. 11. Oplaag. Shaker, 2019, <nowiki>ISBN 978-3-8440-6784-2</nowiki>.  * Alfred Kirpal: ''Die Entwicklung der Transistorelektronik. Aspekte einer militärischen und zivilen Technik''. In: ''Technikgeschichte.'' Band 59, Heft, 1992, S. 353–369. == Weblenken == * {{Internetquelle |url=https://www.electronicsplanet.ch/bauteile/standard-transistoren.htm |titel=Liste mit Standardtransistoren |werk=electronicsplanet.ch |abruf=2014-12-07}} * {{Internetquelle |autor=Thomas Krueger |url=https://www.dieelektronikerseite.de/Lections/Der%20Transistor%20-%20Ein%20Tausendsassa.htm |titel=Der Transistor – Ein Tausendsassa |werk=dieelektronikerseite.de |datum=2009-04-20 |abruf=2009-06-22 }} {{Webarchiv|url=https://www.dieelektronikerseite.de/Lections/Der%20Transistor%20-%20Ein%20Tausendsassa.htm |wayback=20090306064130 |text=Der Transistor – Ein Tausendsassa |archiv-bot=2026-04-06 05:29:45 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |autor=Thomas Schaerer |url=https://www.elektronik-kompendium.de/public/schaerer/powsw1.htm |titel=Schalten und Steuern mit Transistoren |werk=elektronik-kompendium.de |datum=2008-02-13 |abruf=2009-06-22}} * {{Internetquelle |autor=Kai Janßen |url=http://www.kjanssen.de/Studium/Forschungen/Diplomarbeit/da/weTEiS/weteis.htm |titel=weTEIS – interaktives Tutorial zu Lehrveranstaltung Entwurf integrierter Schaltungen |werk=kjanssen.de |datum=1999-11-03 |abruf=2010-01-19}} == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} [[Kategorie:Technik]] gaq61rrk6gp22w7ci0ldvb0ngj9ijzk 0 195004 1061887 1061391 2026-04-05T17:20:11Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061887 wikitext text/x-wiki [[Datei:Omar Yaghi 413953 by Christopher Michel 1-7-2025.jpg|mini|hochkant|Omar Yaghi (2025)]] '''Omar Mwannes Yaghi''' (* [[9. Februar]] [[1965]] in [[Amman]], [[Jordanien]]) is en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]]-palästinensisch-jordaansch [[Chemiker]] un Perfesser an de [[University of California, Berkeley]]. 2025 kreeg gemeensam mit [[Susumu Kitagawa]] un [[Richard Robson (Chemiker)|Richard Robson]] den [[Nobelpries för Chemie]] för de Entwicklung vun [[Metallorganische Gerüstverbindung|metallorganischer Gerüstverbindungen]].<ref name="nobelprize">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/yaghi/facts/ |titel=Omar M. Yaghi |werk=nobelprize.org |sprache=en |datum=2025-10-08 |abruf=2025-10-08}}</ref><ref name="bbc2025">{{Internetquelle |autor=Georgina Rannard |url=https://www.bbc.com/news/articles/c0r0l742kpjo |titel=Chemistry Nobel awarded to three scientists for their work on metal organic frameworks |werk=[[British Broadcasting Corporation|bbc.com]] |sprache=en |datum=2025-10-08 |abruf=2025-10-08}}</ref> == Leven == Yaghi stammt ut en palästinensisch Flüchtlingsfamilie. He is in en groot Familie mit begrenztem Togang to Water un ahn Strom upwussen. Mit 15 Jahren truck he in de USA. He hett an de [[University at Albany, The State University of New York]] studeert, wo he 1984 sien [[Bachelor]] kreeg. Sien Doktertitel kreeg he 1990 an de [[University of Illinois]]. Ansluutend weer he för dree Johr <!-- 1990–1992 --> as [[National Science Foundation|NSF]]-[[Fellow]] in [[Harvard University|Harvard]]. Dornah is he an de [[Arizona State University]] gahn, bevör he 1999 an de [[University of Michigan]] as ''Robert W. Parry Collegiate Professor'' wesseln dee.<ref>{{Internetquelle |autor=Nancy Imelda Schafer |url=http://archive.sciencewatch.com/nov-dec2004/sw_nov-dec2004_page3.htm |titel=U. Michigan’s Omar Yaghi on What’s In Store for MOFs |werk=sciencewatch.com |hrsg=15,6 |datum=2004-11 |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110811114326/http://archive.sciencewatch.com/nov-dec2004/sw_nov-dec2004_page3.htm |archiv-datum=2011-08-11 |abruf=2025-10-09}}</ref> Vun Januar 2006 bit 2012 weer he an de [[University of California, Los Angeles]] tätig.<ref>{{Internetquelle |url=http://yaghi.chem.ucla.edu/staticpages/yaghi |titel=Omar M. Yaghi |werk=ucla.edu |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120210165059/http://yaghi.chem.ucla.edu/staticpages/yaghi |archiv-datum=2012-02-10 |abruf=2025-10-09 }}</ref> Yaghi forscht an [[Metal Organic Framework]]s un anner Gerüsten, de [[Waterstoff]]<ref>{{Internetquelle |autor=Susanne Donner |url=http://www.evolutionsbiologie.uni-konstanz.de/files/resourcesmodule/@random4628a2600c6a7/1183617735_HB060921.pdf |titel=Kleiner Tank mit großen Löchern |werk=[[Handelsblatt]] |datum=2006-09-21 |seiten=9 |format=pdf; 362&nbsp;kB |kommentar=wiedergegeben auf uni-konstanz.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20070720175639/http://www.evolutionsbiologie.uni-konstanz.de/files/resourcesmodule/@random4628a2600c6a7/1183617735_HB060921.pdf |archiv-datum=2007-07-20 |abruf=2025-10-09}}</ref> oder [[Kohlendioxid]]<ref>{{Internetquelle |autor=Ben Schwan |url=https://www.heise.de/news/Klimagas-Schlucker-am-Schornstein-187085.html |titel=Klimagas-Schlucker am Schornstein |werk=[[heise online]] |datum=2008-03-05 |abruf=2025-10-09}}</ref> spiekern un wenn nödig weer afgeven können. ==Ehrungen== 2007 kreeg he den [[Newcomb Cleveland Prize]] vun de [[American Association for the Advancement of Science|AAAS]] för de best wetenschaplich Arbeit un för butergewöhnlich Leistungen in de Wetenschap. Ebenfalls 2007 wurr he mit de [[Materials Research Society]] Medal uttekent.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mrs.org/advancing-careers/award-central/fall-awards/mrs-medal |titel=MRS Medal Recipients |werk=mrs.org |sprache=en |abruf=2025-10-09}}</ref> 2010 kreeg he den [[Centenary Prize vun de Royal Society of Chemistry]]. 2015 wurr he mit den [[König-Faisal-Pries]] in de Kategorie Wetenschap un 2017 mit den [[Albert Einstein World Award of Science]] un den [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] uttekent. 2018 kreeg he den [[Wolf-Pries]] för Chemie, för 2019 wurr hüm de [[Gregori-Aminoff-Pries]] tospraken. Ok in dat Johr 2019 wurr Yaghi in de [[National Academy of Sciences]] wählt, 2022 in de [[American Academy of Arts and Sciences]]. 2020 kreeg ge de [[August-Wilhelm-von-Hofmann-Denkmünt]].<ref>{{Internetquelle |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/anie.202005849 |titel=GDCh Awards 2020/DBG Awards 2020: Graphical Abstract |werk=Angewandte Chemie International Edition |datum=2020-06-11 |abruf=2025-10-09}}</ref> In dat glieker Johr wurr Omar Yaghi as Liddmaat vun de Sektschoon Chemie in de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Nationale Akademie der Wissenschaften Leopoldina]] upnommen. 2023 wurr hüm de [[Wilhelm-Exner-Medaille]] verleeht.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wilhelmexner.org/medalists/omar-m-yaghi/ |titel=Omar M. Yaghi |werk=Wilhelm Exner Medaillen Stiftung |sprache=de-AT |abruf=2025-10-14}}</ref> 2024 wurr he mit den [[Tang Prize]] in de Kategorie „Nahhollend Entwicklung“ uttekent<ref>{{Internetquelle |url=https://www.tang-prize.org/en/media_detail.php?id=1935&cat=24 |titel=Omar M. Yaghi Receives 2024 Tang Prize in Sustainable Development for Groundbreaking Work in Innovative Materials for Carbon Capture, Energy Storage, and Water Harvesting |werk=tang-prize.org |datum=2024-06-18 |sprache=en |abruf=2025-10-09}}</ref> un ebenfalls 2024 mit den [[Balzan-Pries]] för sien Bidrääg to „Nanoporöse Materialien för Umweltanwendungen“.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.balzan.org/de/preistraeger |titel=Preisträger: 2024 |werk=balzan.org |abruf=2025-10-09}}</ref> För 2025 kreeg Yaghi den [[Von Hippel Award]] tospraken. Mit [[Susumu Kitagawa]] un [[Richard Robson (Chemiker)|Richard Robson]] kreeg he 2025 den [[Nobelpries för Chemie]] für die Entwicklung [[Metallorganische Gerüstverbindung|metallorganischer Gerüstverbindungen]].<ref name="bbc2025" /> == Wat he herutbrocht hett (Utwahl) == * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi, Guangming Li, Hailian Li |Titel=Selective binding and removal of guests in a microporous metal–organic framework |Sammelwerk=Nature |Band=378 |Nummer=6558 |Datum=1995 |Seiten=703–706 |DOI=10.1038/378703a0}} * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi, Hailian Li |Titel=T-Shaped Molecular Building Units in the Porous Structure of Ag(4,4‘-bpy)·NO₃ |Sammelwerk=Journal of the American Chemical Society |Band=118 |Nummer=1 |Datum=1996 |Seiten=295–296 |DOI=10.1021/ja953438l}} * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi et al. |Titel=Synthetic Strategies, Structure Patterns, and Emerging Properties in the Chemistry of Modular Porous Solids |Sammelwerk=Accounts of Chemical Research |Band=31 |Nummer=8 |Datum=1998 |Seiten=474–484 |DOI=10.1021/ar970151f}} * {{Literatur |Autor=Hailian Li et al. |Titel=Design and synthesis of an exceptionally stable and highly porous metal-organic framework |Sammelwerk=Nature |Band=402 |Nummer=6759 |Datum=1999 |Seiten=276–279 |DOI=10.1038/46248}} * {{Literatur |Autor=Mohamed Eddaoudi et al. |Titel=Modular Chemistry: Secondary Building Units as a Basis for the Design of Highly Porous and Robust Metal−Organic Carboxylate Frameworks |Sammelwerk=Accounts of Chemical Research |Band=34 |Nummer=4 |Datum=2001 |Seiten=319–330 |DOI=10.1021/ar000034b}} * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi et al. |Titel=Reticular synthesis and the design of new materials |Sammelwerk=Nature |Band=423 |Nummer=6941 |Datum=2003 |Seiten=705–714 |DOI=10.1038/nature01650 |PMID=12802325}} * {{Literatur |Autor=Jesse L. C. Rowsell, Omar M. Yaghi |Titel=Metal–organic frameworks: a new class of porous materials |Sammelwerk=Microporous and Mesoporous Materials |Band=73 |Nummer=1-2 |Datum=2004 |Seiten=3–14 |DOI=10.1016/j.micromeso.2004.03.034}} * {{Literatur |Autor=Adrien P. Côté et al. |Titel=Porous, Crystalline, Covalent Organic Frameworks |Sammelwerk=Science |Band=310 |Nummer=5751 |Datum=2005 |Seiten=1166–1170 |DOI=10.1126/science.1120411 |PMID=16293756}} * {{Literatur |Autor=E.C. Spencer et al. |Titel=Determination of the hydrogen absorption sites in Zn₄O(1,4-benzenedicarboxylate) by single crystal neutron diffraction |Sammelwerk=Chemical Communications |Band= |Nummer=3 |Datum=2005 |Seiten=278–280 |DOI=10.1039/b511941c }} * {{Literatur |Autor=Baoling Huang et al. |Titel=Thermal conductivity of a metal-organic framework (MOF-5): Part II. Measurement |Sammelwerk=International Journal of Heat and Mass Transfer |Band=50 |Nummer=3-4 |Datum=2006 |Seiten=405–411 |DOI=10.1016/j.ijheatmasstransfer.2006.10.001}} * {{Literatur |Autor=Hong‐Cai Zhou, Jeffrey R. Long, Omar M. Yaghi |Titel=Introduction to Metal–Organic Frameworks |Sammelwerk=Chemical Reviews |Band=112 |Nummer=2 |Datum=2012 |Seiten=673–674 |DOI=10.1021/cr300014x }} * {{Literatur |Autor=Hiroyasu Furukawa et al. |Titel=The Chemistry and Applications of Metal-Organic Frameworks |Sammelwerk=Science |Band=341 |Nummer=6149 |Datum=2013 |Seiten= |DOI=10.1126/science.1230444}} == Weblinks == {{Commons|Omar M. Yaghi|Omar Yaghi}} * Liddmaatsindrag vun [https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/omar-yaghi/ Omar Yaghi] bi de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Nationalen Akademie der Wissenschaften Leopoldina]] * [http://yaghi.berkeley.edu/ Website vun dat Yaghi Laboratory] * {{Academictree|chemistry|59430}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1185536280|VIAF=7620155769100727880007}} {{SORTIERUNG:Yaghi, Omar}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Jordanien]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1965]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] i63olkuhlj163sk1izupms23hi26y8p 0 195131 1061900 1061398 2026-04-05T18:29:18Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061900 wikitext text/x-wiki [[Datei:Raulfs, Philipp.jpg|mini|Philipp Raulfs, 2018]] '''Philipp Raulfs''' (* [[25. April]] [[1991]] in [[Gifhorn]])<ref name="Handbuch 2017">[[Gabriele Andretta]] (Hrsg.), Referat für Presse, Öffentlichkeitsarbeit, Protokoll: ''Landtag Niedersachsen. [[Handbuch des Niedersächsischen Landtages]] der 18. Wahlperiode. 2017 bis 2022'', 1. Auflage, Hannover: Niedersächsischer Landtag, 2018, S. 131</ref> is en düütsch Politiker ([[SPD]]). He is siet 2025 [[Landraat]] vun den Landkreis Gifhorn. Tovör weer he van 2017 bit 2025 Afordneter vun den [[Landdag Neddersassen]]. == Leven == An den Realschoolafsluss 2007 hett Philipp Raulfs en Utbillen to’n Mechatroniker anslooten. Nah dat Fackabitur 2012 studeer he in’n dualen Studium Konstruktschoonstechnik an de [[Hochschool Hannover]]. 2016 hett he en Maschinenbaustudium an de [[Leibniz Universität Hannover]] upnommen, dat he 2019 mit den Master of Science afslooten hett.<ref>{{Internetquelle |autor=Philipp Raulfs |url=https://www.philipp-raulfs.de/ausbildung-und-beruf/ |titel=Ausbildung und Beruf |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-05-12 |sprache=de-DE }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/alle/,cms_id,341,ausschuss_id,42,abgeordneten_id,202805.html |titel=Abgeordnetenprofil von Philipp Raulfs |werk= |hrsg=Landtag Niedersachsen |datum= |abruf=2020-05-12 |sprache=de}}</ref> == Politik == Raulfs weer van 2011 bit 2025 Liddmaat in den Raat vun de Gemeend [[Hillerse]]. Dor weer he van 2011 bit 2021 Vörsitter vun de SPD-Fraktschoon, van 2021 bit 2025 weer he ehrenamtlicher Börgermeester vun de Gemeend Hillerse. Den [[Samtgemeenderaat]] [[Samtgemeend Meinersen|Meinersen]] hörr he van 2016 bit 2023 an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.sitzungsdienst-meinersen.de/bi/pa020.asp?PALFDNR=1 |titel=Samtgemeinderat Meinersen |hrsg=Internetseite Bürgerinformationssystem ALLRIS®net. |abruf=2024-10-03}}</ref> Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2017]] kreeg he en Direktmandat in den [[Landdagswahlkreis Gifhorn-Süüd]]. Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2022]] kunn he dat Direktmandat verteidigen. Sien Landdagsmandat hett he an*n 18. November 2025 in’t Vörfeld vun sien Amtsanträe as Landraat daalleggt. För hüm is [[Andrea Kötter]] in den Landdag nahrückt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zevener-zeitung.de/region/nach-tod-von-landrat-wechsel-in-spd-fraktion-333173.html |titel=Nach Tod von Landrat: Wechsel in SPD-Fraktion |werk=zevener-zeitung.de |datum=2025-11-18 |abruf=2025-11-18}}</ref> Nah den Dood vun den [[Landkreis Gifhorn|Gifhorner]] Landraat [[Tobias Heilmann (Politiker, 1975)|Tobias Heilmann]] hett Raulfs bekanntgeven, as sien Nahfolger to kandideeren.<ref>{{Internetquelle | autor=Dirk Kühn, Christian Franz |url=https://www.braunschweiger-zeitung.de/niedersachsen/gifhorn/article409362286/spd-abgeordneter-philipp-raulfs-will-landrat-in-gifhorn-werden.html/ |titel=SPD-Abgeordneter Philipp Raulfs will Gifhorns Landrat werden |werk=Gifhorner Rundschau |datum=27.06.2025 |sprache=de |abruf=08.07.2025}}</ref> An‘n 26. Oktober 2025 wurr he mit 53,6 Perzent vun de Stimmen to’n Landraat wählt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/braunschweig_harz_goettingen/spd-kandidat-philipp-raulfs-ist-neuer-landrat-von-gifhorn,landratswahl-100.html |titel=SPD-Kandidat Philipp Raulfs ist neuer Landrat von Gifhorn |werk=ndr.de |datum=2025-10-28 |abruf=2025-10-28}}</ref> Sien Amt hett he an’n 24. November 2025 antreeden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landkreis-gifhorn.de/Amtsantritt-von-Philipp-Raulfs-Fokus-auf-Wirtschaft-Bildung-und-Sicherheit.php?object=tx,4083.6606.1 |titel=Amtsantritt von Philipp Raulfs: Fokus auf Wirtschaft, Bildung und Sicherheit |hrsg=Landkreis Gifhorn |datum=2025-11-24 |abruf=2025-11-24}}</ref> Siet 2019 is he Vörsitter vun de SPD in‘n Landkreis Gifhorn.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spd-gifhorn.de/unser-vorstand/ |titel=Unser Vorstand › SPD im Landkreis Gifhorn |abruf=2020-05-12 |sprache=de-DE }}</ref> == Weblinks == {{commons}} * [https://www.philipp-raulfs.de/ Persönlich Website] * [https://www.spdnds.de/personen/philipp-raulfs/ Philipp Raulfs bi de SPD Niedersachsen] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2024-04-01}} {{SORTIERUNG:Raulfs, Philipp}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1991]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Landdagsafordneter (Neddersassen)]] [[Kategorie:SPD]] khha0uc27ez4aicxqvicn4jgvad7txw 0 195223 1061949 1061429 2026-04-06T00:13:36Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061949 wikitext text/x-wiki [[Datei:Susumu Kitagawa cropped Susumu Kitagawa 20191212.jpg|mini|Susumu Kitagawa]] '''Susumu Kitagawa''' ([[Japaansch Schrift|japaansch]] {{lang|ja|北川 進}}, ''Kitagawa Susumu''; * [[4. Juli]] [[1951]] in [[Kyōto]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/kitagawa/facts/ |titel=Susumu Kitagawa |werk=nobelprize.org |sprache=en |abruf=2025-10-09}}</ref>) is en japaansch Chemiker. He gellt as internatschonal führend Experte för [[Metal Organic Framework|metall-organische Gerüste]] (MOF).<ref>[https://web.archive.org/web/20080929233813/http://www.pm.rub.de/pm2008/msg00302.htm Presseinformatschoon vun de Ruhr-Universität Bochum to en Vördrag vun Kitagawa, 29. September 2008]</ref> 2025 kreeg he gemeensam mit [[Richard Robson (Chemiker)|Richard Robson]] un [[Omar Yaghi]] den [[Nobelpries för Chemie]] för de Entwicklung vun [[Metallorganische Gerüstverbindung|metallorganische Gerüstverbindungen]].<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/kitagawa/facts/ |titel=Susumu Kitagawa |werk=nobelprize.org |sprache=en |datum=2025-10-08 |abruf=2025-10-08}}</ref> Kitagawa wurr 1979 an de [[Universität Kyōto]] promoveert.<ref>{{Academictree |chemistry |61507|Name=Susumu Kitagawa|Datum=24. Februar 2018}}</ref> Dornah weer he Assistant Professor, af 1983 [[Lecturer]] un 1988 Associate Professor an de [[Kinki-Universität]]. 1992 wurr he Perfesser för Anorganische Chemie an de [[Tokyo Metropolitan University]] un 1998 Perfesser för Inorganische Funktschonale Chemie an de Universität Kyoto. Siet 2007 is he dor stellvertredend Direkter vun dat Institute for Integrated Cell-Material Sciences. Sien Fachrebeet is [[Komplexchemie]], speziell polymere Komplexstrukturen un MOFs, wat he as ''Chemie im Koordinations-Raum'' betekent. 1986/87 weer he Gastwetenschapler an de [[Texas A&M University]] (F. A. Cotton Laboratory) un 1996 Gastperfesser an de [[City University of New York]]. He kreeg 2008 den [[Humboldt-Forschungspries]] (un weer dormit an de [[Ruhr-Universität Baukem]]), 2009 den Chemical Society of Japan Award un 2003 den Pries vun de [[Chemical Society of Japan]] (CSJ) för Kreative Arbeit. 2010 hörr he to den [[Thomson Reuters Citation Laureates]]. 2011 kreeg he de [[Ehrenmedaille (Japan)|Medaille mit Purpurnem Band]] un wurr Liddmaat vun den Wetenschapsraat (Science Council) vun Japan. 2018 wurr he Ehrendokter vun den [[Technische Universität München]].<ref>{{Internetquelle| url=https://www.ch.tum.de/ch/fakultaet/auszeichnungen-und-ehrungen/ehrenpromotionen/| titel=Ehrenpromotionen der Fakultät Chemie| hrsg=TU München| zugriff=2023-02-06}}</ref> 2023 wurr Kitagawa to’n utwärtig Liddmaat vun de [[Royal Society]] wählt. == Wat he herutbrocht hett (Utwahl) == * {{Literatur |Autor=Susumu Kitagawa, Mitsuru Kondo |Titel=Functional Micropore Chemistry of Crystalline Metal Complex-Assembled Compounds |Sammelwerk=Bulletin of the Chemical Society of Japan |Band=71 |Nummer=8 |Datum=1998 |Seiten=1739–1753 |DOI=10.1246/bcsj.71.1739}} * {{Literatur |Autor=Ryo Kitaura et al. |Titel=Porous Coordination‐Polymer Crystals with Gated Channels Specific for Supercritical Gases |Sammelwerk=Angewandte Chemie International Edition |Band=42 |Nummer=4 |Datum=2003 |Seiten=428–431 |DOI=10.1002/anie.200390130}} * {{Literatur |Autor=Susumu Kitagawa, Ryo Kitaura, Shin‐ichiro Noro |Titel=Functional Porous Coordination Polymers |Sammelwerk=Angewandte Chemie International Edition |Band=43 |Nummer=18 |Datum=2004 |Seiten=2334–2375 |DOI=10.1002/anie.200300610}} * {{Literatur |Autor=Kazuhiro Uemura, Ryotaro Matsuda, Susumu Kitagawa |Titel=Flexible microporous coordination polymers |Sammelwerk=Journal of Solid State Chemistry |Band=178 |Nummer=8 |Datum=2005 |Seiten=2420–2429 |DOI=10.1016/j.jssc.2005.05.036}} * {{Literatur |Autor=Tapas Kumar Maji, Ryotaro Matsuda, Susumu Kitagawa |Titel=A flexible interpenetrating coordination framework with a bimodal porous functionality |Sammelwerk=Nature Materials |Band=6 |Nummer=2 |Datum=2007 |Seiten=142–148 |DOI=10.1038/nmat1827}} * {{Literatur |Autor=Shinpei Hasegawa et al. |Titel=Three-Dimensional Porous Coordination Polymer Functionalized with Amide Groups Based on Tridentate Ligand: Selective Sorption and Catalysis |Sammelwerk=Journal of the American Chemical Society |Band=129 |Nummer=9 |Datum=2007 |Seiten=2607–2614 |DOI=10.1021/ja067374y}} * {{Literatur |Autor=Satoshi Horike, Satoru Shimomura, Susumu Kitagawa |Titel=Soft porous crystals |Sammelwerk=Nature Chemistry |Band=1 |Nummer=9 |Datum=2009 |Seiten=695–704 |DOI=10.1038/nchem.444}} == Weblinks == {{Commons}} *[https://web.archive.org/web/20250321045549/https://www.jst.go.jp/erato/kitagawa/img/CV.Susumu_Kitagawa111005.pdf Levensloop, PDF] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1247641937|LCCN=n2009002557|NDL=00846692|VIAF=21629459}} {{SORTIERUNG:Kitagawa, Susumu}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Japan]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] lm17esv0aqkjy3i4xfx7ep8zfrc47xy 0 195866 1061801 1061349 2026-04-05T12:08:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061801 wikitext text/x-wiki '''Johannes Zumtaugwald''' (* [[4. Januar]] [[1826]] in [[Zermatt]]; † [[1900]]) weer en [[Bargführer]] ut de Anfangstiet vun den Zermatter [[Bargstiegen|Alpinismus]]. [[Datei:Johannes Zumtaugwald.png|alternativtext=Portrait von Johannes Zumtaugwald|mini|Johannes Zumtaugwald]] == Leven == Johannes Zumtaugwald, Söhn vun Johann Joseph un Maria Katharina Zumtaugwald, weer en Zermatter Bargführer, de eenige Eerstbestiegen up prominente Swiezer [[Veerdusender]] ünnernommen hett, dorünner den höchsten komplett in de Swiez stahn Barg, den [[Dom (Barg)|Dom]] (4545&nbsp;m), un den hööchsten Swiezer Barg överhoopt, de [[Dufourtipp]] (4634&nbsp;m). He weer de jüngere Bröer vun Matthäus Zumtaugwald un de öllere Bröer vun Stefan Zumtaugwald, denen ähnlich spektakuläre Eerstbestiegen gelungen; deelwies gungen se ok tosommen in de Seilschapen. Betallt wurrn de Ünnenehmungen dör engelsch Gäste as [[Leslie Stephen]], den lateren Mitbegrünner vun den [[Alpine Club|London Alpine Club]], oder de beid Geistlichen [[Charles Hudson]] (Eerstbestieger vun den Matterhorn 1865) un John Llewelyn Davies. Dank den US-amerikaanschen Alpinisten Henry Fairbanks Montagnier (1877–1933) sünd de Führerböker vun de dree Bröers Zumtaugwald erhollen bleeven un geven umfangriek Informatschonen över de Touren vun disse Anfangstiet vun den Alpinismus. So wurrd bispeelswies för 1862 en Versöök vun Johannes Zumtaugwald dokumenteert, dat [[Matterhorn]] to bestiegen, wobi he den Tipp aber nich reckt hett.<ref>{{Internetquelle |autor=John Percy Farrar |url=http://pahar.in/wpfb-file/1918-the-alpine-journal-vol-31-s-pdf/ |titel=The Führerbücher of the Brothers Zumtaugwald |werk=Alpine Journal |hrsg=Alpine Club London |datum=1918 |zugriff=2018-12-10 |sprache=en }}</ref> De Naam Zumtaugwald, de sück bit in dat Laatmiddelöller torüchverfolgen lett, stammt vun den Stammsitt vun de Familie in‘n Taugwald af, de dicht bi Zermatt liggt. De oltinseeten Familie hett mehrere [[Meier]] vun dat Freegericht Zermatt as ok eenige Preester hervörbrocht.<ref>[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/028748/2012-08-14/ afropen an’n 7. Oktober 2024]</ref> == Eerstbestiegen == * 1855 Monte-Rosa-Dufourtipp över Westgrat, 4634&nbsp;m. De Erstbesteigung funn an’n 1. August 1855 dör en vun Charles Hudson leit Seilschap statt. Wiedere Deelnehmer weern John Birkbeck, Edward J. W. Stephenson un de Bröers Christopher un James G. Smyth. De Bargführer Johannes un Matthäus Zumtaugwald ut Zermatt un Ulrich Lauener ut Lauterbrunnen hemm den Engländern den Weg bahnt. * 1858 Dom över Festigrat, 4545&nbsp;m 11. September 1858 vun J. Llewellyn Davies, Johannes Zumtaugwald, Johann Kronig un Hieronymous Brantschen. * 1859 [[Rimpfischhorn]], 4199&nbsp;m ( 9. September 1859 mit Leslie Stephen, Robert Liveing, [[Melchior Anderegg]] * 1862 [[Täschhorn]] över Kinflank, 4491&nbsp;m 30. Juli 1862 dör Stefan un Johannes Zumtaugwald, J. Llewelyn Davies, J.W. Hayward un Peter-Josef Summermatter över NW-Flank (Kinflank) direkt vun Randa ut. == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1300513519|LCCN=|NDL=|VIAF=458169381441939550007}} {{SORTIERUNG:Zumtaugwald, Johannes}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Swiez]] [[Kategorie:Boren 1826]] [[Kategorie:Storven 1900]] [[Kategorie:Bargstieger]] py33n0f6cc1ya2shylztzk4egqopm19 0 196757 1061803 1061785 2026-04-05T12:10:02Z Eastfrisian2 58044 /* Sojus MS-08 – ISS-Expeditschonen 55/56 */ 1061803 wikitext text/x-wiki [[Bild:Jsc2021e010292.jpg|rechts|duum|Offizielles NASA-Foto]] '''Oleg Germanowitsch Artemjew''' (russisch:Олег Германович Артемьев; * [[28. Dezember]] [[1970]] in [[Riga]], [[Lettische Sozialistische Sowjetrepublik|Lettische SSR]], [[Sowjetunion|UdSSR]]) is en [[Russland|russisch]] [[Kosmonaut]]. == Utbillen == Bit 1990 hett Artemjew an dat Polytechnikum in [[Tallinn]] studeert. 1998 hett he sien Afsluss an de [[Staatliche Technische Universität Moskau]] in [[Moskau]] maakt.<ref>[http://www.astronautix.com/a/artemyev.html] Indrag in de Encyclopedia Astronautica (engelsch)</ref> == Kosmonautentätigkeit == === Utbillen === Artemjew wurr as Liddmaat vun de 15. RKK-Energija-Utwahlgrupp an’n 29. Mai 2003 utwählt.<ref name="spacefacts.de">{{Internetquelle |url=http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm |titel=Kosmonautenbiographie: Oleg Artjomjew |hrsg=spacefacts.de |abruf=2014-03-04}}</ref> Sien Kosmonautengrundutbillen hett he an’n 28. Juni 2005 afslooten. För den Floog vun [[Sojus TMA-10M]] weer he in de Ersatzmannschap indeelt. === ''Sojus TMA-12M'' – ISS-Expeditschonen 39/40 === [[Datei:ISS-40 EVA-2 (a) Oleg Artemyev.jpg|mini|Oleg Artemjew arbeit in en Orlan Ruumantoog buterhalv vun de Internatschonalen Ruumstatschpoon (ISS) wiels de Expedition 40, upnommen an’n 18. August 2014.]] Artemjew nehm as Bordingenieur an de [[ISS-Expedition 39|ISS-Expeditschonen 39]] un [[ISS-Expedition 40|40]] deel. Dat Ruumschipp [[Sojus TMA-12M]] mit Kommandant [[Alexander Alexandrowitsch Skworzow]] und de Bordingenieure [[Steven Ray Swanson]] un Artemjew is an’n 25. März 2014 start, de Kopplung kunn wegen Problemen mit de Ruumschippstüern nich as vörsehn nah knapp söss Stünn dörführt wurrn, sonnern eerst twee Daag later, an’m 27. März.<ref>{{Internetquelle |autor=Günther Glatzel |url=https://www.raumfahrer.net/news/raumfahrt/28032014082525.shtml |titel=Sojus-TMA 12M an ISS gekoppelt |hrsg=raumfahrer.net |datum=2014-03-28 |abruf=2014-03-28}}</ref> An Bord vun de Ruumstatschoon weern all [[Kōichi Wakata]], [[Michail Wladislawowitsch Tjurin]] un [[Richard Alan Mastracchio]]. Nahdem disse bitherige Crew weer land is, keemen [[Maksim Viktorovich Surayev]], [[Gregory Reid Wiseman]] un [[Alexander Gerst]] mit dat Ruumschipp [[Sojus TMA-13M]] nee dorto un billen denn de ISS-Expedition 40. An‘n 11. September 2014 sünd Artemjew, Skworzow un Swanson weer up de Eer land. In’n Februar 2016 wurr Artemjew de Titel [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] verleeht.<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201602150064 Erlass des Präsidenten der Russischen Föderation N 59 vom 15. Februar 2016 „Über die Auszeichnung mit den staatlichen Auszeichnungen der Russischen Föderation“] (russisch)</ref> === ''Sojus MS-08'' – ISS-Expeditschonen 55/56 === [[Datei:ISS-55 Oleg Artemyev works in the Columbus module.jpg|mini|Oleg Artemjew arbeit an Bord vun de Internatschonale Ruumstatschoon in dat [[Columbus (ISS-Modul)|''Columbus'']] Modul wiels de ISS-Expedition 55.]] Mit dat Ruumschipp [[Sojus MS-08]] is Artemjew an‘n 21. März 2018 to sien tweet Mission as Bordingenieur vun de [[ISS-Expedition 55|ISS-Expeditionen 55]] un [[ISS-Expedition 56|56]] start. He weer Kommandant vun dat Ruumschipp. Dorto keemen de beid Amerikaner [[Andrew Jay Feustel]] un [[Richard Robert Arnold]]. Tosommen mit [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]], [[Scott David Tingle]] un [[Norishige Kanai]], de all up de ISS weer, hemm se denn de ISS-Expeditschoon 55 billd. De olt Crew is denn dör [[Sergei Walerjewitsch Prokopjew]], [[Alexander Gerst]] un [[Serena Auñón-Chancellor]] aflöst wurrn, so dat de un de Crew vun Artemjew nu de ISS-Expedition 56-Crew billen deen. An’n 15. August monteer Artemjew gemeensam mit Sergei Prokopjew, bi en mehr Stünnen düern Butenbordinsatz up de ISS, die [[ICARUS-Initiative|ICARUS-Antenne]]. De Rückkehr vun Arttemjew un sien Crew weer an’n 4. Oktober 2018. === ''Sojus MS-21'' – ISS-Expeditschonen 66/67 === ==== Start ==== Artemjew weer ok Kommandant vun de Sojus MS-21-Mission tosommen mit [[Denis Wladimirowitsch Matwejew]] un [[Sergei Wladimirowitsch Korsakow]], de an’n 18. März 2022 start sünd. An den sülvigen Dag hemm se spoodriek manuell an dat [[Pritschal]]-Knüttmodul vun dat russisch ISS-Segment andockt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.astronaut.ru/as_rusia/vvs/text/matveev01.htm |titel=Denis Vladimirovich Matveev |werk=Astronaut.ru |datum=2022-04-19 |sprache=ru |abruf=2022-04-19}}</ref> Dat weer de eerste Sojus-Mission to de ISS, de ahn Utnahm russisch Kosmonauten an Bord harr.<ref>{{Internetquelle |autor=Chris Gebhardt |url=https://www.nasaspaceflight.com/2022/03/soyuz-ms-21/ |titel=First all-Roscosmos cosmonaut mission arrives at station |werk=NASASpaceFlight.com |datum=2022-03-18 |sprache=en-US |abruf=2022-04-19}}</ref> Bi dat Andocken vun Sojus MS-21 leep up de ISS de [[ISS-Expedition 66]], Kommandant weer dor [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]]. Dorto hörrn ok noch de Ruumfohrer [[Pjotr Walerjewitsch Dubrow]], [[Mark Thomas Vande Hei]], [[Raja Chari]], [[Thomas Henry Marshburn]], [[Matthias Maurer]] un [[Kayla Jane Barron]]. Mit dat Afdocken vun [[Sojus MS-19]] an‘n 30. März 2022, 7:21 UTC gung de ISS-Expeditschoon 66 to Enn’n un [[ISS-Expeditschon 67]] fung an. Dat Kommando hett Thomas Marshburn övernommen.<ref>{{Internetquelle |autor=Jeff Foust |url=https://spacenews.com/soyuz-returns-astronaut-and-cosmonauts-from-space-station/ |titel=Soyuz returns astronaut and cosmonauts from space station |werk=Spacenews.com |hrsg=Spacenews |datum=2022-03-30 |sprache=en-US |abruf=2022-04-19}}</ref> Marshburn, Chari, Maurer un Barron sünd in’n Mai 2022 to de Eer torüchkehrt un wurrn dör [[Kjell Norwood Lindgren]], [[Robert Thomas Hines]], Samantha Cristoforetti]] un [[Jessica Andrea Watkins]] ersett. ==== Butenbordinsätze ==== Nah en Reeg vun Butenbordinsätzen in’n April 2022 sull de [[European Robotic Arm|''Europääsch Roboterarm'']] (ERA) in Bedriev nommen wurrn. Dorbi hemm Oleg Artemjew un sien Kolleeg Denis Matwejew tonächst bi en Insatz an’n 18. April en externes Stüermodul anbrocht, hemm Schuulafdecken aflöst un Fasthollengreep anbrocht. Bi en wiederen Utstieg an’n 28. April hemm Artemjew un Matwejew wiedere Arbeiten to de Inbedrievnahm vun ERA dörführt. ==== Rückkehr to de Eer ==== De dree Kosmonauten sünd an’n 29. September 2022 weer up de Eer lannd. Nah dree Langtietinsätzen mit 560 Daag in’t All leeg Artjemjew dormals up Platz 12 in de Ranglist vun de erfohrenst Ruumfohrer.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20221208000425/http://www.spacefacts.de/german/d_tis.htm |titel=Astronauten und Kosmonauten (geordnet nach "Gesamtflugzeit") |werk=Spacefacts |datum=2022-12-08 |sprache=de |abruf=2024-10-02 |kommentar=Die Webseite zeigt den Stand vom 8. Dezember 2022, die Rangliste hat sich in der Zwischenzeit geändert}}</ref> === SpaceX Crew-12 === Oleg Artemjew sull mit de Mission [[SpaceX Crew-12]] en veert Mal to de ISS starten. In‘n Dezember 2025 – rund tweeeenhalv Maand vör den plaant Start – wurr he aber ut de Besatten ruttrucken. Roskosmos hett as Begrünnen en „Wechsel zu einer anderen Tätigkeit“ angeven. De Nahrichtensiet [[The Insider (Magazin)|The Insider]] hett bericht, dat Artemjew ut de USA utwiest wurrn weer. Hüm wurr vörsmeeten gegen de [[International Traffic in Arms Regulations]] verstött to hemm, indem he in en [[SpaceX]]-Anlaag in [[Hawthorne (Kalifornien)|Hawthorne]] Ünnerlagen un Drievwarkskomponenten fotografeert un de Upnahmen wiedergevn harr. De Vörfall weer luut Bericht Enn’n November 2025 un harr en Ünnersöken vun mehreren US-Behörden utlööst. Artemjew wurr denn dör [[Andrej Walerjewitsch Fedjajew]] as Missionsspezialist ersett. De weer all in 2023 as Deel vun de [[SpaceX Crew-6]] up de ISS.<ref>{{Internetquelle |url=https://theins.ru/news/287330 |titel=Космонавта Артемьева исключили из экипажа Crew-12. Он фотографировал документы SpaceX и «вынес в телефоне» секретную информацию — источники |sprache=ru |abruf=2025-12-28}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Mike Wall published |url=https://www.space.com/space-exploration/launches-spacecraft/cosmonaut-removed-from-spacexs-crew-12-mission-for-violating-national-security-rules-report |titel=Cosmonaut removed from SpaceX's Crew 12 mission for violating national security rules: report |datum=2025-12-02 |sprache=en |abruf=2025-12-28}}</ref> == Politik == Bi de [[Wahl vun de Moskauer Stadtduma 2019|Wahl 2019]] wurr he to’n Liddmaat vun de [[Moskauer Stadtduma]] wählt. He hörrt de Fraktschoon vun [[Einiges Russland]] an.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/artemev-oleg-germanovich |titel=Артемьев, Олег Германович |werk=[[TASS]] |sprache=ru |abruf=2023-04-11}}</ref> == Utteknungen == * Ehrenbörger vun [[Gagarin (Smolensk)|Gagarin]] (2015) * Ehrenbörger vun [[Baikonur]] (2015) * [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] (2016) * Ehrenbörger vun [[Sneschinsk]] (2018) * [[Verdeenstorden för dat Vaderland]] (2020)<ref name=":0" /> ==Privates== Mit sien Fru Anna Sergevna Malichova hett he dree Kinner. == Weblinks == {{Commons|Oleg Artemyev|Oleg Germanowitsch Artemjew}} * [http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm Kurzbiografie von Oleg Germanowitsch Artemjew] bi spacefacts.de * [http://www.artemjew.ru/ Homepage von Oleg Artemyev] (russisch/engelsch) * [https://twitter.com/OlegMKS Twitter von Oleg Artemyev] @OlegMKS * [https://instagram.com/olegmks Instagram vun Oleg Artemyev] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Artemjew, Oleg Germanowitsch}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1970]] [[Kategorie:Börger von de Sowjetunion]] [[Kategorie:Börger von Russland]] [[Kategorie:Ruumfohrer]] [[Kategorie:Politiker (Russland)]] 3m2i1k84t94ar8plzodue9q96zt1ktk 1061804 1061803 2026-04-05T12:11:10Z Eastfrisian2 58044 /* Sojus MS-21 – ISS-Expeditschonen 66/67 */ 1061804 wikitext text/x-wiki [[Bild:Jsc2021e010292.jpg|rechts|duum|Offizielles NASA-Foto]] '''Oleg Germanowitsch Artemjew''' (russisch:Олег Германович Артемьев; * [[28. Dezember]] [[1970]] in [[Riga]], [[Lettische Sozialistische Sowjetrepublik|Lettische SSR]], [[Sowjetunion|UdSSR]]) is en [[Russland|russisch]] [[Kosmonaut]]. == Utbillen == Bit 1990 hett Artemjew an dat Polytechnikum in [[Tallinn]] studeert. 1998 hett he sien Afsluss an de [[Staatliche Technische Universität Moskau]] in [[Moskau]] maakt.<ref>[http://www.astronautix.com/a/artemyev.html] Indrag in de Encyclopedia Astronautica (engelsch)</ref> == Kosmonautentätigkeit == === Utbillen === Artemjew wurr as Liddmaat vun de 15. RKK-Energija-Utwahlgrupp an’n 29. Mai 2003 utwählt.<ref name="spacefacts.de">{{Internetquelle |url=http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm |titel=Kosmonautenbiographie: Oleg Artjomjew |hrsg=spacefacts.de |abruf=2014-03-04}}</ref> Sien Kosmonautengrundutbillen hett he an’n 28. Juni 2005 afslooten. För den Floog vun [[Sojus TMA-10M]] weer he in de Ersatzmannschap indeelt. === ''Sojus TMA-12M'' – ISS-Expeditschonen 39/40 === [[Datei:ISS-40 EVA-2 (a) Oleg Artemyev.jpg|mini|Oleg Artemjew arbeit in en Orlan Ruumantoog buterhalv vun de Internatschonalen Ruumstatschpoon (ISS) wiels de Expedition 40, upnommen an’n 18. August 2014.]] Artemjew nehm as Bordingenieur an de [[ISS-Expedition 39|ISS-Expeditschonen 39]] un [[ISS-Expedition 40|40]] deel. Dat Ruumschipp [[Sojus TMA-12M]] mit Kommandant [[Alexander Alexandrowitsch Skworzow]] und de Bordingenieure [[Steven Ray Swanson]] un Artemjew is an’n 25. März 2014 start, de Kopplung kunn wegen Problemen mit de Ruumschippstüern nich as vörsehn nah knapp söss Stünn dörführt wurrn, sonnern eerst twee Daag later, an’m 27. März.<ref>{{Internetquelle |autor=Günther Glatzel |url=https://www.raumfahrer.net/news/raumfahrt/28032014082525.shtml |titel=Sojus-TMA 12M an ISS gekoppelt |hrsg=raumfahrer.net |datum=2014-03-28 |abruf=2014-03-28}}</ref> An Bord vun de Ruumstatschoon weern all [[Kōichi Wakata]], [[Michail Wladislawowitsch Tjurin]] un [[Richard Alan Mastracchio]]. Nahdem disse bitherige Crew weer land is, keemen [[Maksim Viktorovich Surayev]], [[Gregory Reid Wiseman]] un [[Alexander Gerst]] mit dat Ruumschipp [[Sojus TMA-13M]] nee dorto un billen denn de ISS-Expedition 40. An‘n 11. September 2014 sünd Artemjew, Skworzow un Swanson weer up de Eer land. In’n Februar 2016 wurr Artemjew de Titel [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] verleeht.<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201602150064 Erlass des Präsidenten der Russischen Föderation N 59 vom 15. Februar 2016 „Über die Auszeichnung mit den staatlichen Auszeichnungen der Russischen Föderation“] (russisch)</ref> === ''Sojus MS-08'' – ISS-Expeditschonen 55/56 === [[Datei:ISS-55 Oleg Artemyev works in the Columbus module.jpg|mini|Oleg Artemjew arbeit an Bord vun de Internatschonale Ruumstatschoon in dat [[Columbus (ISS-Modul)|''Columbus'']] Modul wiels de ISS-Expedition 55.]] Mit dat Ruumschipp [[Sojus MS-08]] is Artemjew an‘n 21. März 2018 to sien tweet Mission as Bordingenieur vun de [[ISS-Expedition 55|ISS-Expeditionen 55]] un [[ISS-Expedition 56|56]] start. He weer Kommandant vun dat Ruumschipp. Dorto keemen de beid Amerikaner [[Andrew Jay Feustel]] un [[Richard Robert Arnold]]. Tosommen mit [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]], [[Scott David Tingle]] un [[Norishige Kanai]], de all up de ISS weer, hemm se denn de ISS-Expeditschoon 55 billd. De olt Crew is denn dör [[Sergei Walerjewitsch Prokopjew]], [[Alexander Gerst]] un [[Serena Auñón-Chancellor]] aflöst wurrn, so dat de un de Crew vun Artemjew nu de ISS-Expedition 56-Crew billen deen. An’n 15. August monteer Artemjew gemeensam mit Sergei Prokopjew, bi en mehr Stünnen düern Butenbordinsatz up de ISS, die [[ICARUS-Initiative|ICARUS-Antenne]]. De Rückkehr vun Arttemjew un sien Crew weer an’n 4. Oktober 2018. === ''Sojus MS-21'' – ISS-Expeditschonen 66/67 === ==== Start ==== Artemjew weer ok Kommandant vun de Sojus MS-21-Mission tosommen mit [[Denis Wladimirowitsch Matwejew]] un [[Sergei Wladimirowitsch Korsakow]], de an’n 18. März 2022 start sünd. An den sülvigen Dag hemm se spoodriek manuell an dat [[Pritschal]]-Knüttmodul vun dat russisch ISS-Segment andockt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.astronaut.ru/as_rusia/vvs/text/matveev01.htm |titel=Denis Vladimirovich Matveev |werk=Astronaut.ru |datum=2022-04-19 |sprache=ru |abruf=2022-04-19}}</ref> Dat weer de eerste Sojus-Mission to de ISS, de ahn Utnahm russisch Kosmonauten an Bord harr.<ref>{{Internetquelle |autor=Chris Gebhardt |url=https://www.nasaspaceflight.com/2022/03/soyuz-ms-21/ |titel=First all-Roscosmos cosmonaut mission arrives at station |werk=NASASpaceFlight.com |datum=2022-03-18 |sprache=en-US |abruf=2022-04-19}}</ref> Bi dat Andocken vun Sojus MS-21 leep up de ISS de [[ISS-Expedition 66]], Kommandant weer dor [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]]. Dorto hörrn ok noch de Ruumfohrer [[Pjotr Walerjewitsch Dubrow]], [[Mark Thomas Vande Hei]], [[Raja Chari]], [[Thomas Henry Marshburn]], [[Matthias Maurer]] un [[Kayla Jane Barron]]. Mit dat Afdocken vun [[Sojus MS-19]] an‘n 30. März 2022, 7:21 UTC gung de ISS-Expeditschoon 66 to Enn’n un [[ISS-Expeditschon 67]] fung an. Dat Kommando hett Thomas Marshburn övernommen.<ref>{{Internetquelle |autor=Jeff Foust |url=https://spacenews.com/soyuz-returns-astronaut-and-cosmonauts-from-space-station/ |titel=Soyuz returns astronaut and cosmonauts from space station |werk=Spacenews.com |hrsg=Spacenews |datum=2022-03-30 |sprache=en-US |abruf=2022-04-19}}</ref> Marshburn, Chari, Maurer un Barron sünd in’n Mai 2022 to de Eer torüchkehrt un wurrn dör [[Kjell Norwood Lindgren]], [[Robert Thomas Hines]], [[Samantha Cristoforetti]] un [[Jessica Andrea Watkins]] ersett. ==== Butenbordinsätze ==== Nah en Reeg vun Butenbordinsätzen in’n April 2022 sull de [[European Robotic Arm|''Europääsch Roboterarm'']] (ERA) in Bedriev nommen wurrn. Dorbi hemm Oleg Artemjew un sien Kolleeg Denis Matwejew tonächst bi en Insatz an’n 18. April en externes Stüermodul anbrocht, hemm Schuulafdecken aflöst un Fasthollengreep anbrocht. Bi en wiederen Utstieg an’n 28. April hemm Artemjew un Matwejew wiedere Arbeiten to de Inbedrievnahm vun ERA dörführt. ==== Rückkehr to de Eer ==== De dree Kosmonauten sünd an’n 29. September 2022 weer up de Eer lannd. Nah dree Langtietinsätzen mit 560 Daag in’t All leeg Artjemjew dormals up Platz 12 in de Ranglist vun de erfohrenst Ruumfohrer.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20221208000425/http://www.spacefacts.de/german/d_tis.htm |titel=Astronauten und Kosmonauten (geordnet nach "Gesamtflugzeit") |werk=Spacefacts |datum=2022-12-08 |sprache=de |abruf=2024-10-02 |kommentar=Die Webseite zeigt den Stand vom 8. Dezember 2022, die Rangliste hat sich in der Zwischenzeit geändert}}</ref> === SpaceX Crew-12 === Oleg Artemjew sull mit de Mission [[SpaceX Crew-12]] en veert Mal to de ISS starten. In‘n Dezember 2025 – rund tweeeenhalv Maand vör den plaant Start – wurr he aber ut de Besatten ruttrucken. Roskosmos hett as Begrünnen en „Wechsel zu einer anderen Tätigkeit“ angeven. De Nahrichtensiet [[The Insider (Magazin)|The Insider]] hett bericht, dat Artemjew ut de USA utwiest wurrn weer. Hüm wurr vörsmeeten gegen de [[International Traffic in Arms Regulations]] verstött to hemm, indem he in en [[SpaceX]]-Anlaag in [[Hawthorne (Kalifornien)|Hawthorne]] Ünnerlagen un Drievwarkskomponenten fotografeert un de Upnahmen wiedergevn harr. De Vörfall weer luut Bericht Enn’n November 2025 un harr en Ünnersöken vun mehreren US-Behörden utlööst. Artemjew wurr denn dör [[Andrej Walerjewitsch Fedjajew]] as Missionsspezialist ersett. De weer all in 2023 as Deel vun de [[SpaceX Crew-6]] up de ISS.<ref>{{Internetquelle |url=https://theins.ru/news/287330 |titel=Космонавта Артемьева исключили из экипажа Crew-12. Он фотографировал документы SpaceX и «вынес в телефоне» секретную информацию — источники |sprache=ru |abruf=2025-12-28}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Mike Wall published |url=https://www.space.com/space-exploration/launches-spacecraft/cosmonaut-removed-from-spacexs-crew-12-mission-for-violating-national-security-rules-report |titel=Cosmonaut removed from SpaceX's Crew 12 mission for violating national security rules: report |datum=2025-12-02 |sprache=en |abruf=2025-12-28}}</ref> == Politik == Bi de [[Wahl vun de Moskauer Stadtduma 2019|Wahl 2019]] wurr he to’n Liddmaat vun de [[Moskauer Stadtduma]] wählt. He hörrt de Fraktschoon vun [[Einiges Russland]] an.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/artemev-oleg-germanovich |titel=Артемьев, Олег Германович |werk=[[TASS]] |sprache=ru |abruf=2023-04-11}}</ref> == Utteknungen == * Ehrenbörger vun [[Gagarin (Smolensk)|Gagarin]] (2015) * Ehrenbörger vun [[Baikonur]] (2015) * [[Held vun de Russisch Föderatschoon]] (2016) * Ehrenbörger vun [[Sneschinsk]] (2018) * [[Verdeenstorden för dat Vaderland]] (2020)<ref name=":0" /> ==Privates== Mit sien Fru Anna Sergevna Malichova hett he dree Kinner. == Weblinks == {{Commons|Oleg Artemyev|Oleg Germanowitsch Artemjew}} * [http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/artemyev_oleg.htm Kurzbiografie von Oleg Germanowitsch Artemjew] bi spacefacts.de * [http://www.artemjew.ru/ Homepage von Oleg Artemyev] (russisch/engelsch) * [https://twitter.com/OlegMKS Twitter von Oleg Artemyev] @OlegMKS * [https://instagram.com/olegmks Instagram vun Oleg Artemyev] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Artemjew, Oleg Germanowitsch}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1970]] [[Kategorie:Börger von de Sowjetunion]] [[Kategorie:Börger von Russland]] [[Kategorie:Ruumfohrer]] [[Kategorie:Politiker (Russland)]] 0po8pqknu2ro85ajkkl50ilbpk89008 3 196773 1061807 2026-04-05T12:15:18Z Ternarius 22280 Ternarius hett de Siet [[Bruker Diskuschoon:MrZaimon1122]] na [[Bruker Diskuschoon:Zaifox]] verschaven: Seite während der Umbenennung des Benutzers „[[Special:CentralAuth/MrZaimon1122|MrZaimon1122]]“ in „[[Special:CentralAuth/Zaifox|Zaifox]]“ automatisch verschoben 1061807 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Bruker Diskuschoon:Zaifox]] jbiwfdu8go8vm8p72bh7zh9f52xo5d2 3 196774 1061815 2026-04-05T12:45:25Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061815 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Ordnungszahl 52 - Tellur}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 14:45, 5. Apr. 2026 (CEST) 77rx3qdnkg190s41w7qym14lyoq1u29 3 196775 1061851 2026-04-05T15:32:35Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061851 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Wiki Erdmann}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 17:32, 5. Apr. 2026 (CEST) slab80e2shpfionkhhvbiniapnpf4hv 3 196776 1061868 2026-04-05T16:37:50Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061868 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Solumno}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 18:37, 5. Apr. 2026 (CEST) 17x7rn8f1dmiki35rmnics71lur6fzg 3 196777 1061872 2026-04-05T16:55:50Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061872 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Feurio!}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 18:55, 5. Apr. 2026 (CEST) jt5tx4g2g3zaq8omtvvq87kyoszu9ti 3 196778 1061889 2026-04-05T17:28:32Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061889 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=MatzorV}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 19:28, 5. Apr. 2026 (CEST) dp33alxlizth96ezgcwkrp49d3p4w4s 3 196779 1061894 2026-04-05T17:59:03Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061894 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Lzkdkkf}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 19:59, 5. Apr. 2026 (CEST) 479oawuem6z92xubwy4xnrwqfvhoru9 3 196780 1061903 2026-04-05T18:43:28Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061903 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Ado0816}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 20:43, 5. Apr. 2026 (CEST) ogzzfowumh1mpdswz0zny7h6952pl4w 3 196781 1061942 2026-04-05T21:12:14Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061942 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Bild-Sprache}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 23:12, 5. Apr. 2026 (CEST) b3dsdml0urjuvn5c2tq25vr64lh2j4d 3 196782 1061944 2026-04-06T00:04:26Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061944 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=InfernoHues}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 02:04, 6. Apr. 2026 (CEST) iw7wbhzp4iyhr5rvt2p0dor0nrxol81 3 196783 1061951 2026-04-06T01:14:41Z Mfield 60616 Mfield hett de Siet [[Bruker Diskuschoon:Rayen Ben ALI]] na [[Bruker Diskuschoon:Bridgetowisdom]] verschaven: Seite während der Umbenennung des Benutzers „[[Special:CentralAuth/Rayen Ben ALI|Rayen Ben ALI]]“ in „[[Special:CentralAuth/Bridgetowisdom|Bridgetowisdom]]“ automatisch verschoben 1061951 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Bruker Diskuschoon:Bridgetowisdom]] kdoqi249uniueroeay1ca2vaycr5nxn 3 196784 1061989 2026-04-06T10:44:11Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061989 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Leroy1107}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 12:44, 6. Apr. 2026 (CEST) k46lfmgodcsr1zaxlbe2lji8iqgvmsq