Wikipedia ndswiki https://nds.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:H%C3%B6%C3%B6ftsiet MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Spezial Diskuschoon Bruker Bruker Diskuschoon Wikipedia Wikipedia Diskuschoon Bild Bild Diskuschoon MediaWiki MediaWiki Diskuschoon Vörlaag Vörlaag Diskuschoon Hülp Hülp Diskuschoon Kategorie Kategorie Diskuschoon Portal Portal Diskuschoon TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 6. Dezember 0 11928 1062067 1001904 2026-04-07T07:05:38Z Flaverius 21322 /* Storven */ 1062067 wikitext text/x-wiki De '''6. Dezember''' is de 340. Dag in’n [[Gregoriaansch Klenner|Gregoriaanschen Klenner]]. In [[Schaltjohr]]en is dat de 341. Dag. {{Navigatschoonsliest Klenner Daag|Dezember}} == Wat passeert is == * [[598 v. Chr.]]: [[Jojachin]] warrt König vun dat lüttje Königriek [[Juda (Riek)|Juda]] un blifft dat bit to’n [[16. März]] [[597 v. Chr.|597]] * [[1058]]: Gerhard vun Burgund warrt in [[Siena]] as [[Nikolaus II.]] nee [[Paapst]]. In [[Rom]] hefft se den [[Gegenpaapst]] [[Benedikt X.]] upstellt. * [[1887]]: [[Wladimir Iljitsch Lenin|Lenin]] warrt, mit 38 annere Studenten, ut de Universität [[Kasan]] rutsmeten, vunwegen dat he dat up en [[Revolutschoon]] in [[Russland]] afsehn harr. * [[1912]]: In [[Tel-El Armana]] buddelt de düütsche [[Archäologie|Archäoloog]] [[Ludwig Borchardt]] dat 3000 Johre ole Koppbild vun [[Nofretete]] ut. Dat weer den [[Pharao]] [[Echnaton]] sien Fro * [[1917]]: Dat [[Parlament]] vun [[Helsinki]] verklaart [[Finnland]] sien Unafhängigkeit vun [[Russland]] == Boren == * [[1421]]: [[Hinrich VI. (England)|Hinrich VI.]], König vun [[England]] (†[[1471]]) * [[1824]]: [[Emmanuel Frémiet]], franzöösch Bildhauer († [[1910]]) * [[1848]]: [[Johann Palisa]], öösterrieksch Astronom († [[1925]]) * [[1887]]: [[Charles Francis Laseron]], austraalsch Naturwetenschapler, Malakoloog un Polarforscher († [[1959]]) * [[1920]]: [[Dave Brubeck]], US-amerikaansch Jazzmusiker († [[2012]]) * [[1920]]: [[George Porter]], engelsch Chemiker un Nobelpriesdräger († [[2002]]) * [[1927]]: [[Israel Katz (1927–2010)|Israel Katz]], israeelsch Politiker un Minister († [[2010]]) * [[1930]]: [[Rolf Hoppe]], düütsch Schauspeler († [[2018]]) * [[1942]]: [[Peter Handke]], öösterrieksch Schriever un Nobelpriesdräger * [[1946]]: [[Willy van der Kuijlen]], nedderlannsch Footballnatschonalspeler († [[2021]]) * [[1947]]: [[Miroslav Vitouš]], tschechisch Jazzmusiker un -komponist * [[1948]]: [[Yoshihide Suga]], japaansch Politiker un Premierminister * [[1953]]: [[Tom Hulce]], US-amerikaansch Schauspeler * [[1962]]: [[Jan Georg Schütte]], düütsch Schauspeler, Speelbaas as ok Dreihbook- un Hörspeelschriever * [[1974]]: [[Stéphane Augé]], franzöösch Radrennfohrer * [[1992]]: [[Lilian Calmejane]], franzöösch Radrennfohrer == Storven == * [[1613]]: [[Anton Praetorius]] , düütschen [[Reformeerte Kark|reformeerten]] [[Theologie|Theologen]] un Schriever (* [[1560]]) * [[1868]]: [[August Schleicher]], düütsch Spraakwetenschopper un Indogermanist (* [[1821]]) * [[1967]]: [[Óscar Diego Gestido]], uruguayisch Politiker (* [[1901]]) * [[1973]]: [[Braslav Rabar]], kroaatsch Schachspeler († [[1919]]) * [[1991]]: [[Richard Stone]], britisch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger (* [[1913]]) * [[2007]]: [[Henri Debehogne]], belgisch Astronom (* [[1928]]) * [[2008]]: [[Karl Manzke]], düütsch lutherisch Theoloog (* [[1928]]) * [[2011]]: [[Dobie Gray]], US-amerikaansch Soulsinger (* [[1940]]) * [[2018]]: [[Győző Forintos]], ungarsch Schachmeester (* [[1935]]) * [[2020]]: [[Dennis Ralston]], US-amerikaansch Tennisspeler (* [[1942]]) * [[2020]]: [[Tabaré Vázquez]], uruguayisch Politiker un Präsident (* [[1940]]) == Festdaag == * [[Sünnerklaas]]-Dag [[Kategorie:Dag|Dezember 06]] ap9z4bfc61m3zgqjy9m2gidk9jlx6up 1821 0 15785 1062066 1024560 2026-04-07T07:04:53Z Flaverius 21322 /* Boren */ 1062066 wikitext text/x-wiki {{Navigatschoonsliest Johr}} == Wat passeert is == * [[28. Juli]]: [[Peru]] warrt unafhängig vun [[Spanien]] * [[15. September]]: [[Nicaragua]] warrt unafhängig vun [[Spanien]] == Boren == * [[11. Februar]]: [[Hermann Allmers]], Maschendichter († [[1902]]) * [[19. Februar]]: [[August Schleicher]], düütsch Spraakwetenschopper un Indogermanist († [[1868]]) * [[16. Februar]]: [[August Raillard]], Swiezer Bargstieger († [[1888]]) * [[20. März]]: [[Klaas Brix]], plattdüütsch Schriever († [[1890]]) * [[6. September]]: [[Gustava Zinck|Auguste Zinck]], plattdüütsche Schrieversche († [[1895]]) * [[10. Oktober]]: [[Karl Löffler]], plattdüütsch Schriever († [[1874]]) * [[13. Oktober]]: [[Évariste-Vital Luminais]], franzöösch Maler († [[1896]]) * [[7. November]]: [[Andrea Debono]], Opdecker ut Malta († [[1871]]) * [[11. November]]: [[Fjodor Michailowitsch Dostojewski|Fjodor Dostojewski]], russ’sch Schriever († [[1881]]) * [[24. November]]: [[Henry Thomas Buckle]], engelsch Historiker un Schachspeler († [[1862]]) * [[4. Dezember]]: [[Ernst Wilhelm Leberecht Tempel]], düütsch Astronom un Lithograaf († [[1889]]) * [[12. Dezember]]: [[Gustave Flaubert]], franzöösch Schriever († [[1880]]) == Storven == * [[22. Januar]]: [[Claus von Klenck]], düütsch Verwaltensbeamter un Politiker (* [[1761]]) * [[5. Mai]]: [[Napoléon Bonaparte]], franzöösch General, Politiker un Kaiser (* [[1769]]) * [[6. Juli]]: [[Christian Matthias Schröder]], Koopmann un Politiker vun Hamborg (* [[1742]]) [[Kategorie:Johr]] [[Kategorie:19. Johrhunnert]] io806fldtbwbtlrgy6q50bvykmcmrjr 19. Februar 0 19028 1062064 1025012 2026-04-07T07:03:32Z Flaverius 21322 1062064 wikitext text/x-wiki {{Navigatschoonsliest Klenner Daag|Februar}} == Wat passeert is == * [[607]]: [[Bonifatius III.]] wurrd Paapst. === Wetenschoppen un Technik === * [[1855]]: An de Pariser Akademie vun de Wetenschoppen stellt [[Urbain Le Verrier]] den eersten [[Wederbericht]] för. In de Folg warrt de franzöösche meteoroloogsche Deenst grünnt. August Schleicher Boren == * [[1473]]: [[Nikolaus Kopernikus]], düütsch-poolsch Astronom († [[1543]]) * [[1552]]: [[Melchior Khlesl]], Wiener Bischop, Kardinal un Kanzler vun dat [[Hillig Röömsch Riek|Hillige Röömsche Riek]] unner Kaiser [[Matthias (HRR)|Matthias]] († [[1630]]) * [[1783]]: [[Charles-Louis Jules David]], franzöösch Diplomat un Gräzist († [[1854]]) * [[August Schleicher]], düütsch Spraakwetenschopper un Indogermanist († [[1868]]) * [[1894]]: [[Honoré Dutrey]], US-amerikaansch Jazzmusiker († [[1935]]) * [[1901]]: [[Charles Hesse]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († [[1971]]) * [[1908]]: [[Meta Grube]], plattdüütsch Schrieverin († [[1988]]) * [[1908]]: [[Claude Herbulot]], franzöösch Lepidopteroloog († [[2006]]) * [[1911]]: [[Merle Oberon]], britisch Filmschauspelerin († [[1979]]) * [[1925]]: [[Margret Weinert]], plattdüütsche Schrieversche († [[2007]]) * [[1930]]: [[Jan Goossens]], belgisch Philoloog * [[1937]]: [[Klym Tschurjumow]], ukraiinsch Astronom († [[2016]]) * [[1941]]: [[David Jonathan Gross]], US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger * [[1943]]: [[Richard Timothy Hunt]], britisch Biochemiker un Nobelpriesdräger * [[1945]]: [[Jürgen Rumor]], düütsch Footballspeler * [[1954]]: [[Sócrates]], brasiliaansch Footballspeler († [[2011]]) * [[1956]]: [[George David Low]], US-amerikaansch Astronaut († [[2008]]) * [[1956]]: [[Roderick MacKinnon]], US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger * [[1964]]: [[Jennifer Anne Doudna]], US-amerikaansch Biochemikerin, Molekularbiologin un Nobelpriesrägerin * [[1966]]: [[Paul Haarhuis]], nedderlannsch Tennisspeler * [[1972]]: [[Manabu Horii]], japaansch Iesflinklöper un Politiker * [[1982]]: [[Mattias Nilsson]], sweedsch Biathlet == Storven == * [[1553]]: [[Erasmus Reinhold]], düütsch Astronom un Mathematiker (* [[1511]]) * [[1919]]: [[Frederick DuCane Godman]], britisch Insekten- un Vagelkundler (* [[1834]]) * [[1952]]: [[Knut Hamsun]], noweegsch Schriever un Nobelpriesdräger (* [[1859]]) * [[1957]]: [[Maurice Garin]], franzöösch Radrennfohrer (* [[1871]]) * [[1963]]: [[Albert Hansen]], plattdüütsch Schriever (* [[1892]]) * [[1979]]: [[Moritz Jahn (Schriever)|Moritz Jahn]], plattdüütsch Schriever (* [[1884]]) * [[1997]]: [[Oswald Andrae]], plattdüütsch Schriever (* [[1926]]) * [[1997]]: [[Dieter Hasselblatt]], düütsch Schriever (* [[1926]]) * [[2011]]: [[Dietrich Stobbe]], düütsch Politiker (* [[1938]]) * [[2013]]: [[Robert Coleman Richardson]], US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger (* [[1937]]) * [[2014]]: [[Dale Allan Gardner]], US-amerikaansch Astronaut (* [[1948]]) * [[2014]]: [[Waleri Nikolajewitsch Kubassow]], sowjeetsch Kosmonaut (* [[1935]]) * [[2017]]: [[Larry Coryell]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1943]]) [[Kategorie:Dag|Februar 19]] qtxgrvskf5plgbw56m1lki83xery5be 1062065 1062064 2026-04-07T07:04:11Z Flaverius 21322 1062065 wikitext text/x-wiki {{Navigatschoonsliest Klenner Daag|Februar}} == Wat passeert is == * [[607]]: [[Bonifatius III.]] wurrd Paapst. === Wetenschoppen un Technik === * [[1855]]: An de Pariser Akademie vun de Wetenschoppen stellt [[Urbain Le Verrier]] den eersten [[Wederbericht]] för. In de Folg warrt de franzöösche meteoroloogsche Deenst grünnt. == Boren == * [[1473]]: [[Nikolaus Kopernikus]], düütsch-poolsch Astronom († [[1543]]) * [[1552]]: [[Melchior Khlesl]], Wiener Bischop, Kardinal un Kanzler vun dat [[Hillig Röömsch Riek|Hillige Röömsche Riek]] unner Kaiser [[Matthias (HRR)|Matthias]] († [[1630]]) * [[1783]]: [[Charles-Louis Jules David]], franzöösch Diplomat un Gräzist († [[1854]]) * [[August Schleicher]], düütsch Spraakwetenschopper un Indogermanist († [[1868]]) * [[1894]]: [[Honoré Dutrey]], US-amerikaansch Jazzmusiker († [[1935]]) * [[1901]]: [[Charles Hesse]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († [[1971]]) * [[1908]]: [[Meta Grube]], plattdüütsch Schrieverin († [[1988]]) * [[1908]]: [[Claude Herbulot]], franzöösch Lepidopteroloog († [[2006]]) * [[1911]]: [[Merle Oberon]], britisch Filmschauspelerin († [[1979]]) * [[1925]]: [[Margret Weinert]], plattdüütsche Schrieversche († [[2007]]) * [[1930]]: [[Jan Goossens]], belgisch Philoloog * [[1937]]: [[Klym Tschurjumow]], ukraiinsch Astronom († [[2016]]) * [[1941]]: [[David Jonathan Gross]], US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger * [[1943]]: [[Richard Timothy Hunt]], britisch Biochemiker un Nobelpriesdräger * [[1945]]: [[Jürgen Rumor]], düütsch Footballspeler * [[1954]]: [[Sócrates]], brasiliaansch Footballspeler († [[2011]]) * [[1956]]: [[George David Low]], US-amerikaansch Astronaut († [[2008]]) * [[1956]]: [[Roderick MacKinnon]], US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger * [[1964]]: [[Jennifer Anne Doudna]], US-amerikaansch Biochemikerin, Molekularbiologin un Nobelpriesrägerin * [[1966]]: [[Paul Haarhuis]], nedderlannsch Tennisspeler * [[1972]]: [[Manabu Horii]], japaansch Iesflinklöper un Politiker * [[1982]]: [[Mattias Nilsson]], sweedsch Biathlet == Storven == * [[1553]]: [[Erasmus Reinhold]], düütsch Astronom un Mathematiker (* [[1511]]) * [[1919]]: [[Frederick DuCane Godman]], britisch Insekten- un Vagelkundler (* [[1834]]) * [[1952]]: [[Knut Hamsun]], noweegsch Schriever un Nobelpriesdräger (* [[1859]]) * [[1957]]: [[Maurice Garin]], franzöösch Radrennfohrer (* [[1871]]) * [[1963]]: [[Albert Hansen]], plattdüütsch Schriever (* [[1892]]) * [[1979]]: [[Moritz Jahn (Schriever)|Moritz Jahn]], plattdüütsch Schriever (* [[1884]]) * [[1997]]: [[Oswald Andrae]], plattdüütsch Schriever (* [[1926]]) * [[1997]]: [[Dieter Hasselblatt]], düütsch Schriever (* [[1926]]) * [[2011]]: [[Dietrich Stobbe]], düütsch Politiker (* [[1938]]) * [[2013]]: [[Robert Coleman Richardson]], US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger (* [[1937]]) * [[2014]]: [[Dale Allan Gardner]], US-amerikaansch Astronaut (* [[1948]]) * [[2014]]: [[Waleri Nikolajewitsch Kubassow]], sowjeetsch Kosmonaut (* [[1935]]) * [[2017]]: [[Larry Coryell]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1943]]) [[Kategorie:Dag|Februar 19]] 0nzdslikzikp3k4r9j2nyfb3xv5uvm1 1868 0 20752 1062068 979828 2026-04-07T07:06:05Z Flaverius 21322 /* Storven */ 1062068 wikitext text/x-wiki {{Navigatschoonsliest Johr}} == Wat passeert is == === Wetenschoppen un Technik === * De Stadt [[Esbjerg]] wurrd grünnd. * [[23. März]]: De [[University of California, Berkeley]] wurrd grünnd. * [[18. August]]: De franzöösche Astronom [[Pierre Janssen]] deckt wiel en [[Sünndüsternis]] en gele Spektrallien op un finnt dormit den eersten Henwies op dat Element [[Helium]]. == Boren == * [[2. Januar]]: [[Ernst Moyat]], düütsch Chemiker († [[1937]]) * [[21. Januar]]: [[Heinrich Teut]], plattdüütsch Schriever († [[1963]]) * [[6. Februar]]: [[Sigmund Hein]], öösterrieksch Lepidopteroloog († [[1945]]) * [[9. Februar]]: [[Richard Vahsel]], düütsch Kapitän un Polarforscher († [[1912]]) * [[27. Mai]]: [[Johann Peter Klassen]], plautdietsch Schriever un Prediger († [[1947]]) * [[3. Juni]]: [[Ivar Henning Mankell]], sweedsch Komponist († [[1930]]) * [[6. Juni]]: [[Robert Falcon Scott]], britisch Marineoffizier un Polarforscher († [[1912]]) * [[15. Juni]]: [[Paul Klimsch]], düütsch Maler un Illustrater († [[1917]]) * [[4. Juli]]: [[Henrietta Swan Leavitt]], US-amerikaansch Astronomin († [[1921]]) * [[19. Dezember]]: [[Josep Comas i Solà]], katalaansch Astronom († [[1937]]) * [[23. Dezember]]: [[Richard Teichmann]], düütsch Schachmeester († [[1925]]) * [[24. Dezember]]: [[Emanuel Lasker]], düütsch Schachspeler, Mathematiker un Philosph († [[1941]]) == Storven == * [[20. Januar]]: [[Johann Friedrich Danneil]], düütsch Historiker (* [[1783]]) * [[1. Juni]]: [[James Buchanan]], US-amerikaansch Politiker un 15. Präsident vun de USA (* [[1791]]) * [[17. September]]: [[Roman Nose]], Hööftling vun de Cheyenne-Indianer (* üm un bi [[1830]]) * [[26. September]]: [[August Ferdinand Möbius]], düütsch Astronom un Mathematiker (* [[1790]]) * [[13. November]]: [[Gioachino Rossini]], italieensch Komponist (* [[1792]]) * [[6. Dezember]]: [[August Schleicher]], düütsch Spraakwetenschopper un Indogermanist (* [[1821]]) [[Kategorie:Johr]] [[Kategorie:19. Johrhunnert]] o5o3wlxefq3ayspxeomozit99nap0fu Edgar Bessen 0 21634 1062046 1061671 2026-04-07T02:16:50Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062046 wikitext text/x-wiki '''Edgar Bessen''' (* [[11. November]] [[1933]] in [[Hamborg]]; † [[2. Februar]] [[2012]] ok dor<ref>{{Internetquelle|url=http://www.ndr.de/regional/hamburg/bessen103.html|titel=Schauspieler Edgar Bessen gestorben|hrsg=NDR.de|abruf=2012-02-07}} {{Webarchiv|url=http://www.ndr.de/regional/hamburg/bessen103.html |wayback=20120209194557 |text=Schauspieler Edgar Bessen gestorben |archiv-bot=2026-04-07 02:16:50 InternetArchiveBot }}</ref>) weer en [[Düütschland|düütsch]] [[Schauspeler]]. Sien Gebortsnaam „Behsen“ hett he sück mal standesamtlich ännern laaten. == Leven und Wark == Bessen hett eerst [[Discher]] lehrt un is denn up de Schauspeelschool vun Hildburg Frese in Hamborg gahn. Dornah kreeg he 1960 en Engagement an dat Hamborger [[Ohnsorg-Theater]], dat bit 1979 sien könstlerisch Heimat wurr. Dör sien tallriek Rullen besünners as Partner vun [[Heidi Mahler]] as ok völ Gastspelen un Feernsehupnahmen vun dat Theater up de NDR is he ok bundswiet en groot Publikum bekannt wurrn. Bi’t Ohnsorg-Theater weer he een vun de Publikumslieblinge un kunn in völ Stücken sien kummediantsch Talent wiesen. Man kennt hü mut Stücken as ''Opa wird verkauft'' (1961) mit [[Henry Vahl]], [[Heinz Lanker]] un [[Karl-Heinz Kreienbaum]], ''Tratsch im Treppenhaus'' (1962) mit [[Erna Raupach-Petersen]], Henry Vahl un [[Gisela Wessel]], ''Vater Philipp'' (1963) mit Henry Vahl, [[Heidi Kabel]] un Gisela Wessel, ''Kein Auskommen mit dem Einkommen'' (1966) mit [[Otto Lüthje]], Heidi Kabel un Heidi Mahler, ''[[Die Kartenlegerin]]'' (1968) mit Heidi Kabel, Otto Lüthje un [[Willy Millowitsch]], ''Mein Mann, der fährt zur See'' (1971) mit [[Christa Wehling]], [[Herma Koehn]], [[Werner Riepel]] un [[Ernst Grabbe]] oder ''Wenn der Hahn kräht'' (1976) mit Karl-Heinz Kreienbaum, [[Hilde Sicks]] un [[Uwe Dallmeier]] un ''[[De Etappenhas]]'' (1978) mit [[Fritz Hollenbeck]]. Dorto schreev he för en Inszenierung vun dat Ohnsorg-Theater dat Stück ''Heiratsswindel'', dat 1979 in’ NDR överdragen wurr. Af 1979 hett Edgar Bessen 4 Jahre lang as free Schauspeler arbeit; he speel in disse Tiet an dat [[Ernst Deutsch Theater]], an de Hamborger Kammerspelen un de Landsböhn Sleswig. 1984 un 1985 hörr he to dat Ensemble vun dat Düütsch Schauspeelhuus. Dornah speel he an dat Hamborger Theater im Zimmer, an dat Frankforter Theater am Turm un an dat Theater am Kurfürstendamm in Berlin. Sien nächst Statschoon weer denn 1990 dat Thalia-Theater in Hamborg, dornah keemen de Kummedie Winterhuder Fährhuus, dat Ernst Deutsch Theater un dat Altonaer Theater. He speel u. a. den Brabantino in Shakespeares ''Othello'', den Manes in Hölderlins ''Empedokles'', den Feldhauptmann in Brechts ''Mutter Courage und ihre Kinder'' oder den Pastor Kimball in de ''Dreigroschenoper''. In dat Johr 2000 kunn he sien 40-johrig Böhnenjubiläum fieren. Af de 1970er Johren is Bessen ok faken in’t Feernsehn uptreden, so in de Serien ''Dem Täter auf der Spur'', ''Tatort'', ''St. Pauli Landungsbrücken'' un ''Achtung Zoll''. Anfang vun de 1980er Johren övernehm he bit 1996 in 18 Folgen neben [[Uwe Friedrichsen]] de Rull vun de Tollfahnder Globig in de NDR-Krimi-Rieg Schwarz-Rot-Gold. 1985 un 1987 speel he in twalf Folgen vun de Feernsehreeg ''Ein Fall für TKKG'' den Kommissar Glockner. Anner Feernsehuptreden weern in ''Hafenkrankenhaus'' mit [[Anneli Granget]] (1968), in de ZDF-Mehrdeeler ''Timm Thaler'' as Havenmeester Rickert (1979), in de Mehrdeeler ''Konsul Möllers Erben'' (1983) ''Die Bertinis'' (1989) un ''Die Staatskanzlei'' vun [[Heinrich Breloer]] (1989), in de Serien ''Tante Tilly'', ''Die Männer vom K3'', ''Blankenese'' (1994), ''Ein Mann steht seine Frau'' (1997) un in ''Der Kleine Dachschaden'' (1998) in Die Manns – Ein Jahrhundertroman (2001) vun Heinrich Breloer und in de Krimifolg ''Das Duo – Totes Erbe'' (2002) bi TKKG-der Club der Detektive nochmal de Rull as Kommisar Glockner (1997-2003). Ok in Kinofilms hett he mitspeelt, so in de Films ''Klein Erna auf dem Jungfernstieg'' (1969) mit Heidi Kabel, de Kummedie ''Liebling, sei nicht albern!'' (1970), in ''Die Verrohung des Franz Blum'' (1974) vun [[Franz Hauff]] in ''Im Herzen des Hurrican'' (1980) vun Hark Bohm as ok in de Dokumentarfilm ''Hundert Jahre Brecht'' (1997) vun [[Ottokar Runze]]. Dorneben arbeit he ok för den [[Höörfunk]] un hollt Lesungen. Wiederhenn is he ok Speelbaas in nedderdüütsch Hörspelen, de vun Radio Bremen produzeert wurrn. Frünnen vun Hörspeelen is he ok dör sien Sprekerrull as "Kommissar Glockner" in de Hörspeelrieg TKKG bekannt (af Folg 39). To sien 70. Geburtsdag hett he 2003 de [[Biermann-Ratjen-Medaille]] vun de Free un Hansestadt Hamborg kreegen. Bessen weer siet April 2005 Ehrenlidmaat vun de Hamborger Volksböhn. He is en Neffe to de Schauspeler [[Henry Vahl]] un [[Bruno Vahl-Berg]]. == Filmografie (Utwahl) == {| class="Tabell sortable" border="1" cellspacing="0" |- align="left" style="align:center" ! Johr ! Titel |- | 1962 | [[De dolle Deern]], Feernsehn |- | 1964 | [[Die Kartenlegerin oder Die Welt will betrogen sein]], Feernsehn |- | 1964 | [[Wilhelmsburger Freitag]] |- | 1965 | [[Das schlechte Gewissen]], Feernsehn |- | 1967 | [[Der Winkeladvokat]], Feernsehn |- | 1968 | [[Die Kartenlegerin]], Feernsehn |- | 1969 | [[Klein Erna auf dem Jungfernstieg]] |- | 1971 | [[Jonny der Dritte]], Feernsehn |- | 1974 | [[Der schönste Mann von der Reeperbahn]], Feernsehn |- | 1975 | [[Schließfach 763]], Feernsehn |- | 1979 | [[Mit Gefühl und Wellenschlag]], Feernsehn |- | 1979 | [[Timm Thaler (1979)|Timm Thaler]], Feernsehfolgen |- | 1980 | [[Im Herzen des Hurrican]] |- | 1981 | [[Landluft]], Feernsehn |- | 1984 | [[Montagsgeschichten]], Feernsehn |- | 1986 | [[Tante Tilly]], Feernsehreeg |- | 1988 | [[Ein Kuckuck im Nest]], Feernsehn |- | 1989 | [[Die Staatskanzlei]], Feernsehn |- | 1973-93 | [[Tatort]], Feernsehfolgen |- | 1982-95 | [[Schwarz Rot Gold]] |- | 1998 | [[Hundert Jahre Brecht]] |- | 1991-2000 | [[Großstadtrevier]], Feernsehfolgen |} == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblenken == * {{IMDb|PID=0078788}} * [http://d-nb.info/gnd/124920357/about/html DNB-Katalog] * [http://toolserver.org/%7Eapper/pd/person/Edgar_Bessen Personennaamdatei] [[Kategorie:Mann|Bessen, Edgar]] [[Kategorie:Hamborg|Bessen, Edgar]] [[Kategorie:Schauspeler|Bessen, Edgar]] [[Kategorie:Boren 1933|Bessen, Edgar]] [[Kategorie:Storven 2012|Bessen, Edgar]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] lyi9cpwbspcn1qigucr0hz575ob3bwn Aescwine (Essex) 0 31862 1062001 923562 2026-04-07T00:24:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062001 wikitext text/x-wiki '''Aescwine vun Essex''' (ok '''Æscvvine'''; * um [[520]] rüm; † um [[587]] rüm) weer vun um un bi [[527]] bit [[587]] wohrschienlich de eerste König vun dat [[Königriek Essex]]. Dat is aver nich kloor, dat he wohrhaftig König weer<ref>E. B. Fryde et al. (Rgv.):''Handbook of British Chronology (Royal Historical Society Guides and Handbooks)'', Cambridge University Press, 1996, ISBN 978-0-521-56350-5, S. 9</ref>. Sien Vadder is wohrschienlich [[Offa (Essex)|Offa vun Essex]] ween<ref>Keith Fitzpatrick-Matthews: [http://www.kmatthews.org.uk/history/sweet_saxon_genealogies.html Genealogies from BL Additional MS 23,211]</ref>. Sien Söhn [[Sledda]] hett he mit [[Ricola (Kent)|Ricola]] verheiraat, en Dochter vun König [[Eormenric von Kent]]<ref name=he2-3>Beda: ''HE 2,3''</ref>. Aescwine weer wohrschienlich op jichtens en Oort un Wies afhangig vun Eormenric. Sledda is em na sien Dood 587 as König nafolgt<ref>D. P. Kirby: The Earliest English Kings, Routledge, 2000, ISBN 978-0415242110, S. 30.</ref>. == Borns == <references /> == Weblinks == * [https://web.archive.org/web/20230626080919/http://fmg.ac/Projects/MedLands/ENGLAND%2C%20AngloSaxon%20%26%20Danish%20Kings.htm#_Toc214769354 Kings of Essex (East Saxons)] in Foundation for Medieval Genealogy {{DEFAULTSORT:Aescwine}} [[Kategorie:Königriek Essex]] [[Kategorie:König]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren in dat 6. Johrhunnert]] [[Kategorie:Storven in dat 6. Johrhunnert]] [[Kategorie:Person von de Angelsassen]] f5nakibkf5k7jrxwsa22l9qf1zu7tio Annie Heger 0 71520 1062016 1061624 2026-04-07T01:13:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062016 wikitext text/x-wiki [[File:Annie Heger Stadtfest Oldenburg 2012.jpg|thumb|Annie Heger]] '''Annie Heger''' (* [[21. Mai]] [[1983]] in [[Auerk]], [[Neddersassen]]) is en [[düütsch]] Sängerin, Schauspelerin, Schrieversche un Moderatersche. Se is u. a. Schrieversche und Sprekersche bi „[[Hör mal’n beten to]]“ op NDR 1.<ref>[https://www.landkreis-verden.de/regional/veranstaltungen/annie-heger-watt-n-skandaal-903001724-20620.html? landkreis-verden.de: ''Annie Heger: Watt’n Skandaal'']</ref> == Leven un Wark == Annie Heger, Dochter van de Beroopsmusiker Uwe Heger, is mit 17 Johr as Singersche in Clubs optreden. Na de Schooltied, en nich afslaten Studium van Musik un evangeelsche Religion op Lehramt un en Utbillen to en Diätassistentin,<ref name="NWZ">{{Internetquelle |url=https://www.nwzonline.de/kultur/auf-einen-kloenschnack-mit-annie-heger_a_20,0,822835779.html |titel=Ostfriesisches Multitalent – Auf einen Klönschnack mit Annie Heger |werk=NWZonline |datum=2014-11-17 |sprache=de |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-22}}</ref> man de se ok nich toenn maakt hett, möök se 2008 de Utbilln to en Heilpraktikerin för Psychotherapie. Al unnertüschen schon arbeid se an’t Oldenburgische Staatstheater as Regieassistentin un Schauspelerin. In’t Johr 2010 weer se een van de dree Grünnerinnen van de Grupp ''Sweet Sugar Swing''.<ref>[http://www.kulturetage.de/?id=1---819 kulturetage.de: ''Sweet Sugar Swing, „Ho Ho Ho – Swingin' Santa is coming to Oldenburg!"'']</ref> Van 2010 bit 2012 weer Annie Heger Frontfro bi de Elektro-Pop-Kappell “Zuperfly”, mit de se ok de Hymne “Around the world” för 30 Johr Hamburg Pride sung. Siet 2011 modereert se grote Crossovershows as Classic meets Pop<ref>[http://www.classicmeetspop.de/presse/SZ_30032014.pdf: ''Oliver Pocher fand in Annie Heger seine Meisterin'']</ref>, Festivals, Varietés un Galas. Op de Anfraag van de Dramaturgin van de Sparte van’t Nedderdüütsche Schauspeel an’t Staatstheater<ref>[http://staatstheater.de/index.php?id=225 staatstheater.de: ''PLATTart 5. Festival für Neue Niederdeutsche Kultur''] {{Webarchiv|url=http://staatstheater.de/index.php?id=225 |wayback=20151208102405 |text=staatstheater.de: ''PLATTart 5. Festival für Neue Niederdeutsche Kultur'' |archiv-bot=2026-03-17 00:38:55 InternetArchiveBot }}</ref>, speel se 2011 de [[Mephisto (Faust)|Mephisto]] in [[Goethes Faust]] op [[Plattdüütsch]].<ref>[http://www.kulturkurier.de/veranstaltung_423434.html kulturkurier.de: ''Gezeitenkonzerte der Ostfriesischen Landschaft'']</ref> As Liddmaat van dat Ensemble „Wilde Hilden“ speelt Heger mit Vanessa Maurischat, Meike Gottschalk un Helena Marion Scholz siet 2013 in de Comedy-Revue ''Sekt And The City'' de nordsk Kiezkneipenwirtin Penny.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.siegener-zeitung.de/siegener-zeitung/Vier-Frauen-mit-Mumm-afe892c6-74a3-4c21-99eb-9aebb50ad2d8-ds |titel=Stößchen! „Vier Frauen mit Mumm“ |werk=Siegener Zeitung |datum=2013-12-20 |sprache=de |offline=2025-12-22 |archiv-datum=2013-12-23 |abruf=2025-12-22 }}</ref> 2013 is Annie Heger de künstlerische Baas van dat PLATTart-Festival worrn<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/oldenburg_ostfriesland/Kiek-doch-moal-PlattArt-Festival-in-Oldenburg,plattart128.html |titel=„Kiek doch moal“: Plattart-Festival in Oldenburg |titelerg= |werk= |hrsg=NDR |datum=2015-03-03 |sprache=de |offline=2025-12-22 |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-22 }}</ref> un is ok van dor an mit en Musikkabarettprogramm op Platt "Watt’n Skandaal!"<ref>{{Internetquelle |autor=Kathrin Döring |url=https://www.weser-kurier.de/landkreis-verden/doerverden-statt-broadway-doc7e3i5redj3c146x97ej8 |titel=Hommage an die plattdeutsche Sprache – Dörverden statt Broadway |werk=Weser Kurier |datum=2015-03-30 |sprache=de |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-22}}</ref> (begleidt vun Matthias Monka an’t Klavier) dör Noorddüütschland op Tour, ok mit Gastspölen an’t [[Ohnsorg-Theater]]. Siet 2013 is se bi „Hör mal’n beten to!“ op NDR 1 to höörn<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.ndr.de/wellenord/sendungen/binnenland_und_waterkant/Programmtipp-Die-Highlights-von-Platt-Live,plattlive152.html |titel=Frische Töne beim plattdeutschen Musikfest |titelerg= |werk= |hrsg=NDR |datum=2014-09-29 |sprache=de |offline=2025-12-22 |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-22}}</ref> un se is de Plattdüütsch-Mestersche van [[Dieter Hallervorden]] för de Film "Ostfriesisch für Anfänger" west, de in Oktober 2016 in de Kinos keem.<ref>{{Internetquelle |autor=Heike Thode-Scheel |url=http://m.kn-online.de/Nachrichten/Schleswig-Holstein/Bi-Uwe-liert-Butenlaenners-Platt |titel=Niege Komödie mit Dieter Hallervorden - op Platt! |titelerg=Bi Uwe liert Butenlänners Platt |werk=Kieler Nachrichten|datum=2015-10-30 |sprache=nds |offline=2025-12-22 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20161016203831/http://m.kn-online.de/News/Nachrichten-auf-Platt/Bi-Uwe-liert-Butenlaenners-Platt |archiv-datum=2016-10-16 |abruf=2025-12-22}}</ref> Ok siet 2013 makt se jümmers de Moderatschoon vun de Bandwettstriet för junge Lüüd, [[Plattsounds]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattsounds.de/2017/10/24/annie-heger-moderiert-plattsounds-in-celle/ |titel=Annie Heger moderiert Plattsounds in Celle |hrsg=Plattsounds – der plattdeutsche Bandcontest |datum=2017-10-24 |sprache=nds |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-22}}</ref> As Schrieversche hett se 2025 dat plattdüütsche Book "Op de Fründschop” tosomen mit [[Yared Dibaba]] rutgeven.<ref>{{Internetquelle |autor=Nils Grützner |url=https://www.ndr.de/fernsehen/op-de-fruendschop-yared-dibaba-un-annie-heger,opdefruendschop-100.html |titel=Op de Fründschop - Yared Dibaba un Annie Heger |titelerg= |werk=De Noorden op Platt |hrsg=NDR |datum=2025-09-27 |sprache=nds |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-22}}</ref> Ne'e plattdüütsche Musik geev dat ok: Mit Jan Simowitsch hett se de CD "Depenklang" makt. <ref>{{Internetquelle |autor=Kristina Tesch un Marieke Lohse |url=https://evangelische-zeitung.de/depenklang-macht-plattdeutsche-musik-jenseits-von-folklore |titel=Depenklang macht Plattdeutsche Musik jenseits von Folklore |werk=Evangelische Zeitung |datum=2025-05-16 |sprache=de |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-22}}</ref> == Uttekens == * För hör ehrenamtlich Wark is Annie Heger 2014 mit de ''Goldmarie …– der queere Preis für Fleiß''<ref>[http://q-nn.de/nachrichten/verleihung-der-goldmarie/ q-nn.de vun’n 12. September 2014: ''Verleihung der Goldmarie''] {{Webarchiv|url=http://q-nn.de/nachrichten/verleihung-der-goldmarie/ |wayback=20160304092607 |text=q-nn.de vun’n 12. September 2014: ''Verleihung der Goldmarie'' |archiv-bot=2026-03-17 00:38:55 InternetArchiveBot }}</ref> un de ''Knuddel Award''<ref>[http://www.knuddel-award.de/ knuddel-award.de] {{Webarchiv|url=http://www.knuddel-award.de/ |wayback=20151117090001 |text=knuddel-award.de |archiv-bot=2026-03-17 00:38:55 InternetArchiveBot }}</ref> uttekent worrn. * In 2016 hett se de [[Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln]] kreegen.<ref>[http://www.moinmoin.de/detailansicht-news/preistraegerin-steht-fest.html moinmoin] {{Webarchiv|url=http://www.moinmoin.de/detailansicht-news/preistraegerin-steht-fest.html |wayback=20161016203834 |text=moinmoin |archiv-bot=2026-03-17 00:38:55 InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/schleswig-holstein/Kappelner-Literatur NDR]</ref> * 2018 is Annie Heger as eerste Fru mit de plattdüütsch Literaturpries, de [[Wilhelmine Siefkes]]-Pries uttekent worden. [[File:Annie Heger on tour.jpg|thumb|Annie Heger]] == Diskografie == * 2000: ''Annie’s Blues Collection'' (CD + Notenheft, Heinrichshofen Verlag) * 2011: ''Phonopolis'' (CD, Album) (mit Zuperfly, phonopolis records) * 2011: ''Come & Swing'' (CD, Album) (mit Sweet Sugar Swing) * 2013: ''Swingin’ Santa'' (CD, Album) (mit Sweet Sugar Swing, kosmopolit records) * 2014: ''100% Mensch'' (CD, Single) (mit u. a. [[Hella von Sinnen]], [[Stephan Runge (Künstler, 1962)|Stephan Runge]] un [[Holger Edmaier]] för’t Projekt 100% Mensch, kosmopolit records) * 2014: ''WATT’N SKANDAAL!'' (CD, Album) ([[Matthias Monka]] an’t Piano, kosmopolit records) * 2015: ''77 (Love is Love)'' (CD, Single) (mit u. a. [[Horse McDonald]] un [[Daniel Schuhmacher]] för’t Projekt 100% Mensch, kosmopolit records) * 2015: ''Leben ist…'' (CD, Album) (mit [[Matthias Monka]], Timezone Records) * 2016: ''Ich sage ja'' (CD, Album) (mit u. a. [[Cris Cosmo]] und [[Markus Mörl]] für das Projekt 100 % Mensch, kosmopolit records) * 2017: ''Verbündete'' (CD, Album) (mit [[Matthias Monka]], kosmopolit records) * 2017: ''DIE HINNERKS & der eiskalte Zauber ein sturmgeprüftes Nordseeabenteuer'' (Hörspiel-CD) * 2017: ''Wir sind eins'' (Single) (mit [[Cris Cosmo]], [[Hanne Kah]], [[Ela Querfeld]] und [[Holger Edmaier]] für das Projekt 100% MENSCH, kosmopolit records) * 2017: ''Wi sünd een'' (Single) (kosmopolit records) * 2018: ''Eine geht noch! – Live'' (Album) (mit Heger & Maurischat, kosmopolit records) * 2018: ''Swing up your Life!'' (Album) (mit Sweet Sugar Swing, kosmopolit records) * 2020: ''BETHLEHEM'' (CD, Album)(kosmopolit records, Broken Silence) * 2022: ''PUNKT.'' (CD, Album (kosmopolit records, Broken Silence) * 2025: ''Depenklang'' (CD, Album) (mit [[Jan Simowitsch]], kosmopolit records, Broken Silence)<ref>[https://brokensilence.de/artikel/?17108: ''Annie Heger & Jan Simowitsch: DEPENKLANG Pop Deutsch CD'']</ref> == Warken == * ''Dat harr blond so eenfach ween kunnt.'' Quickborn-Verlag 2015, ISBN 3-876-51398-7. * ''Hör mal'n beten to: Geschichten aus 60 Jahren'' Quickborn-Verlag 2016, ISBN 3-876-51427-4. * ''Steerns an'n Heven'' Quickborn-Verlag 2016, ISBN 978-3-87651-435-2. * ''Plattdüütsch för Anfängers'' von Sönke Andresen, plattdeutsch von Annie Heger. UA: 7.&nbsp;Januar 2018, Ohnsorg-Theater; Hamburg: Verlag der Autoren<ref>[http://www.ohnsorg.de/spielzeit/stuecke/stueck/plattdueuetsch-foer-anfaengers/: ''Plattdüütsch för Anfängers im Ohnsorg Theater'']</ref> * ''Querulantinnen - Kabarett und Poesie'', [[Reclam-Verlag]] 2018, ISBN 978-3-15-020513-6. * ''De verdüvelte Glückskeks'' von Sönke Andresen, plattdeutsch von Annie Heger. UA: 7.&nbsp;Januar 2018, Ohnsorg-Theater; Hamburg: Verlag der Autoren<ref>[https://www.rtntvnews.de/news/17373/Ohnsorg-Theater-zeigt-De-verdvelte-Glckskeks/: ''Ohnsorg-Theater zeigt De verdüvelte Glückskeks'']</ref> * ''Sei der Wind, nicht das Fähnchen – Und wenn nicht: Kurs bestimmen, Segel setzen!'' [[Droemer-Knaur]] / bene! ISBN 978-3-96340-279-1<ref>{{Internetquelle |url=https://www.droemer-knaur.de/buch/annie-heger-sei-der-wind-nicht-das-faehnchen-9783963402791 |titel=Verlag Droemer Knaur |sprache=de |abruf=2024-03-09}}</ref> * ''Op de Fründschop – Fründschopsbook för de Groten.'' mit Yared Dibaba, Quickborn-Verlag 2025, ISBN 978-3-87651-519-9. == Weblenken == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=107209424X DNB-Katalog] * [http://www.discogs.com/artist/4108598-Annie-Heger Annie Heger bi discogs] * [http://www.evangelische-zeitung-niedersachsen.de/ez-online/regio/konfoederation_2013/konfoederation_13_15_18 evangelische-zeitung-niedersachsen.de vun’n 12. April 2013: '' Leben auf der Überholspur, Annie Heger ist Musikerin, Schauspielerin und überzeugte Christin ''] * [http://www.nwzonline.de/wesermarsch/kultur/mitreissend-quirliges-nostalgie-feuerwerk_a_24,0,1507328012.html ''Sweet Sugar Swing - Mitreißend-quirlieges Energie-Feuerwerk''] * [http://www.ndr.de/wellenord/sendungen/plattdeutsch/Feinste-Sprechkunst-op-Platt-und-ein-Sieger,poetryslam662.html ''Feinste Sprechkunst op Platt''] * [https://www.facebook.com/ostfriesischelandschaft/videos/320397025689965/ Video mit Annie Heger un hör Cousine] == Borns == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2015-08-24}} {{SORTIERUNG:Heger, Annie}} [[Kategorie:Singer]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1983]] aq21zjkwiubmztorn6j0b3t23mun7ur Anna Böger 0 71762 1062011 1061619 2026-04-07T01:11:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062011 wikitext text/x-wiki [[File:Anna Böger Buchmesse 2014 (04).jpg|thumb|Anna Böger 2014 up de Frankforter Bookmesse 2014]] '''Anna Böger''' (* [[1. Januar]] [[1977]] in [[München]], [[Bayern]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.fuento.de/thema/anna-boeger |titel=Anna Boeger - Top-Thema auf Fuento |abruf=2021-03-20 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.fuento.de/thema/anna-boeger |wayback=20210418083445 |text=Anna Boeger - Top-Thema auf Fuento |archiv-bot=2026-04-07 01:11:55 InternetArchiveBot }}</ref>) is en [[Düütschland|düütsch]] Schauspelerin. == Leven un Karriere == Anna Böger wurr 1977 in [[München]] boren. Hör Schauspeelutbillen kreeg se tüschen 1999 un 2001 an dat [[Max Reinhardt Seminar|Max Reinhardt Seminar Wien]]. 2001 harr se en Engagement an dat [[Schauspeelhuus Zürich]]. Wiedere Statschonen vun hör Bühnentätigkeit weern dat [[Berliner Ensemble]], de [[Münchner Kamerspelen]], siet 2008 dat [[Theater Freiburg]] un 2011 dat [[Schauspiel Köln]]. Hör Filmdebüt geev Anna Böger in den 2006 rutbrochten Speelfilm ''[[Shoppen (Film)|Shoppen]]''. Se hett buterdem in Nebenrullen vun Feernsehproduktschonen as ''[[SOKO Stuttgart]]'' mitwarkt. En dragen Rull speel se 2009 in den Film ''[[Salami Aleikum]]''. De 1,87 m groot Anna Böger snackt neben Düütsch noch Engelsch un Franzöösch un leevt in [[Frankfort an’n Main]]. In hör Freetiet bedrifft se Rieden, Klautern un Flamenco-Danz. == Filmografie (Utwahl) == {| class="Tabell sortable" border="1" cellspacing="0" |- align="left" style="align:center" ! Johr ! Titel |- | 2006 | [[Helen, Ted und Fred]], Feernsehn |- | 2006 | [[Shoppen (Film)|Shoppen]] |- | 2007 | [[Rumpelstilzchen (2007)|Rumpelstilzchen]], Feernsehn |- | 2008 | [[Morgen räum ich auf]], Feernsehn |- | 2009 | [[Ob ihr wollt oder nicht!]] |- | 2009 | [[Schutzlos]], Feernsehn |- | 2009 | [[Salami Aleikum]] |- | 2011 | [[Tiere bis unters Dach]], Feernsehfolgen |- | 2012 | [[Lösegeld (2012)|Lösegeld]], Feernsehn |- | 2013 | [[Leben!]], Kortfilm |- | 2013 | [[Parkplatzliebe]], Kortfilm |- | 2014 | [[Ohne Dich]] |- | 2015 | [[Der Liebling des Himmels]], Feernsehn |- | 2018 | [[Grüner wird’s nicht, sagte der Gärtner und flog davon]] |- | 2015–19 | [[Meuchelbeck]], Feernsehreeg |} == Utteknungen == * 2002 [[Kunstpries Berlin]]: Förderpries Dorstellen Kunst == Weblenken == * {{IMDb|PID=2284661}} * [http://www.agentur-schneider-berlin.de/anna-boeger Agenturprofil vun Anna Böger] {{Normdaten|TYP=p|GND=138912157|VIAF=95523372}} {{SORTIERUNG:Boger, Anna}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Boren 1977]] trl9omsew89a9hiq2aiq8yq8eobzdbl Boomwull 0 72409 1062029 1061643 2026-04-07T01:38:09Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062029 wikitext text/x-wiki [[Bild:Feld mit reifer Baumwolle.jpeg|rechts|duum|Boomwullfeld]] De '''Boomwullplant''' (''Gossypium'') oder '''Boomwull''', up Platt ok '''Kattuun''' (engl. ''cotton'', franz. ''coton''), is en [[Geslecht (Biologie)|Geslecht]] ut de [[Familie (Biologie)|Familie]] vun de [[Malvenplanten]] (Malvaceae). Dat gifft etwa (20 bit) 51 Aarten in de [[Tropen]] un Subtropen. Boomwull is en bannig old [[Kulturplant]]. Wenig begäng is, dat mindst veer Völker mögelkerwies unafhängig vunnanner düt Plantengeslecht [[Domestikatschoon|domestizeren]] deen. Tweemal passeer dat in Amerika mit de Aarten ''[[Gossypium hirsutum]]'' un ''[[Gossypium barbadense]]'' un je eenmal in Asien (''[[Gossypium arboreum]]'') un Afrika (''[[Gossypium herbaceum]]'').<ref name="Bernstein">William Bernstein: ''A Splendid Exchange – How Trade shaped the World.'' Atlantic Books, London 2009, ISBN 978-1-84354-803-4.</ref> Ut de [[Trichom|Samenhooren]] wurrd de [[Boomwullfaser]], en [[Natuurfaser]], wunnen.<ref>R. F. Evert, K. Esau, S. E. Eichhorn: ''Esau’s plant anatomy.'' John Wiley and Sons, 2006, ISBN 0-471-73843-3.</ref> == Etymologie == [[Bild:Mandeville cotton.jpg|rechts|duum|De Holtsnitt ut dat 14. Johrhunnert vun [[Jehan de Mandeville]] wiest dat Missverständnis vun den [[Schaap]] dragen Boom.]] De Naam „Boomwull“ leit sück vun de Büscheln vun lang [[Faser]]n in de Früchte vun de Boomwullplant af, de de Utbreeden vun de Plantensamen över gröttere Distanzen mögelk maaken. Allerdings is de Boomwullplant trotz hör Naam kien [[Boom], sonnern en bit to söss Meter hooch Struuk. Völ Plantensamen dragen sückse [[Trichom|Samenhoor]] (ok Samenwull), aber blots de vun de Boomwullplant wurrn to de Textilherstellung bruukt. As de Wullhooren vun Deerten ok deenen disse Plantenfasern as Grundlaag för de Herstellung vun [[Goorn (Textil)|Goornen]], [[Geweev (Textil)|Geweeven]] un [[Gewirke|Wirkwaren]]. Da Bestimmungswoort „Boom“ wurr eventuell in' Ansluss an [[Herodot]] sien [[Historien vun Herodot|Historien]] Book 3, 106 wählt, wonah in Indien Wull, de de [[Schaapwull]] an Schönheit un Gööt överdraapt un ut de de Inder hör Kleedasch maken deen, up Bööm wasst. In dat [[Middelhoochdüütsch]]e is för dat 12. Johrhunnert all dat Woort ''boumwolle'' beleggt.<ref>Kluge: ''[[Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache]].'' 24. Uplaag. de Gruyter, Berlin 2002, ISBN 3-11-017473-1.</ref> Dat nich blots in dat Plattdüütsche (''Kattuun'') un Engelsche, sonner internatschonal begäng Woort ''cotton'' (middelengelsch ''coton'', frz. ''coton'', span. ''algodón'', ital. ''cotone'') leit sück över dat middelfranzöösch ''coton'' ut dat spaansch-araabsch Dialektwoort ''quṭún'' (hoocharaabsch {{ar|قطن|d=quṭn}}) af, dat „Boomwull“ bedüüd. In Düütsch is disse Wuddel in ''[[Kattun]]'' präsent.<ref>Webster, Vol. I, S.&nbsp;516.</ref><ref>Kluge, S.&nbsp;478.</ref> == Kulturgeschichte == [[Bild:Mummy bundle mask, painted plain weave cotton, Paracas style, Cerror Uhle, Ica Valley, Peru - Peruvian fabric in the American Museum of Natural History - DSC06144.JPG|rechts|duum|Mumienbündelmaske. Flach weevt Boomwull, bemalt in' [[Paracas-Kultur|Paracas]]-Stil. Cerror Uhle, [[Ica (Region)|Ica-Tal]] (Peru). Textil-Exponat vun dat ''[[American Museum of Natural History]]'', New York.]] [[Bild:1500, Mexican. - 075 - Costumes of All Nations (1882).JPG|rechts|duum|Aztekische Prachtgewänder. Um 1500]] [[Bild:Olmeken - Baumwollgottheit.jpg|mini|De Bedüüden vun Boomwull för de mesoamerikaansch Kulturen wiest sück ok dorin, dat dat as hier bi de [[Olmeken]] en Boomwullgott geev]] [[Bild:Brooklyn Museum - Wall Hanging (Kalamkari) - overall.jpg|rechts|duum|Wandbehang (Kalamkari), 1610/1640. Deckfarv, beizt un faarvt Boomwull. Een vun tallriek Bispelen vun de indisch Kunst ok ut fröhere Epochen, in de Boomwull en wichtig Rull as dragen Geweev speel]] === Oorsprünge un fröhe Entwicklung === För de Domestizeeren vun Boomwull wurrn intüschen mehrere Zentren annommen un man nimmt an, dat dat dor jewiels to etwa glieker Tiet stattfunnen hett. Över de wild Stammform vun de in de Tropen un Subtropen verbreedt Gattung vun de Boomwullplant ''[[Gossypium]]'' herrscht allerdings bit hüüd kien Klarheit. As Oorsprungszentren gellen eenmal dat südliche Afrika, wo aber kien fröhe Domestizieren nahtowiesen is, oder Indien un Indonesien, to'n annern dat nördliche Andenrebeet un villicht ock de Südwesten vun Nordamerika oder Zentraalamerika.<ref>{{Webarchiv|url=http://archaeology.about.com/od/cterms/a/Cotton.htm |wayback=20160203032121 |text=archaeology.about.com |archiv-bot=2026-03-14 00:44:27 InternetArchiveBot }}.</ref> Boomwull wurrd denn ok siet Johrdusenden in ganz verscheeden Kulturzonen to de Herstellung vun licht Kleedasch bruukt, is aber wegen dat vör allen in de Samen un deren Ööl enthollen giftig [[Phenol]] [[Gossypol]] to't Tehren nich to gebruuken, mit Utnahm bi Wedderkäuern un weer dorum in' Gegensatz to mennig anner [[Faserplant]]en as Nehrungsmiddel kulturhistorisch ahn Bedüüden.<ref>Herder-Lexikon Biologie, Bd.&nbsp;1, S.&nbsp;384&nbsp;f.</ref> * De öldsten Belege för Boomwull stammen ut ''[[Indien]].'' In [[Mehrgarh]], de öldste neolithisch Siedlung vun dat Indus-Daal funnen sück Bewiesen för Boomwullsaaten un -fasern, de up ca. 6000&nbsp;v.&nbsp;Chr. dateert wurrn könnt. Dorbi hannelt sück dat um de Aart ''G. arboreum''. Se wurrd nahwieslich hier eerstmals wiels de [[Indus-Kultur]] verarbeit, denn in [[Mohenjo-Daro]] sünd Reste vun Boomwulltextilien funnen wurrn, de up dat 3. vörchristlich Johrdusend dateert wurrn kunnen.<ref>Britannica, Bd.&nbsp;21, S.&nbsp;33/1b.</ref> Boomwull wurrd ok later in' ''[[Rigveda]]'' um 1500&nbsp;v.&nbsp;Chr. erwähnt. De greeksch Historiker [[Herodot]] schrifft över indisch Boomwull: „Dat gifft wildwassen Bööm, ut deren Frucht man en Wull winnen kann, de de Schönheit un Qualität vun Schaapwull wiet överdrifft. De Inder maaken ut disse Boomwull hör Kleedasch“. * ''Afrika:'' ''G. herbaceum'' is in Afrika traditschonell in apen Wäldern un [[Grassavanne]]n wussen. Endüüdig Nahwiesen vun domestizeert Formen un Produkte dorut wurrn bither archäologisch aber nich beleggt. De Utbreeden vun de an' engsten verwandten Wildformen leggt aber en nördliche Utbreeden nah Nordafrika un in den Nahen Osten nahe. Man nimmt dorüm an, dat de eerste Domestizeeren vun ''G. herbaceum'' in Arabien un Syrien passeert is. * In dat tweet vörchristlich Johrdusen reck Boomwull vun Indien her dat [[Babyloonsch Riek]] in [[Mesopotamien]], Ägypten un later Europa. In dat [[Oolt Ägypten]] is Boomwull siet dat [[Nee Riek]] dör Grafffunde beleggt, as ok later in den [[Hellenismus|hellenistischen]] Osten.<ref>Lexikon der Kunst, Bd.&nbsp;7, S.&nbsp;266.</ref> * De ''oltamerikaansch'' Völker hemm Boomwull all kennt, lang bevör in dat [[Middelöller]] de Anbau un hör Verarbeitung dör de ''Araber'' över Spanien un Italien in Europa inführt wurr. Vertreden sünd hier de Neeweltaarten ''G. hirsutum'' in Mesoamerika un ''G. barbadense'' in Südamerika. ** In ''Südamerika'' finnen sück eersten Boomwulltextilien ut domestizeert Boomwull, hier ''G. barbadense'', ebenfalls af dat 3. vörchristlich Johrdusend in' so nömmt ''Boomwull-Präkeramikum'' vun de Anden, as man woll noch kien Pottworen kennen, aber all Boomwull anbauen dee. Archäologisch wurn Bispelen vun dissen Typ an verscheeden Öörd in [[Peru]] un [[Ekuador]] funnen, insbesünnere in Ancón, aber to'n Bispeel ok in [[Huaca Prieta]], un woll 1000 bit 1500 Johr vör de Inführen vun [[Keramik]] un de Domestizeeren vun Mais. Boomwull wurr dormals vör allen för Fischeree- un Jagdnetten, Kleedasch un Spiekerbüdels bruukt. Boomwulltextilien sünd siet disse Tiet in Nordchile, Peru und Ekuador beleggt, etwa bi den [[Nazca-Kultur|Nazca]], wo se sück in dröög Hoochlandgegenden archäologisch nahwiesbar hollen hemm. Gegen Enn' vun disse Periood hett man denn wegen de beter Farvborkeit ok Wull vun [[Neeweltkamel]]en bruukt.<ref>Coe, S.&nbsp;204.</ref> Allerdings is de eerste eendüüdig Nahwies vun de Domestizeeren vun Boomwull, hier ''G. barbadense'', noch wesentlich öller He stammt ut Ancón, en Fundoort an de zentraal Küst vun Peru, wo Archäologen Reste vun Boomwollkapseln funnen hemm, de up 4200&nbsp;v.&nbsp;Chr. datiert wurrn kunnen. Um 1000&nbsp;v.&nbsp;Chr. weern de Boomwullkapseln ut Peru denn nich mehr vun den hüüdig kultiveert Formen vun ''G. barbadense'' to ünnerscheeden. Dat sücht as dörut mögelk ut, dat Boomwull in de Nee Welt ebenso fröh bruukt wurr as in dat olt Indien. * Ok för de ''[[Präkolumbiaansch|präkolumbiaansch]] Kulturen vun Nordamerika'' is de Gebruuk vun Boomwull betüügt, etwa för de [[Hohokam-Kultur]] (300 – 100&nbsp;v.&nbsp;Chr.) in [[Arizona]]. Insgesamt fung de Boomwullanbau in' Südwesten vun Nordamerika all vör 3000 Johren an. De [[Navajo (Volk)|Navajos]] harrn Boomwullkleer, ebenso as de [[Anasazi]] ut de [[Pueblo-Kultur|Pueblo-Tiet]] (Phase I, 700 – 900&nbsp;n.&nbsp;Chr.).<ref>Läng, S.&nbsp;32, 363 ff, 378; Haberland, S.&nbsp;200.</ref> * ''Middelamerika:'' De öldste Nahwies vun ''G. hirsutum'' stammt ut dat Daal vun [[Tehuacán]] un wurr up 3400 und 2300&nbsp;v.&nbsp;Chr. dateert. In verscheeden Höhlen vun dat Rebeet hemm Archäologen Reste vun de vull domestizeert Form vun disse Boomwull funnen. Nee Utgraaven in de Guila-Naquitz-Höhle in [[Bundsstaat Oaxaca|Oaxaca]] hemm en Vergliek mit rezenten Exemplaren vun wild un domestizeert ''G. hirsutum punctatum'' erloovt. Dorbi hett sück ergeven, dat se vun de sülvige Aart afstammen könnt, de oorsprünglich up de [[Yucatán (Halfinsel)|Yucatan]]-Halfinsel domestizeert wurrn weer. In verscheeden Rebeeden un Kulturen vun Mesoamerika weer Boomwull en bannig begehrt Goot, dat düer hannelt wurr. Kooplüüd vun de [[Maya (Indianers)|Mayas]] un [[Azteken]] hemm Boomwull gegen anner Luxusgöder tuuscht, un Adelige hemm sück mit kostbar farvig Mantels ut dit Material smückt. Aztekenkönige hemm faken vörnehm Besöker mit Boomwullprodukten beschenkt un Heerführer dormit betallt. * In dat [[Klassisch Öllerdom|klassisch Öllerdom]] hemm de Greken un de Römer de Boomwull vör allen wegen hör Fienheit un Witt schätzt. Se weer in Rom, nahdem [[Alexander de Grote]] Indien reckt un de Boomwull vun dor mitbrocht harr, en begehrt un luxuriöös Importgoot ut den Orient, vör allen ut Indien.<ref>Britannica, Bd.&nbsp;17, S.&nbsp;482, 484.</ref> * ''Wiedere Entwicklung in Middelöller un Neetiet:'' ** Af dat 6. nahchristlich Johrhunnert wurr Wull in' Vörderen Orient, Arabien un Ägypten to'n begäng Material för Arbeitskleer, un de [[Mauren]] hemm Boomwull in Spanien extensiv anbaut.<ref>Britannica, B. 17, S.&nbsp;487.</ref> ** In Indien wurrn all bannig frö verscheeden Kultursorten anbaut. All in dat 16. Johrhunnert weern de indischen Regionen [[Bengalen]], [[Punjab]], [[Koromandelküst|Coromandel]] un [[Gujarat]] Zentren vun de Boomwullverarbeitung. En besünner Bedüüden keem Gujarat to, de sien Boomwullprodukte över verscheeden Hannelsrouten bit in de Zentren vun den Nahen Osten hannelt wurrn. ** In de [[Nee Welt]] sünd de spaansch [[Konquistador]]en un Opdecker överall up den Anbau un de Verarbeitung vun Boomwull stätt. [[Christoph Kolumbus]], [[Hernán Cortés]], [[Francisco Pizarro]], [[Ferdinand Magellan]] unn annern hemm vun de verscheeden Zwecke bericht, för de de Faser bruukt wurr un se hemm de striept Sünnensegel un de farvig Mantels, de de dor wahnen Lüüd herstellen deen, bewunnert.<ref>{{Webarchiv|url=http://inventors.about.com/cs/inventorsalphabet/a/eli_whitney.htm |archive-is=20120710124532 |text=inventors.about.com |archiv-bot=2026-03-14 00:44:27 InternetArchiveBot }}.</ref> ** Um 1600 weer Boomwull in Europa aber noch en Luxusgoot, dat nich weniger as [[Sied]] schätzt wurr. Grund vun de hooch Wert weer de hooch Arbeitsinsatz bi de Verarbeitung. Arbeitsintensiv weern vör allen dat Wegmaaken vun de Samenkapseln un dat möhselig [[Kardeeren]] vun de in' Vergliek to Wull un Sied bannig lütt Fasern. Um een Pund (meent is hier dat angloamerikaansch Maat [[Avoirdupois|Pound]], de ca. 453&nbsp;g hett) verarbeitensfähige Boomwullfaden to winnen, weer en Insatz vun 13 Arbeitsdaag nödig. För en vergliekbar Mengt an Sied weern dat man blots söss Arbeitsdaag, wiels man för [[Flachsfaser|Linnen]] twee bit fiev un för Wull een bit twee Daag bruuken dee. Vör 1750 weern [[Engelsche Spraak|engelsch]] Spinner nich in de Laag, Buumwullfaden to spinnen, de utreckend fast noog weern, um rein Boomwullgeweev hertostellen. De wurrn blots in Indien herstellt.<ref name="Bernstein" /> De [[Ostindienkompanie]] importeer all in dat fröh 17. Johrhunnert Boomwulldooken nah England un hett disse Textilien verköfft un dat trotz düchtig Gegenwehr vun de Wullproduzenten, de tietwies stark noog weern, um den Gebruuk vun Boomwulldook per Gesett to verbeeden. In [[Manchester]] gelung dat sluutend, de Verarbeitung vun Boomwull in England dörtosetten. === Verbreeden vun de Boomwull in dat Middelöller un Neetiet === All gegen Enn' vun dat 14. Johrhunnert truck ''[[Venedig]]'' dat Hannelsmonopol vun [[Levante|levantiensch]] Boomwull an siück un behull dat bit in dat 17. Johrhunnert. Togliek nehm an de groot Umslagplätze nördlich vun de Alpen de Boomwullverarbeitung stark to. Middelpunkt weer [[Augsborg]], dat meest all europääschen Märkte mit sien [[Barchent]]en versörgen dee. Mit den stark tonehmen ''Ostindienhannel'' is ok de Infuhr vun spunnen Rohgorns över de Nedderlannen anwussen, so dat dat Monopol vun Venedig immer minner wurr. De Upstieg vun de [[Britische Ostindien-Kompanie|Britisch Ostindien-Kompanie]] to en vun de groot Hannelsorganisatschonen vun de fröh Neetiet steht ebenfalls in engen Tosommenhang mit Boomwull. De bannig profitriek Gewürzhannel weer to Anfang vun dat 17 Johrhunnert fast in Hann' vun portugiesch un hollannsch Kooplüüd. De Britische Ostindien-Kompanie hett dorüm hööftsächlich mit persisch Sied hannelt, de över Karawanenrouten dör Syrien up törksch Märkte keem. Dor wurr ok traditschonell indisch Boomwullgeweev hannelt, un de britische Kompanie hannel tonehmend ok dit Geweev.<ref name="Bernstein" /> Ehrn grooten Upswung nehm de Boomwullindustrie aber eerst Enn' vun dat 18. un vör allen Anfang vun dat 19. Johrhunnert (Spinnmaschinen) in' Verloop vun de [[Industrielle Revolutschon]], tonächst in England, denn in Frankriek un Düütschland, wo de Boomwullfaser sück nah un nah ok wegen de gröttere Verfügborkeit dör tonehmen Anbau in de britisch Kolonien un den USA gegen de Wull ökonomisch as Alternative dörtosetten anfung. Mit de Utwieden vun den Feernhannel in de fröh Neetiet hett de Boomwull ok in Nord- un Middeleuropa tonehmen [[Linnen (Textil)|Linnen]] ([[Flass]]) un [[Hemp]] för de meesten Anwennensberieken afdrängt. Mit dat Utfinnen vun de [[Spinning Jenny]] in dat Johr 1764, en fröhen Spinnmaschien mit mehreren [[Handspindel|Spindeln]], un de [[Waterframe]] vun [[Richard Arkwright|Arkwright]] [[1769]] wurr de köstengünstige [[Massenproduktschoon]] vun Textilien in dat [[Königriek Grootbritannien]] mögelk. Wiels Indien vör de industriellen Revolutschoon hööftsächlich Fardigprodukte nah England exporteeren dee, wurr Indien dornah to'n Rohstofflieferanten för de engelsch Textilindustrie. In dat 20. Johrhunnert kreeg de Boomwull tonehmen Konkurrenz dör chemisch maakt Fasern. Insbesünnere Polyesterfasern wurrn immer fakener bruukt: [[2003]]/[[2004]] wurrn se eerstmals in gröttere Mengt verarbeit as Boomwull, un hemm de bi de Textilfasern somit up den tweeten Platz afdrängt. === Vereenigte Staaten === [[Bild:Drying Cotton 1862.jpg|mini|Afroamerikaansch Slaven bi dat Drögen vun Boomwull (Edisto Island, South Carolina, ca. 1862/63)]] [[Bild:Cotton gin harpers.jpg|mini|De erste ''Cotton-Gin-Maschine''. Afbillen ut de Tietschrift ''Harpers Weekly'' (1869), de en Situatschoon dorstellt, de noch ca. 70 Johr öller is.]] De eerst engelsch Siedler in Nordamerika hemm kien oder meest kien Boomwull in Gebruuk ünner de Ingeboreren sehn. Se fungen aber bold an, de Faser ut [[Westindien]] to importeeren, un vun dor stamm ja ok de Plant sülvst, de se nu in dat düchtig ähnlich Klima in de südlich Kolonien un den vergliekboren Grund anbauen deen. Wiels de koloniale Periood wurr Boomwull aber nie to de hööftsächlich kultiveert Plant, weer meest nicht as en wichtige Anbauplant to nömmen, denn Boomwull kunn profitabel blots trucken wurrn, wenn en Överschuss an extrem billigen Arbeitskräften to Verfügung stunn; un de Arbeit in Amerika, egal of de Arbeiter witt oder swaart weern, kunn nie nich so billig ween oder wurrn as in. Amerikaansch Slaven kunnen ahnhen wiet profitabler bi den Anbau vun [[Ries]] un [[Indigoplant|Indigo]] insett wurrn. Grund weer de enorme Arbeitsupwand, de bi de Arnt oder dornah anfull, wenn de Boomwullfasern vun Hand plückt un upwännig för de Wiederverarbeitung präpareert wurrn mussen.<ref>{{Webarchiv|url=http://inventors.about.com/cs/inventorsalphabet/a/eli_whitney.htm |archive-is=20120710124532 |text=inventors.about.com |archiv-bot=2026-03-14 00:44:27 InternetArchiveBot }}.</ref> Dat änner sück eerst, as de Boomwullproduktschoon in de [[Süüdstaaten]] vun de USA – den so nömmt [[Cotton Belt]] – vun dat Utfinnen vun de [[Egreniermaschien]] („Cotton Gin“) in dat Johr 1793 profiteeren dee. Langstapelig Sorten as ''Sea Island Cotton'' weern dor in de Küstenregionen all vörher anbaut wurrn. In dat hügelig Binnenland geev dat aber blots goot Arnten mit körtstapelig Sorten, de vör dat Utfinnen vun de Egreniermaschien vun de Slaven blots för den persönlichen Bedarf anbaut wurrn weern. Mit de nee Technologie kunnen nu aber gegen Enn' vun dat 18. Johrhunnert un bit in dat 20. Johrhunnert rin ok körtstapelig Boomwull köstengünstig verarbeit wurrn un bleev dat wichtigste Exportgoot vun den amerikaanschen Süden, ofschons dor dat Klima eegentlich wat to fuchtig un nich heet noog is un dat dordör immer weer to Arntutfällen dör Verrötten keem. Boomwull wurr nu ok in dat Binnenland plant un verdräng dor Tabak un Frücht. In de Dekade van 1790 bit 1800 steeg de jährlich Boomwullexport alleen ut [[South Carolina]] vun weniger as 10.000 up mehr as söss Millionen Pund (= [[Avoirdupois|Pound]]) an. De Slaveree reck nah dat Inführen vun den Boomwullanbau en grötter Utdehnen, as jemals tovör, etwa bi den Tabak- oder Riesanbau.<ref name="berlin">Ira Berlin: ''Generations of Captivity: A History of African-American Slaves.'' The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, London 2003, ISBN 0-674-01061-2.</ref> Sien gröttste Utdehnen funn de Boomwullanbau in den [[Black Belt (Region)|Black Belt]], en Region, de sück in dat 19. Johrhunnert vun [[North Carolina]] bit [[Louisiana]] erstrecken dee. In den Tietruum van 1812 bit to de Midden vun dat 19. Johrhunnert wuss de Boomwullproduktschoon in disse Region vun weniger as 300.000 Ballen up 4 Millionen Ballen pro Johr an.<ref name="berlin" /> De Anbau vun de Boomwull verlang vun den Slaven wiels en Grootdeel vun dat Johr beständig Arbeit un gewetenhaft Pleeg. Fruen wurrn up de [[Plantage]]n ebenso insett as Mannlüüd, de Boomwullplanters hemm aber Weert up jung Arbeitskräfte leggt. Nah de Saat, de Enn' März oder Anfang April inbrocht wurr, mussen de Planten loopend utdünnt un ümplant wurrn, en Tätigkeit, de de Sklaven meest den gesamten Sömmer över in Anspröök nehm. Wenn disse Phase Enn' Juli, Anfang August to Enn' weer, hemm de Planter hör Slaven vörövergahn up Mais- un Arvkenfelder insett. In laat August fung dat Boomwullplücken an, en düchtig eentönige un möh maken Tätigkeit, de sück faken bit to dat Enn' vun dat Johr oder doröver herut hentruck. Unerfohren [[Boomwullplücker]] hemm sück bannig licht an de scharpkantig Samenkapseln besehrt. De letzten Arbeitsträen weern dat Drögen, Entkarnen und Verpacken vun de Boomwull, de in Ballen utleefert wurr; faken keemen ansluutend noch dat Kämmen, Spinnen un Upspulen dorto.<ref name="berlin" /> Nahdem in Nordamerika de modern Anbau vun Boomwull 1621 in Florida anfungen harr un lang Tiet weertschaplich ehrder unbedüüdend bleeven weer, wurr he nu aber, nich toletzt dör de ökonoomsch Macht vun de groot Boomwullplanter ut de [[Süüdstaaten]] vun de USA, in de eerst Hälft vun dat 19. Johrhunnert to en ok politisch bestimmen Faktor, de letztlich mit to'n Utbröök vun den [[Sezessionskrieg]] un den Ünnergang vun de amerikaansch Süüdstaaten bidroog (Slaveree un ünnerscheedlich wertschaplich Interessen vun de industriell orienteert Noordstaaten, de mit Schuultöllen hör Industrieproduktschoon afschermen wullen, tegenöver den up [[Freehannel]] un Export vun hör Agrarprodukte, vör allen eben Boomwull, bedocht Süüdstaaten).<ref>Brockhaus, Bd.&nbsp;2, S.&nbsp;658.</ref> De beid beropenst Warken, de disse historsch-ökonoomsch Situatschoon vör den Achtergrund vun de dör Slaven bedreeven Boomwullplantagen vun den olt Süden literarisch ankieken, sünd twee Romans: [[Margaret Mitchell]]s ''[[Gone with the Wind (Book)|Vom Winde verweht]]'' (1936) un [[Harriett Beecher Stowe]]s ''[[Onkel Toms Hütte]]'' (1859), dorto de US-Feernsehreeg ''[[Fackeln im Sturm]]'' ut de 1980er- un 1990er-Johren. ''Vom Winde verweht'' wurrd vun de Kritik allgemeen recht positiv beoordeelt (ok de [[Gone with the Wind (Film)|Verfilmung van 1939]] mag dorbi en Rull spelen), wiels ''Onkel Toms Hütte'' vör allen to'n Anfang en vernichten Kritik kreeg wegen de doch bannig rührseligen, klischeebehafteten un unreflekteerten Handlung mit hör nich blots nah dat hüüdig Empfinnen an't Peinliche grenzenden Frömmeleien. Vör allen farvige Amerikaner lehnen dat Book bit hüüd wegen den dorin enthollen ünnerschwelligen Rassismus af. Kindlers Literaturlexikon schrifft: „Stowes Rezept passiver Jenseitserwartung musste den derart Bevormundeten […] als verantwortungslose Stützung herrschender Machtverhältnisse erscheinen.“<ref>Kindler, Bd.&nbsp;11, S.&nbsp;775; Bd.&nbsp;16, S.&nbsp;41&nbsp;f.</ref> == Boomwullplant == === Anbau un Ökologie === Völ Boomwull-Aarten un -Sorten sünd vun Natuur ut utdüern Planten, wurrn aber as eenjohrig Planten kultiveert. As [[Kulturplant]] lett man de in de Regel blots för een Johr up dat Feld, um den hööchsten Arnterdrag to kriegen. Nah de Arnt bzw. nah en Fröstperiood wurrn de Planten denn meest afschlegelt un as Grööndünger in den Bodden inarbeit. In brennstoffarm Regionen deenen de afstorven, dröög Plantendeelen ok as Brennmaterial. In de nördlichen Hemisphäre find de Utsaat afhängig vun den Standoort tüschen Anfang Februar un Anfang Juni statt. De Arnt erfolgt tüschen Oktober un Februar. Tüschen Utsaat un Arnt liggen ruch weg acht Maand. Wiel de Boomwull faken nich to glieker Tiet riep wurrn, wurrd se faken ok mehrmals arnt. Groot Kulturflachen wurrn meest vun [[Boomwullarnter]] maschinell afarnt, bi lütt Anbaufeldern un in weniger [[Entwicklungslänner|entwickelt Staaten]] wurrd faken noch vun Hand arnt. Eenig Pflückmaschinen könnt blots loovfree Planten afarnten, so moot entweder de eerste Fröst aftöövt, oder chemisch Entloovensmiddel moot insett wurrn. Dat gellt insbesünnere för de leeg wassen windresistenten Sorten (''storm proof cotton''), de överwegend in [[Texas]] anbaut wurrn. Van Hand arnt Boomwull is in Hensicht um Riep un Schmutzgehalt meest immer vun höhger Qualität as de de mit Maschinen arnt wurrd. Dat liggt doran, dat Vullarnter ok noch nich riep un överriep Kapseln griepen, wiels per Hand blots de riep Faserbüschel utzupft wurrn. Problematisch för de Arnt is de langtrucken Bleutiet, wiel dordör ok de Kapseln över en Tietruum vun mehreren Week versett riepen. Överriep Boomwull is nipp un nau so as unriep qualitativ minnerwertig. Maschinelle Eenmalarnten sünd dorum immer en Kompromiss ut överriep, riep un unriep. Dat Plücken vun Hand is nauer, bruukt aber völ Arbeitskräfte, wiel mehrere Dörgänge notwennig sünd. <gallery> A Baumwolle Feld.JPG|Arntriep Boomwull (September, Nordflorida) Baumwoll-Erntemaschine auf Feld.jpeg|Erntemaschien ([[Boomwullarnter]]) iin' Insatz Baumwoll-Erntemaschine.jpeg|Maschinell Arnt mit [[Boomwullarnter]] un [[Module Builder]] in Texas Usine de coton CMDT.png|Boomwullproduktschoon in Mali </gallery> Boomwull wasst goot up swoor Bodden. Bannig goot dorför sünd [[Vertisol]]e. Se is in Henblick up Nährstoffgehalt nich besünners ansprööksvull. Wichtig is aber en utrecken Waterversörgen (600 bit 1200 Millimeter wiels de Wassdomsperiood). Dor, wo dat nich so völ regnen deiht sünd Boomwullkulturen dorum vun künstlich [[Bewatern]] afhängig. Hüüd wurrd Boomwull –&nbsp;as [[nahwassen Rohstoff]]&nbsp;– up all fiev [[Kontinent]]en anbaut. Dorto wurrn Boomwullplanten nommen, de dör [[Tucht|Tüchten]] mehr Fasern produzeeren as de Wildplant. [[Transgene Boomwull]] maakt de Schädlings- un [[Unkruut]]bekämpen lichter un wurr 2010 up etwa twee Drüddel vun de weltwiet Boomwullbauflach anplant. [[Boomwullkapselbohrer]] un [[Anthonomus grandis|Boomwullkapselkäfer]] sünd in Amerika mit de wichtigst Boomwullschädlinge. ==== Ökologie ==== [[Bild:Boll weevil.jpg|mini|De [[Anthonomus grandis|Boomwullkapselkäfer]] (''Anthonomus grandis'') is en schlimm Boomwullschädling]] De lang Wassdomstiet vun de Boomwull maakt dat nödig, dat nah de Arnt dat Feld gau weer bestellt wurrn un nee seiht wurrn moot. Dorum is de Anbau vun [[Tüschenfrucht|Tüschenfrüchten]] um den Bodden to verbetern un [[Unkruut]] lütt to hollen, meest nich mögelk. De Konsequenzen sünd de Verlust vun de Boddenfruchtborkeit un [[Biodiversität]].<ref name= "CSR Fachfrau Marina Chahboune erläutert Alternativen zu Baumwolle">Marina Chahboune: [http://www.dandc.eu/de/article/die-bekleidungsindustrie-sucht-nach-alternativen-fuer-baumwolle-als-rohstoff-fuer-textilien ''Alternativen zu Baumwolle'']</ref> Besünners up groot Flachen wurrn Boomwull faken ahn Fruchtwessel mit anner Nutzplanten anbaut. Dör disse [[Monokultur]]en is de grootflachig Boomwullproduktschoon stark vun [[Plantenschuulmiddel]] afhängig. Boomwull gellt as dat landwertschaplich Produkt mit den hööchsten Insatz an [[Chemikalie]]n. Up Boomwull entfullen 1999/2000 etwa elf Perzent vun den weltwiet [[Pestizid]]markt.<ref name="Pan-Germany">[http://www.pan-germany.org/download/br_konv.pdf ''Probleme im konventionellen Baumwollanbau''], pan-germany.org (PDF; 130&nbsp;kB)</ref> Ünner Umweltschuulaspekten gellt de Boomwullproduktschoon dorher as düchtig bedenklich. Ok de [[Waterverbruuk]] is as düchtig problematisch antosehn. För de Mengt Boomwull, de man för de Herstellung vun en T-Shirt bruuken deiht, wurrn bit to 20.000 Liter Water bruukt. Wegen dissen hooch Waterbedarf wurrn 75 Prozent vun den weltwiet Boomwullanbau up künstlich bewatert Feldern maakt.<ref>Paulitsch, Katharina / Baedeker, Carolin / Burdick, Bernhard: {{Webarchiv|url=http://www.wupperinst.org/globalisierung/pdf_global/baumwolle.pdf |wayback=20141126205855 |text=''Am Beispiel Baumwolle: Flächennutzungskonkurrenz durch exportorientierte Landwirtschaft'' |archiv-bot=2026-03-14 00:44:27 InternetArchiveBot }}, Wupperdal 2004, S.&nbsp;27</ref> Besonders bekannt wurr in dissen Tosommenhang de [[Aralsee]], de inst veertgröttste See up de Welt. De Entnahm vun groot Watermengen ut sien Toströöms för den Boomwullanbau hett siet den 1960er Johren to en wietrecken [[Versolten]] un letztendlich to'n meest vullstännig Verschwinden vun den See führt. Eenig Boomwullbuern setten up [[Ökologische Landwertschap|ökologischen Anbau]], so dat dat hüüd ok Bio-Boomwullprodukte up den Markt gifft. Anfang 2010 wurr de Textilbranche vun groot anleggt Bedreegen mit angevlich Bioboomwull erschüttert, en groot Deel vun de ut [[Indien]] stammen Bioboomwull wurr gentechnisch verännert. De Bedroog wurr all in' April 2009 vun indisch Behörden updeckt. Tosommen mit westlich Zertifizeerungsünnernehmen hemm tallriek Dörper gentechnisch verännert Boomwull as [[Bioprodukt]] uttekent un in groot Mengen in Umloop brocht – en klor Verstööten gegen de streng Standards för Ökotextilien. Vun den Bedroog bedrapen sünd naamhaft Hannelsketten as [[H&M]], [[C&A]] un [[Tchibo]] ween.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.yaacool-bio.de/index.php?article=2251|hrsg=YaaCool-Bio|autor=Birke Resch|titel=Angebliche Biobaumwolle aus Indien ist gentechnisch verändert.|datum=6. Februar 2010|zugriff=13. Mai 2010}} {{Webarchiv|url=http://www.yaacool-bio.de/index.php?article=2251 |wayback=20151208052411 |text=Angebliche Biobaumwolle aus Indien ist gentechnisch verändert. |archiv-bot=2026-04-07 01:38:09 InternetArchiveBot }}.</ref> Nah en Johrenlangen Anstieg vun de Produktschoon geev dat 2011 en Inbröök um över een Drüddel.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.prweb.com/releases/textileexchange/farmfiber/prweb9419625.htm |wayback=20160217074454 |text=Organic Cotton Production Dips 35 % |archiv-bot=2026-03-14 00:44:27 InternetArchiveBot }}, prweb.com</ref> 2008 betrug der Marktanteil 0,5 Prozent.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.pan-germany.org/deu/projekte/cotton_connection.html |wayback=20100928164417 |text=Die Cotton Connection |archiv-bot=2026-03-14 00:44:27 InternetArchiveBot }}, pan-germany.org</ref> De lüttflachig Anbau vun Boomwull is in völ Entwicklungslännern en wesentlich Bestanddeel vun de jewielig Volkswertschapen un stellt den gröttsten Exportwert un för völ Buern de primäre [[Cash Crops|Cash Crop]] dor. ==== Anbaurebeeden ==== De weltwiet bedüüdenst Boomwullproduzenten sünd de [[Volksrepubliek China]], [[Indien]], de [[USA]], un [[Pakistan]]. In [[Europa]] is [[Grekenland]] dat eenzige Land mit en gröttere Produktionsmengt (Platz&nbsp;9 vun de Weltranglist), folgt vun [[Spanien]] mit en minner Menge<ref>Europäische Kommission: {{Webarchiv | url=http://ec.europa.eu/agriculture/capreform/cotton/index_de.htm | wayback=20081204104640 | text=Reform der Stützungsregelung für Baumwolle}} (afropen an' 5. Juni 2010).</ref> – [[Törkie]] wurrd hier to de [[Asien|asiatsch]] Natschonen tellt, wiel de Hööftanbauflachen in Asien liggen. Generell kann man seggen, dat de meeste Boomweull geographisch sehn tüschen den 43 Grad nördlicher un 36 Grad südlicher Breet liggen tropisch un subtropisch Rebeeden vun Mitddelamerika, Indien un Asien – den so nömmt Boomwullgördel, anbaut wurrd. === Boomwull un Klima === Boomwullanbau drocht insbesünnere dör den hooch Verbruuk an [[Mineraldünger]] un [[Pestizid]]en düchtig to weltwieden Kohlendioxid-Utstööt bi. Dör de Herstellung vun en Boomwull-T-Shirt entstaht bit to negen Kilogramm Kohlendioxid (CO<sub>2</sub>).<ref>[http://www.taz.de/Journalistin-ueber-Oekokleidung-/!30644/ ''Für jedes T-Shirt sieben Kilo CO2.''] In: ''die tageszeitung.'' 19. Februar 2009.</ref> === Forschung === 2010 wurr eerstmals en Boomwullgenom sequenzeert. Dat Genom vun disse Wildsoort ut Peru (''Gossypium raimondii'') is bedüüdend eenfacker upbaut as dat vun de Kultursorten. Luut Forschern bi dat 5. Drapen vun de ''International Cotton Genome Initiative (ICGI)'' stellt dat en bedüüden Träe dor up den Weg, över de vullständige Kenntnis nee, erdragriek un wedderstandsfähige Sorten to tüchten.<ref>[http://www.seedquest.com/news.php?type=news&id_article=10787&id_region=&id_category=&id_crop= Cotton research community thrilled by genome sequencing announcement], seedquest.com (engelsch)</ref><ref>[http://www.prlog.org/10948138-monsanto-and-illumina-reach-key-milestone-in-sequencing-of-cotton-genome.html Monsanto And Illumina Reach Key Milestone In Sequencing Of Cotton Genome], prlog.org (engelsch).</ref> === Botanik === [[Bild:Gossypium barbadense - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-068.jpg|mini|Illustratschoon vun ''[[Gossypium barbadense]]'': A bleuen Twieg, 1 Blüüt ahn Kronblööt, 2 Stoffgefässe, 3 Pollen, 4 un 5 Fruchtknütt in' Längs- un Dwarssnitt, 6 Frucht, 7 Same mit Samenhooren, 8 desülvige ahn Samenhooren, 9 un 10 desülvige in Längs- un Dwarssnitt, 11 Embryo]] ==== Vegetative Markmalen ==== ''Gossypium''-Aarten wassen as eenjohrig bit utdüern, kruutig Planten, af un to as [[Struuk|Strüüker]]. All böverirdisch Plantendeelen sünd mit dunkel Ööldrüsen punkteert. De wesselständig [[Blatt (Plant)|Loovblööt]] sünd in Blattsteel un Blattspreite gleedert. De Blattspreiten sünd meest handförmig dree- bit negenlappig, selten ahn Lappen. Vörhannen sünd dorto [[Nebenblööt]] vorhanden.<ref name="FOC">Ya Tang, Michael G. Gilbert & Laurence J. Dorr: ''[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=113948 Malvaceae].'' In: ''Flora of China.'' Volume 12, 2007, S.&nbsp;296.</ref> ==== Generative Markmalen ==== De in den böveren Beriek vun de Planten bild Blüten staht eenzeln. De Blütensteelen hemm meest Drüsen direkt ünner den Nebenkelch. De meest dree, selten bit söben Nebenkelchblööt sünd loovblattähnlich, drüsig, free oder an hör Basis verwussen, ganzrandig oder zähnt bit deep schlitzt. De zwittrigen [[Blüte]]n siüd [[radiärsymmetrisch]], fievtellig mit düppelten [[Perianth]]. De fiev [[Kelchblööt]] sünd beekerförmig mehr oder weniger hooch verwussen. De fiev free, relativ groot [[Kroonblööt]] sünd baben rund. De Kroonblööt sünd in de Frundfarv witt oder geel un in dat Zentrum vun de Blüüt af un to purpurfarven. Bi de Ünnerfamilie Malvoideae sünd de völ [[Staubblätter]] to en den [[Stempel (Botanik)|Stempel]] umgeven Röhr verwussen, de so nömmt [[Columna]]. Dree bit fiev [[Fruchtblööt]] sünd to en böverständigen, dree- bit fiev Kamern umfaaten [[Fruchtknütt]] verwussen mit je twee [[Samenanlaag|Samenanlagen]] in jeder Kamer. De kört, staffförmig Griffel end in en keulenförmigen, dree- bit fievrillig Narbe.<ref name="FOC" /> De kugelige oder ellipsoide [[Kapselfrucht]] geiht mit dree bit fiev Klappen apen, wenn de riep is. De kugeligen Samen hemm intensiv witt, lang wullig [[Trichom]]e (Samenhooren) mischt oder ahn kört Trichome. Boomwull wasst [[Dimorphismus|dimorph]]: Wiels de Hööftdriev en dörgahnd ([[Monopodium|monopodiale]]), [[Vegetative Vermehrung|vegetative]] Ass bild, kummt dat an de Siedendrieven to Blütenbildung. De Siedendrieven sünd buterdem [[Sympodium|sympodial]], denn nah jeder Blüüt stellt de old Ass das Wassdom in. De nee Twiegass wurrd vun en neben de Blüüt utkienen Knosp övernommen. De giftigen Samen enthollen bit to 1,5 Prozent [[Gossypol]]. [[Datei:Starr 010309-0542 Gossypium tomentosum.jpg|mini|Blööt un Blüüt vun ''[[Gossypium tomentosum]]''.]] === Systematik === De Gattungsnaam ''Gossypium'' wurr 1753 dör [[Carl von Linné]] in ''[[Species Plantarum]]'', 2, S.&nbsp;693 eerstmals beschreven. [[Typus (Nomenklatur)|Lectotypusart]] is ''Gossypium arboreum'' L.. Synonyme för ''Gossypium'' L. sünd: ''Erioxylum'' Rose & Standl., ''Ingenhouzia'' DC., ''Notoxylinon'' Lewton, ''Selera'' Ulbr., ''Sturtia'' R.Br., ''Thurberia'' A.Gray, ''Ultragossypium'' Roberty. De Gattung ''Gossypium'' hörrt to de Tribus Gossypieae in de Ünnerfamilie vun de [[Malvoideae]] in de Familie vun de [[Malvengewächse|Malvaceae]].<ref name="GRIN">{{GRIN|GenusNr=5113|WissName=Gossypium}}</ref> De Gattung ''Gossypium'' wurrd in veer Ünnergattungen, söben Sektschonen un Ünnersektschonen gleedert, hier mit all 51 Aarten:<ref name="GRIN" /> * Ünnergattung ''Gossypium'': Mit twee Sektschonen: ** Sektschoon ''Gossypium'': Mit veer Ünnersektschonen: *** Untersektschoon ''Anomala'' Tod.: Mit dree Aarten: **** ''Gossypium anomalum'' Wawra (Syn.: ''Gossypium senarense'' Fenzl ex Wawra & Peyr.) **** ''Gossypium capitis-viridis'' Mauer (Syn.: ''Gossypium barbosanum'' L.Ll.Phillips & Clement) **** ''Gossypium triphyllum'' (Harv.) Hochr. *** Untersektschoon ''Gossypium'': Mit twee Aarten: **** ''[[Gossypium arboreum]]'' L. (Syn.: ''Gossypium cernuum'' Tod., ''Gossypium indicum'' Medik., ''Gossypium intermedium'' Tod., ''Gossypium nanking'' Meyen, ''Gossypium neglectum'' Tod., ''Gossypium obtusifolium'' Roxb. ex G.Don, ''Gossypium sanguineum'' Hassk., ''Gossypium soudanense'' (G.Watt) G.Watt) **** ''[[Gossypium herbaceum]]'' L. (Syn.: ''Gossypium africanum'' (G.Watt) G.Watt, ''Gossypium transvaalense'' G.Watt) *** Ünnersektschoon ''Longiloba'': Mit blots een Aart: **** ''Gossypium longicalyx'' J.B.Hutch. & B.J.S.Lee *** Ünnersektschoon ''Pseudopambak'': Mit söben Aarten: **** ''Gossypium areysianum'' Deflers **** ''Gossypium benadirense'' Mattei **** ''Gossypium bricchettii'' (Ulbr.) Vollesen **** ''Gossypium incanum'' (O.Schwartz) Hillc. **** ''Gossypium somalense'' (Gürke) J.B.Hutch. **** ''Gossypium stocksii'' Mast. **** ''Gossypium vollesenii'' Fryxell ** Sektschoon ''Serrata'' Fryxell: Mit blots een Aart: *** ''Gossypium trifurcatum'' Vollesen * Ünnergattung ''Houzingenia'': Mit twee Sektschonen: ** Sektschoon ''Erioxylum'': Mit dree Ünnersektschonen: *** Untersektschoon ''Austroamericana'': Mit blots een Aart: **** ''Gossypium raimondii'' Ulbr. *** Ünnersektschoon ''Erioxylum'': Mit veer Aarten: **** ''Gossypium aridum'' (Rose & Standl.) Skovst. **** ''Gossypium laxum'' L.Ll.Phillips **** ''Gossypium lobatum'' Gentry **** ''Gossypium schwendimanii'' Fryxell & S. D. Koch *** Ünnersektschoon ''Selera'': Mit blots een Aart: **** ''Gossypium gossypioides'' (Ulbr.) Standl. ** Sektschoon ''Houzingenia'': Mit dree Ünnersektschonen: *** Ünnersektschoon ''Caducibracteolata'': Mit dree Aarten: **** ''Gossypium armourianum'' Kearney **** ''Gossypium harknessii'' Brandegee **** ''Gossypium turneri'' Fryxell *** Ünnersektschoon ''Houzingenia'': Mit twee Aarten: **** ''Gossypium thurberi'' Tod. **** ''Gossypium trilobum'' (DC.) Skovst. *** Ünnersektschoon ''Integrifolia'': Mit twee Aarten: **** ''Gossypium davidsonii'' Kellogg **** ''Gossypium klotzschianum'' Andersson * Ünnergattung ''Karpas'': Mit söss Aarten: ** ''[[Gossypium barbadense]]'' L. (Syn.: ''Gossypium acuminatum'' Roxb. ex G.Don, ''Gossypium brasiliense'' Macfad., ''Gossypium evertum'' O.F.Cook & J.Hubb., ''Gossypium peruvianum'' Cav., ''Gossypium vitifolium'' Lam.) ** ''Gossypium ekmanianum'' Wittm. ** ''[[Gossypium hirsutum]]'' L. (Syn.: ''Gossypium jamaicense'' Macfad., ''Gossypium lanceolatum'' Tod., ''Gossypium mexicanum'' Tod., ''Gossypium morrillii'' O.F.Cook & J.Hubb., ''Gossypium palmeri'' G.Watt, ''Gossypium punctatum'' Schumach., ''Gossypium purpurascens'' Poir., ''Gossypium religiosum'' L., ''Gossypium schottii'' G.Watt, ''Gossypium taitense'' Parl., ''Gossypium tridens'' O.F.Cook & J.Hubb.) ** ''Gossypium mustelinum'' Miers ex G.Watt ** ''[[Gossypium tomentosum]]'' Nutt. ex Seem. * Ünnergattung ''Sturtia'' Sturtia (R.Br.) Tod.: Mit dree Sektschonen: ** Sektschoon ''Grandicalyx'' (Fryxell) Fryxell : Mit twalf Aarten: *** ''Gossypium anapoides'' J.M.Stewart et&nbsp;al. *** ''Gossypium costulatum'' Tod. *** ''Gossypium cunninghamii'' Tod. *** ''Gossypium enthyle'' Fryxell et&nbsp;al. *** ''Gossypium exiguum'' Fryxell et&nbsp;al. *** ''Gossypium londonderriense'' Fryxell et&nbsp;al. *** ''Gossypium marchantii'' Fryxell et&nbsp;al. *** ''Gossypium nobile'' Fryxell et&nbsp;al. *** ''Gossypium pilosum'' Fryxell *** ''Gossypium populifolium'' (Benth.) F Muell. ex Tod. *** ''Gossypium pulchellum'' (C.A.Gardner) Fryxell *** ''Gossypium rotundifolium'' Fryxell et&nbsp;al. ** Sektschoon ''Hibiscoidea'' Tod.: Mit dree Aarten: *** ''Gossypium australe'' F.Muell. *** ''Gossypium bickii'' Prokh. *** ''Gossypium nelsonii'' Fryxell ** Sektschoon ''Sturtia'' (R.Br.) Tod.: Mit dree Aarten: *** ''Gossypium nandewarense'' Derera *** ''Gossypium robinsonii'' F.Muell. *** ''[[Gossypium sturtianum]]'' J.H.Willis === Kulturboomwullaarten === Dat gifft völ verscheeden Wildaarten, aber för den industriellen Anbau sünd blots de Kulturboomwullaarten vun Bedüüden. Dat sünd veer Aarten, wobi twee Aarten ut de [[Old Welt]] un twee Aarten ut de [[Nee Welt]] stammen. De beid Oldwelt-Aarten sünd ''Gossypium herbaceum'' L. (so nömmt Levante-Boomwull) un ''Gossypium arboreum'' L. (so nömmt Tree cotton), de beid Neewelt-Aarten ''Gossypium hirsutum'' L. (so nömmt Hoochland-Boomwull) un ''Gossypium barbadense'' L. (Syn.: ''Gossypium vitifolium'' Lam.), de so nömmt Sea-Island-Boomwull. De letzt beid Aarten wedderum hemm sück woll in vörgeschichtlich Tiet nah transozeaansch Verbreeden vun G. herbaceum ut en natüürlich [[Hybride|Hybridiseeren]] vun G. herbaceum un en Neeweltaart entwickelt.<ref>Britannica, Bd.&nbsp;13, S.&nbsp;683.</ref><ref>Jonathan F. Wendel, Richard C. Cronn: ''[http://www.treesearch.fs.fed.us/pubs/5152 Polyploidy and the evolutionary history of cotton.]'' (afropen an' 2. Dezember 2014)</ref> Oldweltlich Boomwull as ''Gossypium herbaceum'' un ''Gossypium arboreum'' is [[Diploidie|diploid]], wogeegen neeweltlich Boomwull as ''Gossypium hirsutum'' un ''Gossypium barbadense'' [[Polyploidie|tetraploid]] is. Den gröttsten un dormit wichtigsten Andeel an de Boomwullgewinnung hett ''Gossypium hirsutum''. In de Textilindustrie un -verarbeitung wurrd Boomwull primär nah hör Stapellängt (Faserlängt) ünnerscheed. Sekundär speelen ok Röök, Farv un Reinheit en Rull. Je länger en [[Boomwullfaser]] is, desto hoochwertiger wurrd se instuuft. Nah de Stapellängt könnt de nömmt veer Aarten in dree Kategorien indeelt wurrn. De beste Qualität leefert mit en Stapellängt vun över 32&nbsp;Millimetern ''Gossypium barbadense'' (begäng Hannelsnaams sünd Ägyptische Mako-Boomwull, Pima-Boomwull un Sea-Island-Boomwull), de etwa acht Perzent vun de Weltproduktschoon utmaakt. Dornah folgen mit en Stapellängt vun 25 bit 30&nbsp;Millimetern un en Andeel van 90 Perzent ''Gossypium hirsutum'' (so nömmt Upland-Boomwull) un ''Gossypium arboreum'' un ''Gossypium herbaceum'', de en kört un groff Faser (&lt; 25&nbsp;mm) leefern un etwa 2 Perzent vun de Weltproktschoon dorstellen.<ref>F. E. M. Gillham, T. M. Bell, T. Arin, G. A. Matthews, C. L. Rumeur, A. B. Hearn: ''Cotton Production for the Next Decade.'' (= World Bank Technical Paper Number 287). The World Bank, 1995, ISBN 0-8213-3312-7.</ref> <gallery> A Baumwolle Pflanze.JPG|Dimorphes Wassdom vun de Boomwullplant A Baumwolle Kapsel zu.JPG|Unriep Kapsel A Baumwolle Kapsel offen1.JPG|Riep, apen Boomwullkapsel A Baumwolle Stadien.JPG|Stadien vun de Boomwull (v.l.): Knospe, Blütenöffnung, verbleuht, twee junge Fruchtstadien, Kapsel meest riep, Kapsel vullriep un apen </gallery> == Boomwullfaser == === Eegenschapen vun de Faser === Boomwull is en [[Natuurfaser]], de ut de [[Trichom|Samenhooren]] vun de Planten ut de [[Gattung (Biologie)|Gattung]] Boomwull (''Gossypium'') wunnen wurrd. De Samen bild as Verlängerung vun sien [[Epidermis (Plant)|Epidermis]] längere Hooren, de as Lint betekent wurrn, un dree bit fiev Daag nah de Blüüt bannig kört Hooren, de Linter nömmt wurrn. Blots de lang [[Faser]]n wurrn, meest to dünn Faden spunnen, för Textilien bruukt, wiels de Linter blots för [[Zellulose]]produkte to bruuken sünd.<ref>F. Denninger, E. Giese, H. Ostertag, A. Schenek: ''Textil- und Modelexikon.'' Deutscher Fachverlag, 2008, ISBN 978-3-87150-848-6.</ref> Vergleeken mit synthetischen Fasern is Boomwull düchtig suugfähig un kann bit to 65 % vun dat Gewicht an Water upnehmen. Sünd allerdings Geweev ut Boomwull eenmal natt wurrn, dröögt se blots bannig langsam. Todem beitt Boomwull ok en hooch Schmutz- un Öölupnahmefähigkeit, is aber ok in de Laag, dat weer aftogeven. Boomwullstoffe gellen as bannig huutfrüendlich (se „kratzen“ nich) un hemm en ganz leeg [[Allergie]]potential. Disse Eegenschapen maken hör interessant för de Textilindustrie. Debutere Form vun de Boomwullfasern is flaak, verdreiht un schleifenähnlich. De Farven vun de Fasern varieeren vun Cremig-Witt bit to Schidderg-Grau, afhängig vun den Herstellens- bzw. Upbereitensperzess. Dat gifft aber ok farvig wussen Boomwull, meest in gröön un bruun. Boomwull is nich waterlöslich un in fuchtig oder natt Tostand rietfaster as in dröög. De [[Fastigkeit]]en un [[Stiefigkeit]]en vun de Boomwullfaser sünd minner as de vun de [[Bastfaser]], wobi de [[Dehnung|Dehnfähigkeit]] düütlich höhger is. De Fasern sünd alkalibestännig, aber nich süerbestännig. Boomwull is anfällig för Befall dör [[Mikroorganismen]], de Wedderstandsfähigkeit tegenöver Motten un anner Insekten is aber recht hooch. Boomwull kann man licht in Brand setten, kann aber kaakt un steriliseert wurrn. Tosätzlich maakt de molekulare Struktur vun de Boomwull hör Fasern wedderstandsfähig gegen Hitt un [[Laugen]]. Boomwull is dormit ok bi starken Gebruuk un faken Reinigung besünners langleevif. Se funn un find dorher Anwennen in Berieken vun stark chemisch un physisch Beanspröök dör Afrieben, Tooglasten oder de Utsetten vun Solten un Laugen, so to'n Bispeel in de Verarbeitung to Fischernetten, Segeldook, Reinigungstextilien, in de Arbeits- un Beropskleedasch as ok de Disch- un Bettwasch vun de [[Hotellerie]]. Afhängig vun den tatsächlich wünschten Gebruuk ist dat mögelk, den Rohstoff Boomwull dör tallriek Arbeitsträen in en derart hooch Maat to vereddeln, dat he sluutend meest utsücht as Sied, dorbi aber wiederhen sien tallriek anner positiv Eegenschapen behollt.<ref>''[http://www.urbanara.de/warenkunde/baumwolle/ Warenkunde]'', Urbanara GmbH</ref> === Gebruuk === De Hööftanwennensberiek för Boomwull is eendüüdig de Textilindustrie. Mit en Mengenandeel vun etwa 33 Perzent an de welltwiet Produktschoon vun Textilfasern (insluutend anner Natuurfasern un Chemiefasern) un en Mengenandeel vun etwa 75 Perzent an de Natuurfasern is Boomwull de mit Afstand an' fakensten insett Natuurfaser för Heim- un Kleedaschtextilien.<ref>C. Hoffmeister, T. Schneider, J. Müssig: ''Marktanalyse Nachwachsende Rohstoffe, Textilien.'' Fachagentur Nachwachsende Rohstoffe, 2006.</ref><ref>''{{Webarchiv|url=http://www.cirfs.org/KeyStatistics/WorldManMadeFibresProduction.aspx |wayback=20120825170145 |text=World man-made fibres production |archiv-bot=2026-03-14 00:44:27 InternetArchiveBot }}'', CIRFS (Comité International de la Rayonne et des Fibres Synthétiques), afroopen an' 30. September 2012.</ref><ref>FAO (Food and Agriculture Organization of the United Nations): ''[http://www.naturalfibres2009.org/ International year of natural fibres]'', Zugriff 5. Mai 2009.</ref> Neben den Gebruuk in de Textilindustrie finnen Boomwullfasern aber ok in völl anner Berieken Verwennen, bispeelsweis as Verbandsmaterial in de Medizin as ok bi [[Kosmetik]] un [[Hygiene]] as [[Watte]] oder [[Wattestäbchen]]. [[Fischernett]]en, Seile un Taue bestaht faken ganz oder deelwies ut Boomwullfasern, ebenso [[Telt]]en, [[Plaan (Afdecken)|Plaans]] un [[Persenning]]s. Fröher wurrn ok [[Füerwehr]]schläuche ut Boomwull maakt. Boomwull find ok bi de Herstellung vun eenig [[Papeer]]sorten, vun [[Zellulose]], [[Koffiefilter]]n, Bookinbänden un [[Banknoot|Banknoten]] Verwennen. Boomwull wurrd ok as Verstärkungsfaser för [[Natuurfaserverstärkter Kunststoff|natuurfaserverstärkte Kunststoffe]] insett. Hööftinsatzrebeet dorför sünd [[Duroplast|duroplastische]] Verbundwarkstoffen vör allen för LKW-Fohrerkabinen.<ref>Michael Karus, Sven Ortmann, Dominik Vogt: ''Naturfasereinsatz in Verbundwerkstoffen in der deutschen Automobilproduktion 1996 bis 2003.'' nova-Institut, 2004.</ref> Dör hör hooch Dehnfähigkeit maakt de Bimischen vun Boomwullfasern to anner Natuurfasern en düütliche Verbetern vun de [[Slagtoigkeit]] vun disse Warkstoffe mögelk. In Form vun [[Nitrocellulose]] deent Boomwull to de Herstellung vun [[Munitschoon]] un [[Sprengstoff]]. [[Boomwullsamenööl]] fallt as en Nebenprodukt bi de Boomwullproduktschoon an un kann in' [[Raffinatschoon|raffineerten]] Tostand as [[Spiesenööl]] oder Brennstoff bruukt wurrn. Dat is en Grundstoff in de kosmetisch Industrie. De nah dat Utpressen vun dat Ööl verblieven Öölkook deent faken as [[Protein|eiwittriek]] Veehfutter, wurrd aber wegen sien hooch [[Gossypol]]gehalt blots an utwussen [[Wedderkäuer]] verfuttert. De Samen könnt bit zirka 20 Perzent Ööl un 50 Perzent Boomwollsamenkook presst wurrn. Schalen billen den Rest. Boomwollsamen gullen in den [[USA]] fröher ok as [[Huusmiddel]], um en [[Schwangerschapsafbröök]] hentokriegen. === Bestanddeelen un Verarbeitung === [[Datei:Cellulose Sessel.svg|thumb|Cellobiose (en Glucose-Dimer) bild de Grundeenheit vun Zellulose]] Bi de Uparbeiten vun de Boomwull gaht blots rund teihn Perzent vun dat Rohgewicht verloren. Wenn de [[Wass]]-, [[Protein|Eiwitt]]- un wiederen Plantenreste entfernt sünd, blifft en natüürlich [[Polymer]] ut [[Zellulose]] torüch. In' Gegensatz to völ anner Natuurfasern hett Boomwull kien [[Lignin]]- oder [[Pektin]]bestanddeelen un blots en minn geringe Menge an [[Hemizellulose]] vun etwa 5,7 Prozent.<ref>A. K. Mohanty, M. Misra,G. Hinrichsen: ''Biofibres, biodegradable polymers and biocomposites: An overview.'' In: ''Macromolecular Materials and Engineering.'' 2000, Utgaav 276/277, S.&nbsp;1–24.</ref> Somit besteiht de Boomwullfaser, neben de Wachsschicht, meest blots ut hoochkristalliner Zellulose. De besünner Anordnung vun de Zellulose gifft de Boomwull en hooch Rietfastigkeit. Jede Faser besteiht ut 20 bit 30 Lagen Zellulose in en dreiht Struktur. == Wertschaplich Bedüüden == [[Datei:Cotton sofa.JPG|mini|Verarbeit Boomwull as Sofabetoog]] === Weltproduktschoon === 2012 wurn weltwiet insgesamt 25,95&nbsp;Mio.&nbsp;t Boomwull produzeert (blots Lint ahn Linter, s.&nbsp;o.) De teihn gröttsten Produzenten hemm tosommen 88,9 % vun Weltproduktschoon arnt: {| class="wikitable sortable" |+De gröttsten Boomwullproduzenten (2012)<ref name="FAOSTAT">{{Webarchiv|url=http://faostat.fao.org/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor |wayback=20160415155951 |text=Statistik der |archiv-bot=2026-03-14 00:44:27 InternetArchiveBot }} [[FAO]] 2014, Landwertschapsorganisatschoon vun de UN, afropen an' 12. Januar 2016.</ref> |- ! Rang | Flagg ! Land ! Produktschoon (in Tsd. [[Tünn (Eenheit)|t]]) ! Anteil |- | 1 || [[Bild:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|25px]] || Volksrepubliek China || align="right" | 6840 || align="right" | 26,4 % |- | 2 || [[Bild:Flag of India.svg|25px]] || Indien || align="right" | 5321 || align="right" | 20,5 % |- | 3 || [[Bild:Flag of the United States.svg|25px]] || USA || align="right" | 3598 || align="right" | 13,9 % |- | 4 || [[Bild:Flag of Pakistan.svg|25px]] || Pakistan || align="right" | 2215 || align="right" | 8,5 % |- | 5 || [[Bild:Flag of Brazil.svg|25px]] || Brasilien || align="right" | 1638 || align="right" | 6,3 % |- | 6 || [[Bild:Flag of Uzbekistan.svg|25px]] || Usbekistan || align="right" | 1052 || align="right" | 4,1 % |- | 7 || [[Bild:Flag of Australia.svg|25px]] ||Australien || align="right" | 973 || align="right" | 3,8 % |- | 8 || [[Bild:Flag of Turkey.svg|25px]] || Törkie || align="right" | 851 || align="right" | 3,3 % |- | 9|| [[Bild:Flag of Greece.svg|25px]] || Grekenland || align="right" | 367 || align="right" | 1,4 % |- | 10 || [[Bild:Flag of Mexico.svg|25px]] ||Mexiko || align="right" | 220 || align="right" | 0,8 % |- |- class="sortbottom" ! !! style="text-align:left;" | !! style="text-align:left;" | weltwiet !! style="text-align:right;" | 25.955 !! style="text-align:right;" | 100,00 % |} === Pries an de Warenterminbörse === Tüschen Mai 2011 un Mai 2014 schwank de Boomwullpries an de New Yorker Warenterminbörse (NYBOT) tüschen ca. 0,70 un 1,40 [[US-Dollar|US-$]]. An' 19. Mai 2014 leeg he bi 0,89 US-$ pro amerikaansch Pund (453,592&nbsp;Gramm).<ref>[http://www.ariva.de/baumwolle_nybot-kurs Baumwollkurs auf ariva.de], afropen an' 19. Mai 2014.</ref> == Recycling == Boomwull hett den [[Recycling-Code]]-60 (TEX). == Gesundheitliche Risiken == Boomwullfasern un deren Stoff könnt, as all [[Zellulose]]fasern, wegen de [[Glykosidisch Binnen|glykosidisch Binnen]] vun de Aart β1→4 nich vun [[Söögdeerter]] afbaut wurrn.<ref>Jeremy M. Berg, John L. Tymoczko, Lubert Stryer: ''Stryer Biochemie.'' 6. Uplaag. Spektrum Akademischer Verlag, München 2007, ISBN 978-3-8274-1800-5.</ref> Je nah Reinigungsperzess kommt todem ünnerscheedlich Mengen an verbleven plantlich un bakteriell [[Antigene]]n ut dat Utgangsmaterial vör.<ref>V. Castranova, D. G. Frazer, L. K. Manley, R. D. Dey: ''Pulmonary alterations associated with inhalation of occupational and environmental irritants.'' In: ''[[Int Immunopharmacol]].'' (2002), Bd.&nbsp;2(2–3), S.&nbsp;163–172. PMID 11811921.</ref> Faken Inahmen vun de Stoff vun Zellulosefasern führt to en [[Bioakkumulatschoon]] in de Lung, de sück in dat Krankheitsbild vun de [[Byssinose]] ütern kann.<ref>E. Tátrai, M. Brozik, Z. Adamis, K. Merétey, G. Ungváry: ''In vivo pulmonary toxicity of cellulose in rats.'' In: ''[[J Appl Toxicol]].'' (1996), Bd.&nbsp;16(2), S.&nbsp;129–135. PMID 8935786.</ref><ref>L. Rushton: ''Occupational causes of chronic obstructive pulmonary disease.'' In: ''Rev Environ Health'' (2007), Bd.&nbsp;22(3), S.&nbsp;195–212. PMID 18078004.</ref><ref>D. C. Christiani, X. R. Wang: ''Respiratory effects of long-term exposure to cotton dust.'' In: ''Curr Opin Pulm Med.'' (2003), Bd.&nbsp;9(2), S.&nbsp;151–155. PMID 12574696.</ref> == Literatur == * [[Sven Beckert]]: ''Empire of Cotton. A Global History.'' Knopf, New York 2014, ISBN 978-0-375-41414-5. ** ''King Cotton: Eine Globalgeschichte des Kapitalismus'' (Översett vun Annabel Zettel un Martin Richter). Beck, München 2014, ISBN 978-3-406-65921-8. * Michael D. Coe (Hrsg.), Dean Snow, Elizabeth Benson: ''Weltatlas der alten Kulturen. Amerika vor Kolumbus.'' Christian, München 1986, ISBN 3-88472-107-0, S.&nbsp;204. * D. A. Farnie, D. J. Jeremy (Hrsg.): ''The Fibre that Changed the World. The Cotton Industry in International Perspective, 1600–1990s.'' Oxford University Press, New York 2004. * Wolfgang Haberland: ''Amerikanische Archäologie''. WBG, Darmstadt 1991, ISBN 3-534-07839-X. * ''[[Herder-Lexikon der Biologie]].'' 7 Bände, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelbarg 1994, ISBN 3-86025-156-2. * Henry Hobhouse: ''Fünf Pflanzen verändern die Welt: Chinarinde, Zucker, Tee, Baumwolle, Kartoffel'' (Originalttitel: ''Seeds of change, Five Plants That Transformed Mankind'', översett vun Franziska Jung). 4. Uplaag, dtv, München 1996, ISBN 3-423-30052-3. * [[Hans Läng]]: ''Kulturgeschichte der Indianer Nordamerikas.'' Gondrom, Bindlach 1993, ISBN 3-8112-1056-4. * Wolfgang Mönninghoff: ''King Cotton: Kulturgeschichte der Baumwolle''. Artemis und Winkler, Düsseldörf 2006, ISBN 978-3-538-07232-9. * Pietra Rivoli: ''Reisebericht eines T-Shirts''. Ein Alltagsprodukt erklärt die Weltwirtschaft (Originaltitel: ''The Travels of a T-Shirt in the Global Economy,'' översett vun Christoph Bausum), [[Econ Verlag|Econ]], Berlin 2006, ISBN 978-3-430-17765-8. * C. Wayne Smith, J. Tom Cothren: ''Cotton: Origin, History, Technology, and Production.'' Wiley 1999, ISBN 0-471-18045-9. * Ursula Völker, Katrin Brückner (Hrsg.): ''Von der Faser zum Stoff. Textile Werkstoff- und Warenkunde''. 34. Uplaag, Handwerk + Technik, Hamborg 2009, ISBN 978-3-582-05112-7. * Carina Weber, Dagmar Parusel: ''Zum Beispiel Baumwolle'', Lamuv, Chöttingen 1995, ISBN 3-88977-408-3 (= ''Lamuv Taschenbook'', Band 117, ''Süd-Nord''). == Weblenken == {{Commons|Gossypium|Boomwull}} * [http://www.icac.org/ International Cotton Advisory Committee (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20100705041420/http://r0.unctad.org/infocomm/anglais/cotton/sitemap.htm Informatschonen to Boomwull vun de Konferenz vun de Vereente Natschonen för Hannel un Entwicklung (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20110707093937/http://www.agrocel-cotton.com/english/en_glossary_of_terms.html Glossar vun Boomwull-Fackbegreep (engelsch)] * [http://www.tis-gdv.de/tis/ware/fasern/baumwoll/baumwoll.htm Boomwullinformatschonen vun de Transport-Informations-Service] * [http://www.youtube.com/watch?v=m_VyFyURXWw ''Die textile Kette''] in 5 Folgen up you tube == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Planten]] mk0x76gfbdmjpa8e692z0a42hr8ppk4 Bruker:Aeroid/List DE NI-STD-Buxtehude Person 2 75512 1061991 1059587 2026-04-06T14:17:08Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1061991 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item ?itemLabel ?occupationLabel ?date_of_birth ?birthtimeprecision WHERE { ?item wdt:P19 ?sub0 . ?tree0 (wdt:P150)* ?sub0 . ?tree0 (wdt:P131)* wd:Q14868. OPTIONAL { ?item wdt:P106 ?occupation. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "nds". } OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?date_of_birth. ?item p:P569/psv:P569 ?timenode. ?timenode wikibase:timePrecision ?birthtimeprecision. } } |sort=p569 |columns=item,label,p31,p18,p569,p19,p570,p20,p227,p106,?birthtimeprecision |thumb=80 |links= |row_template=Vörlaag:Person Row |skip_table=yes }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1511697|Q1511697]] | label = ''[[:d:Q1511697|Gerhard Halepaghe]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Buxtehude 25 Pfennig 1921.jpg|center|80px]] | p569 = 1430<br/>1420 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1485-04<br/>1485 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1034748114 1034748114] | p106 = ''[[:d:Q250867|kathoolschen Preester]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1611936|Q1611936]] | label = ''[[:d:Q1611936|Hermann Langenbeck]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Herm.Langenbeck.jpg|center|80px]] | p569 = 1452 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1517-05-01 | p20 = [[Hamborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/10426781X 10426781X] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94755420|Q94755420]] | label = ''[[:d:Q94755420|Hans Rambau]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 16th century | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1579-04-12 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/11979781X 11979781X] | p106 = ''[[:d:Q175151|printer]]'' | birthtimeprecision = 7 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55126120|Q55126120]] | label = ''[[:d:Q55126120|Johann Risler]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1589 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1653 | p20 = [[Gemeen Stood|Stood]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/121391531 121391531] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55680983|Q55680983]] | label = ''[[:d:Q55680983|Heinrich Dassov]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1592-03-03 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1645-07-08 | p20 = [[Hamborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1035104784 1035104784] | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94935799|Q94935799]] | label = ''[[:d:Q94935799|Heinrich Plate]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1596 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1620-09-03 | p20 = [[Wittenbarg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/134222601 134222601] | p106 = ''[[:d:Q48282|student]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137336421|Q137336421]] | label = ''[[:d:Q137336421|Johann Heinrich von Brobergen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1624 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1671-11-26 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122851358 122851358] | p106 = ''[[:d:Q514725|Landraad]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94922033|Q94922033]] | label = ''[[:d:Q94922033|Justus Dozem]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1628 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1704 | p20 = [[Köln]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1037052080 1037052080] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55676122|Q55676122]] | label = ''[[:d:Q55676122|Johann Knüttel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1634-11-09 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1694-08-12 | p20 = ''[[:d:Q1209|Fre’e Hansestadt Bremen]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123267757 123267757] | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137326335|Q137326335]] | label = ''[[:d:Q137326335|Andreas Hermann Helberg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1648-03-21 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1685 | p20 = [[Lübeck]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/115509844 115509844] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q19310085|Q19310085]] | label = ''[[:d:Q19310085|Tobias Reimers]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1653 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1716 | p20 = [[Lümborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122943287 122943287] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q27567999|Q27567999]] | label = ''[[:d:Q27567999|Michael Berns]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Michael Berns.jpg|center|80px]] | p569 = 1657-09-22 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1728-01-15 | p20 = ''[[:d:Q1833|Wandsbeek]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/121377903 121377903] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q121539775|Q121539775]] | label = ''[[:d:Q121539775|Johann Drewsen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1667 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1734 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1046849212 1046849212] | p106 = ''[[:d:Q3362826|papermaker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q18222923|Q18222923]] | label = ''[[:d:Q18222923|Otto Matthaei]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1670 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1750 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/115501320 115501320] | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55876090|Q55876090]] | label = ''[[:d:Q55876090|Heinrich Heisling]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1670 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1733 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/129760706 129760706] | p106 = ''[[:d:Q1339249|syndic]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136865134|Q136865134]] | label = ''[[:d:Q136865134|Johann Franz Pilgrim]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1670-07-25 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1703-02-22 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/135930588 135930588] | p106 = ''[[:d:Q96236305|Lutheran pastor]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]''<br/>''[[:d:Q131717117|Schoolmeester an en Gymnasium]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55682792|Q55682792]] | label = ''[[:d:Q55682792|Johann Sigmund Pilgram]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1682-12-10 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1739-01-25 | p20 = ''[[:d:Q168648|Sopron]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1055656626 1055656626] | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q112505259|Q112505259]] | label = ''[[:d:Q112505259|Heinrich Klüver]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1686 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/130575003 130575003] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55875586|Q55875586]] | label = ''[[:d:Q55875586|Otto Ernst Gregorius Schieferlein]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1704-10-22 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1787-05-08 | p20 = [[Hamborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/119448513 119448513] | p106 = [[Komponist]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55678608|Q55678608]] | label = ''[[:d:Q55678608|Christian Hieronymus Kramer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1721-05-21 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1794-07-28 | p20 = ''[[:d:Q16073|Itzho]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/143433792 143433792] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132890868|Q132890868]] | label = ''[[:d:Q132890868|Johann Otto Wichmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1730-11-02 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1796-02-05 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1014357810 1014357810] | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q72938390|Q72938390]] | label = ''[[:d:Q72938390|Otto Christian Schuchmacher]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1738-04-12 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1793-03-29 | p20 = [[Hamborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1019749903 1019749903] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11<br/>9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15455031|Q15455031]] | label = ''[[:d:Q15455031|Johann Hinrich Röding]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1763-05-01 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1815-04-22 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/121118428 121118428] | p106 = ''[[:d:Q15980158|Sakenbökerschriever]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q28480539|Q28480539]] | label = ''[[:d:Q28480539|Georg Müller]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1767 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1847-11-21 | p20 = [[Celle]] | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55681404|Q55681404]] | label = ''[[:d:Q55681404|Carl Ludwig Friedrich von Rettberg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1788-10-08 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1844-11-04 | p20 = [[Wiesbaden]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1042670773 1042670773] | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q99746568|Q99746568]] | label = [[Christian Lodemann]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1805-01-13 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1878-02-01 | p20 = [[Lingen]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1034939017 1034939017] | p106 = ''[[:d:Q57398663|administrative lawyer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1597022|Q1597022]] | label = [[Heinrich Denicke]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1856-01-02 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1943-10-30 | p20 = [[Horborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/119140373 119140373] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1555696|Q1555696]] | label = ''[[:d:Q1555696|Gustav Buchholz]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1856-02-16 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1916-06-26 | p20 = [[Posen]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/116818395 116818395] | p106 = ''[[:d:Q3332711|Mediävist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q47003049|Q47003049]] | label = ''[[:d:Q47003049|Margarete Winter]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1857-01-22 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1934-03-07 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1035171368 1035171368] | p106 = ''[[:d:Q15980158|Sakenbökerschriever]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q63891365|Q63891365]] | label = ''[[:d:Q63891365|August Denicke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1863 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1928-06-11 | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1666994|Q1666994]] | label = ''[[:d:Q1666994|Otto Lemmermann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1869-07-01 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1953-07-28 | p20 = [[Berlin]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/117719242 117719242] | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q102219468|Q102219468]] | label = ''[[:d:Q102219468|Karl G. J. Kübel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1881-12-10 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q100601|Q100601]] | label = ''[[:d:Q100601|Werner Issel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1884 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1974 | p20 = ''[[:d:Q541860|Bad Sachsa]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123965217 123965217] | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137134700|Q137134700]] | label = ''[[:d:Q137134700|Ewald Eiserwag]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1888-02-23 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/125201648 125201648] | p106 = ''[[:d:Q13418253|Philoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94884194|Q94884194]] | label = ''[[:d:Q94884194|Friedrich Gumpert]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1889-04-05 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 20th century | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1124034218 1124034218] | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q20980275|Q20980275]] | label = ''[[:d:Q20980275|Jutta Bossard-Krull]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Jutta Bossard-Krull mit einer Büste von Walter Ahrens, Blankenese © Kunststätte Bossard.jpg|center|80px]] | p569 = 1903-07-06 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1996-10-13 | p20 = [[Lüll]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/129508225 129508225] | p106 = ''[[:d:Q7541856|ceramicist]]''<br/>''[[:d:Q1281618|Bildhauer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q23060711|Q23060711]] | label = ''[[:d:Q23060711|Hermann Blumenthal]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1903-07-11 | p19 = [[Ooldklooster]] | p570 = 1941-08-08 | p20 = ''[[:d:Q1623457|Tannroda]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/116209283 116209283] | p106 = ''[[:d:Q182436|Bibliothekar]]''<br/>''[[:d:Q2599593|Germanist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1578841|Q1578841]] | label = ''[[:d:Q1578841|Hans Brockmann (Altkloster)]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1903-10-18 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1988-05-01 | p20 = [[Chöttingen]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/101980467X 101980467X] | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94912880|Q94912880]] | label = ''[[:d:Q94912880|Heinz A. Hoppe]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1907-05-06 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1986-08-24 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1034902830 1034902830] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9<br/>11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1615535|Q1615535]] | label = ''[[:d:Q1615535|Karl Stackmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1922-03-21 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2013-11-04 | p20 = [[Chöttingen]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/118823914 118823914] | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1222537|Q1222537]] | label = ''[[:d:Q1222537|Dieter Müller-Wodarg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1922-05-31 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2009-08-10 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1162872799 1162872799] | p106 = [[Diplomat]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1602322|Q1602322]] | label = ''[[:d:Q1602322|Helga Wex]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Bundesarchiv B 145 Bild-F038039-0017, Wiesbaden, CDU-Parteitag, Wex.jpg|center|80px]] | p569 = 1924-07-05 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1986-01-09 | p20 = [[Mölm]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/10923877X 10923877X] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q38178631|Q38178631]] | label = ''[[:d:Q38178631|Horst Wegener]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1926-08-16 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2006-02-25 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/13246067X 13246067X] | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q16742096|nuclear physicist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15818848|Q15818848]] | label = ''[[:d:Q15818848|Günther Boyer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1927-10-29 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2012-04-08 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1827775|Q1827775]] | label = [[Lisa Peters]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1933-12-17 | p19 = [[Doans]] | p570 = 2010-05-09 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1113938331 1113938331] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q46131160|Q46131160]] | label = ''[[:d:Q46131160|Claus D. Grupp]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1934-08-05 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1246708884 1246708884]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1246709414 1246709414]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1246709244 1246709244] | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q2516866|Utgever]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136963547|Q136963547]] | label = ''[[:d:Q136963547|Reiner Schöning]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1935 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1029792305 1029792305] | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1596612|Q1596612]] | label = [[Heinrich Augustin]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1937-10-30 | p19 = [[Ottens]] | p570 = 2025-02-23 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1033719102 1033719102] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q363071|Q363071]] | label = ''[[:d:Q363071|Adolf Köhnken]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1938-01-28 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2017-08-05 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/106059955 106059955] | p106 = ''[[:d:Q16267607|Klassischen Philoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q117357104|Q117357104]] | label = ''[[:d:Q117357104|Helmut Roscher]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1938-09-04 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/136397824 136397824] | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q13188213|Q13188213]] | label = [[Christian Fuhst]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1939-11-28 | p19 = [[Neeklooster]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/112257658 112257658] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15858097|Q15858097]] | label = ''[[:d:Q15858097|Harmen Thies]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2014-01-26 Wanderausstellung SYNAGOGE UND TEMPEL (Bet Tfila) Villa Seligmann Hannover, 82 Prof. Dr. Harmen Hinrik Thies, Leiter Bet Tfila - Forschungsstelle für jüdische Architektur in Europa,TU Braunschweig.jpg|center|80px]] | p569 = 1941 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1089659458 1089659458] | p106 = ''[[:d:Q1792450|Kunsthistoriker]]''<br/>''[[:d:Q11486702|Architekturhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133758696|Q133758696]] | label = ''[[:d:Q133758696|Hartmut Behnke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1941 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/170047032 170047032] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133686424|Q133686424]] | label = ''[[:d:Q133686424|Henning Drecoll]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1942 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1127560794 1127560794] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95191569|Q95191569]] | label = ''[[:d:Q95191569|Helga Lühning]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1943 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/111386322 111386322] | p106 = ''[[:d:Q14915627|musicologist]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133325462|Q133325462]] | label = ''[[:d:Q133325462|Hans Heinrich Ahlfeld]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1943 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1153169584 1153169584] | p106 = [[Börgermeester]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137135172|Q137135172]] | label = ''[[:d:Q137135172|Hartwig Abraham]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1943 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122012801 122012801] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q74977|Q74977]] | label = ''[[:d:Q74977|Ralf Drecoll]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1944-09-29 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2012-09-23 | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1717527|Q1717527]] | label = ''[[:d:Q1717527|Jürgen Oelkers]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1947-03-21 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/120480166 120480166] | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95193759|Q95193759]] | label = ''[[:d:Q95193759|Arnhild Kantelhardt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1948 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123237572 123237572] | p106 = ''[[:d:Q182436|Bibliothekar]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133344811|Q133344811]] | label = ''[[:d:Q133344811|Heinz Klein]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1948 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1267496932 1267496932] | p106 = ''[[:d:Q156839|Kock]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15480131|Q15480131]] | label = ''[[:d:Q15480131|Joachim Detjen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1948-06-11 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122156390 122156390] | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15431728|Q15431728]] | label = ''[[:d:Q15431728|Bernd Raebel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1948-07-28 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/140009574 140009574] | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q13188945|Q13188945]] | label = [[Traute Römisch]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 20th century | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 7 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1222603|Q1222603]] | label = ''[[:d:Q1222603|Dieter Perlowski]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1950-04-13 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/114507953 114507953] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2588525|Q2588525]] | label = ''[[:d:Q2588525|Wolf-Joachim Clauß]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1950-05-14 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1161921672 1161921672] | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133584958|Q133584958]] | label = ''[[:d:Q133584958|Uwe Prink]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1952 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1024836525 1024836525] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q131867446|Q131867446]] | label = ''[[:d:Q131867446|Richard Detje]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1954 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/17156717X 17156717X] | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1896074|Q1896074]] | label = ''[[:d:Q1896074|Maria Leister]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1956 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q15117302|Volleyballspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15431471|Q15431471]] | label = ''[[:d:Q15431471|Arnis Vilks]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1956 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/170654648 170654648] | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q59911973|Q59911973]] | label = ''[[:d:Q59911973|Axel Jahnz]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1957-07-19 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q84357660|Q84357660]] | label = ''[[:d:Q84357660|Cornelia Klettke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1958-04-30 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/112963358 112963358] | p106 = ''[[:d:Q2504617|romanist]]'' | birthtimeprecision = 9<br/>11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q29960731|Q29960731]] | label = ''[[:d:Q29960731|Jörn Staecker]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1961-04-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2018-12-15 | p20 = ''[[:d:Q3806|Tübingen]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/142913308 142913308] | p106 = ''[[:d:Q3621491|Archäoloog]]''<br/>''[[:d:Q52231239|medieval archaeologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15850742|Q15850742]] | label = ''[[:d:Q15850742|Thomas Glagow]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Tom Glagow.jpeg|center|80px]] | p569 = 1961-07-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q183945|Musikproduzent]]''<br/>''[[:d:Q130857|DJ]]''<br/>''[[:d:Q2722764|Radiomoderator]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15822320|Q15822320]] | label = ''[[:d:Q15822320|Jürgen Stackmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Juergen Stackmann, GIMS 2019, Le Grand-Saconnex (GIMS0367).jpg|center|80px]] | p569 = 1961-09-12 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q2462658|Manager]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q58464197|Q58464197]] | label = ''[[:d:Q58464197|Raymond Unger]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1963 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1047380595 1047380595] | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q84732672|Q84732672]] | label = ''[[:d:Q84732672|Thomas Wandschneider]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1963-11-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q134619568|para badminton player]]''<br/>''[[:d:Q13141064|Badmintonspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2337780|Q2337780]] | label = ''[[:d:Q2337780|Stefan Studer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1964-01-30 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133361075|Q133361075]] | label = ''[[:d:Q133361075|Martin Pundt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1965 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1189763400 1189763400] | p106 = ''[[:d:Q133744|tour operator]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q16294812|Q16294812]] | label = ''[[:d:Q16294812|Stefan Kroll]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1965-06-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/115686398 115686398] | p106 = ''[[:d:Q1493121|Militärhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q17488392|Koortenhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q17488465|Regionalhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q63092983|Q63092983]] | label = ''[[:d:Q63092983|Volker Schomerus]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1965-08-08 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/112223672 112223672] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95238110|Q95238110]] | label = ''[[:d:Q95238110|Andreas Babel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1966 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1015981941 1015981941] | p106 = ''[[:d:Q876864|editing staff]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q112357069|Q112357069]] | label = ''[[:d:Q112357069|Dörte Mehlert]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1966 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/12083104X 12083104X] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132958897|Q132958897]] | label = ''[[:d:Q132958897|Antje Zare]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1966 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1028217803 1028217803] | p106 = ''[[:d:Q3104508|cultural manager]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130775410|Q130775410]] | label = ''[[:d:Q130775410|Reto Klar]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1967 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123010365 123010365] | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137159345|Q137159345]] | label = ''[[:d:Q137159345|Markus Rinio]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1967 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/129442526 129442526] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q108127497|Q108127497]] | label = ''[[:d:Q108127497|Jörg Köpke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1967-01-29 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132731495 132731495] | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q131775376|Q131775376]] | label = ''[[:d:Q131775376|Anne Steiner]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1968 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132706296 132706296] | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1352375|Q1352375]] | label = ''[[:d:Q1352375|Joern Martens]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1968-02-17 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1061985997 1061985997] | p106 = ''[[:d:Q2442108|Toonmeester]]''<br/>''[[:d:Q156839|Kock]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 9<br/>11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136757249|Q136757249]] | label = ''[[:d:Q136757249|Verena Unbehaun]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1970 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1172781303 1172781303] | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132981854|Q132981854]] | label = ''[[:d:Q132981854|Elke Ferlemann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1971 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132364336 132364336] | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133686486|Q133686486]] | label = ''[[:d:Q133686486|Ute Alexandra Jastrow]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1971 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/131923242 131923242] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136580858|Q136580858]] | label = ''[[:d:Q136580858|Peer Bornmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1972 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/106382026X 106382026X] | p106 = ''[[:d:Q118154409|general practitioner]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q13188486|Q13188486]] | label = [[Jan Graf]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1973 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/135375746 135375746] | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2643610|Q2643610]] | label = ''[[:d:Q2643610|Alexandra Kui]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:DE Alexandra Kui 2008-10-23 by Steschke.jpg|center|80px]] | p569 = 1973-03 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/12986157X 12986157X] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 10 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q113832855|Q113832855]] | label = ''[[:d:Q113832855|Kathi Franko]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1974 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1076636802 1076636802] | p106 = ''[[:d:Q974144|educator]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132804787|Q132804787]] | label = ''[[:d:Q132804787|Jobst Augustin]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1974 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/131681656 131681656] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15782258|Q15782258]] | label = ''[[:d:Q15782258|Alexander Mierzwa]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1974-06-04 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133016389|Q133016389]] | label = ''[[:d:Q133016389|Harald Klindworth]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1974-12-15 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/139653791 139653791] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q68973|Q68973]] | label = ''[[:d:Q68973|Michael Stolle]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Michael Stolle.jpg|center|80px]] | p569 = 1974-12-17 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]''<br/>''[[:d:Q13464497|Staffhoogspringer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95211253|Q95211253]] | label = ''[[:d:Q95211253|Janina Gerkens]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1975 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1061646262 1061646262] | p106 = ''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q113796988|Q113796988]] | label = ''[[:d:Q113796988|Meike Rieckmann-Berkenbrock]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1975-07-26 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/102144040X 102144040X] | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q110468|Q110468]] | label = ''[[:d:Q110468|Aylin Esener]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1975-08-24 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1082564575 1082564575] | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133494162|Q133494162]] | label = ''[[:d:Q133494162|Felix Mader]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1976 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/133629767 133629767] | p106 = ''[[:d:Q21244999|forestry scientist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133700711|Q133700711]] | label = ''[[:d:Q133700711|Stephanie Oehr]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1976 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/137591373 137591373] | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132983092|Q132983092]] | label = ''[[:d:Q132983092|Christian Thiele]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1977 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132425661 132425661] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133436960|Q133436960]] | label = ''[[:d:Q133436960|Wencke Armsen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1977 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/131831720 131831720] | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q73734|Q73734]] | label = ''[[:d:Q73734|Nils Winter]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Nils Winter Mannheim 2012.jpg|center|80px]] | p569 = 1977-03-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q42428981|Q42428981]] | label = ''[[:d:Q42428981|Nicole Gozdek]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1978 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1088442625 1088442625] | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q122198391|Q122198391]] | label = ''[[:d:Q122198391|Sebastian Kempert]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1978 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1028428960 1028428960] | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133095897|Q133095897]] | label = ''[[:d:Q133095897|Frederik Bockelmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1978 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1076630243 1076630243] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2642761|Q2642761]] | label = ''[[:d:Q2642761|Alexander Nouri]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Alexander Nouri Oktober 2016.jpg|center|80px]] | p569 = 1979-08-20 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]''<br/>''[[:d:Q628099|Footballtrainer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q18027791|Q18027791]] | label = ''[[:d:Q18027791|Sebastian Lühr]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1979-09-30 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q156839|Kock]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q42315894|Q42315894]] | label = ''[[:d:Q42315894|Stefan Sick]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1176850881 1176850881] | p106 = [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Kameramann]]<br/>''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]''<br/>[[Filmproduzent]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q51315338|Q51315338]] | label = ''[[:d:Q51315338|Jan Steinhoff]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1011420309 1011420309] | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q64737811|Q64737811]] | label = ''[[:d:Q64737811|Doris Anselm]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1073947734 1073947734] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130828249|Q130828249]] | label = ''[[:d:Q130828249|Jana Windwehr]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1169969720 1169969720] | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133072824|Q133072824]] | label = ''[[:d:Q133072824|Christian Viets]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1068851864 1068851864] | p106 = ''[[:d:Q7888586|chemical engineer]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133411892|Q133411892]] | label = ''[[:d:Q133411892|Sonja Yeh]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1046279068 1046279068] | p106 = ''[[:d:Q26759595|communication scholar]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2475762|Q2475762]] | label = ''[[:d:Q2475762|Ulrich Faßnacht]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Ulrich Faßnacht.jpg|center|80px]] | p569 = 1981-05-10 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1062132998 1062132998] | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133096819|Q133096819]] | label = ''[[:d:Q133096819|Christoph Hiller]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1077077688 1077077688] | p106 = ''[[:d:Q83434844|process technician]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133394252|Q133394252]] | label = ''[[:d:Q133394252|Anna Stenzel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1076637787 1076637787] | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133704211|Q133704211]] | label = ''[[:d:Q133704211|Alkje Twellmeyer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/138176299 138176299] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133069574|Q133069574]] | label = ''[[:d:Q133069574|Felix Lindner]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982-09-05 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1026451590 1026451590] | p106 = ''[[:d:Q82594|computer scientist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q63323246|Q63323246]] | label = ''[[:d:Q63323246|Grit Paulussen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/135328896 135328896] | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130771093|Q130771093]] | label = ''[[:d:Q130771093|Claas Wilke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/141143347 141143347] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133022583|Q133022583]] | label = ''[[:d:Q133022583|Jannis Harjus]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/141662964 141662964] | p106 = ''[[:d:Q2505739|hispanist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136579452|Q136579452]] | label = ''[[:d:Q136579452|Jan Peetz]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1055029362 1055029362] | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137338672|Q137338672]] | label = ''[[:d:Q137338672|Florian Boseniuk]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1208515330 1208515330] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95222101|Q95222101]] | label = ''[[:d:Q95222101|Malte Grosche]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1062048652 1062048652] | p106 = ''[[:d:Q1757008|assistant director]]''<br/>''[[:d:Q18535215|recording supervisor]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132807020|Q132807020]] | label = ''[[:d:Q132807020|Torsten Münsterberg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1132204828 1132204828] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133095309|Q133095309]] | label = ''[[:d:Q133095309|Lennart Bartolitius]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1106338189 1106338189] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133328096|Q133328096]] | label = ''[[:d:Q133328096|Christoph Ehlers]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1132608007 1132608007] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137308895|Q137308895]] | label = ''[[:d:Q137308895|André König]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1206650605 1206650605] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133337610|Q133337610]] | label = ''[[:d:Q133337610|Frederik Heins]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1985 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1163413690 1163413690] | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133340092|Q133340092]] | label = ''[[:d:Q133340092|Florian Schmidt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1985 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1201305624 1201305624] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q26721172|Q26721172]] | label = ''[[:d:Q26721172|Felix Ahrens]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:AMPAS .jpg|center|80px]] | p569 = 1986 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1081400366 1081400366] | p106 = ''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130829597|Q130829597]] | label = ''[[:d:Q130829597|Birte Meinschien]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1986 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1022411659 1022411659] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133497075|Q133497075]] | label = ''[[:d:Q133497075|Sebastian Faby]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1986 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1081433728 1081433728] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q56558673|Q56558673]] | label = ''[[:d:Q56558673|Julius Robin Weigel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/108403347X 108403347X] | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133511151|Q133511151]] | label = ''[[:d:Q133511151|Verena Hauschildt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1155799089 1155799089] | p106 = ''[[:d:Q111395776|nutritional scientist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137317903|Q137317903]] | label = ''[[:d:Q137317903|Eike Thomsen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/113615034X 113615034X] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137320829|Q137320829]] | label = ''[[:d:Q137320829|Stefan Wendt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1133218997 1133218997] | p106 = ''[[:d:Q1706722|research fellow]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q22937468|Q22937468]] | label = ''[[:d:Q22937468|Marcel Eris]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:MontanaBlack.jpg|center|80px]] | p569 = 1988-03-02 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1182695175 1182695175] | p106 = ''[[:d:Q17125263|YouTuber]]''<br/>''[[:d:Q57414145|online streamer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133348549|Q133348549]] | label = ''[[:d:Q133348549|Axel Wolfgang Sturm]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1268740535 1268740535] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133508635|Q133508635]] | label = ''[[:d:Q133508635|Eike Jan Hauschild]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1192793374 1192793374] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133511943|Q133511943]] | label = ''[[:d:Q133511943|Britta Buck]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1166172627 1166172627] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136865830|Q136865830]] | label = ''[[:d:Q136865830|Lisa-Katharina Heyhusen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/128001489X 128001489X] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136991167|Q136991167]] | label = ''[[:d:Q136991167|Mareike Töpperwien]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1165095440 1165095440] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137347195|Q137347195]] | label = ''[[:d:Q137347195|Julius Brandt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989-05-24 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1251401147 1251401147] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1391712|Q1391712]] | label = ''[[:d:Q1391712|Jannik Löhden]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989-07-16 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136583499|Q136583499]] | label = ''[[:d:Q136583499|Julian Reese]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1236269136 1236269136] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136977017|Q136977017]] | label = ''[[:d:Q136977017|Tobias Höhne]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1236580818 1236580818] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137336303|Q137336303]] | label = ''[[:d:Q137336303|Daniel Stöhlker]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1227939108 1227939108] | p106 = ''[[:d:Q1227195|political economist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q23565287|Q23565287]] | label = ''[[:d:Q23565287|Lisa Prior]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990-12-29 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q56886651|Q56886651]] | label = ''[[:d:Q56886651|Isabell Kaiser]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1992-07-24 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q26213484|Q26213484]] | label = [[Nico Matern]] | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:CINvIND 2018-09-29 - Nico Matern (31308227018) (cropped).jpg|center|80px]] | p569 = 1992-11-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]''<br/>''[[:d:Q18515558|futsal player]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133432667|Q133432667]] | label = ''[[:d:Q133432667|Carolin-Maria Linker]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1993 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1266103465 1266103465] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q41627151|Q41627151]] | label = ''[[:d:Q41627151|Maximilian Saßerath]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1993-09-16 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q29963197|Q29963197]] | label = ''[[:d:Q29963197|Sebastian Firnhaber]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Sebastian Firnhaber 20180304.jpg|center|80px]] | p569 = 1994-04-18 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133488353|Q133488353]] | label = ''[[:d:Q133488353|Sarah-Sophie Jacob]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1995 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1271365138 1271365138] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136859222|Q136859222]] | label = ''[[:d:Q136859222|Alexandra Linke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1995 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1292619767 1292619767] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q27485720|Q27485720]] | label = ''[[:d:Q27485720|Jasper Frahm]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Rund um Köln 2016 033.jpg|center|80px]] | p569 = 1996-03-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q2309784|Radrennfohrer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q23565298|Q23565298]] | label = ''[[:d:Q23565298|Paula Prior]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2021-03-13 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - Buxtehuder SV 1DX 6878 by Stepro.jpg|center|80px]] | p569 = 1997-02-25 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q58845821|Q58845821]] | label = ''[[:d:Q58845821|Lucas Firnhaber]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1997-04-23 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q107380400|Q107380400]] | label = ''[[:d:Q107380400|Natalie Axmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2022-03-26 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - HL Buchholz 08-Rosengarten 1DX 7335 by Stepro.jpg|center|80px]] | p569 = 1997-11-03 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q61791619|Q61791619]] | label = ''[[:d:Q61791619|Leonie Wesselow]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Leonie Wesselow 2019.jpg|center|80px]] | p569 = 1998-04-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1122228473 1122228473] | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q18019951|Q18019951]] | label = ''[[:d:Q18019951|Emily Vogel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2024-07-20 Handball, Teamfotos Nationalmannschaften für die Olympischen Spiele STP 1169 by Stepro-2.jpg|center|80px]] | p569 = 1998-04-26 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q56417961|Q56417961]] | label = ''[[:d:Q56417961|Dominik Axmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1999-06-30 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q88965837|Q88965837]] | label = ''[[:d:Q88965837|Franziska Fischer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2023-10-28 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - SV Union Halle-Neustadt 1DX 4639 by Stepro.jpg|center|80px]] | p569 = 1999-08-18 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q124219279|Q124219279]] | label = ''[[:d:Q124219279|Charlotte Densch]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 2002-07-25 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137779626|Q137779626]] | label = ''[[:d:Q137779626|Lilli Frey]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 2006-02-25 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95216113|Q95216113]] | label = ''[[:d:Q95216113|Ole Hellwig]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/106229176X 106229176X] | p106 = ''[[:d:Q1826375|line producer]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q110726462|Q110726462]] | label = ''[[:d:Q110726462|Timm Moritz Marquardt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130789058|Q130789058]] | label = ''[[:d:Q130789058|Klemens Kaatz]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1082308137 1082308137] | p106 = ''[[:d:Q486748|pianist]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132962077|Q132962077]] | label = ''[[:d:Q132962077|Stephan Wesch]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1031822739 1031822739] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132970862|Q132970862]] | label = ''[[:d:Q132970862|Tobias Thomas Michael Joel Diderich Hannemann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p20 = ''[[:d:Q29868|Haderslev]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123703123 123703123] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132977459|Q132977459]] | label = ''[[:d:Q132977459|David Wehner]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/124752306 124752306] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133025771|Q133025771]] | label = ''[[:d:Q133025771|Anika Bargsten]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/143472674 143472674] | p106 = ''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133088891|Q133088891]] | label = ''[[:d:Q133088891|Thomas Zill]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1044908637 1044908637] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133323504|Q133323504]] | label = ''[[:d:Q133323504|Franz Paul Schumacher]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1130193314 1130193314] | p106 = ''[[:d:Q105492608|law student]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133330687|Q133330687]] | label = ''[[:d:Q133330687|Dietrich Martin Matthaei]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1129727823 1129727823] | p106 = ''[[:d:Q115784837|theology student]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133334898|Q133334898]] | label = ''[[:d:Q133334898|Arne von Eitzen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1190848929 1190848929] }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133383364|Q133383364]] | label = ''[[:d:Q133383364|Ramona Behrendt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1155765052 1155765052] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136866960|Q136866960]] | label = ''[[:d:Q136866960|Paul Andreas Matthaei]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p20 = [[Karkwist]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1298137942 1298137942] | p106 = ''[[:d:Q96236305|Lutheran pastor]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137007078|Q137007078]] | label = ''[[:d:Q137007078|Ann-Marie Heinonen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1029389764 1029389764] }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137036030|Q137036030]] | label = ''[[:d:Q137036030|David Alexander Bröhan]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1054661529 1054661529] | p106 = ''[[:d:Q3640160|marine biologist]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137054783|Q137054783]] | label = ''[[:d:Q137054783|Michael Römmich]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1154328821 1154328821] | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' }} {{Wikidata list end}} 03vrtkej43ps7es9y4jbej14dehzwoe Gemeen Töst/Söhns un Döchter 0 76417 1062052 1025931 2026-04-07T02:25:36Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1062052 wikitext text/x-wiki <noinclude> <div style='margin-top:5px;border-top:3px solid #2F74D0;font-size:8pt'>Diese Wikidata Liste der Söhne und Töchter von [[Gemeen Töst]] (und den untergeordneten Verwaltungseinheiten) wird automatisch aus Wikidata gefüllt. Personen ohne Artikel in der Plattdeutschen Wikipedia sind kursiv gekennzeichnet und direkt mit dem Datensatz in Wikidata verlinkt. Um eine Person in diese Liste aufzunehmen, muss sie in Wikidata mit Geburtstag und Geburtsort (Buxthu oder untergeordneten Verwaltungseinheiten) versehen sein. Taucht ein existierender Plattdeutschen Wikipedia-Eintrag für eine Person hier nicht auf, liegt hierzu höchstwahrscheinlich kein oder ein unvollstädiger Wikidata-Eintrag vor. Bitte gern in Wikidata anlegen, mit dem Plattdeutschen Artikel verlinken, komplettieren und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). Taucht eine Persone hier fälschlicherweise auf, liegt das an den Wikidata Einträgen für dessen Geburtsort und der Zuordnung des Geburtsorts zu den darüberliegenden Verwaltungseinheiten (siehe z.B. [https://www.wikidata.org/wiki/Talk:Q5906 Verwaltungsgliederung Landkreis Harburg] ). Bitte genau Belege prüfen und ggf. in Wikidata den Geburtsort ergänzen und den alten nicht löschen, sondern als "Missbiligter Rang" kennzeichnen (siehe [[q:Q819293|F. C. S. Schiller (Q819293)]]). Die Liste wird über die [[Vörlaag:Person Row]] (Name, Geburtsjahr, Todesjahr und Liste der Tätigkeiten) formatiert. Bei Tätigkeiten ohne Plattdeutsche Bezeichnung (Label) können dort Wikidata-IDs auftauchen, diese bitte gern in Wikidata übersetzen und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). </div></noinclude> {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item ?itemLabel ?occupationLabel ?date_of_birth ?birthtimeprecision WHERE { ?item (wdt:P19/wdt:P131*) wd:Q651407 . OPTIONAL { ?item wdt:P106 ?occupation. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "nds". } OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?date_of_birth. ?item p:P569/psv:P569 ?timenode. ?timenode wikibase:timePrecision ?birthtimeprecision. } } |sort=p569 |columns=label,p569,p570,p106,?birthtimeprecision,item |thumb=80 |links= |row_template=Vörlaag:Person Row |skip_table=yes }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Justus Bostelmann]] | p569 = 1815-03-12 | p570 = 1889-05-05 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q215536|Koopmann]]''<br/>''[[:d:Q131512|Buur]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1714485|Q1714485]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1290503|Eduard Ziehen]]'' | p569 = 1819-10-29 | p570 = 1884-10-19 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1290503|Q1290503]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q104408307|Selma Blumann]]'' | p569 = 1882-07-16 | p570 = 1942-11-15 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q104408307|Q104408307]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q60208|Karl Korsch]]'' | p569 = 1886-08-15 | p570 = 1961-10-21 | p106 = ''[[:d:Q4964182|Philosoph]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q11774202|Essayist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q60208|Q60208]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133058905|Albert Bartels]]'' | p569 = 1899-04-05 | p570 = 1965-08-15 | p106 = ''[[:d:Q1413170|Bookbinner]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q133058905|Q133058905]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q29645223|Richard Nitsch]]'' | p569 = 1908-11-01 | p570 = 1990 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q29645223|Q29645223]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Bernhard Fricke]] | p569 = 1914 | p570 = 1997 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q20605900|Q20605900]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20745840|Werner Peters]]'' | p569 = 1929-06-24 | p570 = 2003-08-06 | p106 = ''[[:d:Q350979|Zooloog]]''<br/>''[[:d:Q3055126|Entomoloog]]''<br/>''[[:d:Q15839136|Zellbioloog]]''<br/>''[[:d:Q12773412|parasitologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q20745840|Q20745840]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Gebhard Müller]] | p569 = 1944-01-08 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1496928|Q1496928]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1717455|Jürgen Martens]]'' | p569 = 1948-03-15 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1717455|Q1717455]] }} {{Wikidata list end}}{{NDS wiki}} fbobbft47yoo2h0393qbqq7w6mh7hi5 Eerdgaskraftwark Emsland 0 77028 1062048 1061674 2026-04-07T02:17:28Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062048 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Bild:GUD-Block-D Lingen 2010-1.JPG|duum|Block D, 2010]] De Eerdgaskraftwark Emsland is en [[Eerdgaskraftwark]] in [[Lingen]] mit veer Blocken. ==Blocken== {| class="wikitable sortable" |- ! Block !! Brenn-<br />stoff !! Brutto-<br />leistung !! Netto-<br />leistung !! Prozesswärme-<br />leistung !! Netto-<br />wirkungsgrad !! Werke süit !! Werke bit |- | A || Eerdgas || 50 MW || || || || 1972<ref>{{Webarchiv|url=http://www.rwe.com/app/Pressecenter/Download.aspx?pmid=4003986 |wayback=20160911133514 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 01:35:45 InternetArchiveBot }}... Infos ton Kraftwark</ref> || 1985 |- | B || Eerdgas || 488 MW || 475 MW || 37 MW || 46 % || 1974 || |- | C || Eerdgas || 488 MW || 475 MW || 37 MW || 46 % || 1975 || |- | D || Eerdgas || 902 MW || 887 MW || 50 MW || 59,2 % || 2009 || |} Nahwies:<ref>{{Internetquelle | url=http://www.rwe.com/web/cms/de/16658/rwe-power-ag/standorte/kw-emsland/ | titel=Kraftwerk Emsland | titelerg= | autor=RWE Power AG | hrsg= | werk= | seiten= | datum= | zugriff=2011-07-14 | sprache= | format= | kommentar= | zitat= | offline= }} {{Webarchiv|url=http://www.rwe.com/web/cms/de/16658/rwe-power-ag/standorte/kw-emsland/ |wayback=20110821140836 |text=Kraftwerk Emsland |archiv-bot=2026-04-07 02:17:28 InternetArchiveBot }}</ref> ==Enkeld Nahwiesen== <references /> [[Kategorie:Eerdgaskraftwark]] 5qxi8nc4pp5xc6ogwp1ul2otwf79i5k Gemeen Stood/Söhns un Döchter 0 78856 1062054 1059585 2026-04-07T05:30:50Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1062054 wikitext text/x-wiki <noinclude> <div style='margin-top:5px;border-top:3px solid #2F74D0;font-size:8pt'>Diese Wikidata Liste der Söhne und Töchter von [[Gemeen Stood]] (und den untergeordneten Verwaltungseinheiten, z.B. [[Bützfleet]]) wird automatisch aus Wikidata gefüllt. Personen ohne Artikel in der Plattdeutschen Wikipedia sind kursiv gekennzeichnet und direkt mit dem Datensatz in Wikidata verlinkt. Um eine Person in diese Liste aufzunehmen, muss sie in Wikidata mit Geburtstag und Geburtsort (Stood oder untergeordneten Verwaltungseinheiten) versehen sein. Taucht ein existierender Plattdeutschen Wikipedia-Eintrag für eine Person hier nicht auf, liegt hierzu höchstwahrscheinlich kein oder ein unvollstädiger Wikidata-Eintrag vor. Bitte gern in Wikidata anlegen, mit dem Plattdeutschen Artikel verlinken, komplettieren und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). Taucht eine Persone hier fälschlicherweise auf, liegt das an den Wikidata Einträgen für dessen Geburtsort und der Zuordnung des Geburtsorts zu den darüberliegenden Verwaltungseinheiten (siehe z.B. [https://www.wikidata.org/wiki/Talk:Q5906 Verwaltungsgliederung Landkreis Stade] ). Bitte genau Belege prüfen und ggf. in Wikidata den Geburtsort ergänzen und den alten nicht löschen, sondern als "Missbiligter Rang" kennzeichnen (siehe [[q:Q819293|F. C. S. Schiller (Q819293)]]). Die Liste wird über die [[Vörlaag:Person Row]] (Name, Geburtsjahr, Todesjahr und Liste der Tätigkeiten) formatiert. Bei Tätigkeiten ohne Plattdeutsche Bezeichnung (Label) können dort Wikidata-IDs auftauchen, diese bitte gern in Wikidata übersetzen und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). </div></noinclude> {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item (wdt:P19/wdt:P131*) wd:Q6949. SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "nds". } } |sort=p569 |columns=label,p569,p570,p106,item |thumb=80 |links= |row_template=Vörlaag:Person Row |skip_table=yes }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1697612|Johannes Hadeke]]'' | p569 = 1490 | p570 = 1524 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q49757|Dichter]]'' | item = [[:d:Q1697612|Q1697612]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15435314|Dietrich Huls]]'' | p569 = 15th century | p570 = 16th century | p106 = ''[[:d:Q250867|kathoolschen Preester]]''<br/>''[[:d:Q611644|Catholic bishop]]'' | item = [[:d:Q15435314|Q15435314]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133322366|Joachim Vom Kampe]]'' | p569 = 1517 | p570 = 1594 | p106 = ''[[:d:Q215536|Koopmann]]'' | item = [[:d:Q133322366|Q133322366]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55875985|Johannes Trajectinus]]'' | p569 = 1525 | p570 = 1584 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | item = [[:d:Q55875985|Q55875985]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1819675|Leopold Hackelmann]]'' | p569 = 1560s | p570 = 1620s<br/>1619 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q1819675|Q1819675]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55908644|Cosmas Bornemann]]'' | p569 = 1567 | p570 = 1612 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>''[[:d:Q1251349|personal physician]]'' | item = [[:d:Q55908644|Q55908644]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137340847|Martin von der Meden]]'' | p569 = 1576 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q137340847|Q137340847]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q60830446|Samuel Göchhausen]]'' | p569 = 1578 | p570 = 1658-02-04 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q373085|chancellor]]'' | item = [[:d:Q60830446|Q60830446]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55124680|Adolf Helt]]'' | p569 = 1592 | p570 = 1662 | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]''<br/>''[[:d:Q432386|preacher]]'' | item = [[:d:Q55124680|Q55124680]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q72396993|Nicolaus Ottonis]]'' | p569 = 1592<br/>1592-10 | p570 = 1649-07-29 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q955464|parson]]''<br/>''[[:d:Q2251335|school teacher]]'' | item = [[:d:Q72396993|Q72396993]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133024143|Andreas Bornholdt]]'' | p569 = 1598 | p570 = 1666-08-10 | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | item = [[:d:Q133024143|Q133024143]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110303703|jur.dr. Nicolaus von Höpken, 1.Erbherr zu Melau]]'' | p569 = 1601-12-11 | p570 = 1671-01-30 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q17131110|counsel]]'' | item = [[:d:Q110303703|Q110303703]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137809616|Johannes Pahlen]]'' | p569 = 1623-08-13 | p570 = 1685-01-15 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q708492|council member]]'' | item = [[:d:Q137809616|Q137809616]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55673704|Johann Dietrich von Kunowitz]]'' | p569 = 1624-02-23 | p570 = 1700-11-16 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q56447380|local government official]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q896598|district president]]''<br/>[[Graaf]] | item = [[:d:Q55673704|Q55673704]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Nikolaus Langerhans]] | p569 = 1634 | p570 = 1684 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | item = [[:d:Q22071395|Q22071395]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55193368|Dietrich von Stade]]'' | p569 = 1637 | p570 = 1718 | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]''<br/>''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | item = [[:d:Q55193368|Q55193368]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94863997|Caspar Holwein]]'' | p569 = 1639-12-23 | p570 = 1717-03-30 | p106 = ''[[:d:Q175151|printer]]''<br/>''[[:d:Q2516866|Utgever]]'' | item = [[:d:Q94863997|Q94863997]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137315011|Christian Baden]]'' | p569 = 1640 | p570 = 1723-12-09 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | item = [[:d:Q137315011|Q137315011]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55124465|Jodocus Hackmann]]'' | p569 = 1642 | p570 = 1710 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q55124465|Q55124465]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94940708|Jacob Hackmann]]'' | p569 = 1647 | p570 = 1732 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | item = [[:d:Q94940708|Q94940708]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1693227|Johann Diecmann]]'' | p569 = 1647-06-30 | p570 = 1720-07-04 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | item = [[:d:Q1693227|Q1693227]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95305724|Johann Holst]]'' | p569 = 1648-12-27 | p570 = 1727 | p106 = [[Börgermeester]]<br/>''[[:d:Q177529|burgomaster]]'' | item = [[:d:Q95305724|Q95305724]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q54933209|Rudolf Wittkopf]]'' | p569 = 17th century | p570 = 1722-04-18 | p106 = ''[[:d:Q2216340|Sülversmidd]]''<br/>''[[:d:Q483501|Künstler]]'' | item = [[:d:Q54933209|Q54933209]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1597615|Heinrich Hinsch]]'' | p569 = 1650 | p570 = 1712 | p106 = ''[[:d:Q1209498|Dichterjurist]]''<br/>[[Schriever]] | item = [[:d:Q1597615|Q1597615]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1283930|Johann Georg Beckhof]]'' | p569 = 1661-07-09 | p570 = 1747-08-21 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q1283930|Q1283930]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q324066|Amalia Wilhelmina Königsmarck]]'' | p569 = 1663-08-20 | p570 = 1740-01-30 | p106 = ''[[:d:Q49757|Dichter]]''<br/>''[[:d:Q483501|Künstler]]'' | item = [[:d:Q324066|Q324066]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94902190|Carl Gustav Marschalck]]'' | p569 = 1664-09-13 | p570 = 1726-09-11 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q94902190|Q94902190]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137339244|Peter Kolster]]'' | p569 = 1665 | p570 = 1758 | item = [[:d:Q137339244|Q137339244]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q641147|Philip Christoph von Königsmarck]]'' | p569 = 1665-03-14 | p570 = 1694-07-02<br/>1694-07-11<br/>1694-07-12 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | item = [[:d:Q641147|Q641147]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136864730|Simon Heinrich Hintze]]'' | p569 = 1667-04-04 | p570 = 1746-06-20 | p106 = ''[[:d:Q96236305|Lutheran pastor]]'' | item = [[:d:Q136864730|Q136864730]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q124256551|Bengt Horn]]'' | p569 = 1670-02-08 | p570 = 1718-10-20 | p106 = ''[[:d:Q264323|chamberlain]]''<br/>''[[:d:Q109116478|ryttmästare]]'' | item = [[:d:Q124256551|Q124256551]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q22337620|Sophia Christina Lilliestierna]]'' | p569 = 1671-03-12 | p570 = 1744-06-14 | p106 = ''[[:d:Q46540766|mill owner]]'' | item = [[:d:Q22337620|Q22337620]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94785960|Diederich von Stade]]'' | p569 = 1674-02-08 | p570 = 1725-10-30 | p106 = ''[[:d:Q11051391|envoy]]'' | item = [[:d:Q94785960|Q94785960]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q322735|Peter von Sivers]]'' | p569 = 1674-05-19 | p570 = 1740-05-10 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | item = [[:d:Q322735|Q322735]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q52003583|Martin Schnell]]'' | p569 = 1675 | p570 = 1740 | p106 = ''[[:d:Q3391743|visual artist]]'' | item = [[:d:Q52003583|Q52003583]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137335216|Michael Georg Diecmann]]'' | p569 = 1678-10-05 | p570 = 1753 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q137335216|Q137335216]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94785961|Johann Friedrich von Stade]]'' | p569 = 1678-12-02 | p570 = 1740-06-08 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | item = [[:d:Q94785961|Q94785961]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94921432|Peter Detlefsen]]'' | p569 = 1679 | p570 = 1724-09-21 | p106 = ''[[:d:Q175151|printer]]'' | item = [[:d:Q94921432|Q94921432]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55876088|Nikolaus Burchard Falckenhagen]]'' | p569 = 1680 | p570 = 1735 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q161944|deacon]]'' | item = [[:d:Q55876088|Q55876088]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137331464|Barthold Klemens Diecmann]]'' | p569 = 1680-07-28 | p570 = 1753-11-19 | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | item = [[:d:Q137331464|Q137331464]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133087624|Eberhard Heinrich von Stade]]'' | p569 = 1681 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q133087624|Q133087624]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q123116|Erasmus Bielfeldt]]'' | p569 = 1682 | p570 = 1753-10-19 | p106 = ''[[:d:Q1937431|Örgelboer]]'' | item = [[:d:Q123116|Q123116]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q63565427|Vincent Lübeck]]'' | p569 = 1684-09-02 | p570 = 1755 | p106 = ''[[:d:Q765778|organist]]'' | item = [[:d:Q63565427|Q63565427]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133067028|Detlef Detleffsen]]'' | p569 = 1685-06-28 | p570 = 1713-05-16 | p106 = ''[[:d:Q175151|printer]]'' | item = [[:d:Q133067028|Q133067028]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q41559687|Christian Joachim Baldov]]'' | p569 = 1688 | p106 = [[Afkaat|Avkaat]] | item = [[:d:Q41559687|Q41559687]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q126944827|Johann Christian Kerstens]]'' | p569 = 1688-10 | p570 = 1709 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q126944827|Q126944827]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55678600|Nikolaus Pragemann]]'' | p569 = 1690-03-17 | p570 = 1721-09-29 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q55678600|Q55678600]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55125180|Clemens Samuel Lipstorp]]'' | p569 = 1696 | p570 = 1750 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>[[Börgermeester]] | item = [[:d:Q55125180|Q55125180]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137350031|Angelus Matthäus Büttner]]'' | p569 = 1697 | p570 = 1748 | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | item = [[:d:Q137350031|Q137350031]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137313298|Johann Heinrich Hintze]]'' | p569 = 1702 | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | item = [[:d:Q137313298|Q137313298]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Diederich Basilius von Stade]] | p569 = 1705-10-13 | p570 = 1783-09-03 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q29586039|Q29586039]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55134284|Johann Richey]]'' | p569 = 1706 | p570 = 1738 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q55134284|Q55134284]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q5813742|Gustaf Jacob Horn]]'' | p569 = 1706-05-05 | p570 = 1756-07-23 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q5813742|Q5813742]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q10578653|Mauritz Casimir Lewenhaupt]]'' | p569 = 1711-07-11 | p570 = 1781-11-21 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q10578653|Q10578653]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q3180517|Johann Christian Kerstens]]'' | p569 = 1713-12-17 | p570 = 1802-07-13 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q3180517|Q3180517]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q60845637|Jakob Albrecht Kerstens]]'' | p569 = 1717-05-05 | p570 = 1778-01-03 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q656823|in-home tutor]]''<br/>''[[:d:Q3330547|chronicler]]'' | item = [[:d:Q60845637|Q60845637]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55903284|Erich Simon Henrich von Seelen]]'' | p569 = 1717-10-04 | p570 = 1755-02-11 | item = [[:d:Q55903284|Q55903284]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55904580|Andreas Rudolph von Ramdohr]]'' | p569 = 1722 | p570 = 1754 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q55904580|Q55904580]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132954972|Joachim Heinrich Kieff]]'' | p569 = 1722 | p570 = 1793 | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | item = [[:d:Q132954972|Q132954972]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Georg Arnold von Spilker]] | p569 = 1722-01-05 | p570 = 1794-11-30 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q29586051|Q29586051]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Heinrich Otto von Borries]] | p569 = 1728-11-10 | p570 = 1785-11-21 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q29586040|Q29586040]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q131864281|Peter Plesken]]'' | p569 = 1729-05-10 | p570 = 1756-02-29 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q131864281|Q131864281]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q52113159|Viktor Lebrecht von Trew]]'' | p569 = 1730 | p570 = 1803 | item = [[:d:Q52113159|Q52113159]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137809274|Johann Gerhard Peter Klee]]'' | p569 = 1731-09-23 | p570 = 1753-07-25 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q137809274|Q137809274]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137307625|Gerlach Adolph von Münchhausen]]'' | p569 = 1739-08-13 | p570 = 1778-08-14 | item = [[:d:Q137307625|Q137307625]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94743999|Magdalena Dorothea Lüning]]'' | p569 = 1744 | p570 = 1826 | item = [[:d:Q94743999|Q94743999]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133472803|Wilhelmine Friederike Sophie von Schwartzenfels]]'' | p569 = 1744 | item = [[:d:Q133472803|Q133472803]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Carl Friedrich Hotzen]] | p569 = 1747-10-22 | p570 = 1827-10-13 | p106 = [[Amtmann]] | item = [[:d:Q20606572|Q20606572]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Johann Julius Conrad von Schlütter]] | p569 = 1749-07-24 | p570 = 1827-04-11 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q23928943|Q23928943]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1460916|Friedrich Ludwig von Berlepsch]]'' | p569 = 1749-10-04 | p570 = 1818-12-22 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q1642960|polietschen Kummentater]]'' | item = [[:d:Q1460916|Q1460916]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q124680|Johannes Albrecht]]'' | p569 = 1752-05-11 | p570 = 1814-03-11 | p106 = ''[[:d:Q333634|Översetter]]''<br/>''[[:d:Q551835|physician writer]]''<br/>[[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>''[[:d:Q49757|Dichter]]''<br/>''[[:d:Q214917|playwright]]''<br/>''[[:d:Q998550|Bookhändler]]''<br/>''[[:d:Q2516866|Utgever]]'' | item = [[:d:Q124680|Q124680]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1010304|Burchard Christian von Spilcker]]'' | p569 = 1770 | p570 = 1838 | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]''<br/>[[Schriever]] | item = [[:d:Q1010304|Q1010304]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1047855|Caspar Detlev von Schulte]]'' | p569 = 1771-03-13 | p570 = 1846-12-27 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1047855|Q1047855]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Wilhelm Nikolaus Freudentheil]] | p569 = 1771-06-05 | p570 = 1853-03-07 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | item = [[:d:Q19238792|Q19238792]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55677292|Johann Heinrich II. Mutzenbecher]]'' | p569 = 1772-01-01 | p570 = 1844-06-14 | p106 = ''[[:d:Q432386|preacher]]'' | item = [[:d:Q55677292|Q55677292]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136973622|Maximilian von Düring]]'' | p569 = 1776 | item = [[:d:Q136973622|Q136973622]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1119341|Johann Georg Wilhelm Wilhelmy]]'' | p569 = 1781 | p570 = 1858-07-17 | p106 = ''[[:d:Q1937431|Örgelboer]]'' | item = [[:d:Q1119341|Q1119341]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23928955|Andreas von Schlütter]]'' | p569 = 1781-06-03 | p570 = 1863-02-24 | item = [[:d:Q23928955|Q23928955]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q27986600|Christian Wyneken]]'' | p569 = 1783-03-14 | p570 = 1853-09-10 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q27986600|Q27986600]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1449875|Franz von Borries]]'' | p569 = 1785-04-09 | p570 = 1858-08-15 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q1449875|Q1449875]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20852593|Johann Andreas Wehner]]'' | p569 = 1785-06-03 | p570 = 1858 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | item = [[:d:Q20852593|Q20852593]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1874518|Ludwig Heinrich Kunhardt]]'' | p569 = 1788-06-01 | p570 = 1871-08-23 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | item = [[:d:Q1874518|Q1874518]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132781926|August von der Decken]]'' | p569 = 1789-11-05 | p570 = 1857-10-22 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]''<br/>''[[:d:Q1815782|lord of the manor]]'' | item = [[:d:Q132781926|Q132781926]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Friedrich Wilhelm Heise]] | p569 = 1791-05-06 | p570 = 1862-11-23 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q1294601|Q1294601]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15810714|Friedrich von der Decken]]'' | p569 = 1791-08-28 | p570 = 1861-12-02 | item = [[:d:Q15810714|Q15810714]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20980271|Justus Carl Wilhelm Ruperti]]'' | p569 = 1791-10-29 | p570 = 1861-11-03 | p106 = ''[[:d:Q215536|Koopmann]]'' | item = [[:d:Q20980271|Q20980271]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Gottlieb Wilhelm Freudentheil]] | p569 = 1792-09-24 | p570 = 1869-04-02 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1539870|Q1539870]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95325312|Friedrich von Coulon]]'' | p569 = 1792-10-12 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q95325312|Q95325312]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55892747|Alexander von Dachenhausen]]'' | p569 = 1793-10-14 | p570 = 1873-07-24 | item = [[:d:Q55892747|Q55892747]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2573137|Wilhelm Heinrich Jobelmann]]'' | p569 = 1800-10-02 | p570 = 1878-08-14 | p106 = ''[[:d:Q664283|glazier]]''<br/>''[[:d:Q708492|council member]]''<br/>''[[:d:Q16611574|social reformer]]'' | item = [[:d:Q2573137|Q2573137]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q42909943|Augusto Bullrich]]'' | p569 = 1803-07-31 | p570 = 1882-03-22 | item = [[:d:Q42909943|Q42909943]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1513706|Gerlach von dem Knesebeck]]'' | p569 = 1808-08-14 | p570 = 1859-06-08 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q1513706|Q1513706]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q60841406|Wilhelm Roesing]]'' | p569 = 1815-04-21 | p570 = 1883-07-13 | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | item = [[:d:Q60841406|Q60841406]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q65591|August Karl von Goeben]]'' | p569 = 1816-12-10 | p570 = 1880-11-13 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]''<br/>''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q65591|Q65591]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1294124|Johann Andreas Gülzau]]'' | p569 = 1817-03-16 | p570 = 1891-03-02 | p106 = ''[[:d:Q4504549|Geistlichen]]'' | item = [[:d:Q1294124|Q1294124]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55850527|William Heinrich Georg Eduard von Goeben]]'' | p569 = 1818 | p570 = 1902 | p106 = [[Feldherr]] | item = [[:d:Q55850527|Q55850527]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q28747610|Louis von Engelbrechten]]'' | p569 = 1818-12-06 | p570 = 1893-06-05 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q28747610|Q28747610]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Friedrich Wilhelm von Bobers]] | p569 = 1819-05-26 | p570 = 1878-10-04 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q25621898|Q25621898]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q90699519|Georg August von Oppermann]]'' | p569 = 1821-01-19 | p570 = 1892-11-26 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q90699519|Q90699519]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137450169|Bertha Valett]]'' | p569 = 1822-04-25 | p570 = 1908-05-19 | p106 = [[Schriever]] | item = [[:d:Q137450169|Q137450169]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q78155730|Egbert von Berger]]'' | p569 = 1823-12-26 | p570 = 1878-03-30<br/>1918-03-30 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q78155730|Q78155730]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q96209615|Julius August Andreas von Elern]]'' | p569 = 1824-04-18 | p570 = 1903-07-30 | item = [[:d:Q96209615|Q96209615]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Hieronymus von der Decken]] | p569 = 1827-04-24 | p570 = 1911-01-24 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q20605502|Q20605502]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55681888|Josef Friedrich Franz Encke]]'' | p569 = 1828-05-17 | p570 = 1882-06-21 | p106 = ''[[:d:Q758780|gardener]]'' | item = [[:d:Q55681888|Q55681888]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94890289|Frederik Schmahlfeld]]'' | p569 = 1829 | p570 = 1907 | p106 = [[Medaillenmaker]]<br/>''[[:d:Q329439|engraver]]'' | item = [[:d:Q94890289|Q94890289]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q99472430|Julius Karl von Sothen]]'' | p569 = 1830-02-15 | p570 = 1909-01-28 | item = [[:d:Q99472430|Q99472430]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q111609334|Hermann von Mertens]]'' | p569 = 1832-09-18 | p570 = 1900-02-10 | item = [[:d:Q111609334|Q111609334]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95235795|August Stakemann]]'' | p569 = 1833-04-13 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | item = [[:d:Q95235795|Q95235795]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1733586|Karl Bülow]]'' | p569 = 1834-04-13 | p570 = 1910-01-02 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]'' | item = [[:d:Q1733586|Q1733586]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55853662|Alexander von dem Knesebeck]]'' | p569 = 1836 | p570 = 1920 | item = [[:d:Q55853662|Q55853662]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23697758|Ferdinand von Lütcken]]'' | p569 = 1837-02-10 | p570 = 1898-08-25 | p106 = [[Feldherr]] | item = [[:d:Q23697758|Q23697758]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Heinrich Holtermann]] | p569 = 1838-01-21 | p570 = 1909-09-26 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q18534509|Q18534509]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2041344|Otto von der Decken]]'' | p569 = 1839-10-14 | p570 = 1916-10-14 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q2041344|Q2041344]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55847214|Ernst Friedrich Wyneken]]'' | p569 = 1840 | p570 = 1905 | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]''<br/>''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q7019111|social worker]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]''<br/>''[[:d:Q1056391|head teacher]]''<br/>''[[:d:Q876864|editing staff]]'' | item = [[:d:Q55847214|Q55847214]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1733608|Karl von Hassell]]'' | p569 = 1841-01-07 | p570 = 1925-12-13 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]'' | item = [[:d:Q1733608|Q1733608]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q27639330|Ernst von Bülow]]'' | p569 = 1842-05-01 | p570 = 1901-05-09 | p106 = [[Feldherr]] | item = [[:d:Q27639330|Q27639330]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q124043259|Eduard Karl Kirchhoff]]'' | p569 = 1846 | p570 = 1917-01-25 | item = [[:d:Q124043259|Q124043259]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q120360780|Ernst Otto von Klenck]]'' | p569 = 1847 | p570 = 1907-06-17 | item = [[:d:Q120360780|Q120360780]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94835208|Ernst Oehlmann]]'' | p569 = 1849-01-21 | p570 = 1918 | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]''<br/>''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' | item = [[:d:Q94835208|Q94835208]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q120804868|Heinrich Kirchhoff]]'' | p569 = 1849-12-05 | p570 = 1919-11-13 | item = [[:d:Q120804868|Q120804868]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Adolf Benedix Christian Georg von der Decken]] | p569 = 1850-12-01 | p570 = 1929-04-28 | item = [[:d:Q29586029|Q29586029]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55679740|Friedrich Johann Plass]]'' | p569 = 1851-12-29 | p570 = 1928-02-05 | p106 = ''[[:d:Q1501800|Generaaldirekter]]'' | item = [[:d:Q55679740|Q55679740]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133469943|Hans von Dadelsen]]'' | p569 = 1852-03-23 | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | item = [[:d:Q133469943|Q133469943]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1596946|Heinrich Christian Sander]]'' | p569 = 1853-08-02 | p570 = 1934-08-05 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1596946|Q1596946]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Adolf Reese]] | p569 = 1855-03-02 | p570 = 1909-01-23 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q215536|Koopmann]]''<br/>''[[:d:Q131524|Ünnernehmer]]'' | item = [[:d:Q363622|Q363622]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20752088|Wilhelm von der Beck]]'' | p569 = 1855-03-02 | p570 = 1914-09-17 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q20752088|Q20752088]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18333282|Zotho Dietzsch]]'' | p569 = 1855-03-28 | p570 = 1937-01-19 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q18333282|Q18333282]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137325924|Carl Schaer]]'' | p569 = 1856 | p570 = 1919 | item = [[:d:Q137325924|Q137325924]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Ernst Röver]] | p569 = 1857-09-03 | p570 = 1923-03-22 | p106 = ''[[:d:Q1937431|Örgelboer]]'' | item = [[:d:Q111237|Q111237]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136575449|Julius Voigt]]'' | p569 = 1857-11-05 | p106 = ''[[:d:Q131717117|Schoolmeester an en Gymnasium]]''<br/>''[[:d:Q1558050|high school professor]]'' | item = [[:d:Q136575449|Q136575449]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20980255|Wilhelm Röttiger]]'' | p569 = 1858-09-20 | p570 = 1928-07-13 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | item = [[:d:Q20980255|Q20980255]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136968149|Wilhelm Röttiger]]'' | p569 = 1858-09-20 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | item = [[:d:Q136968149|Q136968149]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1714551|Justus Strandes]]'' | p569 = 1859-02-04 | p570 = 1930-07-16 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1714551|Q1714551]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q3057351|Ernst Hans Ludwig Krause]]'' | p569 = 1859-07-27 | p570 = 1942-06-01 | p106 = ''[[:d:Q11900058|Forschungsreisiger]]''<br/>''[[:d:Q2374149|Botaniker]]''<br/>''[[:d:Q2487799|Mykoloog]]''<br/>''[[:d:Q33231|Fotograaf]]''<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>''[[:d:Q3055126|Entomoloog]]'' | item = [[:d:Q3057351|Q3057351]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q19285838|Hugo Müller-Otfried]]'' | p569 = 1860-06-17 | p570 = 1933 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q19285838|Q19285838]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1502944|Heinrich Gisbert Voigt]]'' | p569 = 1860-06-29 | p570 = 1933-09-20 | p106 = ''[[:d:Q1743122|Karkenhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | item = [[:d:Q1502944|Q1502944]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q47126185|John Siegel]]'' | p569 = 1861 | p570 = 1941 | p106 = ''[[:d:Q2374149|Botaniker]]''<br/>''[[:d:Q3779582|microbiologist]]'' | item = [[:d:Q47126185|Q47126185]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q19277155|Carl von Frese]]'' | p569 = 1861-02-02 | p570 = 1942-04-17 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q19277155|Q19277155]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1874694|Ludwig Krause]]'' | p569 = 1863-03-09 | p570 = 1924-04-01 | p106 = ''[[:d:Q635734|Archivar]]'' | item = [[:d:Q1874694|Q1874694]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q29019003|Heinrich Walbaum]]'' | p569 = 1864-04-02 | p570 = 1946 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q29019003|Q29019003]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Franz Cornelsen (Politiker)|Franz Cornelsen]] | p569 = 1868-10-02 | p570 = 1951-10-14 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q97611|Q97611]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1742920|Theodore Barkhausen]]'' | p569 = 1869-08-18 | p570 = 1959-11-01 | p106 = ''[[:d:Q2298145|deaconess]]'' | item = [[:d:Q1742920|Q1742920]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94882057|Christoph Ranck]]'' | p569 = 1869-09-06 | p570 = 1951-05-24 | p106 = ''[[:d:Q56447246|Building inspector]]'' | item = [[:d:Q94882057|Q94882057]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94939148|Georg Schröder]]'' | p569 = 1870 | p570 = 1942 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q94939148|Q94939148]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q12017844|Friedemann Götze]]'' | p569 = 1871-02-26 | p570 = 1946-05-22 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q12017844|Q12017844]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q104652065|Josua Falk Friedlaender]]'' | p569 = 1871-06-13 | p570 = 1942-10-22 | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | item = [[:d:Q104652065|Q104652065]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q58216573|Hermann Steudel]]'' | p569 = 1871-07-29 | p570 = 1967-01-26 | p106 = ''[[:d:Q2055046|physiologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q58216573|Q58216573]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q125812|Richard von Pawelsz]]'' | p569 = 1872-12-07 | p570 = 1943-04-10 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | item = [[:d:Q125812|Q125812]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q104808129|Isidor Jacobsohn]]'' | p569 = 1872-12-21 | p570 = 1943-03-21 | item = [[:d:Q104808129|Q104808129]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55219357|Leni Matthaei]]'' | p569 = 1873-06-02 | p570 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q483501|Künstler]]''<br/>''[[:d:Q5322166|Designer]]''<br/>''[[:d:Q10694573|textile artist]]'' | item = [[:d:Q55219357|Q55219357]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95195583|Leni Mathaei]]'' | p569 = 1873-06-02 | p106 = ''[[:d:Q483501|Künstler]]'' | item = [[:d:Q95195583|Q95195583]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2059294|Paul Diercke]]'' | p569 = 1874-07-09 | p570 = 1937-07-23 | p106 = ''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' | item = [[:d:Q2059294|Q2059294]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15430930|Otto Schumm]]'' | p569 = 1874-08-03 | p570 = 1958-12-27 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q15430930|Q15430930]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q90437|Gustav Wyneken]]'' | p569 = 1875-03-19 | p570 = 1964-12-08 | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]''<br/>''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | item = [[:d:Q90437|Q90437]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113735615|Wilhelm Mengel]]'' | p569 = 1875-03-24 | p106 = ''[[:d:Q4964182|Philosoph]]'' | item = [[:d:Q113735615|Q113735615]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q119686070|Eduard Reibstein]]'' | p569 = 1875-06-29 | p570 = 1914-09-26 | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | item = [[:d:Q119686070|Q119686070]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q80795509|Hartwig Jess]]'' | p569 = 1876 | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]'' | item = [[:d:Q80795509|Q80795509]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q103091|Otto Palandt]]'' | p569 = 1877-05-01 | p570 = 1951-12-03 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q103091|Q103091]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1309566|Hans von Ludwiger]]'' | p569 = 1877-11-13 | p570 = 1966-03-07 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1309566|Q1309566]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55684791|Otto Oeters]]'' | p569 = 1878-06-30 | p570 = 1958-02-23 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | item = [[:d:Q55684791|Q55684791]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1913684|Max von Bahrfeldt]]'' | p569 = 1880-08-20 | p570 = 1964-05-08 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q1913684|Q1913684]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2417756|Theodor Herrmann]]'' | p569 = 1881-07-27 | p570 = 1926-12-15 | p106 = ''[[:d:Q483501|Künstler]]''<br/>''[[:d:Q1028181|Maler]]''<br/>''[[:d:Q1925963|graphic artist]]''<br/>''[[:d:Q11569986|printmaker]]''<br/>''[[:d:Q15296811|draftsperson]]''<br/>''[[:d:Q644687|Illustrater]]''<br/>''[[:d:Q11613590|theatre designer]]''<br/>''[[:d:Q16947657|lithographer]]'' | item = [[:d:Q2417756|Q2417756]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q111609046|Arthur Rochlitz]]'' | p569 = 1882-05-17 | p570 = 1958-08-07 | item = [[:d:Q111609046|Q111609046]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1581468|Hans Nagel]]'' | p569 = 1882-11-27 | p570 = 1964-05-20 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | item = [[:d:Q1581468|Q1581468]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132884974|Johann Dreyer]]'' | p569 = 1884-01-04 | item = [[:d:Q132884974|Q132884974]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18222185|Ernst Harthern]]'' | p569 = 1884-09-07 | p570 = 1969-06-08 | p106 = ''[[:d:Q333634|Översetter]]''<br/>''[[:d:Q1930187|Journalist]]''<br/>[[Schriever]] | item = [[:d:Q18222185|Q18222185]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q127174256|Edzard Stölting]]'' | p569 = 1885-01-08 | p570 = 1960-09-25 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q1743221|Kirchenrat]]''<br/>''[[:d:Q16533|Richter]]'' | item = [[:d:Q127174256|Q127174256]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137137469|Walther Croll]]'' | p569 = 1885-02-22 | p570 = 1933 | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]'' | item = [[:d:Q137137469|Q137137469]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Nicolaus von Borstel]] | p569 = 1885-11-17 | p570 = 1963-11-05 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1986909|Q1986909]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55847492|Kurd Endell]]'' | p569 = 1887 | p570 = 1945 | p106 = ''[[:d:Q13416354|mineralogist]]''<br/>''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q55847492|Q55847492]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2079745|Ernst-Eberhard Hell]]'' | p569 = 1887-09-19 | p570 = 1973-09-15 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q2079745|Q2079745]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1583365|Hans von Borstel]]'' | p569 = 1888-03-03 | p570 = 1962-10-06 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1583365|Q1583365]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137312400|Eddy Endell]]'' | p569 = 1888-05-17 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q137312400|Q137312400]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137345132|Werner Tettenborn]]'' | p569 = 1888-08-04 | item = [[:d:Q137345132|Q137345132]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Karl Waller]] | p569 = 1892 | p570 = 1963-05-15 | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | item = [[:d:Q102703|Q102703]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q7148918|Paul-Hermann Werner]]'' | p569 = 1893-03-19 | p570 = 1940-06-30 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q7148918|Q7148918]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1548821|Willy Andreessen]]'' | p569 = 1895-08-07 | p570 = 20th century | item = [[:d:Q1548821|Q1548821]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1578859|Hans Bruns]]'' | p569 = 1895-10-07 | p570 = 1971-03-08 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q24262584|Bible translator]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q19829990|biblical scholar]]''<br/>''[[:d:Q333634|Översetter]]'' | item = [[:d:Q1578859|Q1578859]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136634827|Friedrich Walter Paul Gronemann]]'' | p569 = 1898 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q136634827|Q136634827]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137160431|Hans Hitzwebel]]'' | p569 = 1899-01-22 | p570 = 1982-09-12 | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | item = [[:d:Q137160431|Q137160431]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2549455|Warner Bruns]]'' | p569 = 1901-09-19 | p570 = 1972-11-11 | p106 = ''[[:d:Q131512|Buur]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q2549455|Q2549455]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Wilhelm Stülten]] | p569 = 1902-11-26 | p570 = 1972-02-10 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q2575321|Q2575321]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Peter Seidensticker]] | p569 = 1904-03-02 | p570 = 1977-08-26 | p106 = [[Schriever]] | item = [[:d:Q20608186|Q20608186]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18589580|Karl Franz Wendt]]'' | p569 = 1904-10-14 | p570 = 1933 | p106 = ''[[:d:Q9352089|Spijoon]]'' | item = [[:d:Q18589580|Q18589580]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94809220|Wilhelm Schöttler]]'' | p569 = 1904-12-27 | p570 = 1978 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q17167049|Literaturwetenschopper]]'' | item = [[:d:Q94809220|Q94809220]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q22017193|Richard Eggers]]'' | p569 = 1905-09-24 | p570 = 1995-06-15 | p106 = ''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | item = [[:d:Q22017193|Q22017193]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137350892|Alfred Wortmann]]'' | p569 = 1906-07-17 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | item = [[:d:Q137350892|Q137350892]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1561475|Günther Groenhoff]]'' | p569 = 1908-04-07 | p570 = 1932-07-23 | p106 = ''[[:d:Q2095549|Fleger]]'' | item = [[:d:Q1561475|Q1561475]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q98860|Karl Kersten]]'' | p569 = 1909-08-08 | p570 = 1992-07-24 | p106 = ''[[:d:Q3621491|Archäoloog]]''<br/>''[[:d:Q17488316|Prähistoriker]]'' | item = [[:d:Q98860|Q98860]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1902917|Marta Damkowski]]'' | p569 = 1911-03-16 | p570 = 1982-08-11 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q1397808|Wedderständler]]'' | item = [[:d:Q1902917|Q1902917]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q66353|Ulrich de Maizière]]'' | p569 = 1912-02-24 | p570 = 2006-08-26<br/>2006-08-27 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q66353|Q66353]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15996031|Heinrich Wohlers]]'' | p569 = 1912-03-16 | p570 = 1944-03-15 | item = [[:d:Q15996031|Q15996031]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q97787|Werner Ebeling]]'' | p569 = 1913-11-21 | p570 = 2008-08-25 | p106 = [[Schriever]] | item = [[:d:Q97787|Q97787]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q5388133|Erich Wulff]]'' | p569 = 1914-05-17 | p570 = 1979-01-12 | item = [[:d:Q5388133|Q5388133]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1575671|Johannes Gerber]]'' | p569 = 1919-10-06 | p570 = 2004-12-23 | p106 = ''[[:d:Q688576|Stüürberader]]'' | item = [[:d:Q1575671|Q1575671]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95189097|Hanna Emuth]]'' | p569 = 1920-11-28 | p570 = 2008-08-10 | p106 = ''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]'' | item = [[:d:Q95189097|Q95189097]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Nicolaus Dreyer]] | p569 = 1921-04-21 | p570 = 2003-08-13 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1986806|Q1986806]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95268641|Bodo Menck]]'' | p569 = 1926-12-26 | p106 = ''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]'' | item = [[:d:Q95268641|Q95268641]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15853536|Walter Lohmann]]'' | p569 = 1927-08-28 | p570 = 1996-10-04 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q15853536|Q15853536]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1261430|Udo Schwertmann]]'' | p569 = 1927-11-25 | p570 = 2016-01-20 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q12370538|Bodenwetenschopper]]'' | item = [[:d:Q1261430|Q1261430]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1560454|Günter Fehring]]'' | p569 = 1928-08-20 | p570 = 2020-02-05 | p106 = ''[[:d:Q3621491|Archäoloog]]''<br/>''[[:d:Q3578589|environmentalist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q1560454|Q1560454]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133688012|Erich Kaiser]]'' | p569 = 1929 | item = [[:d:Q133688012|Q133688012]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136977671|Horst Müller]]'' | p569 = 1929-08-07 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q136977671|Q136977671]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112546603|Hubert Wartenberg]]'' | p569 = 1930 | p570 = 2021-01-15 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>''[[:d:Q10872101|Anatoom]]''<br/>''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q112546603|Q112546603]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137136706|Gerd Willms]]'' | p569 = 1931 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q137136706|Q137136706]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136575688|Herbert Severin]]'' | p569 = 1931-09-13 | p106 = [[Afkaat|Avkaat]] | item = [[:d:Q136575688|Q136575688]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112459965|Berthold Hohmann]]'' | p569 = 1934 | p106 = ''[[:d:Q4379628|expert pharmacist]]''<br/>''[[:d:Q2374149|Botaniker]]'' | item = [[:d:Q112459965|Q112459965]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137347966|Walter Nellen]]'' | p569 = 1934 | item = [[:d:Q137347966|Q137347966]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133315886|Ulrich Schlepper]]'' | p569 = 1934-12-06 | p106 = [[Aftheker]] | item = [[:d:Q133315886|Q133315886]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137158461|Klaus Lange]]'' | p569 = 1935-02-09 | p570 = 2014-08-11 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | item = [[:d:Q137158461|Q137158461]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q47212001|Klaus Stechmann]]'' | p569 = 1935-08-10 | p570 = 2016-02-26 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q47212001|Q47212001]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130087560|Gerhard Hirschfeld]]'' | p569 = 1936 | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | item = [[:d:Q130087560|Q130087560]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18625256|Hartwig Brandt]]'' | p569 = 1936-02-15 | p570 = 2017-06-25 | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q18625256|Q18625256]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130769718|Gerhard Hirschfeld]]'' | p569 = 1936-07-10 | p570 = 2024-08-07 | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | item = [[:d:Q130769718|Q130769718]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133641642|Elke Weseloh]]'' | p569 = 1937 | item = [[:d:Q133641642|Q133641642]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136978033|Gisela Oberländer]]'' | p569 = 1937 | item = [[:d:Q136978033|Q136978033]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q58221463|Heinrich Rohdenburg]]'' | p569 = 1937-01-27 | p570 = 1987-02-27 | p106 = ''[[:d:Q901402|Geograaf]]''<br/>''[[:d:Q18545995|Geoökoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q58221463|Q58221463]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95303305|Arnd Siegel]]'' | p569 = 1937-04-02 | p570 = 2025-03-11 | p106 = ''[[:d:Q774306|surgeon]]''<br/>''[[:d:Q10732476|art collector]]''<br/>[[Mäzen]] | item = [[:d:Q95303305|Q95303305]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1279595|Eberhard von Koerber]]'' | p569 = 1938-06-11 | p570 = 2017-08-03 | p106 = ''[[:d:Q43845|Ünnernehmer]]'' | item = [[:d:Q1279595|Q1279595]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q124156673|Gisela Peters-Rohse]]'' | p569 = 1938-11-10 | p570 = 2023-12-28 | p106 = ''[[:d:Q5716684|dancer]]'' | item = [[:d:Q124156673|Q124156673]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1671925|Klaus Saul]]'' | p569 = 1939-01-01 | p570 = 2025-05-16 | p106 = ''[[:d:Q17489339|Neetiedhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q1671925|Q1671925]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133618740|Ludolf Baucke]]'' | p569 = 1939 | p570 = 2016-07-31 | p106 = ''[[:d:Q20669622|music journalist]]'' | item = [[:d:Q133618740|Q133618740]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Heinz Mügge]] | p569 = 1939-06 | p106 = ''[[:d:Q88202189|Spraakaktivist]]''<br/>''[[:d:Q88206817|Marketingmanager]]'' | item = [[:d:Q13188422|Q13188422]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Adolf Dammann]] | p569 = 1939-11-06 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q806805|Bankkoopmann]]'' | item = [[:d:Q361200|Q361200]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112431414|Günter Rohdenburg]]'' | p569 = 1940 | p106 = ''[[:d:Q121594|professor]]'' | item = [[:d:Q112431414|Q112431414]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2531103|Volker Krey]]'' | p569 = 1940-07-09 | p570 = 2023-03-15 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q2531103|Q2531103]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137148817|Knut Gustafsson]]'' | p569 = 1940-11-06 | p570 = 2010-12-07 | p106 = ''[[:d:Q1227195|political economist]]'' | item = [[:d:Q137148817|Q137148817]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q61744067|Claus Tiedemann]]'' | p569 = 1941 | p106 = ''[[:d:Q19587958|sports scientist]]'' | item = [[:d:Q61744067|Q61744067]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q29898096|Klaus Jungclaus]]'' | p569 = 1942-10-24 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q29898096|Q29898096]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q21039068|Günther Ortmann]]'' | p569 = 1945 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | item = [[:d:Q21039068|Q21039068]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95305076|Roland R. Ropers]]'' | p569 = 1945 | p106 = ''[[:d:Q6051619|opinion journalist]]'' | item = [[:d:Q95305076|Q95305076]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133735118|Lutz Werner]]'' | p569 = 1945 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q133735118|Q133735118]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136577903|Gerhard Bargsten]]'' | p569 = 1946 | item = [[:d:Q136577903|Q136577903]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136639085|Klaus Dammann]]'' | p569 = 1946 | p106 = [[Afkaat|Avkaat]] | item = [[:d:Q136639085|Q136639085]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137317468|Michael Philipp]]'' | p569 = 1946 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q137317468|Q137317468]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2167959|Roswitha Strauß]]'' | p569 = 1946-05-30 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q2167959|Q2167959]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q66981|Stefan Aust]]'' | p569 = 1946-07-01 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]''<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q864380|Biograaf]]'' | item = [[:d:Q66981|Q66981]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1270507|Frank Ropers]]'' | p569 = 1946-08 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q1270507|Q1270507]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137139657|Hans-Peter Fitschen]]'' | p569 = 1946-10-01 | item = [[:d:Q137139657|Q137139657]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137260882|Sabine Theis-Krömer]]'' | p569 = 1946-11-23 | p570 = 2013-03-02 | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | item = [[:d:Q137260882|Q137260882]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q47121116|Eva Riekert]]'' | p569 = 1946-12-01 | p106 = ''[[:d:Q333634|Översetter]]'' | item = [[:d:Q47121116|Q47121116]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23788092|Wolfgang Röhl]]'' | p569 = 1947 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | item = [[:d:Q23788092|Q23788092]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1478855|Jan-Uwe Rogge]]'' | p569 = 1947 | p106 = [[Schriever]] | item = [[:d:Q1478855|Q1478855]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137318851|Hartmut Peters]]'' | p569 = 1948 | item = [[:d:Q137318851|Q137318851]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95321182|Rainer Freese]]'' | p569 = 1949 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q755070|narrator]]'' | item = [[:d:Q95321182|Q95321182]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133744230|Gisela Schneider-Gehrke]]'' | p569 = 1949 | p570 = 2001 | p106 = ''[[:d:Q1028181|Maler]]''<br/>''[[:d:Q1281618|Bildhauer]]'' | item = [[:d:Q133744230|Q133744230]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55759609|Klaus-Dieter Pagels]]'' | p569 = 1949-09-01 | p106 = ''[[:d:Q628099|Footballtrainer]]'' | item = [[:d:Q55759609|Q55759609]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133673852|Dieter Lehmann]]'' | p569 = 1949-12-01 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q133673852|Q133673852]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18746943|Ina Busch]]'' | p569 = 1950 | p106 = ''[[:d:Q1792450|Kunsthistoriker]]'' | item = [[:d:Q18746943|Q18746943]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q105344699|Elke Gröning]]'' | p569 = 1950 | p106 = ''[[:d:Q350979|Zooloog]]''<br/>''[[:d:Q1662561|paleontologist]]''<br/>''[[:d:Q901|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q105344699|Q105344699]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133757877|Gundula Sommerer]]'' | p569 = 1950 | item = [[:d:Q133757877|Q133757877]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q58146503|Jürgen Fischer]]'' | p569 = 1950-03-28 | p570 = 2022-05-04 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q3546255|Ozeanograaf]]'' | item = [[:d:Q58146503|Q58146503]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1717992|Rolf Hollander]]'' | p569 = 1951 | p106 = ''[[:d:Q215536|Koopmann]]''<br/>''[[:d:Q13405496|Diplom-Koopmann]]'' | item = [[:d:Q1717992|Q1717992]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133372348|Heiner Baumgarten]]'' | p569 = 1951 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133372348|Q133372348]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133710221|Arthur Schultz]]'' | p569 = 1951 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q133710221|Q133710221]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q124855661|Thomas Dilger]]'' | p569 = 1952 | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | item = [[:d:Q124855661|Q124855661]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q6485785|Brigitte Jäger-Dabek]]'' | p569 = 1952 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q1996635|optician]]''<br/>''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | item = [[:d:Q6485785|Q6485785]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130779535|Siegfried Kopf]]'' | p569 = 1952 | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | item = [[:d:Q130779535|Q130779535]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Wilfried Geiger]] | p569 = 1952-09-23 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1562582|Q1562582]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137137494|Thomas Schnieder]]'' | p569 = 1952-11-13 | p570 = 2012-05-16 | item = [[:d:Q137137494|Q137137494]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137450678|Dorothea Speyer-Heise]]'' | p569 = 1953 | item = [[:d:Q137450678|Q137450678]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Jürgen Oßenbrügge]] | p569 = 1954-01-15 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' | item = [[:d:Q1239085|Q1239085]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1672179|Rainer Sass]]'' | p569 = 1954-04-25 | p106 = ''[[:d:Q947873|Feernsehmoderator]]''<br/>''[[:d:Q156839|Kock]]'' | item = [[:d:Q1672179|Q1672179]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1466255|Fritz Frenkler]]'' | p569 = 1954-05-11 | p106 = ''[[:d:Q5322166|Designer]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q1466255|Q1466255]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q105924217|Kay Waechter]]'' | p569 = 1954-11-26<br/>1954 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q105924217|Q105924217]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136578829|Dieter Bohn]]'' | p569 = 1956 | p106 = ''[[:d:Q10272925|agricultural engineer]]'' | item = [[:d:Q136578829|Q136578829]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136855813|Sibylle Reinecke]]'' | p569 = 1957 | p106 = ''[[:d:Q10272925|agricultural engineer]]'' | item = [[:d:Q136855813|Q136855813]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Frank Schulz (Schriever)|Frank Schulz]] | p569 = 1957-02-14 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q3387717|Theaterspeelbaas]]'' | item = [[:d:Q1444154|Q1444154]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1045522|Carsten Eggers]]'' | p569 = 1957-05-18 | p570 = 2021-09-29 | p106 = ''[[:d:Q1281618|Bildhauer]]''<br/>''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | item = [[:d:Q1045522|Q1045522]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1688394|Karl Hinrich Manzke]]'' | p569 = 1958-02-13 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | item = [[:d:Q1688394|Q1688394]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1629173|Horst Becker]]'' | p569 = 1958-04-07 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1629173|Q1629173]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113365616|Thomas Gloth]]'' | p569 = 1958-04-29 | p106 = ''[[:d:Q13365201|handball coach]]''<br/>''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | item = [[:d:Q113365616|Q113365616]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133020847|Steffen Storck]]'' | p569 = 1959 | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | item = [[:d:Q133020847|Q133020847]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1894689|Maren Partzsch]]'' | p569 = 1959 | p106 = ''[[:d:Q333634|Översetter]]''<br/>[[Schriever]] | item = [[:d:Q1894689|Q1894689]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2286251|Silke von Bremen]]'' | p569 = 1959 | p106 = [[Schriever]] | item = [[:d:Q2286251|Q2286251]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1772829|Michael Romahn]]'' | p569 = 1959-03-28 | p106 = [[Schriever]] | item = [[:d:Q1772829|Q1772829]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q99487|Ulf Riebesell]]'' | p569 = 1959-10-15 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q99487|Q99487]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q87888368|Jutta Kelm]]'' | p569 = 1960 | p106 = ''[[:d:Q762707|luthier]]''<br/>''[[:d:Q1281618|Bildhauer]]''<br/>''[[:d:Q87888739|aeolian harp maker]]'' | item = [[:d:Q87888368|Q87888368]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q93434100|Britta Hufeisen]]'' | p569 = 1960 | p106 = ''[[:d:Q14467526|linguist]]'' | item = [[:d:Q93434100|Q93434100]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112470616|Peter Hirth]]'' | p569 = 1960 | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]''<br/>''[[:d:Q957729|photojournalist]]'' | item = [[:d:Q112470616|Q112470616]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q65599102|Ditmar Schädel]]'' | p569 = 1960 | p106 = ''[[:d:Q957729|photojournalist]]''<br/>''[[:d:Q33231|Fotograaf]]''<br/>''[[:d:Q16947657|lithographer]]'' | item = [[:d:Q65599102|Q65599102]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133017707|Randolf Dieckmann]]'' | p569 = 1960 | item = [[:d:Q133017707|Q133017707]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137320932|Uwe Wiechert]]'' | p569 = 1960 | p106 = ''[[:d:Q520549|geologist]]'' | item = [[:d:Q137320932|Q137320932]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132292392|Matthias Barjenbruch]]'' | p569 = 1960-07-28 | p106 = ''[[:d:Q13582652|Boinschenör]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q132292392|Q132292392]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q16739466|Jörg-Michael Wolters]]'' | p569 = 1960-08-26 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>''[[:d:Q1227197|social pedagogue]]'' | item = [[:d:Q16739466|Q16739466]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95332885|André Steiner]]'' | p569 = 1961 | p106 = ''[[:d:Q17167049|Literaturwetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q2599593|Germanist]]''<br/>''[[:d:Q16538479|Lehrbeauftragter]]'' | item = [[:d:Q95332885|Q95332885]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112443028|Carola Pabst]]'' | p569 = 1961 | p106 = ''[[:d:Q1925963|graphic artist]]''<br/>''[[:d:Q5322166|Designer]]''<br/>''[[:d:Q644687|Illustrater]]'' | item = [[:d:Q112443028|Q112443028]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113772432|Ulrike Gaida]]'' | p569 = 1961 | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | item = [[:d:Q113772432|Q113772432]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15438639|Sabine Tegtmeyer-Dette]]'' | p569 = 1961-01-03 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q15438639|Q15438639]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Helmut Dammann-Tamke]] | p569 = 1961-10-11 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1603471|Q1603471]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95835|Angela Denoke]]'' | p569 = 1961-11-27 | p106 = ''[[:d:Q2865819|Opernsinger]]''<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]'' | item = [[:d:Q95835|Q95835]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130769441|Torsten Birkholz]]'' | p569 = 1962 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q130769441|Q130769441]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130797091|Ina Weh]]'' | p569 = 1962-02-17 | item = [[:d:Q130797091|Q130797091]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Sönke Hartlef]] | p569 = 1962-07-04 | item = [[:d:Q86003691|Q86003691]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q87934989|Thomas Ness]]'' | p569 = 1963 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q87934989|Q87934989]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113793504|Michael Trauthig]]'' | p569 = 1963 | p106 = ''[[:d:Q876864|editing staff]]'' | item = [[:d:Q113793504|Q113793504]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133018354|Jan Holthusen]]'' | p569 = 1963 | item = [[:d:Q133018354|Q133018354]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q30131294|Urte Lucht]]'' | p569 = 1963-03-18 | p106 = ''[[:d:Q486748|pianist]]'' | item = [[:d:Q30131294|Q30131294]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23000736|Bernd Schwarting]]'' | p569 = 1964 | p106 = ''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | item = [[:d:Q23000736|Q23000736]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q84599154|Mathias Petry]]'' | p569 = 1964 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | item = [[:d:Q84599154|Q84599154]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q45354832|Bettina Hauenschild]]'' | p569 = 1964-07-16 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q11481802|Synchroonspreker]]''<br/>''[[:d:Q351234|Heelpraktiker]]'' | item = [[:d:Q45354832|Q45354832]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136963734|Jörn Elsner]]'' | p569 = 1964-12-27 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q136963734|Q136963734]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q26232148|Heidi Ecks]]'' | p569 = 1965 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | item = [[:d:Q26232148|Q26232148]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95232395|Daniel Krönke]]'' | p569 = 1965 | p106 = ''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]''<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Kameramann]]<br/>''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]''<br/>[[Filmproduzent]] | item = [[:d:Q95232395|Q95232395]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130784697|Alexander Tetsch]]'' | p569 = 1965 | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | item = [[:d:Q130784697|Q130784697]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23059373|Rotraud von Kulessa]]'' | p569 = 1966-08-13 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q23059373|Q23059373]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q105405324|Susanne Homölle]]'' | p569 = 1967 | p106 = ''[[:d:Q832136|business manager]]''<br/>''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | item = [[:d:Q105405324|Q105405324]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112524814|Silke Schlichtmann]]'' | p569 = 1967 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q17167049|Literaturwetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q16308156|scholar of English]]''<br/>''[[:d:Q2599593|Germanist]]''<br/>''[[:d:Q9379869|lecturer]]''<br/>''[[:d:Q11499929|Literat]]'' | item = [[:d:Q112524814|Q112524814]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1560965|Sabine Völkers]]'' | p569 = 1967 | p106 = ''[[:d:Q644687|Illustrater]]'' | item = [[:d:Q1560965|Q1560965]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q66022922|Marc-Denis Weitze]]'' | p569 = 1967 | p106 = ''[[:d:Q17433421|science journalist]]'' | item = [[:d:Q66022922|Q66022922]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130792279|Maren Schild]]'' | p569 = 1967 | item = [[:d:Q130792279|Q130792279]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q46112876|Matthias Haß]]'' | p569 = 1967-04-18 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q46112876|Q46112876]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Dirk Dammann]] | p569 = 1967-08-14 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | item = [[:d:Q1227807|Q1227807]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q71978824|Claas Hoffmann]]'' | p569 = 1967-09-12 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | item = [[:d:Q71978824|Q71978824]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1228091|Dirk Steffens]]'' | p569 = 1967-12-05 | p106 = ''[[:d:Q947873|Feernsehmoderator]]''<br/>''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | item = [[:d:Q1228091|Q1228091]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130797649|Saskia Hannah Meves]]'' | p569 = 1968 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q130797649|Q130797649]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132935752|Laura Windmann]]'' | p569 = 1968 | item = [[:d:Q132935752|Q132935752]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133315851|Andreas Fritsch]]'' | p569 = 1968 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | item = [[:d:Q133315851|Q133315851]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q111541447|Philipp E. Kümpel]]'' | p569 = 1968-01-29 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]''<br/>''[[:d:Q1415090|film score composer]]'' | item = [[:d:Q111541447|Q111541447]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Klaus-Jürgen Heitmann]] | p569 = 1968-03-27 | p106 = ''[[:d:Q2267418|industrial engineer]]'' | item = [[:d:Q34674833|Q34674833]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1402210|Stephan Bauer]]'' | p569 = 1968-12-01 | p106 = ''[[:d:Q15214752|Kabarettist]]'' | item = [[:d:Q1402210|Q1402210]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113549565|Jörgen Tielmann]]'' | p569 = 1969 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | item = [[:d:Q113549565|Q113549565]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q131693268|Martin Elsen]]'' | p569 = 1969 | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | item = [[:d:Q131693268|Q131693268]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133585929|Thorsten Marsen]]'' | p569 = 1969 | p106 = ''[[:d:Q82594|computer scientist]]'' | item = [[:d:Q133585929|Q133585929]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112421006|Dagmar Henze]]'' | p569 = 1970 | p106 = ''[[:d:Q1028181|Maler]]''<br/>''[[:d:Q1925963|graphic artist]]''<br/>''[[:d:Q644687|Illustrater]]'' | item = [[:d:Q112421006|Q112421006]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112536724|Thorsten Saleina]]'' | p569 = 1970 | p106 = ''[[:d:Q1925963|graphic artist]]''<br/>''[[:d:Q644687|Illustrater]]''<br/>[[Schriever]] | item = [[:d:Q112536724|Q112536724]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q126392140|Debbie Bülau]]'' | p569 = 1970 | p106 = ''[[:d:Q1595570|local historian]]'' | item = [[:d:Q126392140|Q126392140]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q42317312|Ulrich Prahl]]'' | p569 = 1970-09-20 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q901|Wetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q6051619|opinion journalist]]'' | item = [[:d:Q42317312|Q42317312]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95205189|Susanne Hölsebeck]]'' | p569 = 1971 | p106 = [[Schriever]] | item = [[:d:Q95205189|Q95205189]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130766663|Martin Bahr]]'' | p569 = 1971 | p106 = [[Afkaat|Avkaat]]<br/>''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | item = [[:d:Q130766663|Q130766663]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133064457|Tobias Huth]]'' | p569 = 1971 | p106 = ''[[:d:Q14906342|biophysicist]]'' | item = [[:d:Q133064457|Q133064457]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137139293|Volker Blecken]]'' | p569 = 1971 | p106 = ''[[:d:Q2919046|biochemist]]'' | item = [[:d:Q137139293|Q137139293]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Oliver Grundmann]] | p569 = 1971-08-21 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | item = [[:d:Q15813228|Q15813228]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1416946|Karen Stechmann]]'' | p569 = 1971-09-15 | p106 = ''[[:d:Q13141064|Badmintonspeler]]'' | item = [[:d:Q1416946|Q1416946]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95305198|Gunnar Hinck]]'' | p569 = 1973 | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]''<br/>''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | item = [[:d:Q95305198|Q95305198]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113769791|Angela Bauer-Kirsch]]'' | p569 = 1973 | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]'' | item = [[:d:Q113769791|Q113769791]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130829500|Tina Bremer-Olszewski]]'' | p569 = 1973 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | item = [[:d:Q130829500|Q130829500]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133690896|Jens Schmidt]]'' | p569 = 1973 | item = [[:d:Q133690896|Q133690896]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137153091|Holger Meyer]]'' | p569 = 1973 | p106 = [[Afkaat|Avkaat]] | item = [[:d:Q137153091|Q137153091]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137304743|Lars Götzinger]]'' | p569 = 1973 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | item = [[:d:Q137304743|Q137304743]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q51718006|Marcus Kück]]'' | p569 = 1973-01-24 | p106 = ''[[:d:Q3665646|Basketballspeler]]'' | item = [[:d:Q51718006|Q51718006]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q99427|Patrick Döring]]'' | p569 = 1973-05-06 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q99427|Q99427]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q17325938|Roland Ismer]]'' | p569 = 1974 | p106 = [[Afkaat|Avkaat]]<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q688576|Stüürberader]]'' | item = [[:d:Q17325938|Q17325938]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132980535|Silke Eggeling]]'' | p569 = 1974 | item = [[:d:Q132980535|Q132980535]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133508896|Michael Wichers]]'' | p569 = 1974 | item = [[:d:Q133508896|Q133508896]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q86240|Andrasch Starke]]'' | p569 = 1974-01-04 | p106 = ''[[:d:Q846750|Jockey]]'' | item = [[:d:Q86240|Q86240]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q24300599|Melanie Schliecker]]'' | p569 = 1974-01-26 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | item = [[:d:Q24300599|Q24300599]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q124844601|Lars Poeck]]'' | p569 = 1974-09-20 | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | item = [[:d:Q124844601|Q124844601]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132982278|Andrea Grzeganek]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | item = [[:d:Q132982278|Q132982278]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132987710|Barbara Uleer]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | item = [[:d:Q132987710|Q132987710]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132989604|Anne Henning]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | item = [[:d:Q132989604|Q132989604]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132994531|Elina Grodtmann]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q202883|veterinarian]]'' | item = [[:d:Q132994531|Q132994531]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133004932|Jan Tomforde]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q133004932|Q133004932]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133590526|Andreas Feddersen]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q14915627|musicologist]]'' | item = [[:d:Q133590526|Q133590526]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136986543|Nicole Röndigs]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | item = [[:d:Q136986543|Q136986543]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137445658|Stefanie Scherpe]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q11446318|woman physician]]'' | item = [[:d:Q137445658|Q137445658]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q131566490|Christoph Ehrhardt]]'' | p569 = 1975-07-26 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | item = [[:d:Q131566490|Q131566490]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q19298542|Philipp Osthus]]'' | p569 = 1975-09-11 | p106 = [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]'' | item = [[:d:Q19298542|Q19298542]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95233245|Peter Kalmbach]]'' | p569 = 1976 | p106 = [[Afkaat|Avkaat]] | item = [[:d:Q95233245|Q95233245]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q124617486|Melanie Adler]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | item = [[:d:Q124617486|Q124617486]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1749365|Philip Stemann]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]''<br/>''[[:d:Q3387717|Theaterspeelbaas]]'' | item = [[:d:Q1749365|Q1749365]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132974828|Johannes Rath]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q132974828|Q132974828]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133508901|Kristin Rosenkranz]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133508901|Q133508901]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136590914|Christian Augustin]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q136590914|Q136590914]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137146347|Claas Hiebenthal]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | item = [[:d:Q137146347|Q137146347]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2077352|Peter Ording]]'' | p569 = 1976-12-22 | p106 = ''[[:d:Q13382576|Roderer]]'' | item = [[:d:Q2077352|Q2077352]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q45608804|Claus Ropers]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q45608804|Q45608804]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112415240|André Martens]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | item = [[:d:Q112415240|Q112415240]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132995002|Kevin Bube]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q132995002|Q132995002]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133008744|Britta Hemmy]]'' | p569 = 1977 | item = [[:d:Q133008744|Q133008744]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133026302|Michael Wehber]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q13416354|mineralogist]]'' | item = [[:d:Q133026302|Q133026302]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137448551|Susanne Koch]]'' | p569 = 1977 | item = [[:d:Q137448551|Q137448551]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1589292|Hauke Hilz]]'' | p569 = 1977-05-29 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q1589292|Q1589292]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q88487698|Falko Hönisch]]'' | p569 = 1977-11-25 | p106 = ''[[:d:Q2865819|Opernsinger]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q88487698|Q88487698]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q108524713|Marco Rieckmann]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q88213881|Didaktiker]]''<br/>''[[:d:Q16529590|environmental scientist]]''<br/>''[[:d:Q901|Wetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q15319501|social scientist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q108524713|Q108524713]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q61831776|Nadine Erler]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q333634|Översetter]]'' | item = [[:d:Q61831776|Q61831776]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130829151|Vanessa Prigge]]'' | p569 = 1978 | item = [[:d:Q130829151|Q130829151]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133493348|Miryam Fischer-Reinhard]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | item = [[:d:Q133493348|Q133493348]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133512394|Anna Marie Paul]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | item = [[:d:Q133512394|Q133512394]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Kai Seefried]] | p569 = 1978-01-23 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q124438|Q124438]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q97381|Mareile Moeller]]'' | p569 = 1978-10-14 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2405480|Spreker]]'' | item = [[:d:Q97381|Q97381]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q58524994|Simon Blank]]'' | p569 = 1979 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q58524994|Q58524994]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113837211|Anne Kurtze]]'' | p569 = 1979 | p106 = ''[[:d:Q1792450|Kunsthistoriker]]''<br/>''[[:d:Q88114244|Museumspädagoog]]'' | item = [[:d:Q113837211|Q113837211]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132945532|Hauke Dewitz]]'' | p569 = 1979 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q132945532|Q132945532]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133024052|Benjamin Schwarz]]'' | p569 = 1979 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q133024052|Q133024052]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133024782|Thomas Wriede]]'' | p569 = 1979 | p106 = ''[[:d:Q832136|business manager]]'' | item = [[:d:Q133024782|Q133024782]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133068317|Jens Buck]]'' | p569 = 1979 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q133068317|Q133068317]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133056510|Tobias Kloubert]]'' | p569 = 1979-06-20 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q133056510|Q133056510]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130785267|Roland Rink]]'' | p569 = 1979-11-13 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | item = [[:d:Q130785267|Q130785267]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132298021|Thomas Fitschen]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q11481802|Synchroonspreker]]'' | item = [[:d:Q132298021|Q132298021]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q92144919|Steffen Vagts]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q92144919|Q92144919]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130770316|Christian Torborg]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q130770316|Q130770316]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132890574|Lars Kurt Johann Schiefelbein]]'' | p569 = 1980 | item = [[:d:Q132890574|Q132890574]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132945544|Stephanie-Susanne Stecher]]'' | p569 = 1980 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q132945544|Q132945544]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133006566|Julia Lietz]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | item = [[:d:Q133006566|Q133006566]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133014092|Amrei Steinhoff]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q1706722|research fellow]]'' | item = [[:d:Q133014092|Q133014092]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133021925|Jan-Ove Lornsen Nissen]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | item = [[:d:Q133021925|Q133021925]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133389151|Katharina Beyer]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q11446318|woman physician]]'' | item = [[:d:Q133389151|Q133389151]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133479408|Ann-Britt Steen]]'' | p569 = 1980 | item = [[:d:Q133479408|Q133479408]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133489444|Christian von Schassen]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q10855616|medical officer]]'' | item = [[:d:Q133489444|Q133489444]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133489793|Katharina Cziupka]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | item = [[:d:Q133489793|Q133489793]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133755238|Claudia Bartels]]'' | p569 = 1980 | item = [[:d:Q133755238|Q133755238]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136579226|Jan Lukas]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | item = [[:d:Q136579226|Q136579226]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136961065|Dirk Müller-Sajak]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q136961065|Q136961065]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1279210|Stefan Konarske]]'' | p569 = 1980-02-28 | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10798782|TV-Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | item = [[:d:Q1279210|Q1279210]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q75768|Juliette Schoppmann]]'' | p569 = 1980-03-18 | p106 = ''[[:d:Q177220|Singer]]'' | item = [[:d:Q75768|Q75768]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133007379|Anja Brentzel]]'' | p569 = 1980-06-04 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | item = [[:d:Q133007379|Q133007379]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q47129509|Sönke E. Schulz]]'' | p569 = 1980-06-23 | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q47129509|Q47129509]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137446795|Anne-Kathrin Munk-Hartig]]'' | p569 = 1980-07-12 | p106 = ''[[:d:Q11446318|woman physician]]'' | item = [[:d:Q137446795|Q137446795]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1516074|Gesa Schwartz]]'' | p569 = 1980-07-17 | p106 = [[Schriever]] | item = [[:d:Q1516074|Q1516074]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q57920213|André Hauschild]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q57920213|Q57920213]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137158357|Nils Kemme]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | item = [[:d:Q137158357|Q137158357]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137313082|Stefan Zoerner]]'' | p569 = 1981 | item = [[:d:Q137313082|Q137313082]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133063435|Christoph Ohrt]]'' | p569 = 1981-02-09 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133063435|Q133063435]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q17352980|Simon Riggers]]'' | p569 = 1981-07-30 | p106 = [[Filmproduzent]]<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | item = [[:d:Q17352980|Q17352980]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q60963422|Philipp Schwenkenbecher]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q60963422|Q60963422]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95878324|Knut Mierswe]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]'' | item = [[:d:Q95878324|Q95878324]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112440856|Johannes Cziupka]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q112440856|Q112440856]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130781217|Tim-Frederik Oehr]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q832136|business manager]]'' | item = [[:d:Q130781217|Q130781217]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130829060|Sandra Lingner]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | item = [[:d:Q130829060|Q130829060]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130829197|Birthe-Christine Weiss]]'' | p569 = 1982 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q130829197|Q130829197]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132956065|Dirk Landsberg]]'' | p569 = 1982 | item = [[:d:Q132956065|Q132956065]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133068452|Michael Tomforde]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133068452|Q133068452]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133498867|Andreas Marian Roeder]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q133498867|Q133498867]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136567480|Carsten Mahler]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q136567480|Q136567480]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136865956|Anna Kopf]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q11446318|woman physician]]'' | item = [[:d:Q136865956|Q136865956]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136976345|André Gooßen]]'' | p569 = 1982 | item = [[:d:Q136976345|Q136976345]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q21652561|Thorsten Wenning]]'' | p569 = 1982-03-03 | p106 = ''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]''<br/>[[Filmproduzent]] | item = [[:d:Q21652561|Q21652561]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18019250|David Grottschreiber]]'' | p569 = 1982-04-29 | p106 = ''[[:d:Q544972|trombonist]]'' | item = [[:d:Q18019250|Q18019250]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132955458|Julia Witthohn]]'' | p569 = 1982-10-01 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | item = [[:d:Q132955458|Q132955458]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130787261|Daniel Kliem]]'' | p569 = 1983 | p106 = [[Informatik]] | item = [[:d:Q130787261|Q130787261]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132804513|Dirk Heckl]]'' | p569 = 1983 | item = [[:d:Q132804513|Q132804513]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132920433|Nils Pfullmann]]'' | p569 = 1983 | item = [[:d:Q132920433|Q132920433]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133385766|Annika Elsen]]'' | p569 = 1983 | item = [[:d:Q133385766|Q133385766]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133406386|Hanna Hadler]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' | item = [[:d:Q133406386|Q133406386]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133415606|Yvonne Burfeindt]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | item = [[:d:Q133415606|Q133415606]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133499586|Jan-Thorben Sieweke]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q15924224|Internist]]'' | item = [[:d:Q133499586|Q133499586]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136965280|Daniel Röschl]]'' | p569 = 1983 | item = [[:d:Q136965280|Q136965280]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137331615|Ole Stenzel]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q170790|Mathematiker]]'' | item = [[:d:Q137331615|Q137331615]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q26260415|Jannik Endemann]]'' | p569 = 1983-01-17 | p106 = ''[[:d:Q2405480|Spreker]]'' | item = [[:d:Q26260415|Q26260415]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136961767|Carsten Börger]]'' | p569 = 1983-07-09 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q136961767|Q136961767]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133342943|Lennart Schubert]]'' | p569 = 1984 | item = [[:d:Q133342943|Q133342943]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133493715|Monika Steinhoff]]'' | p569 = 1984 | item = [[:d:Q133493715|Q133493715]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133495776|Gregor Beckmann]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q1906857|mechanical engineer]]'' | item = [[:d:Q133495776|Q133495776]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133507022|Jasmin Hoffmann]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q2919046|biochemist]]'' | item = [[:d:Q133507022|Q133507022]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136857785|Sonja Kriett]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | item = [[:d:Q136857785|Q136857785]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137128186|Hinnerk Meyer]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | item = [[:d:Q137128186|Q137128186]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q100981152|Laura Uhlig]]'' | p569 = 1985 | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]'' | item = [[:d:Q100981152|Q100981152]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132976681|Donata von Gruben]]'' | p569 = 1985 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q132976681|Q132976681]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q129017845|Lars Berg]]'' | p569 = 1985 | p106 = ''[[:d:Q1792450|Kunsthistoriker]]''<br/>''[[:d:Q674426|curator]]''<br/>''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | item = [[:d:Q129017845|Q129017845]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133318063|Julian Struck]]'' | p569 = 1985 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q133318063|Q133318063]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133335881|Matthias Krug]]'' | p569 = 1985 | item = [[:d:Q133335881|Q133335881]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133357862|Ulrich Stirnat]]'' | p569 = 1985 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133357862|Q133357862]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133417611|Swantje Wiebalck]]'' | p569 = 1985 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q133417611|Q133417611]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133481430|Friederike Inga Nollmann]]'' | p569 = 1985 | item = [[:d:Q133481430|Q133481430]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133127083|Hauke Simon]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q133127083|Q133127083]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133312185|Tobias Waller]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | item = [[:d:Q133312185|Q133312185]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133494347|Cornelius Steffen Schlosshardt]]'' | p569 = 1986 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q133494347|Q133494347]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136583211|Till Cordes]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | item = [[:d:Q136583211|Q136583211]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137152120|Wilken Wehrt]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | item = [[:d:Q137152120|Q137152120]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q123505848|AzudemSK]]'' | p569 = 1986-05-08 | p106 = ''[[:d:Q2252262|Rapper]]'' | item = [[:d:Q123505848|Q123505848]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q108757902|Frank Rinck]]'' | p569 = 1986-11-04 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q108757902|Q108757902]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q115269320|Corinna Lange]]'' | p569 = 1986-12-16 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q115269320|Q115269320]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112502196|Torge Schiefelbein]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q14915627|musicologist]]'' | item = [[:d:Q112502196|Q112502196]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133316721|Christian Denker]]'' | p569 = 1987 | item = [[:d:Q133316721|Q133316721]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133335001|Peter Niemann]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133335001|Q133335001]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133484952|Johannes Stemmann]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | item = [[:d:Q133484952|Q133484952]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136966445|Sebastian Gooßen]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q136966445|Q136966445]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136985930|Greta Sophia Flüh]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q11446318|woman physician]]'' | item = [[:d:Q136985930|Q136985930]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q89982520|Torge Dellert]]'' | p569 = 1988 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q89982520|Q89982520]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133337821|Claus Julius Witt]]'' | p569 = 1988 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q133337821|Q133337821]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133482224|Jan Schwellenbach]]'' | p569 = 1988 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133482224|Q133482224]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133488935|Alexander Wick]]'' | p569 = 1988 | item = [[:d:Q133488935|Q133488935]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136585628|Matthias Soot]]'' | p569 = 1988 | p106 = ''[[:d:Q116994205|geodesist]]'' | item = [[:d:Q136585628|Q136585628]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133486881|Jessica Fischer]]'' | p569 = 1989 | p106 = ''[[:d:Q2306091|Sozioloog]]'' | item = [[:d:Q133486881|Q133486881]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Verena Westphal]] | p569 = 1989-05-30 | p106 = ''[[:d:Q627325|graphic designer]]''<br/>''[[:d:Q266569|animator]]'' | item = [[:d:Q102407424|Q102407424]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133417769|Corinna Hardes]]'' | p569 = 1990 | p106 = ''[[:d:Q1906857|mechanical engineer]]'' | item = [[:d:Q133417769|Q133417769]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133469531|Alexander Schlimm]]'' | p569 = 1990 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q133469531|Q133469531]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133399877|Anna Laporte]]'' | p569 = 1990-03-14 | item = [[:d:Q133399877|Q133399877]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136588855|Timo Breuer]]'' | p569 = 1991 | p106 = ''[[:d:Q82594|computer scientist]]'' | item = [[:d:Q136588855|Q136588855]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137339089|Jannes Seebeck]]'' | p569 = 1991 | p106 = ''[[:d:Q21329070|materials scientist]]'' | item = [[:d:Q137339089|Q137339089]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133343287|Klaus Schwerdtner]]'' | p569 = 1991-08-04 | item = [[:d:Q133343287|Q133343287]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2386442|Tabea Kemme]]'' | p569 = 1991-12-14 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | item = [[:d:Q2386442|Q2386442]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q323065|Florian Nagel]]'' | p569 = 1992-03-13 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | item = [[:d:Q323065|Q323065]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Lara-Maria Wichels]] | p569 = 1992-08-05 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | item = [[:d:Q18022958|Q18022958]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136994536|Sarah Körber]]'' | p569 = 1993 | item = [[:d:Q136994536|Q136994536]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110606185|Marcel Maurer]]'' | p569 = 1994 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q110606185|Q110606185]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133371374|Helge Jentsch]]'' | p569 = 1994 | item = [[:d:Q133371374|Q133371374]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q88215318|Maximilian Schulz]]'' | p569 = 1994-01-24 | item = [[:d:Q88215318|Q88215318]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Marnon Busch]] | p569 = 1994-12-08 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | item = [[:d:Q17593128|Q17593128]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137339631|Timo Schorlepp]]'' | p569 = 1996 | p106 = ''[[:d:Q752129|astrophysicist]]'' | item = [[:d:Q137339631|Q137339631]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q47485334|Lasse Lührs]]'' | p569 = 1996-05-16 | p106 = ''[[:d:Q15306067|triathlete]]'' | item = [[:d:Q47485334|Q47485334]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q135440160|Julie Deluz]]'' | p569 = 1998 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2462658|Manager]]''<br/>''[[:d:Q483501|Künstler]]''<br/>''[[:d:Q4610556|model]]'' | item = [[:d:Q135440160|Q135440160]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110486190|Klara Lange]]'' | p569 = 1998 | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | item = [[:d:Q110486190|Q110486190]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q115017363|Jannes Wulff]]'' | p569 = 1999-09-14 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | item = [[:d:Q115017363|Q115017363]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q125401049|Ole Hagedorn]]'' | p569 = 2003-10-14 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | item = [[:d:Q125401049|Q125401049]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132348651|Tom Fitschen]]'' | p569 = 2006-10-24 | p106 = ''[[:d:Q11774891|Ieshockeyspeler]]'' | item = [[:d:Q132348651|Q132348651]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55124787|Joachim Hyncke]]'' | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q756215|Proopst]]'' | item = [[:d:Q55124787|Q55124787]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q58317474|Jens Dede]]'' | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q58317474|Q58317474]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q89126417|Hannes Rathmann]]'' | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q89126417|Q89126417]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q89805133|Inga S Ulusoy]]'' | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q89805133|Q89805133]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q92694606|Lennart Bargsten]]'' | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q92694606|Q92694606]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94471625|Cora M Holicki]]'' | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q94471625|Q94471625]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94757365|Lorenz Postel]]'' | p570 = 1696 | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]''<br/>''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q432386|preacher]]'' | item = [[:d:Q94757365|Q94757365]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94862483|Johann Hollmann]]'' | p570 = 1586 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | item = [[:d:Q94862483|Q94862483]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q99688652|Norbert Hamm]]'' | p106 = ''[[:d:Q639669|Musiker]]'' | item = [[:d:Q99688652|Q99688652]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112495397|Hermann Strackerian]]'' | p570 = 1662 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q112495397|Q112495397]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112495402|Gregor Hintze]]'' | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q112495402|Q112495402]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q115633847|Andrea Golato]]'' | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q3400985|academic]]''<br/>''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q14467526|linguist]]'' | item = [[:d:Q115633847|Q115633847]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q118062684|Wolfgang Watzulik]]'' | item = [[:d:Q118062684|Q118062684]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130770245|Hans Christian Heinemeyer]]'' | item = [[:d:Q130770245|Q130770245]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132265533|Samuel Heinrich Uffelmann]]'' | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q132265533|Q132265533]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132804767|Heinrich Pragemann]]'' | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q132804767|Q132804767]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132938686|Julia Dankers]]'' | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | item = [[:d:Q132938686|Q132938686]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132964389|Pamela Theodorakopoulou]]'' | p106 = ''[[:d:Q4964182|Philosoph]]'' | item = [[:d:Q132964389|Q132964389]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132999490|Jacobus Lakeman]]'' | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q132999490|Q132999490]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132999491|Anja Busack]]'' | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | item = [[:d:Q132999491|Q132999491]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133063610|Heinrich Konrad Versmann]]'' | p106 = ''[[:d:Q21263917|medical student]]'' | item = [[:d:Q133063610|Q133063610]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133072105|Tim Behrens]]'' | item = [[:d:Q133072105|Q133072105]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133312201|Johannes Dellert]]'' | item = [[:d:Q133312201|Q133312201]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133323507|Johann Hintz]]'' | p106 = ''[[:d:Q105492608|law student]]'' | item = [[:d:Q133323507|Q133323507]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133323552|Niels Raue]]'' | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133323552|Q133323552]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133329156|Thomas Gangolf]]'' | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q133329156|Q133329156]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133332454|Johann Brasche]]'' | item = [[:d:Q133332454|Q133332454]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133368115|Johann Harder]]'' | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q133368115|Q133368115]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133397288|Hanna Dorothee Plickert]]'' | p106 = ''[[:d:Q202883|veterinarian]]'' | item = [[:d:Q133397288|Q133397288]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133440751|Theresa Holst]]'' | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | item = [[:d:Q133440751|Q133440751]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136999075|Alexander Johann August Hübner]]'' | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q136999075|Q136999075]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137022248|Bartholomäus Kühlbrunn]]'' | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q137022248|Q137022248]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137053966|Sven Krönke]]'' | item = [[:d:Q137053966|Q137053966]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137055341|Friedrich Dieckmann]]'' | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | item = [[:d:Q137055341|Q137055341]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137060213|Johann Füller]]'' | item = [[:d:Q137060213|Q137060213]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137085211|Sina Rehbein]]'' | p106 = ''[[:d:Q202883|veterinarian]]'' | item = [[:d:Q137085211|Q137085211]] }} {{Wikidata list end}}{{NDS wiki}} lyvqzl03ixg48tfynde1t79bu45k043 Cuxhoben/Söhns un Döchter 0 81195 1062053 1050401 2026-04-07T04:21:20Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1062053 wikitext text/x-wiki <noinclude> <div style='margin-top:5px;border-top:3px solid #2F74D0;font-size:8pt'>Diese Wikidata Liste der Söhne und Töchter von [[Cuxhoben]] (und den untergeordneten Verwaltungseinheiten, z.B. [[Duhnen]]) wird automatisch aus Wikidata gefüllt. Personen ohne Artikel in der Plattdeutschen Wikipedia sind kursiv gekennzeichnet und direkt mit dem Datensatz in Wikidata verlinkt. Um eine Person in diese Liste aufzunehmen, muss sie in Wikidata mit Geburtstag und Geburtsort (Buxthu oder untergeordneten Verwaltungseinheiten) versehen sein. Taucht ein existierender Plattdeutschen Wikipedia-Eintrag für eine Person hier nicht auf, liegt hierzu höchstwahrscheinlich kein oder ein unvollstädiger Wikidata-Eintrag vor. Bitte gern in Wikidata anlegen, mit dem Plattdeutschen Artikel verlinken, komplettieren und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). Taucht eine Persone hier fälschlicherweise auf, liegt das an den Wikidata Einträgen für dessen Geburtsort und der Zuordnung des Geburtsorts zu den darüberliegenden Verwaltungseinheiten (siehe z.B. [https://www.wikidata.org/wiki/Talk:Q5906 Verwaltungsgliederung Landkreis Stade] ). Bitte genau Belege prüfen und ggf. in Wikidata den Geburtsort ergänzen und den alten nicht löschen, sondern als "Missbiligter Rang" kennzeichnen (siehe [[q:Q819293|F. C. S. Schiller (Q819293)]]). Die Liste wird über die [[Vörlaag:Person Row]] (Name, Geburtsjahr, Todesjahr und Liste der Tätigkeiten) formatiert. Bei Tätigkeiten ohne Plattdeutsche Bezeichnung (Label) können dort Wikidata-IDs auftauchen, diese bitte gern in Wikidata übersetzen und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). </div></noinclude> {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item ?itemLabel ?occupationLabel ?date_of_birth ?birthtimeprecision WHERE { ?item (wdt:P19/wdt:P131*) wd:Q4197. OPTIONAL { ?item wdt:P106 ?occupation. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "nds". } OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?date_of_birth. ?item p:P569/psv:P569 ?timenode. ?timenode wikibase:timePrecision ?birthtimeprecision. } } |sort=p569 |columns=label,p569,p570,p106,?birthtimeprecision,item |thumb=80 |links= |row_template=Vörlaag:Person Row |skip_table=yes }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q85191353|Johan beym Graben]]'' | p569 = 1561-08-07 | p570 = 1623-05-10 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q85191353|Q85191353]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133367749|Joachim Vosse]]'' | p569 = 1726 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133367749|Q133367749]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q57420|Carsten Niebuhr]]'' | p569 = 1733-03-17 | p570 = 1815-04-26 | p106 = ''[[:d:Q170790|Mathematiker]]''<br/>''[[:d:Q11900058|Forschungsreisiger]]''<br/>''[[:d:Q1734662|Kartograaf]]''<br/>''[[:d:Q18805|Naturwetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q350979|Zooloog]]''<br/>[[Astronom]]<br/>''[[:d:Q2374149|Botaniker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q57420|Q57420]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55072494|Johann Dominicus Schulze]]'' | p569 = 1751-06-16 | p570 = 1790-05-22 | p106 = ''[[:d:Q3055126|Entomoloog]]''<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>''[[:d:Q18805|Naturwetenschopper]]'' | birthtimeprecision = 11<br/>9 | item = [[:d:Q55072494|Q55072494]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55594448|Jakob Albrecht von Sienen]]'' | p569 = 1768-06-25 | p570 = 1837-01-17 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q212238|Beamten]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55594448|Q55594448]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q66556|Heinrich Wilhelm Brandes]]'' | p569 = 1777-07-27 | p570 = 1834-05-17 | p106 = ''[[:d:Q170790|Mathematiker]]''<br/>''[[:d:Q169470|Physiker]]''<br/>[[Astronom]]<br/>''[[:d:Q2310145|Meteoroloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q66556|Q66556]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q29021411|William Finke]]'' | p569 = 1814 | p570 = 1864-01-17 | p106 = ''[[:d:Q55982999|pastoralist]]''<br/>''[[:d:Q42625830|prospector]]''<br/>[[Mäzen]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q29021411|Q29021411]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q5480792|Francis Dutton]]'' | p569 = 1818<br/>1818-10-18 | p570 = 1877-01-25 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>[[Diplomat]]<br/>''[[:d:Q4692051|agent-general]]''<br/>''[[:d:Q524778|commissioner]]''<br/>''[[:d:Q26805550|mine entrepreneur]]'' | birthtimeprecision = 11<br/>9 | item = [[:d:Q5480792|Q5480792]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q14906698|Heinrich Ludwig Frische]]'' | p569 = 1831-01-09 | p570 = 1901-12-05 | p106 = ''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q14906698|Q14906698]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15433090|Johann Hinrich Angelbeck]]'' | p569 = 1833-02-17 | p570 = 1911-10-18 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15433090|Q15433090]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20979846|Wilhelm Reye]]'' | p569 = 1833-04-22 | p570 = 1912-02-15 | p106 = ''[[:d:Q211346|Psychiater]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q20979846|Q20979846]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133672568|Arnold Samuelson]]'' | p569 = 1837 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]''<br/>''[[:d:Q333634|Översetter]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133672568|Q133672568]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110059|Theodor Reye]]'' | p569 = 1838-06-20 | p570 = 1919-07-02 | p106 = ''[[:d:Q170790|Mathematiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q169470|Physiker]]''<br/>''[[:d:Q901|Wetenschopper]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q110059|Q110059]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q50674817|Hans Wilhelm Schleyer]]'' | p569 = 1840-08-12 | p570 = 1925-07-10 | p106 = ''[[:d:Q43845|Ünnernehmer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q50674817|Q50674817]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q135300189|Carl H. Seemann]]'' | p569 = 1843-01-19 | p570 = 1897-09-24 | p106 = ''[[:d:Q124605864|map maker]]''<br/>''[[:d:Q10295465|hydrographer]]''<br/>''[[:d:Q849424|ship captain]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q135300189|Q135300189]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Franz Grabe]] | p569 = 1843-03-12 | p570 = 1923-03-30 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q13188294|Q13188294]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q84999593|Ernst Gehben]]'' | p569 = 1844 | p570 = 1916-01-04 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q84999593|Q84999593]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Adolph Hachtmann]] | p569 = 1844-11-29 | p570 = 1919-09-16 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q18621242|Q18621242]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2575563|Wilhelm Walther]]'' | p569 = 1846-01-07 | p570 = 1924-04-24 | p106 = ''[[:d:Q1743122|Karkenhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2575563|Q2575563]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1731081|Karl Friedrich Kerner]]'' | p569 = 1847-03-12 | p570 = 1920-03-07 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1731081|Q1731081]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1041291|Carl von Bergen]]'' | p569 = 1853 | p570 = 1933 | p106 = ''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1041291|Q1041291]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q84756411|Karl von Bergen]]'' | p569 = 1853-12-08 | p570 = 1933-01-29 | p106 = ''[[:d:Q1028181|Maler]]''<br/>''[[:d:Q15296811|draftsperson]]'' | birthtimeprecision = 11<br/>9 | item = [[:d:Q84756411|Q84756411]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133468496|Friedrich Hermann Meyer]]'' | p569 = 1854 | p570 = 1942 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133468496|Q133468496]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q87113998|Wilhelm Werle]]'' | p569 = 1857 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>''[[:d:Q5758653|secondary school teacher]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q87113998|Q87113998]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q106908447|William Wieboldt]]'' | p569 = 1857-03-08 | p570 = 1954-12-09 | p106 = ''[[:d:Q43845|Ünnernehmer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q106908447|Q106908447]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15432024|Heinrich Johann August Gock]]'' | p569 = 1859-06-04 | p570 = 1954-08-18 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15432024|Q15432024]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136573228|Hermann August Bulle]]'' | p569 = 1861-02-16 | p570 = 1947-07-16 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q136573228|Q136573228]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133596854|Ernst Daacke]]'' | p569 = 1867-07-09 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q133596854|Q133596854]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q85112286|Ernst Gock]]'' | p569 = 1869-02-27 | p570 = 1957-04-25 | p106 = ''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q85112286|Q85112286]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94817963|Waldemar Pieper]]'' | p569 = 1871 | p570 = 1945 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]''<br/>''[[:d:Q132851|admiral]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q94817963|Q94817963]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q4710475|Albert Hinrich Hussmann]]'' | p569 = 1874-03-03 | p570 = 1946-11-15 | p106 = ''[[:d:Q1281618|Bildhauer]]''<br/>''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q4710475|Q4710475]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q563372|Anna Stemmermann]]'' | p569 = 1874-10-12 | p570 = 1926-04-14 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q563372|Q563372]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1336485|Emil Maetzel]]'' | p569 = 1877-05-05 | p570 = 1955-06-23 | p106 = ''[[:d:Q1281618|Bildhauer]]''<br/>''[[:d:Q42973|Architekt]]''<br/>''[[:d:Q1028181|Maler]]''<br/>''[[:d:Q1925963|graphic artist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1336485|Q1336485]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q85669114|Achmet Steinmetz]]'' | p569 = 1878-01-21 | p570 = 1947-08-18 | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q85669114|Q85669114]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q501148|Andreas Walther]]'' | p569 = 1879-02-10 | p570 = 1960-06-16 | p106 = ''[[:d:Q2306091|Sozioloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q501148|Q501148]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q54168290|Otto-Georg Beckmann]]'' | p569 = 1879-06-19 | p570 = 1967-07-05 | p106 = ''[[:d:Q43845|Ünnernehmer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q54168290|Q54168290]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95685194|Erna Becker-Ernst]]'' | p569 = 1885 | p570 = 1945 | p106 = [[Komponist]]<br/>''[[:d:Q486748|pianist]]''<br/>''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95685194|Q95685194]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137123206|Hans Ludwig Candié]]'' | p569 = 1885-08-18 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q137123206|Q137123206]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132973753|Hermann Schmidt]]'' | p569 = 1887-05-30 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q132973753|Q132973753]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Bruno Peyn]] | p569 = 1887-06-08 | p570 = 1970-05-31 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q993652|Q993652]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2061909|Paul Riege]]'' | p569 = 1888-08-27 | p570 = 1980-10-13 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q384593|Polizeibeamten]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2061909|Q2061909]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q109337341|Hans-Releff Riege]]'' | p569 = 1892-04-23 | p570 = 1941-05-27 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q109337341|Q109337341]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15428335|Walther Meyer-Delvendahl]]'' | p569 = 1893-01-05 | p570 = 20th century | p106 = ''[[:d:Q514725|Landraad]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15428335|Q15428335]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133702796|Margarete Westphal]]'' | p569 = 1894 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133702796|Q133702796]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Erich Vagts]] | p569 = 1896 | p570 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q78175|Q78175]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q98508|Curt Rothenberger]]'' | p569 = 1896-06-30 | p570 = 1959-09-01 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>''[[:d:Q189010|Notar]]''<br/>''[[:d:Q1802914|Landgerichtsrat]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q98508|Q98508]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Heinrich Detjen (Schriever)|Heinrich Detjen]] | p569 = 1896-08-11 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q18621716|Q18621716]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137134882|Hermann Bulle]]'' | p569 = 1898 | p106 = ''[[:d:Q13582652|Boinschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137134882|Q137134882]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1457906|Friedrich-Wilhelm Lütt]]'' | p569 = 1902-05-06 | p570 = 1973-06-27 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1457906|Q1457906]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q24033407|Gerhard Meyer]]'' | p569 = 1903-01-16 | p570 = 1973-12-30 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q24033407|Q24033407]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q22675125|Hans Hartwigk]]'' | p569 = 1904-02-10 | p570 = 1991-09-18 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q22675125|Q22675125]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133714650|Ernst August Abraham]]'' | p569 = 1906 | p106 = ''[[:d:Q1227195|political economist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133714650|Q133714650]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136963340|Otto Böttcher]]'' | p569 = 1906 | p106 = ''[[:d:Q1792450|Kunsthistoriker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136963340|Q136963340]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1794061|Kurt Schmidt-Klevenow]]'' | p569 = 1906-08-19 | p570 = 1980-01-30 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1794061|Q1794061]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q111021880|Ernst Wallhöfer]]'' | p569 = 1907-11-18 | p570 = 1992-06-09 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q111021880|Q111021880]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q72209|Harro Schacht]]'' | p569 = 1907-12-15 | p570 = 1943-01-13 | p106 = ''[[:d:Q3492027|U-Boot-Fohrer]]''<br/>''[[:d:Q47064|Militärperson]]''<br/>''[[:d:Q16102070|Marineoffizier]]''<br/>''[[:d:Q4991371|Soldaat]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q72209|Q72209]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q29413588|Jürgen Ulderup]]'' | p569 = 1910-10-11 | p570 = 1991-04-23 | p106 = ''[[:d:Q43845|Ünnernehmer]]''<br/>[[Mäzen]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q29413588|Q29413588]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q993848|Bruno Stöwsand]]'' | p569 = 1911-01-27 | p570 = 1996-02-24 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]''<br/>''[[:d:Q589298|editor-in-chief]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q993848|Q993848]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23061562|Werner Knop]]'' | p569 = 1911-12-29 | p570 = 1970-10-01 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q23061562|Q23061562]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1512324|Gerhard Reintanz]]'' | p569 = 1914-03-01 | p570 = 1997-11-18 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1512324|Q1512324]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q10293740|Hans-Joachim Bertelsmann]]'' | p569 = 1916-04-29 | p570 = 1944-02-19 | p106 = ''[[:d:Q3492027|U-Boot-Fohrer]]''<br/>''[[:d:Q4991371|Soldaat]]''<br/>''[[:d:Q16102070|Marineoffizier]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q10293740|Q10293740]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q96761802|Klaus Hornbostel]]'' | p569 = 1916-06-04 | p570 = 2013-07-17 | p106 = ''[[:d:Q4991371|Soldaat]]''<br/>''[[:d:Q3492027|U-Boot-Fohrer]]''<br/>''[[:d:Q16102070|Marineoffizier]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q96761802|Q96761802]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1580157|Hans Helmcke]]'' | p569 = 1917 | p570 = 1973-08-16 | p106 = ''[[:d:Q88202785|Bordellbesitter]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1580157|Q1580157]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110559607|Helmut von Tippelskirch]]'' | p569 = 1917-12-07 | p570 = 1943-05-04 | p106 = ''[[:d:Q16102070|Marineoffizier]]''<br/>''[[:d:Q3492027|U-Boot-Fohrer]]''<br/>''[[:d:Q4991371|Soldaat]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q110559607|Q110559607]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q91213814|Henry Stewart Treviranus]]'' | p569 = 1918-09-19 | p570 = 2008-02-29 | p106 = ''[[:d:Q2730732|equestrian]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q91213814|Q91213814]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q105372233|Lisa Menco]]'' | p569 = 1918-10-13 | p570 = 1940s | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q105372233|Q105372233]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q42972270|Heinz Bürgel]]'' | p569 = 1918-11-12 | p570 = 1983-06-30 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q42972270|Q42972270]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110492961|Hans-Walter Pahl]]'' | p569 = 1919-08-16 | p570 = No/unknown value | p106 = ''[[:d:Q16102070|Marineoffizier]]''<br/>''[[:d:Q3492027|U-Boot-Fohrer]]''<br/>''[[:d:Q4991371|Soldaat]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q110492961|Q110492961]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Werner Kammann]] | p569 = 1919-09-17 | p570 = 1985-11-20 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2561670|Q2561670]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110515918|Paul-Heinrich Sass]]'' | p569 = 1919-10-03 | p570 = 1944-01-29 | p106 = ''[[:d:Q16102070|Marineoffizier]]''<br/>''[[:d:Q3492027|U-Boot-Fohrer]]''<br/>''[[:d:Q4991371|Soldaat]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q110515918|Q110515918]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15444352|Volker Starke]]'' | p569 = 1920-02-02 | p570 = 2002-04-04 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15444352|Q15444352]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q6536566|Magda Roos]]'' | p569 = 1920-04-29 | p570 = 1976-07-16 | p106 = ''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q6536566|Q6536566]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q10273591|Erich Faust]]'' | p569 = 1921-04-22 | p570 = 1944-08-14 | p106 = ''[[:d:Q3492027|U-Boot-Fohrer]]''<br/>''[[:d:Q4991371|Soldaat]]''<br/>''[[:d:Q16102070|Marineoffizier]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q10273591|Q10273591]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136975645|Emil Völzmann]]'' | p569 = 1923 | p106 = ''[[:d:Q15669672|Polier]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136975645|Q136975645]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1581680|Hans Peter Jürgens]]'' | p569 = 1924-03-03 | p570 = 2018-10-11 | p106 = ''[[:d:Q1028181|Maler]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q849424|ship captain]]''<br/>''[[:d:Q1728316|Cape Horner]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1581680|Q1581680]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1729691|Karl-Arnold Eickmeyer]]'' | p569 = 1925-06-07 | p570 = 2007-10-12 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q852389|Imker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1729691|Q1729691]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1299459|Hartmut Nöldeke]]'' | p569 = 1926-01-10 | p570 = 2013-02-09 | p106 = ''[[:d:Q1493121|Militärhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q15980158|Sakenbökerschriever]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1299459|Q1299459]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q106251227|Gerda Zimmermann]]'' | p569 = 1927 | p106 = ''[[:d:Q805221|Ballettdanzer]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q106251227|Q106251227]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q61924268|Hermann Ringeling]]'' | p569 = 1928-01-12 | p570 = 2014-02-03 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q61924268|Q61924268]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q85423107|Friedrich Wilhelm Riedel]]'' | p569 = 1929-10-24 | p570 = 2020-09-10 | p106 = ''[[:d:Q14915627|musicologist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q85423107|Q85423107]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Hans-Heinrich Eilers]] | p569 = 1931-08-30 | p570 = 2019-08-07 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1577139|Q1577139]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132804674|Helmut Heuer]]'' | p569 = 1932 | p570 = 2011 | p106 = ''[[:d:Q16308156|scholar of English]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132804674|Q132804674]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1320948|Hermann Fischer]]'' | p569 = 1933-05-18 | p570 = 2012-06-11 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q974144|educator]]''<br/>''[[:d:Q121594|professor]]'' | birthtimeprecision = 9<br/>11 | item = [[:d:Q1320948|Q1320948]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1388926|Klaus Höpcke]]'' | p569 = 1933-11-27 | p570 = 2023-10-14 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1388926|Q1388926]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132909744|Hans-Henning Pistor]]'' | p569 = 1934 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132909744|Q132909744]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133339057|Uwe Bartels]]'' | p569 = 1934 | p106 = ''[[:d:Q19729565|horn player]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133339057|Q133339057]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136577650|Heinz Baubkus]]'' | p569 = 1934 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136577650|Q136577650]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q63533486|Lutz Lesle]]'' | p569 = 1934-01-17 | p106 = ''[[:d:Q182436|Bibliothekar]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q63533486|Q63533486]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q980391|Hans Haider]]'' | p569 = 1935 | p570 = 2010-11-20 | p106 = [[Komponist]]<br/>''[[:d:Q855091|Gitarrspeler]]''<br/>''[[:d:Q1955150|musical instrument maker]]''<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q980391|Q980391]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137346327|Günter Köpke]]'' | p569 = 1936 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137346327|Q137346327]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2077442|Peter Paterna]]'' | p569 = 1937-12-22 | p570 = 2018-10-30 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2077442|Q2077442]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133506620|Roger Prahlkett]]'' | p569 = 1938 | p106 = ''[[:d:Q17167049|Literaturwetenschopper]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133506620|Q133506620]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Horst Kuhlins]] | p569 = 1938-01-28 | p570 = 2013-12-09 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q20606953|Q20606953]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2140808|Reinhard Krückemeyer]]'' | p569 = 1938-04-06 | p570 = 2007-10-31 | p106 = ''[[:d:Q11338576|Boxer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2140808|Q2140808]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q60829814|Jürgen Herrguth]]'' | p569 = 1940 | p570 = 2009 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q60829814|Q60829814]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137128870|Uwe Treter]]'' | p569 = 1940 | p106 = ''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137128870|Q137128870]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1716955|Jürgen Abraham]]'' | p569 = 1940-10-17 | p106 = ''[[:d:Q131524|Ünnernehmer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1716955|Q1716955]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q99694073|Enno Kleinert]]'' | p569 = 1941 | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q99694073|Q99694073]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94537678|Klaus Erichsen]]'' | p569 = 1942 | p106 = ''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q94537678|Q94537678]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133758240|Hans-Joachim Paffenholz]]'' | p569 = 1942 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133758240|Q133758240]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137140757|Hanns-Reimer Koch]]'' | p569 = 1942 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137140757|Q137140757]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2162784|Roland Hanewald]]'' | p569 = 1942-03-15 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]''<br/>''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q15980158|Sakenbökerschriever]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2162784|Q2162784]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q32752980|Dieter Hartwig]]'' | p569 = 1943-10-05 | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q32752980|Q32752980]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q134698864|Frauke Dettmer]]'' | p569 = 1944 | p106 = ''[[:d:Q182436|Bibliothekar]]''<br/>''[[:d:Q3075052|folklorist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q134698864|Q134698864]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2589680|Wolfgang Gerke]]'' | p569 = 1944-02-03 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2589680|Q2589680]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130825261|Ursel Wolfram-Seifert]]'' | p569 = 1944-07-13 | p570 = 1995-12-18 | p106 = ''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q130825261|Q130825261]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112395605|Jutta Timm]]'' | p569 = 1945 | p106 = ''[[:d:Q1925963|graphic artist]]''<br/>''[[:d:Q644687|Illustrater]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q112395605|Q112395605]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q108112|Rainer Feist]]'' | p569 = 1945-04-12 | p570 = 2007-05-19 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q108112|Q108112]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136582229|Karl Wilhelm Wagner]]'' | p569 = 1945-05-30 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q136582229|Q136582229]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130770965|Michael Blesin]]'' | p569 = 1946 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130770965|Q130770965]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q813167|Beate Morgenstern]]'' | p569 = 1946-04-15 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q813167|Q813167]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1362823|Fiete Münzner]]'' | p569 = 1946-08-05 | p570 = 2015-03-04 | p106 = ''[[:d:Q639669|Musiker]]''<br/>''[[:d:Q947873|Feernsehmoderator]]''<br/>''[[:d:Q177220|Singer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1362823|Q1362823]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1605494|Henning Hoops]]'' | p569 = 1946-12-16 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1605494|Q1605494]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2427527|Thomas Stöwsand]]'' | p569 = 1947 | p570 = 2006-10-05 | p106 = ''[[:d:Q13219637|Cellospeler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q2427527|Q2427527]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Ulf-Thomas Lesle]] | p569 = 1947-04-18 | p570 = 2023-02-08 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q13188952|Q13188952]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15431299|Wolfgang Wittrock]]'' | p569 = 1947-05-01 | p106 = ''[[:d:Q173950|art dealer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15431299|Q15431299]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q121476142|Jens Zimmermann]]'' | p569 = 1947-05-15 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q121476142|Q121476142]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112500438|Wilfrid Haubeck]]'' | p569 = 1948 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q14467526|linguist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q112500438|Q112500438]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112536620|Henrik Uterwedde]]'' | p569 = 1948 | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q112536620|Q112536620]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113774548|Jan-A. Bühner]]'' | p569 = 1948-01-20 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q113774548|Q113774548]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q126689347|Gerhard Nikolaus]]'' | p569 = 1948-01-31 | p570 = 2023-03-31 | p106 = ''[[:d:Q1225716|Ornitholoog]]''<br/>''[[:d:Q16060693|conservationist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q126689347|Q126689347]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130762651|Gerd Peyke]]'' | p569 = 1948-06-27 | p106 = ''[[:d:Q901402|Geograaf]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11<br/>9 | item = [[:d:Q130762651|Q130762651]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q64828691|Marie-Luise Favreau-Lilie]]'' | p569 = 1948-10-08 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q64828691|Q64828691]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1275521|Günther Rüther]]'' | p569 = 1948-10-16 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1275521|Q1275521]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1929777|Michael Weisser]]'' | p569 = 1948-10-18 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1929777|Q1929777]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1085676|Christoph Radke]]'' | p569 = 1949 | p106 = ''[[:d:Q483501|Künstler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1085676|Q1085676]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133414762|Petra Thobaben]]'' | p569 = 1949 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133414762|Q133414762]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1605760|Reiner Benecke]]'' | p569 = 1949-08-27 | p570 = 2017-08-08 | p106 = ''[[:d:Q783906|Neuroloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1605760|Q1605760]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q66088911|Thomas Lambrecht]]'' | p569 = 20th century | p106 = ''[[:d:Q3665646|Basketballspeler]]'' | birthtimeprecision = 7 | item = [[:d:Q66088911|Q66088911]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110096855|Jörg Otto Meier]]'' | p569 = 1950 | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q110096855|Q110096855]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136970536|Heiner Kübler]]'' | p569 = 1950 | p106 = ''[[:d:Q16849727|business consultant]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136970536|Q136970536]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1446841|Hans-Jürgen Weißbach]]'' | p569 = 1950-12-29 | p106 = ''[[:d:Q2306091|Sozioloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1446841|Q1446841]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137450303|Angelika Marie Hauck]]'' | p569 = 1951 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137450303|Q137450303]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q38388723|Maria Spieker]]'' | p569 = 1951-09-23 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q38388723|Q38388723]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133756846|Michael von Allesch]]'' | p569 = 1952 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133756846|Q133756846]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136969194|Götz Gunnar Gerhardt]]'' | p569 = 1953 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136969194|Q136969194]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1484733|Petra Haffter]]'' | p569 = 1953-12-29 | p106 = [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Filmproduzent]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1484733|Q1484733]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q48870249|Michael Meyer-Blanck]]'' | p569 = 1954 | p106 = ''[[:d:Q10567966|liturgist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q48870249|Q48870249]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113748329|Cornelia Essner]]'' | p569 = 1954 | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q113748329|Q113748329]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95724124|Volker Woest]]'' | p569 = 1954 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q118178574|chemistry didactician]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95724124|Q95724124]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q824221|Bernd Schönemann]]'' | p569 = 1954-07-17 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q824221|Q824221]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137154419|Karl-Peter Julius]]'' | p569 = 1955 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137154419|Q137154419]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113804665|Gunnar Lehmann]]'' | p569 = 1955-05-05 | p106 = ''[[:d:Q3621491|Archäoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q113804665|Q113804665]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1078077|Christa Hein]]'' | p569 = 1955-08-25 | p106 = ''[[:d:Q333634|Översetter]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1078077|Q1078077]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Wolfgang Vockel]] | p569 = 1955-12-19 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15441020|Q15441020]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132270829|Monika Kiel-Hinrichsen]]'' | p569 = 1956 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132270829|Q132270829]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132929403|Helmut Hildebrandt]]'' | p569 = 1956 | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132929403|Q132929403]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137160193|Johannes Kalsow]]'' | p569 = 1956 | p106 = ''[[:d:Q1925963|graphic artist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137160193|Q137160193]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137160380|Karl-Heinz Ritsche]]'' | p569 = 1956 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137160380|Q137160380]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15438541|Martin Schneider-Jacoby]]'' | p569 = 1956-07-14 | p570 = 2012-08-15 | p106 = ''[[:d:Q1225716|Ornitholoog]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15438541|Q15438541]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Arno Stabbert]] | p569 = 1956-12-31 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q62590|Q62590]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2080134|Petra Böttcher]]'' | p569 = 1957 | p106 = ''[[:d:Q483501|Künstler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q2080134|Q2080134]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137145986|Jens Johannes Kramer]]'' | p569 = 1957 | p106 = ''[[:d:Q1371378|Ethnoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137145986|Q137145986]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q90877652|Dorothea Schröder]]'' | p569 = 1957-04-25 | p106 = ''[[:d:Q14915627|musicologist]]''<br/>''[[:d:Q1792450|Kunsthistoriker]]''<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]''<br/>''[[:d:Q158852|conductor]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q90877652|Q90877652]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1437792|Volker Herres]]'' | p569 = 1957-07-23 | p106 = ''[[:d:Q947873|Feernsehmoderator]]''<br/>''[[:d:Q1930187|Journalist]]''<br/>''[[:d:Q635067|Programmdirekter]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1437792|Q1437792]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1332155|Rolf Bergmeier]]'' | p569 = 1957-12-13 | p106 = ''[[:d:Q1281618|Bildhauer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1332155|Q1332155]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q108901056|Kai Richter]]'' | p569 = 1958 | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q108901056|Q108901056]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1438114|Peter Hertel]]'' | p569 = 1958-03-15 | p106 = ''[[:d:Q10873124|Schachspeler]]''<br/>''[[:d:Q30176225|correspondence chess player]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1438114|Q1438114]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q135077823|Heinz Burghardt]]'' | p569 = 1958-05-22 | p106 = ''[[:d:Q1298794|dub director]]''<br/>''[[:d:Q127607623|dialogue writer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q135077823|Q135077823]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Ela Nitzsche]] | p569 = 1959 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2405480|Spreker]]''<br/>''[[:d:Q11481802|Synchroonspreker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q105043|Q105043]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1420256|Olaf Kraemer]]'' | p569 = 1959 | p106 = ''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q1930187|Journalist]]''<br/>''[[:d:Q333634|Översetter]]''<br/>''[[:d:Q822146|Tekstdichter]]''<br/>''[[:d:Q864380|Biograaf]]''<br/>''[[:d:Q18844224|Science-Fiction-Schriever]]''<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1420256|Q1420256]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110927859|Hans Becker von Sothen]]'' | p569 = 1959-01-27 | p570 = 2014-06-26 | p106 = ''[[:d:Q2516852|literary editor]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q110927859|Q110927859]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1283699|Klaus Schreiber]]'' | p569 = 1959-07-14 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1283699|Q1283699]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q495901|Andreas Baesler]]'' | p569 = 1960 | p106 = ''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q495901|Q495901]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1899225|Marion Philadelphia]]'' | p569 = 1960 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1899225|Q1899225]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Torsten Meinberg]] | p569 = 1960-10-31 | p106 = ''[[:d:Q212238|Beamten]]''<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q25621726|Q25621726]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95208808|Britta Mümmler]]'' | p569 = 1962 | p106 = ''[[:d:Q17167049|Literaturwetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q333634|Översetter]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95208808|Q95208808]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q19968192|Jens Braband]]'' | p569 = 1962 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q19968192|Q19968192]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1535021|Thomas Kaufmann]]'' | p569 = 1962-03-29 | p106 = ''[[:d:Q1743122|Karkenhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q121594|professor]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1535021|Q1535021]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q21685313|Ina Lepel]]'' | p569 = 1962-04-18 | p106 = [[Diplomat]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q21685313|Q21685313]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20752105|Brage Bei der Wieden]]'' | p569 = 1963 | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]''<br/>''[[:d:Q635734|Archivar]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q20752105|Q20752105]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113824697|Christiane Rösel]]'' | p569 = 1963 | p106 = ''[[:d:Q876864|editing staff]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q113824697|Q113824697]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q323091|Jochen Fraatz]]'' | p569 = 1963-05-14 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q323091|Q323091]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q43674131|Detlef Kornett]]'' | p569 = 1963-05-30<br/>1963-05 | p106 = ''[[:d:Q3665646|Basketballspeler]]'' | birthtimeprecision = 10<br/>11 | item = [[:d:Q43674131|Q43674131]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136573158|Holger Hinrichsen]]'' | p569 = 1963-08-29 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q136573158|Q136573158]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Onno Groß]] | p569 = 1964 | p570 = 2016-10-03 | p106 = ''[[:d:Q3640160|marine biologist]]''<br/>''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1479900|Q1479900]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137337919|Lars Schrader]]'' | p569 = 1964 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137337919|Q137337919]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23060197|Christoph Müller-Meinhard]]'' | p569 = 1964-03-29 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q23060197|Q23060197]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q657084|Gunnar Sauer]]'' | p569 = 1964-06-11 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q657084|Q657084]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112829195|Ulrike Elsner]]'' | p569 = 1965 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q112829195|Q112829195]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q92170387|Dirk Hempel]]'' | p569 = 1965 | p106 = ''[[:d:Q17167049|Literaturwetenschopper]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q92170387|Q92170387]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133406807|Corinna Stephanie Walger]]'' | p569 = 1965 | p106 = ''[[:d:Q11446318|woman physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133406807|Q133406807]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137140892|Ulrich Schwarz-Schampera]]'' | p569 = 1965 | p106 = ''[[:d:Q520549|geologist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137140892|Q137140892]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Uwe Santjer]] | p569 = 1965-10-23 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15852303|Q15852303]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q108293965|Knut Henkel]]'' | p569 = 1965-11-26 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q108293965|Q108293965]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113398869|Eick Sternhagen]]'' | p569 = 1966 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q113398869|Q113398869]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1777592|Knud Kohr]]'' | p569 = 1966 | p106 = ''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1777592|Q1777592]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q105038337|Ralf Krack]]'' | p569 = 1966 | p106 = ''[[:d:Q16012028|legal scholar]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q105038337|Q105038337]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132992779|Martin Rolf Schwiede]]'' | p569 = 1966 | p106 = ''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132992779|Q132992779]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133668099|Katrin Gerken]]'' | p569 = 1966 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133668099|Q133668099]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q24512592|Carolina Romahn]]'' | p569 = 1966-02-13 | p106 = ''[[:d:Q17167049|Literaturwetenschopper]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q24512592|Q24512592]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1466480|Fritz Güntzler]]'' | p569 = 1966-05-06 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q215536|Koopmann]]''<br/>''[[:d:Q688576|Stüürberader]]''<br/>''[[:d:Q1051798|statutory auditor]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1466480|Q1466480]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95246334|Rudolf Ites]]'' | p569 = 1967 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95246334|Q95246334]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133363943|Matthias Jahn]]'' | p569 = 1967 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133363943|Q133363943]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136968722|Jürgen Harder]]'' | p569 = 1967 | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136968722|Q136968722]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137444436|Björn Schwarze]]'' | p569 = 1967 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137444436|Q137444436]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Sandra Keck]] | p569 = 1967-10-08 | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q177220|Singer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q109141|Q109141]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q87817063|Michael Spleth]]'' | p569 = 1967-10-31 | p106 = ''[[:d:Q13590141|presenter]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q87817063|Q87817063]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q72740096|Kristian Kersting]]'' | p569 = 1967-11-28 | p106 = ''[[:d:Q82594|computer scientist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q15976092|artificial intelligence researcher]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q72740096|Q72740096]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132992091|Rolf Freitag]]'' | p569 = 1968 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132992091|Q132992091]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133339529|Sven Riepe]]'' | p569 = 1968 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133339529|Q133339529]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1901800|Markus Sehlmeyer]]'' | p569 = 1968-05-16 | p106 = ''[[:d:Q20873384|historian of classical antiquity]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1901800|Q1901800]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1416980|Hauke Kenzler]]'' | p569 = 1969 | p106 = ''[[:d:Q3621491|Archäoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q9379869|lecturer]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1416980|Q1416980]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q100402|Volker Neumüller]]'' | p569 = 1969-10-18 | p106 = ''[[:d:Q1320883|Künstlermanager]]''<br/>''[[:d:Q183945|Musikproduzent]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q100402|Q100402]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18683965|Jessica Backhaus]]'' | p569 = 1970 | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q18683965|Q18683965]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133002205|Christine Frese]]'' | p569 = 1970 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133002205|Q133002205]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18626162|JanLeonardo]]'' | p569 = 1970-07-30 | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q18626162|Q18626162]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132995380|Jens-Christian Mangels]]'' | p569 = 1971 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132995380|Q132995380]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133023080|Sven Sehlmeyer]]'' | p569 = 1971 | p106 = [[Aftheker]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133023080|Q133023080]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q114598530|Oliver Ebken]]'' | p569 = 1971-04-15 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q114598530|Q114598530]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133015951|Dagmar Borchers]]'' | p569 = 1973 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133015951|Q133015951]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133007092|Silke Keiner]]'' | p569 = 1973-03-27 | p106 = [[Aftheker]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q133007092|Q133007092]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20243243|Oliver Schumacher]]'' | p569 = 1973-08-03 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q20243243|Q20243243]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20172678|Björn Kerbein]]'' | p569 = 1973-10-01 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q20172678|Q20172678]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133022466|Mario Neukirch]]'' | p569 = 1974 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133022466|Q133022466]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133581566|Birgit Kellner]]'' | p569 = 1974 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133581566|Q133581566]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137157728|Nils Gundlach]]'' | p569 = 1974 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137157728|Q137157728]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95220513|Christoph Steinau]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]''<br/>[[Filmproduzent]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95220513|Q95220513]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133081811|Christian Voigt]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133081811|Q133081811]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133481969|Birgit Pauly]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133481969|Q133481969]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133794385|Daniel Rothert]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q12902372|flautist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133794385|Q133794385]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137448206|Kathrin Fetz]]'' | p569 = 1975 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137448206|Q137448206]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132982841|Melanie Bauer]]'' | p569 = 1975-06-24 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q132982841|Q132982841]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23564284|Carina Linge]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q23564284|Q23564284]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133473867|Holger Klammer]]'' | p569 = 1976 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133473867|Q133473867]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133708431|Sandra Schwarz]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133708431|Q133708431]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q16321004|Thomas von Lüdinghausen]]'' | p569 = 1976-10-23 | p106 = ''[[:d:Q12902372|flautist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q16321004|Q16321004]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q108758092|Daniel Schneider]]'' | p569 = 1976-12-11 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11<br/>9 | item = [[:d:Q108758092|Q108758092]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132992971|Anne-Brit Krappmann]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132992971|Q132992971]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132995730|Wiebke Lang]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q12372578|spatial planner]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132995730|Q132995730]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132997548|Julia Damrot]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132997548|Q132997548]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133024313|Oliver Weidler]]'' | p569 = 1977 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133024313|Q133024313]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133006134|Thomas Leppin]]'' | p569 = 1977-05-23 | p106 = ''[[:d:Q10272925|agricultural engineer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q133006134|Q133006134]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Hilke Martinek]] | p569 = 1977-09-09 | p106 = ''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q20607275|Q20607275]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2642072|Alexander Fechner]]'' | p569 = 1977-11-24 | p106 = ''[[:d:Q644687|Illustrater]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2642072|Q2642072]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1616525|Mathias Casanova]]'' | p569 = 1978 | p106 = [[Filmproduzent]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1616525|Q1616525]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130798081|Tonia Wiatrowski]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q644687|Illustrater]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130798081|Q130798081]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133017825|Gernot Kissel]]'' | p569 = 1978 | p106 = [[Aftheker]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133017825|Q133017825]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133397182|Bianca Roskam]]'' | p569 = 1978 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133397182|Q133397182]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q60684073|Till Oeltermann]]'' | p569 = 1978-05-23 | p106 = ''[[:d:Q3665646|Basketballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q60684073|Q60684073]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133316015|Michael Bartelt]]'' | p569 = 1979 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133316015|Q133316015]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136968592|Timo Lühr]]'' | p569 = 1979 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136968592|Q136968592]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137305996|Stefan Thiems]]'' | p569 = 1979 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137305996|Q137305996]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Thiemo Röhler]] | p569 = 1979-06-02 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q42560482|Q42560482]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1127922|Constantin Schreiber]]'' | p569 = 1979-06-14 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]''<br/>''[[:d:Q947873|Feernsehmoderator]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 11<br/>9 | item = [[:d:Q1127922|Q1127922]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1317332|Vanida Karun]]'' | p569 = 1979-10-09 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2405480|Spreker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1317332|Q1317332]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95308604|Philipp Maaß]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q15319501|social scientist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95308604|Q95308604]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133360811|Arne Timm]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133360811|Q133360811]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136857824|Henrike Telse Andres]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q11446318|woman physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136857824|Q136857824]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137312619|Gerrit Bruns]]'' | p569 = 1980 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137312619|Q137312619]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137452291|Ute Regina Haedke]]'' | p569 = 1980 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137452291|Q137452291]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q67008249|Wiebke Binder]]'' | p569 = 1980-08-19 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q67008249|Q67008249]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132932137|Susan Ehlers]]'' | p569 = 1980-09-02 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q132932137|Q132932137]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130785095|Alexander Kriebel]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130785095|Q130785095]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133014297|Henny Elisabeth Mahler]]'' | p569 = 1981 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133014297|Q133014297]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133021215|Anne Kathrin Abenstein]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133021215|Q133021215]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133490469|Finn Kornau]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q71134636|orthopedist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133490469|Q133490469]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137331843|Christian Helmrich]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137331843|Q137331843]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136860136|Johanna Bochow]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q11446318|woman physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136860136|Q136860136]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137307066|Henner Tönjes]]'' | p569 = 1982 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137307066|Q137307066]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133068936|Nils Becker]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133068936|Q133068936]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133128448|Robert Julian Tschakert]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133128448|Q133128448]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133376894|Katharina Noeres]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133376894|Q133376894]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133469095|Rike Wrede]]'' | p569 = 1983 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133469095|Q133469095]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137307143|Ruben-Simon Kühnel]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137307143|Q137307143]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130797692|Janne Sofia Margret Janzik]]'' | p569 = 1984 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130797692|Q130797692]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133024116|Marina Junge]]'' | p569 = 1984 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133024116|Q133024116]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133490190|Ralf-Bernhardt Rues]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q2919046|biochemist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133490190|Q133490190]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136962394|Sören Könneker]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q5770349|plastic surgeon]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136962394|Q136962394]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136966225|Carsten König]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136966225|Q136966225]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132733521|Christoph Frauenpreiß]]'' | p569 = 1984-11-15 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q132733521|Q132733521]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133127453|Bjarne Wiegard]]'' | p569 = 1985 | p106 = ''[[:d:Q1906857|mechanical engineer]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133127453|Q133127453]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133325238|Fabian Harders]]'' | p569 = 1985 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133325238|Q133325238]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133425834|Annika Jagels]]'' | p569 = 1985 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133425834|Q133425834]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133490285|Moritz Philipp Friedrich Ehlken]]'' | p569 = 1985 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133490285|Q133490285]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136856476|Andrea Woltmann]]'' | p569 = 1985 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136856476|Q136856476]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136857114|Hanna Karoline Ebert]]'' | p569 = 1985 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136857114|Q136857114]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136969347|Immo Kämpf]]'' | p569 = 1985 | p106 = ''[[:d:Q15839134|ecologist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136969347|Q136969347]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1806204|Lars Friedrich]]'' | p569 = 1985-04-23 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1806204|Q1806204]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95218687|Jeff Gielkens]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95218687|Q95218687]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130800096|Ineke Lawrenz]]'' | p569 = 1986 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130800096|Q130800096]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133056819|Philip-Helge Arnemann]]'' | p569 = 1986 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133056819|Q133056819]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133389405|Katharina Heike Buchheim]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q11446318|woman physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133389405|Q133389405]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q98960110|Jeffy Jacobson]]'' | p569 = 1986-03-13 | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q98960110|Q98960110]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Lasse Weritz]] | p569 = 1986-05-30 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q42161549|Q42161549]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q100560996|Sebastian Cammann]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q100560996|Q100560996]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133426328|Madita Hoy]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133426328|Q133426328]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136991108|Laura Katharina Mühlhausen]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136991108|Q136991108]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q19964086|Tobias Reinkemeier]]'' | p569 = 1987-04-07 | p106 = ''[[:d:Q15295720|Pokerspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q19964086|Q19964086]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133350337|Heiner Zille]]'' | p569 = 1988 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133350337|Q133350337]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133360207|Jan Philipp Lemmerhirt]]'' | p569 = 1988 | p106 = [[Aftheker]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133360207|Q133360207]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136854495|Leonie Ascheberg]]'' | p569 = 1988 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136854495|Q136854495]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136973158|Torben Göpel]]'' | p569 = 1988 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136973158|Q136973158]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133313402|Daniel Walacides]]'' | p569 = 1989 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133313402|Q133313402]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133339212|Adriaan den Hertog]]'' | p569 = 1989 | p106 = [[Afkaat|Avkaat]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133339212|Q133339212]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133345149|Lennart Caspers]]'' | p569 = 1989 | p106 = ''[[:d:Q1906857|mechanical engineer]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133345149|Q133345149]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112862335|Julia Carstens]]'' | p569 = 1989-11-23 | p106 = ''[[:d:Q2101540|political appointee]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q112862335|Q112862335]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133348446|Finn Richter]]'' | p569 = 1990 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133348446|Q133348446]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136584195|Lennart Bolten]]'' | p569 = 1990 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136584195|Q136584195]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q17321795|Frozen Skies]]'' | p569 = 1990-10-29 | p106 = ''[[:d:Q130857|DJ]]''<br/>''[[:d:Q183945|Musikproduzent]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q17321795|Q17321795]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133371191|Matthias Schilde]]'' | p569 = 1991 | p106 = ''[[:d:Q1781198|agronomist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133371191|Q133371191]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133349032|Tobias Picker]]'' | p569 = 1992 | p106 = ''[[:d:Q1906857|mechanical engineer]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133349032|Q133349032]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136859676|Jule Brielmaier]]'' | p569 = 1993 | p106 = ''[[:d:Q11446318|woman physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136859676|Q136859676]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136862608|Annike Knabe]]'' | p569 = 1993 | p106 = ''[[:d:Q116994205|geodesist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136862608|Q136862608]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1817332|Lena Petermann]]'' | p569 = 1994-02-05 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1817332|Q1817332]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q122898409|Hendrik Gruhn]]'' | p569 = 1994-08-13 | p106 = ''[[:d:Q5137571|basketball coach]]''<br/>''[[:d:Q3665646|Basketballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q122898409|Q122898409]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136993067|Alexandra Veronika Jürs]]'' | p569 = 1995 | p106 = ''[[:d:Q11446318|woman physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136993067|Q136993067]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133435550|Wiebke Arfmann]]'' | p569 = 1997 | p106 = ''[[:d:Q11446318|woman physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133435550|Q133435550]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q92985234|Lisa Borutta]]'' | p569 = 1997-12-03 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q92985234|Q92985234]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q30068040|Alicia Kersten]]'' | p569 = 1998-07-22 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q30068040|Q30068040]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q56707598|Thorben Döding]]'' | p569 = 1999-03-07 | p106 = ''[[:d:Q3665646|Basketballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q56707598|Q56707598]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1340027|Imke Müller]]'' | p569 = 20th century | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 7 | item = [[:d:Q1340027|Q1340027]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2076031|Peter Jensen]]'' | p569 = 20th century | p106 = ''[[:d:Q947873|Feernsehmoderator]]''<br/>''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 7 | item = [[:d:Q2076031|Q2076031]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15435413|Birte Schaake]]'' | p569 = 20th century | p106 = ''[[:d:Q41583|Trainer]]''<br/>''[[:d:Q5137571|basketball coach]]'' | birthtimeprecision = 7 | item = [[:d:Q15435413|Q15435413]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q118847932|Jonas Martens]]'' | p569 = 2000-01-23 | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q118847932|Q118847932]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q115161434|Kilian Brockhoff]]'' | p569 = 2004-05-17 | p106 = ''[[:d:Q3665646|Basketballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q115161434|Q115161434]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q40927350|Olaf Hiort]]'' | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]''<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>''[[:d:Q4531850|endocrinologist]]'' | item = [[:d:Q40927350|Q40927350]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q87632142|Julia Butt]]'' | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q87632142|Q87632142]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q88053508|Arne Jahn]]'' | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q88053508|Q88053508]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q91823151|Nicola Benjamin]]'' | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q91823151|Q91823151]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95791683|Oliver Bode]]'' | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | item = [[:d:Q95791683|Q95791683]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113842285|Wolfgang Nein]]'' | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | item = [[:d:Q113842285|Q113842285]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130832478|Heide Boeth]]'' | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q130832478|Q130832478]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q131776386|Gerhard Benz]]'' | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]''<br/>''[[:d:Q18216771|video artist]]''<br/>''[[:d:Q18074503|installation artist]]'' | item = [[:d:Q131776386|Q131776386]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132929567|Kurt Dreikorn]]'' | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q132929567|Q132929567]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133127593|Claas Heymann]]'' | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133127593|Q133127593]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133334496|Ken Felix Kraffert]]'' | item = [[:d:Q133334496|Q133334496]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133357841|Hendrik Arendt]]'' | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q133357841|Q133357841]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133360810|Oscar-Rupert Arndt]]'' | p106 = ''[[:d:Q1627196|Pharmazeut]]'' | item = [[:d:Q133360810|Q133360810]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133380632|Jana Weinberg]]'' | item = [[:d:Q133380632|Q133380632]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133383569|Anna Juliane Vesting]]'' | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | item = [[:d:Q133383569|Q133383569]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133414398|Verena Labenski]]'' | item = [[:d:Q133414398|Q133414398]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137012664|Murat Karaboğa]]'' | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]'' | item = [[:d:Q137012664|Q137012664]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137017431|Horst Thode]]'' | p106 = ''[[:d:Q1284709|master craftsman]]'' | item = [[:d:Q137017431|Q137017431]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137084879|Britta Gädtke]]'' | item = [[:d:Q137084879|Q137084879]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137100549|Ricarda Johanna Seemann]]'' | p106 = ''[[:d:Q71134636|orthopedist]]'' | item = [[:d:Q137100549|Q137100549]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137105845|Sarah Heinisch]]'' | p106 = ''[[:d:Q4964182|Philosoph]]'' | item = [[:d:Q137105845|Q137105845]] }} {{Wikidata list end}} 80smga6osyf6i3c324hntc7ohsfje1i Biddhaupeer 0 83092 1062027 1061641 2026-04-07T01:35:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062027 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |TAXON=Biddhaupeer; Fanghaupeer |TAXONL=Mantodea |BILD=Mantis religiosa MHNT entière.jpg |BILDB=[[Europääsch Biddhaupeerd]] (''Mantis religiosa'') |Phylum= [[Liddfööt]] (''Arthopoda'') |Subphylum= [[Tracheendeerter]] (''Tracheata'') |Superclassis=[[Sessfööt]] (''Hexapoda'') |Classis= [[Insekten]] (''Insecta'') |Subclassis=[[Fleeginsekten]] (''Pterygota'') |Superordo=[[Neeflunken]] (''Neoptera'') |Ordo=Biddhaupeer (''Mantodea'') |BESCHREVEN_DÖR=[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1838 |UTSTORVEN= }} De '''Biddhaupeer''' oder '''Fanghaupeer''' (Mantodea) sünd en [[Ornen (Biologie)|Ornen]] mank de [[Insekten]]. Dor höört se to de [[Fleeginsekten]] (Pterygota) mit to. == Kennteken== Biddhaupeer könnt sik bannig good tarnen, sunnerlich, wiel se denn ok noch lang stillsitten könnt. Dat Lief is bi de meisten [[Oort (Biologie)|Aarden]] twuschen 40 un 80 Millimeters lang. De lüttjesten Biddhaupeer sünd de ollerhaftigen Aarden ut dat [[Geslecht (Biologie)|Geslecht]] ''[[Mantoida]]'' ut Süüdamerika, den siene lüttjeste Aart ''[[Mantoida tenuis]]'' bloß man 12 Millimeters meten deit. De gröttsten Aarden finnt sik mank de Geslechter ''[[Toxodera]]'' un ''[[Ischnomantis]]'' mit meist 160 Millimeters. [[Datei:Sphrodomantis lineola 01.jpg|mini|links|[[Ghana-Biddhaupeerd]] (''Sphodromantis lineola'') ♀]] De Biddhaupeer ehre Fangbeen weert ut Unner- un Böverschenkel billt. An den Unnerschenkel sitt allerhand Doorns un en grode Endklaue. He kann gegen den Böverschenkel over inklappt weern, as en Taschenmesst. An den Böverschenkel sitt ok Doorns an. De Hüftle’e (Coxa) sünd ok wat länger un könnt sik free bewegen. Mit düsse Fangbeen kann dat Biddhaupeer binnen 0,1 Sekunnen toslahn un siene Büte griepen. Allerhand Aarden schafft dat mit düssen präzisen Fangappraat ok un könnt [[Flegen]] ut de Luft fangen. Wenn se up’e Luer liggt, weert de Fangbeen hoochböört un an dat Lief anleggt. Dat sütt denn ut, as wenn se beden döen. Dor hefft de Biddhaupeer ehren Naam vun weg. De groten [[Facettenoog|Facettenogen]] staht wiet ut’nanner. So könnt de Deerter rund umto good sehn. Vunwegen, datt se to’n Upspören un Verfolgen vun de Büte just so bruukt weert, as bi de [[Paarung]] to’n Finnen vun en Partner, sünd se dat wichtigst [[Sinnorgan]] vun de Deerter. En anner Sinnorgan ia dat Höörorgan bi de wecken Aarden. Dat sitt dor twuschen de Achterhüften. Dor könnt se Töön twuschen 25 un 130 [[Kilohertz]] mit hören. Wohrschienlich bruukt se dat, um bi’t Flegen [[Fladdermüse]] to hören. De so nömmte Höörspleet liggt twuschen dat 2. un 3. Beenpaar un is man bloß 0,2 Millimeters breed. Seken könnt nich so good hören, as Heken. De wecken Aarden hefft ok twee Höörorgane unner’nanner. Dor könnt se denn verscheden Frequenzen mit hören. Annere Aarden hefft gor keen Höörorgan.<ref name="Urania">K. Günther, H.-J. Hannemann, F. Hieke, E. Königsmann & H. Schuman: ''Urania Tierreich – Insekten.'' Urania-Verlag, Leipzig, Jena, Berlin 1994, ISBN 3-332-00498-0</ref> == Wie se leven un wat se freten doot== [[Datei:Popa spurca w subadult.jpg|mini|''[[Popa spurca|Popa spurca crassa]]'' ♀ – subadult]] De meisten Biddhaupeer, as u. a. de [[Geistermantis]] (''Phyllocrania paradoxa'') oder dat [[Europääsch Biddhaupeerd|Europääsche Biddhaupeerd]] (''Mantis religiosa'') liggt over Dag up’e Luer un röögt sik stunnenlang nich, bit de Büte dicht bi kummt. Denn griept se de mit ehre Fangbeen. Alerhand Aarden hefft sik dor so bi an ehr Umto anpasst, datt se meist gor nich to sehn sünd. Na de Farv hen könnt se sik ok binnen een Aart bannig verschelen. Dat Lief lett, as wenn dat ut Plantendeele bestünn. De Geistermantis lett bannig na verdrögte Blöder, annere Aarden maakt Holtstücke un Twiege na. Annere Aarden, as u. a. ''[[Popa spurca]]'', ''[[Eremiaphila]]'' un ''[[Heteronutarsus]]'' leevt in [[Wöste]]n un Halfwösten vun Noordafrika bit na [[Indien]] hen un könnt bannig gau un veel lopen un jachtert achter ehre Büte ran. De meisten Aarden freet Insekten un [[Spinnen]], man dat gifft ok gröttere Aarden, de vertehrt ok noch [[Skorpionen]] un sogor lüttje [[Warveldeerter]], as junge [[Slangen]], [[Eerdkrupers]], [[Kolibris]] un lüttje [[Söögdeerter]].<ref name="Urania"/><ref>''3sat.de'' [http://www.3sat.de/specials/42324/index.html „Das Alien-Insekt – Die Gottesanbeterin“], Zusammenfassung eines Programmbeitrags vom 21. Dezember 2006.</ref> In’n Juli [[2017]] is bekannt maakt wurrn, datt Biddhaupeer in 13 Länner up all [[Kontinent]]e ok lüttjere [[Vagels]] nich versmaht. Bi de Bütevagels hannelt sik dat um 24 Aarden ut 14 Vagelfamilien. Vundeswegen kann dat angahn, wenn Biddhaupeer starker gegen [[Untüüch]] insett weert, datt se denn de wecken Vagelaarden in Gefohr bringt.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.unibas.ch/de/Aktuell/News/Uni-Research/Gottesanbeterinnen-machen-weltweit-Jagd-auf-Voegel.html?pk_campaign=uninews&pk_kwd=20170704|titel=Gottesanbeterinnen machen weltweit Jagd auf Vögel|sprache=de|datum=2017-07-04|zugriff=2017-07-04}} {{Webarchiv|url=https://www.unibas.ch/de/Aktuell/News/Uni-Research/Gottesanbeterinnen-machen-weltweit-Jagd-auf-Voegel.html?pk_campaign=uninews&pk_kwd=20170704 |wayback=20170903030100 |text=Gottesanbeterinnen machen weltweit Jagd auf Vögel |archiv-bot=2026-04-07 01:35:55 InternetArchiveBot }} Universität Basel, basierend auf: Martin Nyffeler, Michael R. Maxwell, J. V. Remsen, Jr.: Bird predation by praying mantises: a global perspective The Wilson Journal of Ornithology (2017) 129(2): S. 331-344.</ref> De Eier weert in grote Eibulten afleggt. En poor Aarden vermehrt sik ok dör [[Parthenogenese]]. == Wo se vorkamen doot== [[Datei:Blütenmantis Bauch.JPG|mini|Präparat vun en [[Asiaat‘sche Blötenmantis]] mit grote Ogenplacken.]] Vun de mehr as 2.400 bekannten Aarden<ref name="Mantodea Species File Online"/> leevt in [[Europa]] 36 Aarden.<ref name="Fauna"/>Bloß man een Aart is in [[Middeleuropa]] tohuse, dat is dat [[Europääsch Biddhaupeerd|Europääsche Biddhaupeerd]], all annern Aarden finnt sik in de [[Subtropen]] un in de [[Tropen]]. In de Gemarken um de [[Middellannsche See]] umto leevt, blangen ''Mantis religiosa'', ok noch ''[[Iris oratoria]]'', ''[[Geomantis larvoides]]'', ''[[Apteromantes aptera]]'', ''[[Perlamantis alliberti]]'', ''[[Bolivaria brachyptera]]'', un en Reeg vun Aarden ut dat Geslecht ''[[Ameles]]'' (u. a.. ''[[Lütt Biddhaupeerd]]''), ''[[Rivetina]]'', ''[[Pseudoyersinia]]'' un ''[[Empusa (Geslecht)|Empusa]]'' (u. a.. ''[[Empusa pennata]]'' oder ''[[Empusa fasicata]]''). In’n Süüdosten vun de [[Ukraine]] gifft dat ok noch [[Iris polystictica]]. [[Fossil]] sünd Biddhaupeer in allerhand [[Barnsteen]], sunnerlich ut dat [[Baltikum]], ut de Tied vun dat [[Eozän]] funnen wurrn. De ollste Barnsteen mit en Biddhaupeerd dor in, stammt ut den so nömmten New Jersey Barnsteen ([[USA]]) ut de bövere [[Kried (Geologie)|Kried]], [[Turonium]]).<ref>Reinhard Ehrmann: ''Gottesanbeterinnen in Kopal und Bernstein (Insecta:Mantodea)'', ARTHROPODA '''7''' (3): 2-8, 2 Tab., Wernigerode 1999,</ref> == Systematik == [[Datei:Empusa pennata 20071021.jpg|mini|hochkant|''[[Empusa pennata]]'', [[Nymphe (Zoologie)|Nymphe]] (Unnerfamilie Empusinae)]] [[Datei:Phyllocrania paradoxa Morphology.jpg|mini|[[Geistermantis]] (''Phyllocrania paradoxa''), bruun un swatt (Unnerfamilie Epaphroditinae)]] [[Datei:Mantis Hymenopus coronatus 6 Luc Viatour.jpg|mini|''[[Hymenopus coronatus]]'' (Unnerfamilie Hymenopodinae)]] [[Datei:Ameles spallanziana-Sardinien-2008-Thomas Huntke.jpg|mini|[[Lütt Biddhaupeerd]] (''Ameles spallanziana'') (Unnerfamilie Amelinae)]] [[Datei:Dead-leaf Mantis.jpg|mini|''[[Deroplatys lobata]]'' (Unnerfamilie Deroplatyinae)]] [[Datei:Iris oratoria-Sardinien-2008-Thomas Huntke.jpg|mini|hochkant|''[[Iris oratoria]]'' (Unnerfamilie Mantinae)]] [[Datei:Miomantis paykullii Luc Viatour.jpg|mini|hochkant|[[Ägyptisch Biddhaupeerd]] (''Miomantis paykullii'') (Unnerfamilie Miomantinae)]] === Ütere Systematik === Biddhaupeer sünd eng verwandt mit de [[Kakerlaken]] (Blattodea) un mit de [[Termiten]] (Isoptera). De wecken Forschers faat Biddhaupeer, Kakerlaken, Termiten un [[Eerdlüse]] tohopen in dat [[Taxon]] Oothecariformia. Annere stellt Kakerlaken un Biddhaupeer tosamen in de [[Ornen (Biologie)|Ornen]] Dictyoptera (ok Oothecaria).<ref name="Urania"/> === Binnere Systematik === De Biddhaupeer weert in verscheden Familien insorteert. Unnerornens weert bitherto noch nich bruukt. Hier stellt wi de binnere Systematik vor bit hen to de Unnerfamilien. En poor bekannte Aarden sünd dor mit upföhrt:<ref name="Mantiden">Claudia Heßler, Ingrid & Rudolf Bischoff: ''Mantiden – Faszinierende Lauerjäger'', Edition Chimaira, Frankfurt am Main 2008, ISBN 3-930612-45-3</ref><ref name="Mantodea Species File Online">Otte, Daniel, Lauren Spearman and Martin B.D. Stiewe: [http://mantodea.speciesfile.org/Common/basic/Taxa.aspx?TaxonNameID=1 Mantodea Species File Online]. Version 1.0/4.0 (afropen an’n 3. Mai 2011)</ref> * [[Acanthopidae]] [[Hermann Burmeister]], 1838 ** [[Acanthopinae]] Burmeister, 1838 ** [[Acontistinae]] [[Morgan Hebard]], 1924 ** [[Stenophyllinae]] [[Ermanno Giglio-Tos]], 1919 * [[Amorphoscelidae]] [[Carl Stål]], 1877 ** [[Amorphoscelinae]] Stål, 1877 ** [[Paraoxypilinae]] Giglio-Tos, 1913 ** [[Perlamantinae]] Giglio-Tos, 1913 *† Baissomantidae [[Vadim G. Gratshev]] & [[Vladimir Vasilevich Zherikhin]], 1993 * [[Chaeteessidae]] [[Anton Handlirsch]], 1926 ** Chaeteessinae *† [[Cretomantidae]] Gratshev & Zherikhin, 1993 * [[Empusidae]] Burmeister, 1838 ** [[Blepharodinae]] [[Max Beier]], 1964 *** [[Lüttje Düvelsbloom]] (''Blepharopsis mendica'' ([[Johann Christian Fabricius]], 1775)) *** [[Düvelsbloom]] (''Idolomantis diabolica'' ([[Henri de Saussure]], 1869)) ** [[Empusinae]] Saussure, 1893 *** ''[[Empusa pennata]]'' ([[Carl Peter Thunberg]], 1815) *** [[Wannel-Vigelien]] (''Gongylus gongylodes'' ([[Carl von Linné]], 1758)) * [[Eremiaphilidae]] [[James Wood-Mason]], 1889 * [[Hymenopodidae]] [[Lucien Chopard|Lucien Chopard]], 1949 ** [[Acromantinae]] [[Ermanno Giglio-Tos]], 1919 ** [[Epaphroditinae]] Giglio-Tos, 1919 *** [[Geistermantis]] (''Phyllocrania paradoxa'' Burmeister, 1838) ** [[Hymenopodinae]] Giglio-Tos, 1919 *** ''[[Hymenopus coronatus]]'' [[Guillaume-Antoine Olivier]], 1792 *** ''[[Pseudocreobotra ocellata]]'' ([[Ambroise Marie François Joseph Palisot de Beauvois]], 1805) *** ''[[Pseudocreobotra wahlbergii]]'' Stål, 1871 *** [[Lüttje Blötenmantis]] (''Pseudoharpax virescens'') ** [[Oxypilinae]] Giglio-Tos, 1919 * [[Iridopterygidae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Hapalomantinae]] ** [[Iridopteryginae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Nanomantinae]] ** [[Tropidomantinae]] * [[Liturgusidae]] Giglio-Tos, 1919 ** Liturgusinae Giglio-Tos, 1919 * [[Mantidae]] Burmeister, 1838 ** [[Amelinae]] Giglio-Tos, 1919 *** [[Lütt Biddhaupeerd]] (''Ameles spallanziana'' [[Pietro Rossi]], 1792) ** [[Angelinae]] Beier, 1964 ** [[Antemninae]] [[Walter Ribeiro Terra]], 1995 ** [[Choeradodinae]] [[William Forsell Kirb]], 1904 ** [[Chroicopterinae]] ** [[Compsothespinae]] Handlirsch, 1926 ** [[Deroplatyinae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Dystactinae]] ** [[Mantinae]] Burmeister, 1838 *** [[Austraalsche Kaventsmann-Mantis]] (''Hierodula majuscula'' ([[Norman Tindale|Tindale]], 1923)) *** [[Indisch Grood Biddhaupeerd]] (''Hierodula membranacea'' (Burmeister, 1838)) *** [[Europääsch Biddhaupeerd]] (''Mantis religiosa'' (Linnaeus, 1758)) *** ''[[Parasphendale agrionina]]'' [[Carl Eduard Adolph Gerstäcker|Gerstaecker]], 1869 *** [[Gröne Schildmantis]] (''Rhombodera basalis'' [[Wilhem de Haan|De Haan]], 1842) *** [[Ghana-Biddhaupeerd]] (''Sphodromantis lineola'' Burmeister, 1838) *** [[Afrikaansch Kaventsmann-Biddhaupeerd]] (''Sphodromantis viridis'' ([[Peter Forsskål|Forsskål]], 1775)) *** [[Grote Chinesen-Mantis]] (''Tenodera sinensis'' Saussure, 1871) ** [[Mellierinae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Miomantinae]] *** ''[[Miomantis binotata]]'' (Giglio-Tos, 1911) *** [[Ägyptisch Biddhaupeerd]] (''Miomantis paykullii'' Stål, 1871) ** [[Orthoderinae]] Saussure, 1869 ** [[Oxyothespinae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Photinainae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Phyllotheliinae]] ** [[Schizocephalinae]] Beier, 1964 ** [[Stagmatopterinae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Vatinae]] Saussure, 1893 *** ''[[Popa spurca]]'' Stål, 1856 * [[Mantoididae]] Giglio-Tos, 1927 ** Mantoidinae * [[Metallyticidae]] Chopard, 1949 ** Metallyticinae * [[Sibyllidae]] Stål, 1872 ** Sibyllinae Giglio-Tos, 1919 * [[Tarachodidae]] Handlirsch, 1930 ** [[Caliridinae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Tarachodinae]] Handlirsch, 1930 * [[Thespidae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Haaniinae]] Beier, 1964 ** [[Hoplocoryphinae]] [[Alfred P. Kaltenbach]], 1996 ** [[Miopteryginae]] [[William Forsell Kirby]], 1904 ** [[Oligonicinae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Pseudomiopteriginae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Thespinae]] Giglio-Tos, 1919 * [[Toxoderidae]] Giglio-Tos, 1919 ** Toxoderinae Giglio-Tos, 1919 ==Kiek ok bi== * [[List vun Insekten]] == Weblenken == {{Commons|Category:Mantodea|Biddhaupeer}} == Belege== <references> <ref name="Fauna">[https://fauna-eu.org/cdm_dataportal/taxon/11918 Mantodea] in der [http://www.faunaeur.org/index.php Fauna Europaea], Stand 19. März 2015.</ref> </references> [[Kategorie:Biddhaupeer]] c71i0if8qxbhs8rphkfvwj3vpr1mu9q Allerfähr Odersen-Wessen 0 92807 1062008 1061616 2026-04-07T00:45:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062008 wikitext text/x-wiki [[Bild:Allerfähre Marie Hoffmann II IMG 9236.jpg|duum|De Marie Hoffmann II (2012)]] De '''Allerfähr Odersen–Wessen''' is en [[Fähr]], de de beiden Öörd [[Odersen]] un [[Wessen (Gemeen Dörbern)|Wessen]] in’n [[Landkreis Veern]] över de [[Aller]] hen verbinnen deit. == Historie == [[Bild:Allerfähre in Westen (Dörverden) IMG 9237.jpg|duum|Fähr von Wessen keken (2012)]] De Fähr verbinnt de beiden Dörper siet dat 16. Johrhunnert. 1904 hett de Fischer Heinrich Hoffmann den Fährbedriev övernahmen un en neet Fährhuus boot. Düt Fährhuus is in’n April 1945 afbrennt, as de Briten den Oort innahmen un dorbi beschaten hebbt. Na 1945 is aver en neet Fährhuus boot worrn. Bet 1954 hett en 20 Meter langen [[Prahm]] Veh, Peerfurrwarken un Minschen översett. Von 1954 bet 1967 hett en 4,50 Meter lang Delenboot noch Footgängers un Radfohrers översett. 1967 is en ne’en un högeren Allerdiek anleggt worrn. Dorbi is dat Fährhuus afreten worrn. Dorüm is de Fährbedriev an’n 31. August 1967 instellt worrn. 30 Johr lang hett dat denn keen Fähr mehr geven. 1997 hett sik denn aver de Heimaatvereen Odersen insett, dat dat wedder en ne’e Fähr gifft. Op de AUCOOP/BBV-Warft in Bremen-[[Vesack]] is en 6 Meter lang Delenboot ut [[Ekenholt]] boot worrn, dat an’n 1. Mai 1997 op’n Naam ''Marie Hoffmann'' döfft worrn is. De Naam kummt von de letzte Fährfro, de tohoop mit ehren Mann Heinrich Hoffmann de Fähr bedreven hett. To’n 1. Januar 1999 hett sik en egenstännigen Heimaat- un Fährvereen Odersen billt. De Fähr is good annahmen worrn: rekent harr de Vereen mit 3000 Lüüd in’t Johr, in de eersten dree Johren weren dat aver al 19.000 Lüüd, also mehr as dat dubbelte. De Vereen hett dorüm en gröttere, 7,50 Meter lange Prahmfähr bi de Wikinger-Bootswarft in [[Willemshaven]] in Opdrag geven. Se is an’n 30. April 2000 op’n Naam ''Marie Hoffmann II'' döfft worrn.<ref>[http://www.otersen.de/allerfaehre/faehr-historie-marie-hoffmann/ Historie von de Fähr ''Marie Hoffmann'']</ref> De ''Marie Hoffmann II'' is 7,50 Meter lang un 2,70 Meter breed. Dat apene Fährboot hett Sittplätz för bet to 18 Lüüd un Platz för Fohrrääd. Roptokamen is dor över en 1,65 Meter brede Klapp an’n [[Boog (Schipp)|Boog]]. Andreven warrt de Fähr mit en 8-[[Kilowatt|kW]]-Elektro-Binnenboordmotoor, de sien Stroom ut en 290-[[Amperestünn|Ah]]-48-Volt-Gelbatterieblock (8&nbsp;x&nbsp;145&nbsp;[[Amperestünn|Ah]] 12&nbsp;[[Volt|V]]) kriggt. De Batterieblock warrt von en Solarpaneel-Anlaag laadt, de op en Biliggerboot installeert is. Dat Boot kann in’n Noodfall ok mit Roderremen an Land brocht warrn.<ref>[http://spezialbootsbau.de/portfolio/solar-allerfahre/ Technische Daten von de Fähr Odersen-Wessen]</ref> In’n Sommer 2016 is en ne’e [[Solarmodul|Solar]]-Fähr trech worrn, de ok wedder den Naam ''Marie Hoffmann'' driggt. Se is ut [[Aluminium]] boot, dat ok Seewater afkann. De Fähr is 30&nbsp;cm breder as de ''Marie Hoffmann'', dat ok [[E-Bike]]s good Platz hebbt. De Bo von de Fähr is mit 65.000 [[Euro]] ut [[LEADER|Leader]]-Middels för dat [[Aller-Laane-Daal]] fördert worrn.<ref>{{Internetquelle|url=http://gehrs.de/aller-leine-tal-allerfaehre-neues-projekt/|titel=Aller-Leine-Tal: Allerfähre ist erstes neues Projekt|autor=|hrsg=Björn Gehrs, Vorsitzender der LAG Aller-Leine-Tal und Samtgemeindebürgermeister|werk=|datum=|sprache=|zugriff=2016-05-08}} {{Webarchiv|url=http://gehrs.de/aller-leine-tal-allerfaehre-neues-projekt/ |wayback=20160508080848 |text=Aller-Leine-Tal: Allerfähre ist erstes neues Projekt |archiv-bot=2026-04-07 00:45:54 InternetArchiveBot }}</ref> == Weblenken == {{Commons}} * [http://www.kirchlinteln.de/portal/seiten/allerfaehre-otersen-westen-904000068-20640.html De Fähr Odersen-Wessen op de Websteed von de Gemeen Kerklinneln] (hoochdüütsch) == Footnoten == <references /> {{Koordinaten|KOOR_NS=52.841305|KOOR_OW=9.307748|WO=baven}} [[Kategorie:Landkreis Veern]] [[Kategorie:Fähr]] oew4ca0pv2orb1pe62xn63gucahd3pw Duensen 0 118163 1062045 1061670 2026-04-07T02:14:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062045 wikitext text/x-wiki {{Dörpbox |NAAM=Duensen |NAAM_INHEEMSCH= |STAAT=Düütschland |LIGGT_IN= :[[Bundsland (Düütschland)|Bundsland]]: [[Neddersassen]] :[[Landkreis]]: [[Region Hannober]] :[[Gemeen (Düütschland)|Gemeen]]: [[Niestadt]] |WAPEN=Ortswappen Dudensen (Neustadt am Rübenberge).jpg |FLAGG= |KOORT= |IMAGEMAP= |FLACH=9.72 |HÖÖCHD=36 |HÖÖCHD_REF= |KOOR_NS=52.59936 |KOOR_OW=9.443361 |INWAHNERS=540 |INWAHNERS_TIET=2016 |POSTLEETTALL=31535 |VÖRWAHL=05034 |WEBSTEED=dg-dudensen.de }} '''Duensen''' is en Dörp in de Stadt [[Niestadt]], [[Region Hannober]] in [[Neddersassen]]. Duensen heft 540 Inwahners (2016).<ref name="Dudensen" /> == Weblenken == {{Commons}} == Enkeld Nahwiesen == <references> <ref name="Dudensen">{{Internetquelle |url=https://www.neustadt-a-rbge.de/internet/Neustadt/Ortschaften/ |titel=Unsere Ortschaften stellen sich vor |titelerg=Mühlenfelder Land |hrsg=Stadt Neustadt am Rübenberge |werk=www.neustadt-a-rbge.de |datum=2016 |sprache=hochdüütsch |zugriff=2017-10-14 }} {{Webarchiv|url=https://www.neustadt-a-rbge.de/internet/Neustadt/Ortschaften/ |wayback=20180911225127 |text=Unsere Ortschaften stellen sich vor |archiv-bot=2026-04-07 02:14:51 InternetArchiveBot }}</ref> </references> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Region Hannober]] h7yg71rnbukbcnamunev8ysc1qij69a Arthur Charles Gossard 0 126403 1062018 1061628 2026-04-07T01:24:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062018 wikitext text/x-wiki '''Arthur Charles Gossard''' (* [[18. Juni]] [[1935]] in [[Ottawa (Illinois)]]; † [[26. Juni]] [[2022]] in [[Santa Barbara (Kalifornien)|Santa Barbara]], [[Kalifornien]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.materials.ucsb.edu/news/arthur-c-gossard-1935-2022 |titel=Arthur C. Gossard (1935-2022) |werk=UC Santa Barbara Materials |datum=2022-07-19 |sprache=en |abruf=2023-08-04}}</ref>) weer en US-amerikaansch Fastkörperphysiker. Gossard hett an de [[Harvard University]] (Bachelor 1956) studeert un 1960 an de [[University of California, Berkeley]] sien Dokter maakt. Dornah weer he van 1960 bit 1987 an den [[Bell Laboratories]] (toletzt as ''Distinguished Member of Technical Staff''), wo he mit [[Horst Ludwig Störmer]] un [[Daniel Chee Tsui]] (de dorför den Nobelpries kreegen) 1981 den brakentahligen [[Quanten-Hall-Effekt]] (FQHE) opdeckt hett. Siet 1987 is he Perfesser för Elektrotechnik, Materialwetenschapen un Informatik an de [[University of California, Santa Barbara]]. Siet 2015 is he Professor Emeritus and Research Professor. Gossard befaat sück ünner annern mit [[Molekularstrahl-Epitaxie]], Wassdom van [[Quantenpott|Quantum Wells]], Supergittern, [[Magnetisch Halfleiter|magnetisch Halfleiter]] un tosommensett (Metall/Halfleiter) Nanomaterialien. He is Mitopdecker van den „beschränkten Quanten-[[Stark-Effekt]]s“ (quantum confined Stark Effect, QCSE). 1962/63 weer he an dat Karnforschungszentrum in [[Saclay]] un 1996 weer he as Humboldt Fellow an de [[Universität Erlangen]]. 1984 kreeg he mit Tsui un Störmer den [[Oliver E. Buckley Condensed Matter Prize]]. 1987 wurr he Fellow van de [[National Academy of Engineering]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nae.edu/MembersSection/MemberDirectory/28301.aspx |titel=Professor Arthur C. Gossard |sprache=en |zugriff=2018-11-14}}</ref> 2001 kreeg he den [[James C. McGroddy Prize for New Materials]] van de [[American Physical Society]]. 1974 wurr he Fellow van de American Physical Society. Siet 2001 is he todem Liddmaat van de [[National Academy of Sciences]].<ref>{{Internetquelle |url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/48588.html |titel=Arthur C. Gossard |werk=Member Directory, National Academy of Sciences|sprache=en |zugriff=2018-11-14}}</ref> 2006 kreeg he den [[Newcomb Cleveland Prize]] van de [[American Association for the Advancement of Science]], 2016 de [[National Medal of Technology and Innovation]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nationalmedals.org/laureates/arthur-gossard# |titel=Arthur Gossard |werk=Laureates, National Medal of Technology and Innovation |sprache=en |zugriff=2018-11-14}}</ref> Wegen de Antall van sien Ziteeren tell hüm [[Clarivate Analytics]] siet 2018 to de Favoriten up en [[Nobelpries för Physik]] ([[Clarivate Citation Laureates]]).<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://clarivate.com/blog/uncategorized/clarivate-analytics-reveals-annual-forecast-of-future-nobel-prize-recipients/ |titel=Clarivate Analytics Reveals Annual Forecast of Future Nobel Prize Recipients |werk=clarivate.com |hrsg=Clarivate Analytics |datum=2018-09-20 |zugriff=2018-09-20 |sprache=en}}</ref> == Schriften == * mit Tsui, Störmer: ''Two dimensional Magnetotransport in the extreme quantum limit''. Phys. Rev. Lett., Bd. 48, 1982, S. 1559–1562 (Opdecken van dat FQHE) == Weblinks == * {{Internetquelle |url=https://iee.ucsb.edu/people/arthur-gossard |titel=Homepage |werk=Institute for Energy Efficiency, UCSB |sprache=en |zugriff=2018-11-14 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=https://iee.ucsb.edu/people/arthur-gossard |wayback=20181114224127 |text=Homepage |archiv-bot=2026-04-07 01:24:51 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |url=https://www.materials.ucsb.edu/node/1411 |titel=Homepage |werk=Materials Department, UCSB |sprache=en |zugriff=2018-11-14 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=https://www.materials.ucsb.edu/node/1411 |wayback=20181114224658 |text=Homepage |archiv-bot=2026-04-07 01:24:51 InternetArchiveBot }} * [https://history.aip.org/phn/11506032.html Arthur Charles Gossard] In: Physics History Network. American Institute of Physics (engelsch, mit Bild) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1102412465|LCCN=n/88/177210|VIAF=28629871|GNDName=1057913030|GNDCheck=2018-07-05}} {{SORTIERUNG:Gossard, Arthur Charles}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1935]] [[Kategorie:Storven 2022]] [[Kategorie:Physiker]] 5kiul73u8vm55qxu524a44t314ne45m Abiy Ahmed 0 129422 1061997 1061606 2026-04-07T00:15:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061997 wikitext text/x-wiki [[File:Abiy Ahmed at the African Union 2018.jpg|thumb|Abiy Ahmed (2018)]] '''Abiy Ahmed Ali''' (amharisch: አብይ አህመድ አሊ, [[Oromo (Spraak)|Oromo]] ''Abiyyi Ahimad Alii''; * [[15. August]] [[1976]] in [[Beshasha]], [[Kaffa (Provinz)|Kaffa]]) is en [[Äthiopien|äthiopisch]] Politiker. He is siet den 2. April 2018 Ministerpräsident vun sien Land. 2019 wurr hüm insbesünnere för sien Utsöhnenspolitik mit dat Nahberland [[Eritrea]] de [[Freedensnobelpreis]] tospraaken. == Leven == === Herkunft un Familie === Abiy Ahmed entstammt ut de veerte Ehe vun sien muslimsch Vader Ahmed Ali, de to den [[Oromo (Ethnie)|Oromo]] gehört, mit Tezeta Wolde, en ut dat Volk vun de [[Amharen|Amhara]] stammend äthiopisch-orthodoxen Christin. Dat Paar har noch fiev wiedere Kinner un vun sie Vaders Siet hett Abiy Ahmed noch söben wiedere Haflgeschwister. Abiy is mit Zinash Tayachew verheiraadt. Dat Paar harr sück bi dat äthiopsch [[Militär]] kennen lehrt. Se hemm dree Döchter. Abiy snackt de indigenen Spraaken [[Oromo (Spraak)|Oromo]], [[Amharisch|Amhara]], [[Tigrinya (Spraak)|Tigrinya]] as ok [[Engelsch]]. === Kindheit, Ausbildung und militärische Laufbahn === Abiy is in sien Gebortsoort Beshasha upwussen, wo he ok de Grundschool besöcht hett un sien Familie sall dor hooch ansehn ween hemm. He hett de Sekundarschool in de dicht bi liggend Stadt Arago besöcht. Sien Vader wurr ünner de Herrschap vun de [[Derg]] in Haft nommen.<ref name="zeit">{{Internetquelle |autor=David Signer |url=https://www.nzz.ch/international/abiy-ahmed-entpuppte-sich-als-reformator-eine-spurensuche-ld.1438878 |titel=Der rätselhafte Abiy Ahmed |werk=[[Neue Zürcher Zeitung|NZZ.ch]] | datum=2018-11-23 |abruf=2018-11-26}}</ref> De Jöögd vun Abiy sall stark vun de Stört vun de Staatsbaas [[Mengistu Haile Mariam]] in‘n Mai 1991 präägt wurrn ween. Bi den folgenden Upstand wurr keem sien öldst Bröer to Dood. Abiy hett sück mit 15 Johr de politischen Fraktschoon vun de [[Demokraatsche Organisatschoon vun dat Oromovolk]] (OPDO) anslooten,<ref name="zeit" /> de sück binnerhalv vun de [[Revolutschonäre Demokraatsche Front dvun de Äthiopischen Völker]] (EPDRF) för de Belange vun dat Oromo-Volk insett. 1993 is he de äthiopisch Armee bitreeden, wo he en technische Utbillen kreeg un in Feernmeldeeenheiten insett wurr. Abiy deen 1995 as Deel vun en [[Vereente Natschonen|UN]]-Freedensmission in [[Ruanda]] as ok in’n [[Eritrea-Äthiopien-Krieg|äthiopisch-eritreischen Grenzkrieg]] (1998–2000) un sall in de Offiziersränge upsteegen ween. Af den 2000er-Johren hett he sück in sien Heimatregion en Naam as Vermittler tüschen Christen un Muslimen maakt. Wiels sien Tiet bi dat Militär hett Abiy en [[Bachelor]]-Studium in Computer- un Kommunikatschonstechnik (2001) as ok en Upbaustudium in [[Kryptographie]] in dat süüdafrikaansch [[Pretoria]] (2005) maakt un afslooten. 2011 hett he dorto noch en [[Master]]studium in „Transformational Leadership“ an de [[London]]er [[University of Greenwich]] afslooten un in de [[Hööftstadt]] vun Äthiopien [[Addis Abeba]] kreeg he 2013 en [[Master of Business Administration]] an dat Leadstar College of Management and Leadership. 2017 folg denn de Doktertitel (Ph.D.) an de [[Universität Addis Abeba]] för en regionale Fallstudie över de Lösung vun interreligiöös Konflikte in sien Heimatregion. Footend up sien Dokterarbeit ''Social Capital and its Role in Traditional Conflict Resolution in Ethiopia: The Case of Inter-Religious Conflict in [[Jimma]] Zone State'' ab dat Institute for Peace and Security Studies<ref>{{Internetquelle |autor=Zelalem Girma |url=https://allafrica.com/stories/201804030385.html |titel=Ethiopia in Democratic, Transformational Leadership |werk=[[AllAfrica.com]] |datum=2018-04-03 |sprache=en |abruf=2018-08-07}}</ref> hett Abiy in‘n August 2017 in dat ''Horn Of Africa Bulletin'' den Artikel ''Countering Violent Extremism through Social Capital: Anecdote from Jimma, Ethiopia''.<ref>{{Internetquelle |autor=Abiy Ahmed |url=https://www.africaportal.org/documents/17558/HAB-Vol-29-Iss-4-July-August-2017-Comm-Perceptions-CVE.pdf |titel=Countering Violent Extremism through Social Capital: Anecdote from Jimma, Ethiopia |werk=Horn Of Africa Bulletin |hrsg=29/4 |datum=2017-07 |seiten=12–17 |format=pdf, 866&nbsp;kB |sprache=en |kommentar=wiedergegeben auf africaportal.org |abruf=2019-10-11 }} {{Webarchiv|url=https://www.africaportal.org/documents/17558/HAB-Vol-29-Iss-4-July-August-2017-Comm-Perceptions-CVE.pdf |wayback=20191011204134 |text=Countering Violent Extremism through Social Capital: Anecdote from Jimma, Ethiopia |archiv-bot=2026-04-07 00:15:45 InternetArchiveBot }}</ref> herutbrocht. === Politisch Loopbahn === ==== Direkter vun de INSA un Wessel in de Politik ==== Tüschen 2007 un 2010 weer Abiy stellvertredend Direkter vun de [[Information Network Security Agency]] (INSA), an deren Upbau he bedeeligt weer. De Behörde överwaakt de gesamte Telekommunikatschoon vun Äthiopien un wurr vun Journalisten as Instrument vun de Regeeren to dat Ünnerdrücken vun oppositschoneller Kräfte bewert. Bi de [[Parlamentswahlen in Äthiopien 2010]] errang Abiy en Afordnetenmandat för de OPDO in dat Ünnerhuus, wiels sück de EPRDF meest all Parlamentssitten sekern kunn; fiev Johr later wurr he nochmal wählt. Wiels dat in Äthiopien to gewaltsamen Utnannersetten tüschen de beid gröttst Volksgruppen Oromo un [[Amharen]] keem, weer Abiy af 2015 för een Johr Wetenschapsminister ünner Ministerpräsident [[Hailemariam Desalegn]]. Nah sien Rückträe hett sück de as jung Moderniseerer ansehn Abiy in verscheeden Positschonen um de regionale Entwicklung vun sien Heimatregion kümmert un steeg 2017 to’n Generalsekretär vun de OPDO up. Politisch hett he ok mit de [[Natschonal-Demokraatsche Beweegen vun de Amharen]] (ANDM) tosommen arbeit. ==== Upstieg to’n Ministerpräsidenten ==== Wegen de johrenlang landswiet Proteste geev Ministerpräsident Hailemariam Desalegn in‘n Februar 2018 sien Rückträe bekannt. Abiy wurr in de Folge Parteivörsitter vun de OPDO, nahdem sien populärer, aber ut formalen Grünnen nich in Fraag kommend Vörgänger [[Lemma Megersa]] den Posten an hüm aftreeden harr. An‘n 27. März 2018 wurr Abiy in geheim Wahl to’n neen EPRDF-Vörsitter wählt. Söss Saag later, an’n 2. April, wunn he as eerst Oromo de Wahl to’n Ministerpräsidenten. Abiy hett 8 vun de 28 Ministerien uplööst un hett de Hälft vun de Ressorts mit Fruen besett, dorünner dat Ministerium för Verteidigung (Ministerin: [[Aisha Mohammed]]), för Hannel, Verkehr un strategische Planung as ok dat för Polizei und Geheimdienst toständige „Freedensministerium“.<ref>Bartholomäus Grill: Aufbruch der Frauen, Der SPIEGEL, Band 9, 2019, Sieden 96–98</ref> Ofschons Skeptiker de Arbeit vun Abiy bi de INSA hervörhaaben deen un hüm as dragend Figur vun dat bestahn System ansehn deen, hett he en gauen Reformkurs inleit, de sülvst sien Kritiker överraschen dee. Bit Anfang Juni 2018 hett he den Utnahmetostand in dat Land uphaaben, hett politische Fangene free laaten un hett sück för de Öffnung vun staatlich Firmen insett. Sien Regeeren hett ok ankünnigt, den Besluss vun en vun de Vereente Natschonen ünnerstütt internatschonalen Schiedskommission över den Grenzverloop vun Äthiopien un [[Eritrea]] ut dat Johr 2002 „vullstännig“ umtosetten un sück ut den umstreeden Rebeeden torüchtotrecken.<ref name="tagesschau" /> An‘ 23. Juni 2018 geev dat bi en Kundgeeven in Addis Abeba en Anslag mit en Granate up hüm, bi de mindst twee Minschen to Dood keemn un 156 wiedere besehrt wurrn. Abiy leet sück aber vun de nah eegen Angaven „gut orchestrierten Anschlag“<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/aethiopien-anschlag-nach-rede-von-abiy-ahmed-in-addis-abeba-a-1214580.html |titel=Addis Abeba: Tödliche Explosion nach Ansprache von Präsident Abiy |werk=[[Spiegel Online]] |datum=2018-06-23 |abruf=2019-10-11}}</ref> in sien Reformvorhebben aber nich uphollen. Anfang Juli 2018 hett he nah en Drapen mit den eritreischen Präsidenten [[Isayas Afewerki]] in [[Asmara]] mitdeelt, dat nah johrteihntlang Feindschap de Wedderupnahm vun de diplomatisch Betrecken tüschen Äthiopien un Eritrea vereenbart wurr. So is plaant, Botschoppen un Grenzen weer uptomaken as ok Floogverbinnen weer intorichten un de Habens togänglich to maken. Bi de Ankunft vun Abiy in Asmara weer dat to en symbolträchtig Umarmung tüschen de beid Politiker kommen – en, de kört tovör noch as undenkbor gullen harr.<ref name="tagesschau">{{Internetquelle |url=https://www.tagesschau.de/ausland/aethiopien-eritrea-107.html |titel=Nach jahrzehntelanger Feindschaft: Äthiopien und Eritrea nehmen Beziehung auf |werk=[[tagesschau (ARD)|tagesschau.de]] |datum=2018-07-08 |abruf=2019-10-11}}</ref> In‘n Oktober 2018 full he binah en Komplott ut Riegen vun dat Militär to’n Opfer. Abiy hett doruphen wichtige Funktschonäre vun dat Militär, dorünner den Generalstaffschef, entlaaten. In de Bevölkerung wurrd he vun breet Deelen ünnerstütt. 2019 wurr Abiy „för sien Bemööhen um Freeden un internatschonale Tosommenarbeit insbesünnere för sien entslooten Initiative to dat Lösen vun den Grenzkonflikts mit dat benahberte Eritrea“ de [[Freedensnobelpries]] toerkannt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2019/press-release/ |titel=The Nobel Peace Prize for 2019: Announcement |werk=nobelprize.org |datum=2019-10-11 |sprache=en |abruf=2019-10-11}}</ref> === Uttekungen === * 2019: [[Hessisch Freedenspries]] för dat Beenden vun den langen un blöötigen Konflikt in sien Heimat<ref>{{Internetquelle |url=https://www.hessenschau.de/gesellschaft/hessischer-friedenspreis-2019-ehre-fuer-einen-hoffnungstraeger-und-reformer,friedenspreis-vergeben-100.html |titel=Ehre für einen „Hoffnungsträger“ und „Reformer“ |werk=[[hessenschau]] |datum=2019-09-23 |abruf=2019-10-11 }} {{Webarchiv|url=https://www.hessenschau.de/gesellschaft/hessischer-friedenspreis-2019-ehre-fuer-einen-hoffnungstraeger-und-reformer,friedenspreis-vergeben-100.html |wayback=20190923174743 |text=Ehre für einen „Hoffnungsträger“ und „Reformer“ |archiv-bot=2026-04-07 00:15:45 InternetArchiveBot }}</ref> * 2019: [[Freedensnobelpries]] == Weblinks == {{Commons|Abiy Ahmed Ali|Abiy Ahmed}} * {{Internetquelle |autor=Zelalem Girma |url=https://allafrica.com/stories/201804030385.html |titel=Ethiopia in Democratic, Transformational Leadership |werk=[[AllAfrica.com]] |datum=2018-04-03 |sprache=en |abruf=2018-08-07 |abruf-verborgen=1}} == Enkeld Nahwiesen== <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1164469789|LCCN=no/2018/157169|VIAF=996153472507845360008}} {{SORTIERUNG:Ahmed, Abiy}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Äthiopien]] [[Kategorie:Boren 1976]] [[Kategorie:Politiker (Äthiopien)]] [[Kategorie:Freedensnobelpries]] h3nbyz88by18x3hydji1f2gni2js9su Abhijit Vinayak Banerjee 0 129851 1061996 1061605 2026-04-07T00:15:41Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061996 wikitext text/x-wiki [[Datei:Abhijit Banerjee FT Goldman Sachs Business Book of the Year Award 2011.jpg|mini|Abhijit Banerjee, 2011]] '''Abhijit Vinayak Banerjee''' (bengalisch: অভিজিৎ বিনায়ক বন্দ্যোপাধ্যায়; * [[21. Februar]] [[1961]] in [[Mumbai]], [[Indien]]) is en [[USA|US-amerikaansch]] [[Wertschapswetenschapler]] vun indisch Afkunft. 2019 kreeg he gemeensam mit [[Esther Caroline Duflo]] un [[Michael Robert Kremer]] den [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]] tospraken. == Werdegang, Forschung un Lehre == Banerjee hett an de [[University of Calcutta]] studeert, de he 1981 as [[Bachelor|Bachelor of Science]] in Richt [[Jawaharlal Nehru University]] verlaaten hett. Dor hett he 1983 sien [[Master|Master of Arts]] maakt. Ansluutend gung he to dat [[Ph.D.]]-Studium in de [[USA]] an de [[Harvard University]], an de he 1988 sien Doktertitel kreeg. As [[Assistant Professor]] is Banerjee direkt nah Afsluss vun sien Utbillen an de [[Princeton University]] wesselt. In‘n Harvst 1991 weer he denn noch för en körten Tiet Gastperfesser in Harvard, is aber in dat folgend Johr endgültig nah Princeton wesselt. Nah en wieder Johr as s Assistant Professor in Harvard is he an dat [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]] wesselt, an dat he en Stäer as [[Associate Professor]] annehm. 1996 wurr he dor to’n ordentlichen Perfesser beropen. 2003 övernehm he an dat MIT den ''Ford-Foundation-International-Lehrstohl för Ökonomie''. In dat sülvig Johr hett he mit [[Esther Caroline Duflo]] un [[Sendhil Mullainathan]] dat ''Abdul Latif Jameel Poverty Action Lab'' grünnd, dat he as Direkter leiten deiht. De Swoorpunkt vun sein Arbeit liggt in den Beriek vun de [[Entwicklungsökonomie]], in dat he över 100 Papers schreeven hett.<ref>{{Internetquelle |autor=Banerjee Website am MIT |url=https://economics.mit.edu/faculty/banerjee/papers |titel=Banerjee Research Papers |abruf=2019-11-30}}</ref> Dorbi hett he sück ünner annern mit Analysen över Institutschonen in [[Entwicklungslänner]], Mikrokredit, Informatschonstheorie, Entwicklungshülp un soziale Ünnerstütten hervördaan, insbesünnere to de Umstände, in de soziale Projekte funktschoneeren. He sett sück för [[Feldexperiment]]e to de Analyse vun volkswertschaplich Tosommenhänge in . Verheiratet is he mit Esther Caroline Duflo, de ok as Perfesser arbeit un mit hüm den Nobelpreis kreeg. De beid hemm twee Kinner<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50048519 |titel=Abhijit Banerjee and Esther Duflo: The Nobel couple fighting poverty |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2019-12-12 |sprache=}}</ref>. == Utteknungen un Ehrungen == * 1994: [[Sloan Research Fellowship|Sloan Research Fellow]]<ref>{{Internetquelle |url=https://sloan.org/past-fellows |titel=Past Fellows |hrsg=Alfred P. Sloan Foundation |abruf=2019-08-11 }} {{Webarchiv|url=https://sloan.org/past-fellows |wayback=20180314000756 |text=Past Fellows |archiv-bot=2026-04-07 00:15:41 InternetArchiveBot }}</ref> * 2004: Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] *2009: Infosys Prize in Social Sciences and Economics<ref>Infosys Science Foundation: ''[http://www.infosys-science-foundation.com/prize/laureates/2009/abhijit-banerjee.asp Laureates 2009: Prof. Abhijit Banerjee.]'' Afropen an’n 30. Dezember 2019.</ref> *2014: Albert-O.-Hirschman-Pries vun dat [[Social Science Research Council]]<ref>Social Science Research Council: ''{{Webarchiv|url=http://www.ssrc.org/hirschman/2014-statement-of-commendation |wayback=20140403124450 |text=The Albert O. Hirschman Prize, 2014. |archiv-bot=2026-03-13 23:43:30 InternetArchiveBot }}'' Afropen an 30. Dezember 2019.</ref> * 2014: [[Bernhard-Harms-Pries]] vun dat [[Institut für Weltwirtschaft|Institut für Weltwirtschaft Kiel]]<ref name="IfW_Bernhard-Harms-Preis">{{Internetquelle |url=https://www.ifw-kiel.de/de/institut/veranstaltungen/preisverleihungen/bernhard-harms-preis/empfaengerinnen-und-empfaenger/ |titel=Bernhard-Harms-Preis: Empfängerinnen und Empfänger |werk=ifw-kiel.de |hrsg=[[Institut für Weltwirtschaft|ifw-kiel.de]] |abruf=2019-10-14 |sprache=de}}</ref> * 2019: [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]], deelt mit Esther Caroline Duflo un [[Michael Robert Kremer]] == Böker == * mit [[Philippe Aghion]]: ''Volatility and Growth.'' 2005. * mit [[Roland Benabou]] und [[Dilip Mookherjee]] (Hrsg.): ''Understanding Poverty.'' 2006. * ''Making Aid Work.'' 2007. * mit [[Esther Duflo]]: ''Poor Economics: A Radical Rethinking of the Way to Fight Global Poverty,'' PublicAffairs, 2012. ISBN 978-1-61039-093-4. * mit Esther Duflo: ''Good Economics for Hard Times: Better Answers to Our Biggest Problems,'' Public Affairs, 2019. ISBN 0-241-30689-2. Todem hett he tallriek Artikel in Tietschriften und Arbeitspapeeren verfaat. == Literatur == * Mark Blaug (Hrsg.): ''Who’s who in economics.'' 4. Uplaag. Elgar, Cheltenham u. a. 2003, ISBN 1-84064-992-5, S. 48–49. == Weblinks == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20120210024554/http://econ-www.mit.edu/faculty/banerjee/ Abhijit Banerjee] an dat MIT * [http://www.zeit.de/zeit-wissen/2011/05/Interview-Duflo-und-Banerjee/komplettansicht?print=true Interview] vun [[Die Zeit|Zeit]] mit Banerjee und Duflo * Utführlich Interview (mit düütsch Översetten) in de SRF Sennen Sternstunde Philosophie, 2017: Mit Methode die Armut besiegen (tosommen mit [[Esther Caroline Duflo]]) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=12922202X|LCCN=nr/91/6627|VIAF=84184001}} {{SORTIERUNG:Banerjee, Abhijit Vinayak}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Indien]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1961]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] fewv4s53yakccrdszj79slhdq9ywlmp Akitsugu Konno 0 132619 1062003 1061611 2026-04-07T00:28:43Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062003 wikitext text/x-wiki '''Akitsugu Konno''' ({{S|ja|金野 昭次|Konno Akitsugu}}; * [[1. September]] [[1944]] in [[Sapporo]], [[Hokkaidō]]; † [[5. September]] [[2019]]<ref>{{Internetquelle|url=https://www.nippon.com/en/news/yjj2019090900711/olympic-ski-jumping-medalist-akitsugu-konno-dies-at-75.html|titel=Olympic Ski Jumping Medalist Akitsugu Konno Dies at 75|autor=|werk=nippon.com|sprache=en|datum=2019-09-09|zugriff=2019-09-09}} {{Webarchiv|url=https://www.nippon.com/en/news/yjj2019090900711/olympic-ski-jumping-medalist-akitsugu-konno-dies-at-75.html |archive-is=20190910065053 |text=Olympic Ski Jumping Medalist Akitsugu Konno Dies at 75 |archiv-bot=2026-04-07 00:28:42 InternetArchiveBot }}</ref>) weer en [[Japan|japaansch]] Skispringer, de Anfang vun de 1970er Johren aktiv weer. Konno sien gröttste Spood weer de Gewinn vun de Sülvermedaille achter sien Landsmann [[Yukio Kasaya]], aber vör [[Seiji Aochi]], [[Ingolf Mork]] un [[Jiří Raška]], bi de [[Olympisch Winterspelen 1972]] in [[Sapporo]], de gliektiedig ok as Weltmeesterschap in’t Skispringen utdragen wurrn. 1968 harr he ok all an Olympisch Winterspelen deelnommen, aber kien Medaille wunnen. == Weblinks == * [https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=JP&listid=&competitorid=31772 Indrag bi de FIS] (engelsch) * [https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ko/akitsugu-konno-1.html Indrag bi Sportsreference.com] (engelsch) {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Konno, Akitsugu}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Japan]] [[Kategorie:Boren 1944]] [[Kategorie:Storven 2019]] [[Kategorie:Skispringer]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Japan)]] 75l3zbtl3l11fq86smdzth13nabg9jh Dorick McGowan Wright 0 139107 1062041 1061665 2026-04-07T02:13:49Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062041 wikitext text/x-wiki [[Bild:Coat of arms of Dorick McGowan Wright.svg|duum|Wapen von Dorick McGowan Wright]] '''Dorick McGowan Wright''' (* [[15. November]] [[1945]] in [[Belize-Stadt]]; † [[15. April]] [[2020]]<ref>{{Internetquelle|url=https://www.breakingbelizenews.com/2020/04/15/bishop-dorrick-wright-passes-at-age-74/|titel=Bishop Dorrick Wright passes at age 74|hrsg=breakingbelizenews.com|werk=|datum=2020-04-15|zugriff=2020-04-15|sprache=en}}</ref>) weer en [[Röömsch-kathoolsche Kark|röömsch-kathoolschen]] [[Preester]] ut [[Belize]]. He weer [[Bischop]] von [[Bisdom Belize-Stadt-Belmopan|Belize-Stadt-Belmopan]]. == Leven == Wright is 1945 in Belize-Stadt boren. As 1961 [[Hurrikan Hattie]] över Belize tagen is, wat en [[Saffir-Simpson-Hurrikan-Skala|Kategorie-5-Hurrikan]] weer, sünd dor Wright sien Moder, siene beiden Süstern un sien jüngeren Broder Norman bi doodbleven. Wright sülvs hett op en Kokosnöötboom överleevt.<ref>{{Internetquelle|url=https://edition.channel5belize.com/archives/201403|titel=Bishop Dorick Wright Passes Away at 74|hrsg=edition.channel5belize.com|werk=|datum=2020-04-15|zugriff=2020-04-16|sprache=en}} {{Webarchiv|url=https://edition.channel5belize.com/archives/201403 |wayback=20200423061133 |text=Bishop Dorick Wright Passes Away at 74 |archiv-bot=2026-04-07 02:13:49 InternetArchiveBot }}</ref> Wright is an’n 30. April 1980 to’n Preester wieht worrn. Bet 1983 weer he Preester von La Inmaculada in [[Orange Walk (Stadt)|Orange Walk]] un denn an de [[St John’s Cathedral (Belize-Stadt)|St John’s Cathedral]] in Belize-Stadt. [[Paapst]] [[Johannes Paul II.]] hett em an’n 12. Dezember 2001 to’n [[Titulärbischop]] von ''[[Titulärbisdom Thimida Regia|Thimida Regia]]'' un [[Wiehbischop]] in Belize-Stadt-Belmopan maakt. De Bischop von Belize-Stadt-Belmopan, [[Osmond Peter Martin]], hett em an’n 4. April 2002 de Bischopswieh spennt. Dorbi weren de [[Konsekratschoon|Mitkunsekraters]] Arzbischop [[Giacinto Berloco]], [[Apostoolschen Nuntius]] in [[El Salvador]] un [[Belize]], un [[Edgerton Roland Clarke]], Arzbischop von [[Arzbisdom Kingston in Jamaika|Kingston in Jamaika]]. Paapst [[Benedikt XVI.]] hett Wright an’n 18. November 2006 to’n Bischop von Belize-Stadt-Belmopan maakt. An’n 26. Januar 2017 hett Paapst [[Franziskus (Paapst)|Franziskus]] sien Rüggtridd vör de Tied annahmen.<ref>{{Internetquelle|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2017/01/26/0059/00141.html|titel=Rinuncia del Vescovo di Belize City-Belmopan (Belize) e nomina del successore|hrsg=[[Pressamt von’n Hilligen Stohl]]|werk=Tägliches Bulletin|datum=2017-01-26|zugriff=2017-01-26|sprache=it}}</ref> Sien Nafolger weer denn [[Lawrence Sydney Nicasio]]. == Weblenken == * {{catholic-hierarchy|bishop|bmcgw}} == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Mcgowan Wright, Dorick}} [[Kategorie:Röömsch-kathoolsche Kark]] [[Kategorie:Bischop]] [[Kategorie:Börger von Belize]] [[Kategorie:Boren 1945]] [[Kategorie:Storven 2020]] [[Kategorie:Mann]] a82l7rucxlzbwsz3iwvshherw5m7alo Emmanuelle Charpentier 0 154209 1062051 1061706 2026-04-07T02:20:12Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062051 wikitext text/x-wiki [[Datei:Emmanuelle Charpentier.jpg|mini|Emmanuelle Charpentier (2015)]] '''Emmanuelle Marie Charpentier''' (* [[11. Dezember]] [[1968]] in [[Juvisy-sur-Orge]], [[Frankriek]]<ref>[http://www.fpa.es/en/communication/emmanuelle-charpentier-and-jennifer-doudna-princess-of-asturias-award-for-technical-and-scientific-research.html Emmanuelle Charpentier and Jennifer Doudna, Princess of Asturias Award for Technical and Scientific Research] {{Webarchiv|url=http://www.fpa.es/en/communication/emmanuelle-charpentier-and-jennifer-doudna-princess-of-asturias-award-for-technical-and-scientific-research.html |wayback=20201022060113 |text=Emmanuelle Charpentier and Jennifer Doudna, Princess of Asturias Award for Technical and Scientific Research |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}</ref> as ''Emmanuelle Marie Louvandrié'') is en franzöösch [[Mikrobiologie|Mikrobiologin]], [[Genetik]]erin un [[Biochemie|Biochemikerin]]. 2020 wurr hör för de Entwicklung vun de „Genscheer“ [[CRISPR/Cas-Methode|CRISPR/Cas9]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.tagesspiegel.de/wissen/ehrung-fuer-zwei-crispr-entdeckerinnen-chemienobelpreis-geht-an-berliner-forscherin-emmanuelle-charpentier/26252372.html |titel=Chemienobelpreis geht an Berliner Forscherin Emmanuelle Charpentier |abruf=2020-10-07 |sprache=de}}</ref> tosommen mit [[Jennifer Anne Doudna]] de [[Nobelpries för Chemie]] tospraaken. Siet 2018 is se Baas vun de „Max-Planck-Forschungsstelle für die Wissenschaft der Pathogene“ in Berlin, tovör weer se siet 2015 Direkterin an dat Berliner [[Max-Planck-Institut für Infektionsbiologie]].<ref>[https://www.aerzteblatt.de/archiv/188239/Emmanuelle-Charpentier-Pathogenen-auf-der-Spur ''Emmanuelle Charpentier: Pathogenen auf der Spur.''] aerzteblatt.de, April 2017; afropen an’n 8. Oktober 2020</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.gwk-bonn.de/fileadmin/Pressemitteilungen/pm2017-04.pdf |wayback=20171027183141 |text=''Neue Forschungseinrichtungen in der Bund-Länder-Förderung''. |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }} (PDF) Pressemitteilung der GWK, 7. April 2017; afropen an’n 8. Oktober 2020</ref><ref>[http://biooekonomie.de/nachrichten/mit-genschere-zum-institut ''Mit Genschere zum Institut – Die Entdeckerin der Genschere CRISPR-Cas, Emmanuelle Charpentier, erhält in Berlin ein eigenes Institut – eine sogenannte Max-Planck-Forschungsstelle.''] biooekonomie.de, 18. April 2017</ref> == Leven == Charpentier studeer af 1986 [[Biologie]], [[Mikrobiologie]] un [[Genetik]] an de [[Universität Pierre un Marie Curie]] in Paris, wo se 1995 för hör Forschungsarbeiten an dat [[Institut Pasteur]] en Doktertitel ([[Ph.D.]]) in Mikrobiologie kreeg. Ab 1996 gung se as [[Postdokterand]]in an de [[Rockefeller University]], an dat [[New York University]] Langone Medical Center, an dat Skirball Institute of Biomolecular Medicine (all in New York to Huus) un an dat [[St. Jude Children’s Research Hospital|St&nbsp;Jude Children’s Research Hospital]] in [[Memphis (Tennessee)|Memphis]], [[Tennessee]]. 2002 is se an de [[Max F. Perutz Laboratories]] vun de [[Universität Wien]] un [[Medizinische Universität Wien|Medizinisch Universität Wien]] wesselt, wo se tonächst as Gastperfessersche, af 2004 as ''Assistant Professor'' un nah hör [[Habilitatschoon]] in Mikrobiologie 2006 as ''Associate Professor'' anstellt weer. 2009 gung Charpentier an de [[Universität Umeå]] in Sweden. Hier hett se an dat ''Laboratory for Molecular Infection Medicine Sweden MIMS'' en nee Arbeitsgrupp upbaut un kreeg en Professur ''(Associate Professor)''. Dat MIMS is Deel vun „The Nordic [[European Molecular Biology Laboratory|EMBL]] Partnership for Molecular Medicine“ mit Partner-Laboren in Finnland (FIMM), Däänmark (DANDRITE) un Norwegen (NCMM).<ref>[http://www.embl.de/research/partnerships/remote/nordic/ embl.de]</ref> Van 2013 bit 2015 weer Charpentier Perfessersche an de [[Medizinische Hoochschool Hannover]] un hett de Afdeelen ''Regulation in Infection Biology'' an dat [[Helmholtz-Zentrum för Infektschonsforschung]], Brunswiek, leit. 2014 kreeg se en [[Alexander von Humboldt-Professur]] an de [[Medizinische Hoochschool Hannover]].<ref>[http://www.mpg.de/9343740/infektionsbiologie-charpentier mpg.de]</ref> De dree Institutschonen in Umeå, Hannover un Brunswiek arbeiten tosommen. Bit Enn’n 2017 weer se an de Universität Umeå, Sweden, wieder as Gastperfessersche tätig. Siet 2015 is Charpentier Direktersche vun de Afdeelen ''Regulation in der Infektionsbiologie'' an dat [[Max-Planck-Institut för Infektschonsbiologie]] in Berlin un is sietdem ok wetenschaplich Liddmaat vun de [[Max-Planck-Sellschop]].<ref>''[http://www.mpg.de/9334764/emmanuelle-charpentier Emmanuelle Charpentier wird Direktorin am Max-Planck-Institut für Infektionsbiologie in Berlin.]'' Pressemitdeelen vun de [[Max-Planck-Sellschop]] van‘n 23. Juli 2015.</ref> Siet 2018 is se de Grünnendirektersche vun de Max-Planck-Forschungsstäe för de Wetenschap vun de Pathogene. De Max-Planck-Forschungsstäe is administrativ vun dat Max-Planck-Institut för Infektschonsbiologie unafhängig.<ref>{{Internetquelle |autor=Joachim Fahrun |url=https://www.morgenpost.de/berlin/article211843167/Kandidatin-fuer-Nobelpreis-erhaelt-Top-Bedingungen.html |titel=Kandidatin für Nobelpreis erhält Top-Bedingungen |werk=Berliner Morgenpost |hrsg= |datum=2017-09-07 |sprache=de |abruf=2018-09-04}}</ref> Se is Honorarpefessersche an de [[Humboldt-Universität zu Berlin]]. == Wirken == Emmanuelle Charpentier gellt as innovative Forscherin up dat Rebeet vun de Regulatschonsmechanismen, de Infektschonsperzessen un Immunität vun pathogenen Bakterien togrund liggen. Hier liggt hör Fokus up de [[Genregulatschoon]] up de Ebene vun de bakteriellen) [[Ribonukleinsüer]] (RNA) un de [[Molekularbiologie|molekularbiologischen]] Erforschung vun [[Infektschoon|Infektschonen]]. Se forscht to de Fähigkeit vun [[Bakterien|bakteriell]] Krankheitserreger, sück gegen frömd –to’n Bispeel in de Bakterienzelle indrungen– DNA, to’n Bispeel för [[Bakteriophagen]], to verteidigen. Mit hör Erkenntnissen up dat Rebeet vun de RNA-vermiddelt Regulatschoon dör dat [[CRISPR/Cas-System]] hett Emmanuelle Charpentier de Grundlaag för de Entwicklung vun en Technik schafft, mit de teelt Genverännern dörführt wurrn könnt ([[CRISPR/Cas-Methood]], 2012 herutbrocht mit [[Jennifer Doudna]]).<ref>M. Jinek, K. Chylinski, I. Fonfara, M. Hauer, J. A. Doudna, E. Charpentier: ''A programmable dual-RNA-guided DNA endonuclease in adaptive bacterial immunity''. In: ''[[Science]]'', Band 337, 2012, S.&nbsp;816–821, PMID 22745249</ref> Siet 2015 tell [[Thomson Reuters]] hör wegen de hooch Tall vun hör [[Zitat]]schonen to de Favoriten up en [[Nobelpries för Chemie]] ([[Thomson Reuters Citation Laureates]]).<ref name="sciencew-2015">{{Internetquelle |url=http://sciencewatch.com/nobel/2015-citation-laureates-infographic |titel=2015 Citation Laureates Infographic |werk=sciencewatch.com |datum= |abruf=2017-06-14}}</ref> 2020 kreeg se den „för de Entwicklung vun en Methood to de Genom-Editierung“ gemeensam mit [[Jennifer Doudna]] tospraaken. == Utteknungen (Utwahl) == === Akademien === <div style="column-width:30em"> * 2014: Liddmaat vun de [[European Molecular Biology Organization]]<ref>[http://www.embo.org/news/press-releases/press-releases-2014/embo-enlarges-its-membership-for-50th-anniversary ''EMBO enlarges its membership for 50th anniversary''.] [[European Molecular Biology Organization]]; afropen an’n 10. November 2014.</ref> * 2015: Liddmaat vun de [[American Academy of Microbiology]] * 2015: Liddmaat vun de [[Leopoldina]] * 2015: Wetenschaplich Liddmaat vun de [[Max-Planck-Sellschop]]<ref>[https://www.mpg.de/9334764/emmanuelle-charpentier Emmanuelle Charpentier wird Direktorin am Max-Planck-Institut für Infektionsbiologie in Berlin], afropen an‘n 15. November 2017</ref> * 2015: Utwärtig Liddmaat vun de [[Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kva.se/en/nyheter/tre-nya-ledamoter-invalda-i-akademien-november |titel=Three new members elected to the Academy |hrsg=The Royal Swedish Academy of Sciences |datum=2015-11-19 |sprache=en |abruf=2018-09-25}}</ref> * 2016: Liddmaat vun de [[Berlin-Brannenborgsche Akademie vun de Wetenschapen]] * 2016: Korrespondeerend Liddmaat in’t Utland vun de [[Öösterrieksch Akademie vun de Wetenschapen]]<ref>{{Webarchiv|url=https://www.oeaw.ac.at/oesterreichische-akademie-der-wissenschaften/wissenschaft-gesellschaft/article/oeaw-waehlte-26-neue-mitglieder/?tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&cHash=13190e0b9cc0b51a0ea94737604c626d |wayback=20171003175253 |text=ÖAW wählte 26 neue Mitglieder |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}, afropen an’n 15. November 2017</ref> * 2017: Liddmaat vun de franzöösch [[Académie des sciences]]<ref>[http://www.academie-sciences.fr/pdf/membre/election_051217.pdf Dix-huit nouveaux membres élus à l'Académie des sciences]. Pressemitdeelen van’n 6. Dezember 2017, afropen an’n 12. Oktober 2020.</ref> * 2017: Utwärtig Liddmaat vun de Königlich Sweedsch Akademie vun de Ingenieurwetenschapen (IVA)<ref>{{Webarchiv|url=https://www.iva.se/publicerat/emmanuelle-charpentier-ny-ledamot-av-iva/ |wayback=20201018123230 |text=Emmanuelle Charpentier ny ledamot av IVA |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}. Pressemitdeelen van’n 27. September 2017, afropen an’n 28. Februar 2018.</ref> * 2017: Utwärtig Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] * 2017: Liddmaat vun de [[American Association for Cancer Research]] Academy<ref>[http://www.aacr.org/Newsroom/Pages/News-Release-Detail.aspx?ItemID=1011#.WpcWF2aZM_W American Association for Cancer Research Announces 2017 Class of Fellows of the AACR Academy]. Pressemitdeelen van’n 17. März 2018, afropen an’n 28. Februar 2017</ref><ref>https://www.aacr.org/about-the-aacr/newsroom/news-releases/aacr-congratulates-emmanuelle-charpentier-and-jennifer-a-doudna-on-the-2020-nobel-prize-in-chemistry/ Mitdeelen van’n 7. Oktober 2020, afropen an’n 12. Oktober 2020</ref> * 2017: Liddmaat vun de Düütsch Akademie vun de Technikwetenschapen ([[acatech]]) </div> === Ehrendokterwürden === <div style="column-width:30em"> * 2016: [[École polytechnique fédérale de Lausanne|École Polytechnique Fédéral de Lausanne]]<ref>[https://actu.epfl.ch/news/l-epfl-fete-ses-nouveaux-diplomes/ L'EPFL fête ses nouveaux diplômés], in franzöösch, afropen an’n 15. November 2017</ref> * 2016: [[New York University]] (USA)<ref>[http://www.nyu.edu/about/news-publications/news/2016/march/darren-walker-ford-foundation-president-to-speak-at-nyus-commencement.html Darren Walker, Ford Foundation President, to Speak at NYU’s Commencement], afropen an’n 15. November 2017</ref> * 2016: [[Katholieke Universiteit Leuven]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.kuleuven.be/communicatie/congresbureau/evenementen/patroonsfeest/2016/laudatio/laudatio-voor-professors-jennifer-doudna-and-emmanuelle-charpentier |titel=Laudatio voor Professors Jennifer Doudna and Emmanuelle Charpentier |werk=kuleuven.be |datum= |abruf=2017-10-04}}</ref> * 2017: [[Hong Kong University of Science and Technology]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.ust.hk/about-hkust/media-relations/press-releases/hkust-holds-25th-congregation-conferring-honorary-doctorates-four-distinguished-academics-community-leaders/ |titel=HKUST Holds 25th Congregation Conferring Honorary Doctorates on Four Distinguished Academics and Community Leaders |werk=ust.hk |datum=2017-11-17 |sprache=en |abruf=2017-11-17 }}</ref> * 2017: [[University of Western Ontario]]<ref>{{Internetquelle |autor=Adela Talbot |url=http://news.westernu.ca/2017/10/charpentier-embrace-mobility-open-new-perspectives/ |titel=Western News – Charpentier: Be open to new perspectives |werk=news.westernu.ca |datum=2017-10-26 |sprache=en |abruf=2017-11-01}}</ref> * 2017: [[Universität Umeå]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.umu.se/sok/nyhetsarkiv/nyhetsvisning/internationellt-valrenommerade-forskare-blir-hedersdoktorer.cid282818 |titel=Internationellt välrenommerade forskare blir hedersdoktorer – Umeå universitet |werk=umu.se |datum= |sprache=sv |abruf=2017-10-04 }} {{Webarchiv|url=http://www.umu.se/sok/nyhetsarkiv/nyhetsvisning/internationellt-valrenommerade-forskare-blir-hedersdoktorer.cid282818 |wayback=20171004140326 |text=Internationellt välrenommerade forskare blir hedersdoktorer – Umeå universitet |archiv-bot=2026-04-07 02:20:12 InternetArchiveBot }}</ref> * 2018: [[Université catholique de Louvain]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180423173825/https://uclouvain.be/en/research-institutes/isv/dhc.html Doctor honoris causa and ISV 20th anniversary]</ref> * 2018: [[University of Cambridge]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.darwin.cam.ac.uk/news/darwin-hosts-professor-emmanuelle-charpentier |wayback=20200201093416 |text=Darwin hosts Professor Charpentier |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}, abgerufen am 14. Dezember 2018</ref> * 2018: [[University of Manchester]]<ref>[https://www.manchester.ac.uk/discover/news/businessman-scientists-actor-and-architect-university-foundation-day/ Businessman, scientists, actor and architect honoured as University marks its Foundation Day], afropen an’n 13. Oktober 2020</ref> </div> === Priesen === <div style="column-width:30em"> * 2009: [[Theodor-Körner-Pries]] * 2011: [[Erik K. Fernström-Pries]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.umu.se/nyheter/fernstrompriset-2011-till-infektionsforskare_5833120/ |titel=Fernströmpriset 2011 till infektionsforskare |werk=umu.se |datum=2011-06-09 |sprache=sv |abruf=2018-09-25}}</ref> * 2014: [[Gabbay Award]] (mit [[Feng Zhang]] und [[Jennifer Doudna]])<ref>{{Webarchiv|url=http://www.brandeis.edu/rosenstiel/gabbayaward/current.html |wayback=20171214182114 |text=Gabbay Award – Current Winners |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }} bei der [[Brandeis University]]; afropen an’n 16. Juli 2014</ref> * 2014: Göran Gustafssonpriset vun de [[Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen|Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen]]<ref>[https://www.kva.se/sv/pressrum/pressmeddelanden/goran-gustafssonprisen-2014 Göran Gustafssonprisen 2014]; afropen an’n 25. September 2018</ref> * 2014: [[Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research]] (mit Jennifer Doudna)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.pauljanssenaward.com/sites/default/files/pdf/2014_DPJA_Winner_Announcement_Press_Release.pdf |wayback=20170808183234 |text=Jennifer Doudna, Ph.D. and Emmanuelle Charpentier, Ph.D Win 2014 Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }} (PDF; 41&nbsp;kB) bi pauljanssenaward.com; afropen an’n 24. Juni 2014</ref> * 2014: [[Alexander von Humboldt-Professur]] (2014–2019)<ref>[http://www.humboldt-foundation.de/web/ahp-2014.html Alexander von Humboldt-Professur – Die Preisträger 2014] bi de [[Alexander von Humboldt-Stiftung]]; afropen an’n 24. Juni 2014</ref> * 2015: [[Wetenschapspries Neddersassen]] * 2015: [[Massry-Pries]] (mit [[Philippe Horvath]] un Jennifer Doudna) * 2015: [[Prinzessin-von-Asturien-Pries]] (mit Jennifer Doudna) * 2015: [[Gruber-Pries für Genetik]] (mit Jennifer Doudna) * 2015: [[Carus-Medaille]] vun de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Leopoldina]] * 2015: [[Familie-Hansen-Pries]] (Bayer Foundations) * 2015: [[Ernst-Jung-Pries]] * 2015: [[Louis-Jeantet-Pries]] för Medizin<ref>{{Webarchiv|url=http://www.jeantet.ch/en/support-to-european-research/louis-jeantet-prize/prize-winners.php?year=2015&laureat=81 |wayback=20171115224726 |text=Winner of the 2015 Louis-Jeantet Prize for medicine |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}, [[Fondation Louis-Jeantet]], afropen an’n 15. November 2017</ref> * 2015: [[Breakthrough Prize in Life Sciences]] * 2016: [[Meyenburg-Pries]] * 2016: [[Wilhelm-Exner-Medaille]] * 2016: [[Canada Gairdner International Award]] * 2016: [[Warren Alpert Foundation Prize]] * 2016: [[Tang Prize]] för Biopharmazeutische Forschung (mit [[Feng Zhang]] un Jennifer Doudna)<ref>[http://www.tang-prize.org/en/media_detail.php?cat=23&id=568 Tang Prize 2016]</ref> * 2016: [[HFSP Nakasone Award]] (mit Jennifer Doudna) * 2016: Ritter des [[Ordre national du Mérite]]<ref>{{IDW-online|ID=653517|Autor=Marie de Chalup|Titel=Verleihung an Prof. Emmanuelle Charpentier durch den französischen Staatssekretär Thierry Mandon|Institution=Wissenschaftliche Abteilung, Französische Botschaft in der Bundesrepublik Deutschland|Datum=1. Juni 2016|Zugriff=1. Juni 2016}}</ref> * 2016: [[Otto-Warburg-Medaille]]<ref>{{IDW-online|ID=649117|Autor=Anke Lischeid|Titel=Prof. Emmanuelle Charpentier erhält Otto-Warburg-Medaille 2016|Institution=Gesellschaft für Biochemie und Molekularbiologie|Datum=8. April 2016|Zugriff=11. Oktober 2016}}</ref> * 2016: [[UNESCO-L’Oréal-Pries]] * 2016: [[Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Pries]] (mit Jennifer Doudna)<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.uni-frankfurt.de/59828505/2016 |titel=Paul Ehrlich und Ludwig Darmstaedter-Preisträger und -Nachwuchspreisträger 2016 |werk=uni-frankfurt.de |datum=2016-03-14 |abruf=2016-12-07}}</ref> * 2016: [[Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]] * 2016: [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] * 2017: Orden [[Pour le Mérite]] för Wetenschapen un Künste<ref>[https://www.bundesregierung.de/breg-de/aktuelles/orden-pour-le-m%C3%A9rite-waehlt-neues-mitglied-438414 ''Orden Pour le mérite wählt neues Mitglied.''] Pressemitdeelen van’n 15. November 2017, afropen an’n 9. April 2019.</ref> * 2017: [[Albany Medical Center Prize]] (mit Jennifer Doudna, [[Luciano Marraffini]], [[Francisco Juan Martínez Mojica]] un Feng Zhang) * 2017: [[Japan-Pries]] (mit Jennifer Doudna) * 2017: [[Innovationspreis#Der Deutsche Innovationspreis|Der Deutsche Innovationspreis]] in der Kategorie „Future Thinker“<ref>[http://www.der-deutsche-innovationspreis.de/award/rueckblick-2017/ Rückblick 2017]; afropen an’n 8. April 2018.</ref> * 2018: [[Kavli-Pries]] (mit Jennifer Doudna, [[Virginijus Šikšnys]])<ref>{{Webarchiv|url=http://kavliprize.org/sites/default/files/TKP%202018%20Press%20release%20GERMAN.pdf |wayback=20201019161848 |text=Der Kavli-Preis geht an die Wissenschaft zur Entstehung der Sterne, die Neurowissenschaften des Hörens und an ein Werkzeug zur Genom-Editierung |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}; afropen an’n 7. Juni 2018</ref> * 2018: [[Akener Ingenieurpries]] * 2018: V de Vida Award vun de Spaansch Gemeenschap gegen Krebs (AECC)<ref>[https://www.aecc.es/sites/default/files/content-file/AECC-adjudica-2018.pdf La AECC adjudica, en 2018, 160 ayudas para investigar el cáncer por un total de 17,6M€], afropen an’n 27. September 2018</ref> * 2018: [[Berliner Wetenschapspries]] * 2018: [[Öösterrieksch Ehrenteeeken för Wetenschap un Kunst]] * 2018: [[Harvey-Pries]] (mit Jennifer Doudna, Feng Zhang)<ref>[https://www.technion.ac.il/en/2019/10/technion-to-award-harvey-prize/ Harvey-Preis 2018] {{Webarchiv|url=https://www.technion.ac.il/en/2019/10/technion-to-award-harvey-prize/ |wayback=20191109121844 |text=Harvey-Preis 2018 |archiv-bot=2026-03-24 15:30:41 InternetArchiveBot }}</ref> * 2019: [[Scheele-Pries]] * 2019: Richard-Ernst-Medaille der [[ETH Zürich]]<ref>[https://www.ethz.ch/de/news-und-veranstaltungen/eth-news/news/2019/03/richard-ernst-medaille-emmanuelle-charpentier.html Ehre für Entdeckerin von Crispr/Cas], afropen an’n 23. März 2019</ref> *2019: Groot Verdeenstkrüüz mit Steern vun den Verdeenstorden vun de Bundsrepubliek Düütschland<ref>{{Internetquelle |url=http://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Berichte/DE/Frank-Walter-Steinmeier/2019/10/191002-Verdienstorden-TdDE.html |titel=www.bundespraesident.de: Der Bundespräsident / Reisen und Termine / Ordensverleihung zum Tag der Deutschen Einheit |abruf=2019-09-29}}</ref> *2020: [[Carl-Friedrich-Gauß-Medaille]] *2020: [[Wolf-Pries]] in Medizin (mit Jennifer Doudna) *2020: [[Lars Onsager Lecture]] *2020: [[Nobelpries för Chemie]] (mit Jennifer Doudna) </div> == Literatur == * {{Literatur |Autor=Alison Abbott |Titel=The quiet revolutionary: How the co-discovery of CRISPR explosively changed Emmanuelle Charpentier’s life |Sammelwerk=[[Nature]] |Band=532 |Nummer=7600 |Datum=2016-04-27 |Seiten=432–434 |DOI=10.1038/532432a}} == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.mims.umu.se/groups/emmanuelle-charpentier.html Emmanuelle Charpentier] an dat Institut für ''Molecular Infection Medicine Sweden'' an de [[Universität Umeå]] * [https://web.archive.org/web/20181124020004/http://www.mfpl.ac.at/de/forschung/ehemalige-forschungsgruppen.html Emmanuelle Charpentier] an den [[Max F. Perutz Laboratories]] in [[Wien (Stadt)|Wien]], Öösterriek == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Normdaten|TYP=p|GND=113951301X|LCCN=n2015189283|VIAF=107144782974607052156}} {{SORTIERUNG:Charpentier, Emmanuelle}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Boren 1968]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] c1mx9mgw5mb9lom0ho06lh2q28slolw Elliot Page 0 160492 1062049 1061676 2026-04-07T02:19:39Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062049 wikitext text/x-wiki [[Bild:Ellen Page (20413418916) (cropped).jpg|duum|Page 2015]] '''Elliot Page''' (* [[21. Februar]] [[1987]] in [[Halifax (Neeschottland)|Halifax]], [[Neeschottland]], [[Kanada]]) is en kanaadschen [[Schauspeler]] un [[Filmproduzent]]. Bet 1. Dezember 2020 hett Page as '''Ellen Page''' (''Ellen Grace Philpotts-Page'') na buten as Fro leevt, hett denn aver bekannt maakt, dat he [[Transgender|trans]] is un in Tokumst as Mann leven un ansehn warrn will. == Leven == [[Bild:Binckhorst Den Haag in tranformatie (46929199454).jpg|duum|Page in en Stratenschilleraats in [[Binckhorst]] (in de Rull as Vanya Hargreeves)]] In en Öller von teihn Johr is Page mit de Schauspeleree anfungen. Noch in’t sülve Johr keem de eerste grote Rull in’n Pilootfilm to de kanaadsche Feernsehreeg ''Pit Pony''. För de Rull as Maggie MacLean is Page dat eerste Maal för Filmpriesen nomineert worrn. Dorna kemen noch mehr kanaadsche Feernseh-Produkschonen, Feernsehregen un [[Independent-Film]]en. 2005 hett Page in ''[[Hard Candy (Film)|Hard Candy]]'' Hayley Stark dorstellt, en 14 Johr ole Deern, de över dat Internett en vullwussen Mann kennenlehrt, de achter minnerjohrige Deerns achterher is. Mit ''[[X-Men: The Last Stand]]'' hett Page in de Rull as Kitty Pryde/Shadowcat in’n Sommer 2006 in’n eersten [[Blockbuster (Filmgewarf)|Blockbuster]] mitspeelt un kunn sik internatschonaal etableren. 2007 hett Page in de kanaadsche Produkschoon ''The Tracey Fragments'' mitspeelt, von de Schrieversche Maureen Medved ünner Speelbaas [[Bruce McDonald]], de mit Page al in de Feernsehreeg ''[[ReGenesis]]'' tohooparbeidt harr. In ''[[An American Crime]]'' hett Page de Rull as [[Moordfall Sylvia Likens|Sylvia Likens]] övernahmen, de von ehr Pleegmoder, dorstellt von [[Catherine Keener]], doodquäält warrt. Düsse Film weer inspireert von en Kriminaalfall, de 1965 in [[Indiana]] för Opsehn sorgt harr. Blangen de Rull in ''X-Men'' hett Page vör allen de Rull as de 16 Johr ole Schölerin Juno in’n Film ''[[Juno (Film)|Juno]]'' vöranbröcht. In düsse Hööftrull hett Page an de Sied von [[Michael Cera]] un [[Jennifer Garner]] en Teenager speelt, de unwullt swanger warrt. In düssen Film singt Page tohoop mit Cera den [[The Moldy Peaches|Moldy-Peaches]]-Titel ''Anyone Else but You'', mit den de beiden an’n 26. Januar 2008 för twee Weken in de US-Charts instegen sünd un dor op Platz 91 kemen. De Filmsoundtrack keem op Platz 1 von de US-Album-Charts. 2008 weer Page för düsse Rull för’n [[Oscars 2008|Oscar]] in de Kategorie best Schauspeler/in nomineert. 2010 weer Page an de Sied von [[Leonardo DiCaprio]] in’n [[Heist-Movie]] ''[[Inception]]'' to sehn mit de Rull as Droom-Architektin Ariadne. 2012 keem [[Woody Allen]] sien ''[[To Rome With Love]]'' mit de Rull as Monica, de en jung Poor meist dorto bringt, sik to trennen. Bi de [[Independent Spirit Award|Independent Spirit Awards]] un bi de [[MTV Movie Awards]] hett Page den Pries in de Kategorie best Künstler/in wunnen. In’n Mai 2014 hett Page in’n Film ''[[X-Men: Days of Future Past]]'' wedder de Rull as Kitty Pryde/Shadowcat speelt. In dat [[PlayStation 3|PlayStation-3]]-Videospeel ''[[Beyond: Two Souls]]'', dat 2013 rutkeem, weer Page tohoop mit [[Willem Dafoe]] to sehn. An’n 14. Februar 2014 hett Page op en Kunferenz von de [[Human Rights Campaign]] in [[Las Vegas]] bekannt maakt, lesbisch to leven. Page hett sietdem jümmer wedder as Repräsentant von de Human Rights Campaign un in Interviews apen över de Problemen snackt, de dat Leven vör dat Coming Out mit sik bröch.<ref name="CBC_News_2014-02-14">{{Internetquelle |url=http://www.cbc.ca/news/arts/canadian-actress-ellen-page-comes-out-as-gay-i-m-tired-of-hiding-1.2538384 |titel=Canadian actress Ellen Page comes out as gay: ‘I’m tired of hiding’ |werk=CBC News |datum=2014-02-14 |sprache=en |abruf=2018-07-13}}</ref><ref>Paul Wrusch: [http://www.taz.de/Ellen-Page-outet-sich-am-Valentinstag/!133105/ ''„Zu viel Mobbing, zu viele Suizide“.''] In: ''[[die Tageszeitung]]'', 15. Februar 2014.</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.sueddeutsche.de/leben/ellen-page-ueber-homosexualitaet-1.2916856 |titel=„Ellen Page über Homoexualität“ |werk=[[Süddeutsche Zeitung]] |datum=2016-03-25 |kommentar=Interview von Laura Hertreiter |abruf=2018-07-13}}</ref> Page see, sik besünners in de Rull von homosexuelle Figuren (to’n Bispeel in ''[[Freeheld]]'') wohl to föhlen un sik to frein, wenn dat dorto wedder Gelegenheit geven dee. Liekers see Page ok, dat dat kränken dee, wenn heterosexuelle Schauspelers in homosexuelle Rull „Kraasch“ tospraken warrt, wieldes dat nich daan warrt, wenn en homosexuelle Person en heterosexuelle Rull spelen dee.<ref>{{Internetquelle |autor=Amanda Bell |url=http://www.mtv.com/news/2253503/ellen-page-lgbt-characters/ |titel=Ellen Page: Straight Actors Who Portray LGBT Characters Shouldn’t Be Called ‘Brave’ |werk=MTV News |datum=2015-08-27 |sprache=en |abruf=2018-07-13 }} {{Webarchiv|url=http://www.mtv.com/news/2253503/ellen-page-lgbt-characters/ |wayback=20180713231600 |text=Ellen Page: Straight Actors Who Portray LGBT Characters Shouldn’t Be Called ‘Brave’ |archiv-bot=2026-04-07 02:19:38 InternetArchiveBot }}</ref> Von September 2015 bet Anfang 2017 harr Page en Beziehung mit de Künstlerin Samantha Thomas.<ref>{{Internetquelle |autor=Lindsay Kimble |url=https://people.com/movies/ellen-pages-girlfriend-samantha-thomas-what-to-know/ |titel=Ellen Page’s Girlfriend Samantha Thomas: 5 Things to Know |werk=People |datum=2015-09-14 |sprache=en |abruf=2017-05-16}}</ref> In’n Januar 2018 hett Page de Danzerin un Choreografin Emma Portner freet, nadem de beiden siet Sommer 2017 en Poor weren.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.promiflash.de/news/2017/07/15/in-ihr-herz-getanzt-dancing-queen-ist-ellen-pages-neue.html |titel=In ihr Herz getanzt: Dancing-Queen ist Ellen Pages Neue! |werk=Promiflash.de |datum=2017-07-15 |abruf=2017-09-17}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Mike Miller |url=http://people.com/movies/ellen-page-married-emma-portner/ |titel=Surprise! Ellen Page Is Married to Emma Portner |werk=[[People (Zeitschrift)|People]] |datum=2018-01-03 |sprache=en |abruf=2018-07-13}}</ref> Dat US-amerikaansche ''[[Time]]-''Magazin hett Page 2019 in’n Artikel ''Meet 15 Women Leading the Fight Against Climate Change'' as een von 15 Froonslüüd vörstellt, de vörn mit dorbi gegen den Klimawannel gegenangaht.<ref name="time-5669038">{{Internetquelle |url=https://time.com/5669038/women-climate-change-leaders/ |titel=Meet 15 Women Leading the Fight Against Climate Change |werk=[[Time]] |datum=2019-09-12 |sprache=en |abruf=2020-01-01 }} {{Webarchiv|url=https://time.com/5669038/women-climate-change-leaders/ |wayback=20220816141129 |text=Meet 15 Women Leading the Fight Against Climate Change |archiv-bot=2026-04-07 02:19:38 InternetArchiveBot }}</ref> Siet 2019 speelt Page ok de Rull as Vanya Hargreeves in de [[Netflix]]-Reeg ''[[The Umbrella Academy]]''; An’n 1. Dezember 2020 hett Page över [[Social Media]] bekannt geven, [[transgender]] to ween un sik wünscht, dat Lüüd em ''Elliot'' nöömt un em mit de engelschen Pronomen ''he'' („he“) oder ''they'' (ok in’n Singular geslechtsneetraal) ansnackt.<ref name="Instagram 2020-12-02">Elliot Page: [https://www.instagram.com/p/CIQ1QFBhNFg/ ''@elliotpage.''] In: ''[[Instagram]].'' 2. Dezember 2020, afropen an’n 3. Dezember 2020 (engelsch); Zitaat: {{"|Gefallt 1.811.777 Maal}}.</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://orf.at/stories/3192017/ |titel=„Juno“-Star Page ist transgender: „Heiße Elliot“ |werk=orf.at |datum=2020-12-01 |abruf=2020-12-01}}</ref> == Filmografie == [[Bild:Ellen Page at TIFF 2009 cropped.jpg|mini|Page op dat [[Toronto International Film Festival]] 2009]] <div style="column-width:35em;"> * 1997: Pit Pony * 1999: Pit Pony (Feernsehreeg) * 2001: [[Trailer Park Boys]] (Feernsehreeg) * 2002: Rideau Hall (Feernsehreeg, Piloot) * 2002: Marion Bridge * 2002: The Wet Season * 2003: Mrs. Ashboro’s Cat * 2003: Touch & Go * 2003: Homeless to Harvard: The Liz Murray Story * 2003: Going for Broke * 2003: Love That Boy * 2004: Mouth to Mouth * 2004: I Downloaded a Ghost * 2004: Wilby Wonderful * 2004: [[ReGenesis]] (Feernsehreeg) * 2005: [[Hard Candy (Film)|Hard Candy]] * 2006: [[X-Men: The Last Stand]] * 2007: [[The Stone Angel]] * 2007: [[An American Crime]] * 2007: The Tracey Fragments * 2007: [[Juno (Film)|Juno]] * 2008: [[Smart People]] * 2009: [[Whip it]] * 2009: Vanishing of the Bees * 2009: [[The Simpsons]] (Feernsehreeg, Stimm) * 2010: [[Inception]] * 2010: [[Peacock (2010)|Peacock]] * 2010: [[Super]] * 2012: [[To Rome With Love]] * 2013: [[The East]] * 2013: Touchy Feely * 2013: Out There (Tekentrickreeg, Stimm, Episood 1x10) * 2014: [[X-Men: Days of Future Past]] * 2015: [[Into the Forest (Film)|Into the Forest]] (ok Produzent) * 2015: [[Freeheld]] * 2016: Window Horses: The Poetic Persian Epiphany of Rosie Ming (Stimm) * 2016–2017: [[Gaycation]] (Dokumentatschoon) * 2016: [[Tallulah (Film)|Tallulah]] * 2017: [[Flatliners (2017)|Flatliners]] * 2017: [[The Cured]] * 2017: [[My Days of Mercy]] (ok Produzent) * 2019: [[Tales of the City]] (Minireeg) * siet 2019: [[The Umbrella Academy]] (Feernsehreeg) <!--Filme erst nach der Premiere einfügen--> </div> '''Videospelen''' * 2013: [[Beyond: Two Souls]] == Priesen == {| class="wikitable sortable" ! Johr ! Pries ! Kategorie ! Film/Reeg ! wat dor rutsuurt is |- | 2000 | [[Gemini Award]] | Best Performance in a Children’s or Youth Program or Series | rowspan="2" | ''Pit Pony'' | {{Nomineert}} |- | 2002 | [[Young Artist Awards]] | Best Performance in a TV Drama Series – Leading Young Actress | {{Nomineert}} |- | 2003 | ACTRA Maritimes Award | Outstanding Performance – Female | ''Marion Bridge'' | {{Wunnen}} |- | 2003 | [[Gemini Award]] | Best Ensemble Performance in a Comedy Program or Series | ''[[Trailer Park Boys]] '' | {{Wunnen}} |- | 2004 | Atlantic Canadian Award | Outstanding Performance by an Actor – Female | rowspan="2" | ''Mrs. Ashboro’s Cat'' | {{Wunnen}} |- | 2004 | rowspan="2" | [[Gemini Award]] | Best Performance in a Children’s or Youth Program or Series | {{Wunnen}} |- | 2005 | Best Performance by an Actress in a Featured Supporting Role in a Dramatic Series | [[ReGenesis]] | {{Wunnen}} |- | 2006 | rowspan="2" | Fangoria Chainsaw Award | Relationship from Hell | rowspan="2" | [[Hard Candy (Film)|Hard Candy]] | {{Nomineert}} |- | 2006 | Creepiest Kid | {{Nomineert}} |- | 2007 | Atlantic Canadian Award | Beste Schauspelerin | ''The Tracey Fragments'' | {{Wunnen}} |- | 2007 | Austin Film Critics Award | Beste Schauspelerin | rowspan="4" | [[Hard Candy (Film)|Hard Candy]] | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[Online Film Critics Society Award]] | Beste Nawussdorstellerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | [[Chlotrudis Award]] | Beste Schauspelerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | [[Empire Award]] | Beste Nawussdorstellerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | [[Satellite Awards 2007|Satellite Award]] | Beste Hööftdorstellerin (Komödie/Musical) | rowspan="17" | [[Juno (Film)|Juno]] | {{Wunnen}} |- | 2007 | Austin Film Critics Award | Beste Schauspelerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[Chicago Film Critics Association|Chicago Film Critics Association Award]] | Beste Schauspelerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[Toronto Film Critics Association Award]] | Beste Schauspelerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | Las Vegas Film Critics Society Award | Beste Schauspelerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | rowspan="2" |Florida Film Critics Circle Award | Beste Schauspelerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | Pauline Kael Breakout Award | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[Gotham Award]] | Breakthrough Award | {{Wunnen}} |- | 2007 | Phoenix Film Critics Society Award | Breakthrough on Camera | {{Wunnen}} |- | 2007 | Hollywood Film Festival | Beste Nawussdorstellerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[National Board of Review]] | Beste Nawussdorstellerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | WAFCA Award | Beste Nawussdorstellerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[New York Film Critics Circle|New York Film Critics Circle Award]] | Beste Schauspelerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | San Diego Film Critics Society Award | Beste Schauspelerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | Southeastern Film Critics Association Award | Beste Schauspelerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | DFWFCA Award | Beste Schauspelerin | {{Nomineert}} |- | 2008 | [[Oscarverleihung 2008|Oscar]] | Beste Hööftdorstellerin | {{Nomineert}} |- | 2011 | [[MTV Movie Awards 2011|MTV Movie Award]] | Beste Bangbüx | rowspan="2"| [[Inception]] | {{Wunnen}} |- | 2011 | [[Saturn-Award-Verleihung 2011|Saturn Award]] | Beste Hööftdorstellerin | {{Nomineert}} |- | 2013 | SpikeTV Video Game Awards – VGX 2013 | Beste Synchroonsprekerin | Beyond: Two Souls | {{Nomineert}} |} == Weblenken == {{Commons}} * {{IMDb|PID=0680983}} == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Page, Elliot}} [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Börger von Kanada]] [[Kategorie:Boren 1987]] [[Kategorie:Mann]] qrh6gmym44r4zy52h8a9aayuiwkkxfs Biathlon-Weltmeesterschapen 2021 0 163576 1062026 1061640 2026-04-07T01:35:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062026 wikitext text/x-wiki De '''52. [[Biathlon-Weltmeesterschapen]]''' funnen van'n 10. bit 21. Februar 2021 in [[Pokljuka]] (Slowenien) statt. Nah [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2001|2001]] wurrn de Titelkämpe dor to'n tweeten Mal utdragen.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.augsburger-allgemeine.de/sport/wintersport/Biathlon-WM-in-Oberhof-vom-8-bis-19-Februar-2023-id54561531.html |titel=Biathlon-WM in Oberhof vom 8. bis 19. Februar 2023 |werk= |hrsg=[[Augsburger Allgemeine]] |datum=2019-06-11 |abruf=2019-06-11 }} {{Webarchiv|url=https://www.augsburger-allgemeine.de/sport/wintersport/Biathlon-WM-in-Oberhof-vom-8-bis-19-Februar-2023-id54561531.html |wayback=20190612164508 |text=Biathlon-WM in Oberhof vom 8. bis 19. Februar 2023 |archiv-bot=2026-04-07 01:35:50 InternetArchiveBot }}</ref> As Veranstaltungsoort wurr oorsprünglich de [[Russland|russische]] Stadt [[Tjumen]] utwählt, aber in'n Toog vun de Erkenntnisse ut den [[McLaren-Report]] hett de [[Internatschonale Biathlon-Union|IBU]] den russischen Biathlonverband upfordert, de Weltmeesterschap torüch to geven. Dat passeer nich un so wurr Russland de WM weer aftrucken. De Weltmeesterschapen sünd de Hööchtpunkt vun den [[Biathlon-Weltcup 2020/21]] un gaht in de sien Wertung mit in. == Tietplaan == {| class="wikitable zebra" style="text-align:center" |- ! Datum ! colspan="2"| Mannlüüd ! colspan="2"| Fruen |- | Di, 9. Februar | | colspan="3"|Anfangsfier |- | Mi, 10. Februar | 15:00 Uhr | colspan="3"| Mixed-Staffel (4&thinsp;×&thinsp;7,5 km) |- | Fr, 12. Februar | 14:30 Uhr | Sprint (10 km) | colspan="2"| |- | Sa., 13. Februar | colspan="2"| | 14:30 Uhr | Sprint (7,5 km) |- | So, 14. Februar | 13:15 Uhr | Verfolgung (12,5 km) | 15:30 Uhr | Verfolgung (10 km) |- | Di, 16. Februar | colspan="2"| | 12:05 Uhr | Eenzel (15 km) |- |Mi, 17. Februar | 14:30 Uhr | Eenzel (20 km) | colspan="2"| |- | Do, 18. Februar | 15:15 Uhr | colspan="3"| Single-Mixed-Staffel (6 km + 7,5 km) |- | Sa., 20. Februar | 15:00 Uhr | Staffel (4&thinsp;×&thinsp;7,5 km) | 11:45 Uhr | Staffel (4&thinsp;×&thinsp;6 km) |- | So, 21. Februar | 15:15 Uhr | Massenstart (15 km) | 12:30 Uhr | Massenstart (12,5 km) |- class="small" | colspan="5"|All Tietangaven in [[Mitteleuropäische Zeit|MEZ]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pokljuka2021.si/en/world-championships-2021/programme/ |titel=Programme |hrsg=pokljuka2021.si |sprache=en |abruf=2020-09-28}}</ref> |} == Wettkämpe == === Mannlüüd === ==== Sprint 10 km ==== {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; width:33em; margin-right:2em;" ! Platz ! Sportler ! Tiet ! Scheet&shy;fehler |- style="background:#F7F6A8" | 1 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] [[Martin Ponsiluoma]] |style="text-align:right"| 24:41,1 min | 0+0 |- style="background:#DCE5E5" | 2 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Simon Desthieux]] |style="text-align:right"| +11,2 s | 0+0 |- style="background:#FFDAB9" | 3 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Émilien Jacquelin]] |style="text-align:right"| +12,9 s | 1+0 |- | 4 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Johannes Dale]] |style="text-align:right"| +22,4 s | 0+1 |- | 5 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Johannes Thingnes Bø]] |style="text-align:right"| +22,5 s | 2+0 |- | 6 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Quentin Fillon Maillet]] |style="text-align:right"| +23,9 s | 1+0 |- | 7 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Sturla Holm Lægreid]] |style="text-align:right"| +25,7 s | 0+0 |- | 8 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] [[Sebastian Samuelsson]] |style="text-align:right"| +26,7 s | 0+1 |- | 9 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Tarjei Bø]] |style="text-align:right"| +28,2 s | 0+1 |- | 10 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Russia.svg|25px]] [[Eduard Ratmilewitsch Latypow|Eduard Latypow]] |style="text-align:right"| +33,3 s | 0+1 |- | colspan="5"| |- | 13 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Lukas Hofer]] |style="text-align:right"| +47,6 s | 0+1 |- | 16 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Simon Eder]] |style="text-align:right"| +56,4 s | 0+0 |- | 34 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dominik Windisch]] |style="text-align:right"| +1:35,5 min | 1+2 |- | 36 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Arnd Peiffer]] |style="text-align:right"| +1:37,2 min | 0+2 |- | 38 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[David Komatz]] |style="text-align:right"| +1:43,0 min | 0+1 |- | 39 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Benedikt Doll]] |style="text-align:right"| +1:43,7 min | 2+2 |- | 44 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Martin Jäger (Skisportler)|Martin Jäger]] |style="text-align:right"| +1:49,3 min | 0+2 |- | 45 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Johannes Kühn (Biathlet)|Johannes Kühn]] |style="text-align:right"| +1:57,3 min | 0+4 |- | 50 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Niklas Hartweg]] |style="text-align:right"| +2:01,5 min | 1+1 |- | 52 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Felix Leitner]] |style="text-align:right"| +2:03,1 min | 1+2 |- | 59 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Belgium.svg|25px]] [[Thierry Langer (Biathlet)|Thierry Langer]] |style="text-align:right"| +2:14,5 min | 0+3 |- | 62 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Benjamin Weger]] |style="text-align:right"| +2:16,0 min | 2+1 |- | 66 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Erik Lesser]] |style="text-align:right"| +2:21,6 min | 0+2 |- | 67 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Julian Eberhard]] |style="text-align:right"| +2:23,6 min | 1+3 |- | 73 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Jeremy Finello]] |style="text-align:right"| +2:41,8 min | 1+3 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Sprint 10 km|Weltmeester 2020]]: [[Bild: Flag of Russia.svg|25px]] [[Alexander Wiktorowitsch Loginow|Alexander Loginow]] Start: Freedag, 12. Februar 2021, 14:30 Uhr Meld un an’n Start: 104 Athleten<ref>{{Internetquelle |autor= |url= https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SMSP/C77B_v1.pdf |titel=Competition Analysis men 10 km Sprint |hrsg=IBU |datum=2021-02-12 |format=PDF |abruf=2021-02-12}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Verfolgung 12,5 km ==== {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; width:33em; margin-right:2em;" ! Platz ! Sportler ! Tiet ! Scheet&shy;fehler |- style="background:#F7F6A8" | 1 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Émilien Jacquelin]] |style="text-align:right"| 31:22,1 min | 0+0+0+0 |- style="background:#DCE5E5" | 2 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] [[Sebastian Samuelsson]] |style="text-align:right"| +7,3 s | 0+0+0+0 |- style="background:#FFDAB9" | 3 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Johannes Thingnes Bø]] |style="text-align:right"| +8,1 s | 0+1+1+0 |- | 4 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Quentin Fillon Maillet]] |style="text-align:right"| +32,5 s | 2+0+0+0 |- | 5 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Simon Desthieux]] |style="text-align:right"| +41,9 s | 0+0+0+1 |- | 6 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Sturla Holm Lægreid]] |style="text-align:right"| +57,9 s | 0+0+1+0 |- | 7 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Russia.svg|25px]] [[Eduard Ratmilewitsch Latypow|Eduard Latypow]] |style="text-align:right"| +1:35,1 min | 0+0+1+1 |- | 8 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Ukraine.svg|25px]] [[Artem Pryma]] |style="text-align:right"| +2:00,6 min | 0+1+2+0 |- | 9 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Simon Eder]] |style="text-align:right"| +2:03,8 min | 0+0+1+0 |- | 10 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Latvia.svg|25px]] [[Andrejs Rastorgujevs]] |style="text-align:right"| +2:12,1 min | 0+1+1+1 |- | colspan="5"| |- | 15 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Lukas Hofer]] |style="text-align:right"| +2:27,3 min | 3+0+1+1 |- | 20 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Arnd Peiffer]] |style="text-align:right"| +2:58,0 min | 0+2+1+1 |- | 24 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[David Komatz]] |style="text-align:right"| +3:09,7 min | 0+1+0+0 |- | 31 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Benedikt Doll]] |style="text-align:right"| +3:34,4 min | 1+1+3+1 |- | 36 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dominik Windisch]] |style="text-align:right"| +4:20,3 min | 1+1+4+1 |- | 41 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Johannes Kühn (Biathlet)|Johannes Kühn]] |style="text-align:right"| +4:45,8 min | 2+1+3+1 |- | 43 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Martin Jäger (Skisportler)|Martin Jäger]] |style="text-align:right"| +4:51,1 min | 1+3+0+3 |- | 44 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Belgium.svg|25px]] [[Thierry Langer (Biathlet)|Thierry Langer]] |style="text-align:right"| +4:51,4 min | 0+1+0+2 |- | 45 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Felix Leitner]] |style="text-align:right"| +4:52,0 min | 1+0+3+1 |- | 48 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Niklas Hartweg]] |style="text-align:right"| +5:04,0 min | 2+2+0+1 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Verfolgung 12,5 km|Weltmeester 2020]]: [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Émilien Jacquelin]] Start: Sönndag, 14. Februar 2021, 13:15Uhr Melld un an’n Start: 60 Athleten, överrunnd: 2<ref>{{Internetquelle |autor= |url= https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SMPU/C77D_v1.pdf |titel=Competition Analysis men 12,5 km Pursuit |hrsg=IBU |datum=2021-02-14 |format=PDF |abruf=2021-02-14}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Eenzel 20 km ==== {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; width:33em; margin-right:2em;" ! Platz ! Sportler ! Tiet ! Scheet&shy;fehler |- style="background:#F7F6A8" | 1 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Sturla Holm Lægreid]] |style="text-align:right"| 49:27,6 min | 0+0+0+0 |- style="background:#DCE5E5" | 2 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Arnd Peiffer]] |style="text-align:right"| +16,9 s | 0+0+0+0 |- style="background:#FFDAB9" | 3 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Johannes Dale]] |style="text-align:right"| +40,9 s | 0+1+0+0 |- | 4 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Quentin Fillon Maillet]] |style="text-align:right"| +1:12,9 min | 1+0+1+0 |- | 5 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Johannes Thingnes Bø]] |style="text-align:right"| +1:13,5 min | 0+1+0+1 |- | 6 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Russia.svg|25px]] [[Said Karimulla Said Wachidullah Chalili|Said Karimulla Chalili]] |style="text-align:right"| +1:45,3 min | 0+0+0+0 |- | 7 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Simon Eder]] |style="text-align:right"| +1:59,7 min | 0+1+0+0 |- | 8 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Benedikt Doll]] |style="text-align:right"| +2:06,9 min | 1+1+0+0 |- | 9 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Ukraine.svg|25px]] [[Artem Pryma]] |style="text-align:right"| +2:31,2 min | 0+0+0+1 |- | 10 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Roman Rees]] |style="text-align:right"| +2:31,6 min | 0+0+1+0 |- | colspan="5"| |- | 14 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Felix Leitner]] |style="text-align:right"| +3:17,1 min | 0+1+0+1 |- | 17 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Jeremy Finello]] |style="text-align:right"| +3:35,2 min | 1+1+0+1 |- | 19 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Lukas Hofer]] |style="text-align:right"| +3:42,0 min | 1+0+1+2 |- | 20 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Belgium.svg|25px]] [[Florent Claude]] |style="text-align:right"| +3:45,2 min | 0+0+0+1 |- | 24 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Johannes Kühn (Biathlet)|Johannes Kühn]] |style="text-align:right"| +3:58,1 min | 0+2+0+1 |- | 34 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Julian Eberhard]] |style="text-align:right"| +4:45,5 min | 2+0+1+1 |- | 43 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Serafin Wiestner]] |style="text-align:right"| +5:08,9 min | 1+1+1+0 |- | 45 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dominik Windisch]] |style="text-align:right"| +5:17,7 min | 1+3+1+0 |- | 47 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Benjamin Weger]] |style="text-align:right"| +5:20,0 min | 2+1+0+0 |- | 49 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[David Komatz]] |style="text-align:right"| +5:30,2 min | 0+0+2+1 |- | 60 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Didier Bionaz]] |style="text-align:right"| +5:58,6 min | 0+2+0+2 |- | 71 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Tommaso Giacomel]] |style="text-align:right"| +7:22,3 min | 1+1+2+2 |- | 75 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Martin Jäger (Skisportler)|Martin Jäger]] |style="text-align:right"| +7:39,3 min | 1+3+0+1 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Eenzel 20 km|Weltmeester 2020]]: [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Martin Fourcade]] Start: Mittweek, 17. Februar 2021, 14:30 Uhr Melld un an’n Start: 101 Athleten, nich afslooten: 1<ref>{{Internetquelle |autor= |url= https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SMIN/C77A_v1.pdf |titel=Competition Analysis men 20 km Individual |hrsg=IBU |datum=2021-02-17 |format=PDF |abruf=2021-02-17}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Massenstart 15 km ==== {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; width:33em; margin-right:2em;" ! Platz ! Sportler ! Tiet ! Scheet&shy;fehler |- style="background:#F7F6A8" | 1 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Sturla Holm Lægreid]] |style="text-align:right"| 36:27,2 min | 0+0+0+1 |- style="background:#DCE5E5" | 2 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Johannes Dale]] |style="text-align:right"| +10,2 s | 0+1+1+0 |- style="background:#FFDAB9" | 3 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Quentin Fillon Maillet]] |style="text-align:right"| +12,8 s | 1+1+0+0 |- | 4 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Simon Eder]] |style="text-align:right"| +23,1 s | 0+0+0+1 |- | 5 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Slovenia.svg|25px]] [[Jakov Fak]] |style="text-align:right"| +30,0 s | 0+0+0+1 |- | 6 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Tarjei Bø]] |style="text-align:right"| +33,3 s | 0+1+0+1 |- | 7 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Lukas Hofer]] |style="text-align:right"| +39,7 s | 0+1+0+1 |- | 8 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Johannes Thingnes Bø]] |style="text-align:right"| +45,4 s | 2+0+2+1 |- | 9 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Russia.svg|25px]] [[Alexander Wiktorowitsch Loginow|Alexander Loginow]] |style="text-align:right"| +50,0 s | 0+1+0+1 |- | 10 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] [[Sebastian Samuelsson]] |style="text-align:right"| +59,7 s | 0+0+2+1 |- | colspan="5"| |- | 12 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Arnd Peiffer]] |style="text-align:right"| +1:09,2 min | 0+0+1+2 |- | 23 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Benedikt Doll]] |style="text-align:right"| +2:58,5 min | 3+0+1+2 |- | 24 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Thomas Bormolini (Biathlet)|Thomas Bormolini]] |style="text-align:right"| +3:03,5 min | 1+0+1+0 |- | 25 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Belgium.svg|25px]] [[Florent Claude]] |style="text-align:right"| +3:20,7 min | 0+1+1+1 |- |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Massenstart 15 km|Weltmeester 2020]]: [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Johannes Thingnes Bø]] Start: Sönndag, 21. Februar 2021, 15:15 Uhr Melld un an’n Start: 30 Athleten<ref>{{Internetquelle |autor= |url= https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SMMS/C77D_v1.pdf |titel=Competition Analysis men 15 km Mass Start |hrsg=IBU |datum=2021-02-21 |format=PDF |abruf=2021-02-21}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Staffel 4 × 7,5 km ==== {| class="wikitable toptextcells" style="float:left; margin-right:2em;" |- ! Platz ! Land ! Sportler ! Zeit ! Straafrunnen<br />+ Nahlader |- style="background:#F7F6A8" |style="text-align:center"| 1 | [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] | [[Sturla Holm Lægreid]]<br />[[Tarjei Bø]]<br />[[Johannes Thingnes Bø]]<br />[[Vetle Sjåstad Christiansen]] |style="text-align:right"| 1:12:27,4 h |style="text-align:center"| 0+1 0+1<br />0+0 0+3<br />0+1 0+0<br />0+0 0+2 |- style="background:#DCE5E5" |style="text-align:center"| 2 | [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] | [[Peppe Femling]]<br />[[Jesper Nelin]]<br />[[Martin Ponsiluoma]]<br />[[Sebastian Samuelsson]] |style="text-align:right"| +33,1 s |style="text-align:center"| 0+3 0+0<br />0+1 0+0<br />0+2 0+1<br />0+0 0+0 |- style="background:#FFDAB9" |style="text-align:center"| 3 | [[Bild: Flag of Russia.svg|25px]] | [[Said Karimulla Said Wachidullah Chalili|Said Karimulla Chalili]]<br />[[Matwei Pawlowitsch Jelissejew|Matwei Jelissejew]]<br />[[Alexander Wiktorowitsch Loginow|Alexander Loginow]]<br />[[Eduard Ratmilewitsch Latypow|Eduard Latypow]] |style="text-align:right"| +50,9 s |style="text-align:center"| 0+2 0+0<br />0+0 0+1<br />0+0 0+1<br />0+0 0+1 |- |style="text-align:center"| 4 | [[Bild: Flag of France.svg|25px]] | [[Antonin Guigonnat]]<br />[[Quentin Fillon Maillet]]<br />[[Simon Desthieux]]<br />[[Émilien Jacquelin]] |style="text-align:right"| +1:02,0 min |style="text-align:center"| 0+0 0+3<br />0+1 1+3<br />0+0 0+1<br />0+0 0+3 |- |style="text-align:center"| 5 | [[Bild: Flag of Ukraine.svg|25px]] | [[Bohdan Zymbal]]<br />[[Dmytro Pidrutschnyj]]<br />[[Artem Pryma]]<br />[[Anton Dudtschenko]] |style="text-align:right"| +1:12,7 min |style="text-align:center"| 0+0 0+0<br />0+0 0+0<br />0+1 0+0<br />0+2 0+1 |- |style="text-align:center"| 6 | [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] | [[Didier Bionaz]]<br />[[Lukas Hofer]]<br />[[Tommaso Giacomel]]<br />[[Dominik Windisch]] |style="text-align:right"| +1:35,5 min |style="text-align:center"| 0+0 0+3<br />0+2 0+3<br />0+0 1+3<br />0+0 1+3 |- |style="text-align:center"| 7 | [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] | [[Erik Lesser]]<br />[[Roman Rees]]<br />[[Arnd Peiffer]]<br />[[Benedikt Doll]] |style="text-align:right"| +1:43,2 min |style="text-align:center"| 0+1 0+2<br />0+0 0+0<br />0+0 0+0<br />0+1 0+0 |- |style="text-align:center"| 8 | [[Bild: Flag of Slovenia.svg|25px]] | [[Miha Dovžan]]<br />[[Jakov Fak]]<br />[[Rok Tršan]]<br />[[Alex Cisar]] |style="text-align:right"| +1:44,3 min |style="text-align:center"| 0+1 0+3<br />0+0 0+1<br />0+1 0+0<br />0+2 0+0 |- |style="text-align:center"| 9 | [[Bild: Flag of Belarus.svg|25px]] | [[Mikita Labastau]]<br />[[Anton Smolski]]<br />[[Maksim Warabej]]<br />[[Dsmitryj Lasouski]] |style="text-align:right"| +2:25,4 min |style="text-align:center"| 0+0 0+1<br />0+3 0+0<br />0+2 0+0<br />0+0 0+3 |- |style="text-align:center"| 10 | [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] | [[David Komatz]]<br />[[Simon Eder]]<br />[[Felix Leitner]]<br />[[Julian Eberhard]] |style="text-align:right"| +2:31,1 min |style="text-align:center"| 0+0 1+3<br />0+0 0+0<br />0+1 0+0<br />0+2 0+0 |- |style="text-align:center"| 11 | [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] | [[Niklas Hartweg]]<br />[[Benjamin Weger]]<br />[[Jeremy Finello]]<br />[[Serafin Wiestner]] |style="text-align:right"| +2:48,3 min |style="text-align:center"| 0+1 0+0<br />0+1 0+1<br />0+0 1+3<br />0+0 2+3 |- | colspan="5" | |- |style="text-align:center"| 23 | [[Bild: Flag of Belgium.svg|25px]] | [[Thierry Langer (Biathlet)|Thierry Langer]]<br />[[Tom Lahaye-Goffart]]<br />[[César Beauvais]]<br />[[Florent Claude]] |style="text-align:right"| överrund |style="text-align:center"| 0+0 0+0<br />0+2 0+1<br />2+3 0+2 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Staffel|Weltmeester 2020]]: [[Bild: Flag of France.svg|25px]] ([[Émilien Jacquelin]], [[Martin Fourcade]], [[Simon Desthieux]], [[Quentin Fillon Maillet]]) Melld un an’n Start: 27 Natschonen, överrund: 8<ref>[https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SMRL/C73C_v2.pdf Results, Men Relay (pdf)] up biathlonresults.com, afropen an’n 20. Februar 2021.</ref> <div style="clear:both;"></div> === Fruen === ==== Sprint 7,5 km ==== {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; width:33em; margin-right:2em;" ! Platz ! Sportler ! Tiet ! Scheet&shy;fehler |- style="background:#F7F6A8" | 1 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Tiril Eckhoff]] |style="text-align:right"| 21:18,7 min | 0+0 |- style="background:#DCE5E5" | 2 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Anaïs Chevalier-Bouchet]] |style="text-align:right"| +12,0 s | 0+1 |- style="background:#FFDAB9" | 3 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Belarus.svg|25px]] [[Hanna Sola]] |style="text-align:right"| +14,4 s | 0+0 |- | 4 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Denise Herrmann]] |style="text-align:right"| +22,3 s | 0+1 |- | 5 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Lisa Vittozzi]] |style="text-align:right"| +37,7 s | 0+0 |- | 6 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Marte Olsbu Røiseland]] |style="text-align:right"| +43,5 s | 0+2 |- | 7 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Lena Häcki]] |style="text-align:right"| +49,5 s | 1+0 |- | 8 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Franziska Preuß]] |style="text-align:right"| +50,4 s | 0+1 |- | 9 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Lisa Hauser]] |style="text-align:right"| +50,5 s | 1+1 |- | 10 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] [[Hanna Öberg]] |style="text-align:right"| +58,8 s | 0+1 |- | colspan="5"| |- | 12 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Vanessa Hinz]] |style="text-align:right"| +1:08,5 min | 0+1 |- | 15 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Selina Gasparin]] |style="text-align:right"| +1:12,7 min | 0+2 |- | 20 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dorothea Wierer]] |style="text-align:right"| +1:21,9 min | 1+1 |- | 24 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Irene Lardschneider]] |style="text-align:right"| +1:31,7 min | 0+0 |- | 27 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Elisa Gasparin]] |style="text-align:right"| +1:45,9 min | 0+1 |- | 31 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Janina Hettich]] |style="text-align:right"| +1:52,2 min | 0+2 |- | 33 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Aita Gasparin]] |style="text-align:right"| +1:52,6 min | 2+0 |- | 38 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Dunja Zdouc]] |style="text-align:right"| +1:59,1 min | 0+2 |- | 39 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Katharina Innerhofer]] |style="text-align:right"| +2:05,7 min | 1+2 |- | 63 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Julia Schwaiger]] |style="text-align:right"| +2:54,8 min | 3+0 |- | 79 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Federica Sanfilippo]] |style="text-align:right"| +3:38,7 min | 1+3 |- | 86 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Belgium.svg|25px]] [[Rieke de Maeyer]] |style="text-align:right"| +4:10,3 min | 0+0 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Sprint 10 km|Weltmeesterin 2020]]: [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Marte Olsbu Røiseland]] Start: Saterdag, 13. Februar 2021, 14:30 Uhr Melld un an’n Start: 99 Athletinnen<ref>{{Internetquelle |autor= |url= https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SWSP/C77B_v0.pdf |titel=Competition Analysis women 7,5 km Sprint |hrsg=IBU |datum=2021-02-13 |format=PDF |abruf=2021-02-13}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Verfolgung 10 km ==== {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; width:33em; margin-right:2em;" ! Platz ! Sportler ! Tiet ! Scheet&shy;fehler |- style="background:#F7F6A8" | 1 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Tiril Eckhoff]] |style="text-align:right"| 30:38,1 min | 1+0+1+0 |- style="background:#DCE5E5" | 2 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Lisa Hauser]] |style="text-align:right"| +17,3 s | 1+0+0+0 |- style="background:#FFDAB9" | 3 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Anaïs Chevalier-Bouchet]] |style="text-align:right"| +33,0 s | 0+1+0+1 |- | 4 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dorothea Wierer]] |style="text-align:right"| +45,2 s | 0+0+0+0 |- | 5 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Franziska Preuß]] |style="text-align:right"| +49,3 s | 0+0+2+0 |- | 6 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Vanessa Hinz]] |style="text-align:right"| +1:05,1 min | 0+0+0+0 |- | 7 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Ukraine.svg|25px]] [[Olena Pidhruschna]] |style="text-align:right"| +1:13,9 min | 0+0+0+0 |- | 8 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Denise Herrmann]] |style="text-align:right"| +1:16,3 min | 1+0+0+2 |- | 9 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Marte Olsbu Røiseland]] |style="text-align:right"| +1:26,5 min | 0+0+1+2 |- | 10 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Ingrid Landmark Tandrevold]] |style="text-align:right"| +1:34,1 min | 0+0+0+2 |- | 11 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Dunja Zdouc]] |style="text-align:right"| +1:34,7 min | 0+0+0+0 |- | 12 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Lena Häcki]] |style="text-align:right"| +1:52,2 min | 2+0+0+1 |- | colspan="5"| |- | 15 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Selina Gasparin]] |style="text-align:right"| +2:14,5 min | 0+1+1+1 |- | 28 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Elisa Gasparin]] |style="text-align:right"| +3:04,7 min | 0+0+1+1 |- | 34 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Janina Hettich]] |style="text-align:right"| +3:30,0 min | 0+1+1+1 |- | 35 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Aita Gasparin]] |style="text-align:right"| +3:34,2 min | 0+2+0+1 |- | 37 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Katharina Innerhofer]] |style="text-align:right"| +3:35,9 min | 0+0+3+2 |- | 51 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Irene Lardschneider]] |style="text-align:right"| +4:58,3 min | 0+2+1+0 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Verfolgung 10 km|Weltmeesterin 2020]]: [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dorothea Wierer]] Start: Sönndag, 14. Februar 2021, 15:30 Uhr Melld un an’n Start: 60 Athletinnen, nich afslooten: 1<ref>{{Internetquelle |autor= |url= https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SWPU/C77D_v1.pdf |titel=Competition Analysis women 10 km Pursuit |hrsg=IBU |datum=2021-02-14 |format=PDF |abruf=2021-02-14}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Eenzel 15 km ==== {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; width:33em; margin-right:2em;" ! Platz ! Sportlerin ! Tiet ! Scheet&shy;fehler |- style="background:#F7F6A8" | 1 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of the Czech Republic.svg|25px]] [[Markéta Davidova]] |style="text-align:right"| 42:27,7 min | 0+0+0+0 |- style="background:#DCE5E5" | 2 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] [[Hanna Öberg]] |style="text-align:right"| +27,9 s | 0+0+1+0 |- style="background:#FFDAB9" | 3 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Ingrid Landmark Tandrevold]] |style="text-align:right"| +1:04,0 min | 0+1+0+0 |- | 4 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Lisa Hauser]] |style="text-align:right"| +1:52,2 min | 0+0+0+2 |- | 5 |style="text-align:left"| [[Swetlana Igorewna Mironowa|Swetlana Mironowa]] |style="text-align:right"| +2:05,8 min | 0+0+1+1 |- | 6 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Selina Gasparin]] |style="text-align:right"| +2:09,6 min | 1+0+0+1 |- | 7 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Franziska Preuß]] |style="text-align:right"| +2:14,4 min | 0+1+0+1 |- | 8 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Irene Cadurisch]] |style="text-align:right"| +2:15,2 min | 0+0+0+1 |- | 9 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dorothea Wierer]] |style="text-align:right"| +2:20,2 min | 0+0+1+1 |- | 10 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Julia Schwaiger]] |style="text-align:right"| +2:20,8 min |0+1+0+0 |- | colspan="5"| |- | 12 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Lena Häcki]] |style="text-align:right"| +2:24,6 min | 1+1+0+0 |- | 15 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Denise Herrmann]] |style="text-align:right"| +2:29,7 min | 1+1+0+0 |- | 19 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Elisa Gasparin]] |style="text-align:right"| +2:59,8 min | 0+0+0+1 |- | 33 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Vanessa Hinz]] |style="text-align:right"| +4:16,9 min | 0+1+1+1 |- | 34 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Maren Hammerschmidt]] |style="text-align:right"| +4:20,7 min | 1+0+0+1 |- | 42 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Dunja Zdouc]] |style="text-align:right"| +4:40,1 min | 0+1+1+1 |- | 46 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Katharina Innerhofer]] |style="text-align:right"| +5:04,5 min | 0+2+0+3 |- | 83 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Federica Sanfilippo]] |style="text-align:right"| +10:03,4 min | 2+1+3+2 |- | 85 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Irene Lardschneider]] |style="text-align:right"| +10:42,3 min | 2+2+0+2 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Einzel 20 km|Weltmeesterin 2020]]: [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dorothea Wierer]] Start: Dienstag, 16. Februar 2021, 12:05 Uhr Melld: 98 Athletinnen, nich an‘n Start: 1, nich afslooten: 4<ref>{{Internetquelle |autor= |url= https://de.biathlonworld.com/competitions/ibu-world-championship/events/ibu-world-championships-biathlon-pokljuka-2021/bt2021swrlch__/race/einzel-frauen/bt2021swrlch__swin/ |titel=Starting list women 20 km Einzel|hrsg=IBU |datum=2021-02-16 |format=Website |abruf=2021-02-16}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Massenstart 12,5 km ==== {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; width:33em; margin-right:2em;" ! Platz ! Sportler ! Tiet ! Scheet&shy;fehler |- style="background:#F7F6A8" | 1 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Lisa Hauser]] |style="text-align:right"| 36:05,7 min | 0+0+0+0 |- style="background:#DCE5E5" | 2 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Ingrid Landmark Tandrevold]] |style="text-align:right"| +21,7 s | 0+0+1+0 |- style="background:#FFDAB9" | 3 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Tiril Eckhoff]] |style="text-align:right"| +23,0 s | 1+0+1+1 |- | 4 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Marte Olsbu Røiseland]] |style="text-align:right"| +23,6 s | 0+1+0+0 |- | 5 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Lisa Vittozzi]] |style="text-align:right"| +48,9 s | 0+1+0+0 |- | 6 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Franziska Preuß]] |style="text-align:right"| +52,6 s | 1+0+1+0 |- | 7 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] [[Hanna Öberg]] |style="text-align:right"| +57,7 s | 1+0+1+0 |- | 8 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dorothea Wierer]] |style="text-align:right"| +1:05,3 min | 1+0+1+1 |- | 9 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Latvia.svg|25px]] [[Baiba Bendika]] |style="text-align:right"| +1:14,3 min | 0+0+0+2 |- | 10 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Vanessa Hinz]] |style="text-align:right"| +1:21,2 min | 0+0+1+0 |- | colspan="5"| |- | 15 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Lena Häcki]] |style="text-align:right"| +2:06,6 min | 1+0+1+1 |- | 18 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Selina Gasparin]] |style="text-align:right"| +2:20,9 min | 0+2+1+1 |- | 21 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Elisa Gasparin]] |style="text-align:right"| +2:38,6 min | 0+0+2+1 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Massenstart 12,5 km|Weltmeesterin 2020]]: [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] Marte Olsbu Røiseland]] Start: Sönndag, 21. Februar 2021, 12:30 Uhr Melld un an’n Start: 30 Athletinnen<ref>{{Internetquelle |autor= |url= https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SWMS/C77D_v1.pdf |titel=Competition Analysis women 12,5 km Mass Start |hrsg=IBU |datum=2021-02-21 |format=PDF |abruf=2021-02-21}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Staffel 4 × 6 km ==== {| class="wikitable toptextcells" style="float:left; margin-right:2em;" |- ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet ! Straafrunnen<br />+ Nahlader |- style="background:#F7F6A8" |style="text-align:center"| 1 | [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] | [[Ingrid Landmark Tandrevold]]<br />[[Tiril Eckhoff]]<br />[[Ida Lien]]<br />[[Marte Olsbu Røiseland]] |style="text-align:right"| 1:10:39,0 h |style="text-align:center"| 0+0 0+1<br />0+2 0+1<br />0+1 0+2<br />0+3 0+1 |- style="background:#DCE5E5" |style="text-align:center"| 2 | [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] | [[Vanessa Hinz]]<br />[[Janina Hettich]]<br />[[Denise Herrmann]]<br />[[Franziska Preuß]] |style="text-align:right"| +8,8 s |style="text-align:center"| 0+0 0+0<br />0+2 0+0<br />0+3 0+0<br />0+0 0+0 |- style="background:#FFDAB9" |style="text-align:center"| 3 | [[Bild: Flag of Ukraine.svg|25px]] | [[Anastassija Merkuschyna]]<br />[[Julija Dschyma]]<br />[[Darja Blaschko]]<br />[[Olena Pidhruschna]] |style="text-align:right"| +9,2 s |style="text-align:center"| 0+1 0+0<br />0+1 0+2<br />0+1 0+0<br />0+0 0+2 |- |style="text-align:center"| 4 | [[Bild: Flag of Belarus.svg|25px]] | [[Iryna Kryuko]]<br />[[Dsinara Alimbekawa]]<br />[[Hanna Sola]]<br />[[Jelena Krutschinkina]] |style="text-align:right"| +28,8 s |style="text-align:center"| 0+2 0+0<br />0+0 0+0<br />0+1 0+2<br />0+2 0+1 |- |style="text-align:center"| 5 | [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] | [[Johanna Skottheim]]<br />[[Linn Persson]]<br />[[Elvira Öberg]]<br />[[Hanna Öberg]] |style="text-align:right"| +47,9 s |style="text-align:center"| 0+1 0+2<br />0+3 0+0<br />0+2 0+0<br />0+1 0+0 |- |style="text-align:center"| 6 | [[Bild: Flag of Poland.svg|25px]] | [[Kinga Zbylut]]<br />[[Monika Hojnisz-Staręga]]<br />[[Kamila Żuk]]<br />[[Anna Mąka]] |style="text-align:right"| +52,1 s |style="text-align:center"| 0+0 0+1<br />0+0 0+0<br />0+1 0+1<br />0+1 0+2 |- |style="text-align:center"| 7 | [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] | [[Dunja Zdouc]]<br />[[Katharina Innerhofer]]<br />[[Julia Schwaiger]]<br />[[Lisa Hauser]] |style="text-align:right"| +1:04,3 min |style="text-align:center"| 0+3 0+2<br />0+2 0+3<br />0+1 0+1<br />0+2 0+1 |- |style="text-align:center"| 8 | [[Bild: Flag of France.svg|25px]] | [[Anaïs Bescond]]<br />[[Anaïs Chevalier-Bouchet]]<br />[[Chloé Chevalier]]<br />[[Julia Simon]] |style="text-align:right"| +1:15,2 min |style="text-align:center"| 0+0 0+0<br />0+0 0+1<br />0+1 0+0<br />0+2 0+1 |- |style="text-align:center"| 9 | [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] | [[Lisa Vittozzi]]<br />[[Michela Carrara]]<br />[[Federica Sanfilippo]]<br />[[Dorothea Wierer]] |style="text-align:right"| +1:28,1 min |style="text-align:center"| 0+0 0+0<br />0+3 0+1<br />0+3 0+2<br />0+0 0+0 |- |style="text-align:center"| 10 | [[Bild: Flag of the Czech Republic.svg|25px]] | [[Jessica Jislová]]<br />[[Eva Puskarčíková]]<br />[[Markéta Davidová]]<br />[[Lucie Charvátová]] |style="text-align:right"| +1:40,4 min |style="text-align:center"| 0+0 0+2<br />0+1 0+0<br />0+0 0+0<br />0+2 0+1 |- | colspan="5" | |- |style="text-align:center"| 12 | [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] | [[Aita Gasparin]]<br />[[Selina Gasparin]]<br />[[Elisa Gasparin]]<br />[[Lena Häcki]] |style="text-align:right"| +4:00,7 min |style="text-align:center"| 0+1 0+1<br />1+3 0+1<br />0+0 0+2<br />0+2 0+3 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Staffel|Weltmeesterinnen 2020]]: [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] ([[Synnøve Solemdal]], [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]], [[Marte Olsbu Røiseland]]) Melld un an’n Start: 23 Natschonen, överrunnd: 3<ref>[https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SWRL/C73C_v2.pdf Competition Analysis, Women Relay (pdf)] up biathlonresults.com, afropen an’n 20. Februar 2021.</ref> <div style="clear:both;"></div> === Mixed === ==== Mixed-Staffel 4 × 7,5 km ==== {| class="wikitable toptextcells" style="float:left; margin-right:2em;" |- ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet ! Straafrunnen<br />+ Nahlader |- style="background:#F7F6A8" |style="text-align:center"| 1 | [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] | [[Sturla Holm Lægreid]]<br />[[Johannes Thingnes Bø]]<br />[[Tiril Eckhoff]]<br />[[Marte Olsbu Røiseland]] |style="text-align:right"| 1:20:19,3 h |style="text-align:center"| 0+0 0+1<br />0+1 0+1<br />0+2 0+2<br />0+1 0+3 |- style="background:#DCE5E5" |style="text-align:center"| 2 | [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] | [[David Komatz]]<br />[[Simon Eder]]<br />[[Dunja Zdouc]]<br />[[Lisa Hauser]] |style="text-align:right"| +27,0 s |style="text-align:center"| 0+1 0+0<br />0+0 0+0<br />0+0 0+0<br />0+0 0+1 |- style="background:#FFDAB9" |style="text-align:center"| 3 | [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] | [[Sebastian Samuelsson]]<br />[[Martin Ponsiluoma]]<br />[[Linn Persson]]<br />[[Hanna Öberg]] |style="text-align:right"| +30,6 s |style="text-align:center"| 0+0 0+2<br />0+1 0+2<br />0+0 0+1<br />0+2 0+0 |- |style="text-align:center"| 4 | [[Bild: Flag of Ukraine.svg|25px]] | [[Artem Pryma]]<br />[[Dmytro Pidrutschnyj]]<br />[[Julija Dschyma]]<br />[[Olena Pidhruschna]] |style="text-align:right"| +31,1 s |style="text-align:center"| 0+1 0+0<br />0+1 0+2<br />0+1 0+0<br />0+0 0+3 |- |style="text-align:center"| 5 | [[Bild: Flag of France.svg|25px]] | [[Émilien Jacquelin]]<br />[[Quentin Fillon Maillet]]<br />[[Anaïs Chevalier-Bouchet]]<br />[[Julia Simon]] |style="text-align:right"| +46,2 s |style="text-align:center"| 0+2 0+0<br />0+2 0+1<br />0+1 1+3<br />0+1 0+0 |- |style="text-align:center"| 6 | [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] | [[Didier Bionaz]]<br />[[Lukas Hofer]]<br />[[Dorothea Wierer]]<br />[[Lisa Vittozzi]] |style="text-align:right"| +58,9 s |style="text-align:center"| 0+2 0+1<br />0+0 0+1<br />0+0 0+1<br />0+1 0+0 |- |style="text-align:center"| 7 | [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] | [[Erik Lesser]]<br />[[Arnd Peiffer]]<br />[[Denise Herrmann]]<br />[[Franziska Preuß]] |style="text-align:right"| +1:04,9 min |style="text-align:center"| 0+1 0+3<br />0+0 0+1<br />0+0 0+3<br />0+1 0+2 |- |style="text-align:center"| 8 | [[Bild: Flag of Canada.svg|25px]] | [[Christian Gow]]<br />[[Scott Gow]]<br />[[Nadia Moser]]<br />[[Emma Lunder]] |style="text-align:right"| +2:06,0 min |style="text-align:center"| 0+0 0+1<br />0+0 0+1<br />0+0 0+3<br />0+1 0+0 |- |style="text-align:center"| 9 | [[Bild: Flag of Russia.svg|25px]] | [[Alexander Wiktorowitsch Loginow|Alexander Loginow]]<br />[[Eduard Ratmilewitsch Latypow|Eduard Latypow]]<br />[[Swetlana Igorewna Mironowa|Swetlana Mironowa]]<br />[[Uljana Nikolajewna Kaischewa|Uljana Kaischewa]] |style="text-align:right"| +2:11,4 min |style="text-align:center"| 0+2 0+1<br />0+3 0+0<br />0+0 2+3<br />0+0 0+0 |- |style="text-align:center"| 10 | [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] | [[Benjamin Weger]]<br />[[Jeremy Finello]]<br />[[Selina Gasparin]]<br />[[Lena Häcki]] |style="text-align:right"| +2:38,5 min |style="text-align:center"| 0+1 0+1<br />0+0 0+1<br />0+0 0+0<br />0+3 1+3 |- | colspan="5" | |- |style="text-align:center"| 21 | [[Bild: Flag of Belgium.svg|25px]] | [[Florent Claude]]<br />[[Thierry Langer (Biathlet)|Thierry Langer]]<br />[[Lotte Lie]]<br />[[Rieke de Maeyer]] |style="text-align:right"| +6:31,1 min |style="text-align:center"| 0+2 0+0<br />0+0 0+0<br />0+0 0+1<br />0+1 0+0 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Mixed|Weltmeester 2020]]: [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] ([[Marte Olsbu Røiseland]], [[Tiril Eckhoff]], [[Tarjei Bø]], [[Johannes Thingnes Bø]]) Melld un an’n Start: 27 Natschonen, överrunnd: 3<ref>[https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/MXRL/C77C_v2.pdf Competition Analysis, Mixed Relay (pdf)] up biathlonresults.com, afropen an’n 10. Februar 2021.</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Single-Mixed-Staffel 6 km + 7,5 km ==== {| class="wikitable toptextcells" style="float:left; margin-right:2em;" |- ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet ! Straafrunnen<br />+ Nahlader |- style="background:#F7F6A8" |style="text-align:center"| 1 | [[Bild: Flag of France.svg|25px]] | [[Antonin Guigonnat]]<br />[[Julia Simon]] |style="text-align:right"| 36:42,4 min |style="text-align:center"| 0+2 0+1<br />0+0 0+0<br />0+0 0+0<br />0+1 0+1 |- style="background:#DCE5E5" |style="text-align:center"| 2 | [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] | [[Johannes Thingnes Bø]]<br />[[Tiril Eckhoff]] |style="text-align:right"| +2,8 s |style="text-align:center"| 0+1 0+2<br />0+1 0+1<br />0+3 0+1<br />0+0 0+0 |- style="background:#FFDAB9" |style="text-align:center"| 3 | [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] | [[Sebastian Samuelsson]]<br />[[Hanna Öberg]] |style="text-align:right"| +22,6 s |style="text-align:center"| 0+2 0+1<br />0+0 0+1<br />0+0 0+1<br />0+2 0+1 |- |style="text-align:center"| 4 | [[Bild: Flag of Ukraine.svg|25px]] | [[Artem Pryma]]<br />[[Darja Blaschko]] |style="text-align:right"| +35,9 s |style="text-align:center"| 0+1 0+1<br />0+0 0+0<br />0+0 0+0<br />0+0 0+1 |- |style="text-align:center"| 5 | [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] | [[Lukas Hofer]]<br />[[Dorothea Wierer]] |style="text-align:right"| +55,2 s |style="text-align:center"| 0+0 0+1<br />0+0 0+0<br />0+1 0+1<br />0+0 1+3 |- |style="text-align:center"| 6 | [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] | [[Simon Eder]]<br />[[Lisa Hauser]] |style="text-align:right"| +1:03,5 min |style="text-align:center"| 0+0 0+0<br />0+1 0+0<br />0+1 0+2<br />0+0 1+3 |- |style="text-align:center"| 7 | [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] | [[Erik Lesser]]<br />[[Franziska Preuß]] |style="text-align:right"| +1:21,2 min |style="text-align:center"| 0+1 1+3<br />0+2 0+2<br />0+1 0+0<br />0+1 0+0 |- |style="text-align:center"| 8 | [[Bild: Flag of Canada.svg|25px]] | [[Christian Gow]]<br />[[Emma Lunder]] |style="text-align:right"| +1:24,4 min |style="text-align:center"| 0+0 0+2<br />0+1 0+1<br />0+0 0+0<br />0+2 0+0 |- |style="text-align:center"| 9 | [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] | [[Benjamin Weger]]<br />[[Irene Cadurisch]] |style="text-align:right"| +1:50,2 min |style="text-align:center"| 0+1 0+1<br />0+0 0+0<br />1+3 0+1<br />0+0 0+3 |- |style="text-align:center"| 10 | [[Bild: Flag of Estonia.svg|25px]] | [[Rene Zahkna]]<br />[[Johanna Talihärm]] |style="text-align:right"| +1:56,4 min |style="text-align:center"| 0+2 0+0<br />1+3 0+1<br />0+1 0+0<br />0+0 0+0 |- | colspan="5" | |- |style="text-align:center"| 15 | [[Bild: Flag of Belgium.svg|25px]] | [[Florent Claude]]<br />[[Lotte Lie]] |style="text-align:right"| +2:38,9 min |style="text-align:center"| 0+1 0+0<br />0+0 0+0<br />0+1 0+0<br />0+0 0+2 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Single-Mixed|Weltmeester 2020]]: [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] ([[Marte Olsbu Røiseland]], [[Johannes Thingnes Bø]]) Melld un an’n Start: 28 Natschonen, överrunnd: 1<ref>[https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/MXSR/C73C_v2.pdf , Competition Analysis, (Single Mixed Relay), pdf] up biathlonresults.com, afropen an’n 18. Februar 2021.</ref> <div style="clear:both;"></div> == Weblinks == *[https://www.pokljuka2021.si Offizielle Websiet] (sloweensch, engelsch) *[https://www.biathlonworld.com Websiet vun den IBU] (engelsch, düütsch, russisch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Biathlon]] hpjjptjpojbzngnzumgbmk37p2yymi9 Douglas Gerald Hurley 0 163741 1062042 1061667 2026-04-07T02:14:02Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062042 wikitext text/x-wiki [[Bild:Douglas Hurley.jpg|rechts|duum|Ofiziell NASA-Foto]] '''Douglas Gerald Hurley''' (* [[21. Oktober]] [[1966]] in [[Endicott (New York)|Endicott]]/[[New York (Bundesstaat)|New York]]) is en [[USA|US-amerikaansch]] [[Astronaut]] vun de [[NASA]]. ==Loopbahn == 1988 hett he sien B.S.E. in Ingenieurswesen an de Tulane University maakt. Bi sien Utwahl deen he in dat US Marine Korps. An‘n 26. Juli 2000 wurr Hurley vun de NASA utwählt un to’n Space-Shuttle-Piloten utbillt. === STS-127 === He wurr as Pilot för de Mission [[STS-127]] utwählt. Kommandant weer [[Mark Lewis Polansky]] un de Missionsspezialisten [[David Alexander Wolf]], [[Christopher John Cassidy]], [[Julie Payette]] ut Kanada, [[Thomas Henry Marshburn]] un [[Timothy Lennart Kopra]]. Bi disse Mission wurrn japaansch Module to de Internatschonale Ruumstatschoon ISS brocht, wo [[Gennadi Ivanovich Padalka]], [[Michael Reed Barratt]] un [[Koichi Wakata]], [[Roman Yuriyevich Romanenko]], [[Frank De Winne]] un [[Robert Brent Thirsk]], de Statschoonscrew billen deen. De Start weer an 15. Juli 2009, de Lannen an’n 31. Juli 2009. Dorbi weer Koichi and Bord vun de Ruumfähre Endeavour, wiels Timothy Kopra up de ISS bleev. === STS-135 === An‘ 14. September 2010 wurr Hurley as Pilot vun de Shuttle-Mission [[STS-135]] nomineert.<ref>{{Internetquelle |hrsg=NASA |url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2010/sep/HQ_10-222_LON_Annc.html |sprache=en |titel=NASA Assigns Crew for Final Launch on Need Shuttle Mission |datum=2010-09-14 |zugriff=2011-05-06 }} {{Webarchiv|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2010/sep/HQ_10-222_LON_Annc.html |wayback=20110705201801 |text=NASA Assigns Crew for Final Launch on Need Shuttle Mission |archiv-bot=2026-04-07 02:14:02 InternetArchiveBot }}</ref> Kommandant vun den letzten Floog vun en Space-Shuttle weer [[Christopher John Ferguson]] un de beid Missionsspezialisten [[Sandra Hall Magnus]] un [[Rex Joseph Walheim]]. Mit dissen Floog wurrn Utrüstensgegenstände un Ersatzdeelen to de ISS (de Crew up de Statschoon bestunn ut [[Andrej Iwanowitsch Borrissenko]], [[Alexander Michailowitsch Samokutjajew]], [[Ronald John Garan]], [[Sergej Alexandrowitsch Wolkow]], [[Michael Edward Fossum]] un den Japaner [[Satoshi Furukawa]] brocht De Start weer an’m 8. Juli, de Lannen an’n 21. Juli 2011. === SpX-DM2 === An‘n 9. Juli 2015 hett de NASA Hurley as een vun veer Testpiloten för künftige kommerzielle Ruumscheep vörstellt. An‘n 3. August 2018 wurr he as NASA-Astronaut för den eersten bemannten Ruumfloog vun de [[Dragon V2]] vun SpaceX gemeensam mit [[Robert Louis Behnken]] för de Mission [[SpX-DM2]] nomineert.<ref>{{internetquelle |autor=NASA |url=https://www.nasa.gov/feature/nasa-assigns-first-crews-to-fly-commercial-spacecraft |sprache= |titel=NASA Assigns First Crews to Fly Commercial Spacecraft |datum=2018-08-03 |zugriff=2018-11-22 |zitat=The first astronauts who will launch on SpaceX’s Crew Dragon are NASA’s Bob Behnken and Doug Hurley.}}</ref> De Start weer an’n 30. Mai 2020. Nah mehr as 63 Daag in’t All is Dragon mit den Astronauten an‘n 2. August 2020 in den Golf vun Mexiko torüchkommen. == Privates == Hurley is in tweet Ehe mit de Astronautin [[Karen Lujean Nyberg|Karen Nyberg]] verheiraadt un hett een Söhn. == Weblinks == {{Commons|Douglas Hurley}} * [https://web.archive.org/web/20210221041222/https://www.nasa.gov/astronauts/biographies/douglas-g-hurley/ Biografie up de Sieden vun de NASA (engelsch)] * spacefacts.de: [http://www.spacefacts.de/bios/astronauts/german/hurley_douglas.htm Körtbiografie] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Hurley, Douglas Gerald}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1966]] [[Kategorie:NASA]] [[Kategorie:Ruumfohrer]] d2lvuhpn2vwg30h8f5tv21158bcfage Charles Moen Rice 0 163743 1062032 1061648 2026-04-07T01:51:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062032 wikitext text/x-wiki [[Datei:Charles M. Rice.jpg|rechts|duum|Charles Moen Rice]] '''Charles Moen Rice III''' (* [[25. August]] [[1952]] in [[Sacramento]])<ref name="pnas profile" /> is en US-amerikaansch [[Virologie|Viroloog]], [[Perfesser]] un Baas vun dat Labor för Virologie un Infektiöös Krankheiten an de [[Rockefeller University]]. He hörrt to de führend Wetenschaplern up dat Rebeet vun de [[Flaviviridae]]-Viren, to de ok dat [[Hepatitis-C-Virus]] hörrt. 2020 wurr hüm de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] tospraaken.<ref name="nobel" /> == Leven un Wirken == Rice wurr 1952 as Söhn vun en Versekerungsangestellten un en Huusfru in Sacramento, [[Kalifornien]], boren. He hett eerst [[Veterinärmedizin]] an de [[University of California, Davis]] studeert. Wiels en Biologiegrundkurs hett sien latere Mentor David Barrett Rice sien Upmarksomkeit up den Beriek vun de Wetenschapen lenkt un Rice hett in’n Rahmen vun en Chemiepraktikum de Aart un Wies ünnersöcht, wu [[Seescheiden]] gröttere Mengen vun [[Vanadium]] ut dat Meewater filtern können.<ref name="pnas profile" /> Up den Vörslag vun Barrett hen hett he en Physiologiekurs in dat [[Marine Biological Laboratory]] besöcht, in de he eerste Laborerfohrungen in den Beriek vun de Biophysik un -chemie maaken kunn. Dat gefull hüm so düchtig, dat he nah sien [[Bachelor]] in Zoologie, den he 1974 an de University of California kreeg, för een Johr as Lehrassistent an dat Marine Biological Laboratory torüch kehren dee. In’n Harvst 1975 hett he sück in dat Gradueertenprogramm in dat Fack [[Biochemie]] an dat [[California Institute of Technology]] (Caltech) inschreeven, wo he 1981 sien Doktertitel kreeg.<ref name="pnas profile" /> Sien Dissertatschoon droog den Titel ''Studies on the structure proteins of Sindbis virus''.<ref>[https://caltech.tind.io/record/567600?ln=en Dokterarbeit mit vull Naam] {{Webarchiv|url=https://caltech.tind.io/record/567600?ln=en |wayback=20210924131036 |text=Dokterarbeit mit vull Naam |archiv-bot=2026-03-14 01:03:36 InternetArchiveBot }}</ref> He bleev för wiedere veer Johr an dat ''Caltech'' un weer dor as [[Postdoktorand]] tätig.<ref name="Heads of Laboratories">{{Internetquelle |url=http://www.rockefeller.edu/research/faculty/labheads/CharlesRice/ |hrsg= |titel=The Rockefeller University – Charles M. Rice |werk=Websiet vun de Rockefeller University |archiv-url= |archiv-datum= |offline= |zugriff=2015-08-16}}</ref> Rice hett in dat Labor vun James Strauss arbeit, dat de Vermehrung vun [[Viren#Eegenschapen|RNA-Viren]] in hör Werten erforschen dee.<ref name="pnas profile" /> Een Johr later, 1986, wurr he [[Fakultät (Hoochschool)|Fakultätsliddmaat]] an de [[Washington University in St. Louis]], wo he bit to dat Johr 2000 bleev. Dor hemm he un sien Team ünner annern an de [[Biogenese]] un de Struktur vun Hepatitis-C-Virus kodeerten [[Protein]]en forscht. 2000 is Rice an de Rockefeller University wesselt un hett dor siet dem den ''Maurice R. and Corinne P. Greenberg-Lehrstohl för Virologie'' inne. Buterdem is he Baas vun dat Labor för Virologie un Infektiöse Krankheiten. Rice is wetenschaplicher Direkter un Geschäftsführer vun dat ''Center of the Study of Hepatitis-C''.<ref>{{Internetquelle |url=http://lab.rockefeller.edu/rice/members |hrsg= |titel=The Rockefeller University – Mitglieder des Labors für Virologie und Infektionskrankheiten |werk=Websiet vun de Rockefeller University |archiv-url= |archiv-datum= |offline= |zugriff=2015-08-16}}</ref><ref name="Robert-Koch-Stiftung">{{Internetquelle |url=http://www.robert-koch-stiftung.de/index.php?article_id=284&clang=0 |hrsg= |titel=Robert Koch Stiftung – Charles M. Rice |werk=Webseite der Robert-Koch-Stiftung |archiv-url= |archiv-datum= |offline= |zugriff=2015-08-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.robert-koch-stiftung.de/index.php?article_id=284&clang=0 |wayback=20160304125705 |text=Robert Koch Stiftung – Charles M. Rice |archiv-bot=2026-04-07 01:51:32 InternetArchiveBot }}</ref><ref name="Lebenslauf" /> Dit Zentrum wurr vun de Rockefeller University, dat [[Weill Cornell Medical College]] un dat [[NewYork-Presbyterian Hospital]] grünnd.<ref name="Heads of Laboratories" /> He weer van 2002 bit 2003 Präsident vun de ''[[American Society for Virology]]''. Rice hett tosommen mit anner Wetenschapler mehr as 250 wetenschapliche Artikel herutbrocht un is ehmalger [[Herutgever]] vun dat [[Journal of Virology]].<ref name="Lebenslauf" /><ref name="Lab Members" /> == Utteknungen un Liddmaatschapen == Rice is [[Fellow]] vun de [[American Association for the Advancement of Science]] (AAAS), Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] (NAS) un weer Präsident vun de American Society of Virology (AVS).<ref name="Lebenslauf" /> 2015 wurr Rice tosommen mit [[Ralf Bartenschlager]] vun de [[Ruprecht-Karls-Universität Heidelbarg|Universität Heidelbarg]] mit den [[Robert-Koch-Pries]] uttekent. De [[Robert-Koch-Stiftung]] hett hör Entscheeden dormit begrünnd, dat Rice dorto bidragen hett, {{Zitat|Text= […] antivirale Ziele zu identifizieren und Virusvermehrungsysteme in Zellkulturen für die Grundlagenforschung zu etablieren, die auch für [[Arzneimittel]]-[[Screening]] und Prüfsysteme genutzt werden können.|ref=<ref name="Robert-Koch-Stiftung" />}} Sien Forschungstätigkeit to dat Verständnis vun den Upbau vun de HCV-Viren, de Herstellung vun den eersten infektiösen [[Klonierung|Klons]] vun dat Virus un dat Opstellen vun Deertenmodellen dragen dorto bi, dat nun wiedere Studien to dat Bekämpen vun dissen Virus stattfinnen können. För 2016 wurrn Rice de [[InBev-Baillet Latour Health Prize]] (Belgien) un (gemeensam mit [[Ralf Bartenschlager]] un [[Michael J. Sofia]]) de [[Lasker~DeBakey Clinical Medical Research Award]] tospraaken. 2020 kreeg he den [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]], tosommen mit [[Harvey James Alter]] un [[Michael A. Houghton]], för dat Opdecken vun dat Hepatitis-C-Virus.<ref name="nobel">[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2020/summary/ ''The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2020'']. In: nobelprize.org, 5. Oktober 2020.</ref> == Schriften (Utwahl) == * mit Curt H. Hagedorn: ''The hepatitis C viruses'' (= ''Current Topics in Microbiology and Immunology.'' 242). Springer, Berlin u. a. 2000, ISBN 3-540-65358-9. * as Herutgever mit Raymond F. Schinazi un Jean-Pierre Sommadossi: ''Frontiers in viral hepatitis.'' Elsevier, Amsterdam u. a. 2003, ISBN 0-444-50986-0. == Enkeld Nahwiesen == <references> <ref name="pnas profile">{{Literatur|Autor=Prashant Nair|Titel=Profile of Charles M. Rice|Sammelwerk=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|Band=108|Nummer=21|Datum=2011-05-24|Seiten=8541–8543|DOI=10.1073/pnas.1105050108}} </ref> <ref name="Lebenslauf">{{Internetquelle |url=http://www.robert-koch-stiftung.de/files/cv_rice_de.pdf |hrsg= |titel=Lebenslauf von Charles M. Rice |werk=Webseite der Robert-Koch-Stiftung |format=PDF |archiv-url= |archiv-datum= |offline= |zugriff=2015-08-16 }}</ref> <ref name="Lab Members"> {{Internetquelle |url=http://lab.rockefeller.edu/rice/members/rice |hrsg= |titel=The Rockefeller University – Lab Members: Charles M. Rice |werk=rockefeller.edu |archiv-url= |archiv-datum= |offline= |zugriff=2018-04-04}} </ref> </references> {{Normdaten|TYP=p|GND=1148782621|LCCN=nr/99/38535|VIAF=59255236}} {{SORTIERUNG:Rice, Charles Moen}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1952]] [[Kategorie:Mikrobioloog]] [[Kategorie:Viroloog]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] ezm0tl9s1jwjcn0vwhvz3d0skdca1ng Bachman-Turner Overdrive 0 163747 1062024 1061636 2026-04-07T01:30:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062024 wikitext text/x-wiki [[Bild: Bto-1991.jpg|rechts|duum|BTO 1991 live in Örebro, Sweden]] '''Bachman-Turner Overdrive''', ok bekannt as '''BTO''', is en [[Kanada|kanaadsch]] [[Rockband]] ut [[Winnipeg]], de in de 1970er Johren en Reeg vun Hits harr. Hör spoodriekst Titel is ''[[You Ain’t Seen Nothing Yet]]'' ut dat Johr 1974. Musikalisch is BTO den fröhen [[Hard Rock|Hard-Rock]]-Bands totoordnen. De Grupp speel ingängige, melodische Leeder, de vun prägnanten [[Riff (Musik)|Gitarrenriffs]] dreeven weern. == Bandgeschichte == BTO entstunn ut de Band „Brave Belt“, de 1970 vun [[Randy Bachman]] un [[Chad Allan (Musiker)|Chad Allan]] (vun [[The Guess Who]]) tosommen mit [[Robbie Bachman]] (18. Februar 1953 – 12. Januar 2023) un [[C. F. Turner|C. F. „Fred“ Turner]] grünnd wurrn weer. Oorsprünglich sull ok [[Keith Emerson]] vun [[The Nice]] mitmaaken, he is aber wegen Krankheit utfallen. Nah twee weniger spoodriek Alben wurr Chad Allan dör [[Tim Bachman]] (1. August 1951 – 28. April 2023) ersett, den darten vun de Bachman-Bröers. De Naam vun de Band wurr in Anlehnung an en LKW-Magazin in Bachman-Turner ''Overdrive'' ändert. Hör eerst Album mit ebenfalls dissen Naam keem 1973 herut. Dat nächste Album, ''Bachman-Turner Overdrive II'', weer in den [[USA]] un Kanada en groot Erfolg. Dorup weer de Hit ''Takin’ Care of Business'', de ünner annern in twalf Filmen bruukt wurr. Tim Bachman hett de Grupp verlaaten, um as Produzent to arbeiten, un wurr dör [[Blair Thornton]] ersett. Dat folgend Album ''Not Fragile'' keem 1974 herut, dorup weer de Nummer-een-Hit ''You Ain’t Seen Nothing Yet''. De nächsten Alben weern ''Four Wheel Drive'' un ''Head On'', beid ut 1975. Nah dat Album ''Freeways'' (1977) hett Randy Bachman de Band verlaaten, fung en Solokarriere an un hett mit de Band [[Ironhorse (kanaadsch Band)|Ironhorse]] arbeit. De verbleeven Rest vun BTO hett wiedere, nich besünners spoodriek Alben herutbrocht un hett sück sluutend uplööst. In de 1980er Johren gungen twee weddervereenigt Bands up Tour, een ünner de Naam „Bachman-Turner Overdrive“ (mit Randy Bachman), de anner as „BTO“ (mit Robbie Bachman). In de [[Simpsons]]-Episode ''Ein Pferd für die Familie'' harrn se en Gastupträe. Mittlerwiel spelen Randy Bachman un Fred Turner as Duo „Bachman & Turner“ wedder tosommen, to’n Bispeel up dat [[Sweden Rock Festival]] 2010. An‘n 3. November 2010 is Jim Clench in [[Montreal]] an Lungenkrebs storven. He weer nah 1975 tietwies Bassist vun de Band ween un harr tovör as ok nah 1992 bi [[April Wine]] speelt.<ref>{{Internetquelle |url=http://theresaallore.com/2010/11/jim-clench-you-should-feel-like-celebrating/ |titel=Jim Clench – You Should Feel Like Celebrating 3. November 2010 |werk=theresaallore.com |datum=2010-11-03 |zugriff=2016-09-14 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://theresaallore.com/2010/11/jim-clench-you-should-feel-like-celebrating/ |wayback=20160916153411 |text=Jim Clench – You Should Feel Like Celebrating 3. November 2010 |archiv-bot=2026-04-07 01:30:31 InternetArchiveBot }}</ref> 2014 wurrn BTO mit de Upnahm in de [[Canadian Music Hall of Fame]] ehrt.<ref>{{Internetquelle |url=http://canadianmusichalloffame.ca/inductees/ |titel=Canadian Music Hall of Fame – Inductees |hrsg=[[Canadian Music Hall of Fame]] |zugriff=2017-08-06 |sprache=en}}</ref> == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == * [https://www.allmusic.com/artist/mn0000062002 BTO bi Allmusic.com (engelsch)] * [https://www.discogs.com/artist/218602-Bachman-Turner-Overdrive BTO bis discogs (engelsch)] * [http://www.cs.uu.nl/wais/html/na-dir/music/bto-faq.html Bachman-Turner-Overdrive-FAQ] * [http://www.bachmanandturner.com/btmain.php?ch=bio Website Bachman and Turner] {{Normdaten|TYP=k|GND=5308010-5|LCCN=n/93/58607|VIAF=125408532}} [[Kategorie:Rockmusik]] [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Kanada]] kab2dn2jbi0q9gm0quzftq8owxqmb5w Denise Herrmann-Wick 0 163919 1062038 1061662 2026-04-07T02:06:58Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062038 wikitext text/x-wiki [[Datei:Porträts bei der Olympia-Einkleidung München 2018 (Martin Rulsch) 37.jpg|rechts|duum|Denise Herrmann (2018)]] '''Denise Herrmann''' (* [[20. Dezember]] [[1988]] in [[Bad Schlema|Schlema]]; nah hör Heiraadt in 2022: Herrmann-Wick) is en ehmalge [[Düütschland|düütsch]] [[Biathlon|Biathletin]] un [[Skilangloop|Skilanglöperin]]. Bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2019|Biathlon-WM 2019 in Östersund]] wurr se Weltmeesterin in de Verfolgung. Herrmann is [[Sportsuldat]]in in de Bundswehr-Sportfördergrupp in dat sassisch [[Frankenberg/Sa.|Frankenberg]], leevt in [[Ruhpolding]] un traineert an den dortigen Stüttpunkt in de [[Chiemgau-Arena]]. == Karriere == === Skilangloop === ==== Anfänge ==== Herrmann keem dör hör Vader [[Lutz Herrmann|Lutz]], en ehmalgen Handballspeler in de [[DDR-Böverliga (Handball)|DDR-Böverliga]], to’n Skilangloop. Mit acht Johren nehm se eerstmals an Wettkämpen deel, veer Johr later wessel se up dat [[Skigymnasium Oberwiesenthal|Skigymnasium]] in dat 35 Kilometer van den Heimatoort [[Bockau]] entfernt [[Oberwiesenthal]], wo se all siet Anfang van hör Loopbahn bi den [[WSC Erzgebirge Oberwiesenthal|WSC Erzgebirge]] traineeren dee. Af 2004 nehm se an internatschonalen Juniorenrennen deel. 2007 nehm se all an Junioren-Weltmeesterschapen deel un wunn in’n Klassiksprint de Bronzemedaille achter [[Astrid Jacobsen]] un [[Charlotte Kalla]]. ==== Dopingsparr un eerste Weltcupinsätze ==== In‘n November 2007 wurr van den Düütsch Skiverband (DSV) för een Johr spaart, wiel se nah de Innahm van en Hostensaft positiv up [[Clenbuterol]] test wurrn weer un dormit gegen de Dopingrichtlien verstött harr.<ref>[http://www.xc-ski.de/events/langlauf-weltcup/portraits/national/portrait-denise-herrmann-ger/ Porträt Denise Herrmann] up xc-ski.de, afropen an’n 1. März 2021</ref> Nah de Sparr nehm se in’n Harvst 2008 weer an internatschonalen Wettkämpen deel, bi de se sück wiederhen spoodriek dorstellen kunn un dorher in’n Februar 2009 eerstmals in’n [[Skilangloop-Weltcup|Weltcup]] keem. In dat italieensch Valdidentro keem se up den 37. Platz bi 64 Deelnehmer. In de Folgesaison wurr se mehr in den Weltcup insett un hett ok eerste Weltcuppunkte sammelt. Glieks to Anfang van de [[Skilangloop-Weltcup 2010/11|Saison 2010/11]] gelungen Herrmann wiedere Erfolge: Tonächst truck se bi den Heimweltcup in [[Düsseldörp]] to’n eersten Mal in dat Halffinale van en Sprint in, wo se woll dör en Stört utscheeden is, aber liekers Rang 12 beleggen dee. Bi de Uptakt van de [[Tour de Ski 2010/11|Tour de Ski]]: Dor keem se in den Prolog as best Düütsche up Platz 7 un leet dorbi ünner annern de mehrmalige Weltcupsiegerin [[Petra Majdič]] un de amteeren Sprintweltmeesterin [[Arianna Follis]] achter sück. ==== Eerste Podiumsplatzeerungen un Olympiadeelnahm ==== [[Datei:Denise Herrmann.jpg|mini|links|Herrmann bi den Langloopweltcup in Kanada, 2012]] Hör eersten Podestplatz in’n Weltcup kunn Denise Herrmann in de [[Skilangloop-Weltcup 2012/13|Saison 2012/13]] an‘n 7. Dezember bi den Teamsprint mit [[Hanna Kolb]] in [[Québec (Stadt)|Québec]] recken. Hör bit dorhen best Eenzelresultat in‘n Langloop-Weltcup reck se an’n 15. Dezember 2012 bi den Sprint in [[Canmore (Alberta)|Canmore]], bi den se up den veerten Platz keem. In de Gesamtwertung van den Weltcup keem se an’n Enn’n up den 13. Rang. To’n Anfang van de Saison [[Skilangloop-Weltcup 2013/14|2013/14]] reck se mit den darten Platz in’n Sprint in [[Davos]] un in‘n Teamsprint in [[Asiago (Venetien)|Asiago]] twee wiedere Podest-Platzeeren. Dat sülvige gelung hör ok bi de Sprintrennen in [[Szklarska Poręba]] un [[Toblach]]. Bi hör eerst [[Olympisch Winterspelen 2014/Skilangloop|Olympiadeelnahm 2014]] in [[Sotschi]] keem se in’n Sprint up den 8. Platz un gemeensam mit [[Stefanie Böhler]] in’n Teamsprint up Platz 4. Mit de Staffel wunn se denn aber de Bronzemedaille. Dorför kreegen de beid 2014 vun den Bundspräsidenten [[Joachim Gauck]] dat Sülvern Loorbeerblatt verleeht.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Berichte/DE/Joachim-Gauck/2014/05/140505-Silbernes-Lorbeerblatt.html |titel=Verleihung des Silbernen Lorbeerblattes |hrsg=[[Bundespräsident (Deutschland)|Der Bundespräsident]] |datum=2014-05-05 |abruf=2020-03-15}}</ref> De Saison hett se mit den negenten Platz in de Weltcupgesamtwertung un de tweeten Platz in de Sprintwertung afslooten. In de folgend Saison keem se bi de Nordisch Skiweltmeesterschapen 2015 in [[Falun]] in’n Sprint up Platz 17, mit de Staffel up Platz 6 un gemeensam mit [[Nicole Fessel]] in’n Teamsprint up den veerten Platz. In de Gesamtwertung van Weltcup beleeg se Platz 9. In’n März 2015 wurr se düütsch Meesterin in dat 30 km klassische Massenstartrennen. In de Saison 2015/16 weer hör best Weltcupeenzelergevnis Platz 6 in’n Sprint in [[Toblach]]. An dat Saisonenn’n belegg se den 23. Platz in’n Gesamtweltcup un den 12. Platz in’n Sprintweltcup. Enn’n März 2019 wurr se bi de düütsch Skilangloopmeesterschapen in [[Reit im Winkl]] tosommen mit hör Süster [[Nadine Herrmann]] Tweet in’n Teamsprint.<ref>[https://www.xc-ski.de/wp-content/uploads/2019/03/result_teamsprint_gesamtliste.pdf Ergebnis DM 2019 Teamsprint] (PDF) up xc-ski.de, afropen an'n 1. April 2019</ref> === Biathlon === [[Datei:2018-01-04 IBU Biathlon World Cup Oberhof 2018 - Sprint Women 50.jpg|mini|links|Herrmann bi den Weltcup in [[Oberhof]] in’n Januar 2018]] Enn’n April 2016 geev Herrmann bekannt, dat se to de [[Biathlon-Weltcup 2016/17|Saison 2016/17]] to’n [[Biathlon]] wesseln dee. Siet den 1. Mai 2016 hett se in [[Ruhpolding]] för de nee Disziplin traineert. Hör eerst internatschonal Rennen, den Sprint in‘n Rahmen van den [[IBU-Cup]] in dat [[Norwegen|norweegsch]] [[Beitostølen]], wunn see. Bi windig Verhältnissen kunn se hör Stärken in’t Loopen good bruuken un reck trotz söss Scheetfehlern den eersten Platz. Twee Daag later stunn se – weer in en Sprint – as Dart weer up dat Podium. In [[Ridnaun]] is se blots in de Mixed-Staffel antreeden un reck gemeensam mit [[Nadine Horchler]], [[Lukas Rombach]] un [[Matthias Bischl]] den 3. Platz. An’n 9. Dezember 2016 geev se hör de Debüt bi den Sprint in [[Pokljuka]] in‘n [[Biathlon-Weltcup]] un reck mit twee Scheetfehlern un en goot Loopleistung Platz 18, bi de ansluutend Verfolgung keem se up Platz 21. Nah den [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2017|Weltmeesterschaen]] wurr se – nahdem se tüschendör in’n IBU-Cup insett weer un [[Miriam Gössner]] un [[Franziska Preuß]] krankheitsbedingt vör de Tiet de Saison afslooten harrn – weer in de Weltcupmannschap upnommen. In [[Pyeongchang]] is se nah Platz 25 in‘n Sprint un Platz 33 in de Verfolgung gemeensam mit Nadine Horchler, [[Maren Hammerschmidt]] un [[Franziska Hildebrand]] in hör eerst Staffelrennen in‘n Weltcup antreeden. Nah en fehlerfree Liggendscheeten muss Herrmann nah dat Stahndscheeten aber een Straafrunn loopen un övergeev mit en minn Rückstand up Slusslöperin Hildebrand, an’n Enn’n wunn de düütsch Mannschap dat Rennen un Denise Herrmann dormit hör eerst Rennen in’n Biathlon-Weltcup. An dat Enn’n van de Saison belegg se in’n Gesamtweltcaup Platz 49. Hör eersten Eenzelsieg in’n Biathlon-Weltcup kunn Herrmann an’n 1. Dezember 2017 bi dat Sprintrennen in Östersund (vör [[Justine Braisaz-Bouchet|Justine Braisaz]] un [[Julija Dschyma]]) fiern.<ref>{{cite web | url = http://www.faz.net/aktuell/sport/wintersport/denise-herrmann-gewinnt-biathlon-weltcup-in-oestersund-15320273.html | author = | title = Frühere Langläuferin gewinnt Biathlon-Weltcup | accessdate = 2017-12-01 | date = 2017-12-01 | publisher = FAZ Online}}</ref> Twee Daag later wunn se ok dat doran ansluutend Verfolgungsrennen (vör Braisaz und [[Marte Olsbu Røiseland|Marte Olsbu]]). Dat weern aber hör eenzig Eenzelsiege in disse Saison, ofschons se noch mehrer Top-Teihn-Platzeeren schafft hett. An dat Enn’n van de Saison belegg se in den Gesamtweltcup Platz 12 un in den Verfolgungsweltcup Platz 7. Bi de [[Olympisch Winterspelen 2018/Biathlon|Olympisch Spelen]] reck se in de Verfolgung Platz 6 un bleev ahn Medaille. De [[Biathlon-Weltcup 2018/19|Saison 2018/19]] fung beddüdend schlechter an as in dat Vörjohr. Eerst bi de veert Statschoon in Oberhof keem se in de Verfolgung mal ünner de best Teihn (nah Platz 36 in’n Sprint). Denn aber stabiliseer sück dat un in Midway keem se in’n Sprint up Platz 2 un wunn ansluutend de Verfolgung (vör Franziska Hildebrand un [[Kaisa Mäkäräinen]]). De nächst Statschoon weern denn de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2019|Weltmeesterschapen 2019 in Östersund]]. In de Mixed-Staffel mit [[Vanessa Hinz]], [[Arnd Peiffer]] un [[Benedikt Doll]] wunn se dorbi mit Sülver de eerste Medaille bi en Groot-Ereignis. In’n Sprint keem se up den 6. Platz, wurr aber in de dorup folgend Verfolgung Weltmeesterin (vör [[Tiril Eckhoff]] un [[Laura Dahlmeier]]). Mit de Staffel un de Single-Mixed-Staffel wurr se jewiels Veert. In dat Massenstartrennen wunn se aber to’n Afsluss noch de Bronzemedaille (achter [[Dorothea Wierer]] un [[Jekaterina Jurlowa-Percht]]). In den Gesamtweltcup keem Denise Herrmann an’t Enn’n vun de Saison up den 8. Rang, in den Verfolgungsweltcup up Rang 6 un in’n Massenstartweltcup up Rang 9. De nee Saison fung recht goot an mit en Platz 6 in’n Sprint van Östersund. Up de tweet Statschoon in Hochfilzen leep dat dorgegen överhoopt nich un in Sprint un Verfolgung keem se blots jewiels up den 41. Platz. De restlich Platzeeren van dat Johr weern dornah immer ünner de best 20, wobi se sogor 3 Weltcupsiege halen kunn. Bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020|Weltmeesterschapen 2020]] in dat italieensch [[Rasen-Antholz|Antholz]] reck Herrmann Platz veer mit de Mixed-Staffel un Platz fünf in’n Sprint. Se wunn aber in de Verfolgung de Sülvermedaille (achter Dorothea Wierer, vör Marte Olsbu Røiseland) un mit de Staffel an de Siet van Karolin Horchler, Vanessa Hinz un Franziska Preuß nochmals Sülver. In den Gesamtweltcup keem se an’t Enn‘ up den darten Platz, den Platz, den se ok in’n Eenzelweltcup recken dee. Dorto keem noch Rang 5 in den Verfolgungsweltcup und Rang 6 in den Massenstartweltcup. In de Saison 2020/21 fung se glieks mit en tweeten Platz in’t Eenzel in Kontiolahti an, keem in’n Sprint aber blots up Platz 38. De nächst Weekenenn’n, weer in Kontiolahti, gung mit Platz 5 in’n Sprint und Platz 11 in de Verfolgung ok recht goot. In Hochfilzen keem se noch tweemal ünner de best Teihn. Insgesamt leep de Saison aber schleepend. Scheeten weer all mal beter aber vör allem gung dat Loopen, wat eegentlich hör Stärke weer, lang Tiet nicht to goot för hör Ansröök, ahn dat se groot affaallen dee. Se keem allerdings passen to de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2021|Weltmeesterschapen]] in Pokljuka weer in Schwung. In’n Sprint verpass se up Platz 4 man knapp en Medaille, de se denn ok in de Verfolgung (Rang 8) nich halen kunn. In’t Eenzel keem se up Platz 15 un up den Massenstart hett se verzicht. De WM leep för de Düütschen insgesamt nich goot. Een Medaille bi de Mannlüüd un een bi de Fruen, un de wunn Denise Herrmann gemeensam mit Vanessa Hinz, [[Janina Hettich]] un Franziska Preuß in de Staffel mit de Sülvermedaille. Nah de Weltmeesterschap keem se in Nové Město in’n Sprint up den 10. Platz un reck in de Verfolgung denn sogor den tweeten Platz (achter Tril Eckhoff), womit se sück in de Gesamtwertung van den Weltcup weer ünner de best Teihn schuuven dee. Ok een Week later, weer in Nové Město, keem Denise Herrmann in’n Sprint nah en fehlerfree Scheeten (eerstmals in de Saison) up den 2. Platz (weer achter Eckhoff, aber vör [[Dorothea Wierer]] un Franziska Preuß). Den Platz kunn se in de ansluutend Verfolgung mit Platz 10 aber nich hollen. Nahdem bi de letzte Statschoon in Östersund för hör kien herutragend Ergevnisse mehr tostannen keemen, bleev se an’t Enn’n up den 10. Platz in de Weltcup-Gesamtwertung. In’n Eenzelweltcup keem se up Platz 6 und in Sprint- und Verfolgungsweltcup reck dat jewiels för den negenten Rang. === Utteknungen === * 2014: Sülvern Loorbeerblatt * 2014: Ehrenkrüüz van de Bundswehr in Gold (gemeensam mit [[Eric Frenzel]]). <ref>[https://www.facebook.com/media/set/?set=a.782362375153917.1073741838.208713732518787&type=1 Facebook-Präsenz des Landeskommandos Sachsen, afropen an’n 23. Oktober 2014]</ref> * 2020: Landessportler van dat Johr in Sassen. <ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.sport-fuer-sachsen.de/sportnachrichten/detail/eric-frenzel-denise-herrmann-und-das-bobteam-francesco-friedrich-sind-sachsens-sportler-des-jahres-2/ |titel=Sächsische Sportkronen vergeben |werk= |hrsg=[[Landessportbund Sachsen]] |datum= |sprache=de |abruf=2020-01-11 }} {{Webarchiv|url=https://www.sport-fuer-sachsen.de/sportnachrichten/detail/eric-frenzel-denise-herrmann-und-das-bobteam-francesco-friedrich-sind-sachsens-sportler-des-jahres-2/ |wayback=20200111223158 |text=Sächsische Sportkronen vergeben |archiv-bot=2026-04-07 02:06:58 InternetArchiveBot }}</ref> == Privates == Denise Herrmann leevt in [[Ruhpolding]] un is mit den ehmaligen Skilanglöper [[Thomas Wick]] tosommen. Hör Süster [[Nadine Herrmann|Nadine]] is ok Skilanglöperin. == Weblinks == {{Commons}} * [https://biathlonresults.com/?IBUId=BTGER22010198801 Denise Herrmann in de Datenbank van de IBU (engelsch)] * [https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=CC&listid=&competitorid=98019 Denise Herrmann in de Datenbank van de FIS (engelsch)] * [https://www.olympedia.org/athletes/127819 Denise Herrmann in de Datenbank van Olympedia.org (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Herrmann, Denise}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1988]] [[Kategorie:Skilanglöper]] [[Kategorie:Biathlet (Düütschland)]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Düütschland)]] 1eopupndp9wisqwei2ba36264q7ulju Adalbert Tiegelkamp 0 164398 1061998 1061607 2026-04-07T00:17:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061998 wikitext text/x-wiki '''Adalbert Tiegelkamp''' (* [[4. April]] [[1938]]; † [[3. Februar]] [[2009]] in [[Gemeen Veern|Veern]]) weer en düütsch [[Schauspeler]]. He hett in Films as [[Hamburg Transit]] (1970), den [[Tatort|Tatortfolgen]] [[Tatort: Nachtfrost|Nachtfrost]] (1974) un [[Tatort: Voll auf Haß|Voll auf Hass]] (1987) [[Tegtmeier (Feernsehreeg)|Tegtmeier]] (1984) mitwarkt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.prisma.de/stars/Adalbert-Tiegelkamp,252829,film |titel=Filme mit Adalbert Tiegelkamp |zugriff=2018-05-05 |sprache=de-DE }} {{Webarchiv|url=https://www.prisma.de/stars/Adalbert-Tiegelkamp,252829,film |wayback=20180506034939 |text=Filme mit Adalbert Tiegelkamp |archiv-bot=2026-04-07 00:17:08 InternetArchiveBot }}</ref> 1984/85 speel he in Zielscheiben un 1987/88 in Der Einbruch mit.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.filmportal.de/person/adalbert-tiegelkamp_0c802c23bc6d4e9a9ebc4a43718d3f3d |titel=Adalbert Tiegelkamp {{!}} filmportal.de |zugriff=2018-05-05 |sprache=de}}</ref> Buterdem weer he in een Folg vun [[Kümo Henriette]] mit.<ref>{{Internetquelle |autor=imfernsehen GmbH & Co. KG |url=https://www.fernsehserien.de/adalbert-tiegelkamp/filmografie |titel=Serien von und mit Adalbert Tiegelkamp |zugriff=2018-05-05 |sprache=de-DE}}</ref> == Weblinks == * {{IMDb}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1061310825|VIAF=311610000}} {{SORTIERUNG:Tiegelkamp, Adalbert}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1938]] [[Kategorie:Storven 2009]] [[Kategorie:Schauspeler]] gd8xku5cv72jgnnft0uw7pv8uljreg9 Ardem Patapoutian 0 167042 1062017 1061626 2026-04-07T01:22:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062017 wikitext text/x-wiki '''Ardem Patapoutian''' (armeensch: Արտեմ Փաթափութեան; * [[2. Oktober]] [[1967]] in [[Beirut]]) is en [[Libanon|libaneesch]]-[[USA|US-amerikaansch]] [[Molekularbiologie|Molekularbioloog]] un [[Neurowetenschapen|Neurowetenschapler]] an [[Scripps Research]] in [[La Jolla]], [[Kalifornien]]. 2021 wurr hüm gemeensam mit [[David Jay Julius]] de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] tospraaken. ==Leven== Patapoutian, de sien Öllern beid Armenier sünd, hett de [[American University of Beirut]] besöcht, bevör he 1986 in de USA utwannern dee un deren Staatsbörgerschap annehm. 1990 kreeg he bi [[Judy A. Lengyel]] an de [[University of California, Los Angeles]], en Bachelor in Zell- un Entwicklungsbiologie, 1996 bi [[Barbara Wold]] an dat [[California Institute of Technology]] sien Doktertitel (Ph.D.) in Biologie. As [[Postdoktorand]] hett Patapoutian bi [[Louis French Reichardt]] an dat Scripps Research Institute arbeit, wo 2000 en Professur kreeg. Tüschen 2000 un 2014 harr he en tosätzliche Forschungstätigkeit för de ''Novartis Research Foundation'', siet 2014 forscht Patapoutian tosätzlich för dat [[Howard Hughes Medical Institute]] (HHMI). Ardem Patapoutian erforscht de [[Signaltransduktschoon]] vun de [[Sensorisch|Sensorik]]. He kunn wesentliche Bidrääg to dat Rutfinnen vun neeoordig [[Ionenkanal|Ionenkanäle]] un [[Rezeptor (Biochemie)|Rezeptoren]] leisten, de dör Temperatur, mechanische Kräfte oder höhger Zellvolumen aktiviert wurrn. Patapoutian un Mitarbeiter kunnen wiesen, dat disse Ionenkanäle bi de [[Temperaturempfinnen]], bi de [[Berührungsempfinnen]], bi de [[Propriozeptschoon]], bi de [[Pieneempfinnen]] un bi de Regulatschoon vun den [[Gefäßtonus]] en herutragend Rull spelen. Jüngere Arbeiten bruuken Techniken vun de funktschonellen [[Genomik]], um mechanosensitive Ionenkanäle to identifizeeren un to charakteriseeren ([[Mechanotransduktschoon]]). Patapoutian hett lutt [[Google Scholar]] en [[h-Index]] vun 74,<ref>{{Internetquelle |url=https://scholar.google.de/citations?hl=de&user=2aSu29oAAAAJ |titel=Ardem Patapoutian |werk=scholar.google.de |hrsg=Google Scholar |abruf=2021-10-04 |sprache=de}}</ref> luut de Datenbank [[Scopus (Datenbank)|Scopus]] en vun 70<ref>{{Internetquelle |url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=7003979978 |titel=Patapoutian, Ardem |werk=scopus.com |hrsg=[[Scopus (Datenbank)|Scopus]] |abruf=2021-10-04 |sprache=en}}</ref> (jewiels Stand Oktober 2021). He is siet 2016 ''Fellow'' vun de [[American Association for the Advancement of Science]], siet 2017 Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]]<ref>{{Internetquelle |url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20041844.html |titel=Ardem Patapoutian |werk=nasonline.org |hrsg=National Academy of Sciences |sprache=en |abruf=2020-02-15}}</ref> un siet 2020 vun de [[American Academy of Arts and Sciences]]. 2017 kreeg Patapoutian den [[W. Alden Spencer Award]],<ref>{{Internetquelle |url=http://www.kavli.columbia.edu/news/thirty-ninth-annual-w-alden-spencer-award-and-lecture |titel=The Thirty-Ninth Annual W. Alden Spencer Award and Lecture |werk=kavli.columbia.edu |hrsg=The Kavli Institute for Brain Science |datum=2017-06-27 |sprache=en |abruf=2020-02-15 }} {{Webarchiv|url=http://www.kavli.columbia.edu/news/thirty-ninth-annual-w-alden-spencer-award-and-lecture |wayback=20200215200800 |text=The Thirty-Ninth Annual W. Alden Spencer Award and Lecture |archiv-bot=2026-04-07 01:22:32 InternetArchiveBot }}</ref> 2019 den [[Rosenstiel Award]],<ref>{{Internetquelle |url=https://www.brandeis.edu/rosenstiel/rosenstiel-award/index.html |titel=Lewis S. Rosenstiel Award for Distinguished Work in Basic Medical Research |werk=brandeis.edu/rosenstiel |hrsg=Rosenstiel Basic Medical Sciences Research Center |sprache=en |abruf=2020-02-15}}</ref> 2020 den [[Kavli-Pries]] för Neurowetenschapen as ok den [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards|BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] in Biologie/Biomedizin.<ref>[https://www.fbbva.es/ BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award 2020]</ref> För dast Opdecken vun Temperatur- un Tastsensoren wurr hüm 2021 gemeensam mit [[David Jay Julius]] de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] tospraaken.<ref>https://www.sueddeutsche.de/wissen/nobelpreis-medizin-physiologie-stockholm-1.5429503</ref> == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == * [https://www.scripps.edu/faculty/patapoutian/ Ardem Patapoutian, PhD] bi [[Scripps Research]] (scripps.edu) * [https://patapoutianlab.org/ The Patapoutian Lab] (patapoutianlab.org) * [https://web.archive.org/web/20200215200751/https://static1.squarespace.com/static/5b133d3b96d455ca885f8964/t/5e20d322c8ae141b3ed47ccd/1579209507208/2019.11.06%2BShort%2BCV-%2BPatapoutian.pdf Lebenslauf] (PDF; 109 kB; Stand November 2019) * [https://www.hhmi.org/scientists/ardem-patapoutian Ardem Patapoutian, PhD] bi dat [[Howard Hughes Medical Institute]] (hhmi.org) * [https://neurotree.org/neurotree/peopleinfo.php?pid=12384 Ardem Patapoutian] bei ''Academic Tree'' (neurotree.org) {{Normdaten|TYP=p|GND=|LCCN=n/2012/184314|NDL=|VIAF=250462679|GNDName=|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2020-02-15|REMARK=}} {{SORTIERUNG:Patapoutian, Ardem}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von den Libanon]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1967]] [[Kategorie:Bioloog]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] grozces7eyu1gmyh51pfwwpdpmnhyz0 David William Cross MacMillan 0 167129 1062037 1061659 2026-04-07T02:05:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062037 wikitext text/x-wiki [[Datei:David MacMillan.jpg|miniatur|David MacMillan]] '''David William Cross MacMillan'''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.rse.org.uk/fellow/david-macmillan/ |titel=Professor David William Cross MacMillan FRS, CorrFRSE |datum=2020-08-24 |sprache=en-GB |abruf=2021-10-06}}</ref> (* [[16. März]] [[1968]] in [[Bellshill (Glasgow)|Bellshill]], [[Schottland]])<ref>{{Internetquelle |url=https://scheringstiftung.de/wp-content/uploads/2017/11/141119_MacMillan-CV-Oct-2014-2-1.pdf |titel=MacMillan CV |sprache=de |abruf=2021-10-06 }} {{Webarchiv|url=https://scheringstiftung.de/wp-content/uploads/2017/11/141119_MacMillan-CV-Oct-2014-2-1.pdf |wayback=20211006100440 |text=MacMillan CV |archiv-bot=2026-04-07 02:05:48 InternetArchiveBot }}</ref> is en britisch Chemiker ([[Orgaansche Chemie]], Orgaansche Synthese, [[Katalyse]]). 2021 wurr hüm mit [[Benjamin List]] de [[Nobelpries för Chemie]] tospraaken för Arbeiten to de [[Enantiomer|asymmetrischen]] [[Organokatalyse]]. == Leven un Wark == [[Datei:MacMillan-Catalyst first generation.svg|mini|200px|MacMillan-Katalysator vun de eerst Generatschoon]] MacMillan studeer an de [[University of Glasgow]] mit den Bachelor-Afsluss 1991 un kreeg 1996 an de [[University of California, Irvine]], bi [[Larry Eugene Overman]] sien Doktertitel. As [[Post-Doktorand]] weer he bi [[David Albert Evans]] an de [[Harvard University]]. Af 1998 weer he an de [[University of California, Berkeley]] un af 2000 an dat [[Caltech]], an dat he he 2004 Perfesser wurr. Siet 2006 is he Perfesser an de [[Princeton University]] un dor Direkter vun dat ''Merck Center of Catalysis''. He is siet 2010 ''James S. McDonnell Distinguished Professor''. He hett nee Methoden in de [[Enantioselektivität|enantioselektiven]] (asymmetrischen) [[Organokatalyse]] entwickelt mit Anwennen up de Synthese vun en Reeg vun Naturprodukten. Asymmetrische Katalyse bedüüd, dat se sensitiv för de Chiralität vun de Moleküle is, wat bi bioaktiven Substanzen (as Medikamenten), de faken blots in en chiralen Variante wirken, vun utslaggevend Bedüüden is. De Organokatalyse bruukt organische Katalysatoren un kummt dormit ahn potentiell toxische un düür Metallverbindungen ut. In eenig Fällen kunnen ok natürlich vörkommen organische Substanzenbruukt wurrn. De um 2000 entwickelten [[MacMillan-Katalysatoren]] sünd nah hüm nöömt.<ref>{{RömppOnline |ID=RD-13-04437 |Name=MacMillan-Katalysatoren|Abruf=2021-10-06}}</ref> He hett nee [[Iminiumion]]en-Katalysatoren opdeckt un hett över 50 nee Reaktschonsperzesse entwickelt.<ref>[http://royalsociety.org/people/david-macmillan/ Würdigung bi de Royal Society]</ref> 2007 hett he de SOMO-Katalyse (Singly occupied molecular orbital Organocatalysis)<ref>Oder SOMO-Aktivierung mit Een-Elektronen-Oxidatschon vun en [[Enantiomer]] as Tüschentostand statt twee Elektronen as bi de [[Highest Occupied Molecular Orbital|HOMO]]-Aktivierung</ref> un 2008 de organische Photoredox-Katalyse entwickelt. Siet 2010 is he Herutgever vun ''[[Chemical Science]]''. == Liddmaatschapen un Utteknungen == He is siet 2012 Fellow vun de [[Royal Society]] un kreeg 2004 de [[Corday-Morgan-Pries|Corday-Morgan-Medaille]] vun de [[Royal Society of Chemistry]]. Doröver herut hörrt he siet 2012 de [[American Academy of Arts and Sciences]] an, siet 2018 de [[National Academy of Sciences]]<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/members/20044093.html Indrag bi de NAS], mit Biografie</ref> un wurr 2007 Arthur-C.-Cope-Scholar. 2005 kreeg he den Tetrahedron Young Investigator Award, 2007 den Mukaiyama Award, 2014 den Harrison Howe Award un 2006 den Thieme-IUPAC Prize in Organic Synthesis. In dat 2002 weer he [[Sloan Research Fellow]]. 2011 kreeg he den [[ACS Award for Creative Work in Synthetic Organic Chemistry]]. 2015 wurr hüm de [[Ernst Schering Pries]] tospraaken, 2017 de [[Ryōji-Noyori-Pries]] un 2019 de [[Centenary Prize vun de Royal Society of Chemistry]]. 2021 wurr hüm „för de Entwicklung vun de asymmetrischen Organokatalyse“ gemeensam mit [[Benjamin List]] de [[Nobelpries för Chemie]] verleeht.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2021/macmillan/facts/ '' David W.C. MacMillan – Facts'']. In: nobelprize.org, 6. Oktober 2021 (afropen an’n 6. Oktober 2021).</ref> == Weblinks == *[https://web.archive.org/web/20211007050724/https://chemistry.princeton.edu/faculty/david-macmillan MacMillan Group, Princeton] *[http://www.iupac.org/news/news-detail/article/david-wc-macmillan-is-to-be-awarded-the-2006-thieme-iupac-prize.html Biografie to’n Anlaat vun den Thieme-IUPAC Award] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1155741390|VIAF=371153409706441580658}} {{SORTIERUNG:MacMillan, David William Cross}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Boren 1968]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] [[Kategorie:Schottland]] fz66psrxogjvyrna1pv8obhqyimdej6 David Jay Julius 0 167337 1062036 1061658 2026-04-07T02:05:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062036 wikitext text/x-wiki [[Datei:Davidjuliuswithsnake.jpg|mini|David Julius mit en [[Königspython]], 2016]] '''David Jay Julius''' (* [[4. November]] [[1955]]<ref>[http://senate.ucsf.edu/2005-2006/frl-2005-2006.html 49th Annual Faculty Research Lecture] bi ucsf.edu; afropen an’n 27. Mai 2020.</ref> in [[Brighton Beach]], [[Brooklyn]], [[New York City]]) is en [[USA|US-amerikaansch]] [[Sinnesphysiologie|Sinnesphysioloog]], Perfesser an de [[University of California, San Francisco]] (UCSF). Hüm wurr 2021, tosommen mit [[Ardem Patapoutian]], de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] tospraaken. == Leven == Julius is as Enkel vun jöödsch Inwannerer ut Russland in Brighton Beach upwussen, wo völ russischspraakig jöödsch Inwannerer leven. Sien Grootöllern weern wegen [[Antisemitismus]] ut dat russisch Zarenriek flücht. Sien Vader weer Elektroingenieur, sien Moder Mester an en Grundschool.<ref>[https://www.dailyadvent.com/news/0a5792641275e646d41b1c12c5abb468-Is-David-Julius-Jewish-Nobel-winners-family-history-is-fascinating Is David Julius Jewish? Nobel winner's family history is fascinating], Opera News, 4. Oktober 2021. Afropen an’n 5. Oktober 2021.</ref> He kreeg 1977 en [[Bachelor]] in Life Sciences ([[Biowetenschapen]]) an dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) in [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]], wo he eerste Forschungserfohrungen in dat Labor vun [[Alexander Rich]] sammeln kunn. Sien Doktertitel (Ph.D.) in Biochemie kreeg he 1984 [[Jeremy Thorner]] un den lateren Nobelpriesdräger [[Randy Wayne Schekman]] an de [[University of California, Berkeley]] in [[Berkeley]], [[Kalifornien]]. As [[Postdoc|Postdoktorand]] hett Julius bi den lateren Nobelpriesdräger [[Richard Axel]] an de [[Columbia University]] in New York City arbeit. 1990 wurr Julius Liddmaat vun den Lehrkörper vun de [[University of California, San Francisco]] (UCSF) in [[San Francisco]], Kalifornien, wo he hüüd (Stand 2020) de Afdeelen för [[Physiologie]] leiten deiht. Julius sien Fru, [[Holly Ingraham]], is ebenfalls Perfessersche för Physiologie an de UCSF. Dat Paar hett een Söhn. == Wirken == [[File:22 Hegasy DE Nobel Prize 2021 TRPV1 Piezo2.png|thumb|Nobelpriess in Physiologie oder Medizin 2021: De molekulare Grundlaag vun dat Föhlen vun Hitt (TRPV1) un Berühren (Piezo2)]] Julius kunn grundleggend Erkenntnisse över de molekularen un funktschonellen Eegenschapen [[ionotroper Rezeptor]]en winnen, de up [[Serotonin]] un [[Adenosintriphosphat|ATP]] reageeren, bzw. de för de Modalitäten vun de [[Nozizeptor|Pien-]], [[Thermorezeptschoon|Warmt- un Kolt-Rezeptoren]] verantwortlich sünd. Julius sien Opdecken sünd zentraal för dat Verständnis vun de molekularen Grundlagen vun dat Temperaturempfinnen, för dat Kolt- und Warmtempfinnen integreert wurrn. Julius hett opdeckt, dat de [[Transient Receptor Potential Vanilloid 1|TRPV1]]-Kanal en [[Capsaicin]]-Rezeptor is, de de Antwoort vun den Körper up ünnerscheedlich Reize as Temperatur, [[Sweer (Medizin)|Sweer]] un anner Formen vun de Schädigung vun Geweef vermiddelt. Dat weer en wichtige Erkenntnis för de Behandlung vun dat [[Chronisch Piensyndrom|chronisch Piensyndrom]] un anner Syndrome, de mit neurogen Sweer, [[Arthrose]], [[Krebs (Medizin)|Krebs]] oder [[Asthma bronchiale|Asthma]] tosommenhangen. Ebenso wur dat Verständnis vun de [[Allodynie]] un de [[Pienöverempfindlichkeit|Hyperalgesie]] fördert, en Pienempfinnen bi normalerwies nich-pienutlösen Reizen bzw. en överscheeten Pienempfinnen bi blots minn Pienreizen. Julius is ünner annern Herutgever vun de anseggt Tietschrift ''[[Annual Review of Physiology]]''. Siet 2014 tell hüm [[Thomson Reuters]] wegen de Tall vun sien [[Zitat]]schonen to de Favoriten up en [[Nobelpries]] ([[Clarivate Citation Laureates|Thomson Reuters Citation Laureates]]).<ref>[http://sciencewatch.com/nobel/2014-predictions 2014 Predictions] bi [[Thomson Reuters]] (sciencewatch.com); afropen an’n 25. September 2014</ref> In‘n Oktober 2021 geev dat [[Nobelkomitee]] bekannt, dat Julius un [[Ardem Patapoutian]] gemeensam mit den [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] uttekent wurrn.<ref>[https://www.sueddeutsche.de/wissen/nobelpreis-medizin-physiologie-stockholm-1.5429503 ''Nobelpreis Medizin Physiologie Stockholm''] In: sueddeutsche.de</ref> == Utteknungen (Utwahl) == * 2000 [[Perl-UNC Neuroscience Prize]] * 2004 Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] * 2005 Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]]<ref>{{Amacad|J|2018-04-05}}</ref> * 2006 [[Zülch-Pries]]<ref>[https://www.mpg.de/preise/zuelch-preis Zülch-Preis] bi mpg.de; afropen an’n 27. Mai 2020.</ref> *2007 [[W. Alden Spencer Award]] * 2010 [[Passano Award]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.passanofoundation.org/services |titel=recipients of the passano laureate and physician scientist awards |werk=passanofoundation.org |hrsg=Passano Foundation |sprache=en |abruf=2020-05-27 }} {{Webarchiv|url=https://www.passanofoundation.org/services |wayback=20220123175030 |text=recipients of the passano laureate and physician scientist awards |archiv-bot=2026-04-07 02:05:32 InternetArchiveBot }}</ref> * 2010 [[Shaw Prize]]<ref>{{Webarchiv|url=https://www.shawprize.org/laureates/life-science-medicine/2010 |wayback=20221003144724 |text=The Shaw Prize in Life Science and Medicine 2010 |archiv-bot=2026-03-14 01:18:58 InternetArchiveBot }} bi shawprize.org; afropen an’n 27. Mai 2020.</ref> * 2010 [[Prinzessin-von-Asturien-Pries|Prinz-von-Asturien-Pries]] för weetenschapliche un technische Forschung<ref>{{Webarchiv|url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2010-david-julius-baruch-minke-and-linda-watkins.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=2010&especifica=0 |wayback=20211031124455 |text=Prince of Asturias Awards. Technical & Scientific Research 2010 |archiv-bot=2026-03-14 01:18:58 InternetArchiveBot }} bei fpa.es; afropen an’n 27. Mai 2020.</ref> * 2010 Liddmaat in de [[Ungarsch Akademie vun de Weetenschapen]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://mta.hu/koztestuleti_tagok?PersonId=22416 |titel=Julius, David |werk=mta.hu |datum= |sprache=hu |abruf=2018-04-05}}</ref> * 2013 [[Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research]] * 2017 [[HFSP Nakasone Award]] * 2017 [[Canada Gairdner International Award]] * 2019 [[Rosenstiel Award]] * 2020 [[Kavli-Pries]] för Neurowetenschapen * 2020 [[Breakthrough Prize in Life Sciences]] * 2020 [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards|BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] in Biologie/Biomedizin * 2021 [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] == Weblinks == * [http://physio.ucsf.edu/julius/ Julius Lab] und [http://physio.ucsf.edu/julius/julius.html Profil] bi de [[University of California, San Francisco]] (ucsf.edu) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1242427899|LCCN=n2010182288|VIAF=145666479}} {{SORTIERUNG:Julius, David Jay}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1955]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] 9qgiu1s17taxntkfq2xflipjrqwsxv2 Bernd Wölbern 0 167486 1062025 1061638 2026-04-07T01:34:52Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062025 wikitext text/x-wiki '''Bernd Wölbern''' (* [[1966]] in [[Zeven]]) is en düütsch Politiker ([[SPD]]). Siet 2021 is he Liddmaat vun den Landdag vun Neddersassen. Bernd Wölbern is mit twee Bröers, dorünner de Schauspeler [[Werner Wölbern]], in [[Woonst]] bi [[Bremervöör]] upwussen<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kreiszeitung.de/lokales/rotenburg/sittensen-ort53359/verbindung-wird-abreissen-8260616.html |titel=Schauspieler Werner Wölbern: „Verbindung wird nie abreißen“ |werk=kreiszeitung.de |hrsg=[[Kreiszeitung]] Verlagsgesellschaft |datum=2017-05-07 |abruf=2021-11-10}}</ref> un hett Scholen in [[Lütt Meckels]], [[Zittens]] un Zeven besöcht. He hett in [[Kaiserslautern]] un [[Bremen]] studeert.<ref name="ub">{{Internetquelle |url=https://www.spd-kreis-rotenburg.de/personen/bernd-woelbern/ |titel=Bernd Wölbern, Landtagsabgeordneter |hrsg=SPD-Unterbezirk Rotenburg |abruf=2021-11-10}}</ref> He weer bit to’n Intoog in den Landdag Lehrer an de [[Carl-Friedrich-Gauß-School Zeven]], en IGS. <ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.kreiszeitung.de/lokales/rotenburg/rotenburg-ort120515/abschiede-und-neue-jobs-im-rotenburger-kreistag-91021876.html |titel=Abschiede und neue Jobs im Rotenburger Kreistag |werk=kreiszeitung.de |hrsg=Kreiszeitung Verlagsgesellschaft |datum=2021-09-29 |abruf=2021-11-10}}</ref> Wölbern is Liddmaat vun den Kreisdag un Bigeorneter vun den [[Landkreis Rodenborg (Wümm)]]. Bi den Landdagswahlen 2008, 2013 un 2017 is he vör de SPD in den [[Landdagswahlkreis Bremervöör|Wahlkreis Bremervöör]] antreeden, weer aber immer den jewieligen CDU-Kandidaten ünnerlegen. An‘n 11. November 2021 is he aber över de Landeslist för [[Bernd Lynack]] in den Landdag nahrückt, de to’n Landraat vun den [[Landkreis Hillmessen]] wählt wurrn weer. <ref>{{Internetquelle |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |titel=Ersatzpersonen (Nachrücker) |hrsg=Die Präsidentin des Niedersächsischen Landtages |abruf=2021-11-09 }} {{Webarchiv|url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |wayback=20211109221410 |text=Ersatzpersonen (Nachrücker) |archiv-bot=2026-04-07 01:34:52 InternetArchiveBot }}</ref> Bernd Wölbern leevt in Woonst, is verheiraadt un hett fiev Kinner. <ref name="ub" /> == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Wolbern, Bernd}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1966]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:SPD]] [[Kategorie:Landdagsafordneter (Neddersassen)]] 47oqzs2693fnnpfs7sge8wgtzvvacat Abdulrazak Gurnah 0 167631 1061995 1061604 2026-04-07T00:13:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061995 wikitext text/x-wiki [[Datei:Gurnah 2022.JPG|mini|hochkant=1.3|Abdulrazak Gurnah (2022)]] '''Abdulrazak Gurnah''' (* [[20. Dezember]] [[1948]] in dat [[Sultanat Sansibar]]) is en [[Tansania|tansaansch]] Schriever, de in [[Grootbritannien]] leevt un arbeit un in engelsch Spraak schrifft. 2021 wurr hüm de [[Nobelpries för Literatur]] tospraaken. == Leven == Gurnah hörr to de muslimisch-arabischstämmig Minnerheit in Sansibar;<!-- lt. Zitat ut den BR-EN: "...., vor allem gegen die arabischstämmige Minderheit muslimischen Glaubens, zu der auch der Nobelpreisträger gehört." --> sien Moderspraak is [[Swahili (Spraak)|Swahili]]. 1968 keem he as Flüchtling nah Grootbritannien un hett tonächst an dat [[Christ Church College]] in [[Canterbury]], studeert, de sien Afslüsse dormals vun de [[Universität London]] verleeht wurrn. Van 1980 bit 1982 lehrt Gurnah an de [[Bayero University Kano]] in [[Kano]], [[Nigeria]]. Ansluutend gung he an de [[University of Kent]], wo he 1982 sien Doktertitel kreeg un bit to sien Ruhestand<ref>{{Internetquelle |autor=BR24 Redaktion |url=https://www.br.de/nachrichten/kultur/literaturnobelpreis-2021-geht-an-abdulrazak-gurnah,Sl8MmFA |titel=Literaturnobelpreis 2021 geht an Abdulrazak Gurnah |werk=BR24.de |hrsg=Bayerischer Rundfunk |datum= 7. Oktober 2021 |sprache=de |abruf= 7. Oktober 2021}}</ref> as Perfesser för Engelsch un [[Postkolonialismus|postkoloniale]] Literaturen<ref>''[https://www.boersenblatt.net/news/preise-und-auszeichnungen/literaturnobelpreis-geht-abdulrazak-gurnah-208535 Literaturnobelpreis geht an Abdulrazak Gurnah]'', boersenblatt.net, veröffentlicht un afropen an’n 7. Oktober 2021.</ref> lehren dee.<ref>''Saubere Tassen. Ostafrikanische Autoren im [[Hessisches Literaturforum|Hessischen Literaturforum]]'' in [[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ]] van’n 26. Februar 2011, Siet 51</ref> == Utteknungen == * 2006 Fellow vun de [[Royal Society of Literature]]<ref>{{Internetquelle |url=https://rsliterature.org/fellow/abdulrazak-gurnah-3/ |titel=Abdulrazak Gurnah |sprache=en-GB |abruf=2021-10-07 }} {{Webarchiv|url=https://rsliterature.org/fellow/abdulrazak-gurnah-3/ |wayback=20201010131256 |text=Abdulrazak Gurnah |archiv-bot=2026-04-07 00:13:55 InternetArchiveBot }}</ref> * 2016 Juror bi den [[Booker Prize|Man Booker Prize]] * 2021 [[Nobelpreis för Literatur]] „för sien kompromisslos un mitföhlend Dördringen vun de Utwirkungen vun den Kolonialismus un vun dat Flüchtlingsschicksal in de Kluft tüschen Kulturen un Kontinenten“<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/gurnah/facts/ ''The Nobelprize Abdulrazak Gurnah Facts''], afropen an’n 7. Oktober 2021</ref> == Wark == [[Datei:Abdulrazak Gurnah Pilgrims Way 1988 Title.jpg|mini|hochkant|''Pilgrims Way'' (1988)]] In Düütschland wurr Abdulrazak Gurnah 2004 mit sien Roman ''Schwarz auf Weiß'' bekannt, de in Grootbritannien all 1988 ünner den Titel ''Pilgrims Way'' herutkommen weer. Gurnah hett in dissen Roman den indischstämmigen Tansanier Daud zum Protagonisten maakt, de to’n Studium nah England kummt un dor völfältig Diskrimineeren erfohren deiht. Daud reflekteert aber ok, wat he vör sien Weggang ut Tansania an Grufeligkeiten beleevt hett: de Verdieven vun de Araber un Inder dör de swaart Bevölkerung. Gurnah erschafft in ''Schwarz auf Weiß'' ok en negativen Gegenspeler, Karte, an den he vörführt, dat dat ok en Rassismus tegenöver de Witten gifft. Heinz Hug beschienigt den Roman in de [[Neue Zürcher Zeitung|Neuen Zürcher Zeitung]], dat he „über das Schema vieler Emigrantenromane hinaus(führe), die die Auswanderer als bloße Opfer betrachten. Das Fehlen jeder Ideologie im Verhältnis von Kolonisierten und Kolonialherren und die differenzierte Sicht auf die Fragen der Emigration machen ‚Schwarz auf Weiß‘ zu einem überaus lesenswerten Werk“.<ref>Heinz Hug: ''Emigration als Pilgerreise'' in: Neue Zürcher Zeitung van’n 30. August 2005</ref> Ok in wiederen Romanen vun Gurnah is de Karn vun sien Schrieven de Fraag nah de Identität, so Heinz Hug. Dorbi stell he „Identität- und Alteritätsmodelle zur Diskussion, die sich unter vorkolonialen und kolonialen Bedingungen entwickelten: einerseits eine statische Auffassung von Identität, die im Fremden das ganz Andere sieht, und andererseits die Vorstellung, dass zwischen dem Selbst und dem Anderen etwas in Bewegung geraten kann“.<ref>Heinz Hug: ''Geschichte und Identität,'' in: Neue Zürcher Zeitung van’n 20. Januar 2007, S. 27</ref> Ton’n Tietpunkt vun de Tospreeken vun den Nobelpries weer kein een vun sien fief in Düütsch översett Titel nich mehr in den Bookhannel to kriegen. <ref>''[https://www.br.de/kultur/thomas-brueckner-abdulrazak-gurnah-literaturnobelpreis-100.html „Er vermeidet einfache Urteile und Lösungen“]''. Gespräch mit Thomas Brückner bi den [[Bayerischer Rundfunk|Bayerischen Rundfunk]], 8. Oktober 2021.</ref> De Romane vun Gurnah wurrn vun [[Helmuth A. Niederle]], Stefanie Schaffer-de Vries, [[Inge Leipold]] as ok [[Thomas Brückner (Översetter)|Thomas Brückner]] ut dat Engelsche in’t Düütsche översett. == Warken == === Romane === [[Datei:Abdulrazak Gurnah Paradise 1994 Title.jpg|mini|hochkant|''Paradise'' (1994)]] * ''Memory of Departure.'' Jonathan Cape, London 1987, ISBN 0-224-02432-9. * ''Pilgrims Way.'' Jonathan Cape, London 1988, ISBN 0-224-02562-7. ** deutsch: ''Schwarz auf Weiß''. Übersetzt von Thomas Brückner. A1, München 2004, ISBN 3-927743-72-0. * ''Dottie''. Cape, London 1990, ISBN 0-224-02780-8. * ''Paradise''. Hamish Hamilton, London 1994, ISBN 0-241-00183-8. ** düütsch: ''Das verlorene Paradies''. Översett vun Inge Leipold. Krüger, Frankfurt am Main 1996, ISBN 3-8105-0888-8. * ''Admiring Silence.'' Hamish Hamilton, London 1996, ISBN 0-241-00184-6. ** düütsch: ''Donnernde Stille''. Översett vun Helmuth A. Niederle. Edition Koppa, München, Wien 2000, ISBN 3-932000-50-1. * ''By the Sea.'' Bloomsbury, London 2001, ISBN 0-7475-5280-0. ** düütsch: ''Ferne Gestade''. Översett vun Thomas Brückner. Edition Koppa, München, Wien 2002, ISBN 3-932000-64-1. * ''Desertion.'' Bloomsbury, London 2006, ISBN 0-7475-7895-8. ** düütsch: ''Die Abtrünnigen.'' Översett vun Stefanie Schaffer-de Vries. Berlin Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-8270-0578-7. * ''The Last Gift.'' Bloomsbury, London 2011, ISBN 978-1-4088-1518-2. * ''Gravel Heart''. Bloomsbury, London 2017, ISBN 978-1-4088-8130-9. * ''Afterlives''. Bloomsbury, London 2020, ISBN 978-1-5266-1585-5. === Körtgeschichten === * ''My Mother Lived on a Farm in Africa''. in: ''NW 14: The Anthology of New Writing 14'', Granta Books, London 2006, ISBN 978-1-862-07850-5. * ''The arriver's tale'', in: David Herd, Anna Pincus (Hrsg.): ''Refugee tales''. Comma Press, Manchester 2016, ISBN 978-1-910974-23-0, S. 35–40 === Herutgeverschap === * ''Essays on African Writing 1: A re-evaluation''. Heinemann, Oxford 1993, ISBN 0-435-91762-5. * ''Essays on African Writing 2: Contemporary Literature''. Heinemann, Oxford 1995, ISBN 0-435-91763-3. * ''The Cambridge Companion to [[Salman Rushdie]]''. Cambridge University Press, Cambridge, England 2007, ISBN 978-0-521-60995-1. == Literatur == * [[Manfred Loimeier]]: ''Wortwechsel. Gespräche und Interviews mit Autoren aus Schwarzafrika''. Horlemann, Bad Honnef 2002, ISBN 3-89502-151-2, S. 93–99. * Manfred Loimeier: ''Gurnah, Abdulrazak'', in: Axel Ruckaberle (Hrsg.): ''Metzler Lexikon Weltliteratur. 1000 Autoren von der Antike bis zur Gegenwart''. Metzler, Stuttgart 2006, ISBN 3-476-02093-2, S. 82f.<ref>[https://books.google.com/books?id=G0vvDAAAQBAJ&pg=PA82&dq=Abdulrazak+Gurnah+Geb.+20.+12.+1948&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjH77K9lbjzAhVWR_EDHai1AJMQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Abdulrazak%20Gurnah%20Geb.%2020.%2012.%201948&f=false Profil von Abdulrazak Gurnah], afropen an’n 7. Oktober 2021.</ref> * Philip Whyte: ''East Africa in Postcolonial Fiction'': History and Stories in Abdulrazak Gurnah’s Paradise, in: Stefan Noack, Christine de Gemeaux u. Uwe Puschner: ''Deutsch-Ostafrika. Dynamiken europäischer Kulturkontakte und Erfahrungshorizonte im kolonialen Raum'' (Zivilisationen und Geschichte, Bd. 57), Peter Lang, Berlin 2019, S. 251–270. == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=120520435 DNB-Katalog] * [https://www.marabout.de/Gurnah/Gurnah.htm ''Abdulrazak Gurnah''], bi Marabout * [https://www.theguardian.com/books/2004/sep/11/featuresreviews.guardianreview32 Abdulrazak Gurnah över sien Weg to dat Schrieven] * [https://www.perlentaucher.de/efeu/2021-10-08.html Nichts Zweideutiges, Offenes, Flirrend-Freies], Feuilletonrundschau bi den [[Perlentaucher]] (8. Oktober 2021) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Winners vun den Nobelpries för Literatur}} {{Normdaten|TYP=p|GND=120520435|LCCN=n87934440|VIAF=69037521}} {{SORTIERUNG:Gurnah, Abdulrazak}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Tansania]] [[Kategorie:Boren 1948]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Literatur)]] tfj5r7sddv5yygj8qo3j2rpbpys5stk Bruker:Flummiy 2 167748 1062078 1042669 2026-04-07T09:56:00Z Flummiy 46167 /* Moin */Aktualiseert 1062078 wikitext text/x-wiki Idee für ? |<!-- Bei user:Schotterebene gefunden: Benutzer:-.Barbie.Killah.- |<!-- Benutzer:Verwüstung/Vorlage:blabla ?Bahamas, DDR, Schweiz={{SFR|#}}? {{JUG|#}}? {{SVK|#}} --> Besöchte länder: {{AUT|#}} {{BAM|#}} {{BEL|#}} {{CAN|#}} {{DNK|#}} {{DDR|#}} {{DEU|#}} {{FRA|#}} {{GBR|#}} {{ITA|#}} {{HRV|#}} {{YUG|#}} {{NLD|#}} {{NOR|#}} {{CHE|#}} {{SWE|#}} {{SVN|#}} {{USA|#}} ==Moin== Ik leev un hev bit 2024 in Hamborch arbeit. Gebuurn un upwossen bün ik in dat lüttsche Dörp [[Homersen]] inne Samtgemeen [[Zittens]], wo ik as Rentner nu ok min 2. Wohnplatz hev. Mien Abitur hev ik in [[Zeven|Zebn]] an‘n St. Viti Gymnasium mokt. Ik schnack un schriev jüsso as mi de Schnobl wossen is. Von Beruf bün ik ''[[Toningenieur]]'' (bi‘n Fernsehn) ween. Musik mok ik ok gans giern an‘n Klavier oder Gitarre. Man dat geiht blots nich mehr so fein as fröer, weil ik nu a öber föftein joar mit ''[[Parkinson]]'' to doon hev. ''{{Babel|de|nds|en-2|la-1}} '' '''''[[Bruker:Flummiy/Tools|Tools]]''''' ''[[:de:Benutzer:Flummiy|de:Benutzer]]'' ''[[:en:user:Flummiy|en:user]]'' ''[[:fr: utilisateur:Flummiy|fr:utilisateur]]'' '''[[Bruker:Flummiy/In Arbeit|Arbeit]]''' dryjhjj4nbcoh7ompd4fie1tobu890v 1062079 1062078 2026-04-07T09:58:05Z Flummiy 46167 /* Moin */ 1062079 wikitext text/x-wiki Idee für ? |<!-- Bei user:Schotterebene gefunden: Benutzer:-.Barbie.Killah.- |<!-- Benutzer:Verwüstung/Vorlage:blabla ?Bahamas, DDR, Schweiz={{SFR|#}}? {{JUG|#}}? {{SVK|#}} --> Besöchte länder: {{AUT|#}} {{BAM|#}} {{BEL|#}} {{CAN|#}} {{DNK|#}} {{DDR|#}} {{DEU|#}} {{FRA|#}} {{GBR|#}} {{ITA|#}} {{HRV|#}} {{YUG|#}} {{NLD|#}} {{NOR|#}} {{CHE|#}} {{SWE|#}} {{SVN|#}} {{USA|#}} ==Moin== Ik leev un hev bit 2024 in Hamborch arbeit. Gebuurn un upwossen bün ik in dat lüttsche Dörp [[Homersen]] inne Samtgemeen [[Zittens]], wo ik as Rentner nu ok min 2. Wohnplats hev. Mien Abitur hev ik in [[Zeven|Zebn]] an‘n St. Viti Gymnasium mokt. Ik schnack un schriev jüsso as mi de Schnobl wossen is. Von Beruf bün ik ''[[Toningenieur]]'' (bi‘n Fernsehn) ween. Musik mok ik ok gans giern an‘n Klavier oder Gitarre. Man dat geiht blots nich mehr so fein as fröer, weil ik nu a öber föftein joar mit ''[[Parkinson]]'' to doon hev. ''{{Babel|de|nds|en-2|la-1}} '' '''''[[Bruker:Flummiy/Tools|Tools]]''''' ''[[:de:Benutzer:Flummiy|de:Benutzer]]'' ''[[:en:user:Flummiy|en:user]]'' ''[[:fr: utilisateur:Flummiy|fr:utilisateur]]'' '''[[Bruker:Flummiy/In Arbeit|Arbeit]]''' 9mddu2u1v1iy0tez5z1ilh4yg4kx4cm Adidas 0 168451 1061999 1061608 2026-04-07T00:19:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1061999 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="float:right; margin-left:15px;margin-bottom:15px;empty-cells:show; width:330px" | colspan="2" align="center" style="border-bottom:2px solid gray;" |'''<big>adidas AG</big>''' |- | colspan="2" style="background:#efefef;" align="center" |[[Bild:Adidas 2022 logo.svg|150px]] |- |ISIN |DE000A1EWWW0 |- |Grünnen |18. August 1949 |- |Sitt |[[Herzogenaurach]], [[Düütschland]] |- |Leitung | * [[Kasper Rorsted]] (Vörstandvörsitter) * [[Thomas Rabe (Manager)|Thomas Rabe]] (Upsichtraadvörsitter) |- |Mitarbeiderstahl |62.285<ref name="GB21">{{Internetquelle |url=https://www.adidas-group.com/media/filer_public/54/43/5443de65-c358-4a9e-8826-3e0ab4212e2b/adidas_ar20_de.pdf |titel=Geschäftsbericht 2020. Adidas AG |abruf=2022-01-01 }} {{Webarchiv|url=https://www.adidas-group.com/media/filer_public/54/43/5443de65-c358-4a9e-8826-3e0ab4212e2b/adidas_ar20_de.pdf |wayback=20220101200221 |text=Geschäftsbericht 2020. Adidas AG |archiv-bot=2026-04-07 00:19:17 InternetArchiveBot }}</ref> |- |Ümsatz |21,2 Mrd. Euro (2021)<ref name="GB21"/> |- |Branche |Sportkleer |- |Websteed |[https://www.adidas-group.com www.adidas-group.com] |} De '''Adidas AG''' is een düütschen Sport­artikelhersteller mit Sitt in Herzogenaurach bi [[Nürnbarg]]. Dat Ünnernehmen bütt mit sien beid Karnmarken ''Adidas'' un [[Reebok]] weltwiet över eegen Ladengeschäfte un den Eenzelhannel Kleedasch, Schoh, Sportutrüstung, Accessoires as ok Lizenzprodukte as Klocken, Kosmetik un Brillen an. De Konzern gellt nah [[Nike]] as de tweetgröttste Sportartikelhersteller vun de Welt un is as wichtigen Utstatter vun vele Sportlers, Sportmannschapen un internatschonalen Sportveranstaltungen bekannt. == Nawiesen == <references/> [[Kategorie:Düütschland]] [[Kategorie:Ünnernehmen]] 5mr6dbev7878yy8bp6li5rz39rmzd88 Anna Carin Zidek 0 169525 1062012 1061620 2026-04-07T01:11:58Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062012 wikitext text/x-wiki [[Datei:Anna Carin Zidek 2006-04-22 001.jpg|rechts|duum|Anna Carin Helena Cecilia Zidek]] '''Anna Carin Zidek''' (* [[1. April]] [[1973]] in [[Sveg]] als ''Anna Carin Helena Cecilia Olofsson'') is en ehmalge [[Sweden|sweedsch]] [[Biathlon|Biathletin]]. == Loopbahn == Anna Carin Zidek keem 2003 to’n Biathlon, nahdem se tovör as Langlöperin aktiv weer un to’n Bispeel mit de sweedsch Langloopstaffel bi de Junioren-Weltmeesterschapen 1993 Viezweltmeesterin wurrn weer. De ok ünner hör [[Ökelnaam]] „Aco“ (vun hör Gebortsnaam „Olofsson“ afleit) bekannt Sportlerin kunn sück gau in de Weltspitze fastsetten. So wunn se bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2005]] in [[Hochfilzen]] Sülver in’n Massenstart achter [[Gro Marit Istad-Kristiansen]] un vör [[Olga Walerjewna Medwedzewa|Olga Pyljowa]]. Bi den Weltcup vun [[Rasen-Antholz|Antholz]] keem se tovör mit en tweeten Platz in dat Eenzelrennen eerstmals up dat Podium. In’n Gesamtweltcup keem se insgesamt up den teihnten Platz. In de Saison 2005/06 wunn se hör eerst dree Weltcup-Rennen: Anfang Dezember 2005 in dat Eenzel vun Hochfilzen as ok een Week later in [[Osrblie]] in‘n Sprint un in de Verfolgung. Bi de [[Olympisch Winterspelen 2006/Biathlon|Olympisch Winterspelen 2006]] in [[Turin]] wunn se de Sülvermedaille in den 7,5&nbsp;km-Sprint achter [[Florence Baverel-Robert]] , kunn dissen Platz aber in der Verfolgung nich hollen. Bi den eerstmals bi Olympisch Winterspelen utdragen Massenstart-Wettbewarf över 12,5&nbsp;km wunn se de Goldmedaille vör de dree Dütschen [[Kati Wilhelm]], [[Uschi Disl]] un [[Martina Glagow]]. Mit dissen Erfolg wurr se to de eerst sweedsch Olympiasiegerin in‘n Biathlon. In den Gesamt-Weltcup keem se in dit Johr up den 2. Platz achter Uschi Disl. De Saison 2006/07 leep ähnlich goot. In den Gesamt-Weltcup keem se up den darten Platz achter [[Andrea Henkel]] un Kati Wilhelm, wunn aber den Sprintweltcup vör Wilhelm un Henkel. Bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2007]] in Antholz hett Zidek weer Sülver achter [[Magdalena Neuner]] in’n Sprint haalt, denn Bronze in de Verfolgung un sluutend de Goldmedaille mit de sweedsch Mixed-Staffel an de Siet vun [[Helena Ekholm|Helena Jonsson]], [[Björn Ferry]] un [[Carl Johan Bergman]]. In de Saison 2007/08 keem se in de eenzelt Rennen nie up dat Podest, reck aber Platz 12 in den Gesamt-Weltcup. Dat leeg ok dormit an, dat se en Kind kreeg un dorum blots bit to de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2008]] loopen is. Dorto noch mit en Gripp gesundheitlich anslahn, wunn se mit de Mixed-Staffel kien Medaille. In Sprint un Verfolgung kreem se nich ünner de best 20. De Saison 2008/09 sloot se in’n Gesamt-Weltcup as Teihnte af un keem bi de letzte Statschoon noch mal up dat Podest. Bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2009]] verpass se in dat Eenzelrennen en Medaille as Veerte man knapp, reck aber mit de sweedsch Mixed-Staffel en Sülvermedaille. De Olympiasaison 2009/10 broch hör weer en goot Form. In den Gesamt-Weltcup reck se an’t Enn‘ Platz 5, wunn aber den Eenzelweltcup. Bi de [[Olympisch Winterspelen 2010/Biathlon|Olympisch Winterspelen]] reck se in’n Sprint blots Platz 19, kunn sück aber in de Verfolgung noch up Platz 4 verbetern. Dorbi hulp hör ok en Tietgootschrift, wiel se to laat in dat Rennen schickt wurrn weer. [[Tora Berger]], de oorsprünglich as Veert in’t Teel kommen weer, keem dordör up den 5. Platz un [[Anna Alexejewna Frolina|Anna Bulygina]] keem up Platz 6. Mit de Fruen-Staffel belegg se bi disse Veranstaltung Platz 5. In hör letzt Biathlon-Saison keem se in den Gesamtweltcup noch Mal up den 8. Platz un in all Eenzeldisziplinen immer ünner de best 10. Starten dee se glieks mit en Sieg in dat eerste Saison-Rennen, dat Eenzelrennen in Östersund, wo se vör [[Marie-Laure Brunet]] un [[Helena Ekholm]] in’t Teel kommen dee. Bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2011]] in [[Chanty-Mansijsk]] keem se mit de sweedsch Fruen-Staffel up den 6. Platz un mit de Mixed-Staffel vun Sweden up den veerten Platz. Midden Juli 2011 hett Zidek hör Rückträe vun den Leistungssport verkünnd.<ref>{{Internetquelle|url = http://biathlon-online.de/news-89/5063-anna-carin-zidek-beendet-karriere-qich-habe-keine-motivation-mehrq.html|titel = Anna Carin Zidek beendet Karriere: „Ich habe keine Motivation mehr“|hrsg = biathlon-online.de|datum = 2011-07-18|zugriff = 2011-07-08}} {{Webarchiv|url=http://biathlon-online.de/news-89/5063-anna-carin-zidek-beendet-karriere-qich-habe-keine-motivation-mehrq.html |wayback=20110721030032 |text=Anna Carin Zidek beendet Karriere: „Ich habe keine Motivation mehr“ |archiv-bot=2026-04-07 01:11:58 InternetArchiveBot }}</ref> Zidek tell to de starksten Löperinnen in‘ Weltcup. Se wurr vun den düütschen Trainer [[Wolfgang Pichler]] traineert, anfangs as „Een-Fru“-Team. Later keemen in den sweedschen Kader noch wieder Sportlerinnen as [[Helena Ekholm]], [[Anna Maria Nilsson]] un [[Sofia Domeij]]. == Persönliches == Zidek broch an’n 28. Juni 2008 in Kanada en Söhn to Welt. Vader is Tom Zidek, Cheftechniker vun dat kanaadsch Team, den se twee Maand tovör heiraadt harr.<ref>{{Internetquelle|url = http://www.biathlon-online.de/news-89/2680-anna-carin-olofsson-qmein-sohn-wird-sommersportlerq.html|titel = Anna Carin Olofsson: „Mein Sohn wird Sommersportler…“|hrsg = biathlon-online.de|datum = 2008-07-04|zugriff = 2010-12-11}}</ref> Nah en körten Paus weer se siet November 2008 weer in’n Biathlon-Weltcup dorbi, tonächst ünner den Düppelnaam Olofsson-Zidek un in de Saison 2010/11 blots noch ünner de Naam vun hör Ehemann. Zidek weer in de Grundschool in de sülvig Klass as de Curling-Olympiasiegerin [[Anna Le Moine]].<ref>{{Internetquelle|url = http://www.dn.se/sport/basta-vanner-och-medaljhopp-i-os-1.587910|titel = Bästa vänner – och medaljhopp i OS|hrsg = [[Dagens Nyheter|dn.se]]|sprache = schwedisch|datum = 2006-01-14|zugriff = 2010-12-11}}</ref> == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == {{Commons|Anna Carin Zidek|Anna Carin Zidek}} * [https://biathlonresults.com/?IBUId=BTSWE20104197301 Anna Carin Zidek up de Sieden vun de IBU (engelsch)] {{SORTIERUNG:Zidek, Anna Carin}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Sweden]] [[Kategorie:Boren 1973]] [[Kategorie:Biathlet (Sweden)]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Sweden)]] rrbzbg2y3azzo73sv3cjsaykckvytin Ales Bjaljazki 0 172710 1062005 1061613 2026-04-07T00:36:46Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062005 wikitext text/x-wiki [[Datei:Ales Bialiatski Fot Mariusz Kubik 02.jpg|mini|Ales Bjaljazki (2015)]] '''Ales Bjaljazki''' ({{S|be|Алесь Бяляцкі}}, {{S|ru|Алесь Беляцкий|Ales Beljazki}}; * [[25. September]] [[1962]] in [[Wjartsilja]], dormals [[Sowjetunion]]) is en [[Wittrussland|belarussischer]] [[Dissident]] un [[Minschenrecht]]ler, de di Minschenrechtsorganisatschoon [[Wjasna]] grünnd hett un leit. In dat Johr 2022 kreeg he den [[Freedensnobelpries]] tospraaken. == Leven == As Ales Bjaljazki twee Johr olt weer, truck de Familie vun [[Russland]] nah Wittrussland. Bjaljazki wurr an de [[Natschonale Akademie vun de Wetenschapen vun Belarus]] in [[Literaturwetenschap]] promoveert. 1988 hett he mit anner Mitstrieder apenlich Aktschonen to’n Gedenken an de Opfer vun den [[Stalinismus]] organiseert. Dat folgten mehrere Festnahmen un Geldbußen. Bjaljazki weer Mitbegrünner vun de ''Belarussische Volksfront Adraschenje'' (Weddergebort), de sück af 1991 för de [[Demokratiseeren]] insetten deiht. 1990 weer he en vun de Organisatoren vun de Sellschopp „Weißrussische Katholische Gemeinde“.<ref>{{Internetquelle |autor=Artjom Tkatschuk (Арцём Ткачук) |url=https://belarus2020.churchby.info/er-belebte-wieder-und-belarusifizierte-die-romisch-katholische-kirche-bereitete-polnische-priester-auf-die-arbeit-in-belarus-vor-ales-bjaljazki-und-sein-katholischer-aktivismus-in-den-90er-jahren/ |titel=Er belebte wieder und belarusifizierte die römisch-katholische Kirche, bereitete polnische Priester auf die Arbeit in Belarus vor. Ales Bjaljazki und sein katholischer Aktivismus in den 90er-Jahren |werk=churchby.info |datum=2022-10-13 |abruf=2022-10-13}}</ref> 1996 hett he ungeachtet vun de Gefohr un Diskrimineeren de Minschenrechtsorganisatschoon Wjasna (ok ''Wesna'') grünnd, de politische Fangene un hör Familien ünnerstütt. Dorför wurr he mit den [[Homo-Homini-Pries]] 2005<ref>{{Internetquelle |url=https://www.peopleinneed.net/homo-homini-4167gp |titel= Homo Homini Award |werk=peopleinneed.net |datum=2020-03-19 |sprache=en |abruf=2022-10-14}}</ref> und 2006 mit dem [[Per-Anger-Preis]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.levandehistoria.se/english/about-us/anger-prize/prize-winners/2006-aljaksandr-ales-bialiatski |titel=2006: Aljaksandr (Ales) Bialiatski |werk=[[Forum för levande historia|levandehistoria.se]] |sprache=en |abruf=2022-10-14}}</ref> ehrt. An‘n 4. August 2011 wurr Bjaljazki fastnommen<ref>{{Internetquelle |autor=Gregory Feifer |url=https://www.rferl.org/a/poland_apologizes_for_giving_belarus_activists_bank_info_/24294944.html |titel=Poland Apologizes For Information Leak On Belarusian Activist |werk=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |datum=2011-08-12 |sprache=en |abruf=2022-10-14}}</ref> un dree-eenhalf Maand later, an’n 24. November 2011, wegen [[Stüerdelikt|Achtertrecken vun Stüern]] to veereenhalf Johr Straaflager veroordeelt. De [[Europääsche Union]] un ie [[USA]] hemm dat Verfohren as „politische Inszenierung“ kritiseert<ref>{{Internetquelle |url=https://www.derstandard.at/story/1319183701532/regime-steckt-menschenrechtler-vier-jahre-ins-straflager |titel=Regime steckt Menschenrechtler vier Jahre ins Straflager |werk=[[derStandard.at]] |datum=2011-11-24 |abruf=2022-10-14}}<br />{{Internetquelle |url=https://www.derstandard.at/story/1319183859358/dissident-verurteilt-warschau-lieferte-minsk-bankdaten |titel=Dissident verurteilt: Warschau lieferte Minsk Bankdaten |werk=derStandard.at |datum=2011-11-25 |abruf=2022-10-14}}</ref> Ok de Minschenrechtsorganisatschoon [[Amnesty International]] hett fordert, Bjaljazki free to laaten.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.amnesty.de/2013/2/6/ich-wurde-von-einer-lawine-von-briefen-ueberrascht |titel=„Ich wurde von einer Lawine von Briefen überrascht“ |werk=[[Amnesty International|amnesty.de]] |datum=2013-02-06 |abruf=2022-10-14}}</ref> Vun de [[Slowakei|slowaaksch]] Ministerpräsidentin [[Iveta Radičová]] wurr he Anfang 2012 för den [[Freedensnobelpries]] vörslahn.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rozhlas.sk/radio-international-de/aktuelles/Nobelpreis:-Radicova-schlagt-Bialacki-vor?l=2&i=30013&p=1 |titel=Nobelpreis: Radičová schlägt Bialacki vor |werk=[[Radio Slovakia International]] |datum=2012-02-08 |archiv-url=https://archive.ph/20120911005614/www.rozhlas.sk/radio-international-de/aktuelles/Nobelpreis:-Radicova-schlagt-Bialacki-vor?l=2&i=30013&p=1 |archiv-datum=2012-09-11 |abruf=2022-10-14}}</ref> An‘n 21. Juni 2014 wurr Bjaljazki unverwacht vör de Tiet ut de Haft entlaaten.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nzz.ch/newsticker/weissrussischer-menschenrechtler-beljazki-wieder-in-freiheit-ld.828322 |titel=Menschenrechtler Beljazki wieder in Freiheit |werk=[[Neue Zürcher Zeitung|nzz.ch]] |datum=2014-06-21 |abruf=2022-10-14}}</ref> Wiels de Proteste in Belarus 2020 wurr he Liddmaat in den [[Koordinierungsraat (Belarus)|Koordinierungsraat]] vun de instig Präsidentschapskandidatin [[Swjatlana Zichanouskaja]].<ref>{{Internetquelle |url=https://rada.vision/chleny-soveta |titel=Состав Совета: Члены Совета |werk=rada.vision |sprache=ru |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200819124325/https://rada.vision/chleny-soveta |archiv-datum=2020-08-19 |abruf=2022-10-14 }} {{Webarchiv|url=https://rada.vision/chleny-soveta |wayback=20200819124325 |text=Состав Совета: Члены Совета |archiv-bot=2026-04-07 00:36:46 InternetArchiveBot }}</ref> 2020 kreeg he den [[Right Livelihood Award]].<ref>''Amnesty Journal'', Heft 01 (2021), S. 22.</ref> Bjaljazki wurr an’n 14. Juli 2021 fastnommen.<ref name="держат">{{Internetquelle |url=https://eurasia.amnesty.org/2021/07/22/belarus-rukovoditelej-pravozashhitnogo-czentra-vesna-derzhat-v-sizo-potrebujte-ot-vlastej-osvobodit-ih/ |titel=Беларусь: Руководителей Правозащитного центра “Весна” держат в СИЗО. Потребуйте от властей освободить их! |werk=[[Amnesty International|amnesty.org]] |datum=2021-07-22 |sprache=ru |abruf=2022-10-14 }} {{Webarchiv|url=https://eurasia.amnesty.org/2021/07/22/belarus-rukovoditelej-pravozashhitnogo-czentra-vesna-derzhat-v-sizo-potrebujte-ot-vlastej-osvobodit-ih/ |wayback=20210728093734 |text=Беларусь: Руководителей Правозащитного центра “Весна” держат в СИЗО. Потребуйте от властей освободить их! |archiv-bot=2026-04-07 00:36:46 InternetArchiveBot }}</ref> An‘n 15. Juli wurr he in en gemeensam Verkloren vun negen Organisatschonen ([[Wjasna]], vun den Belarussischen Journalistenverband, dat Belarussisches Helsinki-Komitee u. a.) as [[politischer Fangener]] anerkannt.<ref name="держат" /><ref>{{Internetquelle |url=https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami |titel=Затрыманых праваабаронцаў і актывістаў прызналі палівязнямі |werk=[[Eurapejskaje Radyjo dlja Belarussi]] |datum=2021-07-15 |sprache=be |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210715144433/https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami |archiv-datum=2021-07-15 |abruf=2021-07-28}}</ref> He wurr an’n 6. Oktober 2021 wegen angevlich Stüürnachtertrecken in Belarus anklaagt.<ref>{{Internetquelle |autor=Anastasiia Kruope |url=https://www.hrw.org/news/2021/10/07/belarus-authorities-purge-human-rights-defenders |titel=Belarus Authorities ‘Purge’ Human Rights Defenders |werk=[[Human Rights Watch|hrw.org]] |datum=2021-10-07 |sprache=en |abruf=2022-10-07}}</ref> An‘n 7. Oktober 2022 geev dat Nobel-Komitee in [[Oslo]] bekannt, dat Bjaljazki tosommen mit de russisch Minschenrechtsorganisatschoon [[Memorial (Minschenrechtsorganisatschoon)|Memorial]] un de ukrainsch Organisatschoon [[Center for Civil Liberties]] den Freedensnobelpries kreeg.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/friedensnobelpreis-memorial-1.5670380 |titel=Friedensnobelpreis geht an belarussischen Menschenrechtsanwalt Ales Bjaljazki |werk=[[Süddeutsche Zeitung|sueddeutsche.de]] |datum=2022-10-07 |abruf=2022-10-07}}</ref> An'n 3. März 2023 wurr Bjaljazki in Minsk wegen "Bargeldschmuggel" as de "Finanzierung von Aktionen und Gruppen, die grob gegen die öffentliche Ordnung verstoßen haben", to 10 Johren Haft veroordeelt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/belarus-haftstrafe-fuer-friedensnobelpreistraeger-ales-bjaljazki-18720028.html |titel=Friedennobelpreisträger zu zehn Jahren Haft verurteilt |werk=Frankfurter Allgemeine Zeitung |datum=2023-03-03 |sprache=de-DE |abruf=2023-03-03}}</ref> Minschenrechtler seecht de Anschuldigungen as vörschaven, um Bjaljazki un sien Bewegung nah dat Verleehn vun den Nobelpries to'n Swiegen to bringen.<ref>[https://www.tagesschau.de/ausland/prozess-belarus-bjaljazki-101.html ''Ein Prozess, der „Angst einjagen“ soll''], Tagesschau, 5. Januar 2023.</ref> He wurr in' Dezember 2025 nah en vun den USA vermiddelt Begnadigung freelaaten. == Ehrungen == * 2005: [[Homo-Homini-Pries]] * 2012: [[Petra-Kelly-Pries]] * 2013: [[Václav-Havel-Minschenrechtspries]] vun den Europaraat * 2014: [[Paweł Włodkowic|Paweł-Włodkowic]]-Pries vun den poolschen Senats * 2020: [[Right Livelihood Award]]<ref>{{Internetquelle |autor=[[Sofie Donges]] |url=https://www.tagesschau.de/ausland/europa/right-livelihood-award-101.html |titel=Right Livelihood Awards: Vier Auszeichnungen für eine bessere Welt |werk=[[tagesschau.de]] |datum=2022-09-29 |abruf=2022-10-13 }}<br />{{Internetquelle |autor=[[Sofie Donges]] |url=https://media.tagesschau.de/audio/2022/0929/AU-20220929-0836-4100.hi.mp3 |titel=Right Livelihood Awards: Vier Auszeichnungen für eine bessere Welt |werk=Tagesschau |datum=2022-09-29 |format=mp3-Audio; 2,6&nbsp;MB; 2:47&nbsp;Minuten |abruf=2022-10-13 }} {{Webarchiv|url=https://media.tagesschau.de/audio/2022/0929/AU-20220929-0836-4100.hi.mp3 |wayback=20221013101526 |text=Right Livelihood Awards: Vier Auszeichnungen für eine bessere Welt |archiv-bot=2026-04-07 00:36:46 InternetArchiveBot }}</ref> * 2020: [[Sacharow-Pries]] (ünner de nöömt Vertreder vun de demokraatsch Oppositschoon in Belarus)<ref>{{Internetquelle |url=https://www.europarl.europa.eu/sakharovprize/en/the-democratic-opposition-in-belarus-202/products-details/20201021CAN58092 |titel=The democratic opposition in Belarus – 2020, Belarus |hrsg=Europäisches Parlament |sprache=en |abruf=2020-10-22}}</ref> * 2022: [[Freedensnobelpries]] == Weblinks == {{Commons|Ales Bialiatski}} * {{Internetquelle |autor=Michaela Baginová (Hrsg.) |url=http://vi.rorive.be/EaP/PDF/civil_society/written_contribution/Conference%20-%20Towards%20Civil%20Society%20Forum.pdf |titel=Aliaksandr Bialiatski, Belarus |werk=[[Östliche Partnerschaft|Eastern Partnership]]: Towards Civil Society Forum EU2009.CZ |hrsg=Association for International Affairs (AMO) |datum=2009-05-11 |seiten=13 |kommentar=Kurzbiografie |format=pdf; 1,5&nbsp;MB |sprache=en |archiv-url=http://web.archive.org/web/20110901054707/http://vi.rorive.be/EaP/PDF/civil_society/written_contribution/Conference%20-%20Towards%20Civil%20Society%20Forum.pdf |archiv-datum=2011-09-01 |abruf=2022-10-13 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://vi.rorive.be/EaP/PDF/civil_society/written_contribution/Conference%20-%20Towards%20Civil%20Society%20Forum.pdf |wayback=20110901054707 |text=Aliaksandr Bialiatski, Belarus |archiv-bot=2026-04-07 00:36:46 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |autor=Robert Baag |url=http://www.dradio.de/aktuell/1593734/ |titel=Prozessauftakt gegen Menschenrechtler Bialiatski in Minsk: Regimekritiker sprechen von Farce |werk=[[Deutschlandfunk]]-Sendung „[[Informationen am Morgen]]“ |datum=2011-11-02 |archiv-url=http://web.archive.org/web/20111104010043/http://www.dradio.de/aktuell/1593734/ |archiv-datum=2011-11-04 |abruf=2022-10-13 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=Christina Hebel |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/umstrittenes-urteil-weissrussland-schickt-buergerrechtler-ins-straflager-a-799664.html |titel=Umstrittenes Urteil: Weißrussland schickt Bürgerrechtler ins Straflager |werk=[[Der Spiegel (online)|Spiegel Online]] |datum=2011-11-24 |abruf=2022-10-13 |abruf-verborgen=1}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=134194349|LCCN=nr95011811|VIAF=79571449}} {{SORTIERUNG:Bjaljazki, Ales}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Sowjetunion]] [[Kategorie:Börger von Wittrussland]] [[Kategorie:Boren 1962]] [[Kategorie:Freedensnobelpries]] fq3gsf2wvoq90ioo5rogvusue534rdl Carolyn Ruth Bertozzi 0 173154 1062031 1061647 2026-04-07T01:50:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062031 wikitext text/x-wiki [[Datei:Carolyn Bertozzi IMG 9384.jpg|mini|Carolyn Bertozzi in‘n November 2011]] '''Carolyn Ruth Bertozzi''' (* [[19. Mai]] [[1966]] in [[Boston]], [[Massachusetts]]) is en US-amerikaansch [[Biochemie|Biochemikerin]] un Hoochschoollehrerin. Se is Perfessersche an de [[Stanford University]] un hett dor den Anne T. and Robert M. Bass Lehrstohl inne an de School of Humanities and Sciences.<ref>{{Internetquelle |url=https://bertozzigroup.stanford.edu/bio.htm |titel=Carolyn R. Bertozzi |abruf=2019-08-06 }} {{Webarchiv|url=https://bertozzigroup.stanford.edu/bio.htm |wayback=20190806163551 |text=Carolyn R. Bertozzi |archiv-bot=2026-04-07 01:50:15 InternetArchiveBot }}</ref> Doröver herut is se siet 2006 wetenschaplich Leiden för dat Rebeet biologische Nanostrukturen an de [[Molecular Foundry]] vun dat [[Lawrence Berkeley National Laboratory]].<ref name="pnas" /> 2022 wurr hör gemeensam mit [[Morten Peter Meldal]] un [[Karl Barry Sharpless]] de [[Nobelpries för Chemie]] tospraaken för den teelricht Upbau vun Molekülen mit [[Click-Chemie]], de se nah de Laudatio in nee Dimensionen führt hett dör den Gebruuk to Karteeren vun Zellen. Buterdem wurr hör Erforschung vun [[Bioorthogonale Markierung|bioorthogonaler Markierungen]] würdigt. == Werdegang == Carolyn Bertozzi is de Dochter vun den Physiker un MIT-Perfesser [[William Bertozzi]]<ref>mit.du: [http://web.mit.edu/physics/people/faculty/bertozzi_william.html ''William Bertozzi – Professor of Physics.''] Afropen an’n 15. November 2011</ref> un de sien Fru Norma.<ref name="pnas">T. Davis: [https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0914469107 ''Profile of Carolyn Bertozzi.''] In: ''PNAS.'' Band 107, Nummer 7, S.&nbsp;2737–2739. {{DOI|10.1073/pnas.0914469107}}</ref> Hör Grootmoder is in de 1920er Johren ut dat dormals faschistisch [[Italien]] in de USA flücht.<ref>{{Webarchiv|url=http://blogs.nature.com/thescepticalchymist/2009/06/reactions_carolyn_bertozzi.html |wayback=20150915194324 |text=''Reactions - Carolyn Bertozzi.'' |archiv-bot=2026-03-14 00:59:52 InternetArchiveBot }} Afropen an’n 15. November 2011</ref> Carolyn Bertozzi is in [[Lexington (Massachusetts)]] upwussen. Hör Studium fung se as ''Undergraduate'' in [[Harvard University|Harvard]] tonächst mit en [[Biologiestudium]] an. Dornah is se to de [[Orgaansch Chemie]] wesselt. In’n Rahmen vun hör ''senior thesis'' – vergliekbar mit en Diplom-Arbeit – hett Bertozzi en [[Photoakustischer Effekt|photoakustisches]] [[Kalorimeter]] entwickelt.<ref>J. J. Grabowski, C. R. Bertozzi, J. R. Jacobsen, A. Jain, E. M. Marzluff, A. Y. Suh: ''Fluorescence probes in biochemistry: an examination of the non-fluorescent behavior of dansylamide by photoacoustic calorimetry.'' In: ''[[Analytical biochemistry]].'' Band 207, Nummer 2, Dezember 1992, S.&nbsp;214–226, {{ISSN|0003-2697}}. PMID 1481973.</ref> Wiels hör Harvard-Studium speel se Keyboard in de Band ''Bored of Education'', in de ok de Gitarrist [[Tom Morello]] (later weer he Gitarrist bi [[Rage Against the Machine]]) speel.<ref>{{Internetquelle | autor=jdhz. | url=https://www.faz.net/aktuell/stil/trends-nischen/tom-morello-gratuliert-carolyn-bertozzi-seiner-alten-bandkollegin-18367792.html | titel=Chemie-Nobelpreisträgerin hat mal gerockt – mit Tom Morello | werk=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung#FAZ.NET|FAZ.net]] | datum=2022-10-06 |abruf=2022-10-06}}</ref> För hör [[Dissertatschoon|Dokterarbeit]] is se an de [[University of California, Berkeley]] wesselt, wo se 1993 bi [[Mark Bednarski]] över dat Thema ''Synthesis and biological activity of carbon-linked glycosides'' [[Promotschoon (Dokter)|promoveert]] wurr. As [[Post-Doktorand]]in hett Bertozzi an de [[University of California, San Francisco]] up dat Rebeet vun de [[Oligosaccharide]] vermiddelten [[Zelladhäsion]] arbeit. 1996 gung se weeder torüch nah Berkeley,<ref name="pnas" /> wo se bit 1999 Assistenz-Professorin för Chemie weer. Van 1999 bit 2002 weer Bertozzi außerordentliche un af 2002 ordentliche Professorin för Chemie un Molekular- un Zell-Biologie in Berkeley för Chemie un Professorin för Molekular- un Zellbiologie an de University of California, Berkeley (''T.Z. and Irmgard Chu Distinguished Professor''). Siet 2000 is se buterdem Perfessersche för Molekular- un Zellpharmakologie an de University of California, [[San Francisco]] (UCSF) un Wetenschaplerin an dat [[Howard Hughes Medical Institute]]<ref name="esp" /> (''Howard Hughes Medical Institute Investigator'').<ref>innovations-report.de: [http://www.innovations-report.de/html/berichte/biowissenschaften_chemie/assembling_cells_artificial_3_d_microtissues_128780.html ''Assembling cells into artificial 3-D microtissues, including a tiny gland.''] Van’n 26. März 2009</ref> 2015 wurr se Perfessersche an de Stanford University. As bit to dissen Tietpunkt jüngste Wetenschaplerin kreeg Bertozzi 1999 en [[MacArthur Fellowship]], den „Genie-Pries“ vun de USA. 2010 kreeg se as eerste Fru den mit 500.000 US-Dollar (nich zweckbunnen) doteerten [[Lemelson-MIT-Pries]].<ref>lemelson.org: {{Webarchiv | url=http://web.mit.edu/invent/n-pressreleases/n-press-10LMP.html | wayback=20100605035342 | text=''Chemical biologist and entrepreneur Carolyn Bertozzi awarded $500,000 Lemelson-MIT Prize.''}} Abgerufen am 15. November 2011</ref> Carolyn Bertozzi hett twee Süsters. Een dorvan is de Mathematikerin [[Andrea Bertozzi]] (* 1965).<ref>E. H. Oakes: ''Encyclopedia of world scientists.'' Band 1, Infobase Publishing, 2007, ISBN 0-8160-6158-0 {{Google Buch|BuchID=uPRB-OED1bcC|Seite=60}}</ref> == Wark == [[Datei:StaudingLigationApplication.png|miniatur|En Bispeel för di Staudinger-Ligatschoon nah Bertozzi.]] Dat Arbeitsrebeet vun Bertozzi umfaat vör allen de [[Polysaccharide|Glykane]]. Sie hett de eerste vun hör so nöömt [[bioorthogonale Markierung]] entwickelt, dat heet en Kombinatschoon vun en [[Metabolische Markierung|metabolischen Markierung]] mit en nahfolgend chemischen Reaktschoon, de in en levend Zelle aflöppt, ahn de normale biochemische Funktschon vun de jewielig Teelsubstanz to stören. Mit Hülp vun disse Technik is dat mögelk, bestimmte Teelstrukturen in levend Zellen un höhgere Organismen, bispeelswies [[Farvmuus|Müüs]] oder [[Zebrafisch]]en, sichtbar to maken.<ref>E. M. Sletten, C. R. Bertozzi: ''Bioorthogonale Chemie – oder: in einem Meer aus Funktionalität nach Selektivität fischen.'' In: ''Angewandte Chemie.'' Band 121, Nummer 38, 2009, S.&nbsp;7108–7133. {{DOI|10.1002/ange.200900942}}.</ref> Dorto hett se tonächst en Variante vun de [[Staudinger-Reaktschoon]], de [[Staudinger-Ligatschoon]] bruukt.<ref>M. Köhn, R. Breinbauer: ''Die Staudinger-Ligation – ein Geschenk für die Chemische Biologie.'' In: ''Angewandte Chemie.'' Band 116, Nummer 24, 2004, S.&nbsp;3168–3178. {{DOI|10.1002/ange.200401744}}</ref><ref>C. Erger, M. Marek u.&nbsp;a.: [http://www.uni-marburg.de/fb15/studium/praktika/hauptfach/hauptstudium/ofp/vortrag0506/Vortrag-08-12-05.pdf ''Die Staudinger-Ligation – ein Geschenk für die chemische Biologie.''] (PDF; 166&nbsp;kB) Universität Marburg, afropen an’n 15. November 2011</ref> Mit de Staudinger-Ligatischon können ''[[in vivo]]'' mit [[Zellkultur]]en goot Markierungsergevnisse erhollen wurrn, för Anwennen ''in vivo'' (an’n levend Organismus) is de Reaktschoon aber to langsam. Bertozzi hett dorum de [[kopper]]free [[Click-Chemie]] entwickelt, de up de vun [[Rolf Huisgen]] opdeckt [[1,3-Dipolare Cycloadditschoon|1,3-Dipolaren Cycloadditschoon]] foot. Bertozzi hett de [[Azid]]-[[Alkin]]-Reaktschoon dör den Gebruuk vun „vörspannten“, mit Fluorgruppen versehn [[Cyclooctin]]en (dat heet zyklischen Alkinen mit acht C-Atomen, de lüttsten isolierbaren Cycloalkine), um mehrere Gröttenordnungen flinker maakt, so dat se bi Ruumtemperatur binnerhalv wenig Minüüten ahn [[Katalysator]] meest quantitativ un bioorthogonal aflöppt. De sonst för de Click-Chemie bruukt Kopper-I-Katalysator is för Zellen un Organismen toxisch.<ref>W. Peters: {{Webarchiv|url=http://darwin.bth.rwth-aachen.de/opus3/volltexte/2009/2860/pdf/Peters_Wibke.pdf |wayback=20151228234557 |text=''Neue Anwendungen von (S)-Adenosyl-L-methionin-Analoga mit Protein-Methyltransferasen und Click-Chemie zur sequenzspezifischen Markierung von Proteinen.'' |archiv-bot=2026-03-14 00:59:52 InternetArchiveBot }} (PDF; 5,5&nbsp;MB) Dissertation, RWTH Aachen, 2009, S.&nbsp;23.</ref> Den Begriff ''bioorthogonal'' prägte Bertozzi erstmals 2003.<ref name="Doiarz">{{Literatur |Autor=Ellen M. Sletten, Carolyn R. Bertozzi |Titel=From Mechanism to Mouse: A Tale of Two Bioorthogonal Reactions |Sammelwerk=Accounts of Chemical Research |Band=44 |Nummer=9 |Datum=2011-09-20 |Seiten=666–676 |DOI=10.1021/ar200148z}}</ref> 2008 hett Carolyn Bertozzi tosommen mit David Rabuka, en vun hör fröhere Studenten, dat Ünnernehmen ''Redwood Bioscience' grünnd'.<ref>S. Martinovich: [http://web.mit.edu/press/2010/500k-lemelson.html ''Chemical biologist and entrepreneur Carolyn Bertozzi awarded $500,000 Lemelson-MIT Prize.''] Vom 2. Juni 2010</ref> Siet 2015 tell [[Thomson Reuters]] Bertozzi to de Favoriten up en [[Nobelpries för Chemie]].<ref>[http://stateofinnovation.thomsonreuters.com/citation-laureates-2015 Announcing the 2015 Citation Laureates], bi Thomson Reuters.</ref> == Utteknungen un Ehrungen == [[Datei:Carolyn Bertozzi IMG 9372.jpg|mini|Carolyn Bertozzi bi de mit 10.000 € doteerten Emanuel-Merck-Vorlesung 2011]] * 1987: [[Phi Beta Kappa]]<ref name="hp" /> * 1988: Institute of Chemists Award<ref name="hp">[https://web.stanford.edu/group/bertozzilab/bio.htm ''Carolyn R. Bertozzi.''] University of California, Berkeley. Afropen an’n 15. November 2011</ref> * 1997: [[Sloan Research Fellowship]]<ref>{{Internetquelle| url=https://sloan.org/past-fellows| titel=Past Fellows| hrsg=Alfred P. Sloan Foundation| zugriff=2019-08-20| archiv-url=https://web.archive.org/web/20180314000756/https://sloan.org/past-fellows| archiv-datum=2018-03-14| offline=ja}} {{Webarchiv|url=https://sloan.org/past-fellows |wayback=20180314000756 |text=Past Fellows |archiv-bot=2026-04-07 01:50:15 InternetArchiveBot }}</ref> * 1999: [[MacArthur Fellowship|MacArthur Foundation Fellowship]]<ref name="acs" /> * 1999: Arthur C. Cope Scholar Award (ACS)<ref name="acs" /> * 1999: Camille Dreyfus Teacher-Scholar Award<ref name="acs" /> * 2000: UC Berkeley Department of Chemistry Teaching Award<ref name="acs" /> * 2000: Merck Academic Development Program Award<ref name="acs" /> * 2000: Presidential Early Career Award in Science and Engineering (PECASE)<ref name="acs" /> * 2001: Berkeley's Distinguished Teaching Award<ref name="acs" /> * 2001: Donald Sterling Noyce Prize for Excellence in Undergraduate Teaching<ref name="acs" /> * 2001: [[ACS Award in Pure Chemistry]]<ref name="acs" /> * 2002: Irving Sigal Young Investigator Award of the Protein Society<ref name="acs" /> * 2002: Fellow der [[American Association for the Advancement of Science]]<ref name="acs" /> * 2004: [[Agnes Fay Morgan Research Award]] der [[Iota Sigma Pi]]<ref name="acs" /> * 2005: Havinga Medaille der [[Universität Leiden]]<ref name="acs" /> * 2005: T.Z. and Irmgard Chu Distinguished Professorship in Chemie<ref name="hp" /> * 2007: [[Ernst Schering Pries]], för hör överragend Forschungsleistungen to de Funktschoon vun Zuckerresten an Proteinen up dat Rebeet vun de [[Glykobiochemie]]<ref name="esp">scheringstiftung.de: {{Webarchiv|url=http://www.scheringstiftung.de/de/foerderung/wissenschaft/ernst-schering-preis/2158-preistraeger-prof-carolyn-r-bertozzi.html |wayback=20110103173254 |text=''Preisträgerin Prof. Carolyn R. Bertozzi.'' }} Afropen an’n 15. November 2011</ref> * 2008: [[Li Ka-shing]] Women in Science Award<ref name="hp" /> * 2008: [[Willard Gibbs Medal]] * 2008: [[Roy L. Whistler Award]]<ref>rsc.org: {{Webarchiv|text=''Professor Carolyn R Bertozzi.'' |url=http://www.rsc.org/ConferencesAndEvents/ISACS/OrganicChemistryandChemicalBiology/CarolynRBertozzi.asp |wayback=20160118081612 }} Afropen an’n 15. November 2011</ref> * 2009: [[Harrison Howe Award]]<ref name="acs">J. Bertola: [http://www.chem.rochester.edu/howe/bertozzi_bio.php ''Carolyn R. Bertozzi.''] The Rochester Section ACS, afropen an’n 15. November 2011</ref> * 2009: Albert-Hofmann-Goldmedaille vun de [[Universität Zürich]]<ref name="hp" /> * 2009: W. H. Nichols Award<ref name="hp" /> * 2010: [[Lemelson-MIT-Preis]]<ref name="hp" /> * 2010: Bioorganic Chemistry Award der Royal Society of Chemistry - Organic Division<ref name="hp" /> * 2011: Tetrahedron Young Investigator Award for Bioorganic and Medicinal Chemistry<ref name="hp" /> * 2011: Emanuel-Merck-Vorlesung 2011<ref>TU Darmstadt: [http://www.chemie.tu-darmstadt.de/aktuelles_5/archiv_1/aktuellesdetailansicht_8192.de.jsp ''Carolyn Bertozzi Preisträgerin der Emanuel-Merck-Vorlesung 2011.''] Afropen an’n 15. November 2011</ref> * 2012: [[Heinrich-Wieland-Pries]] * 2014: [[Ernest-Orlando-Lawrence-Pries]] * 2016: [[NAS Award in Chemical Sciences]] * 2017: [[Arthur C. Cope Award]] * 2017: [[National Inventors Hall of Fame]] * 2020: [[John J. Carty Award]] * 2020: [[Glenn T. Seaborg Medal]] * 2020: [[F. A. Cotton Medal]] * 2022: [[Wolf-Pries]] in Chemie<ref>[https://wolffund.org.il/2022/02/08/carolyn-r-bertozzi/ Wolf-Preis 2022] {{Webarchiv|url=https://wolffund.org.il/2022/02/08/carolyn-r-bertozzi/ |wayback=20220313054324 |text=Wolf-Preis 2022 |archiv-bot=2026-03-14 00:59:52 InternetArchiveBot }}</ref> * 2022: [[H.P.-Heineken-Pries för Biochemie un Biophysik]] * 2022: [[Welch Award in Chemistry]] * 2022: [[Nobelpries för Chemie]] * 2023: [[Roger Adams Award]] Bertozzi is Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] (2005), dat [[Institute of Medicine]] (2011), de [[American Academy of Arts and Sciences]]<ref name="acs" /> un de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Deutschen Akademie der Naturforscher Leopoldina]] (siet 2008),<ref name="???????">J. M. Baskin, C. R. Bertozzi: [http://www.sigmaaldrich.com/etc/medialib/docs/Aldrich/Acta/1/al_acta_43_1.Par.0001.File.tmp/al_acta_43_1.pdf ''Copper-Free Click Chemistry: Bioorthogonal Reagents for Tagging Azides.''] (PDF; 3,8&nbsp;MB) In: ''[[Aldrichimica Acta]].'' Band 43, Nummer 1, 2010, S.&nbsp;15–23.</ref><ref>{{Leopoldina|IDName=carolyn-bertozzi|Name=Prof. Ph.D. Carolyn Bertozzi|Kommentar=mit Bild und CV|Datum=8. Mai 2022}}</ref> as ok Utwärtig Liddmaat vun de [[Royal Society]] (siet 2018). == Worför se sück insetten deiht == Siet den 1980er Johren leevt Carolyn Bertozzi apen lesbisch, wat dormals en mögelk Hinnernis för en wetenschaplich Karriere weer.<ref>{{Internetquelle |autor=Pauline Navals |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/One-on-one-with-Carolyn-Bertozzi/100/i12 |titel=One on one with Carolyn Bertuzzi |werk=Chemical and Engineering News |datum=2022-04-08 |sprache=en |abruf=2022-10-07}}</ref> Se trett apenlich för [[Diversität (Soziologie)|Diversität]] in de Wetenschap in un sett sück as Aktivistin vör allen för Minschen, de [[lesbisch]], [[schwul]], [[Bisexualität|bisexuell]] oder [[transgender]] ([[LGBT]]) sünd.<ref>{{Internetquelle |autor=Katie Hunt |url=https://www.cnn.com/2022/09/30/europe/nobel-science-prizes-scn/index.html |titel=5 women who should have won a Nobel Prize |datum=2022-09-30 |sprache=en |abruf=2022-10-07}}</ref><ref>{{Literatur |Titel=Erster Nobelpreis für eine Frau in diesem Jahr: „Das ist einfach wundervoll.“ |Sammelwerk=Der Tagesspiegel Online |ISSN=1865-2263 |Online=https://www.tagesspiegel.de/wissen/erster-nobelpreis-fur-eine-frau-in-diesem-jahr-das-ist-einfach-wundervoll-8717686.html |Abruf=2022-10-07}}</ref> De Wetenschaplerin tellt dormit to de ganz wenig Minschn, de en Nobelpries kreegen hemm un apenlich kunddoon, dat se en Deel vun de LGBT-Community sünd.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.derstandard.de/story/2000139722157/nobelpreise-sind-immer-noch-maennersache |titel=Nobelpreise sind immer noch Männersache |sprache=de-AT |abruf=2022-10-07}}</ref> 2022 kreeg Bertozzi den [[Wolf-Pries]] in Chemie, de in de Naturwetenschaplen nah den [[Nobelpries]] to de ansehnst Priesen weltwiet tellt. In de Begrünnen hett dat heeten, Bertozzi würr de Interessen vun de Minnschheit as Ganzes vertreedenm ahn Ünnerscheed in Betoog up Natschonalität, sexuelle Orientierung oder politische Ansichten. Up hör beroplichen Weg harr se dat Teel verfolgt, de Togangshürden för Fruen rünner to setten un Völfalt in de Wetenschap sichtbar to maken. <ref>{{Internetquelle |autor=Katie Hunt |url=https://www.cnn.com/2022/09/30/europe/nobel-science-prizes-scn/index.html |titel=5 women who should have won a Nobel Prize |datum=2022-09-30 |sprache=en |abruf=2022-10-07}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=El Espectador |url=https://www.elespectador.com/genero-y-diversidad/carolyn-bertozzi-la-nobel-de-quimica-abiertamente-lesbiana/ |titel=ELESPECTADOR.COM |datum=2022-10-06 |sprache=spanish |abruf=2022-10-07}}</ref> == Böker (Utwahl) == * P. G. Wang, C. R. Bertozzi (Hrsg.): ''Glycochemistry: principles, synthesis, and applications.'' Verlag Marcel Dekker, 2001, ISBN 0-8247-0538-6 * J. M. Baskin, C. R. Bertozzi: ''Copper-free Click Chemistry.'' In: J. Lahann (Hrsg.): ''Click Chemistry for Biotechnology and Materials Science.'' Verlag John Wiley & Sons, 2009, ISBN 0-470-69970-1 {{Google Buch|BuchID=9eoyUOu4L9IC|Seite=2}} * E. M. Sletten, C. R. Bertozzi: ''From mechanism to mouse: a tale of two bioorthogonal reactions.'' In: ''Accounts of chemical research.'' Band 44, Nummer 9, September 2011, S.&nbsp;666–676, {{ISSN|1520-4898}}. {{DOI|10.1021/ar200148z}}. PMID 21838330. {{PMC|3184615}}. * E. M. Sletten, C. R. Bertozzi: ''A bioorthogonal quadricyclane ligation.'' In: ''Journal of the American Chemical Society.'' Band 133, Nummer 44, November 2011, S.&nbsp;17570–17573, {{ISSN|1520-5126}}. {{DOI|10.1021/ja2072934}}. PMID 21962173. {{PMC|3206493}}. * C. R. Bertozzi: ''A decade of bioorthogonal chemistry.'' In: ''Accounts of chemical research.'' Band 44, Nummer 9, September 2011, S.&nbsp;651–653, {{ISSN|1520-4898}}. {{DOI|10.1021/ar200193f}}. PMID 21928847. * K. Godula, M. L. Umbel, D. Rabuka, Z. Botyanszki, C. R. Bertozzi, R. Parthasarathy: ''Control of the molecular orientation of membrane-anchored biomimetic glycopolymers.'' In: ''Journal of the American Chemical Society.'' Band 131, Nummer 29, Juli 2009, S.&nbsp;10263–10268, {{ISSN|1520-5126}}. {{DOI|10.1021/ja903114g}}. PMID 19580278. {{PMC|2716393}}. * S. T. Laughlin, J. M. Baskin, S. L. Amacher, C. R. Bertozzi: ''In vivo imaging of membrane-associated glycans in developing zebrafish.'' In: ''[[Science]].'' Band 320, Nummer 5876, Mai 2008, S.&nbsp;664–667, {{ISSN|1095-9203}}. {{DOI|10.1126/science.1155106}}. PMID 18451302. {{PMC|2701225}}. * C. W. Harland, D. Rabuka, C. R. Bertozzi, R. Parthasarathy: ''The Mycobacterium tuberculosis virulence factor trehalose dimycolate imparts desiccation resistance to model mycobacterial membranes.'' In: ''Biophysical Journal.'' Band 94, Nummer 12, Juni 2008, S.&nbsp;4718–4724, {{ISSN|1542-0086}}. {{DOI|10.1529/biophysj.107.125542}}. PMID 18326657. {{PMC|2397374}}. * J. A. Prescher, C. R. Bertozzi: ''Chemistry in living systems.'' In: ''[[Nature Chemical Biology]]''. Band 1, 2005, S.&nbsp;13–21. {{DOI|10.1038/nchembio0605-13}} * J. A. Prescher, D. H. Dube, C. R. Bertozzi: ''Chemical remodelling of cell surfaces in living animals.'' In: ''[[Nature]].'' Band 430, Nummer 7002, August 2004, S.&nbsp;873–877, {{ISSN|1476-4687}}. {{DOI|10.1038/nature02791}}. PMID 15318217. * H. C. Hang, C. Yu, D. L. Kato, C. R. Bertozzi: ''A metabolic labeling approach toward proteomic analysis of mucin-type O-linked glycosylation.'' In: ''[[Proceedings of the National Academy of Sciences]].'' Band 100, Nummer 25, Dezember 2003, S.&nbsp;14846–14851, {{ISSN|0027-8424}}. {{DOI|10.1073/pnas.2335201100}}. PMID 14657396. {{PMC|299823}}. * K. L. Kiick, E. Saxon, D. A. Tirrell, C. R. Bertozzi: ''Incorporation of azides into recombinant proteins for chemoselective modification by the Staudinger ligation.'' In: ''[[Proceedings of the National Academy of Sciences]].'' Band 99, Nummer 1, Januar 2002, S.&nbsp;19–24, {{ISSN|0027-8424}}. {{DOI|10.1073/pnas.012583299}}. PMID 11752401. {{PMC|117506}}. * L. K. Mahal, N. W. Charter, K. Angata, M. Fukuda, D. E. Koshland, C. R. Bertozzi: ''A small-molecule modulator of poly-alpha 2,8-sialic acid expression on cultured neurons and tumor cells.'' In: ''Science.'' Band 294, Nummer 5541, Oktober 2001, S.&nbsp;380–381, {{ISSN|0036-8075}}. {{DOI|10.1126/science.1062192}}. PMID 11598302. * C. R. Bertozzi, L. L. Kiessling: ''Chemical glycobiology.'' In: ''Science.'' Band 291, Nummer 5512, März 2001, S.&nbsp;2357–2364, {{ISSN|0036-8075}}. PMID 11269316. (Review). * L. K. Mahal, K. J. Yarema, C. R. Bertozzi: ''Engineering chemical reactivity on cell surfaces through oligosaccharide biosynthesis.'' In: ''Science.'' Band 276, Nummer 5315, Mai 1997, S.&nbsp;1125–1128, {{ISSN|0036-8075}}. PMID 9173543. == Weblinks == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20170810043852/http://chemistry.berkeley.edu/faculty/chem/bertozzi Carolyn Bertozzis Website an de University of California, Berkeley] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1172571600|LCCN=n/2001/4919|VIAF=12522617}} {{SORTIERUNG:Bertozzi, Carolyn Ruth}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1966]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] c418q33ohsndfafobsbelq8qpppbdml Dua Lipa 0 173792 1062044 1061669 2026-04-07T02:14:41Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062044 wikitext text/x-wiki [[Bild:DuaLipaO2020522 (101 of 110) (52052470251) (cropped).jpg|duum|Dua Lipa, 2022]] '''Dua Lipa''' (* [[22. August]] [[1995]] in [[London]], [[England]], [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Vereenigt Königriek]]) is en britisch-albaansch Singersche. Dua Lipa wurr 1995 in London boren. Hör Vader Dukagjin Lipa is [[Kosovo-Albaner]], hör Moder Anesa is vun [[Bosnien und Herzegowina|bosnisch]]-[[Albanien|albaansch]] Afstammen.<ref name="SW3">{{Internetquelle |url=https://www.swr3.de/musik/poplexikon/-/id=927882/did=4220926/1qu1oba/index.html |titel=Paul, Sean; Lipa, Dua |hrsg=[[SWR3]] |datum=2016-11-22 |abruf=2017-08-18 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20170819015931/https://www.swr3.de/musik/poplexikon/-/id=927882/did=4220926/1qu1oba/index.html |archiv-datum=2017-08-19 |offline=ja }} {{Webarchiv|url=https://www.swr3.de/musik/poplexikon/-/id=927882/did=4220926/1qu1oba/index.html |wayback=20170819015931 |text=Paul, Sean; Lipa, Dua |archiv-bot=2026-04-07 02:14:41 InternetArchiveBot }}</ref> As 1992 in Bosnien de [[Bosnienkrieg|Krieg]] anfung un sück ok in'n [[Kosovo]] de Laag komplizeert wurr, sünd de Öllern nah London flücht.<ref name="SW3" /> Dua Lipa hör Oma harr de Idee, hör ''Dua'' to nöhmen, wat up albaansch ''(ik) leev'' bedüüd.<ref>Zeit-Magazin Nr. 41, 4. Oktober 2018, S. 83.</ref> 2022 kreeg Dua Lipa dör Präsident [[Bajram Begaj]] de albaansch Staatsbürgerschaft verleeht.<ref>[https://www.spiegel.de/kultur/musik/britischer-popstar-dua-lipa-bekommt-albanische-staatsbuergerschaft-a-26a8a176-ccf6-4849-9056-58919b548102 Dua Lipa wird Albanische Staatsangehörige] (2022)</ref> == Diskografie (Utwahl) == ==== '''Alben''' ==== * 2017 - ''Dua Lipa'' * 2020 - ''Future Nostalgia'' * 2024 - ''Radical Optimism'' == Weblenken == {{Commons|Category:Dua Lipa|Dua Lipa}} * [https://www.discogs.com/artist/4357593-Dua-Lipa Dua Lipa bi Discogs] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{DEFAULTSORT:Lipa, Dua}} [[Kategorie:Pop-Musik]] [[Kategorie:Singer]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Börger von Albanien]] [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1995]] 0od4sa5crigb3ynzfkc1r75io9cg8av Anne Janssen 0 174377 1062013 1061621 2026-04-07T01:12:22Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062013 wikitext text/x-wiki '''Anne Janssen'''<ref>{{Internetquelle |autor=Nordwest-Zeitung |url=https://www.nwzonline.de/plus-friesland/varel-bundestagswahl-zwei-frauen-fuer-berlin_a_51,3,3069611247.html |titel=Bundestagswahl: Zwei Frauen für Berlin |sprache=de |abruf=2021-09-29}}</ref> (* [[31. August]] [[1982]]<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.bundeswahlleiter.de/bundestagswahlen/2021/wahlbewerber/bund-99/land-3/wahlkreis-26.html |titel=Kreiswahlvorschläge in Friesland – Wilhelmshaven – Wittmund - Der Bundeswahlleiter |abruf=2021-09-29}}</ref> in [[Jever]])<ref name=":2">{{Internetquelle |url=https://www.bundestag.de/abgeordnete/biografien |titel=Deutscher Bundestag - Gewählte Abgeordnete |sprache=de |abruf=2021-09-29}}</ref> is en [[Düütschland|düütsch]] Politikerin ([[CDU]]) un Schoolmeestersche. Se is siet 2021 [[Liddmaat vun den Düütschen Bundsdag]]. Se is över Platz 6 vun de Landeslist vun de CDU Neddersassen in dat Parlament intrucken.<ref name=":0" /> == Leven == Janssen is in Jever boren un in [[Wittmund]] upwussen.<ref name=":1">{{Internetquelle |url=https://radio-nordseewelle.de/bundestagswahlen-kreis-friesland-wilhelmshaven-wittmund/ |titel=Bundestagswahlen Kreis Friesland-Wilhelmshaven-Wittmund – Radio Nordseewelle |sprache=de-DE |abruf=2021-09-29}}</ref> Nah dat Abitur hett se en Utbillen to en Krankensüster in dat [[Krankenhuus Wittmund]] maakt. Ansluutend hett se in dat Krankenhuus un in de ambulant Pleeg arbeit, bevör se in [[Carl von Ossietzky Universität Ollnborg|Ollnborg]] Lehramt studeeren dee.<ref name=":2" /> Nah Afsluss vun dat Studium hett se as Grundschoollehrerin<ref name=":1" /> an de Finkenborgschool in Wittmund arbeit. Janssen is verheiraadt un hett dree Kinner. <ref>{{Internetquelle |url=https://annejanssen.de/uber-mich/ |titel=Anne Janssen{{!}} Über mich |abruf=2021-09-29 }} {{Webarchiv|url=https://annejanssen.de/uber-mich/ |wayback=20211026213446 |text=Anne Janssen{{!}} Über mich |archiv-bot=2026-04-07 01:12:22 InternetArchiveBot }}</ref> Se is evangeelsch-lutherischer Konfession.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bundestag.de/mdb |titel=Deutscher Bundestag - Abgeordnete |sprache=de |abruf=2021-12-19}}</ref> == Afordnete == In’n Bundsdag hörrt Janssen as ordentlich Liddmaat den Familienutschuss an. Buterdem is se as stellvertreden Liddmaat in’n Gesundheitsutschuss, as ok in’n Utschuss för Tourismus vertreden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bundestag.de/mdb |titel=Deutscher Bundestag - Abgeordnete |sprache=de |abruf=2021-12-19}}</ref> == Weblinks == * [https://annejanssen.de/ Website vun Anne Janssen] * [https://www.bundestag.de/abgeordnete/biografien/J/janssen_anne-860798 Biographie bi den Düütschen Bundsdag] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Janssen, Anne}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1982]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:CDU]] [[Kategorie:Liddmaat Düütsch Bundsdag]] 2e3n6mou2gcjjqsvbzhliuse93iah0u Alfred Goodman Gilman 0 174621 1062007 1061615 2026-04-07T00:40:35Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062007 wikitext text/x-wiki [[Datei:Alfred Goodman Gilman (cropped).jpg|mini|hochkant|Alfred Goodman Gilman (1994)]] '''Alfred Goodman Gilman''' (* [[1. Juli]] [[1941]] in [[New Haven (Connecticut)|New Haven]], [[Connecticut]]; † [[23. Dezember]] [[2015]] in [[Dallas]], [[Texas]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ktxs.com/news/Alfred-Gilman-1994-Nobel-Prize-winning-scientist-in-Texas-dies/37120064 |wayback=20151225065331 |text=Alfred Gilman, 1994 Nobel Prize-winning scientist in Texas, dies |archiv-bot=2022-08-29 15:33:39 InternetArchiveBot }}</ref>) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Pharmakoloog]] un [[Nobelpriesdräger]]. == Leven == Gilman is en Söhn vun den Pharmakologen un Perfesser vun de [[Yale University]], [[Alfred Gilman, Sr.]] (1908–1984). Den tweeten Vörnaam ''Goodman'' kreeg he to Ehren vun en Kolleeg vun sien Vader, den Pharmakologen [[Louis Sanford Goodman]] (1906–2000). Bit to dat Johr 1962 hett he Naturwetenschapen un Medizin an de Universität Yale studeert, dornah an de [[Case Western Reserve University]] in [[Cleveland (Ohio)|Cleveland]], wo he 1969 sien Doktertitel in Medizin kreeg <ref>Gisela Baumgart: ''Gilman, Alfred Goodman.'' In: [[Werner E. Gerabek]], Bernhard D. Haage, [[Gundolf Keil]], Wolfgang Wegner (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/ New York 2005, ISBN 3-11-015714-4, S. 495 f.; hier: S. 495.</ref> 1971 wurr Gilman Perfesser an de ''[[University of Virginia]]'' in Charlottesville. 1975 kreeg he den [[John J. Abel Award]] in Pharmakologie un 1984 en [[Gairdner Foundation International Award]]. 1985 wurr he Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]], deren [[Richard Lounsbery Award]] he twee Johr later kreeg. De [[American Academy of Arts and Sciences]] hett hüm 1988 as Liddmaatupnommen. 1989 wurr Gilman mit de [[Louisa-Gross-Horwitz-Pries]] un den [[Albert Lasker Basic Medical Research Award]] uttekent. 1994 kreeg he tosommen mit [[Martin Rodbell]] den [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] „für die Entdeckung der Zellkommunikation und im speziellen der Entdeckung der [[G-Proteine]]“. Siet 1981 hett Gilman da „Department of Pharmacology“ an dat [[University of Texas System|''UT Southwestern Medical Center'']] in [[Dallas]] leit. He weer buterdem Kanzler vun de Medical School dor un hett de akademische Forschung vun de Universität leit. 2000 hett he de „Alliance for Cellular Signalling“, en internatschonale un interdisziplinäre Kooperatschoon vun 50 Forschern un 20 Forschungszentren to dat Entslööteeln vun de [[Signaltransduktschoon]] inleit. He weer 1980, 1985 un 1990 Hööftschriever vun de jewieligen Uplagen vun dat bekannt Pharmakologie-Lehrbook ''The Pharmacological Basis of Therapeutics''. He is mit 74 Johren an’n 23. Dezember 2015 an en [[Pankreaskarzinom]] storven.<ref>William Grimes: ''[http://www.nytimes.com/2015/12/25/us/dr-alfred-g-gilman-whose-work-on-proteins-won-nobel-prize-dies-at-74.html Dr. Alfred G. Gilman, Whose Work on Proteins Won Nobel Prize, Dies at 74]''. [[The New York Times]] van’n 24. Dezember 2015. Abgerufen am 26. Dezember 2015.</ref> == Literatur == * Melvin Simon: ''Alfred Gilman (1941–2015).'' In: ''[[Science]].'' Band 351, Nr. 6273, 2016, S. 566 * Robert J. Lefkowitz: ''Alfred Goodman Gilman (1941–2015).'' In: ''[[Nature]].'' Band 529, Nr. 7586, 2016, S. 284 == Weblinks == {{Commons|Alfred G. Gilman|Alfred Goodman Gilman}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1994/gilman/facts/ Alfred Goodman Gilman up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * {{Internetquelle |url=http://www.utsouthwestern.edu/newsroom/news-releases/year-2015/dec/gilman-passing.html |hrsg=UT Southwestern Medical Center |titel=Dr. Alfred G. Gilman, UT Southwestern Nobel Laureate: 1941-2015 |werk=utsouthwestern.edu |sprache=en |zugriff=2017-03-05 }} {{Webarchiv|url=http://www.utsouthwestern.edu/newsroom/news-releases/year-2015/dec/gilman-passing.html |wayback=20170306040511 |text=Dr. Alfred G. Gilman, UT Southwestern Nobel Laureate: 1941-2015 |archiv-bot=2026-04-07 00:40:35 InternetArchiveBot }} * [https://academictree.org/chemistry/peopleinfo.php?pid=92236 Akademisch Stammboom (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=132895226|LCCN=n/80/85357|VIAF=108193803}} {{SORTIERUNG:Gilman, Alfred Goodman}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1941]] [[Kategorie:Storven 2015]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] 8jbnf42g79tvcmicez71h351nswom3s Anne L’Huillier 0 175989 1062014 1061622 2026-04-07T01:12:28Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062014 wikitext text/x-wiki [[Datei:Anne LHuiller 01.JPG|mini|hochkant|Anne L’Huillier (2012)]] '''Anne L’Huillier''' (* [[16. August]] [[1958]] in [[Paris]]) is en [[Frankriek|franzöösch]]-[[Sweden|sweedsch]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.expressen.se/nyheter/hoga-odds-for-upptackter-om-rymdens-mysterier/ |titel=Pierre Agostini, Ferenc Krausz och Anne L'Huillier tilldelas Nobelpriset i fysik 2023 |werk=[[expressen.se]] |datum=2023-10-03 |abruf=2023-10-03}}</ref> [[Physiker]]in un [[Professor]]in för [[Atomphysik]] an de sweedsch [[Universität Lund]]. 2023 wurr hör gemeensam mit [[Pierre Agostini]] un [[Ferenc Krausz]] de [[Nobelpries för Physik]] tospraaken. == Leven un wetenschaplich Arbeit == L’Huillier hett tonächst en Utbillen in theoretischer Physik angahn, wessel aber för hör [[Promotschoon (Dokter)|Promotschoon]] an dat franzöösch Karnforschungszentrum vun dat [[Commissariat à l’énergie atomique et aux énergies alternatives|CEA]] in [[Saclay]] in de experimentelle Atomphysik. Hör [[Dissertatischon]] schreev se över Vielfach-Ionisatschoon in Laserfeldern vun hooch Intensität. As [[Post-Doktorand]]in weer L’Huillier in [[Göteborg]] un [[Los Angeles]]. Af 1986 weer se an dat Forschungszentrum in Saclay fast anstellt. 1987 nehm L’Huillier an en [[Experiment]] deel, dat dat Ertüügen vun (ungerader) [[Hooch Harmonische|Harmonischer vun hooch Ordnung]] (High Harmonic Generation, HHG) bi Bestrahlen vun Edelgasen mit in‘n Pulsbedriev in’n Pikosekunnenberiek bedreeven [[Nd:YAG-Laser]]s wies. Dorbi wurrn n Photonen vun dat Atom afsorbeert un en eenzelt [[Photon]] vun de Energie <math> n \hbar \omega</math> emitteert (n-te Harmonische). HHG-Ertüügen in Gasen gelung McPherson un Kollegen 1987,<ref>{{Literatur |Autor=A. McPherson, George N. Gibson, Hernán Jara, Ulrich Johann, T. S. Luk, I. A. McIntyre, K. Boyer, C. K. Rhodes |Titel=Studies of multiphoton production of vacuum-ultraviolet radiation in the rare gases |Sammelwerk=Journal of The Optical Society of America B-optical Physics |Band=4 |Nummer=4 |Datum=1987 |Seiten=595–595 |DOI=10.1364/josab.4.000595}}</ref> un wenig later wies L’Huillier mit Kollegen nah anfänglich starken Affall dat Utbillen vun en Plateau in de Intensität vun höhgere Harmonischen af etwa de fievten.<ref>{{Literatur |Autor=M. Ferray, Anne L’Huillier, X F Li, L. A. Lompré, G. Mainfray, C. Manus |Titel=Multiple-harmonic conversion of 1064 nm radiation in rare gases |Sammelwerk=Journal of Physics B |Band=21 |Nummer=3 |Datum=1988 |Seiten=L31–L35 |DOI=10.1088/0953-4075/21/3/001}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=X. F. Li, Anne L’Huillier, M. Ferray, L. A. Lompré, G. Mainfray |Titel=Multiple-harmonic generation in rare gases at high laser intensity |Sammelwerk=Physical review |Band=39 |Nummer=11 |Datum=1989 |Seiten=5751–5761 |DOI=10.1103/physreva.39.5751 |PMID=9901157}}</ref> Se hett sück ok wieder mit HHG (to’n Bispeel Kohärenzeegenschapen, Phasenanpassung) un arbeit sowohl experimentell as ok theoretisch. In de 1990er Johren hett se de höhgere Harmonische up dat Ertüügen vun Attosekunnen-Pulsen anwennd.<ref>{{Literatur |Autor=Philippe Antoine, Anne L’Huillier, Maciej Lewenstein |Titel=Attosecond Pulse Trains Using High–Order Harmonics |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=77 |Nummer=7 |Datum=1996 |Seiten=1234–1237 |DOI=10.1103/physrevlett.77.1234 |PMID=10063025}}</ref> 1992 nehm se an en Experiment in Lund deel, wo dormals een vun de eersten [[Titan:Saphir-Laser]] för Femtosekunnenpulse in [[Europa]] installeert weer. 1994 truck se ganz nah Sweden, wurr 1995 Dozentin un 1997 Professorin in Lund. Se leit dor de Grupp för [[Körttietphysik|Attosekunnen-Physik]]. == Ehrungen un Utteknungen == L’Huillier is siet 2004 Liddmaat vun de [[Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen]] un weer 2007–2015 Liddmaat in dat [[Nobelpries för Physik|Nobelkomitee för Physik]].<ref>{{Cite web|url=http://www.academia-net.org/profil/prof-anne-lhuillier/1135203|title=Prof. Anne L'huillier - AcademiaNet|website=www.academia-net.org|language=en|access-date=2019-12-18}}</ref> 1997 wurr se Fellow vun de [[American Physical Society]]. 2003 kreeg se den [[Julius-Springer-Pries]] un 2011 en [[UNESCO-L’Oréal-Pries]]. 2013 wurr se mit den [[Carl-Zeiss-Forschungspries]] un de [[Blaise-Pascal-Medaille]] uttekent. 2015 wurr se Ehrendokter vun de [[Friedrich-Schiller-Universität Jena]], 2018 wurr se in de [[National Academy of Sciences]] wählt. För 2021 wurr L’Huillier de [[Max Born Award]] vun de [[Optical Society of America]] tospraaken. 2021 wurr se korrespondeerend Liddmaat vun de mathematisch-naturwetenschaplich Klass vun de [[Öösterrieksch Akademie vun de Wetenschapen]] (ÖAW).<ref name="oeaw-2021-05-21">{{Internetquelle |url=https://www.oeaw.ac.at/detail/news/oeaw-waehlte-31-neue-mitglieder |titel=ÖAW wählte 31 neue Mitglieder |datum=2021-05-21|abruf=2021-05-21|werk=oeaw.ac.at}}</ref> 2022 wurr se mit den [[Wolf-Pries]] in Physik<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://wolffund.org.il/2022/02/08/anne-lhuillier/ |titel=Anne L'Huillier - Wolf Foundation |werk=wolffund.org.il |sprache=en |datum=2022-02-08 |abruf=2023-10-03 }} {{Webarchiv|url=https://wolffund.org.il/2022/02/08/anne-lhuillier/ |wayback=20220208173351 |text=Anne L'Huillier - Wolf Foundation |archiv-bot=2026-04-07 01:12:28 InternetArchiveBot }}</ref> un den [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards]] uttekent. Een Johr later, an’n 3. Oktober 2023, wurr hör gemeensam mit [[Pierre Agostini]] un [[Ferenc Krausz]] de [[Nobelpries för Physik]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle|autor= |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/press-release/ |titel=The Nobel Prize in Physics 2023 |werk=nobelprize.org | sprache=en |datum=2023-10-03 |abruf=2023-10-03}}</ref> == Warken (Utwahl) == * {{Literatur |Autor=M. Ferray, Anne L’Huillier, X F Li, L. A. Lompré, G. Mainfray, C. Manus |Titel=Multiple-harmonic conversion of 1064 nm radiation in rare gases |Sammelwerk=Journal of Physics B |Band=21 |Nummer=3 |Datum=1988 |Seiten=L31–L35 |DOI=10.1088/0953-4075/21/3/001}} * {{Literatur |Autor=Anne L’Huillier, Philippe Balcou, L. A. Lompré |Titel=Coherence and resonance effects in high-order harmonic generation |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=68 |Nummer=2 |Datum=1992 |Seiten=166–169 |DOI=10.1103/physrevlett.68.166 |PMID=10045552}} * {{Literatur |Autor=Philippe Balcou, Anne L’Huillier |Titel=Phase-matching effects in strong-field harmonic generation |Sammelwerk=Physical Review A |Band=47 |Nummer=2 |Datum=1993 |Seiten=1447–1459 |DOI=10.1103/physreva.47.1447 |PMID=9909069}}{{Literatur |Autor=Philippe Balcou, Anne L’Huillier |Titel=Phase-matching effects in strong-field harmonic generation |Sammelwerk=Physical Review A |Band=47 |Nummer=2 |Datum=1993 |Seiten=1447–1459 |DOI=10.1103/physreva.47.1447 |PMID=9909069}} * {{Literatur |Autor=Anne L’Huillier, Philippe Balcou |Titel=High-order harmonic generation in rare gases with a 1-ps 1053-nm laser |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=70 |Nummer=6 |Datum=1993 |Seiten=774–777 |DOI=10.1103/physrevlett.70.774 |PMID=10054200}} == Weblinks == {{Commons|Anne L'Huillier}} * [http://www.atomic.physics.lu.se/research/attosecond_physics/group_members/anne_lhuillier/ Biographie an de Universität Lund] == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1210861453|LCCN=n93069360|VIAF=277884515}} {{SORTIERUNG:Lhuillier, Anne}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Börger von Sweden]] [[Kategorie:Boren 1958]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] leueb9wqplr6nlfmpp3pnqhshw1z0im Drew Weissman 0 176194 1062043 1061668 2026-04-07T02:14:26Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062043 wikitext text/x-wiki [[Datei:Drew Weissman Life Science medalist.jpg|mini|Drew Weissman, 2022]] '''Drew Weissman''' (* [[7. September]] [[1959]] in [[Lexington (Massachusetts)|Lexington]], [[Massachusetts]]) is en US-amerikaansch [[Immunologie|Immunoloog]] an de [[University of Pennsylvania]]. Sien gemeensam mit [[Katalin Karikó]] dörführt Arbeiten – besünners to de [[Nukleosid-modifizierte mRNA|Nukleosid-modifizierten mRNA]] – gellen as grundleggend för de Entwicklung vun [[RNA-Impstoff]]en.<ref>{{Literatur |Autor=David Cox |Titel=How mRNA went from a scientific backwater to a pandemic crusher |Sammelwerk=[[Wired]] UK |Datum=2020-12-02 |ISSN=1357-0978 |Online=https://www.wired.co.uk/article/mrna-coronavirus-vaccine-pfizer-biontech |Abruf=2021-01-23}}</ref> An‘n 2. Oktober 2023 wurr de beid de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] tospraaken.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2023/press-release/ ''The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2023.''] Up: ''nobelprize.org'' van‘n 2. Oktober 2023.</ref> == Leven un Wirken == Weissman kreeg 1981 bi [[Gerald Fasman]]<ref>{{Internetquelle |autor=Lawrence Goodman |url=https://www.brandeis.edu/now/2020/september/weissman-vaccine-mrna.html |titel=The Brandeis alum whose research may lead to a COVID-19 vaccine |werk=brandeis.edu |hrsg=[[Brandeis University]] |datum=2020-09-29 |sprache=en |abruf=2021-01-23}}</ref> an de [[Brandeis University]] en kombineerten [[Bachelor]] un [[Master]] in Biochemie un Enzymologie. 1987 kreeg he an de [[Boston University]] en kombineerten [[Ph.D.]] un [[M.D.]] in Immunologie un Mikrobiologie. Sien Fackdokterutbillen hett he an dat ''Beth Israel Hospital'' in [[Boston]] maakt. Af 1990 hett Weissman [[National Institutes of Health]] arbeit, af 1993 als Arbeitsgruppenleiter ''(Senior Staff Fellow)'' bi [[Anthony Stephen Fauci]]<ref>{{Internetquelle |autor=Katherine Unger Baillie |url=https://penntoday.upenn.edu/news/five-things-know-about-promising-covid-19-vaccine-announcement |titel=Five things to know about the promising COVID-19 vaccine news |werk=upenn.edu |hrsg=[[University of Pennsylvania]] |datum=2020-11-15 |abruf=2021-01-23 |sprache=en}}</ref> an dat [[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]. Siet 1997 is Weissman an de [[University of Pennsylvania]] in [[Philadelphia]]. Hier is he hüüd (Stand 2021) Perfesser för [[Binnere Medizin]] an de ''Perelman School of Medicine''. Sien Forschungsgrupp befaat sück ünner annern mit de Bedüüden vun RNA för [[Impstoff]]entwicklung un [[Gentherapie]] un mit de Antigenität vun [[HIV/AIDS|HIV]]. Luut Datenbank [[Scopus (Datenbank)|Scopus]] hett Weissman en [[h-Index]] vun 61 (Stand April 2023).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=7102689458 |titel=Weissman, Drew |werk=scopus.com |hrsg=[[Scopus (Datenbank)|Scopus]] |sprache=en |abruf=2023-04-02}}</ref> == Forschungsswoorpunkte == Nah sien Wessel an de Universität in Philadelphia hett Weissman to de RNA un to de Biologie vun dat anboren Immunsystem forscht. Dor hett he 1998 Katalin Karikó kennenlehrt, de ebenfalls groot Interesse an dat Anwennen vun RNA hett un mit de he dornah johrenlang tosommenarbeit hett. Dat Hööfthinnernis, dat sück in de Therapieversöök wiesen dee, bestunn dorin, dat de RNA nich wünscht Immun- un Entzündungsreaktschonen al Nevenwirkungen hervörropen deen. Nah johrenlang Forschung gelung dat sluutend, dör den Gebruuk vun synthetisch Nukleoside de RNA so to modifizeeren, dat hör Afbau dör den Körper langsamer maakt wurr un de nicht wünscht Immunreaktionen minneseert wurr. Disse Dörbröök, de 2005 in en Studie bekannt maakt wurr, hett den Grundsteen för den Insatz vun RNA-Therapeutika leggt un wurr later vun BioNTech/Pfizer un Moderna för de Entwicklung vun hör [[RNA-Impstoff|COVID-19-Impstoffe]] lizenzeert. Dat Verfohren wurr patenteert, aber de Versöök, Pharma- oder Biotechfirmen dorför to interesseeren, weer vergeevens. Gemeensam mit Karikó hett Weissman dorüm dat Start-up-Ünnernehmen RNARx grünnd. En konkrete Medikamentenentwicklung hemm de beid aber nich henkreegen un dat vun beid erlangte Patents up de Technologie wurr vun de Universität, de de Rechte doran harr, verköfft.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.higgs.ch/wie-kariko-und-weissman-den-grundstein-fuer-mrna-basierte-impfstoffe-legten/44218/ |titel=Folge 4: Sie legten den Grundstein für mRNA-basierte Impfstoffe › higgs |werk=higgs.ch |datum=2021-07-29 |abruf=2021-10-02}}</ref> Weissman hett ok mit Wetenschaplern vun de [[Chulalongkorn University]] in Thailand tosommen arbeit, um COVID-19-Impstoffe för dat Land un benahbert inkoomensswaak Länner to entwickeln un vörtohollen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.phillymag.com/healthcare-news/2020/11/12/pfizer-vaccine-covid-19-drew-weissman/ |titel=This Philly Scientist’s Technology Helped Make the Pfizer COVID-19 Vaccine Possible |werk=Philadelphia Magazine |datum=2020-11-12 |sprache=en-US |abruf=2021-10-02}}</ref> 2003 wurr hüm gemeensam mit [[Katalin Karikó]] de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] tospraaken. Ehrt wurrn se för hör Opdecken to [[Nukleosid-modifizeerte mRNA|Nukleosidbasenmodifikatschonen]], de de Entwicklung vun wirksam mRNA-Impstoffe gegen COVID-19 mögelk maaken.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2023/press-release/ ''Press release'']. In: nobelprize.org (abgerufen am 2. Oktober 2023).</ref> == Auszeichnungen == <div style="column-width:20em"> * 2020 [[Rosenstiel Award]] * 2021 [[Prinzessin-von-Asturien-Pries]] in de Kategorie „Wissenschaftliche Forschung“<ref>[https://www.fpa.es/es/comunicacion/katalin-kariko-drew-weissman-philip-felgner-ugur-sahin-ozlem-tureci-derrick-rossi-y-sarah-gilbert-premio-princesa-de-asturias-de-investigacion-ci.html?idCategoria=0&fechaDesde=&especifica=0&texto=&fechaHasta=&tipo=0 Prinzessin-von-Asturien-Preis 2021] {{Webarchiv|url=https://www.fpa.es/es/comunicacion/katalin-kariko-drew-weissman-philip-felgner-ugur-sahin-ozlem-tureci-derrick-rossi-y-sarah-gilbert-premio-princesa-de-asturias-de-investigacion-ci.html?idCategoria=0&fechaDesde=&especifica=0&texto=&fechaHasta=&tipo=0 |wayback=20220208140936 |text=Prinzessin-von-Asturien-Preis 2021 |archiv-bot=2026-03-14 01:29:45 InternetArchiveBot }}</ref> * 2021 [[Louisa-Gross-Horwitz-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cuimc.columbia.edu/news/horwitz-prize-2021 |titel=Katalin Karikó and Drew Weissman Awarded Horwitz Prize for Pioneering Research on COVID-19 Vaccines |hrsg=Columbia University |datum=2021-08-12 |sprache=en |abruf=2021-08-19}}</ref> * 2021 [[Albany Medical Center Prize]] * 2021 [[Lasker~DeBakey Clinical Medical Research Award]] * 2021 [[William B. Coley Award]] * 2021 The New York Academy of Medicine Annual Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nyam.org/events/event/innovators-in-health-2021-nyam-annual-awards/ |titel=The 2021 NYAM Annual Awards: Innovators in Health |sprache=en |abruf=2021-11-11 }} {{Webarchiv|url=https://www.nyam.org/events/event/innovators-in-health-2021-nyam-annual-awards/ |wayback=20211103002936 |text=The 2021 NYAM Annual Awards: Innovators in Health |archiv-bot=2026-04-07 02:14:26 InternetArchiveBot }}</ref> * 2021 [[Prinz-Mahidol-Preis|Prince Mahidol Award]] * 2021 [[Time]] Heroes of the Year (neben Katalin Karikó, [[Kizzmekia Corbett]] und [[Barney Graham]])<ref>{{Internetquelle |url=https://www.phillyvoice.com/time-magazine-heroes-of-year-2021-penn-researchers-drew-weissman-katalin-kariko-covid-19-vaccines/ |titel=Penn researchers named Time's 'Heroes of the Year' for helping to develop COVID-19 vaccines |werk=Phillyvoice.com |datum=2021-12-14 |sprache=en |abruf=2022-01-02}}</ref> * 2021 [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards|BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] in Biomedizin<ref>[https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/ BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards 2021]</ref> * 2021: [[Harvey-Pries]]<ref>{{Literatur |Autor= |Titel=COVID vaccine developers among Technion Harvey Prize recipients |Sammelwerk=Ynetnews |Datum=2023-08-22 |Online=https://www.ynetnews.com/health_science/article/rynhbszp3 |Abruf=2023-08-22}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://harveypz.net.technion.ac.il/harvey-prize-laureates/ |titel=Prize Winners |hrsg=Technion - Israel Institute of Technology |abruf=2023-08-23 }}</ref> * 2022 [[Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research]] * 2022 [[Breakthrough Prize in Life Sciences]] * 2022 Upnahm in de [[National Inventors Hall of Fame]]<ref>[https://www.invent.org/inductees/drew-weissman/ Drew Weissman] bei National Inventors Hall of Fame; afropen an’n 4. Oktober 2021.</ref> * 2022 [[Benjamin Franklin Medal (Franklin Institute)|Benjamin Franklin Medal]] * 2022: VinFuture Gran Prize<ref>{{Internetquelle |url=https://vinfutureprize.org/2022/01/20/vinfuture-award-ceremony-week-a-gathering-of-global-science-quintessences/ |titel=Winners of Prestigious $4.5M Global Sci-tech Prizes Announced |hrsg=VinFuture Foundation |datum=2022-01-20 |abruf=2022-01-22 }} {{Webarchiv|url=https://vinfutureprize.org/2022/01/20/vinfuture-award-ceremony-week-a-gathering-of-global-science-quintessences/ |wayback=20220129025921 |text=Winners of Prestigious $4.5M Global Sci-tech Prizes Announced |archiv-bot=2026-04-07 02:14:26 InternetArchiveBot }}</ref> * 2022: [[Jessie Stevenson Kovalenko Medal]] * 2022: [[Japan-Pries]]<ref>[https://www.japanprize.jp/en/laureates_by_year.html Japan-Preis 2022]</ref> * 2022: Genome Valley Excellence Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.biospectrumindia.com/news/66/20561/bioasia-2022-confers-genome-valley-excellence-award-to-dr-drew-weissman.html |titel=BioAsia 2022 confers Genome Valley Excellence Award to Dr Drew Weissman for mRNA vaccine |werk=biospectrumindia.com |datum=2022-02-03 |sprache=en |abruf=2022-02-04}}</ref> * 2022: IVI – SK bioscience Park MahnHoon Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ivi.int/dr-tore-godal-profs-drew-weissman-katalin-kariko-honored-with-first-ivi-sk-bioscience-park-mahnhoon-award/ |titel=Dr. Tore Godal, Profs. Drew Weissman & Katalin Karikó honored with first IVI – SK bioscience Park MahnHoon Award |werk=IVI |datum=2022-03-23 |sprache=en-US |abruf=2022-04-04}}</ref> * 2022: [[Canada Gairdner International Award]] * 2022: Novo Nordisk Prize<ref>{{Internetquelle |url=https://novonordiskfonden.dk/en/news/four-scientists-receive-the-novo-nordisk-prize-for-their-combined-contributions-to-covid-19-mrna-vaccine/ |titel=Four scientists receive the Novo Nordisk Prize for their combined contributions to COVID-19 mRNA vaccine |werk=Novo Nordisk Fonden |datum=2021-09-23 |sprache=en |abruf=2022-04-10}}</ref> * 2022: Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] * 2022: Ross Prize vun dat Feinstein Institute<ref>{{Internetquelle |url=https://www.innovateli.com/covid-cracking-upenn-duo-snags-feinstein-honors/ |titel=COVID-cracking UPenn duo snags top Feinstein honor |werk=innovateli.com |datum=2022-04-28 |abruf=2022-05-03}}</ref> * 2022: [[Robert-Koch-Pries]] * 2022: [[Warren Alpert Foundation Prize]] * 2022: [[Tang Prize]] för biopharmazeutische Forschung * 2022: Liddmaat vun de [[National Academy of Medicine]] * 2023: Upnahm in de [[National Inventors Hall of Fame]] * 2023: Ehrendokterwürde vun de [[Brandeis University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.brandeis.edu/commencement/2023/honorees/weissman.html |titel=Drew Weissman ’81, GSAS MA’81, P’15 |hrsg=Brandeis University |sprache=en |abruf=2023-05-27}}</ref> * 2023: [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] </div> == Weblinks == {{Commons}} * [https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g275/p20322 Drew Weissman] bi de [[University of Pennsylvania]] (upenn.edu) * [https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g5455356/p20322 Drew Weissman] bi dat ''Institute for Translational Medicine and Therapeutics'' der University of Pennsylvania (upenn.edu) * {{Academictree|epidemiology|234838|Name=Drew Weissman}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1304730344|LCCN=|NDL=|VIAF=8161512025370561431}} {{SORTIERUNG:Weissman, Drew}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1959]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] [[Kategorie:Immunoloog]] egyuzabfndd436l39ekp8ht1yt47vjc Alma und Oskar 0 177280 1062009 1061617 2026-04-07T00:46:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062009 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film |PT =— |DT = |OT = Alma und Oskar |PL = Öösterriek, Schweiz, Deutschland, Tschechien |PJ = [[2022]] |LEN = 90 |OS = [[Düütsch]] |AF = |REG = [[Dieter Berner]] |DRB = [[Hilde Berger (Schauspelerin)|Hilde Berger]],<br />Dieter Berner |PRO = Johanna Scherz,<br />[[Alexander Glehr]],<br />Anita Wasser,<br />Michael Steiger,<br />[[Stefan Schubert (Filmproduzent)|Stefan Schubert]],<br />Monika Kristl,<br />Vlasta Kristl |KAMERA = [[Jakub Bejnarowicz]] |SNITT = [[Britta Nahler]],<br />[[Christoph Brunner]] |MUSIK = [[Stefan Will]] |KLEED = |DS = * [[Emily Cox]]: [[Alma Mahler]] * [[Valentin Postlmayr]]: [[Oskar Kokoschka]] * Gerhard Kasal: Graf Sascha<!-- [[Sascha Kolowrat-Krakowsky]] ?!? --> * [[Mehmet Atesci]]: [[Bruno Walter]] * [[Marcello de Nardo]]: [[Gustav Mahler]] * [[Wilfried Hochholdinger]]: [[Adolf Loos]] * [[Cornelius Obonya]]: Franz Ferdinand * [[Roland Koch (Schauspeler)|Roland Koch]]: [[Carl Moll]] * [[Johanna Orsini-Rosenberg]]: [[Manon Gropius]] * [[Brigitte Karner]]: Anna Moll * [[Anton von Lucke]]: [[Walter Gropius]] * [[Táňa Pauhofová]]: [[Lilly Lieser]] * [[Gerald Votava]]: [[Peter Altenberg]] * [[Heiko Senst]]: Dr. Neuburger * [[Werner Strenger]]: Prof. Gscheit * [[Patrick Seletzky]]: Journalist Musikvereen * [[Alina Schaller]]: Euridike/Tänzerin * [[Johannes Rhomberg]]: Journalist Musikvereen * [[Patricia Janeckova]]: Singerin * [[Walter Kobera]]: Nemetz }} '''Alma und Oskar''' is en [[Speelfilm]] ut dat Johr 2022 vun [[Dieter Berner]] mit [[Emily Cox]] as [[Alma Mahler]] un [[Valentin Postlmayr]] as [[Oskar Kokoschka]]. Premiere weer in’n November 2022 an dat [[International Film Festival of India]],<ref name="iffigoa.org">{{Internetquelle|url=https://iffigoa.org/alma-and-oskar/|titel=Alma and Oskar|sprache=en|abruf=2023-01-29|werk=iffigoa.org}} {{Webarchiv|url=https://iffigoa.org/alma-and-oskar/ |wayback=20230129191414 |text=Alma and Oskar |archiv-bot=2026-04-07 00:46:15 InternetArchiveBot }}</ref> in de Swiez wurr de Film in’n Januar 2023 up de [[Solothurner Filmdaag]] wiest.<ref name="solothurnerfilmtage.ch">{{Internetquelle|url=https://www.solothurnerfilmtage.ch/de/solothurn-2023/programm/alma-und-oskar|titel=Alma and Oskar|sprache=en|abruf=2023-01-29|werk=solothurnerfilmtage.ch}} {{Webarchiv|url=https://www.solothurnerfilmtage.ch/de/solothurn-2023/programm/alma-und-oskar |wayback=20230128094415 |text=Alma and Oskar |archiv-bot=2026-04-07 00:46:15 InternetArchiveBot }}</ref> De düütsch Kinostart is för den 6. Juli 2023 vörsehn.<ref name="fp">{{Filmportal|171c646d2e7e473eb0146626ad7d5aa1|abruf=2023-01-29}}</ref> == Handlung == Nah den Dood vun [[Gustav Mahler]] in‘n Mai 1911 verführt de sien Wittfru un [[Grande Dame]] vun de [[Wien (Stadt)|Wiener]] Sellschopp [[Alma Mahler]] in‘n Fröhjohr 1912 den jungen Maler un dat [[Enfant terrible]] vun de Kunstszene [[Oskar Kokoschka]]. Ut en sexuellen Avendüer entwickelt sück en liedenschaplich Affäär. Oskar sücht Alma as sien Muse un will hör besitten, wiels Alma sülvst as Komponistin tätig is. Dat entwickelt sück en Speel um Afhängigkeit un Macht, dat de beid an den Rand vun Sülvstverneelen bringt.<ref>https://filminstitut.at/filme/alma-und-oskar</ref> == Produktschoon un Achtergrund == De Dreiharbeiten funnen an 33 Dreihdaag van’n 14. Juni bit to’n 10. August 2021 in [[Wien (Stadt)|Wien]], [[Nedderöösterriek]], [[Prag]], [[Sleswig-Holsteen]] un in de [[Swiez]] statt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.film.at/news/alma-und-oskar-drehstart-emily-cox/401430976 |titel="Alma und Oskar": Drehstart für Kunst-Biopic mit Emily Cox|datum=2021-07-01|abruf=2023-01-29|werk=film.at}}</ref><t" ref name="filminstitu/><ref name="cu">{{Crew united Titel|257658|Abruf=2023-01-29}}</ref> Dreihoort weer ünner annern dat Industrieveertel Walzmühle in [[Frauenfeld]] in den [[Kanton Thurgau]].<ref name="toponline.ch">{{Internetquelle |url=https://www.toponline.ch/news/thurgau/detail/news/ein-bisschen-hollywood-im-thurgau-00163336/ |titel=Ein bisschen Hollywood im Thurgau |datum=2021-08-06|abruf=2023-01-29|werk=toponline.ch}}</ref> Produzeert wurr de Film vun de öösterrieksch ''Film AG Produktions GmbH'' (Produzenten Johanna Scherz un [[Alexander Glehr]]), in Koproduktschoon mit de Swiezer [[Turnus Film]] (Produzenten Anita Wasser un Michael Steiger), de düütsch [[Wüste Film]] (Produzent [[Stefan Schubert (Filmproduzent)|Stefan Schubert]]) un de tschechisch ''Dawson Film/Dawson Productions'' (Produzenten Monika un Vlasta Kristl).<ref name="cu" /><ref name="swissfilms">{{Swiss Films|40D9004A0B614DE1A58E3E7A47FA98B3}}</ref> == Weblinks == * {{IMDb|tt15157318|Alma & Oscar}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Film ut dat Johr 2022]] k07a4xzdikkn30wtab4dhod2th7d3eu Aston Martin DB5 0 178493 1062020 1061632 2026-04-07T01:28:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062020 wikitext text/x-wiki [[Bild: Aston.db5.coupe.300pix.jpg|rechts|Fohrtüüch van 1963]] [[Datei:Aston Martin DB5 (34621970084).jpg|mini|Aston Martin DB5 Heckansicht]] De 1963 vörstellt Sportwagen '''Aston Martin DB5''' vun den britschen Hersteller [[Aston Martin]] weer en överarbeit Version vun den Vorgängertyp [[Aston Martin DB4|DB4]]. De DB5 wurr as Sportwagen in en typischen 2+2-Sittkonfiguratschoon baut (Tweesitter mit twee tosätzlich Notsitten). Dat Körzel DB steiht för [[David Brown (Ünnernehmer)|David Brown]], den langjohrigen Eegendömer vun Aston Martin. De DB5 ünnerscheed sück vun den DB4 dör den vun 3,8 up 4&nbsp;Liter [[Hubruum]] vergrötterten Motor un dat [[ZF Friedrichshafen|ZF]]-Fiefgang[[gedriev]]. De Basismotor in’n DB5 mit dree [[George Herbert Skinner|SU]]-Gliekdruck[[vergaser]] hett 210&nbsp;kW (286&nbsp;PS) leist. Dat Fohrwark mit der stiev Achterass bleev in’t Wesentliche gliek. Besünnere Upmarksomkeit kreeg de DB5 dör sien tallriek Upträen in [[James Bond|James-Bond-Filmen]]. Dat Modell is dat woll bekanntste Bondauto un wurr Midden vun de 1960er Johren dör de Filme ''[[Goldfinger (Film)|Goldfinger]]'' un ''[[Thunderball (Film)|Feuerball]]'' populär. Nah en Paus vun dartig Johren wurr de Aston Martin as ikonographisches Element vun disse Filmreeg siet 1995 wedder regelmatig in de Bond-Filmen insett. == Technische Daten == {| class="wikitable" |+ ! !'''Aston Martin DB5''' |- !style="text-align:left;" |Bautiet |style="text-align:center;"|1963–1965 |- ! style="text-align:left;" |Motoraart | style="text-align:center;" |[[Ottomotor]] |- ! style="text-align:left;" |Motorarbeitsverfohren | style="text-align:center;" |[[Veertaktmotor|Veertakt]] |- ! style="text-align:left;" |Motorbauaart | style="text-align:center;" |[[Sösszylinder]]-[[Riegenmotor]] mit babenliggend [[Nockenwell]]en |- ! style="text-align:left;" |Hubruum | style="text-align:center;" |3995&nbsp;cm³ |- !style="text-align:left;" |Bohrung × Hub | style="text-align:center;" |96 mm × 92 mm |- ! style="text-align:left;" |Gemischupbereitung | style="text-align:center;" |dree [[George Herbert Skinner|SU]]-Gliekdruck[[vergaser]] |- ! style="text-align:left;" |Nennleistung bi min<sup>−1</sup> | style="text-align:center;" |210&nbsp;kW (286&nbsp;DIN-PS) bi 5500 |- ! style="text-align:left;" |max. Drehmoment bi min<sup>−1</sup> |style="text-align:center;"|390 Nm bi 3850 |- !style="text-align:left;" |Gedriev, serienmäßig | style="text-align:center;" |[[ZF Friedrichshafen|ZF]]-Fiefgang[[gedriev]] |- !style="text-align:left;" |Gedriev, optschonal | style="text-align:center;" |[[BorgWarner|Borg-Warner]] 3-Gang-[[Automatik-Gedriev|Automatik]] |- !style="text-align:left;" |Antriebsaart | style="text-align:center;" |[[Achterradandriev]] |- !style="text-align:left;" |Bremsanlaag | style="text-align:center;" |[[Schievenbremse]]n vörn un achtern |- !style="text-align:left;" |Afmeeten (L×B×H) in mm | style="text-align:center;" |4572 × 1676 × 1346 |- !style="text-align:left;" |Spoorwiet in mm | style="text-align:center;" |vörn 1372 / achtern 1359 |- !style="text-align:left;" |Radstand in mm | style="text-align:center;" |2489 |- ! style="text-align:left;" |Leergewicht in kg | style="text-align:center;" |1468<ref name="Aston-Martin">{{Webarchiv|url=http://www.astonmartin.com/heritage-cars/db5 |wayback=20120531024136 |text=astonmartin.com/heritage-cars/db5 (engl.) }}</ref>–1502 |- ! style="text-align:left;" |Hööchstgeschwindigkeit |style="text-align:center;"|142 [[Mielen pro Stünn|mph]] (229&nbsp;km/h)<ref name="Aston-Martin" /> |- ! style="text-align:left;" |Beschleunigung 0–60 mph (0–97&nbsp;km/h) |style="text-align:center;"|7,1 Sekunden<ref name="Aston-Martin" /> |- ! style="text-align:left;" |Listenpries 1963 |style="text-align:center;"|£&nbsp;4.175<ref name="Aston-Martin" /> |} == Modellvarianten == <gallery> Aston Martin DB5 Vantage.jpg|DB5 Vantage AMDB5VC.jpg |DB5 Convertible Aston Martin DB5 Shooting Brake.jpg |DB5 Shooting Brake </gallery> Mit Utnahm vun den DB5 Saloon leefer Aston Martin ok wiedere Versionen vun dat Fohrtüüch ut. === DB5 Vantage === De bi Aston Martin traditschonell [[Aston Martin Vantage|Vantage]] nöömt leistungsstärkste Version '''DB5 Vantage''' harr dree [[Weber-Vergaser]] un en Leistung vun 234&nbsp;kW (318&nbsp;PS). Insgesamt wurrn blots 65 DB5 Vantage Coupés baut. === DB5 Convertible === In de tweejohrig Bautiet wurrn blots 123 Convertibles ([[Cabriolet]]s) produzeert. Se harrn aber nie den traditschonallen Tosatz ''Volante''. Blots 19 Stück weeren linkslenkt. === DB5 Shooting Brake === De langjohrige [[Aston Martin|Aston-Martin]]-Eegendömer [[David Brown (Ünnernehmer)|David Brown]] geev 1963 den DB5 [[Shooting Brake]] för sien persönliche Bedürfnisse as Jäger in Updrag; de free Karosseriebauer [[Harold Radford Coachbuilders]] hett dorvan 12 Stück baut.<ref>[https://books.google.de/books?id=u8uJavsDR38C&pg=PA101]</ref> De Wagen harr in beladen Tostand en kritisch [[Fohrverhollen]]; Oorsaak weer de unverännert övernommen [[Starrass|stiev Achterass]] vun den DB5. An‘n 15. August 2019 wurr en DB5 Shooting Brake bi de ''Monterey Car Week'' für 1,765 Millionen US-Dollar verstiegert. He gellt as de düerste je verstiegert Shooting Brake.<ref>[https://classicandsportscar.com/news/bond-db5-sets-new-world-record-monterey-sale classicandsportscar.com]</ref> == James Bond sien DB5 == === Geschichte === [[Datei:1964 Aston Martin DB5 James Bond photo5.JPG|mini|James Bond DB5 in dat [[Louwman Museum]]]] De Aston Martin DB5 is woll dat bekanntste James Bond Filmauto un droog mit sien Upträe in ''[[Goldfinger (Film)|James Bond Goldfinger (1964)]]'' maatgevend to dat Bedüüden vun den jewieligen Deenstwagen vun den Filmhelden bi. Ofschons [[Ian Fleming]] in sien Bookvörlaag to den Film James Bond en [[Aston Martin DB2/4#Mark III|Aston Martin DB Mark III]] beschreev, wurr in den den Film dat dormals aktuelle Modell, de DB5, insett. Vun de beid Original-Filmautos wurr een in’n Sömmer 1997 in [[Florida]] klaut un weer siether lang Tiet verschullen, bit dat in dat Johr 2021 in’n Middleren Osten weer updüken dee<ref>{{Literatur |Autor=Phoebe Southworth |Titel=Stolen James Bond Aston Martin DB5 is spied in the Middle East |Sammelwerk=The Telegraph |Datum=2021-08-18 |ISSN=0307-1235 |Online=https://www.telegraph.co.uk/news/2021/08/18/stolen-james-bond-aston-martin-db5-spied-middle-east/ |Abruf=2022-10-19}}</ref>. Dat anner Auto wurr 2010 verstiegert.<ref>{{Internetquelle | url=https://www.spiegel.de/auto/aktuell/aston-martin-db5-legendaeres-james-bond-auto-wird-versteigert-a-698244.html | titel=Aston Martin DB5 – Legendäres James-Bond-Auto wird versteigert | autor=Jürgen Pander | werk=Spiegel.de | datum=2010-06-03 | abruf=2019-08-18}}</ref> De verantwortliche Filmproduktschonssellschopp [[Eon Productions]] hett doruphen de enorme Attraktivität un de potenziellen Vermarktungsmögelkkeiten vun den Wagen seen und hett in Vörbereitung up de uf Upführen vun ''[[Thunderball (Film) |James Bond 007 – Feuerball] (1965)]]'' twee wiedere Forhtüüch bestellt un hett de Umbaut (Fohrgestellnummern: ''DB5/2007/R'' un ''DB5/2008/R'').<ref name="Sotheby’s 2019">{{Internetquelle | url=https://rmsothebys.com/en/auctions/mo19/monterey/lots/r0050-1965-aston-martin-db5-bond-car/778818 | titel=1965 Aston Martin DB5 „Bond Car“ | werk=RMSothebys.com | abruf=2019-08-18 |sprache=en}}</ref> Neben ''Goldfinger'' wurr de Aston Martin DB5 ok in lateren Filmen as Bondauto insett. Allerdings keem blots bi ''Feuerball'' de Original-Prototyp nochmal to’n Insatz. En Fohrtüüch, dat sormals för [[Apenlichkeitsarbeit|PR]]-Zwecke bruukt wurr, befinn sück hüüd in dat [[Louwman Museum]] in [[Den Haag]].<ref>{{Internetquelle | url=https://www.louwmanmuseum.nl/Ontdekken/Ontdek-de-collectie/aston-martin-db5-james-bond | titel=Aston Martin DB5 James Bond | werk=LouwmanMuseum.nl | abruf=2019-08-18 |sprache=en}}</ref> Siet Mai 2019 wurrd en up 25 Exemplare limiteert Antall an DB5 fertigt.<ref name="motor1-613875">{{Internetquelle|autor=Adrian Padeanu |url=https://www.motor1.com/news/461387/aston-martin-db5-continuation-production/ |titel=Five Aston Martin DB5 Continuation Cars Fire Their Fake Machine Guns |werk=motor1.com | sprache=en |datum=2020-12-21 |abruf=2020-12-21}}</ref> === Filminsätze === In folgenden Bondfilmen keem en Aston Martin DB5 to’n Insatz: * [[Goldfinger (Film)|James Bond 007 – Goldfinger]] (1964) * [[Thunderball (Film)|James Bond 007 – Feuerball]] (1965) * [[GoldenEye|James Bond 007 – GoldenEye]] (1995) * [[Tomorrow Never Dies|James Bond 007 – Der Morgen stirbt nie]] (1997) * [[The World Is Not Enough|James Bond 007 – Die Welt ist nicht genug]] (1999)<ref>{{Internetquelle|titel=James Bond should stop driving the Aston Martin DB5 – Thank Frankel its Friday|url=https://www.goodwood.com/grr/columnists/andrew-frankel/2019/12/james-bond-should-stop-driving-the-aston-martin-db5--thank-frankel-its-friday|datum=2019-12-06|zugriff=2020-06-24}}</ref><ref>http://strangways.blog69.fc2.com/blog-entry-1659.html</ref><ref>{{Internetquelle|url=https://www.007museum.com/aston_martin.htm|titel="The World Is Not Enough" in Aston Martin DB5|datum=2009-07-16|zugriff=2021-03-07}} {{Webarchiv|url=https://www.007museum.com/aston_martin.htm |wayback=20210128094357 |text="The World Is Not Enough" in Aston Martin DB5 |archiv-bot=2026-04-07 01:28:30 InternetArchiveBot }}</ref> * [[Casino Royale (2006)|James Bond 007: Casino Royale]] (2006) * [[Skyfall|James Bond 007: Skyfall]] (2012) * [[Spectre|James Bond 007: Spectre]] (2015) * [[No Time to Die|James Bond 007: Keine Zeit zu sterben]] (2021) === Gadgets === In ''Goldfinger'' wurrn den DB5 vun ''[[Q (James Bond)|Q]]'' eenige „optional extras“ inbaut: * 2 [[Browning M1919|Browning-MGs]], [[.30-06 Springfield|Kaliber .30]] achter de vörderen Blinker * Utfohrbar [[Kling]]en in den [[Radmutter|Zentraalverslüssen]] * Utfohrbar schöötsekere Rückwand * [[C-Nett|Funktelefon]] * [[Radar]]anlaag mit Verfolgungsscherm („HOMER“-Signalgever) * [[Schleudersitt]] up de Bifohrersiet * Öölspray achter de Rückluchteenheiten * [[Kreienfoot|Kreienfööt]], de ut de Rückluchteenheit rutschmeeten wurrn können * Rookwand ut de Endröhrs vun de Afgasanlaag * Wesselnummernschild vörn un achtern mit „BMT 216A“ (UK) „4711-EA-62“ (F) un „LU 6789“ (CH) * Rammupsätze vörn un achtern * Wapenfack ünner de Bifohrersitt, de man afsluuten kann * schöötsekere Verglasung In ''Feuerball'' wurr buterdem noch en Waterkanoon installert. In ''Skyfall'' kommen to’n eersten Mal siet ''Feuerball'' wedder Wappen vun dat Auto to’n Insatz. Bond droht M mit de Inbedrevnahm vun den Schleudersitt, buterdem wurrn de Frontmaschinengewehre bruukt. In’n Finale vun den Film wurdr de Aston Martin as Aflenkung bruukt un in’n Ansluss dör de Angrieper verneelt. In ''Spectre'' wurr de aber vun Q restaureert un an’t Enn vun den Film vun Bond fohren. In ''Keine Zeit zu sterben'' wurrn de olt Maschinengewehre ünner de Blinkerluchten dör [[Gatling-Repetiergeschütt|Gatlings]] in de Vörderluchten as ok de Kreienfööt dör lütt Bomben ersett. === Auktschonen === Dat Fohrtüüch mit de Fohrgestellnummer ''DB5/1486/R'', dat bi ''Goldfinger'' to’n Insatz keem, wurr 2010 vun dat Auktionshuus ''RM Auctions'' (hüüd ''RM [[Sotheby’s]]'') in [[London]] för 2,6 Millionen Pund (≈ 2,93 Millionen Euro) verstiegert.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.jamesbondlifestyle.com/news/james-bonds-original-1964-aston-martin-db5-sale |titel=James Bond’s original 1964 Aston Martin DB5 up for sale |werk=JamesBondLifestyle.com |datum=2010-06-02 |abruf=2019-08-18 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/auto/2010-10/bond-auto-versteigerung |titel=James Bonds Aston Martin für 2,6&nbsp;Millionen Pfund versteigert |werk=Zeit Online |datum=2010-10-28 |abruf=2019-08-18}}</ref> 1969 hett [[Anthony Bamford, Baron Bamford|Anthony Bamford]] de Fohrtüüch mit de Fohrgestellnummern ''DB5/2007/R'' un ''DB5/2008/R'' vun Eon Productions köfft. Dat letzt nöömt Fohrtüüch wurr een Johr later an dat ''Smoky Mountain Car Museum'' in [[Tennessee]] verköfft.<ref name="Sotheby’s 2019" /> 2006 wurr dit Fohrtüüch vun dat Auktionshuus ''RM Sotheby’s'' för 2,1 Millionen Dollar eerstmals verstiegert.<ref>{{Internetquelle | url=https://www.jamesbondlifestyle.com/news/original-james-bond-aston-martin-db5-auctioned-21-million |titel=Original James Bond Aston Martin DB5 auctioned for $2.1 million| werk=JamesBondLifestyle.com |datum=2006-01-23 |abruf=2019-08-18 |sprache=en}}</ref> 2019 wurr dat Fohrtüüch nochmals verstiegert un broch nu bi en Auktschoon vun ''RM Sotheby’s'' in dat kalifoornsch [[Monterey (Kalifornien)|Monterey]] en Endsumm vun 6,4 Millionen Dollar (≈ 5,75 Millionen Euro) in.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spiegel.de/auto/aktuell/james-bond-aston-martin-db5-fuer-sechs-millionen-us-dollar-versteigert-a-1282202.html |titel=James Bonds Lieblingswagen für 6,4 Millionen Dollar versteigert |werk=Spiegel.de |datum=2019-08-16 |abruf=2019-08-18}}</ref> == Literatur == * Larry Edsall: ''Legenden der Automobilgeschichte. Von den Anfängen bis ins 21. Jahrhundert''. White-Star-Verlag, Wiesbaden 2006, ISBN 978-3-939128-52-6, Sieden 176–179. == Weblinks == {{Commons}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:James Bond]] [[Kategorie:Automodell]] iktlu2n6xmodd68568apswf4cfpxpnz Alexander Alexandrowitsch Missurkin 0 179029 1062006 1061614 2026-04-07T00:37:02Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062006 wikitext text/x-wiki [[Bild: Aleksandr Misurkin in 2017.jpg|rechts|duum|Alexander Missurkin in dat Johr 2017]] '''Alexander Alexandrowitsch Missurkin''' ({{S|ru|Александр Александрович Мисуркин|Aleksandr Aleksandrovič Misurkin}}; * [[23. September]] [[1977]] in [[Jerschitschi]], [[Oblast Smolensk]], [[Russische Sozialistische Föderative Sowjetrepublik|Russische SFSR]]) is en ehmalger russisch Kosmonaut. == Kosmonautentätigkeit == Vun August 2009 bit Februar 2011 hett he en Training för de [[Internationale Raumstation|ISS]] maakt. Siet Januar 2011 hett he för de ISS-33/34 Mission un de Sojus TMA-M as Bordingenieur traineert, wiel he bi de Mission [[Sojus TMA-06M]] in de Ersatzmannschap indeelt weer. [[Datei:ISS-36 EVA-5 (i) Alexander Misurkin.jpg|mini|Alexander Missurkin bi en EVA (2013)]] To sien eersten Langtietfloog is Missurkin an‘n 28. März 2013 upbraken. He is mit dat Ruumschipp [[Sojus TMA-08M]] tosommen mit den Kommandanten [[Pawel Wladimirowitsch Winogradow]] un [[Christopher John Cassidy]] to de ISS flagen.He hett do ras Bordingenieur vun de [[ISS-Expedition 35|ISS-Expeditschonen 35]] un [[ISS-Expedition 36|36]] arbeit. An Bord weern dor all [[Chris Austin Hadfield]], [[Thomas Henry Marshburn]] un [[Roman Jurjewitsch Romanenko]], de den nahderhen aflöst wurrn dör [[Karen Lujean Nyberg]], [[Fjodor Nikolajewitsch Jurtschichin]] un [[Luca Parmitano]]. An’n 24. Juni 2013 hett Missurkin sien eersten [[Butenbordinsatz]] tosommen mit Fjodor Jurtschichin harrt. De bei hemm Wartungsarbeiten an dat Köhlsystem vun dat russisch Segment vun de ISS vörnommen. Buterdem hemm se Klammern för Stroomkabel för dat tokünftige Modul [[Nauka]] monteert.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.esa.int/About_Us/ESA_Publications/ESA_Bulletin_157_Feb_2014 |titel=Programmes in Progress |werk=ESA Bulletin Nr. 157 |datum=2014-02 |sprache=en |abruf=2016-05-25}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.russianspaceweb.com/iss_fgb2.html |titel=FGB-2/MLM |hrsg=Russian Space Web |datum=2017-01-19 |sprache=en |abruf=2017-03-22}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Anatoly Zak |url=http://www.russianspaceweb.com/iss-fgb2-mlm-2017.html |titel=Russian engineers tackle problems with the MLM Nauka module |titelerg=a: ''The launch of the MLM module advanced to 2018'' bzw. b: ''MLM launch schedule gets official OK'' |werk=russianspaceweb.com |hrsg=Anatoly Zak |datum=2017-12-12 |sprache=en |abruf=2018-01-09}}</ref> Missurkin un Jurtschichin hemm ok twee wetenschaplich Experimente in de ISS torüchhaalt un en nee an dat Butere vun de Statschoon anbrocht.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition36/e36_062413_eva.html |titel=Cosmonauts Complete Spacewalk to Prepare Station for New Russian Lab |hrsg=NASA |datum=2013-06-24 |sprache=en |abruf=2013-06-28 }} {{Webarchiv|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition36/e36_062413_eva.html |wayback=20221108045202 |text=Cosmonauts Complete Spacewalk to Prepare Station for New Russian Lab |archiv-bot=2026-04-07 00:37:01 InternetArchiveBot }}</ref> An’n 11. September 2013 is de Mannschap weer to de Eer torüch ween. In’n August 2016 wurr he as [[Held der Russischen Föderation]] un [[Fliegerkosmonaut der Russischen Föderation]] uttekent.<ref>Erlass des Präsidenten der Russischen Föderation vom 26. August 2016 N 432 „Über die Auszeichnung mit den staatlichen Auszeichnungen der Russischen Föderation“ (russisch, [http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201608260054 publication.pravo.gov.ru]).</ref> An‘n 12. September 2017 is Missurkin as Kommandant vun dat Ruumschipp [[Sojus MS-06]] to sien tweet Mission flagen. Tosommen mit [[Mark Thomas Vande Hei|Mark Vande Hei]] un [[Joseph Michael Acaba|Joseph Acaba]] hörr he tonächst de [[ISS-Expedition 53]] (gemeensam mit [[Randolph James Bresnik]], [[Sergei Nikolajewitsch Rjasanski]] un [[Paolo Nespoli]] an. An‘n 14. Dezember övernehm he dat Kommando vun de [[ISS-Expedition 54|Expedition 54]], to de denn af 19. Dezember noch [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]], [[Norishige Kanai]] un [[Scott David Tingle]] keemen. Ok bi disse Mission harr he weer en Butenbordinsatz gemeensam mit Schkaplerow. De Landung tosommen mit Vande Hei und Acaba weer an’n 28. Februar 2018. Sien dart Ruumfloog fung an’n 8. Dezember 2021 an. As Kommandant vun dat Ruumschipp [[Sojus MS-20]] hett he de beid japaansch Weltruumtouristen [[Yusaku Maezawa]] un [[Yozo Hirano]] to de ISS brocht. Dor weern to de Tiet Anton Schkaplerow, [[Raja Chari]], [[Thomas Henry Marshburn]], [[Matthias Maurer]] un [[Kayla Jane Sax Barron]]. De Rückkehr vun hüm un de beid Japaner weer an’n 20. Dezember 2021. An’n 31. März 2022 is he ut den Kosmonautenkorps vun Roskosmos utscheeden.<ref>{{Internetquelle |autor=Rosksmos |url=http://www.gctc.ru/main.php?id=5715 |sprache=ru |titel=Александр Мисуркин завершает свою деятельность в отряде космонавтов Роскосмоса |datum=2022-03-31 |abruf=2022-04-19}}</ref>. Insgesamt hett he över 346 Daag in’n Weltruum verbrocht. == Leven == Alexander Missurkin is verheiraadt un hett twee Kinner. == Weblinks == {{Commons|Aleksandr Misurkin|Alexander Missurkin}} * [http://spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/misurkin_aleksandr.htm Körtbiografie bi spacefacts.de] * [http://www.astronautix.com/m/misurkin.html Indrag in de Encyclopedia Astronautica (englsch)] * [https://www.gctc.ru/main.php?id=192 Biografie bi dat Juri-Gagarin-Kosmonautentrainingszentrum (russisch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Missurkin, Alexander Alexandrowitsch}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Russland]] [[Kategorie:Boren 1977]] [[Kategorie:Ruumfohrer]] pa2a3azlrivhg4ozxc9u4yftvjuqv59 Dommaraju Gukesh 0 182672 1062039 1061663 2026-04-07T02:13:02Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062039 wikitext text/x-wiki [[Datei:Dommaraju Gukesh in 2023.jpg|rechts|duum|D. Gukesh, Wijk aan Zee 2023]] '''Dommaraju Gukesh''' (''D. Gukesh''<ref>''Dommaraju'' is en [[Patronym]], de för Begäng afkört wurrd, un is eegentlich kien Vörnaam.</ref>, * [[29. Mai]] [[2006]] in [[Chennai]]) is en [[Indien|indischer]] [[Schachspeel|Schachspeler]]. As Winner vun dat [[Kandidatenturnier Toronto 2024|Kandidatenturnier]] wurrd he bi de [[Schachweltmeesterschaft 2024]] as Herutforderer gegen den amteeren Weltmeester [[Ding Liren]] antreeden. Gukesh is de jüngste Herutforderer vun en Weltmeester in de Schachgeschichte. == Karriere == In dat Öller vun fiev Johren hett Gukesh dat Schachspeel lehrt.<ref>{{Internetquelle |autor=Sagar Shah |url=https://de.chessbase.com/post/gukesh-ist-zweitjuengster-grossmeister-aller-zeiten |titel=Gukesh ist zweitjüngster Großmeister aller Zeiten |werk=chessbase |datum=2019-01-16 |sprache=de |abruf=2024-04-22}}</ref> Dree Johr later kunn he all bi regionalen Turnieren Erfolge recken. Um aber mehr stark besett Veranstaltungen spelen to können, hett Gukesh 2016 Indien in Richt [[Europa]] verlaaten.<ref>{{Literatur |Autor=Christian Gödecke |Titel=Indisches Ausnahme-Talent Gukesh: Der Junge, der mit zwölf Jahren Schach-Großmeister wurde |Sammelwerk=Der Spiegel |Datum=2019-04-24 |ISSN=2195-1349 |Online=https://www.spiegel.de/sport/sonst/schach-talent-gukesh-der-junge-der-mit-zwoelf-jahren-grossmeister-wurde-a-1264110.html |Abruf=2024-04-22}}</ref> So kunn he de Jöögd-Weltmeesterschap 2018 in de Öllersklass U12 in dat spaansch [[Santiago de Compostela]] winnen. In‘n März 2019 kreeg he as dormals tweetjüngst Speler in de Geschichte (nah [[Sergei Alexandrowitsch Karjakin|Sergei Karjakin]]) in dat Öller vun 12 Johren, 7 Maand un 17 Daag vun de [[FIDE]] den Titel vun en [[Grootmeester (Schach)|Grotmeester]] tospraaken. De dorför notwennig Normen reck he in’n April 2018 bi dat ''18th Bangkok Chess Club Open,'' in’n Dezember vun dat glieker Johr bi en Grootmeesterturnier in dat serbsch [[Paraćin]] un in‘n Januar 2019 bi dat ''Delhi International Open''.<ref>{{Internetquelle| url=http://ratings.fide.com/title_applications.phtml?details=1&id=46616543&title=GM&pb=55| titel=Title Applications 1st quarter PB 2019, 4-6 March, Astana, KAZ Grandmaster (GM) Gukesh D| werk=FIDE| zugriff=2019-05-09| sprache=engelsch}} {{Webarchiv|url=http://ratings.fide.com/title_applications.phtml?details=1&id=46616543&title=GM&pb=55 |wayback=20200603133715 |text=Title Applications 1st quarter PB 2019, 4-6 March, Astana, KAZ Grandmaster (GM) Gukesh D |archiv-bot=2026-04-07 02:13:02 InternetArchiveBot }}</ref> Bi de [[Schacholympiade 2022]] speel Gukesh an dat eerst Brett för de tweet Mannschap vun Indien. He reck en Elo-Performance vun 2867 mit negen Punkten ut elf Partien un wunn en individuelle Goldmedaille för dat best Brettergevnis. He hett dorbi de eerst acht Partien in Reeg wunnen. Sien eenzig Nedderlaag kreeg Gukesh in de teihnt Runn gegen den Usbeken [[Nodirbek Abdusattorov]], as he en wunnen Positschoon verspeel, wat letztlich Indien 2 den Gesamtsieg kösten dee, den stattdessen [[Usbekistan]] schaff.<ref>Amit Karmarkar: [https://timesofindia.indiatimes.com/sports/chess/chess-olympiad-am-proud-but-i-let-the-team-down-too-says-gukesh/articleshow/93470041.cms ''Chess Olympiad: Am proud, but I let the team down too, says Gukesh.''] In: ''The Times of India.'' 10. August 2022, afropen an'n 6. April 2024 (engelsch).</ref><ref>Thorsten Cmiel: [https://en.chessbase.com/post/the-dramatic-deciding-game ''The dramatic, deciding game.''] In: ''en.chessbase.com.'' 13. August 2022, afropen an’n 6. April 2024 (engelsch).</ref> In’n August 2023 keem Gukesh as jüngst Speler över de [[Elo-Tall|Elo-Marke]] vun 2750 (tovör [[Magnus Carlsen]]).<ref>Anthony Levin: [https://www.chess.com/news/view/gukesh-youngest-player-to-break-2750 ''Gukesh Breaks Record: Youngest Player To Cross 2750 Rating''] up chess.com. 21. Juli 2023, afropen an’n 7. April 2024 (engelsch).</ref> Bi den [[Schach-Weltpokal 2023|Schach-Weltpokal]] reck he dat Veertelfinale, verlor denn aber gegen Carlsen.<ref>Vivek Krishnan: [https://www.hindustantimes.com/sports/others/carlsen-is-great-but-losing-in-the-quarters-was-painful-gukesh-101692455181894.html ''Carlsen is great, but losing in the quarters was painful: Gukesh.''] In: ''Hindustan Times.'' 19. August 2023, afropen an’n 7. April 2024 (englisch).</ref> In‘n September hett Gukesh mit en Elo vun 2758 [[Viswanathan Anand]] nah 37 Johren as de Nummer 1 vun Indien aflööst. Dorbi reck he Rang 8 vun de Weltranglist.<ref>Leon Watson: [https://www.chess.com/news/view/gukesh-ends-anands-37-year-reign ''Gukesh Ends Anand's 37-Year Reign As India’s Official Number 1''] up chess.com. 1. September 2023, afropen an’n 6. April 2024 (engelsch).</ref> As Tweetplatzeert vun den [[FIDE Circuit 2023]] hett Gukesh sück vör dat [[Kandidatenturnier Toronto 2024|Kandidatenturnier in Toronto 2024]] qualifizeert, wiel de Sieger [[Fabiano Caruana]] all vördem qualifizeert weer.<ref>[https://fide.com/news/2826 ''FIDE Circuit: Gukesh qualifies for Candidates 2024.''] In: ''FIDE.'' 30. Dezember 2023, afropen an’n 6. April 2024 (engelsch).</ref> Bi dat [[Tata-Steel-Schachturnier|Tata Steel Masters]] 2024 belegg Gukesh nah [[Tie-Break#Schach|Tie-Break]] den tweeten Platz achter [[Wei Yi]].<ref>Carlos Alberto Colodro: [https://en.chessbase.com/post/tata-steel-chess-2024-r13 ''Wei Yi brilliantly wins Tata Steel Masters in blitz playoff.''] In: ''en.chessbase.com.'' 29. Januar 2024, afropen an’n 6. April 2024 (engelsch).</ref> Dat Kandidatenturnier 2024 wunn Gukesh mit en half Punkt Vörsprung vör [[Fabiano Caruana]], [[Hikaru Nakamura]] un [[Jan Alexandrowitsch Nepomnjaschtschi|Jan Nepomnjaschtschi]]. Dormit hett he sück as Herutforderer vun [[Ding Liren]] bi de kommend [[Schachweltmeesterschap 2024|Schachweltmeesterschap]] qualifizeert.<ref>[https://en.chessbase.com/post/candidates-tournament-2024-live ''Candidates – Gukesh and Tan are the outright winners!''] up en.chessbase.com. 21. April 2024, afropen an’n 23. April 2024 (engelsch).</ref> He is Stand 2024 de jüngste Speler, de sück je för en Weltmeesterschapskamp qualifizeert hett.<ref>Anthony Levin: [https://www.chess.com/news/view/2024-fide-candidates-tournament-round-14 ''Gukesh Youngest Ever To Win Candidates Tournament, Tan Wins Women’s By 1.5 Points''] up chess.com. 22. April 2024, afropen an’n 23. April 2024 (engelsch).</ref> == Vereene == In de franzöösch [[Franzöösch Mannschapsmeesterschap in’t Schach|Top 12]] speel Gukesh 2019 för de [[Association Cannes-Echecs]]. == Weblinks == {{Commons}} * [https://www.365chess.com/players/Gukesh_D Nachspeelbar Partien vun D. Gukesh] up 365Chess.com (engelsch) * [https://de.chessbase.com/post/gukesh-ist-zweitjuengster-grossmeister-aller-zeiten Gukesh ist zweitjüngster Großmeister aller Zeiten] up ChessBase (16. Januar 2019) == Enkeld Nahwiesen un Anmarken== <references /> {{SORTIERUNG:Gukesh, Dommaraju}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Indien]] [[Kategorie:Boren 2006]] [[Kategorie:Schachspeler]] p53lvtzj1dow11c10ogwos51eqcncmj Afrikaansche Union 0 182841 1062002 1061610 2026-04-07T00:25:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062002 wikitext text/x-wiki [[Bild:Flag of the African Union.svg|duum|Flagg van de Afrikaansche Union]] De '''Afrikaansche Union''' (kort: '''AU''', {{ArS|الاتحاد الأفريقي&lrm;|d=al-Ittiḥād al-Ifrīqī}}, {{S|en|''African Union''}}, {{S|fr|''Union africaine''}}, {{S|pt|''União Africana''}}, {{S|es|''Unión Africana''}}, {{S|sw|''Umoja wa Afrika''}})<ref>{{Webarchiv|url=http://www.au.int/en/about/constitutive_act|text=Constitutive Act of the African Union|wayback=20110205085521}}.</ref> is ene internatschonale Organsatschoon un de Nafolger för de [[Organisatschoon för Afrikaansche Eenheed]] (OAU). Se sett sik för de Tohooparbeed twischen den afrikaanschen Staten in. In de Organisatschoon hebbet sik in de eerst 53, nu al 55 Staten tohoopsloten.<ref>{{Internetquelle |url=https://au.int/en/member_states/countryprofiles2 |titel=Member States {{!}} African Union |abruf=2020-11-28 }} {{Webarchiv|url=https://au.int/en/member_states/countryprofiles2 |wayback=20200527125905 |text=Member States {{!}} African Union |archiv-bot=2026-04-07 00:25:30 InternetArchiveBot }}</ref> Maten in de Afrikaansche Union sind alle afrikaanschen Staten, de internatschonaal goodkennt sind, man ook Westsahara med ümstreden Status. [[Marokko]] worde den 30.&nbsp;Januar 2017 na 33&nbsp;Jaren buten de Organisatschoon wedder upnomen.<ref name="Marokko_wieder_aufgenommen">[https://www.welt.de/newsticker/news1/article161672658/Marokko-nach-33-Jahren-wieder-in-die-Afrikanische-Union-aufgenommen.html ''Marokko nach 33&nbsp;Jahren wieder in der Afrikanischen Union''.] (hoogdüütsch) </ref> Den Höövdsitt het de de Organisatschoon in’n [[Äthiopien|äthioopschen]] [[Addis Abeba]], dat Panafrikaansche Parlament sitt in de [[Süüdafrika|süüdafrikaansche]] Stad [[Midrand]]. == Maten in de AU == {| class="wikitable sortable zebra" style="text-align:right; width:100%;" ! rowspan="2" |Staat ! rowspan="2" |Höövdstad ! colspan="2" |Inwoners ! colspan="2" |Flach ! rowspan="2" data-sort-type="number" |BIP <small>(Mio. USD; 2016)</small> ! rowspan="2" class="unsortable" |Amtssprake(e) ! rowspan="2" data-sort-type="date" |Bitridd<br /><br /> <small>(in de &nbsp;OAU&nbsp;oder&nbsp;AU)</small> ! rowspan="2" data-sort-type="date" |Suspenschonen |- !(2017)<sup>a</sup><ref>{{Internetquelle |url=https://population.un.org/wpp/DataQuery/ |titel=World Population Prospects – Population Division – United Nations |abruf=2018-06-09 }} {{Webarchiv|url=https://population.un.org/wpp/DataQuery/ |wayback=20200615001511 |text=World Population Prospects – Population Division – United Nations |archiv-bot=2026-04-07 00:25:30 InternetArchiveBot }}</ref> ! % !(km²) ! % |- class="hintergrundfarbe8" | style="text-align:left" |'''[[Bild:Flag_of_the_African_Union.svg|20x20px|Flagge der afrikanischen Union]] Afrikanische Union''' | style="text-align:left" |'''Addis Abeba''' |'''1.255.134.369''' |'''100''' |'''30.093.154''' |'''100''' |'''2.365.243''' <small>(2018)</small> | style="text-align:left" |[[Araabsche Spraak|araabsch]], [[Engelsche Spraak|engelsch]], [[Franzöösche Spraak|fransch]], [[Portugeesche Spraak|portugeesch]], [[Spaansche Spraak|spaansch]], [[Swahili (Spraak)|swahili]], jede ander afrikaansche Sprake |– |– |- | style="text-align:left" |{{EGY}} | style="text-align:left" |[[Kairo]] |97.553.151 |7,77 |1.001.449 |3,33 |266.653 | style="text-align:left" |[[Araabsche Spraak|araabsch]] | {{DatumZelle|1963-05-25}} |2013–2014 |- | style="text-align:left" |{{DZA}} | style="text-align:left" |[[Algier]] |41.318.142 |3,29 |2.381.741 |7,91 |153.515 | style="text-align:left" |araabsch, kabylsch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{AGO}} | style="text-align:left" |[[Luanda]] |29.784.193 |2,37 |1.246.700 |4,14 |108.746 | style="text-align:left" |[[Portugeesche Spraak|portugeesch]] | {{DatumZelle|1975-02-11}} | |- | style="text-align:left" |{{GNQ}} | style="text-align:left" |[[Malabo]] |1.267.689 |0,10 |28.051 |0,09 |10.680 | style="text-align:left" |portugeesch, [[Spaansche Spraak|spaansch]], [[Franzöösche Spraak|fransch]] | {{DatumZelle|1968-10-12}} | |- | style="text-align:left" |{{ETH}} | style="text-align:left" |[[Addis Abeba]] |104.957.438 |8,35 |1.127.127 |3,75 |65.691 | style="text-align:left" |[[Amhaarsche Spraak|mharisch]] | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{BEN}} | style="text-align:left" |[[Porto-Novo]] |11.175.692 |0,89 |112.620 |0,37 |8.025 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{BWA}} | style="text-align:left" |[[Gaborone]] |2.291.661 |0,18 |582.000 |1,93 |14.176 | style="text-align:left" |[[Engelsche Spraak|engelsch]], Setswana | {{DatumZelle|1966-10-31}} | |- | style="text-align:left" |'''{{BFA}}''' | style="text-align:left" |[[Ouagadougou]] |19.193.382 |1,53 |274.200 |0,91 |10.668 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{BDI}} | style="text-align:left" |[[Bujumbura]] |10.864.245 |0,86 |27.834 |0,09 |2.732 | style="text-align:left" |engelsch, fransch, Kirundi | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{DJI}} | style="text-align:left" |[[Dschibuti (Stadt)|Dschibuti]] |956.985 |0,08 |23.200 |0,08 |1.710 | style="text-align:left" |araabsch, fransch | {{DatumZelle|1977-06-27}} | |- | style="text-align:left" |{{CIV}} | style="text-align:left" |[[Yamoussoukro]] |24.294.750 |1,93 |322.461 |1,07 |33.031 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} |2010–2011 |- class="hintergrundfarbe3" | style="text-align:left" |{{ERI}} | style="text-align:left" |[[Asmara]] |5.068.831 |0,40 |121.144 |0,40 |5.235 | style="text-align:left" |araabsch, Tigrinya | {{DatumZelle|1993-05-24}} |2008–2011<br /><br />sied 2021 |- | style="text-align:left" |[[Bild:Flag_of_Eswatini.svg|20x20px]] '''[[Swasiland|Eswatini]]''' | style="text-align:left" |[[Mbabane]] |1.367.254 |0,11 |17.363 |0,06 |3.813 | style="text-align:left" |engelsch, Siswati | {{DatumZelle|1968-09-24}} | |- | style="text-align:left" |{{GAB}} | style="text-align:left" |[[Libreville]] |2.025.137 |0,16 |267.667 |0,89 |13.149 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |'''{{GMB}}''' | style="text-align:left" |[[Banjul]] |2.100.568 |0,17 |11.295 |0,04 |934 | style="text-align:left" |engelsch | {{DatumZelle|1965-03-09}} | |- | style="text-align:left" |{{GHA}} | style="text-align:left" |[[Accra]] |28.833.629 |2,30 |238.537 |0,79 |40.012 | style="text-align:left" |engelsch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- class="hintergrundfarbe3" | style="text-align:left" |{{GIN}} | style="text-align:left" |[[Conakry]] |12.717.176 |1,01 |245.857 |0,82 |6.395 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} |sied 2021 |- | style="text-align:left" |{{GNB}} | style="text-align:left" |[[Bissau]] |1.861.283 |0,15 |36.125 |0,12 |1.103 | style="text-align:left" |portugeesch | {{DatumZelle|1973-11-19}} | |- | style="text-align:left" |{{CMR}} | style="text-align:left" |[[Yaoundé]] |24.053.727 |1,91 |475.442 |1,58 |29.639 | style="text-align:left" |engelsch, fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{CPV}} | style="text-align:left" |[[Praia (Kap Verde)|Praia]] |546.388 |0,04 |4.033 |0,01 |1.403 | style="text-align:left" |portugeesch | {{DatumZelle|1975-07-18}} | |- | style="text-align:left" |{{KEN}} | style="text-align:left" |[[Nairobi]] |49.699.862 |3,97 |582.646 |1,94 |66.596 | style="text-align:left" |engelsch, [[Swahili (Spraak)|swahili]] | {{DatumZelle|1963-12-13}} | |- | style="text-align:left" |{{COM}} | style="text-align:left" |[[Moroni (Komoren)|Moroni]] |813.912 |0,06 |1.862 |0,01 |1.129 | style="text-align:left" |araabsch, fransch, Komoorsch | {{DatumZelle|1975-07-18}} | |- | style="text-align:left" |{{COD}} | style="text-align:left" |[[Kinshasa]] |81.339.988 |6,47 |2.345.410 |7,79 |37.675 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{COG}} | style="text-align:left" |[[Brazzaville]] |5.260.750 |0,42 |342.000 |1,14 |7.505 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{LSO}} | style="text-align:left" |[[Maseru]] |2.233.339 |0,18 |30.355 |0,10 |2.020 | style="text-align:left" |engelsch, Sesotho | {{DatumZelle|1966-10-31}} | |- | style="text-align:left" |{{LBR}} | style="text-align:left" |[[Monrovia]] |4.731.906 |0,38 |111.370 |0,37 |2.999 | style="text-align:left" |engelsch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{LBY}} | style="text-align:left" |[[Tripolis]] |6.374.616 |0,51 |1.775.500 |5,90 |40.209 | style="text-align:left" |araabsch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{MDG}} | style="text-align:left" |[[Antananarivo]] |25.570.895 |2,03 |587.041 |1,95 |10.517 | style="text-align:left" |fransch, Malagasy | {{DatumZelle|1963-05-25}} |2009–2014 |- | style="text-align:left" |{{MWI}} | style="text-align:left" |[[Lilongwe]] |18.622.104 |1,48 |118.480 |0,39 |4.780 | style="text-align:left" |Chichewa, engelsch | {{DatumZelle|1964-07-13}} | |- class="hintergrundfarbe3" | style="text-align:left" |{{MLI}} | style="text-align:left" |[[Bamako]] |18.541.980 |1,48 |1.240.192 |4,12 |12.942 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} |2012<br /><br />sied 2020 |- | style="text-align:left" |{{MAR}} | style="text-align:left" |[[Rabat]] |35.739.580 |2,84 |446.550 |1,48 |91.358 | style="text-align:left" |araabsch, Tamazight | {{DatumZelle|1963-05-25}}/<br /> 31. Januar 2017 | |- | style="text-align:left" |'''{{MRT}}''' | style="text-align:left" |[[Nouakchott]] |4.420.184 |0,35 |1.030.700 |3,43 |4.292 | style="text-align:left" |araabsch | {{DatumZelle|1963-05-25}} |2005–2009 |- | style="text-align:left" |{{MUS}} | style="text-align:left" |[[Port Louis]] |1.265.138 |0,10 |2.040 |0,01 |10.841 | style="text-align:left" |engelsch | {{DatumZelle|1968-08}} | |- | style="text-align:left" |{{MOZ}} | style="text-align:left" |[[Maputo]] |29.668.834 |2,36 |801.590 |2,66 |10.214 | style="text-align:left" |portugeesch | {{DatumZelle|1975-07-18}} | |- | style="text-align:left" |{{NAM}} | style="text-align:left" |[[Windhuk|Windhoek]] |2.533.794 |0,20 |824.292 |2,74 |10.177 | style="text-align:left" |engelsch | {{DatumZelle|1990-06}} |- class="hintergrundfarbe3" | style="text-align:left" |{{NER}} | style="text-align:left" |[[Niamey]] |21.477.348 |1,71 |1.267.000 |4,21 |7.096 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} |2010–2011<br /><br />sied 2023 |- | style="text-align:left" |{{NGA}} | style="text-align:left" |[[Abuja]] |190.886.311 |15,20 |923.768 |3,07 |400.365 | style="text-align:left" |engelsch, Hausa, Igbo, Yoruba | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{RWA}} | style="text-align:left" |[[Kigali]] |12.208.407 |0,97 |26.338 |0,09 |7.876 | style="text-align:left" |engelsch, fransch, Kinyarwanda, Swahili | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{ZMB}} | style="text-align:left" |[[Lusaka]] |17.094.130 |1,36 |752.614 |2,50 |20.090 | style="text-align:left" |engelsch | {{DatumZelle|1964-12-16}} | |- | style="text-align:left" |{{STP}} | style="text-align:left" |[[São Tomé]] |204.327 |0,01 |1.001 |0,00 |334 | style="text-align:left" |portugeesch | {{DatumZelle|1975-07-18}} | |- | style="text-align:left" |{{SEN}} | style="text-align:left" |[[Dakar]] |15.850.567 |1,26 |197.722 |0,66 |12.725 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{SYC}} | style="text-align:left" |[[Victoria (Seychellen)|Victoria]] |94.737 |0,01 |455 |0,00 |1.196 | style="text-align:left" |engelsch, fransch, Seychellenkreol | {{DatumZelle|1976-06-29}} | |- | style="text-align:left" |{{SLE}} | style="text-align:left" |[[Freetown (Sierra Leone)|Freetown]] |7.557.212 |0,60 |71.740 |0,24 |3.568 | style="text-align:left" |engelsch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |'''{{ZWE}}''' | style="text-align:left" |[[Harare]] |16.529.904 |1,32 |390.757 |1,30 |14.263 | style="text-align:left" |Chewa, Chibarwe, engelsch, Kalanga, Khoisan, Nambya, Ndau, Nord-Ndebele, Shangani, Sotho, Shona, Tonga, Tswana, Venda, [[IsiXhosa|Xhosa]] | {{DatumZelle|1980-06-18}} | |- | style="text-align:left" |{{SOM}} | style="text-align:left" |[[Mogadischu]] |14.742.523 |1,17 |637.657 |2,12 |1.158 | style="text-align:left" |araabsch, Somali | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |'''{{ZAF}}''' | style="text-align:left" |[[Pretoria]]<br /><br /> [[Kapstadt]]<br /><br /> [[Bloemfontein]] |56.717.156 |4,52 |1.219.912 |4,05 |263.648 | style="text-align:left" |[[Afrikaans]], engelsch, Süd-Ndebele, [[isiXhosa]], isiZulu, Nord-Sotho, Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga | {{DatumZelle|1994-06-06}} | |- class="hintergrundfarbe3" | style="text-align:left" |{{SDN}} | style="text-align:left" |[[Khartum]] |40.533.330 |3,23 |1.886.068 |6,26 |83.004 | style="text-align:left" |araabsch, engelsch | {{DatumZelle|1963-05-25}} |2019<br /><br />seit 2021 |- | style="text-align:left" |{{SSD}} | style="text-align:left" |[[Juba]] |12.575.714 |1,00 |619.745 |2,06 |6.444 | style="text-align:left" |engelsch | {{DatumZelle|2011-07-27}} | |- | style="text-align:left" |{{TZA}} | style="text-align:left" |[[Dodoma]] |57.310.019 |4,57 |945.087 |3,14 |45.548 | style="text-align:left" |engelsch, swahili | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{TGO}} | style="text-align:left" |[[Lomé]] |7.797.694 |0,62 |56.785 |0,19 |3.880 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{TCD}} | style="text-align:left" |[[N’Djamena]] |14.899.994 |1,19 |1.284.000 |4,27 |10.418 | style="text-align:left" |araabsch, fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{TUN}} | style="text-align:left" |[[Tunis]] |11.532.127 |0,92 |163.610 |0,54 |38.955 | style="text-align:left" |araabsch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{UGA}} | style="text-align:left" |[[Kampala]] |42.862.958 |3,42 |241.040 |0,80 |23.294 | style="text-align:left" |engelsch, swahili | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{ESH}} | style="text-align:left" |[[El Aaiún]] (de jure) |552.628 |0,04 |266.000 |0,9 |– | style="text-align:left" |araabsch, spaansch | {{DatumZelle|1982-02-22}} | |- | style="text-align:left" |{{CAF}} | style="text-align:left" |[[Bangui]] |4.659.080 |0,37 |622.984 |2,07 |1.780 | style="text-align:left" |fransch, Sango | {{DatumZelle|1963-05-25}} |2013–2016 |} == Präsidenten van de Afrikaansche Union == [[Bild:Jakaya_Kikwete_and_Muammar_al-Gaddafi,_12th_AU_Summit,_090202-N-0506A-678.jpg|duum|[[Muammar al-Gaddafi]] (rechts), wichtigen Initschater för de AU, medJakaya Kikwete (luchtss) up den 12. AU-Toppdrepen (2009)]] {| class="wikitable" !Amtstied !Präsident !Staat |- |Juli 2002 – Juli 2003 |[[Thabo Mbeki]] |{{ZAF}} |- |Juli 2003 – Juli 2004 |Joaquim Alberto Chissano |{{MOZ}} |- |Juli 2004 – Jan. 2006 |Olusegun Obasanjo |{{NGA}} |- |Jan. 2006 – Jan. 2007 |Denis Sassou-Nguesso |{{COG}} |- |Jan. 2007 – Feb. 2008 |John Agyekum Kufuor |{{GHA}} |- |Feb. 2008 – Jan. 2009 |Jakaya Kikwete |{{TZA}} |- |Feb. 2009 – Jan. 2010 |[[Muammar al-Gaddafi]] |{{LBY}} |- |Jan. 2010 – Jan. 2011 |Bingu wa Mutharika |{{MWI}} |- |Jan. 2011 – Jan. 2012 |Teodoro Obiang Nguema Mbasogo |{{GNQ}} |- |Jan. 2012 – Jan. 2013 |Boni Yayi |{{BEN}} |- |Jan. 2013 – Jan. 2014 |Hailemariam Desalegn |{{ETH}} |- |Jan. 2014 – Jan. 2015 |Mohamed Ould Abdel Aziz |{{MRT}} |- |Jan. 2015 – Jan. 2016 |[[Robert Mugabe]] |{{ZWE}} |- |Jan. 2016 – Jan. 2017 |Idriss Déby |{{TCD}} |- |Jan. 2017 – Jan. 2018 |Alpha Condé |{{GIN}} |- |Jan. 2018 – Feb. 2019 |Paul Kagame |{{RWA}} |- |Feb. 2019 – Feb. 2020 |Abd al-Fattah as-Sisi |{{EGY}} |- |Feb. 2020 – Feb. 2021 |Cyril Ramaphosa |{{ZAF}} |- |Feb. 2021 – Feb. 2022 |Félix Tshisekedi |{{COD}} |- |Feb. 2022 – Feb. 2023 |[[Macky Sall]] |{{SEN}} |- |Feb. 2023 – Feb. 2024 |Azali Assoumani |{{COM}} |- |sied 17. Februar 2024 |Mohamed Ould Ghazouani |{{MRT}} |} == Kommissschoon van de Afrikaansche Union == De Kommischoon het [[Utövend Macht|exekutive]] Upgaven. De Kommischoon het vandage sess, eerdage acht Kommissaren, enen Vörsitte un enen Vörsitter as Stellvertreder Vorsitzenden und einem stellvertretenden Vorsitzenden. {| class="wikitable" |+Vörsitter van de Kommischoon !Amtstied !Vörsitter<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rulers.org/intorgs1.html#au |titel=African Union |werk=rulers.org |abruf=2019-05-25 |sprache=en}}</ref> !Staat |- |2002–2003 |Amara Essy (Interim) |{{CIV}} |- |2003–2008 |Alpha Oumar Konaré |{{MLI}} |- |2008–2012 |Jean Ping |{{GAB}} |- |2012–2017 |Nkosazana Dlamini-Zuma |{{ZAF}} |- |sied 2017 |Moussa Faki |{{TCD}} |} == Literatur == * Yassin El-Ayouty (Heruutgever): ''The Organization of African Unity After Thirty Years.'' Westport/New York 1994. * Christof Hartmann: ''Demokratie als Leitbild der afrikanischen Staatengemeinschaft? Zur Theorie und Praxis demokratischer Schutzklauseln in der Afrikanischen Union.'' In: ''Verfassung und Recht in Übersee (VRÜ).'' 38.&nbsp;Jg., 2005, {{ISSN|0506-7286}}, S.&nbsp;201–220. * Christof Heyns, Evarist Baimu, Magnus Killander: ''The African Union.'' In: ''German Yearbook of International Law.'' Band&nbsp;46, 2004, S.&nbsp;252–283. * Konstantinos D. Magliveras, Gino J. Naldi: ''The African Union – A New Dawn for Africa?'' In: ''International and Comparative Law Quarterly.'' Band&nbsp;51, 2002, S.&nbsp;415–425. * Peter Meyns: ''Von der OAU zur „Afrikanischen Union“. Khadafis Engagement für die afrikanische Einheit.'' In: ''Internationale Politik.'' Heft 11/2001, S.&nbsp;45–52. * Désiré Nzisabira: ''Von der Organisation der Afrikanischen Einheit zur Afrikanischen Union.'' [[Hamborg]] 2006. * Corinne A.&nbsp;A. Packer, Donald Rukare: ''The New African Union and Its Constitutive Act.'' In: ''American Journal of International Law.'' Band&nbsp;96. 2002, S.&nbsp;365–379. * Omar Touray: ''The African Union: The First Ten Years.'' Rowman and Littlefield, Lanham 2016, ISBN 978-1-4422-6897-5. == Webverwiese == * [https://web.archive.org/web/20240508184229/https://au.int/ Webstede AU] (araabsch,engelsch, fransch, portugeesch, Suaheli) * [https://web.archive.org/web/20210602092346/https://au.int/en/treaties/constitutive-act-african-union Gründungsdokument der Afrikanischen Union] (engelsch, fransch, portugeesch) * Christian von Soest: [https://web.archive.org/web/20220706094556/https://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=/content/publikationen/pdf/gf_afrika_0804.pdf ''Wacklige „Bausteine“ und schwache „Maurer“: Die Afrikanische Union hat ein Integrationsproblem.''] (PDF; 570&nbsp;kB) GIGA, Nr.&nbsp;4, 2008 (hoogdüütsch) * [https://web.archive.org/web/20220706142701/https://pw-portal.de/auswahlbibliografien/114-afrika-zukunftsfaehig-durch-regionale-kooperationen Politikwetenschoplike Literatuur över de AU un regionale Kooperatschoon in Afrika] in de ''Annotierten Bibliografie der Politikwissenschaft'' (hoogdüütsch) == Einzelnachweise == <references responsive="" /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Internatschonale Organisatschoon]] [[Kategorie:Afrika]] 7xowb76kxkl8od85k8nvl8018sm4wcm Doodsstrafe 0 183057 1062040 1061664 2026-04-07T02:13:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062040 wikitext text/x-wiki [[Bild:Capital_punishment_in_the_world_2024.svg|duum|500x500px|Doodsstrafe in allen Staten:<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#008080|TEXT=heel upgeven}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#80E000|TEXT=alleen in besünner Straafperzessen (t. B. Kriegsrecht)}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#E0A040|TEXT=Exekutschonen stoppt}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FF0000|TEXT=Doodsstrafe bruukt}} ]] De '''Doodsstrafe''' is dat Döden van Minschen för een na den Gesetten [[straafbaar Doon]]. Vör de Doodsstrafe krigt de Verordeelte meest in enen [[Gerichtsverfahren|Gerichtsverfaren]] een '''Doodsoordeel''', so dat Veroordeelte upletzt [[Exekutschoon|henricht]] oder exekuteert wärd, dat Oordeel to vullstrecken. Ol sied Jaarhunnerden Tied wärd Personen exekuteert, wenn de straafbaren Daden för sunnerlik schaar Verbreken gellen. In’n 18. Jaarhunderd fung dat in de [[Opklärung|Upklärung]] an, dat in Europa de Frage upkeem, of de Doodsstrafe gegen’t Recht is oder nich. Een paar Staten geven to de Tied al de Doodsstrafe up, so to’n Bispeel dat [[Groothertogdom Toskana]] in’n Jare 1786. De Doodsstrafe geven allnagrade meer un meer Staten up. Vandage es de Doodsstrafe in de [[Ethik]], den [[Straafrecht]] ümmestreden; faken geld se för nicht to vereenbaren med den Minschenrechten. Vele Organisatschonen sett sik in, de Doodsstraafr weltwied uptoheven. As ene Stap för düt Maal verlangt de [[Vereente Natschonen|Vereenten Natschonen]] sied 2007 een Moratorium för Exekutschonen. <!--- == Definitschoon == [[Bild:Beccaria_-_Dei_delitti_e_delle_pene_-_6043967_A.jpg|duum|Cesare Beccaria, ''Dei delitti e delle pene'']] == Straafbaar Doon == In’n Strafrecht geld de Doodsstrafe meest för Moord. In männigen Staten ook för ander Verbreken, de direkt oder indirekt dat Leven van ander Personen in Gefaar bringt: * Bankroov ([[Saudi-Arabien]]) * Minschenroov (Saudi-Arabien), * Kinnerroov ([[Indien]]) * Minschenhannel ([[Volksrepubliek China|Volksrepublik China]]), * Roov med Doodsfolge ([[Vereenigte Staten]]) * Sexueel Gewaltandoon (China, Saudi-Arabien) * Vergewaltigung mit Todesfolge oder wenn das Opfer dauerhaft ins Koma fällt ([[Indien]]), * Sexuell Missbruuk van Kinners (China und [[Indonesien]]), * Drogenhannel oder Drogenbesitt ([[Indonesien]], Saudi-Arabien, [[Malaysia]], [[Singapur]], [[Thailand]], [[Republiek China|Republik China (Taiwan)]] und Volksrepublik China), * Illegale Produktschoon un Verkopen van giftigen Alkohol (Gujarat, siehe auch Prohibition in Indien) * Scheetwapen illegaal bruken (Singapur), * [[Terrorismus|terroristische Anschläge]] auf Erdöl- und Gasleitungen (Indien), Terroranschläge ([[Kamerun]], [[Vereenigte Araabsche Emiraten|Vereinigte Arabische Emirate]]). Weerdschoplike Verbreken för de, de Doodsstrafe gellen kann: * Korruptschoon (China, Iran) In männigen messt islaamschen Staten geld ook för düsse straafbaar Doon de Doodsstrafe: * Ehbreken (Saudi-Arabien, [[Iran]], [[Afghanistan]], Vereinigte Arabische Emirate, [[Brunei]]), * Homosexualität (Afghanistan, Katar, Iran, [[Jemen]], [[Nigeria]], Saudi-Arabien, [[Somalia]], Vereinigte Arabische Emirate, Brunei, vgl. aber auch das christliche Uganda), * vor- bzw. außerehelichen Geschlechtsverkehr, siehe Zinā (Afghanistan, Iran, Jemen, Pakistan, Saudi-Arabien) * Afwenne van’n Islaam (Afghanistan, Iran, Jemen, [[Katar]], Mauretanien, [[Pakistan]], Saudi-Arabien, Somalia, Vereinigte Arabische Emirate, [[Malediven]], Brunei), * Blasphemie (Pakistan) * [[Hex|Hexerie]] (Saudi-Arabien).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.planet-schule.de/wissenspool/todesstrafe/inhalt/wissen.html|text="Abschaffung der Todesstrafe"|wayback=20100613145041}} auf planet-schule.de</ref> Velen Staten bestraaft na den Kriegsrecht med de Doodstrafe: * Landsverraad, * Hooverraad, * Spionage, * Sabotage, * Desertschoon. == Internationale und europäische Rechtslage == === Statenliste === De Liste hier unner list ollens tohope 198 Staten up:<ref name="AI-Staatenliste">[https://amnesty-todesstrafe.de/wp-content/uploads/325/reader_wenn-der-staat-toetet_laenderliste-3.pdf Wenn der Staat tötet. Liste der Staaten mit und ohne Todesstrafe] (PDF; 299&nbsp;kB) Upropen den 24. August 2018. (hoogdüütsch)</ref> : {{Koortlegenn|KLÖÖR=#008080|TEXT=heel upgeven}}{{Farblegende|#008080|vollständig abgeschafft}}{{Koortlegenn|KLÖÖR=#80E000|TEXT=alleen in besünner Straafperzessen (t. B. Kriegsrecht)}} {{Farblegende|#80E000|nur in Sonderstrafverfahren (z.&nbsp;B. Kriegsrecht)}}{{Koortlegenn|KLÖÖR=#E0A040|TEXT=Exekutschonen stoppt}}{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FF0000|TEXT=Doodsstrafe bruukt}} {{Farblegende|#E0A040|Hinrichtungsstopp}}{{Farblegende|#3F9BBB|'''115''' Staaten, in denen die Todesstrafe vollständig abgeschafft ist.}} : {{Farblegende|#D4DF5A|'''{{0}}{{0}}7''' Staaten, in denen die Todesstrafe nur in Sonderstrafverfahren (z.&nbsp;B. Kriegsrecht) existiert.}} : {{Farblegende|#E8AA30|'''{{0}}24''' Staaten mit einem Hinrichtungsstopp.}} : {{Farblegende|#CC7662|'''{{0}}52''' Staaten, die die Todesstrafe auch im gewöhnlichen Strafrecht haben und anwenden.}} In den [[Vereenigte Staten|USA]] bruukt 27 Bundsstaten de Doodsstrafe. Ander Bundsstaten hebbet de Doodsstrafe upgeven.<ref name="USA">[https://www.ncsl.org/research/civil-and-criminal-justice/death-penalty.aspx ''States and Capital Punishment'' (8. November 2021)] [[National Conference of State Legislatures]], upropen den 6. Märt 2022</ref> == För un gegen de Doodsstrafe == '''Begründungen''' '''Historie''' ---> == Literatuur == '''Na 1945''' * Hans J. Pieper (Heruutgever): ''Hat er aber gemordet, so muss er sterben. Klassiker der Philosophie zur Todesstrafe.'' Günter Seubold, Alfter 2003, ISBN 3-935404-11-5. * Wilhelm Gotthelf Schirlitz: ''Die Todesstrafe in naturrechtlicher und sittlicher Beziehung.'' 1825. * Charles Lucas: ''Von dem Strafsysteme und der Abhaltungstheorie im Allgemeinen; von der Todesstrafe insbesondere.'' 1830. * Franz Joseph Felsecker: ''Worte an Bayern, betreffend die Abschaffung der Todesstrafe.'' Nürnberg/Fürth 1831. * Conrad Samhaber: ''Die Abschaffung der Todesstrafe aus rechtlichen, politischen und religiösen Gründen.'' 1831. * Andreas Neubig: ''Die rechtswidrige Todesstrafe und die rechtmäßige Hinrichtung.'' 1833. * Christian Leberecht Fritzsche: ''Über die Todesstrafe. Ein Versuch zur Vertheidigung derselben…'' Colditz 1835. * Johann Christian August Grohmann: ''Christenthum und Vernunft für die Abschaffung der Todesstrafe.'' 1835. * Carl Ferdinand Theodor Hepp: ''Ueber den gegenwärtigen Stand der Streitfrage über die Zulässigkeit der Todesstrafe.'' Tübingen 1836. * Giovanni Carmignani: ''Die Todesstrafe. Eine philosophisch-juridische Abhandlung.'' Bamberg 1837 ({{Archive.org|bub_gb_C7lCAAAAcAAJ}}) * August Friedrich Holst: ''Die Todesstrafe aus dem Standpunkte der Vernunft und des Christenthums betrachtet.'' 1837. * Johann Sporschil: ''Versuch eines direkten Beweises der Rechtmäßigkeit der Todesstrafe.'' 1838. * Heinrich Zoepfl: ''Denkschrift über die Rechtmäßigkeit und Zweckmäßigkeit der Todesstrafe.'' 1839. * Carl Philipp Reidel: ''Die Rechtmässigkeit der Todesstrafe.'' 1839. * Wilhelm Goette: ''Ueber den Ursprung des Todesstrafe.'' 1839. * D. Gies: ''Abhandlung über die Rechtlichkeit oder Widerrechtlichkeit der Todesstrafe.'' 1841. * Michael Petocz: ''Das Unmoralische der Todesstrafe.'' 1841 (Nachdruck: Kessinger, 2010, ISBN 978-1-160-46331-7. [https://books.google.de/books?id=8J8XAAAAYAAJ&printsec=frontcover books.google.de]) * J. C. Althof: ''Über die Verwerflichkeit der Todesstrafe und was jetzt dafür in Deutschland an ihre Stelle zu setzen.'' Lemgo/ Detmold 1843. [https://books.google.de/books?id=QJ4XAAAAYAAJ&pg=Frontcover books.google.de] * Moriz Carriere: ''Wissenschaft und Leben in Beziehung auf die Todesstrafe.'' 1845. * G. Fiangieri: ''Filangieri über die Rechtmäßigkeit der Todesstrafe.'' 1848. * Mauritius Müller-Jochmus: ''Über die Todesstrafe: eine principielle Untersuchung.'' 1848. * Georg Heinrich Diestel: ''Das Problem der Todesstrafe.'' 1848. * Justizkommission des Königreichs Belgien: ''Vortrag über die Zulässigkeit und Anwendbarkeit der Todesstrafe in der Gesetzgebung.'' 1851. * Georg Friedrich Schlatter: ''Das Unrecht der Todesstrafe.'' Erlangen 1857; {{Archive.org|bub_gb_Y-NCAAAAcAAJ}}. * Albert Friedrich Berner: ''Abschaffung der Todesstrafe.'' 1861. * Carl Joseph Anton Mittermaier: ''Die Todesstrafe: Nach den Ergebnissen der wissenschaftlichen Forschung, der Fortschritte der Gesetzgebung und der Erfahrung.'' 1868. – Nachdruck: BSA, 2003, ISBN 3-901924-05-1. ([https://books.google.de/books?id=UmbVLsb9b3kC&printsec=frontcover books.google.de]) * Karl Eduard Pfotenhauer: ''Die Todesstrafe: Akademischer Vortrag gehalten in Bern vor einem gemischten Auditorium den 9. Januar 1863.'' Heuberger 1863. * J. N. Berger: ''Ueber die Todesstrafe.'' 1864. * N. B. Donkersloot: ''Die Todesstrafe und die Psychologie.'' 1865. * Boje Karl Sophus Christiansen: ''Die Absurdität der sogenannten Todesstrafe.'' 1867; ''Die rechtliche Unmöglichkeit der Todesstrafe.'' 1868. * Anton von Beyerle: ''Ueber die Todesstrafe. Vortrag im Königlich Württembergischen Justizministerium.'' J. B. Metzlersche Buchhandlung, Stuttgart 1867. [http://reader.digitale-sammlungen.de/resolve/display/bsb10393808.html (Digitalisat)] * Richard Eduard John: ''Ueber die Todesstrafe: ein populärer Vortrag.'' 1867. * G. Mehring: ''Die Frage von der Todesstrafe.'' Stuttgart 1867. * Johannes Emil Kuntze: ''Ueber die Todesstrafe: Beibehaltung oder Abschaffung derselben?'' 1868. * Theodor Erasmus Hilgard: ''Ueber Beibehaltung oder Abschaffung der Todesstrafe.'' 1868. * Friedrich Oskar von Schwarze: ''Aphorismen über die Todesstrafe.'' 1868. * A. Fürer: ''Die Todesstrafe: Ein Versuch zu ihrer Rechtfertigung.'' 1869. * Albert Bitzius: ''Die Todesstrafe vom Standpunkt der Religion und der theologischen Wissenschaft.'' 1870. * H. Hetzel: ''Die Todesstrafe in ihrer kulturgeschichtlichen Entwicklung.'' 1870. * Paul Scheibner: ''Die Todesstrafe ein Postulat der Humanität.'' 1872. * Franz von Holtzendorff: ''Das Verbrechen des Mordes und die Todesstrafe.'' 1875. * Karl Barth: ''Die Kirchliche Dogmatik III /4 (Die Lehre von der Schöpfung/ Das Gebot Gottes des Schöpfers), §55 Freiheit zum Leben.'' (1951) 3. Uplage, Theologischer Verlag, Zürich 1969, ISBN 3-290-11013-3, S. 513–580. * Paul Althaus: ''Die Todesstrafe als Problem der christlichen Ethik.'' Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften 1955. * Arthur Koestler, Albert Camus, E. Müller-Meiningen, Jr., F. Nowakowski: ''Die Rache ist mein. Theorie und Praxis der Todesstrafe.'' Ernst Battenberg, Stuttgart 1961. * Albert Camus: ''Die Guillotine. Betrachtungen zur Todesstrafe.'' In: ''Fragen der Zeit.'' Rowohlt, [[Reinbeek]] bi [[Hamborg]] 1997, ISBN 3-499-22195-0. * ''Große Strafrechtsreform, Beratungen über die Todesstrafe, Stellungnahmen von Dahs, Jescheck, Lange, Mezger, Sieverts, Eb. Schmidt, Welzel.'' Niederschriften Band XI, 1959. * Hans Peter Alt: ''Das Problem der Todesstrafe.'' Christian Kaiser, München 1960. * R. Maurach, Eb. Schmidt, W. Preiser: ''Die Frage der Todesstrafe: Zwölf Antworten (Vorträge einer Sendereihe des Süddeutschen Rundfunks).'' Piper, [[Frankfort an’n Main]] 1962. * Frank Müller: ''Streitfall Todesstrafe.'' Patmos, Düsseldorf 1998, ISBN 3-491-72380-9. * Robert Badinter: ''L’abolition.'' Fayard, Paris 2000. * Ulrike Siebauer: ''Kontroversen um die Todesstrafe. Drei Umfragen unter prominenten Zeitgenossen aus Literatur, Wissenschaft und Gesellschaft 1910, 1928, 1931.'' Regensburg 2000, ISBN 3-88246-220-5. '''Historie allgemeen''' * Peter Schuster: ''Verbrecher, Opfer, Heilige. Eine Geschichte des Tötens 1200–1700.'' Klett-Cotta, Stuttgart 2015, ISBN 978-3-608-94845-5. * Wolfgang Rother: ''Verbrechen, Folter und Todesstrafe. Philosophische Argumente der Aufklärung''. Mit einem Geleitwort von Carla Del Ponte. Schwabe, Basel 2010, ISBN 978-3-7965-2661-9. * Martin Haidinger: ''Von der Guillotine zur Giftspritze: Die Geschichte der Todesstrafe. Fakten – Fälle – Fehlurteile.'' Ecowin, Salzburg 2007, ISBN 978-3-902404-45-9. * Dieter Reicher: ''Staat, Schafott und Schuldgefühl. Was Staatsaufbau und Todesstrafe miteinander zu tun haben.'' Leske + Budrich, Opladen 2003, ISBN 3-8100-3831-8. * Michael Kahr: ''Die Geschichte der Todesstrafe.'' Kahr, Fürstenfeldbruck 2001, ISBN 3-935678-02-9. * Jürgen Martschukat: ''Inszeniertes Töten. Eine Geschichte der Todesstrafe vom 17. bis zum 19. Jahrhundert.'' Böhlau, Wien 2000, ISBN 3-412-04700-7. * Karl Bruno Leder: ''Todesstrafe. Ursprung, Geschichte, Opfer.'' (1. Uplage 1980). dtv, München 1986, ISBN 3-423-10622-0. * Ludwig Barring: ''Götterspruch und Henkerhand. Die Todesstrafe in der Geschichte der Menschheit.'' Gustav Lübbe, Bergisch Gladbach 1967. '''Historie in verscheden Saten''' * Michael Kahr: ''Die Geschichte der Todesstrafe in den USA.'' Kahr Media, Fürstenfeldbruck 2011, ISBN 978-3-935678-01-8. * Friedrich Küppersbusch, Oliver Becker: ''Lebenslänglich Todesstrafe.'' Konkret, [[Hamborg]] 2002, ISBN 3-89458-187-5. * Richard J. Evans: ''Rituale der Vergeltung. Die Todesstrafe in der deutschen Geschichte 1532–1987.'' Kindler, Berlin 2001, ISBN 3-463-40400-1 [https://www.perlentaucher.de/buch/6231.html (Rezensionen)]. * Stefan Suter: ''Guillotine oder Zuchthaus. Die Abschaffung der Todesstrafe in der Schweiz.'' Helbing & Lichtenhahn, Basel 1997, ISBN 3-7190-1659-5. * Rolf Peter Calliess: ''Die Todesstrafe in der Bundesrepublik Deutschland.'' NJW 1988, S. 849–857. * Bernhard Düsing: ''Die Geschichte der Abschaffung der Todesstrafe in der Bundesrepublik Deutschland.'' Bollwerk-Verlag, 1952. '''Kriminologie''' * Christian Tobias Folter: ''Die Abschreckungswirkung der Todesstrafe: Eine qualitative Metaanalyse.'' Lit Verlag, [[Mönster]] 2014, ISBN 978-3-643-12567-5. '''Berichte''' * [[Victor Hugo]]: ''Der letzte Tag eines Verurteilten.'' Paris 1829; Reprint: Anakonda, Köln 2005, ISBN 3-938484-52-7. * Johann Dachs: ''Tod durch das Fallbeil. Der deutsche Scharfrichter Johann Reichhart (1893–1972).'' Mittelbayerische Druck- und Verlags-Gesellschaft, Regensburg 1996, ISBN 3-927529-74-5. * Henri Sanson: ''Tagebücher der Henker von Paris 1685–1847.'' 2 Bände, Beck, München 1985, ISBN 3-406-09165-2. '''Aktualität''' * Helmut Ortner: ''Das Buch vom Töten – Über die Todesstrafe.'' Zu Klampen Verlag, Springe 2013, ISBN 978-3-86674-227-7. * Silke Porath: ''Auge um Auge – Todesstrafe heute.'' Gipfelbuch, Waldsolms/Hessen 2006, ISBN 3-937591-31-1. * Christian Boulanger (Heruutgever): ''Zur Aktualität der Todesstrafe, interdisziplinäre und globale Perspektiven.'' 2. Uplage. Berlin-Verlag, Berlin 2002, ISBN 3-8305-0277-X. === Musik === * ''Hallowed Be Thy Name'' van Iron Maiden * ''Ride the Lightning'' van [[Metallica]] * ''25 Minutes to Go.'' van Shel Silverstein; van [[Johnny Cash]] und den Brothers Four aufgeführt * ''The Mercy Seat.'' van Nick Cave and the Bad Seeds; van Johnny Cash gesungen * ''Lethal Injection.'' van Helmut Oehring; aufgeführt durch das Ensemble Sortisatio * ''Ellis Unit One.'' van Steve Earle; in{n Film Dead Man Walking * ''Beyond Recall.'' van Warhead * ''Tom Dooley'' van den Kingston Trio === Nettverwiese === '''Aktuelle Daten und Fakten''' * {{Internetquelle |autor=Gabi Uhl |url=https://todesstrafe-nachrichten.jimdo.com/about/ |titel=Todesstrafe-Nachrichten |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=https://todesstrafe-nachrichten.jimdo.com/about/ |wayback=20180808104812 |text=Todesstrafe-Nachrichten |archiv-bot=2026-04-07 02:13:45 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20120316043153/http://texasmoratorium.org/rgraphics/baptist_fulltext.pdf |titel=Christians and Capital Punishment |hrsg=Christian Life Commission of the Baptist General Convention of Texas |datum=2003-01-10 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1 |format=PDF; 508 kB}} * {{Internetquelle |url=http://www.initiative-gegen-die-todesstrafe.de/argumente.html |titel=Pro und Kontra Todesstrafe |hrsg=Initiative gegen die Todesstrafe |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.initiative-gegen-die-todesstrafe.de/argumente.html |wayback=20180906205811 |text=Pro und Kontra Todesstrafe |archiv-bot=2026-04-07 02:13:45 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |url=http://www.amnesty-todesstrafe.de/files/reader_wenn-der-staat-toetet_argumente.pdf |titel=Wenn der Staat tötet: Argumente pro & kontra Todesstrafe |hrsg=[[Amnesty International]], Sektion der Bundesrepublik Deutschland |datum=2015-04-21 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1 |format=PDF; 643&nbsp;kB }} {{Webarchiv|url=http://www.amnesty-todesstrafe.de/files/reader_wenn-der-staat-toetet_argumente.pdf |wayback=20170517120457 |text=Wenn der Staat tötet: Argumente pro & kontra Todesstrafe |archiv-bot=2026-04-07 02:13:45 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |url=http://www.acat-deutschland.de/webseite_archiv/Todesstrafe/Todesstrafe_Kap_2.html |titel=Argumentationskatalog zur Abschaffung der Todesstrafe |hrsg=Aktion der Christen für die Abschaffung der Folter (Acat) |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.acat-deutschland.de/webseite_archiv/Todesstrafe/Todesstrafe_Kap_2.html |wayback=20180808104822 |text=Argumentationskatalog zur Abschaffung der Todesstrafe |archiv-bot=2026-04-07 02:13:45 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |autor=Till Magnus Steiner |url=http://katholisch.de/aktuelles/aktuelle-artikel/weil-gott-es-so-will-die-todesstrafe-im-alten-testament |titel=Weil Gott es so will? Die Todesstrafe im Alten Testament |werk=[[katholisch.de]] |datum=2018-08-08 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=http://www.ph-gmuend.de/deutsch/downloads/soziologie-politikwissenschaft/Todesstrafe_Empirische_Befunde_zur_praeventiven_Wirkung_in_der_Diskussion.pdf |titel=Weniger Morde durch Todesstrafe? Empirische Befunde zur präventiven Wirkung und Diskussion: ein Forschungsbericht … erarbeitet im Hauptseminar Soziologie unter der Leitung von Prof. Dr. Stefan Immerfall |hrsg=[[Pädagogische Hochschule Schwäbisch Gmünd]] |datum=2012-01-10 |offline=1 |archiv-url=http://web.archive.org/web/20140726203719/http://www.ph-gmuend.de/deutsch/downloads/soziologie-politikwissenschaft/Todesstrafe_Empirische_Befunde_zur_praeventiven_Wirkung_in_der_Diskussion.pdf |archiv-datum=2014-07-26 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1 |format=PDF; 786&nbsp;kB }} {{Webarchiv|url=http://www.ph-gmuend.de/deutsch/downloads/soziologie-politikwissenschaft/Todesstrafe_Empirische_Befunde_zur_praeventiven_Wirkung_in_der_Diskussion.pdf |wayback=20200929192853 |text=Weniger Morde durch Todesstrafe? Empirische Befunde zur präventiven Wirkung und Diskussion: ein Forschungsbericht … erarbeitet im Hauptseminar Soziologie unter der Leitung von Prof. Dr. Stefan Immerfall |archiv-bot=2026-04-07 02:13:45 InternetArchiveBot }}{{Internetquelle |url=http://www.ph-gmuend.de/deutsch/downloads/soziologie-politikwissenschaft/Todesstrafe_Empirische_Befunde_zur_praeventiven_Wirkung_in_der_Diskussion.pdf |titel=Weniger Morde durch Todesstrafe? Empirische Befunde zur präventiven Wirkung und Diskussion: ein Forschungsbericht … erarbeitet im Hauptseminar Soziologie unter der Leitung von Prof. Dr. Stefan Immerfall |hrsg=[[Pädagogische Hochschule Schwäbisch Gmünd]] |datum=2012-01-10 |archiv-url=http://web.archive.org/web/20140726203719/http://www.ph-gmuend.de/deutsch/downloads/soziologie-politikwissenschaft/Todesstrafe_Empirische_Befunde_zur_praeventiven_Wirkung_in_der_Diskussion.pdf |archiv-datum=2014-07-26 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1 |format=PDF; 786&nbsp;kB }} {{Webarchiv|url=http://www.ph-gmuend.de/deutsch/downloads/soziologie-politikwissenschaft/Todesstrafe_Empirische_Befunde_zur_praeventiven_Wirkung_in_der_Diskussion.pdf |wayback=20200929192853 |text=Weniger Morde durch Todesstrafe? Empirische Befunde zur präventiven Wirkung und Diskussion: ein Forschungsbericht … erarbeitet im Hauptseminar Soziologie unter der Leitung von Prof. Dr. Stefan Immerfall |archiv-bot=2026-04-07 02:13:45 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |autor=Hashem Dezhbakhsh, Paul H. Rubin, Joanna M. Shepherd |url=http://www.cjlf.org/deathpenalty/DezRubShepDeterFinal.pdf |titel=Does Capital Punishment Have a Deterrent Effect? New Evidence from Post-moratorium Panel Data |hrsg=[[Clemson University]], [[Emory University]] |datum=2003-06-05 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1 |format=PDF; 313&nbsp;kB}} * Robert Hoag: Capital Punishment. In: J. Fieser, B. Dowden (Heruutgever): Internet Encyclopedia of Philosophy. * {{Internetquelle |url=http://todesstrafe.amnesty.at/geschichte.php |titel=Geschichte der Todesstrafe |hrsg=AI-Netzwerk gegen die Todesstrafe |datum=2008 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=[[Thomas Hieke]] |url=https://www.bsw.org/biblica/vol-85-2004/das-alte-testament-und-die-todesstrafe/180/ |titel=Das Alte Testament und die Todesstrafe |werk=Biblical Studies on the WEB, 85 |hrsg=[[Universität Regensburg]] |datum=2004 |seiten=349–374 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=Gerd Hoffmann |url=https://www.gehove.de/irrtum/irrtum_2.html#Fallsamm |titel=Justizirrtum und Todesstrafe – Fehlurteil, Justizirrtum, Justizmord – |hrsg=Gerd Hoffmann Verlag |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=[[Armin Heinen]] |url=https://www.europa.clio-online.de/essay/id/artikel-3313 |titel=Das „neue“ Europa und das „alte“ Amerika. Die Geschichte der Todesstrafe in Deutschland, Frankreich und den USA und die Erfindung der zivilisatorischen Tradition Europas |werk=Themenportal Europäische Geschichte / [[Clio-online]] |datum=2006 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1}} '''Initischtiven (Uutwahl)''' * [https://web.archive.org/web/20230401005529/https://prodeathpenalty.com/ Prodeathpenalty.com] (USA) * [https://www.initiative-gegen-die-todesstrafe.de/ Initiative gegen die Todesstrafe e.&nbsp;V.] === Nawiese === <references /> [[Kategorie:Straaf]] ht2guslb9rhyl9b66tgbchrhidj7d25 Bruce Lee 0 185687 1062030 1061645 2026-04-07T01:40:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062030 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{Infobox Person | Naam ='''Bruce Lee<br/> {{lang|zh-Hant|李小龍}}''' | Bild = [[Bild:Bruce Lee 1973 (cropped).jpg|duum|zentriert|Bruce Lee 1973]] | Öller = | Boortsdag =[[27. November]] [[1940]] | Boortsstell =[[San Fransisco]] | Doodsdag =[[20. Juli]] [[1973]] | Doodsstell =[[Hongkong]] | Natschoonalität =[[Vereenigte Staten]] | Kunnig för = | Arbeid =[[XXB]] | Uttekens = }} '''Bruce Lee''' ({{zh|v=李小龙|t=李小龍|k=Lee Siu-lung|p=Lǐ Xiǎolóng|kj=Lei5 Siu2lung4}},* [[27. November]] [[1940]] in [[San Fransisco]]; † [[20. Juli]] [[1973]] in [[Hongkong]], boren as{{zh|kurz=1|c=李振藩|p=Lǐ Zhènfán|kj=Lei5 Zan3faan4}}) was een [[Vereenigte Staten|US-amerikaanschen]] [[Schauspeler]] un [[Kampkunst|Kampkünstler]] med [[China|chineeschen]] Worteln.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm?pid=10606 |titel=Jun Fan Jeet Kune Do |hrsg=Bruce Lee Foundation |archiv-url=https://web.archive.org/web/20100723235948/http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm?pid=10606 |archiv-datum=2010-07-23 |abruf=2013-02-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm?pid=10606 |wayback=20100723235948 |text=Jun Fan Jeet Kune Do |archiv-bot=2026-04-07 01:40:31 InternetArchiveBot }} In: bruceleefoundation.com, abgerufen am 9. Januar 2020 (englisch).</ref> He geld för een Ikoon in’n [[Martial-Arts-Film]] un as enen mang den gröttsten Kampkünstlers in’n 20.&nbsp;Jaarhunnerd.<ref>{{Internetquelle |autor=Mark McDonald |url=https://www.nytimes.com/2009/12/12/business/global/12iht-lee.html |titel=From Icon to Lifestyle, the Marketing of Bruce Lee |werk=The New York Times |datum=2009-12-11 |abruf=2024-01-27 |sprache=en-US}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.thehindu.com/features/cinema/Bruce-Leersquos-70th-birth-anniversary-celebrated/article15721894.ece |titel=Bruce Lee’s 70th birth anniversary celebrated |werk=The Hindu |datum=2010-11-30 |abruf=2024-01-27 |sprache=en}}</ref> == Filmographie == * 1941: Golden Gate Girl * 1946: The Birth of Mankind * 1948: Wealth Is Like a Dream ''(Fu gui fu yun)'' * 1949: Sai See in the Dream ''(Meng li xi shi)'' * 1950: The Kid ''(Xi lu xiang)'' * 1951: Infancy ''(Ren zhi cu)'' * 1953: Blame it on Father / It’s Father’s Fault ''(Fu zhi guo)'' * 1953: Qian wan ren jia * 1953: The Guiding Light ''(Ku hai ming deng)'' * 1953: A Mother’s Tears ''(Ci mu lei)'' * 1953: In the Face of Demolition ''(Wei lou chun xiao)'' * 1955: Gu xing xue lei * 1955: Love ''(Ai)'' * 1955: Gu er xing * 1955: Love Part 2 ''(Ai xia ji)'' * 1955: We Owe It to Our Children ''(Er nu zhai)'' * 1956: Zao zhi dang cu wo bu jia * 1956: Sweet Time Together ''(Zha dian na fu)'' * 1957: The Thunderstorm ''(Lei yu)'' * 1960: The Orphan ''(Ren hai gu hong)'' * 1966–1967: [[Batman (Fernsehserie)|Batman]], Fernsehserie * 1966–1967: The Green Hornet, Fernsehserie * 1967: Ironside, Fernsehserie * 1968: [[Blondie (Fernsehserie, 1968)|Blondie]], Fernsehserie * 1969: [[Here Come the Brides]], Fernsehserie * 1969 Marlowe * 1971: Tang shan da xiong) * 1971: Longstreet, Fernsehserie * 1972: Jing wu men * 1972 Meng long guo jiang * 1973: Enter the Dragon * 1978: Game of Death == Nettverwiese == {{Commonscat|Bruce Lee}} {{Wikiquote|Bruce Lee}} == Nawiese == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=XXGND|LCCN=0/00/000000|NDL=0000000|VIAF=00000000}} {{DEFAULTSORT:Lee, Bruce}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Boren 1940]] [[Kategorie:Storven 1973]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Kampkunst]] kcd0py3yyx2hto8kxdx3w4oyd61xvgp Christa Arntz 0 186648 1062033 1061650 2026-04-07T01:53:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062033 wikitext text/x-wiki '''Christa Arntz''' (* [[1. Januar]] [[1943]] as ''Christa Rohlfsen'' in Heidmöhlen, † [[19. Juli]] [[2025]] ok dor)<ref>{{Internetquelle |titel=Christa Arntz |werk=Trauer Nordwest |url=https://traueranzeigen.nwzonline.de/traueranzeige/christa-arntz |abruf=2026-02-17}}</ref> weer ene [[Plattdüütsch|plattdüütsche]] [[Schriever|Schrieversche]] uut [[Schörtens]], de op [[Noordneddersassisch]] schreev.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/nds/author/Christa-Arntz |titel=Christa Arntz un dat Plattdüütsche |abruf=2025-07-22}}</ref> Se het de Schörtenser Plattdüütschgrupp ''De Plattsnackers'' in’t Leven ropen, organiseert un leidt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=4996 |titel=Autor: Christa Arntz |abruf=2025-07-22 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=4996 |wayback=20240728034203 |text=Autor: Christa Arntz |archiv-bot=2026-04-07 01:53:55 InternetArchiveBot }}</ref><ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.de-plattsnackers.de/personliches/ |titel=» Persönliches |abruf=2025-07-22 |sprache=en-US }} {{Webarchiv|url=https://www.de-plattsnackers.de/personliches/ |wayback=20250323105925 |text=» Persönliches |archiv-bot=2026-04-07 01:53:55 InternetArchiveBot }}</ref> Eer plattdüütsch Geschichten lees se ook bi dat Börgerradio [[Radio Jade|''Radio Jade'']] vör.<ref name=":0" /> In de ''Jeverlandbote'' vun de [[Nordwest Zeitung|''Nordwest Zeitung'']] schreev se ene plattdüütsche Kolumn.<ref>{{Internetquelle |autor=NWZonline.de |url=https://www.nwzonline.de/kultur/schoost-heimatsprache-liebeserklaerung-an-plattdeutsche-sprache_a_5,1,640036601.html |titel=Liebeserklärung an plattdeutsche Sprache |datum=2007-10-26 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250722081344/https://www.nwzonline.de/kultur/schoost-heimatsprache-liebeserklaerung-an-plattdeutsche-sprache_a_5,1,640036601.html |archiv-datum=2025-07-22 |abruf=2025-07-22 |sprache=de}}</ref> == Warken == * ''Rutfunnen, ranholt un upschreben'': Neue plattdeutsche Kurzgeschichten, Jever: Brune-Mettcker, 2007 * ''Van Niglijee bit Oldölfatt'': Van allens wat ; Geschichten und Gedichte aus der Fülle dieses Lebens, Jever: Brune-Mettcker, 2005 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrieverschen]] == Weblenken == {{Plattmakers Black|VÖÖRNAAM=Christa|ACHTERNAAM=Arntz}} * [https://www.de-plattsnackers.de/personliches/ Christ Arntz] op ''plattsnackers.de'' ([https://web.archive.org/web/20250323105925/https://www.de-plattsnackers.de/personliches/ Archiv]) * [https://www.de-plattsnackers.de/autorenliste/?details=QXJudHogLyBDaHJpc3Rh Texten vun Christa Arntz] op ''plattsnackers.de'' {{PBuB|NAME=Christa Arntz|ID=4996}} * [https://www.nwzonline.de/friesland/nachruf-christa-arntz-ist-gestorben-plattsnackerin-aus-schortens_a_4,2,1442212951.html (Nahroop, mit Bild)] == Footnoten == <references /> {{DEFAULTSORT:Arntz, Christa}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1943]] [[Kategorie:Storven 2025]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] {{NDS wiki}} {{Normdaten|TYP=p|GND=XXGND|LCCN=0/00/000000|NDL=0000000|VIAF=00000000}} 56mxkgzlrbbrplwvrwvvh5glpuwtd54 Edward Hopper 0 186953 1062047 1061673 2026-04-07T02:17:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062047 wikitext text/x-wiki [[Datei:Edward Hopper, New York artist LCCN2016871478.jpg|mini|Edward Hopper (1937)]] [[Datei:Hopper sig.png|mini|Ünnerschrift vun Edward Hopper]] '''Edward Hopper''' (* [[22. Juli]] [[1882]] in [[Nyack]], [[New York (Bundesstaat)|New York]]; † [[15. Mai]] [[1967]] in [[New York City]], New York) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Maleree|Maler]] vunn den [[Amerikaansch Realismus|Amerikaanschen Realismus]]. Hopper sien in köhl Farvgeven hollen [[Realismus (Kunst)|realistische]] Biller wiesen up de Eensamkeit vun den modernen Minschen un de Leere vun dat modern Leven hen. <ref>Dat Motiv vun de Eensamkeit is dat för völ Betrachter offensichtlichste un ok vun Kritikern faken betonte zentrale Motiv vun de Warken vun Hopper. Up de anner Siet forder Hopper sülvst dorto up, dissen Aspekt bi de Interpretatschoon vun sien Warken nich to düchtig to betonen: ''The loneliness thing is overdone.'' https://www.edwardhopper.net/, afropen an'n 25. September 2013.</ref> He gellt as [[Chronik|Chronist]] vun de US-amerikaansch Zivilisatschoon. == Biographie == === Jöögd un Utbillen === [[Datei:Edward Hopper`s birthplace Nyack.JPG|mini|Gebortshuus vun Edward Hopper in Nyack, New York]] Edward Hopper wurr 1882 in Nyack, New York, as tweet Kind vun Garret Henry Hopper un Elizabeth Griffiths Smith Hopper boren, de Familie weer [[Baptisten|baptistisch]],<ref name=":0">{{Literatur |Autor=Ivo Kranzfelder; traduction Annie Berthold |Titel=Edward Hopper 1882–1967 – Vision de la réalité |Verlag=Taschen Verlag |Ort=Köln |Datum=2002 |ISBN=3-8228-2048-2 |Seiten=7–13}}</ref> de Vader bedreev en lütten Textil- und Körtwarenladen. Hopper weer vun engelsch-nedderlannsch-[[Wales|walisisch]]<ref name=":0" /> Afstammen. Sien Süster Marion<ref name=":0" /> wurr twee Johr vör hüm boren. As de meest Kinner hett he sück mit Teeknen befaat, wobi he sien Teknungen af dat teihnt <ref name=":0" /> Levensjohr signeeren dee. He harr den Wunsch, Künstler to wurrn, un sien Öllern harrn nix dorgegen. De Blick up den Hudson River führ dorto, dat he sück för Bööt un Rennyachten begeistern dee. In dat Öller vun 15 Johren hett he sück en lütt Segelboot („Catboat“) baut. Wiel de jung Hopper ok dat Segeln geern much, hett he en Karriere as Marinearchitekt in Betracht trucken.<ref name=":3">{{Internetquelle |url=https://artinwords.de/edward-hopper/ |titel=Edward Hopper: Stil, Themen und das berühmteste Bild des Malers |werk=Kunst, Künstler, Ausstellungen, Kunstgeschichte auf ARTinWORDS |abruf=2020-01-31}}</ref> Edward Hopper sien Interesse an de amerikaansch Architektur fung all in de Kindheit an un hull wiels sien gesamt Karriere an.<ref name=":3" /> 1899 hett he de [[High School]] afslooten. Van 1900 bit 1906 studeer he an de New York School of Art (hüüd [[Parsons School of Design]]) dat Fack [[Illustratschoon]] bi Frank Vincent DuMond un Arthur Keller as ok dat Fack [[Maleree]] bi [[William Merritt Chase]], [[Kenneth Hayes Miller]] un [[Robert Henri]], den Mentor vun de [[Ashcan School]]. Neben dat intensive Befaaten mit düütsch, franzöösch un russisch Literatur hemm besünners Maler as [[Diego Velázquez (Maler)|Diego Velázquez]], [[Francisco de Goya]], [[Gustave Courbet]] un [[Édouard Manet]] den jungen Künstler wichtige Orienteerenspunkte boden.<ref name=":1">{{Internetquelle |autor=Fondation Beyeler |url=https://www.fondationbeyeler.ch/hopper/ |titel=Edward Hopper |hrsg=Fondation Beyeler |datum=2020 |sprache=de |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200213183329/https://www.fondationbeyeler.ch/hopper/ |archiv-datum=2020-02-13 |abruf=2020-01-31 |archiv-bot=2023-04-19 07:59:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=https://www.fondationbeyeler.ch/hopper/ |wayback=20200213183329 |text=Edward Hopper |archiv-bot=2026-04-07 02:17:17 InternetArchiveBot }}</ref> In de Johren 1906/1907 un 1909/1910 hett he mit finanziell Hülp vun sien Öllern Europa bereist un hett ünner annern [[Paris]] mit den [[Société du Salon d’Automne|Salon d’automne]],<ref name=":0" /> sowie London,<ref name=":0" /> Brüssel,<ref name=":0" /> Amsterdam, Haarlem<ref name=":0" /> un Berlin besöcht. In Paris, wo he bi en franzöösch Familie leev, wurr de Leev to’n Impressionismus dör sien Studienkollegen [[Patrick Henry Bruce]] un Museumsbesöken waakt. Bruce hett hüm mit de Malern in Paris bekannt maakt. Hopper interesseer sück besünners för de Warken vun [[Pierre-Auguste Renoir]], [[Alfred Sisley]] un [[Camille Pissarro]].<ref name=":4">{{Internetquelle |url=https://artinwords.de/edward-hopper/ |titel=Edward Hopper: Stil, Themen und das berühmteste Bild des Malers |werk=Kunst, Künstler, Ausstellungen, Kunstgeschichte auf ARTinWORDS |abruf=2020-01-31}}</ref> Sien tweet Europareise führ hüm in’n Mai un Juni 1910 nah Madrid<ref name=":0" /> und Toledo.<ref name=":0" /> === Arbeit as Illustrater === [[Datei:Edward-Hopper-1907-paris.jpg|mini|Edward Hopper in Paris (1907)]] Af 1905 hett Hopper as [[Illustrater]] för [[Warfagentur]]en (vör allen för C.&nbsp;C. Phillips & Co.), in dat eerst Johr in Deeltiet, later freeberoplich arbeit. Disse Tätigkeit, för dat Inkommen in de nächst 16 Johren wichtig, hett he aber nich as Deel vun sien künstlerisch Schaffen ansehn. Hopper kunn bit to sien 42. Levensjohr nich vun de Maleree leven. He hett sück an Utstellungen vun den vun Robert Henri leit McDowell Club bedeeligt, wo he mit Radeerungen sien eersten finanziellen Spood as Künstler harr.<ref name=":0" /><ref name=":3" /> 1913 nehm he an de [[Armory Show]] in New York City deel un hett dor för 250 Dollar sien eerst Gemälde, ''[[Sailing (Gemälde)|Sailing]]'' verköfft. Dat weer dat eerste un för de folgend teihn Johr eenzig Gemälde, dat he verkoopen kunn. Siet 1914 weer Hopper Liddmaat vun den Whitney Studio Club, de vun [[Gertrude Vanderbilt Whitney]] grünnd wurrn weer. Sien Früen un Künstlerkolleeg Martin Lewis broch hüm 1915 de Technik vun de Radeerung bi. Af 1915 entstunnen eenige wenig bekannt [[Radeerung]]en. Hopper sülvst hett de Inführung as enorm wichtig för sien wiederes Wark betekent: „Nachdem ich mit dem Radieren angefangen hatte, kristallisierten sich meine Gemälde heraus.“<ref name=":3" /> Wiels den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] hett sück Edward Hopper as Plakatkünstler Anerkennung vun Updraggevern, Publikum un Kritik verdeent. Hopper wunn 1918 en Plakatwettbewarf vun de United States Shipping Board.<ref name=":3" /> In‘n Januar 1920, Hopper weer nu all 37 Johr olt, stellt he as Eenzelutsteller in den Whitney Studio Club Gemälde ut, de sien Früen, de Künstler Guy Pène du Bois, kurateeren dee.<ref name=":3" /> Af 1922 keemen eerste Artikel över hüm in Kunsttietschriften. Tietlevens droog Edward Hopper en Zettel in sien Jackentasch, up den he en Zitat ut en Breef vun Goethe schreven harr. Hopper harr in de School ok Düütsch lehrt.<ref name=":3" /> Dat Zitat luut: „Sieh Lieber, was doch alles Schreibens Anfang und Ende ist, die Reproduktion der Welt um mich, durch die innere Welt, die alles packt, verbindet, neuschafft, knetet und in eigner Form, Manier, wieder hinstellt, das bleibt ewig Geheimnis, Gott sei Dank, das auch ich nicht offenbaren will den Gaffern und Schwätzern.“ ([[Johann Wolfgang von Goethe]] in en Breef an Friedrich Heinrich Jacobi, 21. August 1774).<ref name=":3" /> === Eersten Spood as Maler === 1915 hett Hopper in [[Gloucester (Massachusetts)]] de Malerin un Schauspelerin [[Josephine Hopper|Josephine Verstille Nivison]] (nöömt „Jo“) kennen lehrt, de he an’n 9. Juli 1924<ref name=":0" /> heiraadt hett. Se geev hör eegen Malerei wietgahnst up un wurr sien Lieblingsmodell, da an’n meesten in Hopper sien Biller wiest wurrd. Se weer dat ok, de sien Deelnahm an en internatschonalen Gruppenutstellung vun dat [[Brooklyn Museum|Brooklyn Museum of Art]] vermiddeln dee, de för Hopper den Dörbröök bedüüden dee. Dat Brooklyn Museum of Art hett dat Gemälde ''[[The Mansard Roof]]'' (1923) för 100 Dollar anköfft. Dat weer dat tweete Gemälde, dat Hopper verkoopen kunn.<ref name=":3" /> In dat Johr funn ok sien eerste kommerzielle Eenzelutstellung in de Galerie vun Frank Rehn statt, de bit to sien Levensenn’n sien [[Galerist]] bleev. [[Datei:3 Washington Square North, NYC.JPG|mini|De Wahnen vun Hopper in New York City, 3 Washington Square North]] Wiels de [[Weltwertschapskrise]] wurrr he in den USA en bekannt un anerkannt Maler. To’n Bispeel hett he 1929 twee [[Öölgemälde]], 14 [[Aquarell]]e un 80 Graphiken för insgesamt 6.211 Dollar verköfft. De wertschapliche Spood stell sück eerst 1930 in, nahdem dat Museum of Modern Art un in dat folgend Johr dat Whitney Museum of American Art Biller vun Hopper köfft harr. 1933 all wies dat [[Museum of Modern Art]] en [[Retrospektive]], de Alfred H. Barr in dat Museum of Modern Art in New York organiseeren dee. Se weer van’n 1. November bit to’n 7. Dezember 1933 apen.<ref name=":3" /> De Utstellung hett en apenlich Debatte utlöst, of Hopper sien Biller tatsächlich „modern noog“ weern, um in dat MoMA utstellt to wurrn. De Kritiker [[Clement Greenberg]] hett Hopper vörsmeeten, dat he en „schlechten Maler“ weer, de sien technische Untolänglichkeiten hüm allerdings to en „överleegen Künstler“ maaken deen. Hopper bewegte sich allerdings fernab der Diskurse „moderner“ Kunst.<ref>{{Literatur |Autor=Clement Greenberg |Hrsg=John O’Brian |Titel=The Collected Essays and Criticism |Sammelwerk=Review of the Whitney Annual - The Nation |Band=2 |Nummer= |Auflage= |Ort=Chicago |Datum=1946-12-28 |ISBN= |Seiten=118}}</ref> In de Johren 1935 bit 1937 wunn he veer wichtig Priesen, denen völ wiedere folgen deen. 1941 hett he in’n Auto de Westküst vun de Vereenigte Staten bereist, 1943 folg de eerste Reis nah [[Mexiko]]. 1945 wurr he in de de [[American Academy of Arts and Letters]] wählt.<ref>{{Internetquelle |url=https://artsandletters.org/?s=Edward+Hopper&restype=all |titel=Members: Edward Hopper |hrsg=American Academy of Arts and Letters |abruf=2019-04-04}}</ref> 1950 wies dat Whitney Museum sien eerst groot Retrospektive, de ok in [[Boston]] un [[Detroit]] wiest wurr. In dat sülvig Johr kreeg he dat Ehrendoktorat vun dat [[Art Institute of Chicago]]. 1952 hett he mit dree anner Malern de USA bi de [[Biennale di Venezia|Biennale in Venedig]] vertreeden. 1960 hett sück Hopper utdrücklich gegen gen Vörherrschap vun de abstrakten Kunst in de dormalig Maleree wennd. In dat glieker Johr wies dat [[Wadsworth Atheneum]] in [[Hartford (Connecticut)]] en Utstellung vun sien Warken. 1962 geev dat en Retrospektive in dat [[Philadelphia Museum of Art]]; 1964 folg en tweete in dat [[Whitney Museum of American Art]] in New York. [[Datei:Grabstein Edward Hopper.JPG|mini|Graffsteen Edward un Josephine H., Oak Hill Cemetery Nyack]] Mit ''Two Comedians'' (in‘n Privatbesitz) hett Edward Hopper 1966 sien letzt Öölgemälde malt. Dat wiest den Maler un de sien Fru as Schauspeler, de sück jüst vun hör Publikum verafscheeden.<ref>https://www.fr.de/kultur/kunst/abschied-lebensbuehne-10952829.html</ref> An‘n 15. Mai 1967 is Edward Hopper in sien New Yorker Atelier an den [[Washington Square Park|Washington Square]] storven, in dat he siet Dezember 1913 ahn Ünnerbreeken wahnt harr. Sien letzt Ruhestäe funn he twee Daag later in dat Familiengraff up den Oak Hill Cemetery (Karkhoff) in sien Gebortsoort [[Nyack]], New York.<ref>[http://www.knerger.de/html/hopperbild__kunst_17.html Grab Edward Hopper bei knerger.de]</ref> As Hopper 1967 storven is, harrn völ vun sien Biller ok in Europa all lang den Status vun Ikonen vun de Moderne. Sien Fru Josephine is teihn Maand nah hüm an’n 6. März 1968 storven. Dat Paar weer ahn Kinner bleven. == Museen == As Hopper dat wullt hett, fullen de Kunstwarken dem [[Whitney Museum of American Art]] in [[Manhattan]] to. Dat weern mehr as dreedusend Gemälde, Teknungen, Aquarelle un Graphiken. Dormit besitt dat Museum den weltwiet gröttsten Bestand vun Hopper sien Warken. Vun de Familie Sanborn, de mit Hopper befrüend weer, wurrn dem Whitney-Museum 4.000 Archivdokumente ut den Nahlaat vun Hopper schunken.<ref>''Whitney-Museum bekommt Tausende Hopper-Dokumente.'' In: ''[[Hamburger Abendblatt]].'' 31. Juli 2017, S. 15.</ref> == Utstellungen (postum) == * 1979 wurr de darte Retrospektive in dat [[Whitney Museum of American Art]] wiest. Deelen sünd dornah dör Europa wannert. * 2004/2005 wurr ok weer in Europa en Quersnitt mit knapp 70 vun sien Arbeiten in London un dornah in Köln ([[Museum Ludwig]], 358.000 Besöker) wiest. In de Londoner [[Tate Gallery]] wurr sien Wark dorbi in dree Maand vun 420.000 Besöker ankeeken. Bit Enn’n August 2009 funn in dat [[Bucerius Kunst Forum]] in [[Hamborg]] de Utstellung ''Modern Life. Edward Hopper und seine Zeit'' statt, de neben Hopper sien Warken ok Arbeiten vun sien Tietgenossen as [[Man Ray]], [[Lyonel Feininger]], [[Charles Sheeler]] un [[Georgia O’Keeffe]] wies. * 2012/2013 wurr to’n eersten Mal in‘n [[Galeries nationales du Grand Palais|Grand Palais]] in Paris en Retrospektive to Edward Hopper organiseert.<ref>{{Webarchiv|url=https://visitparis-cultureguide.parisinfo.com/de/ausstellungen/retrospektive-edward-hopper-ausstellung-e-604085 |wayback=20131219175025 |text=''Retrospektive Edward Hopper'' |archiv-bot=2026-03-14 01:35:21 InternetArchiveBot }}, visitparis-cultureguide.parisinfo.com, afropen an’n 28. Januar 2013.</ref> * De [[Fondation Beyeler]] wies tüschen den 26. Januar un 17. Mai 2020 (verlängert bit 20. September) de Landschapen un Stadtlandschapen vun Hopper. Nicht o sehn weer allerdings dat ikonographische Wark ''[[Nighthawks]]'', wiel de sien Bedüüdento licht de vun de anner Warken överstrahlen würr<ref>{{Internetquelle |autor=Badische Zeitung |url=https://www.badische-zeitung.de/die-fondation-beyeler-zeigt-landschaften-von-edward-hopper |titel=Die Fondation Beyeler zeigt Landschaften von Edward Hopper - Kunst - Badische Zeitung |sprache=de |abruf=2020-01-31}}</ref>, so de Kuratur [[Ulf Küster]]. Bestanddeel vun de Utstellung weer en 3D-Körtfilm vun den Speelbaas [[Wim Wenders]] mit den Titel ''Two or Three Things I Know about Edward Hopper''.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.fondationbeyeler.ch/hopper/ |titel=Edward Hopper |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200213183329/https://www.fondationbeyeler.ch/hopper/ |archiv-datum=2020-02-13 |abruf=2020-01-31 |archiv-bot=2023-04-19 07:59:11 InternetArchiveBot }}</ref> == Wark un Themen == === Œuvre === Dat Wark vun Hopper kann överweegend den Realismus toordnet wurrn, dat wiest tallriek Facetten vun disse Stilrichtg. För Hopper typisch sünd ikonische Dorstellungen vun de unendlich Wiet vun de amerikaansch Landschap, Stadtlandschp un Minschen. <ref name=":1" /> Völ Warken wiesen en figurative Maleree in de sück de latere [[Pop Art|Pop-Art]] ankünnigt (Hopper weer as [[Andy Warhol]] Warfgrafiker). Dat Wark vun Hopper umfaat Aquarelle, Radeerungen un Öölgemälde vun de 1910er- bit 1960er-Johren, de dör Stille un Schlichtheit<ref name=":2">{{Literatur |Autor=John Updike |Titel=Kunst: Meister der Spannung |Sammelwerk=Die Zeit |Ort=Hamburg |Datum=2004-05-27 |ISSN=0044-2070 |Online=https://www.zeit.de/2004/23/Hopper |Abruf=2020-01-31}}</ref> präägt sünd. Hopper keem um 1920 vun en [[Impressionismus (Maleree)|Impressionismus]], vun ünner [[Freeluchtmaleree|free Himmel]] malt Gemälden, to en ruhigen, indringlichen [[Realismus (Kunst)|Realismus]], den man as sien ganz persönliche Handschrift, ganz in’n Sinn vun en dörgängigen Bildspraak, beteeken kann.<ref name=":2" /> Disse Nee Realismus (Amerikaansch Realismus), woll ok beinfloot dör de [[Nee Sachlichkeit (Kunst)|Nee Sachlichkeit]], schafft dör sien Gegenständlichkeit en Spannung bi den Ankieker. Faken wiest se ok en achtergründige Dramatik, de eerst nah un nah den Ankieker bewusst wurrd. De Ankieker fragt sück, wat de Szene vörutgahn is un wat bald folgen deiht. Se wirken as en (binah fotografische oder filmische) Momentupnahm (amerikaansch ''stills'') binnerhalv vun en Bühnenstück oder Film. Minschen in disse Biller sünd Schauspeler un Schauspelerinnen vör en Kulisse. Ut en anner Perspektive ansehn hemm de Biller vun Hopper en vertellerisch Element: Se vertellen Geschichten, apen, nich afslooten, mögelk un unmögelk togliek. Un af un to wirkt dat Narrativ ok unheimlich, binah ''[[Alfred Hitchcock|hitchcockesk]]''. Hopper verslötelt ahnhen gern, indem he en politische, sellschoppliche Wirklichkeit vun de USA mit sien künstlerischen un poetischen Utdrucksformen reflekteert un kommenteert.<ref name=":5">{{Internetquelle |autor=Peter Iden |url=https://www.fr.de/kultur/kunst/edward-hopper-ausstellung-fondation-beyeler-stille-szenen-einer-wahren-empfindung-13505576.html |titel=Edward Hopper: Stille Szenen einer wahren Empfindung |hrsg=Frankfurter Rundschau |datum=2020-01-29 |abruf=2020-02-01}}</ref> Aber dat gifft noch en anner Interpretatschoon för dat Anliggen vun den Künstler: Hopper schafft dat, den Ankieker dat Annerswo, dat Afwesende, dat Herbisehnte, dat Radselhafte in’t Bewusstween to ropen.<ref name=":2" /> Man moot ok berücksichtigen, dat hüm dat mit wenig Upwand gelingt, vermootlich dör sien Routine as Illustrater un Warfgrafiker bedingt, in sien Warken en bemarkenswert atmosphärische Stimmung uttodrücken.<ref name=":3" /> === Stil === Malen weer för Edward Hopper en private Erfohrung.<ref name=":6">{{Literatur |Autor=Christiane Hoffmans |Titel=Bilder von der Einsamkeit des Menschen |Sammelwerk=DIE WELT |Datum=2004-10-02 |Online=https://www.welt.de/print-wams/article116086/Bilder-von-der-Einsamkeit-des-Menschen.html |Abruf=2020-02-01}}</ref> De Malstil vun Edward Hopper bleev wiels sien gesamt Leven relativ unverännert, mit en bannig stabil, gliekförmig visuell Vokabular.<ref name=":3" /> He hett sien riep Stil, inhaltlich un formal, wiels de 1920er ohren entwickelt.<ref name=":6" /> De charakteristische Themen vun Hopper: * '''Landschapen:''' Klassische Landschapsbiller, etwa licht wellt Bargen, Dünen. Lüchttoorns as [[Alter Ego]], as ''Cape Cod Morning'' (1950), Sülvstporträts vun en Solitär in ruuch Natur – disse Interpretatschoon stammt vun Josephine Hopper. He hett amerikaansch Landschapen as wiet Rüüm inszeneert, vun eenfack Holthüüs un wenig wenig Infrastruktur besett, charakteriseert dör minschliche Zivilisatschoon in en dominanten Natur.<ref name=":3" /> * '''Urbane Motive:''' Stadtbiller, deelwies Technikdetails, minschenlos Straatentüüg, de vun de Sünn to’n Leven waakt wurrn. Sien Nachtbiller beeden faken Inblicke in eenzelt Zimmer mit een, twee Personen. De Ankieker behaalt de Freeheit vun dat Düüden vun de Betrecken, Gespräche un Folgen vun de Szenen. * '''Binnen-/Butenrüüm:''' Dat Geheimnis vun Hopper sünd ok profane Motive vun den Olldag, lüttstädische, monotone bit banale Szenen as ok en Verbinnen vun Binnen- un Butenruum, bi de sück to’n Bispeel een oder mehrere Personen in en Binnenruum mit Utsicht befinnen. Binnenwelt heet för Hopper: Schilderungen vun Wirklichkeit, aber wiet af vun de Böverflächen, deeper begrünnd, dat „Seelenleven“ vun de Minschen, hör Empfinnen, utdrücken. Personen sünd bii Hopper in‘n Prinzip Levenslandschapen.<ref name=":5" /> * '''Wievlichkeit:''' Biller vun eenzelt Fruen vun den Typus vun sien Fru (mit Kledasch un nakend). Immer weer sücht dat bi Hopper so ut, dat sien meest wievlich Figuren nichts wieder to doon hemm, as de Dag to bekieken un sück sülvst, up hör Huut de Sünn, den unerbittlichen, unupholtsamen, verhängnisvullen Verstrieken vun de Tiet to överlaaten.<ref name=":2" /> * '''Luchtspeel:''' [[Söben Farvkontraste#Hell-Dunkel-Kontrast|Hell-Dunkel-Kontraste]], Sünnenlucht un starke Schadden in Zimmern oder in de Landschapen folgen en utfielt Luchtregie. He inszeneert Bühnenlucht un starke Schienwerfer.<ref name=":2" /> * '''Tiet vun den Dag:''' De meest Biller wiesen en Sünenlucht oder Nachtluch, as dat typisch is för en Stünn vun den Dag: Mörgens, middags, avends, nachts. * '''Schauspeelcharakter:''' Dat Thema „Bühnenbild“ kunn de immer weer in dat Wark uptreeden Rull vun den Tokieker entspreken, de hüm vun eersten Skizzenblööt bit to sien letzt Wark in Ööl, ''Zwei Komödianten'', immer weer beschäftigen dee. De Grund: Josephine un Edward Hopper weern begeisterte Theatergänger un passioneerte Kinobesöker.<ref name=":6" /> En Grund, worum de Gemälde vun Hopper mit hör schienbar olldaglich Gegenständen en so ungewöhnliche Spannung erztüügen, is hör Bühnenhaftigkeit. De Biller vun Hopper wirken faken as en Bühnenbild un de afbilld Personen wirken as Schauspeler un Schauspelerinnen.<ref name=":2" /> * '''Ick-Betoog:''' Sien Biller sünd Projektschonen vun sien persönlich Stimmungslaag bzw. Sülvstbeobachtung.<ref name=":3" /> * '''De Leere vun dat modern Leven as soziale Kritik:''' Sien Themen sünd faken interpreteert wurrn as Utdruck vun de [[Soziale Isolatschoon|Isolatschoon]], Eensamkeit un Utgrenzen vun den Eenzelnen. Sien Protagonisten lesen, kiek ut’t Fenster, kieken annanner vörbi.<ref name=":6" /> De afbilld Minschen schient faken in [[Melancholie]] versunken to ween. Sien Gemälde wiesen faken dat [[Individuum]] in Diners, Hotelzimmern, Iesenbahnafdeelen, Büros, Wartehallen oder vör Huusfassaden, also faken in’n apenlichen Ruum. De Blicke vun mehreren dorstellten Personen gaht meest annanner vörbi un wiesen so [[Soziale Distanz|Distanz]] trotz rüümlich Nähe. Dat gifft aber ok immer weer enkelt Biller vun upnanner betrucken Personengruppen. Hopper wiest de Leere vun dat modern Leven nah. * '''Architektur:''' Bi Bowarken hett he sück faken ehrder up hör abstrakten Formen as up hör Ästhetik konzentreert. Hopper hett wedderhaalt de Vörtüüg vun Städer, de he besöcht hett, anhand vun ehr architektonischen Qualitäten bewert. Hopper hett de Architektur vun dat ländlich as dat metropolitane Amerika as kien anner Künstler utforscht.<ref name=":3" /> Hopper sien Farvpalette entholt tallriek Gröön-blau- un Witt-blau-Töne un Schattierungen, faken ok mit en hart Lucht. Dat löst bi den Bekieker den Indruck vun Kühle un Distanz ut.<ref name=":6" /> Hopper sien Arbeiten wiesen faken en provozeerend Leere. === Infloot vun Degas === Jo hett hör Mann 1924 as Inspiratschoon en Book över [[Edgar Degas]] schunken. Degas weer Hööftvertreder vun de figurativ Richt vun den Impressionismus. Disse Impuls drüff woll bannig wichtig ween hemm, so as so völ, wat sien Fru ünnernommen hett, um hör Mann to ünnerstütten. De Warken vun Hopper wiesen af den 1920er Johren, as sück sien Stil sichtbar herauskristalliseert harr, en klar Verständnis vun de kompositorischen Strategien vun Degas. Dat wies sück dör stark Besnieden, extreme Diagonalen un wenig begäng visuelle Perspektiven, in‘n Prinzip Methoden vun de [[Künstlerische Fotografie|künstlerische Fotografie]]. Vun Degas hett Hopper dat Konzept vun den ornamental organiseerten Bildruum övernommen. De Kompositschoon vun sien Biller, so Hopper, weer blots en Utsnitt (he wiest in den Fenstern wiedere Utsnitte). De Ankieker hett dat Geföhl, dat sück dat um en Standbild vun en Film hanneln deiht. Dormit reck Hopper trotz aller Ruhe unaflässige (gedankliche) Bewegung in sien Biller.<ref name=":3" /> === Arbeitsstil === Dat Wark vun Edward Hopper is erstaunlich lütt; jüst mal 366 Öölgemälde sünd bekannt. Dat Finnen vun en Motiv weer för hüm en besünners upwandigen Vörgang. Maand-, sogor johrenlang weer he up de Söök nah dat ideale Motiv, dat he mit en binnere Bild korreleeren dee. De Kompliziertheit vun dat Anfangen vun en Gemälde un sien Flucht dorför sünd in nicht o tellen Besöök vun Theatern un Kinos münnd, vör allen aber ok in intensiv Lektüre.<ref name=":4" /> Hopper wies ok stark Interesse an tietgenössisch Fotografie. === Hopper över Hopper === Hopper hett sück sülvst as „Impressionist“, „Realist“ oder ok „Sozialrealist“ sehn.<ref name=":3" /> Dormit hett he sück gegen de abstrakte Kunst in de dormalige Maleree in den USA wennd.<ref>https://www.fr.de/kultur/kunst/abschied-lebensbuehne-10952829.html</ref> 1939 hett Hopper in en Breef schreeven: '''Zitat:''' ''Für mich sind Form, Farbe und Komposition lediglich Mittel zum Zweck, das Handwerkszeug, mit dem ich arbeite, und sie interessieren mich nicht besonders um ihrer selbst willen. Mich interessiert in erster Linie das weite Feld der Erfahrung und Empfindung. […] Ich meine die allgemein menschliche Erfahrung, wohlgemerkt, damit man nicht Gefahr läuft, dass sie mit der oberflächlichen Anekdote verwechselt wird. Bilder, die auf farbliche oder kompositorische Harmonien oder Dissonanzen reduziert sind, stoßen mich ab. / Mein Ziel ist es immer gewesen, von den Gefühlen und Empfindungen ausgehend, die mir die Natur einflößt, meine innerste Wahrnehmung von einem Sujet, welches das intensivste Gefühl in mir auslöst, auf die Leinwand zu bringen; die Qualität meiner Beziehung zu diesem Sujet, meine Vorentscheidungen geben der Darstellung die Form. […] Kunst ist in so hohem Maße ein Ausdruck des Unbewussten, dass mir scheint, dass sie dem Unbewussten das Wichtigste verdankt und das Bewusstsein nur eine untergeordnete Rolle spielt. Aber diese Dinge sollte besser ein Psychologe entwirren.'' Edward Hopper (1939). <ref>Edward Hopper in en Breef an Charles H. Sawyer, den Direkter vun de Addison Gallery of American Art in Andover, Massachusetts, 1939</ref> De systematischst Verkloren vun de Philosophie vun sien Kunst, geev Hopper up en handschriftliche Notiz mit den Titel „Statement“, de he in dat Johr 1953 an dat Journal „Reality“ schickt hett (Uttüüg): '''Zitat:''' ''Große Kunst ist der äußere Ausdruck eines Innenlebens des Künstlers, und dieses Innenleben wird zu seiner persönlichen Vision der Welt führen.''<br /> ''Keine Anzahl geschickte Erfindungen kann das wesentliche Element der Vorstellungskraft ersetzen''.<br /> ''Eine der Schwächen der abstrakten Malerei ist der Versuch, die Erfindungen des menschlichen Intellekts durch eine persönliche, einfallsreiche Konzeption zu ersetzen.''<br /> ''Das Innenleben eines Menschen ist ein weites und vielfältiges Reich und beschäftigt sich nicht nur mit anregenden Arrangements von Farbe, Form und Design.''<br /> ''Der in der Kunst verwendete Begriff Leben ist etwas, das man nicht verachten darf, denn er impliziert alles Dasein, und das Prinzip der Kunst besteht darin, darauf zu reagieren und es nicht zu unterschlagen''.<br /> ''Die Malerei muss sich vollständiger und weniger unrealistisch mit Lebens- und Naturphänomenen auseinandersetzen, bevor sie wieder großartig werden kann''. Edward Hopper (1953) <ref>Edward Hopper, "Statement." Published as a part of "Statements by Four Artists" in ''Reality'', vol. 1, no. 1 (spring 1953). Hopper's handwritten draft is reproduced in Levin, ''Edward Hopper: An Intimate Biography'', S.&nbsp;461.</ref> Hopper över sien Realismus: '''Zitat:''' Ich bin Realist und reagiere auf natürliche Phänomene. Schon als Kind fiel mir auf, dass das Sonnenlicht auf dem oberen Teil des Hauses anders ist als auf dem unteren Teil. Das Sonnenlicht auf dem oberen Teil des Hauses löst eine Art Begeisterung aus. Wissen Sie, in ein Bild gehen viele Gedanken, viele Impulse ein – nicht nur einer. Das Licht ist für mich ein wichtiges Ausdrucksmittel. Ich gehe aber gar nicht besonders bewusst damit um. Ich glaube, das Licht ist für mich eine natürliche Ausdrucksweise. […] Das Sonnenlicht auf den Gebäuden und den Figuren interessiert mich mehr als irgendein Symbolismus. Edward Hopper (1962) ref>Katherina Kuh, The Artist’s Voice. Talks with Seventeen Artists, New York 1962, S: 140 und 134. Zit. n. Sheena Wagstaff, Begeisterung für das Sonnenlicht, in: Sheena Wagstaff (Hg), Edward Hopper (Aust.-Kat. Tate Modern, London, 27.5.–5.9.2004; Museum Ludwig, Köln, 9.10.2004–9.1.2005), Ostfildern-Ruit 2004, S. 12–29, hier S. 12.</ref> Hopper över de [[Amerikaansch Realismus|American Scene]]: '''Zitat:''' Was mich wild macht, ist dieser ganze American-Scene-Rummel. Ich habe nie versucht, die amerikanische Umgebung so wie Benton, Curry und die Maler aus dem Mittelwesten wiederzugeben. Ich wollte immer mich selbst ausdrücken. Edward Hopper <ref name="welt-116086">{{Internetquelle |autor=Christiane Hoffmans |url=https://www.welt.de/print-wams/article116086/Bilder-von-der-Einsamkeit-des-Menschen.html |titel=Bilder von der Einsamkeit des Menschen |werk=[[Die Welt#Online-Ausgabe|welt.de]] |datum=2004-10-02 |abruf=2020-05-01}}</ref> === Kommentare === [[John Updike]] hett kommenteert: '''Zitat:''' Der Mensch war Hoppers Hauptmotiv, wenngleich er Personen nicht besonders gut malen konnte. Sie erscheinen oft steif und fahl … Dennoch empfinden wir seine Porträts der [[conditio humana]] bewegender und eindrücklicher als diejenigen von weit lebendiger malenden Zeichnern wie [[Reginald Marsh (Maler)|Reginald Marsh]] und [[Thomas Hart Benton (Maler)|Thomas Hart Benton]]. Er ist, um einen normalerweise Schriftstellern vorbehaltenen Satz zu benutzen, ein Meister der Spannung. John Updike (2004) <ref>John Updike: Kunst: Meister der Spannung. In: Die Zeit. 27. Mai 2004, {{ISSN|0044-2070}} (zeit.de) [afropen an'n 31. Januar 2020]</ref> Ingeborg Ruthe vun der Frankfurter Rundschau hett hüm 2018 as "Chronist der amerikanischen Gesellschaft." betekent. <ref>https://www.fr.de/kultur/kunst/abschied-lebensbuehne-10952829.html</ref> Gordon Theisen meen, as Allgemenplatz för de Sellschopskritik in den USA, Hopper wies den „zerbrochenen amerikanischen Traum.“ == Infloot up Maleree, Fotografie, Film un Kino == Hopper sien Realismus ergeev Brüggen to de Fotografie. Sein Stil wurde von Fotografen wie [[Joel Meyerowitz]] („der Hopper der Fotografie“), [[Gregory Crewdson]], [[Stephen Shore]], [[Jeff Wall]] und [[Lola Álvarez Bravo|Dolorès Marat]] oder von Malerkollegen wie [[Edward Ruscha|Ed Ruscha]] in deren Werken zitiert. De starke [[Atmosphäre (Ästhetik)|Atmosphäre]] vun sien Warken [[Inspiratschoon|inspireer]] ünner annern [[Regie|Filmspeelbaasen]] as [[Alfred Hitchcock]], de för dat Bates Motel in ''[[Psycho (1960)|Psycho]]'' Hopper sien Bild ''House by the Railroad'' (1925) to’n Vörbild nehm. [[Michael Curtiz]] sien Film ''[[Casablanca (Film)|Casablanca]]'' entstunn in dat sülvig Johr 1942 as de ''Nighthawks'' ''(Nachtschwärmer)'' vun Hopper. In den Film steiht en Mann ([[Humphrey Bogart]]) neben en muie Fru ([[Ingrid Bergman]]) in en Bar. Up dat Bild vun Hopper Bild sitt en Mann neben en muie Fru in en Bar. Dör de Övereenstimmen vun dat Thema schient sück dat Levensgeföhl vun de 1940er Johren in Amerika weddertospegeln, in dat seelische Probleme, muie Fruen un Bars en Rull spelen.<ref name="Ackermann86">Tim Ackermann: ''[https://www.welt.de/wams_print/article3711102/Es-war-einmal-in-Amerika.html Es war einmal in Amerika.]'' In: ''[[Welt am Sonntag]].'' 10. Mai 2009, S. 86 zur Hopper-Ausstellung ''Modern Life. Edward Hopper und seine Zeit'' in Hamburg, 2009.</ref> För de Atmosphäre vun den Film [[Blade Runner]] sall Speelbaas [[Ridley Scott]] ebenfalls Hopper sien Bild ''Nighthawks'' as Vörlaag bruukt hemm, as mehrere Liddmaaten vun de Filmcrew bericht hemm. De italieensch [[Giallo]]-Speelbaas [[Dario Argento]] hett en Straatenszene in sien Thriller ''[[Profondo rosso|Rosso – Farbe des Todes]]'' (1975) al kumplette Rekonstruktschoon vun ''Nighthawks'' anleggt. Ok de düütsch Speelbaas [[Wim Wenders]] hett Warken vun Edward Hopper as Vörlaag un Inspiratschoon för Filme bruukt, so etwa in ''[[The Million Dollar Hotel]]'' (2000) Biller as ''The Morning Sun'' (1952). Wenders hett mal seggt, dat jedes vun Hopper sien Biller de Anfang vun en nee Kapitel in en groot Film över Amerika ween kunn.<ref name="Ackermann86" /> De poolsch Speelbaas [[Andrzej Wajda]] hett in sien Film ''[[Der Kalmus]]'' (2009) versöcht, de Atmosphäre vun de Biller vun Hopper för en Monolog vun sien Hööftdorstellerin [[Krystyna Janda]] wedder to geven. De Film ''[[Shirley – Visions of Reality|Shirley – Visionen der Realität]]'' (2013), Book un Regie vun [[Gustav Deutsch]]. In dissen Film wurrn figurative Gemälde vun Edward Hopper mit Schauspelern nahstellt. == Literatur == === Monografien === * Gail Levin: ''Edward Hopper – Ein intimes Porträt.'' List, München, 1998, ISBN 3-471-78062-9. * Gail Levin: ''Die gemalte Wirklichkeit – Edward Hopper und sein Amerika.'' List, München 1998, ISBN 3-471-78067-X. * Gail Levin: '' Hopper’s Places.'' Random House USA, 1985; 2. Uplaag.: University of California Press, 1998, ISBN 0-520-21676-8. * Ivo Kranzfelder: ''Hopper.'' Taschen, Köln, 2002, ISBN 3-7913-3300-3. * Rolf G. Renner: ''Edward Hopper 1882–1967: Transformation des Realen.'' Taschen, Köln 2003, ISBN 3-8228-6597-4. * Wieland Schmied: ''Edward Hopper – Portraits of America.'' Prestel, 2005, ISBN 3-7913-3300-3. * Didier Ottinger: ''Edward Hopper – Amerika – Licht und Schatten eines Mythos.'' Schirmer/Mosel-Verlag, 2013, ISBN 978-3-8296-0634-9. === Warkbeschrieven === * Edward Hopper, Gail Levin: ''Edward Hopper 1882–1967. Gemälde und Zeichnungen.'' Bearbeit vun Gail Levin. Mosel, München 1981. * Edward Hopper: ''Werkverzeichnis in vier Bänden. Sämtliche Gemälde, Aquarelle und Illustrationen.'' / CD-ROM. Katalogwerk New York 1995. Hrsg.: Gail Levin. (352 S. pro Band, 1.500 Illustratschonen un Afbillen) * Deborah Lyons (Hrsg.): ''Edward Hopper: A Journal of His Work.'' Verlag W. W. Norton, London 1997, ISBN 0-393-31330-1 (engelsch). * Virginia M. Mecklenburg, Edward Hopper, Margaret Lynne Ausfeld: ''Edward Hopper: The Watercolors.'' Verlag W W Norton, London 1999, ISBN 0-937311-57-X (engelsch). * Gail Levin: ''The Complete Oil Paintings of Edward Hopper.'' W. W. Norton, London 2001, ISBN 0-393-04996-5 (engelsch). * Gail Levin: ''The Complete Watercolors of Edward Hopper.'' W. W. Norton, London 2001, ISBN 0-393-04995-7 (engelsch). * Sheena Wagstaff (Hrsg.): ''Edward Hopper.'' Ausstellungskatalog London/Köln 2004/2005. Hatje-Cantz. 2. Utgaav 2004, ISBN 3-7757-1500-2. * [[Heinz Liesbrock]]: ''Edward Hopper. Die Wahrheit des Lichts.'' Trikont, Duisburg 1985, ISBN 3-88974-102-9. == Filme == * ''Hopper’s Silence.'' Dokumentarfilm, USA, 1980, 47 Min., Book un Regie: Brian O’Doherty, Produktschoon: [[Whitney Museum of American Art]], [http://movies.nytimes.com/movie/157267/Hopper-s-Silence/overview Inhaltsangabe] der [[New York Times]]. * ''Edward Hopper: Nachtschwärmer 1942, Ööl up Lienwand.'' Bildanalyse, Düütschland, 10 Min., 1988, Regie: [[Reiner E. Moritz]], Book: Gisela Hossmann, Reeg: [[1000 Meisterwerke]], Produktion: RM Arts, [[WDR]]. * ''Edward Hopper – Bilder der amerikanischen Seele.'' Dokumentarfilm, Düütschland, 2002, 43 Min., Book un Regie: Eike Barmeyer, Produktschoon: [[Bayerisches Fernsehen|B3]], Eerstsennen: 22. Juni 2002, [https://programm.ard.de/TV/bralpha/edward-hopper/eid_284875884358251 Inholtsangaave] vun [[BR-alpha]]. * ''Das Auge des Edward Hopper'' (Original frz.:'' La Toile blanche d'Edward Hopper)''. Dokumentarfilm, Frankriek, 2012, 52 Min. Book un Regie vun Jean-Pierre Devillers, François Gazio un Didier Ottinger. Produktion: [[ARTE]] France, Idéale Audience, Réunion des musées nationaux-Grand Palais, avro, [[Centre Pompidou]]. Düütsch Eerstsenen an’n 14. Oktober 2012, [https://web.archive.org/web/20160111222411/http://www.arte.tv/de/das-auge-des-edward-hopper/6955298.html Film-Dossier vun den Senner arte] u. a. mit [[Wim Wenders]]. * ''Hopper revisited… (Hopper vu par…)''. Körtfilmreeg mit 8 veerminütig Bidrääg, Frankriek, 2012, 52 Min., Regie (je 1×): Valérie Pierson, Martin de Thurah, [[Hannes Stöhr]], [[Mathieu Amalric]], [[Dominique Blanc]], [[Sophie Fiennes]], Valérie Mréjen, Sophie Barthes, Produktschoon: En haut des marches, [[ARTE]] France, Eerstsennen: 14. Oktober 2012, [https://web.archive.org/web/20121217180543/http://creative.arte.tv/fr/space/Hopper_revisited___/messages/ Film-Dossier] mit Videoutsnitte vun arte. (Acht europääsch Speelbaasen leeten sück vun Hopper sien Biller to Körtfilmen inspireeren.) * ''Edward Hoppers melancholisches New York.'' Dokumentarfilm. Frankriek, 2018, 14. Min. Arte. [https://web.archive.org/web/20201025055236/https://www.arte.tv/de/videos/086616-000-A/edward-hoppers-melancholisches-new-york/ online<!--bit 13. Dez. 2020-->] * T''wo or Three Things I Know about Edward Hopper'', 3D-Körtfilm vun [[Wim Wenders]].<ref name=":1" /> == Weblinks == {{Commons|audio=0|video=0}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118553534 DNB-Katalog] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118553534 Warken vun un över Edward Hopper] in de Düütsch Digitale Bibliothek * {{IMDb|nm2628750}} * [http://www.artcyclopedia.com/artists/hopper_edward.html Artcyclopädia: Gemälde in Museen, Galerien un wiederführende Links] * [http://www.artnet.de/künstler/edward-hopper/ Edward Hopper] bi [[artnet]] * [https://www.wikiart.org/de/edward-hopper Edward Hopper up Wikiart] * [http://www.ibiblio.org/wm/paint/auth/hopper/ Edward Hopper in dat Webmuseum Paris] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118553534|LCCN=n79060609|NDL=00468542|VIAF=32101533}} {{SORTIERUNG:Hopper, Edward}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1882]] [[Kategorie:Storven 1967]] [[Kategorie:Maler]] 462msdb6eto17yx3d0rjfd55oaktxd7 Dasha 0 187384 1062035 1061657 2026-04-07T02:05:11Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062035 wikitext text/x-wiki '''Dasha''' (* [[27. Februar]] [[2000]] in [[San Luis Obispo]] as ''Anna Dasha Novotny'') is en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Country-Musik|Country]]-Singerin. == Leven == Dasha is dat mittlere Kind vun dree Geschwistern un fung mit acht Johren an mit dat Gitarr- un Klaveerspelen. 2021 keem hör eerste EP ''$hiny Things'' herut.<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Xander Zellner |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/dasha-austin-hot-100-first-timers-1235635990/ |titel=Hot 100 First-Timers: Dasha Arrives With Breakthrough Viral Hit ‘Austin’ |werk=Billboard |datum=2024-03-18 |sprache=en-US |abruf=2024-03-26}}</ref> An‘n 27. Januar 2023 keem hör Debütalbum ''Dirty Blonde'' herut, dat 17 Songs umfaaten dee. Dat Album keem herut up dat Label Quadio Records. För dat Album is se extra nah [[Nashville]] trucken.<ref>{{Internetquelle |autor=Xander Zellner |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-charts-first-timers-dasha-yard-act-ole-60-1235632307/ |titel=10 First-Timers on Billboard’s Charts This Week: Dasha, Yard Act, Ole 60, Charlotte Cardin & More |werk=Billboard |datum=2024-03-13 |sprache=en-US |abruf=2024-03-26}}</ref> Hör fröh Inflooten liggen in’n Country, [[Americana (Kultur)|Americana]] un [[Folk]], aber ok in’n [[Contemporary R&B]]. Künstler, de up hör Infloot harrn, weer toeerst [[Dolly Parton]] un [[Taylor Swift]], later ok [[Zach Bryan]], [[Noah Kahan]] un [[Kacey Musgraves]].<ref>{{Internetquelle |autor=Yashavi Upasani |url=https://www.b-sides.tv/2023/02/15/video-interview-dasha-talks-about-her-debut-and-personal-reflections/ |titel=VIDEO INTERVIEW: Dasha Talks About Her Debut and Personal Reflections |datum=2023-02-15 |sprache=en-US |abruf=2024-03-26 }} {{Webarchiv|url=https://www.b-sides.tv/2023/02/15/video-interview-dasha-talks-about-her-debut-and-personal-reflections/ |wayback=20230930194210 |text=VIDEO INTERVIEW: Dasha Talks About Her Debut and Personal Reflections |archiv-bot=2026-04-07 02:05:11 InternetArchiveBot }}</ref><ref name=":0" /> An‘n 27. November 2023 keem de Single ''Austin'' över dat Label Version III herut (Verdriev: [[Warner Music Group]]). 2024 gung de Song up [[TikTok]] viral, nahdem Dasha en Video hochlaaden harr, up dat se to den Song en [[Line Dance]] danzen dee. ''Austin'' stammt vun dat Album ''What Happens Now?'', dat an’n 16. Februar 2024 verapenlicht wurr.<ref name=":0" /><ref>{{Internetquelle |url=https://uk.news.yahoo.com/austin-country-artist-dasha-line-192049959.html |titel=With 'Austin,' Country Artist Dasha Line-Dances Her Way To TikTok Stardom |datum=2024-03-09 |sprache=en-GB |abruf=2024-03-26}}</ref> == Diskografie == === Alben === * 2023: ''Dirty Blonde'' (Quadio Records) * 2024: ''What Happens Now?'' (Version III) === EPs === * 2021: ''$hiny Things'' (Quadio Records) === Singles === * 2020: ''Don’t Mean a Thing'' * 2020: ''None of My Business'' * 2020: ''Better Than She Did'' * 2021: ''$hiny Things'' * 2021: ''21st Birthday'' * 2021: ''Love Me Till August'' * 2021: ''Nervous'' * 2021: ''Talk'' * 2021: ''Going Nowhere'' (mit Taska Black) * 2021: ''Olivia'' * 2022: ''Fuck You'' * 2022: ''7 Minutes in Heaven'' * 2022: ''Dramatic'' * 2022: ''Vegas'' * 2022: ''Eyeliner'' * 2022: ''Wish That You Were Here'' * 2023: ''Even Cowboys Cry'' * 2023: ''Austin'' * 2023: ''King of California'' * 2024: ''42'' == Weblinks == * [https://dasha.komi.io/ Offizielle Website] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Dasha}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 2000]] [[Kategorie:Singer]] [[Kategorie:Country-Musik]] jsaef64gz89bgkn53m4vqyskhrnd329 Daron Acemoğlu 0 188158 1062034 1061656 2026-04-07T02:05:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062034 wikitext text/x-wiki [[Datei:Acemoglu 2016.png|mini|Daron Acemoğlu (2016)]] '''Kamer Daron Acemoğlu''' (* [[3. September]] [[1967]] in [[Istanbul]]) is en [[Türkie|törksch]]-[[Vereenigte Staten|amerikaansch]]<ref>{{Webarchiv |url=http://economics.mit.edu/faculty/acemoglu/cv |text=Archivierte Kopie |wayback=20150429132430}}</ref> [[Ökonom]] un [[Hoochschoollehrer]] vun armeensch Herkunft.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2024/acemoglu/interview/ Interview mit de Nobelstiftung], afropen an’n 16. Oktober 2024.</ref> He lehrt siet 1993 an dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) un is dor ''Elizabeth and James Killian Professor of Economics''. 2019 wurr he to’n Institutsperfesser nöömt.<ref>{{Internetquelle |url=https://economics.mit.edu/people/faculty/daron-acemoglu |titel=Daron Acemoglu {{!}} MIT Economics |abruf=2023-01-30}}</ref> Acemoğlu is besünners bekannt för sien Arbeiten to de [[Politische Ökonomie|politische Ökonomie]] bekannt. Sien wetenschapliche Motivatschoon is nah eegen Utseggen, de Oorsaken vun Armoot beter to verstahn.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/galardonado/daron-acemoglu-2/ |titel=Daron Acemoglu - Premios Fronteras |datum=2017-11-04 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20171104141957/https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/galardonado/daron-acemoglu-2/ |archiv-datum=2017-11-04 |abruf=2023-01-30 }} {{Webarchiv|url=https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/galardonado/daron-acemoglu-2/ |wayback=20171104141957 |text=Daron Acemoglu - Premios Fronteras |archiv-bot=2026-04-07 02:05:06 InternetArchiveBot }}</ref> Tosommen mit [[James Alan Robinson]] hett he ''Economic Origins of Dictatorship and Democracy'' (2006) un ''[[Warum Nationen scheitern]]'' (2012) schreven. Letzteres is en inflootriek Book över den Infloot vun staatlich Institutschonen up de ökonomische Entwicklung vun Natschonen – dat hett en breet wetenschaplich un mediale Debatte utlööst.<ref>{{Literatur |Titel=Institutions matter, a lot |Sammelwerk=The Economist |Datum= |ISSN=0013-0613 |Online=https://www.economist.com/free-exchange/2013/03/06/institutions-matter-a-lot |Abruf=2023-01-30}}</ref> Acemoğlu sücht sück in de [[Politische Midden|politische Midden]] un is för en reguleert Marktwertschap.<ref>{{Literatur |Titel=Managers must learn why workers deserve a fair share of the spoils |Sammelwerk=Financial Times |Datum=2023-01-11 |Online=https://www.ft.com/content/9fec4cfa-71c5-4cf3-a48e-2d6fdf9937db |Abruf=2023-01-30}}</ref> He kommenteert regelmatig verscheeden politische Themen, besünners Technologie, Klimawannel un wertschapliche Ungliekhheit.<ref>{{Internetquelle |autor=Daron Acemoglu |url=https://www.project-syndicate.org/commentary/environmental-tariffs-carbon-taxes-on-imports-game-changer-by-daron-acemoglu-2022-07 |titel=Environmental Tariffs Could Be a Game Changer {{!}} by Daron Acemoglu |datum=2022-07-25 |sprache=en |abruf=2023-01-30}}</ref> Acemoğlu gellt nah en Umfraag ünner US-amerikaansch Wertschapsprofessoren as en vun de best levend Ökonomen ünner 60 Johr.<ref>{{Internetquelle |url=https://econjwatch.org/articles/economics-professors-favorite-economic-thinkers-journals-and-blogs-along-with-party-and-policy-views |titel=Economics Professors' Favorite Economic Thinkers, Journals, and Blogs (along with Party and Policy Views) · Econ Journal Watch : Economists, favorite economists, economics journals, economics blogs, party, voting, policy views, survey, Adam Smith |abruf=2023-01-30}}</ref> Luut [[Research Papers in Economics|IDEAS/RePEc]] is he to Tiet de weltwiet an’n tweetfakensten ziteert Wertschapswetenschapler.<ref>{{Internetquelle |url=https://ideas.repec.org/top/top.person.all.html |titel=Top 10% Authors, as of September 2024 |werk=IDEAS |hrsg=RePEc |abruf=2024-10-18}}</ref> Buterdem is he dat Open Syllabus Project tofolge en vun de an’n fakensten ziteert Schhriever in Lehrplaans för Universitätskurse in Wertschapswetenschap.<ref>{{Internetquelle |url=https://opensyllabus.org/results-list/authors?size=50&fields=Economics |titel=Open Syllabus: Explorer |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220921150129/https://opensyllabus.org/results-list/authors?size=50&fields=Economics |archiv-datum=2022-09-21 |abruf=2023-01-30 }} {{Webarchiv|url=https://opensyllabus.org/results-list/authors?size=50&fields=Economics |wayback=20220921150129 |text=Open Syllabus: Explorer |archiv-bot=2026-04-07 02:05:06 InternetArchiveBot }}</ref> 2024 kreeg he gemensam mit [[Simon Johnson]] und [[James Alan Robinson]] den [[Nobelpries för Weertschapswetenschapen|Alfred-Nobel-Gedächtnispries för Wertschapswetenschapen]] „för Studien doröver, wu Institutschonen billd wurrn un den Wohlstand beinflooten“.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2024/press-release/ Nobelprize.org], afropen an’n 14. Oktober 2024</ref> == Leven == Acemoğlu wurr as Söhn vun [[Armenien|armeensch]] Öllern in [[Istanbul]] boren un hett mit 25 Johren sien [[Master]] un sien PhD an de [[London School of Economics and Political Science|London School of Economics]] (LSE) afslooten.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-born-mit-professor-named-worlds-most-influential-economist--86257 |titel=Istanbul-born MIT professor named world’s most influential economist - Latest News |datum=2021-09-26 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210926144618/https://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-born-mit-professor-named-worlds-most-influential-economist--86257 |archiv-datum=2021-09-26 |abruf=2023-01-30}}</ref> He hett den een Johr lang an de LSE ünnerricht, bevör he an dat MIT wesseln dee Acemoğlu is ''Elizabeth & James Killian Professor'' för anwennd Ökonomik as ok ''Institute Professor''<ref>{{Internetquelle |url=http://news.mit.edu/2019/daron-acemoglu-institute-professor-0710 |titel=Daron Acemoglu named Institute Professor |abruf=2019-12-12}}</ref> an dat [[Massachusetts Institute of Technology]]. He arbeit buterdem bi dat [[National Bureau of Economic Research]] un [[Centre for Economic Policy Research]]. Sien Bachelorafsluss kreeg Acemoğlu 1989 vun de [[Universität York]] un sien [[Doktorgrad]] 1992 vun de [[London School of Economics and Political Science]]. Van 2011 bit 2015 weer Acemoglu Herutgever vun de Facktietschrift ''[[Econometrica]]''.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.econometricsociety.org/publications/econometrica/editorial-board/past-editors-and-co-editors-econometrica |titel=Past Editors and Co-editors of Econometrica {{!}} The Econometric Society |abruf=2020-06-07}}</ref> == Forschung == As Forscher is he insbesünnere in de Rebeeden [[Politische Ökonomie]], [[Entwicklungsökonomik]], Wassdomstheorie, Technologie, Inkommens- un Lohnungliekheit, Humankapital un Utbillen as ok Arbeitsmarktökonomik tätig. Sien tosommen mit [[Simon Johnson]] un [[James Alan Robinson]] herutbrocht Artikel ''[[The colonial origins of comparative development]]'' ([[The American Economic Review|''AER'']], 2001) ünnersöcht de Oorsaken för Ünnerscheeden in de Pro-Kopp-Inkommen vun verscheeden Länner.<ref>Daron Acemoglu, Simon Johnson, James A. Robinson: ''The Colonial Origins of Comparative Development: An Empirical Investigation''. In: ''[[American Economic Review]]'' 91(5), S. 1369–1401, Dezember 2001, [[doi:10.1257/aer.91.5.1369]].</ref> De vun de sülvig Autoren in dat Johr 2002 herutbrocht Artikel ''Reversal of Fortune: Geography and Institutions in the Making of the Modern World Income Distribution''<ref>Daron Acemoglu, Simon Johnson, James A. Robinson: ''Reversal of Fortune: Geography and Institutions in the Making of the Modern World Income Distribution''. In: ''[[Quarterly Journal of Economics]]'' 117(4), November 2002, S. 1231–1294, [[doi:10.1162/003355302320935025]].</ref> reep en Debatte tüschen Acemoğlu un [[Jeffrey David Sachs]] över de Oorsaken vun Ünnerentwicklung hervör. In’n Ünnerscheed to Sachs, de Ünnerentwicklung vör allen up geographische Faktoren torüchführt, vertreden Acemoğlu et al. de Ansicht, dat schlechte institutschonelle Rahmenbedingungen den Hööftgrund för Ünnerscheeden in den Grad vun de wertschaplich Entwicklung Tüschen verscheeden ehmalgen Kolonien dorstellen. Dorbi hem de Kolonisatoren nah hör Ünnersöken in den armer Regionen (to’n Bispeel Australien) Institutschonen för Investitschonen (breedere Eegendomsrechte för de Bevölkerung) schafft, wiels in den wohlhabenderen Regionen (to’n Bispeel de fröheren Rebeeden vun de [[Inka]]s in Süüdamerika) ehrder to’n Bispeel Twangsarbeit insett wurr un sück de Macht in de Hand vun en lütt Elite befunn (so nöömt Extraktschonsinstitutschonen). Dordör weer dat af dat 19. Johrhunnert to en umdreiht Verhältnissen tüschen armer un wohlhabenderen Kolonien kommen.<ref>''NBER Working Papers.'' 8460, 2001; publiziert als: Daron Acemoglu, Simon Johnson & James A. Robinson: ''Reversal Of Fortune: Geography And Institutions In The Making Of The Modern World Income Distribution.'' In: ''Quarterly Journal of Economics.'' v107, 4. November 2002, S. 1231–1294.</ref> Disse Ansatz wurr ünner annern vun [[Pranab Bardhan]] as to [[Eurozentrismus|eurozentristisch]] kritiseert, wiel de nich de wertschapliche Ünnerentwicklung vun nich oder wenig koloniseerten Staaten as [[Äthiopien]], [[Thailand]] oder [[China]] verkloren kann.<ref>Pranab Bardhan (2005), '' {{Webarchiv |url=http://mitpress.mit.edu/catalog/item/default.asp?tid=10290&ttype=2 |text=Scarcity, Conflicts and Cooperation: Essays in Political and Institutional Economics of Development |wayback=20121009044945}}'', [[MIT Press]], S. 4.</ref> Siet 2022 tell de Medienkonzern ''Clarivate'' Acemoğlu wegen de [[Zitatschonsanalyse|Tall vun de Zitatschonen]] to de Favoriten up en [[Nobelpries]] ([[Clarivate Citation Laureates]]), den he 2024 kreeg.<ref>{{Internetquelle |url=https://clarivate.com/news/clarivate-reveals-citation-laureates-2022-annual-list-of-researchers-of-nobel-class/ |titel=Clarivate Reveals Citation Laureates 2022 – Annual List of Researchers of Nobel Class |werk=Clarivate |sprache=en |abruf=2022-09-21}}</ref> == Utteknungen == * 2005 [[John-Bates-Clark-Medaille]]<ref>{{Literatur |Autor=Robert Shimer |Titel=Daron Acemoglu: 2005 John Bates Clark Medalist |Sammelwerk=Journal of Economic Perspectives |Band=21 |Nummer=1 |Datum=2007-01-01 |ISSN=0895-3309 |DOI=10.1257/jep.21.1.191 |Seiten=191–207}}</ref> * 2012 [[Nemmers-Pries för Wertschapswetenschapen]] * 2016 [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards|BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] * 2019 [[Weltwertschaplich Pries]] * 2023 [[A.SK Social Science Award]] * 2024 [[Nobelpries för Weertschapswetenschapen]] == Liddmaatschapen== * 2005 [[Econometric Society]]<ref>[https://www.econometricsociety.org/society/organization-and-governance/fellows/current ''Fellows of the Econometric Society.''] econometricsociety.org, afropen an’n 19. Oktober 2024</ref> * 2006 [[American Academy of Arts and Sciences]] * 2014 [[National Academy of Sciences]]<ref>{{Webarchiv |url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/april-29-2014-NAS-Election.html |text=National Academy of Sciences Members and Foreign Associates Elected. |wayback=20150818062140}} Pressemeldung vun de [[National Academy of Sciences]] (nasonline.org) van’n 29. April 2014</ref> * 2021 [[American Philosophical Society]] * 2021 [[British Academy]] == Schriften == [[Datei:"Why Nations Fail" by Daron Acemoglu and James Robinson.jpg|mini|hochkant|''[[Warum Nationen scheitern|Why Nations Fail]]'' be dat Verleehn vun en Bookppries]] * mit [[Simon Johnson]] und James A. Robinson: ''[[The colonial origins of comparative development]].'' 2001. * mit James A. Robinson: ''Economic Origins of Dictatorship and Democracy.'' 2005. * ''Introduction to Modern Economic Growth.'' 2008. * mit James A. Robinson: ''Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty.'' 2012. ** Deutsch: ''[[Warum Nationen scheitern]]: Die Ursprünge von Macht, Wohlstand und Armut.'' übersetzt von Bernd Rullkötter, S. Fischer, Frankfurt am Main 2013, ISBN 978-3-10-000546-5. (''[https://www.spiegel.de/wirtschaft/soziales/daron-acemoglu-und-james-robinsons-buch-why-nations-fail-a-824393.html Nationen und ihr Wohlstand: Schlüssel zum Reichtum],'' Rezension von [[Christian Rickens]] in ''[[Der Spiegel (online)|Spiegel Online]],'' 7. April 2012.) * mit James A. Robinson: ''The Narrow Corridor. State, Societies, and the Fate of Liberty.'' Penguin, New York 2019. ** Deutsch: ''Gleichgewicht der Macht. Der ewige Kampf zwischen Staat und Gesellschaft.'' aus dem Englisch von Bernhard Jendricke et al., S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 2019, ISBN 978-3-10-397336-5. * mit Simon Johnson: ''Power and Progress. Our Thousand-Year Struggle Over Technology and Prosperity.'' Public Affairs, New York 2023. ** Deutsch: ''Macht und Fortschritt. Unser 1000-jähriges Ringen um Technologie und Wohlstand.'' Campus, Frankfurt am Main 2023, ISBN 978-3-5935-1794-0. == Weblinks == {{Commons}} * [http://economics.mit.edu/faculty/acemoglu Websiet vun Daron Acemoğlu bi dat MIT] mit Curriculum Vitae un Schriftenverteken * [http://www.boston.com/business/articles/2005/06/15/mit_professor_named_top_economist_under_40/?page=full Robert Gavin in‘n Boston Globe to’n Anlaat vun dat Verleehn vun de John Bates Clark Medal]. * {{Internetquelle |autor=iconomix |url=http://www.iconomix.ch/de/blog/738-wie-wichtig-gute-institutionen-sind/ |titel=Wie wichtig gute Institutionen sind |sprache=de |abruf=2013-03-01 |kommentar=Daron Acemoğlu erklärt, weshalb gute Institutionen über arm oder reich entscheiden}} * Tina Kaiser und Tobias Kaiser: [https://www.welt.de/wirtschaft/article126375418/Warum-ist-dieser-Oekonom-eine-Million-Dollar-wert.html ''Daron Acemoglu. Warum ist dieser Ökonom eine Million Dollar wert?''] In: ''Welt Online'', 31. März 2014. (kiek ok in: Welt am Sonntag 13, 30. März 2014, Siet 8.) * [https://www.econbiz.de/Search/Results?lookfor=gnd%3A124929575 Indrag bi econbiz] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=124929575|LCCN=no96057352|NDL=001141702|VIAF=15072332}} {{SORTIERUNG:Acemoglu, Daron}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Törkie]] [[Kategorie:Börger von Armenien]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1967]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] n7w0ossky3vhfowjwbiarhz9o7rcgib Baak (Seeteken) 0 189334 1062022 1061634 2026-04-07T01:29:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062022 wikitext text/x-wiki [[Datei:Wangerooge Ostende Bake.jpg|miniatur|Oostbaak Wangeroog]] Ene '''Baak''' oder '''Bake''', ook '''Kap''' oder '''Kaap''', is een fast [[Seetekeken]] för de [[Seefohrt|Schipperee]], dat anners as een [[Füertoorn|Füürtoorn]] keen Füür het un lütter is.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.leuchttuerme.net/index.php?nav=1000082&lang=1 | titel=leuchttuerme.net - Baken (und Kapen) | werk=leuchttuerme.net | zugriff=2016-12-29 }}</ref> Meist markerrt ene Baak dat Faarwater. Se stat faken dicht bi de Küst oder dat Över un sünd uut Holt, Staal oder Steen. Meist hebbt se ene besünnere Form oder Farv, de in’t Oog fallt, un een [[Toppteken]] baven op. [[Datei:Scharhörnbake 1898.png|mini|Schaarhöörnbaak 1898]][[Datei:Friedrichshafen - Boje vor dem Hafen 001.jpg|mini|Baak üm dat dat Faarwater to wiesen inn Bodensee]] [[Datei:Cuxhaven 07-2016 photo23 Kugelbake.jpg|miniatur|hochkant|De Kugelbaak as Waarteken vun [[Cuxhoben]]]] [[Datei:13-02-23-fotoflugkurs-cux-by-RalfR-047.jpg|mini|De Kugelbaak scheedt Noordsee un Elv]] == Besünner Baken == Noodfunkbaken, köönt een Signaal to’n anpeilen uutsennen. Se schöölt hölpen Scheep na enen Malöör lichter to finnen.<ref>{{Internetquelle |titel=PT9 Ninety |werk=Novega |url=https://www.novega-sea.com/de/pt9-ninety.html |kommentar=Herstellerseite von wasserausgelösten Peilsendern |abruf=2023-01-20 }} {{Webarchiv|url=https://www.novega-sea.com/de/pt9-ninety.html |wayback=20230121011259 |text=PT9 Ninety |archiv-bot=2026-04-07 01:29:56 InternetArchiveBot }}</ref> Dicht bi de Küst sünd deelweis Noodhölpbaken to finnen, op de sik Minschen in [[Seenoot|Seenood]] redden köönt. Mielenbaken hölpt de [[Logge]] in’n Vöörbifaren to lieken. Daar staat twee oder meer Bakenparen in enen bestimmten Afstand bi dat Faarwater. Na de Tied twüschen den baken, kann dat Tempo vun enen Schipp uutrekent warrn. So’ne Mielenbaken givt dat to’n Bispeel noch an Elv un Weser. == Kiek ook bi == * [[Navigatschoon]] == Literatuur == * {{Literatur| Autor = [[Arend Lang]]| Titel = Geschichte des Seezeichenwesens. Entwicklung, Aufbau und Verwaltung des Seezeichenwesens an der deutschen Nordseeküste bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts| Herausgeber= Der Bundesminister für Verkehr| Jahr = 1965| Ort = Bonn }} * Hans-Joachim Luttermann: ''Blüsen, Baken, Feuertürme''. In: ''Maritime Miniaturen''. Hinstorff, Rostock 1986, ISBN 3-356-00036-5. * {{Literatur | Autor= [[Ulrich Scharnow]] | Titel= Lexikon Seefahrt | TitelErg=| Sammelwerk= | Band= | Nummer= | Auflage= 5| Verlag= Transpress VEB Verlag für Verkehrswesen| Ort= Berlin | Jahr= 1988| ISBN= 3-344-00190-6| Seiten= 52| Kommentar=}} * Georg Quedens: ''Amrumer Seezeichen. Leuchtfeuer, Bojen und Baken.'' Quedens, Amrum 2000, ISBN 3-924422-64-8. * Gerhard Wiedemann, Johannes Braun, Hans Joachim Haase (Ruutgever): ''Das deutsche Seezeichenwesen 1850–1990. Zwischen Segel- und Container-Schiffsverkehr.'' Herausgegeben in Zusammenarbeit mit dem Deutschen Schiffahrtsmuseum Bremerhaven. DSV, Hamburg 1998, ISBN 3-8841-2275-4. == Footnoten == <references/> == Nettverwiesen == {{Commonscat|Daymarks|Baak|3=S}} * [http://www.baken-net.de/ Översicht Baken as Seeteken] {{Normdaten|TYP=s|GND=4206818-6}} [[Kategorie:Seefohrt]] 9h656uuumgafip96soj20kpmo8f8dtl Arthursdale 0 190114 1062019 1061630 2026-04-07T01:26:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062019 wikitext text/x-wiki [[Bild:Nook Road, Arthursdale (geograph 5345528).jpg|duum]] '''Arthursdale''' is en Rebeet binnen dat Dörp Scholes in West Yorkshire, [[England]]. Dat is en lütt Rebeet direktemang nördlich vun de Rakehill Road in Scholes, nich wiet vun den ole Scholes-Bahnhof op de stillleggte Cross Gates–Wetherby-Bahnstreck. Dat wöör üm 1900 op Karkland grünnt, dat den Buer, Immobiliendealer un Steenbeker Arthur Chippindale köfft hett, un dorbi höört ok Whinmoor Farm. En Kricketklub mit den Naam vun dat Rebeet wöör 1929 grünnt.<ref>{{Internetquelle |url=https://maps.nls.uk/view/100946606 |titel=View map: Ordnance Survey, Yorkshire CCIV.SW (includes: Barwick in Elmet and Scholes.) - Ordnance Survey Six-inch England and Wales, 1842-1952 |abruf=2025-03-28 }} {{Webarchiv|url=https://maps.nls.uk/view/100946606 |wayback=20250328175804 |text=View map: Ordnance Survey, Yorkshire CCIV.SW (includes: Barwick in Elmet and Scholes.) - Ordnance Survey Six-inch England and Wales, 1842-1952 |archiv-bot=2026-04-07 01:26:24 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.barwickinelmethistoricalsociety.com/8223.html |titel=The Development of Arthursdale |abruf=2025-03-28}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.barwickinelmethistoricalsociety.com/5703.html |titel=Arthursdale Cricket Club 1929-99 |abruf=2025-03-28}}</ref> Dat Kirchland, woneem de Huuser in de Gegend opboot sünd, weer eerst Deel vun de Ödland un Gemeenland vun Whinmoor un wurr 1804 bi de Barwick in Elmet Inschließpries to den Pastor vun Barwick in Elmet tosnackt.<ref>https://www.catalogue.wyjs.org.uk/Record.aspx?src=CalmView.Catalog&id=LC02887&pos=16</ref> == Weblenken == {{Commons|Arthursdale}} == Footnoten == <references/> r6gssuqotpk4rxnxsuge70as7bsdvnt Ellsworthland 0 190359 1062050 1061677 2026-04-07T02:19:44Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062050 wikitext text/x-wiki {{Koordinaten}} [[Bild:Ellsworth stub map.png|duum|Ellsworthland in [[Antarktika]]]] Dat '''Ellsworthland''' is ene Regioon in [[Westantarktika]]. Dat Land streckt sik vun dat süüdlichste Stück vun dat [[Antarktsch Halveiland|Antarktsche Halveiland]] ([[Palmerland]]) un den [[Filchner-Ronne-Schelfies]] bet to’n [[Queen Elizabeth Land]] in’n Oosten un bet to’n [[Marie-Byrd-Land]] in’n Westen un liggt twüschen 103° 24′ W un 79° 45′ W. Gegen Noorden hen begrenzt de [[Bellingshausensee]] dat Ellsworthland. De Regioon is een Stück [[Hoogland]], dat in’n Snidd 2000&nbsp;m hoog un mit [[Ieschild|Inlandies]] bedeckt is. Uut dat Ieschild reckt sik de [[Ellsworthbargen]] mit den [[Mount Vinson]], de höögste Barg in [[Antarktika]], in de Höögd. De [[Vereenigte Staten|US-amerikaanschen]] Forscher [[Lincoln Ellsworth]] weer 1935 de Eerste, de över dat Rebeed flagen is. He het den Landstück na sienen Vader ''James W. Ellsworth Land'' den Naam „Ellsworthland“ geven.<ref name="GNIS">{{GNIS|4459|Ellsworth Land|type=antarid}}</ref> == Grenz twüschen Ellsworthland un Antarktsch Halveiland == Bet 2009 gull internatschonaal een Lien vun dat [[Kap Adams]] (wat so üm un bi de Kant vun dat [[Filchner-Ronne-Schelfies]] kennteken)<ref name="Ant.Pennis.">{{GNIS|489|Antarctic Peninsula|type=antarid}}</ref> bet to enen Punkt an de [[English-Küst]] bi {{Koordinaten}},<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p%3Dgnispq:5:::NO::P5_ANTAR_ID:489 |titel=Antarctic Peninsula |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210602214234/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:5:::NO::P5_ANTAR_ID:489 |abruf=2017-11-03 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p%3Dgnispq:5:::NO::P5_ANTAR_ID:489 |wayback=20210602214234 |text=Antarctic Peninsula |archiv-bot=2026-04-07 02:19:44 InternetArchiveBot }}</ref> güntsieds den [[Eklund-Eilannen]]<ref name="Ant.Pennis." /> för de Süüdgrentz vun dat Antarktsche Halveiland. Man 2009 het [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Grootbritannien]] de Süüdgrenz nee fastleggt: Nu gellt een Lien vun dat [[Rydberg-Halveiland]] bi {{Koordinaten}} bet to den Punkt, wo de [[Evans-Iesstroom]] op’n Seegrung opsetten doot ({{S|en|''grounding line''}}'','' {{S|de|''Aufsetzlinie''}}'')'' bi {{Koordinaten}}as nee’e Süüdgrenz.<ref name=":0" /> Anner Staten blievt man bi de olen Grenzen, so dat nu een Deel na brietsche Sicht al in dat Palmerland liggt, man to’n Bispeel na [[Vereenigte Staten|US-amerikaansche]] Sicht noch jümmers in dat Ellsworthland liggt.<ref name="Ant.Pennis." /> == Footnoten == <references/>{{SORTIERUNG:!}} [[Kategorie:Ellsworthland]] 3tcprljajbby763b13rc6f86n14lwpr Bachelor 0 190434 1062023 1061635 2026-04-07T01:30:28Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062023 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden}} De '''Bachelor''' ({{IPA|ˈbætʃəlɚ}} oder[{{IPA|ˈbætʃlɚ}}, ook '''Bakkalaureus''' oder ''Baccalaureus'' [m.] un '''Bakkalaurea''' oder ''Baccalaurea'' [f.]) is de ringste [[Akadeemsch Graad|akadeemsche Graad]]<ref>USA un Kanada uutbenamen → [[Associate of Arts]]</ref> un meist de eerste Afsluss in enen Studium an ene [[Universität]], [[Hoogschool]], Fackhoogschool oder Beroopsakademie. Een '''Bachelor-Studiengang (Bakkalaureat)''' het eee Regelstudientied vun dree bet veer Jaren (6–8 Facksemester), je na Aard vun dat Fack. De Bachelor is de Qualifikatschoon för enen Beroop un een [[Masterstudium]] oder uutnaamswies ook för ene [[Promotschoon]].<ref>{{Internetquelle |url=http://www.math-nat-fak.hhu.de/promotion/promotion/voraussetzungen/besondere-anerkennungsverfahren/fast-track-promotion.html |titel=Universität Düsseldorf: Fast-Track Promotion |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190804021439/http://www.math-nat-fak.hhu.de/promotion/promotion/voraussetzungen/besondere-anerkennungsverfahren/fast-track-promotion.html |archiv-datum=2019-08-04 |abruf=2019-08-04 }} {{Webarchiv|url=http://www.math-nat-fak.hhu.de/promotion/promotion/voraussetzungen/besondere-anerkennungsverfahren/fast-track-promotion.html |wayback=20190804021439 |text=Universität Düsseldorf: Fast-Track Promotion |archiv-bot=2026-04-07 01:30:28 InternetArchiveBot }}</ref> Dat Woord ''Baccalaureus'' ünnerscheidt sik vun dat Woord ''Baccalaureatus'', dat in welken den ''Bachelor with Honours'' ''(Baccalaureatus cum Honore)'' betekent. == Literatuur == * Bologna-Reader I und II: ''Texte und Hilfestellungen zur Umsetzung der Ziele des Bologna-Prozesses an deutschen Hochschulen''. Herausgegeben von der Hochschulrektorenkonferenz. (PDF-Dateien: {{Webarchiv|url=http://www.hrk.de/bologna/de/Bologna_Reader_gesamt.pdf|wayback=20100602084516|text=B.-R. I, 2004}}[https://web.archive.org/web/20100602084516/http://www.hrk.de/bologna/de/Bologna_Reader_gesamt.pdf -R. I, 2004]<span> (</span><span class="webarchiv-memento">Memento</span><span> vom 2. Juni 2010 im</span> ''Internet Archive''<span>)</span> 3,73&nbsp;MB; [https://www.hrk.de/fileadmin/redaktion/hrk/02-Dokumente/02-10-Publikationsdatenbank/Beitr-2007-05_Bologna_Reader_II.pdf B.-R.] [https://www.hrk.de/fileadmin/redaktion/hrk/02-Dokumente/02-10-Publikationsdatenbank/Beitr-2007-05_Bologna_Reader_II.pdf II, 2007], 3,16&nbsp;MB) * Georg Bollenbeck (Hrsg.): ''Der Bologna-Prozess und die Veränderung der Hochschullandschaft''. Synchron, Heidelberg 2007, ISBN 978-3-939381-04-4. * European University Association: ''EUA Bologna handbook. “Making Bologna Work”.'' basic edition including CD-ROM. J. Raabe, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-8183-0209-2. * Hans Joachim Meyer: ''Die akademischen Grade im englischen Sprachraum und der deutsche Wissenschaftsbegriff.'' In: ''Denkströme. Journal der Sächsischen Akademie der Wissenschaften zu Leipzig''. Heft 6, 2011, S. 23–43. {{ISSN|1867-6413}} [http://denkstroeme.de/heft-6 Digitalisat] == Nettverwiesen == * {{DNB-Portal|4721473-9}} * [https://web.archive.org/web/20161203045237/https://www.hochschulkompass.de/studium/suche/profisuche.html Hochschulkompass Abschluss Bachelor] (hoogdüütsch) * [http://www.bildungsserver.de/zeigen.html?seite=2534 Dossier to Bachelor- un Master-Studiengängen in Düütschland] (hoogdüütsch) * [http://studieren.de/bachelor.0.html Studieren.de – Rubrik Bachelor] (hoogdüütsch) == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Studium]] [[Kategorie:Titel]] qgmh03ah1oaxnm4rkn2scis5sr7em39 Adolf Sievers 0 192931 1062000 1061609 2026-04-07T00:19:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062000 wikitext text/x-wiki '''Adolf Sievers''' (* [[19. April]] [[1896]] in [[Brookdörp]]; † [[10. April]] [[1981]] in [[Welster]]) weer een een [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]] un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]] vun Gedichten, Vertellsels un Theaterstücken. == Leven == Adolf Sievers keem uut ene Brookdörpsch Schoolmeesterfamilie. He besöch de [[Präparandenanstalt]] vun dat hüdige [[Ludwig-Meyn-Gymnasium]] in [[Uetersen]]. As de [[Eerste Weltkrieg]] begunn, mell he sik freewillig. He wurr in [[Polen]] verseert un keem as he wedder op’e Been weer an de [[Westfront]]. 1920 maak he siene Lehr as Schoolmeester to Enn un begunn siene Arbeits as Schoolmeester an de [[Volksschool]] in [[Welster]]. Vun 1946 bet to siene Penschoon 1962 weer he Rekter an de Volksschool. 1926 begunn Sievers Gedichten un Vertellsel, eerst op [[Düütsche Spraak|Hoog]], denn op Platt, ruuttobringen. He schrrev ene Reeg [[Plattdüütsch Theater|plattdüütsche Theaterstücken]], de meermaals op Speeldelen opföhrt worrn sünd. He grünn ook mit anner Schoolmeester de ene Theatergrupp, de ehren Naam na ''[[Johann Meyer (Schriever)|Johann Meyer]]'' kreeg. 1929 geev he den Sammelband ''Ut de Masch'' mit Texten vun Schrieverslüüd uut [[Sleswig-Holsteen]] ruut. == Ehren == De ''Adolfs-Sievers-Weg'' in Welster dregt sienen Naam.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=229 |titel=Autor: Adolf Sievers |abruf=2025-07-10 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=229 |wayback=20250713104954 |text=Autor: Adolf Sievers |archiv-bot=2026-04-07 00:19:55 InternetArchiveBot }}</ref> == Warken == * ''Paul Raser''. Novelle, [[Itzhoe]] 1927. * ''Tuk! Tuk! Geschichten aus dem Geflügelhofe''. Berlin/Leipzig o.&nbsp;J. * ''R.I.R. 93. Geschichte eines Regimentes im Weltkrieg''. [[Welster]] 1934. * ''Träume. Phantastische Geschichten''. [[Welster]] 1937. == Literatuur == * Kay Dohnke: ''Adolf Sievers. Nachruf.'' In: ''Steinburger Jahrbuch 1982.'' [[Itzhoe]] 1981, S. 231–237. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|229}} == Footnoten == {{SORTIERUNG:Sievers, Adolf}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1981]] [[Kategorie:Boren 1896]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schoolmeester]] on1xnivcs7illqfniuqtykj55hj1hr6 August Biester 0 193030 1062021 1061633 2026-04-07T01:29:00Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062021 wikitext text/x-wiki '''Heinrich Friedrich Wilhelm''' '''{{Roopnaam|August}} Biester''' (* [[31. August]] [[1854]] in [[Wennen]]<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=444 |titel=Autor: August Biester |abruf=2025-07-14 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=444 |wayback=20220812121036 |text=Autor: August Biester |archiv-bot=2026-04-07 01:29:00 InternetArchiveBot }}</ref>; † [[10. Dezember]] [[1926]] in [[Hannober]]) weer een [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]] un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]], de op [[Nienborg|Neenborger]] Platt schreev. == Leven == Nadem dat he dat Lehrerseminar besöcht harr, weer he [[Schoolmeester]] in Holtorf oder Holtdorf (unklaar), in [[Uelzen]], in [[Ostroe]] un vun 1880 an in [[Hannober]]; hier is he 1915 an Deernsschool anstellt.<ref name=":0" /> 1880 free he in [[Salzdahlum]] mit Maria Auguste Friederike Meyer (* 2. Februar 1857 in Salzdahlum, † 1. April 1954 in Hannober). Dat Paar harr ene Dochter Anna Elisabeth Martha (* 1881 in Hannober, † unkünnig). == Wark (Uutwahl) == * Heidschollen : Vertellungen un Dichtungen ut mine Heimat twischen [[Nienborg|Neinborg]] un [[Niestadt|Neistadt]] / von Aug. Biester. - Hannbver : Berenberg, 1904. - IV, 181 S.<ref name=":0" /> == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenk == {{PBuB|444}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1926]] [[Kategorie:Boren 1854]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] 7l2p9j2bwri18fdn7f437h732jqrs1k Albert Peter Johann Krüger 0 193119 1062004 1061612 2026-04-07T00:30:46Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062004 wikitext text/x-wiki '''Albert Peter Johann Krüger''' (* [[17. November]] [[1810]] in [[Altno]]; † [[15. September]] [[1883]] in [[Hamborg]]) weer een düütschen [[Schauspeler]] un een [[Düütsche Spraak|hoog]]- un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]] un [[Dichter]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=207 |titel=Autor: Albert Peter Johann Krüger |abruf=2025-07-17 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=207 |wayback=20250808235538 |text=Autor: Albert Peter Johann Krüger |archiv-bot=2026-04-07 00:30:46 InternetArchiveBot }}</ref> Vun 1855 an weer he [[Redakteur]] vun de Literatuur-Tiedschrift ''Amicitia und Fidelitas'', de vun 1862 an ünner de Titel ''Hamburger Novellentiedschrift'' ruutkeem.<ref>Alfred Estermann: ''Die deutschen Literatur-Zeitschriften 1850–1880: Bibliographien – Programme.'' Band 1. Walter de Gruyter, Berlin 1988, [[:de:Special:BookSources/3598107099|ISBN 3-598-10709-9]], S. 117–119 </ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.antiqbook.de/boox/pabel/45526.shtml |titel=Hamburger Nouvellenzeitung. Sonntagsblatt für gesellige Unterhaltung. JG. 10, No. 17, Sonntag, den 24. Juli 1864. Red. von J. Krüger. - |abruf=2025-07-17}}</ref> Sien Pseudonym weer ook '''Freidmund Volkmann'''. == Wark == * ''Volkserzählungen. Eine Sammlung von Original=Novellen, Erzählungen und Charakterzeichnungen.'' Siegen un Wiesbaden, Friedrich, 1843–1844. * ''Westphälische Volkssagen und Erzählungen für jung und alt.'' 2. Oplaag, Wiesbaden, 1855 * [anonym]: ''Hamburger Novellen.'' Drüdde Band, Hamborg1857. Achter Band, [[Hamborg]] 1859 * ''Original-Polterabendscherze: Jüdisch, plattdeutsch, hochdeutsch.'' Altno, 1868. * Th. Gaßmann, I. Krüger: ''Aus der Franzosenzeit: Zeitbild in fünf Acten; nach Fritz Reuter's „Ut de Franzosentid“ frei bearbeitet.'' Berlin: Bloch, 1870 * ''Hanne Nüte un de lütte Pudel: Charakterbild in drei Aufzügen (neun Bildern) nach Fritz Reuter.'' Leipzig : Reclam, 1887 * Heinrich Schacht, Albert Peter Johann Krüger: ''De plattdütsche Pulterobend: För vergneugte Lüüd.'' [[Hamborg]]: Steudel u. Hartkopf, 1902. * ''Der Declamator. Ernst und Scherz. Zur Unterhaltung in geselligen Kreisen.'' Ackermann & Wulff, [[Hamborg]] 1856–1869. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|207}} * {{DDB|Person|128811897|TEXT=Werke von}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1883]] [[Kategorie:Boren 1810]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Lyrik]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Schriever]] k6ji4nxgmma0qljd9wsva1j6kd2171e Annemarie Hübner 0 193131 1062015 1061623 2026-04-07T01:12:38Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062015 wikitext text/x-wiki '''Cäcilie Margarete''' '''{{Roopnaam|Annemarie}} Hübner''' (* [[25. Dezember]] [[1908]] in [[Genthin]]; † [[7. Januar]] [[1996]] in [[Hamborg]]) weer ene [[Düütschland|düütsche]] [[Germanistik|Germanistin]] un [[Nedderlandistik|Nedderlandistin]] mit enen Swaarpunkt op de [[Nedderdüütsche Philologie]] un besünners de [[middelsassische Spraak]] == Leven == Annemarie Hübner weer de Dochter vun Hermann Carl August Hübner, de Direkter an enen Reformgymnasium in [[Elmshoorn]]. Hier bröch Hübner de eersten Levensjahren to. 1928 maak se dat Abituur in Elmshoorn un studeer [[Germanistik]], [[Anglistik]], [[Philosophie]] un [[Psychologie]] an de [[Universität Hamborg]]. Se sett al fröh enen Swaarpunkt op de [[Nedderdüütsche Philologie]] un lehr ünner [[Conrad Borchling]] un [[Agathe Lasch]]. In eer Studientied het se bi den Wöörbookarchiven vun dat Germanistsch Seminaar arbeidt. För de [[Dissertatschoon]] ünner [[Hans Teske]] befaat se sik mit dat fröhe Hamborger Hoogdüütsch ({{Lang|de|''Studien zur Sprachform des frühen Hamburger Hochdeutsch''}}). De Arbeid knütt an Agathe Lasch eer Arbeid över de Spraakhistorie vun [[Berlin]] an. Wegen den [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]], de nu uutbraken weer, keem de Dissertatschoon man nich druckt worrn. Von 1940 an arbeid Hübner as wetenschoplich Mitarbeidersche bi dat Middelnedderdüütsch Wöörbookarchiv un lehr an dat Germanistsch Seminaar [[Gootsche Spraak|Gootsch]], [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], [[Middelhoogdüütsche Spraak|Middelhoogdüütsch]], [[Fröhneehoochdüütsche Spraak|Fröhneehoogdüütsch]] un [[Middelnedderlandsche Spraak|middelnedderlandsch]]. Vun 1943 bet 1948 arbeid se as Assistentin vun dat Germanistsch Seminaar. Hübner ünnerrich denn [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un bedelig sik vun 1951 an de Ruutgaav vun dat [[Middelnedderdüütsch Handwöörbook]] ünner [[Gerhard Cordes]]. 1956 wurr Hübner as Lektersche för Nedderlandsch un [[Afrikaans]] anstellt un lehr bet to de Penschoon an de Unviersität Hamborg. Ook in’e Penschoon lehr se noch unbetaalt an de Universität. Se richt an de Universität een middelnedderlandsch Proseminaar in. Von 1958 bet 1972 weer Hübner in de Vörstand vun de Düütsch-Nedderlandsche Sellschop in Hamborg, de Schölers bi Schölers bi Spraakreisen in’e [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] Stüüt geev. 1959 maak Hübner in Opdrag vun dat Lübsche Landgericht een vergleken Goodachten, in dat se Echtheid vun de Borns för de in’t Düütsche översett Uutgaav vun dat [[Anne Frank]] eer Daagbook beweerden deit. Dat [[Nedderlandsch Instituut för Kriegsdokumentatschoon]] bekünn Hübner eer Goodachten un see dat as richtig an. Annemarie Hübner bleev 1996 in Hamborg dood. Se liggt op’n Dodenhoff in Altno begraven.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.garten-der-frauen.de/andereFriedhoefe/friedhof_altona3.html |titel=Friedhof Bernadottestrasse und Hauptfriedhof Altona |abruf=2025-07-18 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=http://www.garten-der-frauen.de/andereFriedhoefe/friedhof_altona3.html |wayback=20250222090229 |text=Friedhof Bernadottestrasse und Hauptfriedhof Altona |archiv-bot=2026-04-07 01:12:38 InternetArchiveBot }}</ref> == Wark == Annermarie Hübner arbeid besünners an dat ''Mittelniederdeutsche Handwörterbuch'', för dat se veel Artikels schreev. Daarto schreev se ook veel Essays över de plattdüütsche Spraakhistorie. Se arbeid ook mit an Lehrwarken, de bi [[Langenscheidt]] ruutkemen un översett nedderlandsche Saak- un Kinnerböker. Late befaat se sik mit de wichtigsten Borns to de Historie vun de noorddüütschen Karken in de fröhen Neetied. 1963 fünn se de Höövdborn för dat ''Hohe Lied'' vun [[Brun von Schönebeck]] (Festschrift U. Pretzel). == Ehren == Annemarie Hübner weer vun 1961 an Liddmaat in de [[Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschoppen]] un vun 1963 an in [[Königlich Nedderlandsch Akademie vun de Wetenschoppen]]. == Literatuur == * Mirko Nottscheid: Hübner, Annemarie. In: Franklin Kopitzsch, Dirk Brietzke (Ruutgever): Hamburgische Biografie. Band 4. Wallstein, [[Chöttingen]] 2008, <nowiki>ISBN 978-3-8353-0229-7</nowiki>, S. 163–165.  * Mirko Nottscheid: ''Die Germanistin und Niederlandistin Annemarie Hübner (1908-1996). Zur wissenschaftlichen Biografie einer Hamburger Sprachforscherin zwischen Weimarer Republik und Nachwendezeit''. In: Mirko Nottscheid u.&nbsp;a. (Hgg.): Die Germanistin Agathe Lasch (1879–1942). Aufsätze zu Leben und Wirkung, [[Nordhausen|Nordhusen]]: Bautz 2009 (bibliothemata; 22), S. 109–168. ISBN 978-3-88309-500-4 == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Storven 1996]] [[Kategorie:Boren 1908]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Germanist]] [[Kategorie:Nedderlandsch]] [[Kategorie:Översetter]] p6f0gy1mr8fyz4pe5ga5kb9y2k3s13h Bill Holman 0 193754 1062028 1061642 2026-04-07T01:36:09Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062028 wikitext text/x-wiki [[Datei:Bill Holman and Stan Kenton.jpg|mini|Bill Holman (ca. 1961)]] '''Willis Leonard „Bill“ Holman''' (* [[21. Mai]] [[1927]] in [[Olive (Kalifornien)|Olive]], [[Kalifornien]]; † [[6. Mai]] [[2024]]<ref name="obit">{{Internetquelle |url=https://countylocalnews.com/2024/05/06/bill-holman-obituary-cause-of-death-legendary-composer-bill-holman-passes-away-at-96/ |titel=Nachruf |werk=County Local News |datum=2024-05-06 |sprache=en |zugriff=2024-05-07 }} {{Webarchiv|url=https://countylocalnews.com/2024/05/06/bill-holman-obituary-cause-of-death-legendary-composer-bill-holman-passes-away-at-96/ |wayback=20240507044324 |text=Nachruf |archiv-bot=2026-04-07 01:36:09 InternetArchiveBot }}</ref>) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Jazz]]musiker ([[Arrangeur]], [[Komponist]], [[Saxophon]]ist). == Leven == Holman hett wiels sien Highschooltiet Tenorsaxophon lehrt. Nah den Militärdeenst un en Utbillen to’n Ingenieur an de [[University of California, Los Angeles]] hett he entscheed, Musik för Big Bands to schrieven un hett up dat ''Westlake College'' in [[Los Angeles]] studeert. He schreev 1951 för [[Charlie Barnet]]. Siet 1952 weer he as Arrangeur un Instrumentalist in dat Orchester vun [[Stan Kenton]] beschäftigt ''([[New Concepts of Artistry in Rhythm]])''. He hörr sowohl as Instrumentalist as ok as Komponist un Arrangeur prägend to den [[West Coast Jazz]] vun de 1950er-Johren, wo he in Combos um [[Shorty Rogers]] un [[Shelly Manne]] speel un later en eegen Grupp mit [[Mel Lewis]] leiten dee. Ansluutend weer he Baas vun en eegen [[Big Band]], de immer weer för Plattenproduktschonen tosommenropen wurr Dorneben hett he mit de meesten wichtigen Stars un Klangkörpern vun den modernen Jazz tosommenarbeit, so [[Louie Bellson]], [[Count Basie]], [[Terry Gibbs]], [[Woody Herman]], [[Bob Brookmeyer]], [[Buddy Rich]], [[Gerry Mulligan]], [[Doc Severinsen]], de [[Westdüütsch Rundfunk Köln|WDR]]- oder de [[hr-Bigband]]. He hett för Vokalisten as [[Anita O’Day]], [[Sarah Vaughan]], [[Tony Bennett]], [[Carmen McRae]], [[Judy Garland]], [[Ella Fitzgerald]], [[Mel Tormé]], [[Michael Bublé]], [[June Christy]], [[Natalie Cole]] un [[The Fifth Dimension]] schreven. Vun sien, faken [[Polyphonie|polyphon]] anleggt Kompositschonen wurrn besünners bekannt: ''Bright Eyes'', ''Evil Eyes'', ''Trilogy'', aber ok Filmmusiken as to ''Swamp Woman'' (1956), ''Get Out of Town'' (1959) oder ''Three on a Coach'' (1966). 1996 kreeg he för sien Kompositschoon ''A View From the Side'', inspeelt mit de ''Bill Holman Band'', un 1998 för Arrangements up sien CD ''Brilliant Corners – The Music of Thelonious Monk'' en [[Grammy]]. Mehrfack wurr he up en vun de führend Ränge vun den [[Down Beat|Down-Beat]]-Polls för „Arrangement“ wählt. 2010 kreeg he de [[NEA Jazz Masters Fellowship]]. Ok in de [[American Jazz Hall of Fame]] is he upnommen wurrn. Bill Holman is an’n 6. Mai 2024 in dat Öller vun 96 Johren storven.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/pop/nachruf-auf-den-jazzmusiker-und-arrangeur-bill-holman-19703908.html |titel=Nachruf auf den Jazzmusiker und Arrangeur Bill Holman |datum=2024-05-07 |sprache=de |abruf=2024-05-08}}</ref> == Diskografisch Henwiesen == * ''Jive for Five'' (VSOP, 1958) mit [[Jimmy Rowles]], [[Wilfred Middlebrooks]], [[Mel Lewis]] * ''Jazz Erotica'' (1958) * ''West Coast Jazz in Hi Fi'' (1959) * '' Bill Holman’s Great Big Band'' (1960) * ''Satin Nights'' (Black Hawk, 1986) * ''Bill Holman Meets the Norwegian Radio Big Band'' (Taurus, 1987) mit [[Atle Hammer]] * ''A View from the Side'' (JVC, 1995) * ''Brilliant Corners: The Music of Thelonious Monk'' (JVC, 1997) * ''Further Adventures'' (Koch, 1998) * ''Jazz in Concert'' (Hänssler, 2004), mit de [[SWR Big Band]] * ''The Bill Holman Band Live'' (Jazzed Media, 2004) * ''Hommage'' (2007) * [[Carl Saunders]]: ''[[The Lost Bill Holman Charts]]'' (2007) == Sammlung == * ''[[Bob Cooper]], Bill Holman & [[Frank Rosolino]] – Kenton Presents Jazz (1954–60)''. [[Mosaic Records|Mosaic]], 1999 – 4 CDs mit [[Herb Geller]], [[Bob Gordon (Saxophonist)|Bob Gordon]], [[Don Fagerquist]], [[Stu Williamson]], [[Bob Enevoldsen]], [[Curtis Counce]], [[Stan Levey]], [[Nick Travis]], [[Max Bennett (Musiker)|Max Bennett]], [[Carl Perkins]], [[Leroy Vinnegar]], [[Larry Bunker]], [[Conte Candoli]], [[Paul Moer]], [[Ralph Peña]], [[Shelly Manne]], [[Al Porcino]], [[Ray Triscari]], Frank Rosolino, [[Joe Maini]], [[Richie Kamuca]], [[Jack Nimitz]], [[Jimmy Rowles]], [[Joe Mondragon]], [[Mel Lewis]] – Rest vun de Sammlung bi Bob Cooper & Frank Rosolino == Literatur == * [[Richard Cook]], [[Brian Morton]]: ''[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz Recordings]].'' 8. Uplaag. Penguin, London 2006, ISBN 0-14-102327-9. == Weblinks == * [https://www.discogs.com/de/artist/265381 Bill Holman bi Discogs (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=134409833|LCCN=n82063123|VIAF=93729533}} {{SORTIERUNG:Holman, Bill}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1927]] [[Kategorie:Storven 2024]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Komponist]] [[Kategorie:Komponist (Jazz)]] q3zzu6vyj67oca0lxjgols0zmoo9rme Andrea Kimi Antonelli 0 196451 1062010 1061618 2026-04-07T01:03:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062010 wikitext text/x-wiki [[Datei:Kimi Antonelli at the 2025 US Grand Prix in Austin, TX (cropped).jpg|rechts|duum|Andrea Kimi Antonelli in Austin bi den Grooten Pries vun de USA 2025]] '''Andrea Kimi Antonelli''' (* [[25. August]] [[2006]] in [[Bologna]]), meest blots '''Kimi Antonelli''' nöömt, is en [[Italien|italieensch]] [[Automobilsport|Automobilrennfohrer]], de siet de [[Formel-1-Weltmeesterschap 2025|Saison 2025]] för dat [[Mercedes AMG F1 Team]] as Nahfolger vun [[Lewis Hamilton]] fohrt.<ref name=":0">{{Literatur |Titel=F1 team-mate 2025 head-to-head: Qualifying, Race, Sprint latest scores, results from Formula 1 season |Sammelwerk=Sky Sports |Online=https://www.skysports.com/f1/news/12028/13339705/f1-team-mate-head-to-head-qualifying-race-sprint-latest-scores-results-from-2025-season |Abruf=2025-12-27}}</ref> Siet 2019 weer he Liddmaat vun dat [[Mercedes AMG F1 Team#Juniorprogramm|Mercedes-F1]]-Nahwussteams.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mercedesamgf1.com/en/team/junior-drivers/andrea-kimi-antonelli/ |titel=Andrea Kimi Antonelli |sprache=en |abruf=2022-06-09 }}</ref> Sie Loopbahn fung as Söbenjohriger in’n [[Kartsport]] an un weer dor in verscheeden Kategorien vun disse Disziplin spoodriek. Ok in de Formel 4 kunn he eenige Erfolge fiern. De Formel 3 hett he översprungen un is direkt in de Formel 2 anfungen, wo he ok Siege haalt hett. In sien eerst Formel-1-Saison keem he glieks up Rang 7 in de Gesamtwertung. An‘n 14. März 2026 wurr Antonelli mit de Pole Position in‘n Großen Preis vun China de jüngste Polesetter vun de Formel-1-Geschichte, un wunn in’n Ansluss sogor dat Rennen (vör [[George Russell (Rennfohrer)|George Russell]] un Lewis Hamilton) un wurr somit de jüngste Sieger vun all Tieden. == Dokumentarfilme == * ''The Seat (2025)''<ref>{{Internetquelle |autor=Filmstarts |url=https://www.filmstarts.de/kritiken/1000023612.html |titel=The Seat |sprache=de |abruf=2025-12-10}}</ref> == Weblinks == {{Commons|Andrea Kimi Antonelli|audio=0|video=0}} * [https://www.driverdb.com/drivers/andrea-kimi-antonelli Kimi Antonelli in de Driver Database (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=|LCCN=|NDL=|VIAF=|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2022-06-09}} {{SORTIERUNG:Antonelli, Andrea Kimi}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Italien]] [[Kategorie:Boren 2006]] [[Kategorie:Formel-1-Rennfohrer]] 2a8c88d5yaam24hqbk5oks9kbcxolje Bruker Diskuschoon:Gwirex 3 196785 1061990 2026-04-06T12:28:54Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061990 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Gwirex}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 14:28, 6. Apr. 2026 (CEST) 3j8c2rs9jmgqx9ogr4hwzix8zq9j68b Bruker Diskuschoon:Idvoekonko 3 196786 1061992 2026-04-06T15:17:06Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061992 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Idvoekonko}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 17:17, 6. Apr. 2026 (CEST) m9u0ifhe2twong7bj42uf12tv6tnkgs Bruker Diskuschoon:Erdmännchen123 3 196787 1061993 2026-04-06T18:42:24Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061993 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Erdmännchen123}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 20:42, 6. Apr. 2026 (CEST) 40old7tokdgrqu3z845ifj5k1yn9nuk Bruker Diskuschoon:Weatherford 3 196788 1061994 2026-04-06T19:44:44Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1061994 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Weatherford}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 21:44, 6. Apr. 2026 (CEST) o64qsmks0h6c9b90ntvy7epn2e5jh3s Digital Object Identifier 0 196789 1062055 2026-04-07T06:39:07Z Flaverius 21322 Uut [[:de:Digital Object Identifier]], kiek dasr för Schrievers, Verschonen un Oorheverrecht 1062055 wikitext text/x-wiki {{Short description|Digitaler Identifikator för Objekten}} {{Redirect|Dead language|de Prozess vun Spraakutsterven|Language death|dat Album vun The Flatliners|Dead Language (album){{!}}''Dead Language'' (album)}} {{Use British English|date=August 2023}} {{Use dmy dates|date=August 2023}} [[File:DOI logo.svg|mini|rechts|hochkant=0.5|alt=De Schriftzug „doi“ in Kleinbookstaven vör en dunkgelben Kreis. Dat „d“ is swatt, dat „o“ un „i“ sünd wit.|DOI-Logo vun de [[International DOI Foundation]]]] De '''Digital Object Identifier''' ('''DOI'''; düütsch ''Digitaler Objektbezeichner'') na '''[[Internationale Organisation för Normung|ISO]] [[Liste vun ISO-Normen#ISO 20000–29999|26324]]''' bezeichent en mööglichst eenheitlichen un dauerhaftigen [[digitale Daten|digitalen]] [[Identifikator]] för physische, digitale oder abstrakte Objekten. Dat DOI-Systeem warrt vun de International DOI Foundation bedreven un warrt vör allem för Online-Artikeln in wissenschaftliche Fachzeitschriften bruukt. Verantwoorden för de [[Integrität (Informationssicherheit)|Integrität]] un Dauerhaftigkeit vun einzelne DOIs is de Organisatschoon, de ok dat jeweilige Objekt betreut. Dat DOI-Systeem baut op dat [[Handle-System]] op<ref>{{RFC-Internet |RFC=3650 |Titel=Handle System Overview |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Larry Lannom, Brian Boesch}}</ref><ref>{{RFC-Internet |RFC=3651 |Titel=Handle System Namespace and Service Definition |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Sean Reilly, Larry Lannom}}</ref><ref>{{RFC-Internet |RFC=3652 |Titel=Handle System Protocol (ver 2.1) Specification |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Sean Reilly, Larry Lannom, Jason Petrone}}</ref> un is to enen gewissen Deel mit [[Internationale Standardbooknummer|ISBN]] un [[Internationale Standardseriennummer|ISSN]] to verglieken, schall aver dör en integrierte Lokalisatschoonsfunkschoon noch wiedergahn. == Funkschoonswies == DOIs hebbt dat Ziel, dauerhaft op digitale Objekten to verweisen. Dat warrt dör en eenheitlichen, dauerhaftigen Naam ([[Identifikator]]) för jedes Objekt erreicht. Mit disse Naam kann ut en zentrale Datenbank de [[Uniform Resource Locator]] (URL) afruupen warrn, ünner de dat Objekt aktuell to finnen is. Dat köönt ok mehrere URLs angeven warrn; denn warrt bi den Zugriff eerst all oplistet. Mit den DOI warrt [[Metadaten]] över dat Objekt spiekert. Disse Metadaten mööt dat Schema vun de jeweilige Registrierungsagentur (t. B. [[Crossref]], [[DataCite]]) entspreken.<ref>{{Internetquelle |autor=Christian Gutknecht |url=https://wisspub.net/2019/10/13/dois-und-metadaten-bei-crossref/ |titel=DOIs und umfangreiche Metadaten bei Crossref |datum=2019-10-13}}</ref> Ok de letzte Version vun de Metadaten kann afruupen warrn. En technische Sekerstellung vun de [[Integrität (Informationssicherheit)|Integrität]] is nich vörsehn. De Metadaten köönt ännert warrn, un en Historie vun de Ännerungen is nich vörhannen.<ref>{{Internetquelle |url=https://mds.datacite.org/static/apidoc?lang=de |titel=DataCite API}}</ref> Ok dat Objekt sülvst kann na de Vergabe vun en DOI ännert oder utwiselt warrn. DOIs schullen dat Problem vun [[Toter Link|dode Links]] lösen. Dat funktioneert awer bloots, wenn de URL in de Datenbank bi Ännerungen aktualiseert warrt. De Verantwoorden liggt bi de jeweilige Organisatschoon. De zentrale Datenbank warrt vun de International DOI Foundation bedreven. Se speekert laut ehr Datenschutzrichtlinie bloots Domänennamen/IP-Adressen, Tieden un besöchte Sieden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.doi.org/w3c/privacy.html |titel=Privacy Policy}}</ref> == Opbouw == De Struktur vun den DOI is in ISO 26324:2012 fastleggt.<ref>ISO 26324:2012.</ref> === Organisatschoonen === DOIs fangt mit „10.“ an, gefolgt vun en Nummer för de Organisatschoon. Disse kriegt vun de Stiftung en ID (minsteens veerstellige Nummer). De Organisatschoonen geven denn sülvst en Objekt-ID achter en Schrägstrich. As [[Uniform Resource Identifier]] warrt „doi:“ vöranstellt → „doi:10.ORGANISATION/ID“. Binnen en Publikatschoon köönt ok Unterobjekten egen DOIs hebben. === Bispelen === De DOI „10.1000/182“ identifizeert en Dokument bi de Stiftung. De URL is <nowiki>https://doi.org/10.1000/182</nowiki>. De Siet wiest meist nich direkt dat Dokument, man en Informatschoonssiet daaröver. {| class="wikitable sortable zebra" |+ Utwahl vun registrierte Organisatschoonen ! DOI-Präfix ! Besitzer |- | 10.1000 | [[International DOI Foundation]] |- | 10.1001 | [[American Medical Association]] |- | 10.1002 | [[John Wiley & Sons]] |- | 10.1007 | [[Springer-Verlag]] |- | 10.1016 | [[Elsevier]] |- | 10.1021 | [[American Chemical Society]] |- | 10.1038 | [[Nature Publishing Group]] |- | 10.1055 | [[Thieme Verlagsgruppe]] |- | 10.1063 | [[American Institute of Physics]] |- | 10.1073 | [[National Academy of Sciences]] |- | 10.1080 | [[Informa]] |- | 10.1088 | [[Institute of Physics]] |- | 10.1093 | [[Oxford University Press]] |- | 10.1098 | [[Royal Society]] |- | 10.1109 | [[IEEE]] |- | 10.1111 | [[John Wiley & Sons]] |- | 10.1128 | [[American Society for Microbiology]] |- | 10.1136 | [[AAAS]] |- | 10.1145 | [[Association for Computing Machinery]] |} == Oplösen == De Deel „10.…“ is de egentlige DOI. De Vördeel mit https://doi.org/ is en Resolver, de den Browser ümleit. Ok anner Resolver köönt bruukt warrn (t. B. hdl.handle.net). Dat Projekt Unpaywall kann en frei togängliche Version söken un direkt dorthin leiten. == Bruuk == För de meeste wissenschaftliche Artikeln gifft dat DOIs. Se köönt bi Verlagen funnen warrn. Programme köönt Metadaten per DOI importeren. Ok [[Wikipedia]] bruukt DOIs in Quellen. 2005 hett de [[Technische Informationsbibliothek]] DOIs för Forschungsdaten bruukt. == Sieh ok == * [[Ex Libris SFX]] * [[Netzpublikatschoon]] * [[OpenURL]] * [[Persistent Uniform Resource Locator]] * [[Society Reference Catalogue]] * [[Uniform Resource Name]] == Weblinks == * https://doi.org/ * https://shortdoi.org/ * https://search.crossref.org/ == Referenzen == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=7694956-4}} [[Kategorie:Digitale Bibliotheek]] [[Kategorie:Identifikator]] o3m76we38lt6okeyoljerb2ip7dzh2x 1062056 1062055 2026-04-07T06:47:37Z Flaverius 21322 1062056 wikitext text/x-wiki [[File:DOI logo.svg|mini|rechts|hochkant=0.5|alt=De Schriftzug „doi“ in Kleinbookstaven vör en dunkgelben Kreis. Dat „d“ is swatt, dat „o“ un „i“ sünd wit.|DOI-Logo vun de [[International DOI Foundation]]]] De '''Digital Object Identifier''' na '''[[Internationale Organisation för Normung|ISO]] [[Liste vun ISO-Normen#ISO 20000–29999|26324]]''' betekent enen mööglichst eenheidlichen un duerhaftigen [[digitale Daten|digitalen]] Identifikater för physische, digitale oder abstrakte Objekten. Dat DOI-Systeem warrt vun de International DOI Foundation bedreven un warrt vör allen för Online-Artikels in wetenschopliche Facktiedschriften bruukt. För de [[Integrität (Informationssicherheit)|Integrität]] un der Duerhaftigkeid vun eenzelne DOIs kümmt de Organisatschoon op, de ook dat Objekt pleegt. Dat DOI-Systeem boot op dat [[Handle-System]] op<ref>{{RFC-Internet |RFC=3650 |Titel=Handle System Overview |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Larry Lannom, Brian Boesch}}</ref><ref>{{RFC-Internet |RFC=3651 |Titel=Handle System Namespace and Service Definition |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Sean Reilly, Larry Lannom}}</ref><ref>{{RFC-Internet |RFC=3652 |Titel=Handle System Protocol (ver 2.1) Specification |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Sean Reilly, Larry Lannom, Jason Petrone}}</ref> un is to enen Deel mit [[Internationale Standardbooknummer|ISBN]] un [[Internationale Standardseriennummer|ISSN]] to verglieken, schall aver dör en integreerte Lokalisatschoonsfunkschoon noch wiedergahn. == Funkschoonswies == DOIs schöölt duerhaft op digitale Objekten verweisen. Dat warrt dör en eenheidlichen, duerhaftigen Naam ([[Identifikator]]) för jeedeen Objekt beschickt. Mit disse Naam kann uut ene zentrale Datenbank de [[Uniform Resource Locator]] (URL) afropen warrn, ünner de dat Objekt aktuell to finnen is. Dat köönt ok mehrere URLs angeven warrn; denn warrt bi den Togreep eerst all oplistet. Mit den DOI warrt [[Metadaten]] över dat Objekt spiekert. Disse Metadaten mööt dat Schema vun de Registrierungsagentur (t. B. [[Crossref]], [[DataCite]]) liekkamen.<ref>{{Internetquelle |autor=Christian Gutknecht |url=https://wisspub.net/2019/10/13/dois-und-metadaten-bei-crossref/ |titel=DOIs und umfangreiche Metadaten bei Crossref |datum=2019-10-13}}</ref> Ok de letzte Verschoon vun de Metadaten kann afropen warrn. En technische Sekerstellung vun de [[Integrität (Informationssicherheit)|Integrität]] is nich vörsehn. De Metadaten köönt ännert warrn, un en Historie vun de Ännerungen is nich vörhannen.<ref>{{Internetquelle |url=https://mds.datacite.org/static/apidoc?lang=de |titel=DataCite API}}</ref> Ok dat Objekt sülvst kann na de Vergaav vun en DOI ännert oder uutwisselt warrn. DOIs schöölt dat Problem vun dode Links lösen. Dat funktschoneert aver bloots, wenn de URL in de Datenbank bi Ännerungen aktualiseert warrt. De zentrale Datenbank warrt vun de International DOI Foundation bedreven. Se spiekert na ehr Datenschutzrichtlien bloots Domänennamen/IP-Adressen, Tieden un besöchte Sieden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.doi.org/w3c/privacy.html |titel=Privacy Policy}}</ref> == Opbo == De Struktuur vun den DOI is in ISO 26324:2012 fastleggt.<ref>ISO 26324:2012.</ref> === Organisatschoonen === DOIs fangt mit „10.“ an, denn folgt en Nummer för de Organisatschoon. Disse kriegt vun de Stiftung en ID (minstens veerstellige Nummer). De Organisatschonen geevt denn sülvst en Objekt-ID achter en Schreegstreek.. As [[Uniform Resource Identifier]] warrt „doi:“ vöranstellt → „doi:10.ORGANISATION/ID“. Binnen en Publikatschoon köönt ok Ünnerobjekten egen DOIs hebben. === Bispelen === De DOI „10.1000/182“ identifizeert en Dokument bi de Stiftung. De URL is <nowiki>https://doi.org/10.1000/182</nowiki>. De Sied wiest meist nich direkt dat Dokument, man en Informatschoonssied daaröver. {| class="wikitable sortable zebra" |+ Utwahl vun registrierte Organisatschoonen ! DOI-Präfix ! Besitzer |- | 10.1000 | [[International DOI Foundation]] |- | 10.1001 | [[American Medical Association]] |- | 10.1002 | [[John Wiley & Sons]] |- | 10.1007 | [[Springer-Verlag]] |- | 10.1016 | [[Elsevier]] |- | 10.1021 | [[American Chemical Society]] |- | 10.1038 | [[Nature Publishing Group]] |- | 10.1055 | [[Thieme Verlagsgruppe]] |- | 10.1063 | [[American Institute of Physics]] |- | 10.1073 | [[National Academy of Sciences]] |- | 10.1080 | [[Informa]] |- | 10.1088 | [[Institute of Physics]] |- | 10.1093 | [[Oxford University Press]] |- | 10.1098 | [[Royal Society]] |- | 10.1109 | [[IEEE]] |- | 10.1111 | [[John Wiley & Sons]] |- | 10.1128 | [[American Society for Microbiology]] |- | 10.1136 | [[AAAS]] |- | 10.1145 | [[Association for Computing Machinery]] |} == Oplösen == De Deel „10.…“ is de egentlige DOI. De Vördeel mit https://doi.org/ is en Resolver, de den Browser ümleit. Ok anner Resolver köönt bruukt warrn (t. B. hdl.handle.net). Dat Projekt Unpaywall kann en frei togängliche Version söken un direkt dorthin leiten. == Bruuk == För de meeste wetenschopliche Artikels gifft dat DOIs. Se köönt bi Verlagen funnen warrn. Programme köönt Metadaten per DOI importeren. Ok [[Wikipedia]] bruukt DOIs in Quellen. 2005 hett de [[Technische Informationsbibliothek]] DOIs för Forschungsdaten bruukt. == Weblenken == * https://doi.org/ * https://shortdoi.org/ * https://search.crossref.org/ == Footnoten == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=7694956-4}} [[Kategorie:Digitale Bibliotheek]] [[Kategorie:Identifikator]] 1uf9pnnuhfef48wxjhdnble824ntpsl 1062057 1062056 2026-04-07T06:48:03Z Flaverius 21322 added [[Category:Internett]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1062057 wikitext text/x-wiki [[File:DOI logo.svg|mini|rechts|hochkant=0.5|alt=De Schriftzug „doi“ in Kleinbookstaven vör en dunkgelben Kreis. Dat „d“ is swatt, dat „o“ un „i“ sünd wit.|DOI-Logo vun de [[International DOI Foundation]]]] De '''Digital Object Identifier''' na '''[[Internationale Organisation för Normung|ISO]] [[Liste vun ISO-Normen#ISO 20000–29999|26324]]''' betekent enen mööglichst eenheidlichen un duerhaftigen [[digitale Daten|digitalen]] Identifikater för physische, digitale oder abstrakte Objekten. Dat DOI-Systeem warrt vun de International DOI Foundation bedreven un warrt vör allen för Online-Artikels in wetenschopliche Facktiedschriften bruukt. För de [[Integrität (Informationssicherheit)|Integrität]] un der Duerhaftigkeid vun eenzelne DOIs kümmt de Organisatschoon op, de ook dat Objekt pleegt. Dat DOI-Systeem boot op dat [[Handle-System]] op<ref>{{RFC-Internet |RFC=3650 |Titel=Handle System Overview |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Larry Lannom, Brian Boesch}}</ref><ref>{{RFC-Internet |RFC=3651 |Titel=Handle System Namespace and Service Definition |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Sean Reilly, Larry Lannom}}</ref><ref>{{RFC-Internet |RFC=3652 |Titel=Handle System Protocol (ver 2.1) Specification |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Sean Reilly, Larry Lannom, Jason Petrone}}</ref> un is to enen Deel mit [[Internationale Standardbooknummer|ISBN]] un [[Internationale Standardseriennummer|ISSN]] to verglieken, schall aver dör en integreerte Lokalisatschoonsfunkschoon noch wiedergahn. == Funkschoonswies == DOIs schöölt duerhaft op digitale Objekten verweisen. Dat warrt dör en eenheidlichen, duerhaftigen Naam ([[Identifikator]]) för jeedeen Objekt beschickt. Mit disse Naam kann uut ene zentrale Datenbank de [[Uniform Resource Locator]] (URL) afropen warrn, ünner de dat Objekt aktuell to finnen is. Dat köönt ok mehrere URLs angeven warrn; denn warrt bi den Togreep eerst all oplistet. Mit den DOI warrt [[Metadaten]] över dat Objekt spiekert. Disse Metadaten mööt dat Schema vun de Registrierungsagentur (t. B. [[Crossref]], [[DataCite]]) liekkamen.<ref>{{Internetquelle |autor=Christian Gutknecht |url=https://wisspub.net/2019/10/13/dois-und-metadaten-bei-crossref/ |titel=DOIs und umfangreiche Metadaten bei Crossref |datum=2019-10-13}}</ref> Ok de letzte Verschoon vun de Metadaten kann afropen warrn. En technische Sekerstellung vun de [[Integrität (Informationssicherheit)|Integrität]] is nich vörsehn. De Metadaten köönt ännert warrn, un en Historie vun de Ännerungen is nich vörhannen.<ref>{{Internetquelle |url=https://mds.datacite.org/static/apidoc?lang=de |titel=DataCite API}}</ref> Ok dat Objekt sülvst kann na de Vergaav vun en DOI ännert oder uutwisselt warrn. DOIs schöölt dat Problem vun dode Links lösen. Dat funktschoneert aver bloots, wenn de URL in de Datenbank bi Ännerungen aktualiseert warrt. De zentrale Datenbank warrt vun de International DOI Foundation bedreven. Se spiekert na ehr Datenschutzrichtlien bloots Domänennamen/IP-Adressen, Tieden un besöchte Sieden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.doi.org/w3c/privacy.html |titel=Privacy Policy}}</ref> == Opbo == De Struktuur vun den DOI is in ISO 26324:2012 fastleggt.<ref>ISO 26324:2012.</ref> === Organisatschoonen === DOIs fangt mit „10.“ an, denn folgt en Nummer för de Organisatschoon. Disse kriegt vun de Stiftung en ID (minstens veerstellige Nummer). De Organisatschonen geevt denn sülvst en Objekt-ID achter en Schreegstreek.. As [[Uniform Resource Identifier]] warrt „doi:“ vöranstellt → „doi:10.ORGANISATION/ID“. Binnen en Publikatschoon köönt ok Ünnerobjekten egen DOIs hebben. === Bispelen === De DOI „10.1000/182“ identifizeert en Dokument bi de Stiftung. De URL is <nowiki>https://doi.org/10.1000/182</nowiki>. De Sied wiest meist nich direkt dat Dokument, man en Informatschoonssied daaröver. {| class="wikitable sortable zebra" |+ Utwahl vun registrierte Organisatschoonen ! DOI-Präfix ! Besitzer |- | 10.1000 | [[International DOI Foundation]] |- | 10.1001 | [[American Medical Association]] |- | 10.1002 | [[John Wiley & Sons]] |- | 10.1007 | [[Springer-Verlag]] |- | 10.1016 | [[Elsevier]] |- | 10.1021 | [[American Chemical Society]] |- | 10.1038 | [[Nature Publishing Group]] |- | 10.1055 | [[Thieme Verlagsgruppe]] |- | 10.1063 | [[American Institute of Physics]] |- | 10.1073 | [[National Academy of Sciences]] |- | 10.1080 | [[Informa]] |- | 10.1088 | [[Institute of Physics]] |- | 10.1093 | [[Oxford University Press]] |- | 10.1098 | [[Royal Society]] |- | 10.1109 | [[IEEE]] |- | 10.1111 | [[John Wiley & Sons]] |- | 10.1128 | [[American Society for Microbiology]] |- | 10.1136 | [[AAAS]] |- | 10.1145 | [[Association for Computing Machinery]] |} == Oplösen == De Deel „10.…“ is de egentlige DOI. De Vördeel mit https://doi.org/ is en Resolver, de den Browser ümleit. Ok anner Resolver köönt bruukt warrn (t. B. hdl.handle.net). Dat Projekt Unpaywall kann en frei togängliche Version söken un direkt dorthin leiten. == Bruuk == För de meeste wetenschopliche Artikels gifft dat DOIs. Se köönt bi Verlagen funnen warrn. Programme köönt Metadaten per DOI importeren. Ok [[Wikipedia]] bruukt DOIs in Quellen. 2005 hett de [[Technische Informationsbibliothek]] DOIs för Forschungsdaten bruukt. == Weblenken == * https://doi.org/ * https://shortdoi.org/ * https://search.crossref.org/ == Footnoten == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=7694956-4}} [[Kategorie:Digitale Bibliotheek]] [[Kategorie:Identifikator]] [[Kategorie:Internett]] fnkyzrxkohnjew18sx5f27bbghvx30k 1062058 1062057 2026-04-07T06:48:08Z Flaverius 21322 removed [[Category:Identifikator]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1062058 wikitext text/x-wiki [[File:DOI logo.svg|mini|rechts|hochkant=0.5|alt=De Schriftzug „doi“ in Kleinbookstaven vör en dunkgelben Kreis. Dat „d“ is swatt, dat „o“ un „i“ sünd wit.|DOI-Logo vun de [[International DOI Foundation]]]] De '''Digital Object Identifier''' na '''[[Internationale Organisation för Normung|ISO]] [[Liste vun ISO-Normen#ISO 20000–29999|26324]]''' betekent enen mööglichst eenheidlichen un duerhaftigen [[digitale Daten|digitalen]] Identifikater för physische, digitale oder abstrakte Objekten. Dat DOI-Systeem warrt vun de International DOI Foundation bedreven un warrt vör allen för Online-Artikels in wetenschopliche Facktiedschriften bruukt. För de [[Integrität (Informationssicherheit)|Integrität]] un der Duerhaftigkeid vun eenzelne DOIs kümmt de Organisatschoon op, de ook dat Objekt pleegt. Dat DOI-Systeem boot op dat [[Handle-System]] op<ref>{{RFC-Internet |RFC=3650 |Titel=Handle System Overview |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Larry Lannom, Brian Boesch}}</ref><ref>{{RFC-Internet |RFC=3651 |Titel=Handle System Namespace and Service Definition |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Sean Reilly, Larry Lannom}}</ref><ref>{{RFC-Internet |RFC=3652 |Titel=Handle System Protocol (ver 2.1) Specification |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Sean Reilly, Larry Lannom, Jason Petrone}}</ref> un is to enen Deel mit [[Internationale Standardbooknummer|ISBN]] un [[Internationale Standardseriennummer|ISSN]] to verglieken, schall aver dör en integreerte Lokalisatschoonsfunkschoon noch wiedergahn. == Funkschoonswies == DOIs schöölt duerhaft op digitale Objekten verweisen. Dat warrt dör en eenheidlichen, duerhaftigen Naam ([[Identifikator]]) för jeedeen Objekt beschickt. Mit disse Naam kann uut ene zentrale Datenbank de [[Uniform Resource Locator]] (URL) afropen warrn, ünner de dat Objekt aktuell to finnen is. Dat köönt ok mehrere URLs angeven warrn; denn warrt bi den Togreep eerst all oplistet. Mit den DOI warrt [[Metadaten]] över dat Objekt spiekert. Disse Metadaten mööt dat Schema vun de Registrierungsagentur (t. B. [[Crossref]], [[DataCite]]) liekkamen.<ref>{{Internetquelle |autor=Christian Gutknecht |url=https://wisspub.net/2019/10/13/dois-und-metadaten-bei-crossref/ |titel=DOIs und umfangreiche Metadaten bei Crossref |datum=2019-10-13}}</ref> Ok de letzte Verschoon vun de Metadaten kann afropen warrn. En technische Sekerstellung vun de [[Integrität (Informationssicherheit)|Integrität]] is nich vörsehn. De Metadaten köönt ännert warrn, un en Historie vun de Ännerungen is nich vörhannen.<ref>{{Internetquelle |url=https://mds.datacite.org/static/apidoc?lang=de |titel=DataCite API}}</ref> Ok dat Objekt sülvst kann na de Vergaav vun en DOI ännert oder uutwisselt warrn. DOIs schöölt dat Problem vun dode Links lösen. Dat funktschoneert aver bloots, wenn de URL in de Datenbank bi Ännerungen aktualiseert warrt. De zentrale Datenbank warrt vun de International DOI Foundation bedreven. Se spiekert na ehr Datenschutzrichtlien bloots Domänennamen/IP-Adressen, Tieden un besöchte Sieden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.doi.org/w3c/privacy.html |titel=Privacy Policy}}</ref> == Opbo == De Struktuur vun den DOI is in ISO 26324:2012 fastleggt.<ref>ISO 26324:2012.</ref> === Organisatschoonen === DOIs fangt mit „10.“ an, denn folgt en Nummer för de Organisatschoon. Disse kriegt vun de Stiftung en ID (minstens veerstellige Nummer). De Organisatschonen geevt denn sülvst en Objekt-ID achter en Schreegstreek.. As [[Uniform Resource Identifier]] warrt „doi:“ vöranstellt → „doi:10.ORGANISATION/ID“. Binnen en Publikatschoon köönt ok Ünnerobjekten egen DOIs hebben. === Bispelen === De DOI „10.1000/182“ identifizeert en Dokument bi de Stiftung. De URL is <nowiki>https://doi.org/10.1000/182</nowiki>. De Sied wiest meist nich direkt dat Dokument, man en Informatschoonssied daaröver. {| class="wikitable sortable zebra" |+ Utwahl vun registrierte Organisatschoonen ! DOI-Präfix ! Besitzer |- | 10.1000 | [[International DOI Foundation]] |- | 10.1001 | [[American Medical Association]] |- | 10.1002 | [[John Wiley & Sons]] |- | 10.1007 | [[Springer-Verlag]] |- | 10.1016 | [[Elsevier]] |- | 10.1021 | [[American Chemical Society]] |- | 10.1038 | [[Nature Publishing Group]] |- | 10.1055 | [[Thieme Verlagsgruppe]] |- | 10.1063 | [[American Institute of Physics]] |- | 10.1073 | [[National Academy of Sciences]] |- | 10.1080 | [[Informa]] |- | 10.1088 | [[Institute of Physics]] |- | 10.1093 | [[Oxford University Press]] |- | 10.1098 | [[Royal Society]] |- | 10.1109 | [[IEEE]] |- | 10.1111 | [[John Wiley & Sons]] |- | 10.1128 | [[American Society for Microbiology]] |- | 10.1136 | [[AAAS]] |- | 10.1145 | [[Association for Computing Machinery]] |} == Oplösen == De Deel „10.…“ is de egentlige DOI. De Vördeel mit https://doi.org/ is en Resolver, de den Browser ümleit. Ok anner Resolver köönt bruukt warrn (t. B. hdl.handle.net). Dat Projekt Unpaywall kann en frei togängliche Version söken un direkt dorthin leiten. == Bruuk == För de meeste wetenschopliche Artikels gifft dat DOIs. Se köönt bi Verlagen funnen warrn. Programme köönt Metadaten per DOI importeren. Ok [[Wikipedia]] bruukt DOIs in Quellen. 2005 hett de [[Technische Informationsbibliothek]] DOIs för Forschungsdaten bruukt. == Weblenken == * https://doi.org/ * https://shortdoi.org/ * https://search.crossref.org/ == Footnoten == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=7694956-4}} [[Kategorie:Digitale Bibliotheek]] [[Kategorie:Internett]] kqrcqm2a0qcm5ueoticfxc6tkez8jz5 1062059 1062058 2026-04-07T06:48:12Z Flaverius 21322 removed [[Category:Digitale Bibliotheek]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1062059 wikitext text/x-wiki [[File:DOI logo.svg|mini|rechts|hochkant=0.5|alt=De Schriftzug „doi“ in Kleinbookstaven vör en dunkgelben Kreis. Dat „d“ is swatt, dat „o“ un „i“ sünd wit.|DOI-Logo vun de [[International DOI Foundation]]]] De '''Digital Object Identifier''' na '''[[Internationale Organisation för Normung|ISO]] [[Liste vun ISO-Normen#ISO 20000–29999|26324]]''' betekent enen mööglichst eenheidlichen un duerhaftigen [[digitale Daten|digitalen]] Identifikater för physische, digitale oder abstrakte Objekten. Dat DOI-Systeem warrt vun de International DOI Foundation bedreven un warrt vör allen för Online-Artikels in wetenschopliche Facktiedschriften bruukt. För de [[Integrität (Informationssicherheit)|Integrität]] un der Duerhaftigkeid vun eenzelne DOIs kümmt de Organisatschoon op, de ook dat Objekt pleegt. Dat DOI-Systeem boot op dat [[Handle-System]] op<ref>{{RFC-Internet |RFC=3650 |Titel=Handle System Overview |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Larry Lannom, Brian Boesch}}</ref><ref>{{RFC-Internet |RFC=3651 |Titel=Handle System Namespace and Service Definition |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Sean Reilly, Larry Lannom}}</ref><ref>{{RFC-Internet |RFC=3652 |Titel=Handle System Protocol (ver 2.1) Specification |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Sean Reilly, Larry Lannom, Jason Petrone}}</ref> un is to enen Deel mit [[Internationale Standardbooknummer|ISBN]] un [[Internationale Standardseriennummer|ISSN]] to verglieken, schall aver dör en integreerte Lokalisatschoonsfunkschoon noch wiedergahn. == Funkschoonswies == DOIs schöölt duerhaft op digitale Objekten verweisen. Dat warrt dör en eenheidlichen, duerhaftigen Naam ([[Identifikator]]) för jeedeen Objekt beschickt. Mit disse Naam kann uut ene zentrale Datenbank de [[Uniform Resource Locator]] (URL) afropen warrn, ünner de dat Objekt aktuell to finnen is. Dat köönt ok mehrere URLs angeven warrn; denn warrt bi den Togreep eerst all oplistet. Mit den DOI warrt [[Metadaten]] över dat Objekt spiekert. Disse Metadaten mööt dat Schema vun de Registrierungsagentur (t. B. [[Crossref]], [[DataCite]]) liekkamen.<ref>{{Internetquelle |autor=Christian Gutknecht |url=https://wisspub.net/2019/10/13/dois-und-metadaten-bei-crossref/ |titel=DOIs und umfangreiche Metadaten bei Crossref |datum=2019-10-13}}</ref> Ok de letzte Verschoon vun de Metadaten kann afropen warrn. En technische Sekerstellung vun de [[Integrität (Informationssicherheit)|Integrität]] is nich vörsehn. De Metadaten köönt ännert warrn, un en Historie vun de Ännerungen is nich vörhannen.<ref>{{Internetquelle |url=https://mds.datacite.org/static/apidoc?lang=de |titel=DataCite API}}</ref> Ok dat Objekt sülvst kann na de Vergaav vun en DOI ännert oder uutwisselt warrn. DOIs schöölt dat Problem vun dode Links lösen. Dat funktschoneert aver bloots, wenn de URL in de Datenbank bi Ännerungen aktualiseert warrt. De zentrale Datenbank warrt vun de International DOI Foundation bedreven. Se spiekert na ehr Datenschutzrichtlien bloots Domänennamen/IP-Adressen, Tieden un besöchte Sieden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.doi.org/w3c/privacy.html |titel=Privacy Policy}}</ref> == Opbo == De Struktuur vun den DOI is in ISO 26324:2012 fastleggt.<ref>ISO 26324:2012.</ref> === Organisatschoonen === DOIs fangt mit „10.“ an, denn folgt en Nummer för de Organisatschoon. Disse kriegt vun de Stiftung en ID (minstens veerstellige Nummer). De Organisatschonen geevt denn sülvst en Objekt-ID achter en Schreegstreek.. As [[Uniform Resource Identifier]] warrt „doi:“ vöranstellt → „doi:10.ORGANISATION/ID“. Binnen en Publikatschoon köönt ok Ünnerobjekten egen DOIs hebben. === Bispelen === De DOI „10.1000/182“ identifizeert en Dokument bi de Stiftung. De URL is <nowiki>https://doi.org/10.1000/182</nowiki>. De Sied wiest meist nich direkt dat Dokument, man en Informatschoonssied daaröver. {| class="wikitable sortable zebra" |+ Utwahl vun registrierte Organisatschoonen ! DOI-Präfix ! Besitzer |- | 10.1000 | [[International DOI Foundation]] |- | 10.1001 | [[American Medical Association]] |- | 10.1002 | [[John Wiley & Sons]] |- | 10.1007 | [[Springer-Verlag]] |- | 10.1016 | [[Elsevier]] |- | 10.1021 | [[American Chemical Society]] |- | 10.1038 | [[Nature Publishing Group]] |- | 10.1055 | [[Thieme Verlagsgruppe]] |- | 10.1063 | [[American Institute of Physics]] |- | 10.1073 | [[National Academy of Sciences]] |- | 10.1080 | [[Informa]] |- | 10.1088 | [[Institute of Physics]] |- | 10.1093 | [[Oxford University Press]] |- | 10.1098 | [[Royal Society]] |- | 10.1109 | [[IEEE]] |- | 10.1111 | [[John Wiley & Sons]] |- | 10.1128 | [[American Society for Microbiology]] |- | 10.1136 | [[AAAS]] |- | 10.1145 | [[Association for Computing Machinery]] |} == Oplösen == De Deel „10.…“ is de egentlige DOI. De Vördeel mit https://doi.org/ is en Resolver, de den Browser ümleit. Ok anner Resolver köönt bruukt warrn (t. B. hdl.handle.net). Dat Projekt Unpaywall kann en frei togängliche Version söken un direkt dorthin leiten. == Bruuk == För de meeste wetenschopliche Artikels gifft dat DOIs. Se köönt bi Verlagen funnen warrn. Programme köönt Metadaten per DOI importeren. Ok [[Wikipedia]] bruukt DOIs in Quellen. 2005 hett de [[Technische Informationsbibliothek]] DOIs för Forschungsdaten bruukt. == Weblenken == * https://doi.org/ * https://shortdoi.org/ * https://search.crossref.org/ == Footnoten == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=7694956-4}} [[Kategorie:Internett]] mouy7jd682qiauny52d821wai1fujlf 1062060 1062059 2026-04-07T06:48:23Z Flaverius 21322 added [[Category:Bibliothekswesen]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1062060 wikitext text/x-wiki [[File:DOI logo.svg|mini|rechts|hochkant=0.5|alt=De Schriftzug „doi“ in Kleinbookstaven vör en dunkgelben Kreis. Dat „d“ is swatt, dat „o“ un „i“ sünd wit.|DOI-Logo vun de [[International DOI Foundation]]]] De '''Digital Object Identifier''' na '''[[Internationale Organisation för Normung|ISO]] [[Liste vun ISO-Normen#ISO 20000–29999|26324]]''' betekent enen mööglichst eenheidlichen un duerhaftigen [[digitale Daten|digitalen]] Identifikater för physische, digitale oder abstrakte Objekten. Dat DOI-Systeem warrt vun de International DOI Foundation bedreven un warrt vör allen för Online-Artikels in wetenschopliche Facktiedschriften bruukt. För de [[Integrität (Informationssicherheit)|Integrität]] un der Duerhaftigkeid vun eenzelne DOIs kümmt de Organisatschoon op, de ook dat Objekt pleegt. Dat DOI-Systeem boot op dat [[Handle-System]] op<ref>{{RFC-Internet |RFC=3650 |Titel=Handle System Overview |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Larry Lannom, Brian Boesch}}</ref><ref>{{RFC-Internet |RFC=3651 |Titel=Handle System Namespace and Service Definition |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Sean Reilly, Larry Lannom}}</ref><ref>{{RFC-Internet |RFC=3652 |Titel=Handle System Protocol (ver 2.1) Specification |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Sean Reilly, Larry Lannom, Jason Petrone}}</ref> un is to enen Deel mit [[Internationale Standardbooknummer|ISBN]] un [[Internationale Standardseriennummer|ISSN]] to verglieken, schall aver dör en integreerte Lokalisatschoonsfunkschoon noch wiedergahn. == Funkschoonswies == DOIs schöölt duerhaft op digitale Objekten verweisen. Dat warrt dör en eenheidlichen, duerhaftigen Naam ([[Identifikator]]) för jeedeen Objekt beschickt. Mit disse Naam kann uut ene zentrale Datenbank de [[Uniform Resource Locator]] (URL) afropen warrn, ünner de dat Objekt aktuell to finnen is. Dat köönt ok mehrere URLs angeven warrn; denn warrt bi den Togreep eerst all oplistet. Mit den DOI warrt [[Metadaten]] över dat Objekt spiekert. Disse Metadaten mööt dat Schema vun de Registrierungsagentur (t. B. [[Crossref]], [[DataCite]]) liekkamen.<ref>{{Internetquelle |autor=Christian Gutknecht |url=https://wisspub.net/2019/10/13/dois-und-metadaten-bei-crossref/ |titel=DOIs und umfangreiche Metadaten bei Crossref |datum=2019-10-13}}</ref> Ok de letzte Verschoon vun de Metadaten kann afropen warrn. En technische Sekerstellung vun de [[Integrität (Informationssicherheit)|Integrität]] is nich vörsehn. De Metadaten köönt ännert warrn, un en Historie vun de Ännerungen is nich vörhannen.<ref>{{Internetquelle |url=https://mds.datacite.org/static/apidoc?lang=de |titel=DataCite API}}</ref> Ok dat Objekt sülvst kann na de Vergaav vun en DOI ännert oder uutwisselt warrn. DOIs schöölt dat Problem vun dode Links lösen. Dat funktschoneert aver bloots, wenn de URL in de Datenbank bi Ännerungen aktualiseert warrt. De zentrale Datenbank warrt vun de International DOI Foundation bedreven. Se spiekert na ehr Datenschutzrichtlien bloots Domänennamen/IP-Adressen, Tieden un besöchte Sieden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.doi.org/w3c/privacy.html |titel=Privacy Policy}}</ref> == Opbo == De Struktuur vun den DOI is in ISO 26324:2012 fastleggt.<ref>ISO 26324:2012.</ref> === Organisatschoonen === DOIs fangt mit „10.“ an, denn folgt en Nummer för de Organisatschoon. Disse kriegt vun de Stiftung en ID (minstens veerstellige Nummer). De Organisatschonen geevt denn sülvst en Objekt-ID achter en Schreegstreek.. As [[Uniform Resource Identifier]] warrt „doi:“ vöranstellt → „doi:10.ORGANISATION/ID“. Binnen en Publikatschoon köönt ok Ünnerobjekten egen DOIs hebben. === Bispelen === De DOI „10.1000/182“ identifizeert en Dokument bi de Stiftung. De URL is <nowiki>https://doi.org/10.1000/182</nowiki>. De Sied wiest meist nich direkt dat Dokument, man en Informatschoonssied daaröver. {| class="wikitable sortable zebra" |+ Utwahl vun registrierte Organisatschoonen ! DOI-Präfix ! Besitzer |- | 10.1000 | [[International DOI Foundation]] |- | 10.1001 | [[American Medical Association]] |- | 10.1002 | [[John Wiley & Sons]] |- | 10.1007 | [[Springer-Verlag]] |- | 10.1016 | [[Elsevier]] |- | 10.1021 | [[American Chemical Society]] |- | 10.1038 | [[Nature Publishing Group]] |- | 10.1055 | [[Thieme Verlagsgruppe]] |- | 10.1063 | [[American Institute of Physics]] |- | 10.1073 | [[National Academy of Sciences]] |- | 10.1080 | [[Informa]] |- | 10.1088 | [[Institute of Physics]] |- | 10.1093 | [[Oxford University Press]] |- | 10.1098 | [[Royal Society]] |- | 10.1109 | [[IEEE]] |- | 10.1111 | [[John Wiley & Sons]] |- | 10.1128 | [[American Society for Microbiology]] |- | 10.1136 | [[AAAS]] |- | 10.1145 | [[Association for Computing Machinery]] |} == Oplösen == De Deel „10.…“ is de egentlige DOI. De Vördeel mit https://doi.org/ is en Resolver, de den Browser ümleit. Ok anner Resolver köönt bruukt warrn (t. B. hdl.handle.net). Dat Projekt Unpaywall kann en frei togängliche Version söken un direkt dorthin leiten. == Bruuk == För de meeste wetenschopliche Artikels gifft dat DOIs. Se köönt bi Verlagen funnen warrn. Programme köönt Metadaten per DOI importeren. Ok [[Wikipedia]] bruukt DOIs in Quellen. 2005 hett de [[Technische Informationsbibliothek]] DOIs för Forschungsdaten bruukt. == Weblenken == * https://doi.org/ * https://shortdoi.org/ * https://search.crossref.org/ == Footnoten == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=7694956-4}} [[Kategorie:Internett]] [[Kategorie:Bibliothekswesen]] 4wb3l6rtmnlmm1jo2vnkf4aymzhpwax August Schleicher 0 196790 1062061 2026-04-07T06:58:19Z Flaverius 21322 Ne’e Siet anleggt: ‚[[Datei:August Schleicher.jpg|mini|August Schleicher]] '''August Schleicher''' (* [[19. Februar]] [[1821]] in [[Meiningen]]; † [[6. Dezember]] [[1868]] in [[Jena]]<ref>Todesnachricht in ''Blätter von der Saale'' vom 8. Dezember 1868, [https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00236720/JZ_Blaetter_von_der_Saale_216860059_1868_1176.tif Lokales].</ref>) weer een düütschen [[Spraakwetenschop]]per. He gellt as Begrünner vun de [[Stammboomtheorie]]…‘ 1062061 wikitext text/x-wiki [[Datei:August Schleicher.jpg|mini|August Schleicher]] '''August Schleicher''' (* [[19. Februar]] [[1821]] in [[Meiningen]]; † [[6. Dezember]] [[1868]] in [[Jena]]<ref>Todesnachricht in ''Blätter von der Saale'' vom 8. Dezember 1868, [https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00236720/JZ_Blaetter_von_der_Saale_216860059_1868_1176.tif Lokales].</ref>) weer een düütschen [[Spraakwetenschop]]per. He gellt as Begrünner vun de [[Stammboomtheorie]] in de [[komparative Spraakwetenschop]] un tohoop mit [[Franz Bopp]] as Bahnbreker vun de [[Indogermanistik]]. August Schleicher unnersöch woans de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie tohoophangt. De Allgemene Linguistik bekeek he as Deel vun de Natuurwetenschoppen. He definieer [[Spraak]] as en natüürlichen Bestanddeel vun dat Leven, den sien Wannel – so as bi Aarden in de Biologie– de Gesetten vun de [[Evolutschoon]] folgt. Op Grundlaag vun sienen Resultaten teken he in August 1853 den [[Genetische Verwandschap in de Linguistik|Oorsprung]] vun de indogermanischen Spraken in en vun de eersten „Stammbööm“ na, de in de Geschicht vun de Spraakwetenschop un ook vun de [[Biologie]] (t. B. bi [[Charles Darwin]]) publizeert worrn sünd. As sien Hööftwark gellt dat ''Compendium der vergleichenden [[Grammatik]] der [[Indogermanische Spraken|indogermanischen]] Spraken'' (1861). == Literatur == * {{NDB|23|50||Schleicher, August|[[Gertrud Bense]]|118759302}} * Gertrud Bense, Maria Kozianka, Gottfried Meinhold: ''Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena''. Mayer, Jena/Erlangen 1994, ISBN 3-925978-38-0. * [[Karl-Heinz Best]]: ''August Schleicher (1821–1868)''. In: ''Glottometrics'' 13, 2006, Seiten 73–75 (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g13zeit.pdf#page=77 Volltext]). (De Bidrag geit op Schleicher siene Wichtigkeid för de [[Quantitative Linguistik]] in.) * Joachim Dietze: ''August Schleicher als Slawist. Sein Leben und Werk in der Sicht der Indogermanistik''. Akademie-Verlag, Berlin 1966. * [[Konrad Körner (Sprachwissenschaftler)|Konrad Körner]]: ''Linguistics and evolution theory (Three essays by August Schleicher, Ernst Haeckel and [[Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek|Wilhelm Bleek]])''. John Benjamins, Amsterdam-Philadelphia 1983. * [[Salomon Lefmann]]: ''August Schleicher. Skizze.'' Leipzig 1870. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11001396?page=7 Digitalisat]. * [[Robert J. Richards]]: ''The linguistic creation of man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the missing link in nineteenth-century evolutionary theory.'' In: ''Experimenting in tongues.'' Studies in science and language. Ed. by Matthias Dörries. Stanford, Cal. 2002, S. 21–48 und 168–175. * {{ADB|31|402|416|Schleicher, August|[[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]|ADB:Schleicher, August}} * Theodor Syllaba: ''August Schleicher und Böhmen''. Karolinum, Prag 1995, ISBN 80-7066-942-X. * Liba Taub: ''Evolutionary Ideas and „Empirical“ Methods: The Analogy Between Language and Species in the Works of [[Charles Lyell|Lyell]] and Schleicher.'' In: ''British Journal for the History of Science'' 26, 1993, S. 171–193. * Horst Traut: ''Die Liederhandschrift des [[Johann Georg Steiner (Maler, 1746)|Johann Georg Steiner]] aus Sonneberg in der Überlieferung durch August Schleicher''. Hain, Rudolstadt 1996, ISBN 3-930215-27-6. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt''. Logos, Berlin 2007. * {{BLKÖ|Schleicher, August|30|80|82}} == Weblenken == {{Commonscat|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|118759302}} * [[Robert J. Richards]], [https://www.academia.edu/809159/The_linguistic_creation_of_man_Charles_Darwin_August_Schleicher_Ernst_Haeckel_and_the_missing_link_in_nineteenth_century_evolutionary_theory The Linguistic Creation of Man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the Missing Link in Nineteenth-Century Evolutionary Theory]. == Nawiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Schleicher, August}} [[Kategorie:Sprachwissenschaftler]] [[Kategorie:Indogermanist]] [[Kategorie:Orientalist]] [[Kategorie:Quantitative Linguistik]] [[Kategorie:Hochschullehrer (Friedrich-Schiller-Universität Jena)]] [[Kategorie:Hochschullehrer (Karls-Universität)]] [[Kategorie:Autor]] [[Kategorie:Sachliteratur]] [[Kategorie:Journalist (Deutschland)]] [[Kategorie:Mitglied der Bayerischen Akademie der Wissenschaften]] [[Kategorie:Mitglied der Sächsischen Akademie der Wissenschaften]] [[Kategorie:Korrespondierendes Mitglied der Russischen Akademie der Wissenschaften]] [[Kategorie:Mitglied der Ungarischen Akademie der Wissenschaften]] [[Kategorie:Person (Sonneberg)]] [[Kategorie:Deutscher]] [[Kategorie:Geboren 1821]] [[Kategorie:Gestorben 1868]] [[Kategorie:Mann]] {{Normdaten|TYP=p|GND=118759302|LCCN=n80113306|VIAF=64164510}} 9w9eb3d5klud4ldmv2tw5lokqzhixiw 1062062 1062061 2026-04-07T06:58:26Z Flaverius 21322 removed [[Category:Sprachwissenschaftler]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1062062 wikitext text/x-wiki [[Datei:August Schleicher.jpg|mini|August Schleicher]] '''August Schleicher''' (* [[19. Februar]] [[1821]] in [[Meiningen]]; † [[6. Dezember]] [[1868]] in [[Jena]]<ref>Todesnachricht in ''Blätter von der Saale'' vom 8. Dezember 1868, [https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00236720/JZ_Blaetter_von_der_Saale_216860059_1868_1176.tif Lokales].</ref>) weer een düütschen [[Spraakwetenschop]]per. He gellt as Begrünner vun de [[Stammboomtheorie]] in de [[komparative Spraakwetenschop]] un tohoop mit [[Franz Bopp]] as Bahnbreker vun de [[Indogermanistik]]. August Schleicher unnersöch woans de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie tohoophangt. De Allgemene Linguistik bekeek he as Deel vun de Natuurwetenschoppen. He definieer [[Spraak]] as en natüürlichen Bestanddeel vun dat Leven, den sien Wannel – so as bi Aarden in de Biologie– de Gesetten vun de [[Evolutschoon]] folgt. Op Grundlaag vun sienen Resultaten teken he in August 1853 den [[Genetische Verwandschap in de Linguistik|Oorsprung]] vun de indogermanischen Spraken in en vun de eersten „Stammbööm“ na, de in de Geschicht vun de Spraakwetenschop un ook vun de [[Biologie]] (t. B. bi [[Charles Darwin]]) publizeert worrn sünd. As sien Hööftwark gellt dat ''Compendium der vergleichenden [[Grammatik]] der [[Indogermanische Spraken|indogermanischen]] Spraken'' (1861). == Literatur == * {{NDB|23|50||Schleicher, August|[[Gertrud Bense]]|118759302}} * Gertrud Bense, Maria Kozianka, Gottfried Meinhold: ''Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena''. Mayer, Jena/Erlangen 1994, ISBN 3-925978-38-0. * [[Karl-Heinz Best]]: ''August Schleicher (1821–1868)''. In: ''Glottometrics'' 13, 2006, Seiten 73–75 (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g13zeit.pdf#page=77 Volltext]). (De Bidrag geit op Schleicher siene Wichtigkeid för de [[Quantitative Linguistik]] in.) * Joachim Dietze: ''August Schleicher als Slawist. Sein Leben und Werk in der Sicht der Indogermanistik''. Akademie-Verlag, Berlin 1966. * [[Konrad Körner (Sprachwissenschaftler)|Konrad Körner]]: ''Linguistics and evolution theory (Three essays by August Schleicher, Ernst Haeckel and [[Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek|Wilhelm Bleek]])''. John Benjamins, Amsterdam-Philadelphia 1983. * [[Salomon Lefmann]]: ''August Schleicher. Skizze.'' Leipzig 1870. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11001396?page=7 Digitalisat]. * [[Robert J. Richards]]: ''The linguistic creation of man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the missing link in nineteenth-century evolutionary theory.'' In: ''Experimenting in tongues.'' Studies in science and language. Ed. by Matthias Dörries. Stanford, Cal. 2002, S. 21–48 und 168–175. * {{ADB|31|402|416|Schleicher, August|[[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]|ADB:Schleicher, August}} * Theodor Syllaba: ''August Schleicher und Böhmen''. Karolinum, Prag 1995, ISBN 80-7066-942-X. * Liba Taub: ''Evolutionary Ideas and „Empirical“ Methods: The Analogy Between Language and Species in the Works of [[Charles Lyell|Lyell]] and Schleicher.'' In: ''British Journal for the History of Science'' 26, 1993, S. 171–193. * Horst Traut: ''Die Liederhandschrift des [[Johann Georg Steiner (Maler, 1746)|Johann Georg Steiner]] aus Sonneberg in der Überlieferung durch August Schleicher''. Hain, Rudolstadt 1996, ISBN 3-930215-27-6. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt''. Logos, Berlin 2007. * {{BLKÖ|Schleicher, August|30|80|82}} == Weblenken == {{Commonscat|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|118759302}} * [[Robert J. Richards]], [https://www.academia.edu/809159/The_linguistic_creation_of_man_Charles_Darwin_August_Schleicher_Ernst_Haeckel_and_the_missing_link_in_nineteenth_century_evolutionary_theory The Linguistic Creation of Man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the Missing Link in Nineteenth-Century Evolutionary Theory]. == Nawiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Schleicher, August}} [[Kategorie:Indogermanist]] [[Kategorie:Orientalist]] [[Kategorie:Quantitative Linguistik]] [[Kategorie:Hochschullehrer (Friedrich-Schiller-Universität Jena)]] [[Kategorie:Hochschullehrer (Karls-Universität)]] [[Kategorie:Autor]] [[Kategorie:Sachliteratur]] [[Kategorie:Journalist (Deutschland)]] [[Kategorie:Mitglied der Bayerischen Akademie der Wissenschaften]] [[Kategorie:Mitglied der Sächsischen Akademie der Wissenschaften]] [[Kategorie:Korrespondierendes Mitglied der Russischen Akademie der Wissenschaften]] [[Kategorie:Mitglied der Ungarischen Akademie der Wissenschaften]] [[Kategorie:Person (Sonneberg)]] [[Kategorie:Deutscher]] [[Kategorie:Geboren 1821]] [[Kategorie:Gestorben 1868]] [[Kategorie:Mann]] {{Normdaten|TYP=p|GND=118759302|LCCN=n80113306|VIAF=64164510}} i2ibu178rj0xu310amxs51dektmfh8o 1062063 1062062 2026-04-07T07:01:03Z Flaverius 21322 − 16 categories; + 6 categories using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1062063 wikitext text/x-wiki [[Datei:August Schleicher.jpg|mini|August Schleicher]] '''August Schleicher''' (* [[19. Februar]] [[1821]] in [[Meiningen]]; † [[6. Dezember]] [[1868]] in [[Jena]]<ref>Todesnachricht in ''Blätter von der Saale'' vom 8. Dezember 1868, [https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00236720/JZ_Blaetter_von_der_Saale_216860059_1868_1176.tif Lokales].</ref>) weer een düütschen [[Spraakwetenschop]]per. He gellt as Begrünner vun de [[Stammboomtheorie]] in de [[komparative Spraakwetenschop]] un tohoop mit [[Franz Bopp]] as Bahnbreker vun de [[Indogermanistik]]. August Schleicher unnersöch woans de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie tohoophangt. De Allgemene Linguistik bekeek he as Deel vun de Natuurwetenschoppen. He definieer [[Spraak]] as en natüürlichen Bestanddeel vun dat Leven, den sien Wannel – so as bi Aarden in de Biologie– de Gesetten vun de [[Evolutschoon]] folgt. Op Grundlaag vun sienen Resultaten teken he in August 1853 den [[Genetische Verwandschap in de Linguistik|Oorsprung]] vun de indogermanischen Spraken in en vun de eersten „Stammbööm“ na, de in de Geschicht vun de Spraakwetenschop un ook vun de [[Biologie]] (t. B. bi [[Charles Darwin]]) publizeert worrn sünd. As sien Hööftwark gellt dat ''Compendium der vergleichenden [[Grammatik]] der [[Indogermanische Spraken|indogermanischen]] Spraken'' (1861). == Literatur == * {{NDB|23|50||Schleicher, August|[[Gertrud Bense]]|118759302}} * Gertrud Bense, Maria Kozianka, Gottfried Meinhold: ''Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena''. Mayer, Jena/Erlangen 1994, ISBN 3-925978-38-0. * [[Karl-Heinz Best]]: ''August Schleicher (1821–1868)''. In: ''Glottometrics'' 13, 2006, Seiten 73–75 (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g13zeit.pdf#page=77 Volltext]). (De Bidrag geit op Schleicher siene Wichtigkeid för de [[Quantitative Linguistik]] in.) * Joachim Dietze: ''August Schleicher als Slawist. Sein Leben und Werk in der Sicht der Indogermanistik''. Akademie-Verlag, Berlin 1966. * [[Konrad Körner (Sprachwissenschaftler)|Konrad Körner]]: ''Linguistics and evolution theory (Three essays by August Schleicher, Ernst Haeckel and [[Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek|Wilhelm Bleek]])''. John Benjamins, Amsterdam-Philadelphia 1983. * [[Salomon Lefmann]]: ''August Schleicher. Skizze.'' Leipzig 1870. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11001396?page=7 Digitalisat]. * [[Robert J. Richards]]: ''The linguistic creation of man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the missing link in nineteenth-century evolutionary theory.'' In: ''Experimenting in tongues.'' Studies in science and language. Ed. by Matthias Dörries. Stanford, Cal. 2002, S. 21–48 und 168–175. * {{ADB|31|402|416|Schleicher, August|[[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]|ADB:Schleicher, August}} * Theodor Syllaba: ''August Schleicher und Böhmen''. Karolinum, Prag 1995, ISBN 80-7066-942-X. * Liba Taub: ''Evolutionary Ideas and „Empirical“ Methods: The Analogy Between Language and Species in the Works of [[Charles Lyell|Lyell]] and Schleicher.'' In: ''British Journal for the History of Science'' 26, 1993, S. 171–193. * Horst Traut: ''Die Liederhandschrift des [[Johann Georg Steiner (Maler, 1746)|Johann Georg Steiner]] aus Sonneberg in der Überlieferung durch August Schleicher''. Hain, Rudolstadt 1996, ISBN 3-930215-27-6. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt''. Logos, Berlin 2007. * {{BLKÖ|Schleicher, August|30|80|82}} == Weblenken == {{Commonscat|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|118759302}} * [[Robert J. Richards]], [https://www.academia.edu/809159/The_linguistic_creation_of_man_Charles_Darwin_August_Schleicher_Ernst_Haeckel_and_the_missing_link_in_nineteenth_century_evolutionary_theory The Linguistic Creation of Man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the Missing Link in Nineteenth-Century Evolutionary Theory]. == Nawiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Schleicher, August}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1821]] [[Kategorie:Storven 1868]] [[Kategorie:Indogermaansch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Perfesser]] [[Kategorie:Schriever]] {{Normdaten|TYP=p|GND=118759302|LCCN=n80113306|VIAF=64164510}} fki0afrhj5ndsqwb8buwdx4jqld7i2s 1062069 1062063 2026-04-07T07:21:47Z Flaverius 21322 Uut [[:de:August Schleicher]] 1062069 wikitext text/x-wiki [[Datei:August Schleicher.jpg|mini|August Schleicher]] '''August Schleicher''' (* [[19. Februar]] [[1821]] in [[Meiningen]]; † [[6. Dezember]] [[1868]] in [[Jena]]<ref>Todesnachricht in ''Blätter von der Saale'' vom 8. Dezember 1868, [https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00236720/JZ_Blaetter_von_der_Saale_216860059_1868_1176.tif Lokales].</ref>) weer een düütschen [[Spraakwetenschop]]per. He gellt as Begrünner vun de [[Stammboomtheorie]] in de [[komparative Spraakwetenschop]] un tohoop mit [[Franz Bopp]] as Bahnbreker vun de [[Indogermanistik]]. August Schleicher unnersöch woans de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie tohoophangt. De Allgemene Linguistik bekeek he as Deel vun de Natuurwetenschoppen. He definieer [[Spraak]] as en natüürlichen Bestanddeel vun dat Leven, den sien Wannel – so as bi Aarden in de Biologie– de Gesetten vun de [[Evolutschoon]] folgt. Op Grundlaag vun sienen Resultaten teken he in August 1853 den [[Genetische Verwandschap in de Linguistik|Oorsprung]] vun de indogermanischen Spraken in en vun de eersten „Stammbööm“ na, de in de Geschicht vun de Spraakwetenschop un ook vun de [[Biologie]] (t. B. bi [[Charles Darwin]]) publizeert worrn sünd. As sien Hööftwark gellt dat ''Compendium der vergleichenden [[Grammatik]] der [[Indogermanische Spraken|indogermanischen]] Spraken'' (1861). == Leven == [[Datei:Sonneberg-Kirchstr-Denkmal1.jpg|mini|Denkmal in Sonneberg, Kirchstraße]] August Schleicher wurr in [[Meiningen]] as Söhn vun den [[Dokter]] Johann Gottlieb Schleicher (1793–1864) boren. Sien Vadder weer in’n Sommer 1815 as Student in [[Friedrich-Schiller-Universität Jena|Jena]] mit an der Grünnen vun de [[Oorburschenschop]] bedeligt, de sik denn för [[Demokratie|demokraatsche]] [[Reform]]en un gegen de [[Feudalismus|feudale]] Lüttstateree in Düütschland insetten dee. 1821 trock de Familie vun Meiningen na [[Sonneberg]] üm, wo sien Vadder as [[Amtsdokter]]<ref>''Chronik der Stadt Sonneberg 1757-1802 von [[Johann Martin Steiner]].'' De oberländschen Verwaltens- un Justizbehöörden, Stadtarchiv Sonneberg 2017, ISBN 978-3-00-058293-6, S. 35.</ref> in’t [[Meininger Oberland]] arbeiden dee. De progressive Vadder un de musikaalsch begaavt Moder achten op en gode Schoolbildung vun den spraakbegaavten Jung. Sien Kinner- un Jöögdjahren verbröch August Schleicher in Sonneberg, vun wo he sied sien 14. Levensjohr dat Gymnasium ''[[Casimirianum Coburg]]'' besöch. Sien [[Perfessor]] dor meen, he weer wegen sien Interessen nich good för en Spraakstudium un schull lever [[Evangelische Theologie|Theologie]] studeren. Na de Raad vun sien Perfesser beguun August Schleicher na’t Abitur, dat he an’t [[Gymnasium Georgianum (Hildburghausen)|Gymnasium Georgianum Hildburghausen]] maken mos<ref>August Schleicher besöchte dat Gymnasium in Coburg, weer man as Inwahner vun Sonneberg ut hoheitliche Grünn dorvun twungen, de Abschlussprüvungen in’t Herzogdom Sachsen-Meiningen aftoleggen.</ref>, 1840 in [[Universität Leipzig|Leipzig]] mit dat Theologiestudium. Na’t eerste Semester wesselt he kort na de [[Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg|protestantsche Hoochschool Erlangen]] un mark, dat em de Theologie ümmer minner toseggen dee. Vun Erlangen gung he na [[Eberhard Karls Universität Tübingen|Tübingen]] un kreeg Kontakt mit de Philosophie vun [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]. Hegelianers ut dat [[Evangelisches Stift Tübingen|Tübinger Stift]] as [[David Friedrich Strauß]], [[Jakob Friedrich Reiff]], [[Ferdinand Christian Baur]] oder [[Friedrich Theodor Vischer]] lehrten dor. So befaat sik Schleicher mit [[Philosophie|philosophsche]] Fragen, keem vun de Theologie af un begunn as Schöler vun [[Heinrich Georg August Ewald]] op dat Studium vun [[Orientalistik|orientaalsche]] Spraken. In korte Tied lehr he [[Hebrääsche Sprache|Hebrääsch]] un ok [[Sanskrit]], [[Araabsche Spraak|Araabsch]] un [[Persische Spraaak|Persisch]]. Blots mit Widersinn stemm sien Vadder 1843 den Wessel na de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] to. In enen Breev warn he em: „En Philoloog is en elennig Lump, besünners wenn he dat würklich is. An dit Studium Geld to geven lohnt sik nich. […] Heel anners steiht dat doch üm en Dörppastor, wenn he sien Gemeen opbaut un ehr Harten week maakt.“ In Bonn studeer Schleicher [[Klassische Philologie|klasssche Spraken]], kreeg dörch [[Philologe]]n as [[Friedrich Ritschl]] un [[Friedrich Gottlieb Welcker]] en Inblick in de Spraakwetenschop vun [[Wilhelm von Humboldt]] un sloot 1846 dat Studium mit de [[Promotschoon (Dokter)|Promotschoon]] af. Dor na befaat he sik in Bonn mit komparative spraakwetenschopliche Ünnersöken un höll doröver Vörlesungen an de Universität. 1848 kehr August Schleicher na [[Döringen]] in sien Heimatstadt Sonneberg torügg un arbeed eerst as Privatgelehrten op spraakwetenschoplich Rebeed. In Bonn weer Prinz [[Georg II. (Sassen-Meiningen)|Georg]] vun [[Huus Sassen-Meiningen|Sassen-Meiningen]], de dor ok studeert harr, op em opmerksam worrn. De Arvprinz harr em nich blots sien Fründschap anbode , man ok en rieklich Stipendium besorgt, dat em vun 1848 bet 1850 grötere Reisen un länger Tied in [[Paris]], [[London]] un [[Wien]] möglich maken dee. Tiedens de Utlandsreisen arbeed he as [[Reporter|Korrespondent]] för de [[Augsborg]]er ''[[Allgemeine Zeitung (19. Jahrhundert)|Allgemeine Zeitung]]'' un de ''[[Kölnische Zeitung]]''. In sien Berichten över de politischen Geschehnisse vun 1848 ut Paris un later ut Wien wees he apen Sympathie för de liberaal-demokraatsche Fraktdchoon vun de [[Frankfurter Nationalversammlung]]. Dor mit keem he in’t Blickfeld vun de [[Österreich-Ungarn|Habsborger]] Polizei, de em in sien Tied in Wien un [[Prag]] över mehrere Jahren uutspioneer. 1850 folg he [[Georg Curtius]] na Prag, üm sik mit [[Slawistik|slaawsche Spraken]] to befaten. Neven sien Korrespondentenarbeid harr August Schleicher al meerdere wichtige spraakwetenschopliche Arbeiten publizeert, so dat em de [[Karls-Universität Prag|Prager Universität]] 1850 to’n extraordinary Perfesser för ''[[Klassische Philologie]]'' un 1853 to’n [[Professor|Ordinarius]] för ''komparative Spraakforschung, Düütsch un Sanskrit'' berööp. He kreeg Kontakt to [[František Ladislav Čelakovský|Franz Tschelakowski]] un [[Pavel Jozef Šafárik|Paul Schaffarik]] un lehr in korte Tied ok [[Tschechische Spraak|Tschechsch]]. De Arbeid mit de öllsten slaawschen Schriftdenkmalen fohr em to sien „Formenlehre der kirchenslawischen Sprache“ (1852). In dit Wark föhr he den Terminus „[[Karkenslaawsch]]“ in de Spraakwetenschop in. Tiedens sien Professur in Prag konzentreer he sik op slaawsche Spraken un dat [[Litausche Sprache|Litausch]], dat in de Indogermanistik en besünnere Rolle speelt. 1852 kreeg he en Stipendium vun de [[Österreichische Akademie der Wissenschaften|Wiener Akademie der Wissenschaften]] för en Forschungsreis na [[Oostpreußen]]. Dor bleef he en halv Johr, lehr in Gesprächen mit Litauschers ehr Spraak fetig snacken un sammel veel Materiaal för dat ''Handbook der litauschen Spraak'', dat he 1855/56 in Prag ruutgeev. Neven de wetenschopliche Bedüden hett dit Wark bet vundaag en groten Weert för de spraakliche un kulturelle Sülvstbestimmung vun de Litauschers. 1856 tog sik August Schleicher wegen politischen Represschonen torügg un wull ok wegen sien Gesundheid för över en Johr na Sonneberg torügg, wo he Feldforschung bedreev. In de Gegend üm Sonneberg warrt [[Itzgründisch]] snackt, en [[Ünnerfränksch|mainfränksche Dialekt]], de för Spraakforschers bet vundaag interessant is.<ref>Vgl. z.&nbsp;B. Wolfgang Lösch: ''Zur Dialektsituation im Grenzsaum zwischen Südthüringen und Nordbayern''. In: [[Dieter Stellmacher]] (Hrsg.): ''Dialektologie zwischen Tradition und Neuansätzen''. ZDL-Beiheft 109, Stuttgart 2000, S. 156–165; Verena Sauer: ''Dialektgrenzen – Grenzdialekte. Die Struktur der itzgründischen Dialektlandschaft an der ehemaligen deutsch-deutschen Grenze''. de Gruyter, Berlin 2018</ref> 1857 kreeg August Schleicher den Roop, as Perfesser an de filosofsche Fakultät vun de Universität Jena to gahn. He verbunn dor grote Hoffnungen mit. De Enttäuschung weer groot, as he dor op en konservative Professorenschop stött un mit sien wetenschopliche un politische Ansichten en Butensieder bleev. Schleicher schall seggt hebben: „Jena is en groot Moor, un ik bün de Frosch dorin.“ Siet 1861 ontwikkel sik twüschen em un [[Ernst Haeckel]] en besünnere Fründschap. Mit em kunn he de evolutionstheoretischen un naturwetenschoplichen Fragen bespreken, de em as Spraakforscher beschäftigen deden. In dat sülve Johr maakt em de [[Bayerische Akademie der Wissenschaften]] to’n korresponderen Lid. 1863 wöör he as ordentliches Lid in de [[Sächsische Akademie der Wissenschaften|Königlich Sächsische Gesellschaft der Wissenschaften]] upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.saw-leipzig.de/de/mitglieder/schleichera |titel=Mitglieder der SAW: August Schleicher |hrsg=Sächsische Akademie der Wissenschaften |abruf=2016-11-25}}</ref> As korresponderen Lidmaat vun de [[Russische Akademie der Wissenschaften|Russische Akademie der Wissenschaften]] in [[Sankt Petersborg]] arbeed August Schleicher an dree gröttere Warken: ''De komparative Grammatik der slaawschen Spraken'', ''De komparative Grammatik der [[Baltische Spraken|baltschen Spraken]]'' un ''De Grammatik der slawo-baltschen Oorspraak''. Sien fröhe Dood 1868 verhinner dit Vörhebben un droog dor to bi, dat he in de düütsche Spraakwetenschop en Butensieder bleev. [[Datei:Jena Johannisfriedhof Grabplatte Schleicher, August.jpg|mini|Grabplaat August un Graffmal Fanny Schleicher op den [[Johannisfriedhof (Jena)|Johannisfriedhoff in Jena]]]] August Schleicher starv villicht an Lungen-[[Tuberkulose]], de sik al in sien Studentenjohr ankünnigt harr. Na de Raad vun sien Vadder versöcht he, de „Schwindsucht“ mit en gesunde Levenswies to begegnen. In Bonn harr he mit dat [[Turnen]] anfungen un bedreev dat ok later tosamen mit Ernst Haeckel. Butendem söcht he regelmaatig Erholung in de gesunde Waldluft vun sien Heimatstadt Sonneberg, wo he vaak bi sien Öllern, Schwiegeröllern un Frünnen weer. Na sien Dood richt de Stadt Sonneberg em en Denksteen op un nenn de Schleicherstraße na em. == Literatur == * {{NDB|23|50||Schleicher, August|[[Gertrud Bense]]|118759302}} * Gertrud Bense, Maria Kozianka, Gottfried Meinhold: ''Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena''. Mayer, Jena/Erlangen 1994, ISBN 3-925978-38-0. * [[Karl-Heinz Best]]: ''August Schleicher (1821–1868)''. In: ''Glottometrics'' 13, 2006, Seiten 73–75 (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g13zeit.pdf#page=77 Volltext]). (De Bidrag geit op Schleicher siene Wichtigkeid för de [[Quantitative Linguistik]] in.) * Joachim Dietze: ''August Schleicher als Slawist. Sein Leben und Werk in der Sicht der Indogermanistik''. Akademie-Verlag, Berlin 1966. * [[Konrad Körner (Sprachwissenschaftler)|Konrad Körner]]: ''Linguistics and evolution theory (Three essays by August Schleicher, Ernst Haeckel and [[Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek|Wilhelm Bleek]])''. John Benjamins, Amsterdam-Philadelphia 1983. * [[Salomon Lefmann]]: ''August Schleicher. Skizze.'' Leipzig 1870. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11001396?page=7 Digitalisat]. * [[Robert J. Richards]]: ''The linguistic creation of man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the missing link in nineteenth-century evolutionary theory.'' In: ''Experimenting in tongues.'' Studies in science and language. Ed. by Matthias Dörries. Stanford, Cal. 2002, S. 21–48 und 168–175. * {{ADB|31|402|416|Schleicher, August|[[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]|ADB:Schleicher, August}} * Theodor Syllaba: ''August Schleicher und Böhmen''. Karolinum, Prag 1995, ISBN 80-7066-942-X. * Liba Taub: ''Evolutionary Ideas and „Empirical“ Methods: The Analogy Between Language and Species in the Works of [[Charles Lyell|Lyell]] and Schleicher.'' In: ''British Journal for the History of Science'' 26, 1993, S. 171–193. * Horst Traut: ''Die Liederhandschrift des [[Johann Georg Steiner (Maler, 1746)|Johann Georg Steiner]] aus Sonneberg in der Überlieferung durch August Schleicher''. Hain, Rudolstadt 1996, ISBN 3-930215-27-6. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt''. Logos, Berlin 2007. * {{BLKÖ|Schleicher, August|30|80|82}} == Weblenken == {{Commonscat|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|118759302}} * [[Robert J. Richards]], [https://www.academia.edu/809159/The_linguistic_creation_of_man_Charles_Darwin_August_Schleicher_Ernst_Haeckel_and_the_missing_link_in_nineteenth_century_evolutionary_theory The Linguistic Creation of Man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the Missing Link in Nineteenth-Century Evolutionary Theory]. == Nawiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Schleicher, August}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1821]] [[Kategorie:Storven 1868]] [[Kategorie:Indogermaansch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Perfesser]] [[Kategorie:Schriever]] {{Normdaten|TYP=p|GND=118759302|LCCN=n80113306|VIAF=64164510}} cppne2y6nrsiltqij7d4dutzp4kcfk0 1062070 1062069 2026-04-07T07:22:47Z Flaverius 21322 /* Literatur */ 1062070 wikitext text/x-wiki [[Datei:August Schleicher.jpg|mini|August Schleicher]] '''August Schleicher''' (* [[19. Februar]] [[1821]] in [[Meiningen]]; † [[6. Dezember]] [[1868]] in [[Jena]]<ref>Todesnachricht in ''Blätter von der Saale'' vom 8. Dezember 1868, [https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00236720/JZ_Blaetter_von_der_Saale_216860059_1868_1176.tif Lokales].</ref>) weer een düütschen [[Spraakwetenschop]]per. He gellt as Begrünner vun de [[Stammboomtheorie]] in de [[komparative Spraakwetenschop]] un tohoop mit [[Franz Bopp]] as Bahnbreker vun de [[Indogermanistik]]. August Schleicher unnersöch woans de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie tohoophangt. De Allgemene Linguistik bekeek he as Deel vun de Natuurwetenschoppen. He definieer [[Spraak]] as en natüürlichen Bestanddeel vun dat Leven, den sien Wannel – so as bi Aarden in de Biologie– de Gesetten vun de [[Evolutschoon]] folgt. Op Grundlaag vun sienen Resultaten teken he in August 1853 den [[Genetische Verwandschap in de Linguistik|Oorsprung]] vun de indogermanischen Spraken in en vun de eersten „Stammbööm“ na, de in de Geschicht vun de Spraakwetenschop un ook vun de [[Biologie]] (t. B. bi [[Charles Darwin]]) publizeert worrn sünd. As sien Hööftwark gellt dat ''Compendium der vergleichenden [[Grammatik]] der [[Indogermanische Spraken|indogermanischen]] Spraken'' (1861). == Leven == [[Datei:Sonneberg-Kirchstr-Denkmal1.jpg|mini|Denkmal in Sonneberg, Kirchstraße]] August Schleicher wurr in [[Meiningen]] as Söhn vun den [[Dokter]] Johann Gottlieb Schleicher (1793–1864) boren. Sien Vadder weer in’n Sommer 1815 as Student in [[Friedrich-Schiller-Universität Jena|Jena]] mit an der Grünnen vun de [[Oorburschenschop]] bedeligt, de sik denn för [[Demokratie|demokraatsche]] [[Reform]]en un gegen de [[Feudalismus|feudale]] Lüttstateree in Düütschland insetten dee. 1821 trock de Familie vun Meiningen na [[Sonneberg]] üm, wo sien Vadder as [[Amtsdokter]]<ref>''Chronik der Stadt Sonneberg 1757-1802 von [[Johann Martin Steiner]].'' De oberländschen Verwaltens- un Justizbehöörden, Stadtarchiv Sonneberg 2017, ISBN 978-3-00-058293-6, S. 35.</ref> in’t [[Meininger Oberland]] arbeiden dee. De progressive Vadder un de musikaalsch begaavt Moder achten op en gode Schoolbildung vun den spraakbegaavten Jung. Sien Kinner- un Jöögdjahren verbröch August Schleicher in Sonneberg, vun wo he sied sien 14. Levensjohr dat Gymnasium ''[[Casimirianum Coburg]]'' besöch. Sien [[Perfessor]] dor meen, he weer wegen sien Interessen nich good för en Spraakstudium un schull lever [[Evangelische Theologie|Theologie]] studeren. Na de Raad vun sien Perfesser beguun August Schleicher na’t Abitur, dat he an’t [[Gymnasium Georgianum (Hildburghausen)|Gymnasium Georgianum Hildburghausen]] maken mos<ref>August Schleicher besöchte dat Gymnasium in Coburg, weer man as Inwahner vun Sonneberg ut hoheitliche Grünn dorvun twungen, de Abschlussprüvungen in’t Herzogdom Sachsen-Meiningen aftoleggen.</ref>, 1840 in [[Universität Leipzig|Leipzig]] mit dat Theologiestudium. Na’t eerste Semester wesselt he kort na de [[Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg|protestantsche Hoochschool Erlangen]] un mark, dat em de Theologie ümmer minner toseggen dee. Vun Erlangen gung he na [[Eberhard Karls Universität Tübingen|Tübingen]] un kreeg Kontakt mit de Philosophie vun [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]. Hegelianers ut dat [[Evangelisches Stift Tübingen|Tübinger Stift]] as [[David Friedrich Strauß]], [[Jakob Friedrich Reiff]], [[Ferdinand Christian Baur]] oder [[Friedrich Theodor Vischer]] lehrten dor. So befaat sik Schleicher mit [[Philosophie|philosophsche]] Fragen, keem vun de Theologie af un begunn as Schöler vun [[Heinrich Georg August Ewald]] op dat Studium vun [[Orientalistik|orientaalsche]] Spraken. In korte Tied lehr he [[Hebrääsche Sprache|Hebrääsch]] un ok [[Sanskrit]], [[Araabsche Spraak|Araabsch]] un [[Persische Spraaak|Persisch]]. Blots mit Widersinn stemm sien Vadder 1843 den Wessel na de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] to. In enen Breev warn he em: „En Philoloog is en elennig Lump, besünners wenn he dat würklich is. An dit Studium Geld to geven lohnt sik nich. […] Heel anners steiht dat doch üm en Dörppastor, wenn he sien Gemeen opbaut un ehr Harten week maakt.“ In Bonn studeer Schleicher [[Klassische Philologie|klasssche Spraken]], kreeg dörch [[Philologe]]n as [[Friedrich Ritschl]] un [[Friedrich Gottlieb Welcker]] en Inblick in de Spraakwetenschop vun [[Wilhelm von Humboldt]] un sloot 1846 dat Studium mit de [[Promotschoon (Dokter)|Promotschoon]] af. Dor na befaat he sik in Bonn mit komparative spraakwetenschopliche Ünnersöken un höll doröver Vörlesungen an de Universität. 1848 kehr August Schleicher na [[Döringen]] in sien Heimatstadt Sonneberg torügg un arbeed eerst as Privatgelehrten op spraakwetenschoplich Rebeed. In Bonn weer Prinz [[Georg II. (Sassen-Meiningen)|Georg]] vun [[Huus Sassen-Meiningen|Sassen-Meiningen]], de dor ok studeert harr, op em opmerksam worrn. De Arvprinz harr em nich blots sien Fründschap anbode , man ok en rieklich Stipendium besorgt, dat em vun 1848 bet 1850 grötere Reisen un länger Tied in [[Paris]], [[London]] un [[Wien]] möglich maken dee. Tiedens de Utlandsreisen arbeed he as [[Reporter|Korrespondent]] för de [[Augsborg]]er ''[[Allgemeine Zeitung (19. Jahrhundert)|Allgemeine Zeitung]]'' un de ''[[Kölnische Zeitung]]''. In sien Berichten över de politischen Geschehnisse vun 1848 ut Paris un later ut Wien wees he apen Sympathie för de liberaal-demokraatsche Fraktdchoon vun de [[Frankfurter Nationalversammlung]]. Dor mit keem he in’t Blickfeld vun de [[Österreich-Ungarn|Habsborger]] Polizei, de em in sien Tied in Wien un [[Prag]] över mehrere Jahren uutspioneer. 1850 folg he [[Georg Curtius]] na Prag, üm sik mit [[Slawistik|slaawsche Spraken]] to befaten. Neven sien Korrespondentenarbeid harr August Schleicher al meerdere wichtige spraakwetenschopliche Arbeiten publizeert, so dat em de [[Karls-Universität Prag|Prager Universität]] 1850 to’n extraordinary Perfesser för ''[[Klassische Philologie]]'' un 1853 to’n [[Professor|Ordinarius]] för ''komparative Spraakforschung, Düütsch un Sanskrit'' berööp. He kreeg Kontakt to [[František Ladislav Čelakovský|Franz Tschelakowski]] un [[Pavel Jozef Šafárik|Paul Schaffarik]] un lehr in korte Tied ok [[Tschechische Spraak|Tschechsch]]. De Arbeid mit de öllsten slaawschen Schriftdenkmalen fohr em to sien „Formenlehre der kirchenslawischen Sprache“ (1852). In dit Wark föhr he den Terminus „[[Karkenslaawsch]]“ in de Spraakwetenschop in. Tiedens sien Professur in Prag konzentreer he sik op slaawsche Spraken un dat [[Litausche Sprache|Litausch]], dat in de Indogermanistik en besünnere Rolle speelt. 1852 kreeg he en Stipendium vun de [[Österreichische Akademie der Wissenschaften|Wiener Akademie der Wissenschaften]] för en Forschungsreis na [[Oostpreußen]]. Dor bleef he en halv Johr, lehr in Gesprächen mit Litauschers ehr Spraak fetig snacken un sammel veel Materiaal för dat ''Handbook der litauschen Spraak'', dat he 1855/56 in Prag ruutgeev. Neven de wetenschopliche Bedüden hett dit Wark bet vundaag en groten Weert för de spraakliche un kulturelle Sülvstbestimmung vun de Litauschers. 1856 tog sik August Schleicher wegen politischen Represschonen torügg un wull ok wegen sien Gesundheid för över en Johr na Sonneberg torügg, wo he Feldforschung bedreev. In de Gegend üm Sonneberg warrt [[Itzgründisch]] snackt, en [[Ünnerfränksch|mainfränksche Dialekt]], de för Spraakforschers bet vundaag interessant is.<ref>Vgl. z.&nbsp;B. Wolfgang Lösch: ''Zur Dialektsituation im Grenzsaum zwischen Südthüringen und Nordbayern''. In: [[Dieter Stellmacher]] (Hrsg.): ''Dialektologie zwischen Tradition und Neuansätzen''. ZDL-Beiheft 109, Stuttgart 2000, S. 156–165; Verena Sauer: ''Dialektgrenzen – Grenzdialekte. Die Struktur der itzgründischen Dialektlandschaft an der ehemaligen deutsch-deutschen Grenze''. de Gruyter, Berlin 2018</ref> 1857 kreeg August Schleicher den Roop, as Perfesser an de filosofsche Fakultät vun de Universität Jena to gahn. He verbunn dor grote Hoffnungen mit. De Enttäuschung weer groot, as he dor op en konservative Professorenschop stött un mit sien wetenschopliche un politische Ansichten en Butensieder bleev. Schleicher schall seggt hebben: „Jena is en groot Moor, un ik bün de Frosch dorin.“ Siet 1861 ontwikkel sik twüschen em un [[Ernst Haeckel]] en besünnere Fründschap. Mit em kunn he de evolutionstheoretischen un naturwetenschoplichen Fragen bespreken, de em as Spraakforscher beschäftigen deden. In dat sülve Johr maakt em de [[Bayerische Akademie der Wissenschaften]] to’n korresponderen Lid. 1863 wöör he as ordentliches Lid in de [[Sächsische Akademie der Wissenschaften|Königlich Sächsische Gesellschaft der Wissenschaften]] upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.saw-leipzig.de/de/mitglieder/schleichera |titel=Mitglieder der SAW: August Schleicher |hrsg=Sächsische Akademie der Wissenschaften |abruf=2016-11-25}}</ref> As korresponderen Lidmaat vun de [[Russische Akademie der Wissenschaften|Russische Akademie der Wissenschaften]] in [[Sankt Petersborg]] arbeed August Schleicher an dree gröttere Warken: ''De komparative Grammatik der slaawschen Spraken'', ''De komparative Grammatik der [[Baltische Spraken|baltschen Spraken]]'' un ''De Grammatik der slawo-baltschen Oorspraak''. Sien fröhe Dood 1868 verhinner dit Vörhebben un droog dor to bi, dat he in de düütsche Spraakwetenschop en Butensieder bleev. [[Datei:Jena Johannisfriedhof Grabplatte Schleicher, August.jpg|mini|Grabplaat August un Graffmal Fanny Schleicher op den [[Johannisfriedhof (Jena)|Johannisfriedhoff in Jena]]]] August Schleicher starv villicht an Lungen-[[Tuberkulose]], de sik al in sien Studentenjohr ankünnigt harr. Na de Raad vun sien Vadder versöcht he, de „Schwindsucht“ mit en gesunde Levenswies to begegnen. In Bonn harr he mit dat [[Turnen]] anfungen un bedreev dat ok later tosamen mit Ernst Haeckel. Butendem söcht he regelmaatig Erholung in de gesunde Waldluft vun sien Heimatstadt Sonneberg, wo he vaak bi sien Öllern, Schwiegeröllern un Frünnen weer. Na sien Dood richt de Stadt Sonneberg em en Denksteen op un nenn de Schleicherstraße na em. == Schriften (Uutwahl) == * ''Zur vergleichenden Sprachgeschichte.'' (''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' I.) H. B. König, Bonn 1848. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10583128?page=2%2C3 Digitalisat]. * ''Die Sprachen Europas in systematischer Uebersicht.'' (''Linguistische Untersuchungen.'' II.) H. B. König, Bonn 1850. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11928830?page=6%2C7 Digitalisat]. ** Neu herausgegeben von Konrad Körner, Amsterdam, John Benjamins (1982) * ''Die formenlehre der kirchenslawischen sprache, erklärend und vergleichend dargestellt.'' H. B. König, Bonn 1852. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588803?page=5 Digitalisat]. (Nachdruck bei Gerstenberg, Hildesheim 1976; Buske, Hamburg 1998, ISBN 3-87118-540-X) * ''Die ersten Spaltungen des indogermanischen Urvolkes.'' In: ''Allgemeine Monatsschrift für Wissenschaft und Literatur,'' Jg. 1853, [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10540032?page=804%2C805 S. 786f.] * ''Handbuch der Litauischen Sprache''. 2 Bände. Calve, Prag [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588755?page=2%2C3 1856], [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588756?page=2%2C3 1857]. * ''Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder.'' H. Böhlau, Weimar 1857. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10035629?page=5 Digitalisat]. * ''Volkstümliches aus Sonneberg im Meininger oberlande.'' Kommission H. Böhlau, Weimar 1858. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11748679?page=5 Digitalisat]. * ''Kurzer Abriß der Geschichte der italischen Sprachen (des Lateinischen und seiner Schwestersprachen).'' In: ''[[Rheinisches Museum für Philologie]]'' N. F. 14, 1859, S. 329–346. [http://www.rhm.uni-koeln.de/014/Schleicher.pdf PDF]. * ''Die Deutsche Sprache.'' J. G. Cotta, Stuttgart 1860. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10584312?page=5 Digitalisat]. ** Überarbeitet und neu herausgegeben von [[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]. Stuttgart, J. G. Cotta, Stuttgart 1888. * ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' (Kurzer Abriss der indogermanischen Ursprache, des Altindischen, Altiranischen, Altgriechischen, Altitalischen, Altkeltischen, Altslawischen, Litauischen und Altdeutschen.) (2 Bde.) Weimar, H. Böhlau (Bd. 1 1861 {{DTAW|schleicher_indogermanische01_1861}}; Bd. 2 1862 {{DTAW|schleicher_indogermanische02_1862}}); Nachdruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1071-4 * ''Die Darwinsche Theorie und die Sprachwissenschaft.'' Offenes Sendschreiben an Herrn Dr. Ernst Häckel, a. o. Professor der Zoologie und Director des zoologischen Museums an der Universität Jena. Hermann Böhlau, Weimar 1863. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588615?page=1 Digitalisat]. ({{DTAW|schleicher_darwin_1863}}) (3. Auflage 1873, {{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-527393}}) ** ''Darwinism Tested by the Science of Language.'' Translated from the German of Professor August Schleicher by Dr. Alex. V. W. Bikkers. J. C. Hotten, London 1869. [https://books.google.de/books?id=p0Ki6e8f5SUC&pg=PA5 Digitalisat]. * ''Über die Bedeutung der Sprache für die Naturgeschichte des Menschen.'' Hermann Böhlau, Weimar 1865. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588616?page=3 Digitalisat]. * ''[[Kristijonas Donelaitis|Christian Donalitius]] Litauische Dichtungen'' (mit litauisch-deutschem Glossar herausgegeben von A. Schleicher), St. Petersburg, Russische Akademie der Wissenschaften (1865) * ''Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache.'' Nachdruck Sändig Reprint Verlag H.R. Wohlwend, ISBN 3-253-01908-X * ''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' Nachdruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1072-2 == Literatur == * {{NDB|23|50||Schleicher, August|[[Gertrud Bense]]|118759302}} * Gertrud Bense, Maria Kozianka, Gottfried Meinhold: ''Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena''. Mayer, Jena/Erlangen 1994, ISBN 3-925978-38-0. * [[Karl-Heinz Best]]: ''August Schleicher (1821–1868)''. In: ''Glottometrics'' 13, 2006, Seiten 73–75 (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g13zeit.pdf#page=77 Volltext]). (De Bidrag geit op Schleicher siene Wichtigkeid för de [[Quantitative Linguistik]] in.) * Joachim Dietze: ''August Schleicher als Slawist. Sein Leben und Werk in der Sicht der Indogermanistik''. Akademie-Verlag, Berlin 1966. * [[Konrad Körner (Sprachwissenschaftler)|Konrad Körner]]: ''Linguistics and evolution theory (Three essays by August Schleicher, Ernst Haeckel and [[Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek|Wilhelm Bleek]])''. John Benjamins, Amsterdam-Philadelphia 1983. * [[Salomon Lefmann]]: ''August Schleicher. Skizze.'' Leipzig 1870. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11001396?page=7 Digitalisat]. * [[Robert J. Richards]]: ''The linguistic creation of man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the missing link in nineteenth-century evolutionary theory.'' In: ''Experimenting in tongues.'' Studies in science and language. Ed. by Matthias Dörries. Stanford, Cal. 2002, S. 21–48 und 168–175. * {{ADB|31|402|416|Schleicher, August|[[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]|ADB:Schleicher, August}} * Theodor Syllaba: ''August Schleicher und Böhmen''. Karolinum, Prag 1995, ISBN 80-7066-942-X. * Liba Taub: ''Evolutionary Ideas and „Empirical“ Methods: The Analogy Between Language and Species in the Works of [[Charles Lyell|Lyell]] and Schleicher.'' In: ''British Journal for the History of Science'' 26, 1993, S. 171–193. * Horst Traut: ''Die Liederhandschrift des [[Johann Georg Steiner (Maler, 1746)|Johann Georg Steiner]] aus Sonneberg in der Überlieferung durch August Schleicher''. Hain, Rudolstadt 1996, ISBN 3-930215-27-6. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt''. Logos, Berlin 2007. * {{BLKÖ|Schleicher, August|30|80|82}} == Weblenken == {{Commonscat|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|118759302}} * [[Robert J. Richards]], [https://www.academia.edu/809159/The_linguistic_creation_of_man_Charles_Darwin_August_Schleicher_Ernst_Haeckel_and_the_missing_link_in_nineteenth_century_evolutionary_theory The Linguistic Creation of Man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the Missing Link in Nineteenth-Century Evolutionary Theory]. == Nawiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Schleicher, August}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1821]] [[Kategorie:Storven 1868]] [[Kategorie:Indogermaansch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Perfesser]] [[Kategorie:Schriever]] {{Normdaten|TYP=p|GND=118759302|LCCN=n80113306|VIAF=64164510}} m2ods3s45dl8f0kol2pvnfgt2ob663m 1062071 1062070 2026-04-07T07:24:50Z Flaverius 21322 /* Wark */Uut [[:de:August Schleicher]] 1062071 wikitext text/x-wiki [[Datei:August Schleicher.jpg|mini|August Schleicher]] '''August Schleicher''' (* [[19. Februar]] [[1821]] in [[Meiningen]]; † [[6. Dezember]] [[1868]] in [[Jena]]<ref>Todesnachricht in ''Blätter von der Saale'' vom 8. Dezember 1868, [https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00236720/JZ_Blaetter_von_der_Saale_216860059_1868_1176.tif Lokales].</ref>) weer een düütschen [[Spraakwetenschop]]per. He gellt as Begrünner vun de [[Stammboomtheorie]] in de [[komparative Spraakwetenschop]] un tohoop mit [[Franz Bopp]] as Bahnbreker vun de [[Indogermanistik]]. August Schleicher unnersöch woans de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie tohoophangt. De Allgemene Linguistik bekeek he as Deel vun de Natuurwetenschoppen. He definieer [[Spraak]] as en natüürlichen Bestanddeel vun dat Leven, den sien Wannel – so as bi Aarden in de Biologie– de Gesetten vun de [[Evolutschoon]] folgt. Op Grundlaag vun sienen Resultaten teken he in August 1853 den [[Genetische Verwandschap in de Linguistik|Oorsprung]] vun de indogermanischen Spraken in en vun de eersten „Stammbööm“ na, de in de Geschicht vun de Spraakwetenschop un ook vun de [[Biologie]] (t. B. bi [[Charles Darwin]]) publizeert worrn sünd. As sien Hööftwark gellt dat ''Compendium der vergleichenden [[Grammatik]] der [[Indogermanische Spraken|indogermanischen]] Spraken'' (1861). == Leven == [[Datei:Sonneberg-Kirchstr-Denkmal1.jpg|mini|Denkmal in Sonneberg, Kirchstraße]] August Schleicher wurr in [[Meiningen]] as Söhn vun den [[Dokter]] Johann Gottlieb Schleicher (1793–1864) boren. Sien Vadder weer in’n Sommer 1815 as Student in [[Friedrich-Schiller-Universität Jena|Jena]] mit an der Grünnen vun de [[Oorburschenschop]] bedeligt, de sik denn för [[Demokratie|demokraatsche]] [[Reform]]en un gegen de [[Feudalismus|feudale]] Lüttstateree in Düütschland insetten dee. 1821 trock de Familie vun Meiningen na [[Sonneberg]] üm, wo sien Vadder as [[Amtsdokter]]<ref>''Chronik der Stadt Sonneberg 1757-1802 von [[Johann Martin Steiner]].'' De oberländschen Verwaltens- un Justizbehöörden, Stadtarchiv Sonneberg 2017, ISBN 978-3-00-058293-6, S. 35.</ref> in’t [[Meininger Oberland]] arbeiden dee. De progressive Vadder un de musikaalsch begaavt Moder achten op en gode Schoolbildung vun den spraakbegaavten Jung. Sien Kinner- un Jöögdjahren verbröch August Schleicher in Sonneberg, vun wo he sied sien 14. Levensjohr dat Gymnasium ''[[Casimirianum Coburg]]'' besöch. Sien [[Perfessor]] dor meen, he weer wegen sien Interessen nich good för en Spraakstudium un schull lever [[Evangelische Theologie|Theologie]] studeren. Na de Raad vun sien Perfesser beguun August Schleicher na’t Abitur, dat he an’t [[Gymnasium Georgianum (Hildburghausen)|Gymnasium Georgianum Hildburghausen]] maken mos<ref>August Schleicher besöchte dat Gymnasium in Coburg, weer man as Inwahner vun Sonneberg ut hoheitliche Grünn dorvun twungen, de Abschlussprüvungen in’t Herzogdom Sachsen-Meiningen aftoleggen.</ref>, 1840 in [[Universität Leipzig|Leipzig]] mit dat Theologiestudium. Na’t eerste Semester wesselt he kort na de [[Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg|protestantsche Hoochschool Erlangen]] un mark, dat em de Theologie ümmer minner toseggen dee. Vun Erlangen gung he na [[Eberhard Karls Universität Tübingen|Tübingen]] un kreeg Kontakt mit de Philosophie vun [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]. Hegelianers ut dat [[Evangelisches Stift Tübingen|Tübinger Stift]] as [[David Friedrich Strauß]], [[Jakob Friedrich Reiff]], [[Ferdinand Christian Baur]] oder [[Friedrich Theodor Vischer]] lehrten dor. So befaat sik Schleicher mit [[Philosophie|philosophsche]] Fragen, keem vun de Theologie af un begunn as Schöler vun [[Heinrich Georg August Ewald]] op dat Studium vun [[Orientalistik|orientaalsche]] Spraken. In korte Tied lehr he [[Hebrääsche Sprache|Hebrääsch]] un ok [[Sanskrit]], [[Araabsche Spraak|Araabsch]] un [[Persische Spraaak|Persisch]]. Blots mit Widersinn stemm sien Vadder 1843 den Wessel na de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] to. In enen Breev warn he em: „En Philoloog is en elennig Lump, besünners wenn he dat würklich is. An dit Studium Geld to geven lohnt sik nich. […] Heel anners steiht dat doch üm en Dörppastor, wenn he sien Gemeen opbaut un ehr Harten week maakt.“ In Bonn studeer Schleicher [[Klassische Philologie|klasssche Spraken]], kreeg dörch [[Philologe]]n as [[Friedrich Ritschl]] un [[Friedrich Gottlieb Welcker]] en Inblick in de Spraakwetenschop vun [[Wilhelm von Humboldt]] un sloot 1846 dat Studium mit de [[Promotschoon (Dokter)|Promotschoon]] af. Dor na befaat he sik in Bonn mit komparative spraakwetenschopliche Ünnersöken un höll doröver Vörlesungen an de Universität. 1848 kehr August Schleicher na [[Döringen]] in sien Heimatstadt Sonneberg torügg un arbeed eerst as Privatgelehrten op spraakwetenschoplich Rebeed. In Bonn weer Prinz [[Georg II. (Sassen-Meiningen)|Georg]] vun [[Huus Sassen-Meiningen|Sassen-Meiningen]], de dor ok studeert harr, op em opmerksam worrn. De Arvprinz harr em nich blots sien Fründschap anbode , man ok en rieklich Stipendium besorgt, dat em vun 1848 bet 1850 grötere Reisen un länger Tied in [[Paris]], [[London]] un [[Wien]] möglich maken dee. Tiedens de Utlandsreisen arbeed he as [[Reporter|Korrespondent]] för de [[Augsborg]]er ''[[Allgemeine Zeitung (19. Jahrhundert)|Allgemeine Zeitung]]'' un de ''[[Kölnische Zeitung]]''. In sien Berichten över de politischen Geschehnisse vun 1848 ut Paris un later ut Wien wees he apen Sympathie för de liberaal-demokraatsche Fraktdchoon vun de [[Frankfurter Nationalversammlung]]. Dor mit keem he in’t Blickfeld vun de [[Österreich-Ungarn|Habsborger]] Polizei, de em in sien Tied in Wien un [[Prag]] över mehrere Jahren uutspioneer. 1850 folg he [[Georg Curtius]] na Prag, üm sik mit [[Slawistik|slaawsche Spraken]] to befaten. Neven sien Korrespondentenarbeid harr August Schleicher al meerdere wichtige spraakwetenschopliche Arbeiten publizeert, so dat em de [[Karls-Universität Prag|Prager Universität]] 1850 to’n extraordinary Perfesser för ''[[Klassische Philologie]]'' un 1853 to’n [[Professor|Ordinarius]] för ''komparative Spraakforschung, Düütsch un Sanskrit'' berööp. He kreeg Kontakt to [[František Ladislav Čelakovský|Franz Tschelakowski]] un [[Pavel Jozef Šafárik|Paul Schaffarik]] un lehr in korte Tied ok [[Tschechische Spraak|Tschechsch]]. De Arbeid mit de öllsten slaawschen Schriftdenkmalen fohr em to sien „Formenlehre der kirchenslawischen Sprache“ (1852). In dit Wark föhr he den Terminus „[[Karkenslaawsch]]“ in de Spraakwetenschop in. Tiedens sien Professur in Prag konzentreer he sik op slaawsche Spraken un dat [[Litausche Sprache|Litausch]], dat in de Indogermanistik en besünnere Rolle speelt. 1852 kreeg he en Stipendium vun de [[Österreichische Akademie der Wissenschaften|Wiener Akademie der Wissenschaften]] för en Forschungsreis na [[Oostpreußen]]. Dor bleef he en halv Johr, lehr in Gesprächen mit Litauschers ehr Spraak fetig snacken un sammel veel Materiaal för dat ''Handbook der litauschen Spraak'', dat he 1855/56 in Prag ruutgeev. Neven de wetenschopliche Bedüden hett dit Wark bet vundaag en groten Weert för de spraakliche un kulturelle Sülvstbestimmung vun de Litauschers. 1856 tog sik August Schleicher wegen politischen Represschonen torügg un wull ok wegen sien Gesundheid för över en Johr na Sonneberg torügg, wo he Feldforschung bedreev. In de Gegend üm Sonneberg warrt [[Itzgründisch]] snackt, en [[Ünnerfränksch|mainfränksche Dialekt]], de för Spraakforschers bet vundaag interessant is.<ref>Vgl. z.&nbsp;B. Wolfgang Lösch: ''Zur Dialektsituation im Grenzsaum zwischen Südthüringen und Nordbayern''. In: [[Dieter Stellmacher]] (Hrsg.): ''Dialektologie zwischen Tradition und Neuansätzen''. ZDL-Beiheft 109, Stuttgart 2000, S. 156–165; Verena Sauer: ''Dialektgrenzen – Grenzdialekte. Die Struktur der itzgründischen Dialektlandschaft an der ehemaligen deutsch-deutschen Grenze''. de Gruyter, Berlin 2018</ref> 1857 kreeg August Schleicher den Roop, as Perfesser an de filosofsche Fakultät vun de Universität Jena to gahn. He verbunn dor grote Hoffnungen mit. De Enttäuschung weer groot, as he dor op en konservative Professorenschop stött un mit sien wetenschopliche un politische Ansichten en Butensieder bleev. Schleicher schall seggt hebben: „Jena is en groot Moor, un ik bün de Frosch dorin.“ Siet 1861 ontwikkel sik twüschen em un [[Ernst Haeckel]] en besünnere Fründschap. Mit em kunn he de evolutionstheoretischen un naturwetenschoplichen Fragen bespreken, de em as Spraakforscher beschäftigen deden. In dat sülve Johr maakt em de [[Bayerische Akademie der Wissenschaften]] to’n korresponderen Lid. 1863 wöör he as ordentliches Lid in de [[Sächsische Akademie der Wissenschaften|Königlich Sächsische Gesellschaft der Wissenschaften]] upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.saw-leipzig.de/de/mitglieder/schleichera |titel=Mitglieder der SAW: August Schleicher |hrsg=Sächsische Akademie der Wissenschaften |abruf=2016-11-25}}</ref> As korresponderen Lidmaat vun de [[Russische Akademie der Wissenschaften|Russische Akademie der Wissenschaften]] in [[Sankt Petersborg]] arbeed August Schleicher an dree gröttere Warken: ''De komparative Grammatik der slaawschen Spraken'', ''De komparative Grammatik der [[Baltische Spraken|baltschen Spraken]]'' un ''De Grammatik der slawo-baltschen Oorspraak''. Sien fröhe Dood 1868 verhinner dit Vörhebben un droog dor to bi, dat he in de düütsche Spraakwetenschop en Butensieder bleev. [[Datei:Jena Johannisfriedhof Grabplatte Schleicher, August.jpg|mini|Grabplaat August un Graffmal Fanny Schleicher op den [[Johannisfriedhof (Jena)|Johannisfriedhoff in Jena]]]] August Schleicher starv villicht an Lungen-[[Tuberkulose]], de sik al in sien Studentenjohr ankünnigt harr. Na de Raad vun sien Vadder versöcht he, de „Schwindsucht“ mit en gesunde Levenswies to begegnen. In Bonn harr he mit dat [[Turnen]] anfungen un bedreev dat ok later tosamen mit Ernst Haeckel. Butendem söcht he regelmaatig Erholung in de gesunde Waldluft vun sien Heimatstadt Sonneberg, wo he vaak bi sien Öllern, Schwiegeröllern un Frünnen weer. Na sien Dood richt de Stadt Sonneberg em en Denksteen op un nenn de Schleicherstraße na em. == Wark == [[Datei:Schleicher Tree.jpg|mini|Schleichers Stammboommodell]] Schleicher weer de eerste Linguist, de sik sehr ernsthaft de Rekonstruktion vun de [[Indogermanische Oorspraak|indogermanischen Oorspraak]] towend. Schleichers Forderung geiht över dat blote Erfassen vun de öllste Spraakstufe rut un richt sik op de Erschlötung vun de allensamen Oorform, nich ut romantische Oor-Sehnsucht, man üm all dat Verschiedene op dat ursprünglich Gemeensame torüggtoföhren, so dat bi em nich mehr dat Sanskrit dat Ennpunkt weer, man dat Indogermanische as Oorspraak vör de Opdeelung in de enkelnen Spraken. Dorbi weer he sehr toversichtlich un schreev sogor en korte [[Indogermanische Fabel|Fabel]] in disse rekonstruerte indogermanische Oorspraak. Dat Stammboommodell konsequent to Enn denkt, führt to en gemeensame Oorspraak vun all Spraken. Schleichers Warken harr för de [[Indogermanistik]] in dree Richtungen langduren Einfluss. To’n eenen geiht op em de Konventioon torügg, rekonstruerte Formen mit en Sternchen to kennteken. To’n annern weer Schleicher de eerste, de de indogermanischen Spraken in en Stammboom darstellt. De üüblicherwies citeerten [[Luudwet]]en sünd mit Schleichers Stammboom vereinbor. Tolettst begrünn en berühmten Schöler vun em, [[August Leskien]], de ''[[Junggrammatiker|junggrammatische]] School'' in Leipzig mit. Nich tofallig keem de [[Leipziger School]] so vun en Forscher, de de Indogermanistik as en Oort Naturwetenschop ansach. De eersten Sätz vun sien Hööftwark (''Compendium … '') sünd: {{Zitat|De Grammatik bildet en Deel vun de Spraakwetenschop oder Glottik. Disse sülvst is Deel vun de Naturgeschicht vun den Minschen. Ehr Methood is in’t Weesentlike de vun de Naturwetenschoppen överhaupt […] Een vun de Hööftopgaven vun de Glottik is de Ermittlung un Beschrieven vun de spraaklichen Sippen oder Spraakstämmen, d.&nbsp;h. de vun een un de sülve Oorspraak afstammten Spraken, un de Anordnung vun disse Sippen na en naturlik Systeem.}} == Schriften (Uutwahl) == * ''Zur vergleichenden Sprachgeschichte.'' (''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' I.) H. B. König, Bonn 1848. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10583128?page=2%2C3 Digitalisat]. * ''Die Sprachen Europas in systematischer Uebersicht.'' (''Linguistische Untersuchungen.'' II.) H. B. König, Bonn 1850. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11928830?page=6%2C7 Digitalisat]. ** Neu herausgegeben von Konrad Körner, Amsterdam, John Benjamins (1982) * ''Die formenlehre der kirchenslawischen sprache, erklärend und vergleichend dargestellt.'' H. B. König, Bonn 1852. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588803?page=5 Digitalisat]. (Nachdruck bei Gerstenberg, Hildesheim 1976; Buske, Hamburg 1998, ISBN 3-87118-540-X) * ''Die ersten Spaltungen des indogermanischen Urvolkes.'' In: ''Allgemeine Monatsschrift für Wissenschaft und Literatur,'' Jg. 1853, [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10540032?page=804%2C805 S. 786f.] * ''Handbuch der Litauischen Sprache''. 2 Bände. Calve, Prag [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588755?page=2%2C3 1856], [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588756?page=2%2C3 1857]. * ''Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder.'' H. Böhlau, Weimar 1857. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10035629?page=5 Digitalisat]. * ''Volkstümliches aus Sonneberg im Meininger oberlande.'' Kommission H. Böhlau, Weimar 1858. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11748679?page=5 Digitalisat]. * ''Kurzer Abriß der Geschichte der italischen Sprachen (des Lateinischen und seiner Schwestersprachen).'' In: ''[[Rheinisches Museum für Philologie]]'' N. F. 14, 1859, S. 329–346. [http://www.rhm.uni-koeln.de/014/Schleicher.pdf PDF]. * ''Die Deutsche Sprache.'' J. G. Cotta, Stuttgart 1860. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10584312?page=5 Digitalisat]. ** Überarbeitet und neu herausgegeben von [[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]. Stuttgart, J. G. Cotta, Stuttgart 1888. * ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' (Kurzer Abriss der indogermanischen Ursprache, des Altindischen, Altiranischen, Altgriechischen, Altitalischen, Altkeltischen, Altslawischen, Litauischen und Altdeutschen.) (2 Bde.) Weimar, H. Böhlau (Bd. 1 1861 {{DTAW|schleicher_indogermanische01_1861}}; Bd. 2 1862 {{DTAW|schleicher_indogermanische02_1862}}); Nachdruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1071-4 * ''Die Darwinsche Theorie und die Sprachwissenschaft.'' Offenes Sendschreiben an Herrn Dr. Ernst Häckel, a. o. Professor der Zoologie und Director des zoologischen Museums an der Universität Jena. Hermann Böhlau, Weimar 1863. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588615?page=1 Digitalisat]. ({{DTAW|schleicher_darwin_1863}}) (3. Auflage 1873, {{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-527393}}) ** ''Darwinism Tested by the Science of Language.'' Translated from the German of Professor August Schleicher by Dr. Alex. V. W. Bikkers. J. C. Hotten, London 1869. [https://books.google.de/books?id=p0Ki6e8f5SUC&pg=PA5 Digitalisat]. * ''Über die Bedeutung der Sprache für die Naturgeschichte des Menschen.'' Hermann Böhlau, Weimar 1865. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588616?page=3 Digitalisat]. * ''[[Kristijonas Donelaitis|Christian Donalitius]] Litauische Dichtungen'' (mit litauisch-deutschem Glossar herausgegeben von A. Schleicher), St. Petersburg, Russische Akademie der Wissenschaften (1865) * ''Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache.'' Nachdruck Sändig Reprint Verlag H.R. Wohlwend, ISBN 3-253-01908-X * ''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' Nachdruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1072-2 == Literatur == * {{NDB|23|50||Schleicher, August|[[Gertrud Bense]]|118759302}} * Gertrud Bense, Maria Kozianka, Gottfried Meinhold: ''Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena''. Mayer, Jena/Erlangen 1994, ISBN 3-925978-38-0. * [[Karl-Heinz Best]]: ''August Schleicher (1821–1868)''. In: ''Glottometrics'' 13, 2006, Seiten 73–75 (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g13zeit.pdf#page=77 Volltext]). (De Bidrag geit op Schleicher siene Wichtigkeid för de [[Quantitative Linguistik]] in.) * Joachim Dietze: ''August Schleicher als Slawist. Sein Leben und Werk in der Sicht der Indogermanistik''. Akademie-Verlag, Berlin 1966. * [[Konrad Körner (Sprachwissenschaftler)|Konrad Körner]]: ''Linguistics and evolution theory (Three essays by August Schleicher, Ernst Haeckel and [[Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek|Wilhelm Bleek]])''. John Benjamins, Amsterdam-Philadelphia 1983. * [[Salomon Lefmann]]: ''August Schleicher. Skizze.'' Leipzig 1870. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11001396?page=7 Digitalisat]. * [[Robert J. Richards]]: ''The linguistic creation of man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the missing link in nineteenth-century evolutionary theory.'' In: ''Experimenting in tongues.'' Studies in science and language. Ed. by Matthias Dörries. Stanford, Cal. 2002, S. 21–48 und 168–175. * {{ADB|31|402|416|Schleicher, August|[[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]|ADB:Schleicher, August}} * Theodor Syllaba: ''August Schleicher und Böhmen''. Karolinum, Prag 1995, ISBN 80-7066-942-X. * Liba Taub: ''Evolutionary Ideas and „Empirical“ Methods: The Analogy Between Language and Species in the Works of [[Charles Lyell|Lyell]] and Schleicher.'' In: ''British Journal for the History of Science'' 26, 1993, S. 171–193. * Horst Traut: ''Die Liederhandschrift des [[Johann Georg Steiner (Maler, 1746)|Johann Georg Steiner]] aus Sonneberg in der Überlieferung durch August Schleicher''. Hain, Rudolstadt 1996, ISBN 3-930215-27-6. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt''. Logos, Berlin 2007. * {{BLKÖ|Schleicher, August|30|80|82}} == Weblenken == {{Commonscat|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|118759302}} * [[Robert J. Richards]], [https://www.academia.edu/809159/The_linguistic_creation_of_man_Charles_Darwin_August_Schleicher_Ernst_Haeckel_and_the_missing_link_in_nineteenth_century_evolutionary_theory The Linguistic Creation of Man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the Missing Link in Nineteenth-Century Evolutionary Theory]. == Nawiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Schleicher, August}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1821]] [[Kategorie:Storven 1868]] [[Kategorie:Indogermaansch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Perfesser]] [[Kategorie:Schriever]] {{Normdaten|TYP=p|GND=118759302|LCCN=n80113306|VIAF=64164510}} 4wlrygkfenz5vawadzsxtraa6l35io2 1062072 1062071 2026-04-07T07:27:04Z Flaverius 21322 /* Wark */Uut [[:en: August Schleicher]] 1062072 wikitext text/x-wiki [[Datei:August Schleicher.jpg|mini|August Schleicher]] '''August Schleicher''' (* [[19. Februar]] [[1821]] in [[Meiningen]]; † [[6. Dezember]] [[1868]] in [[Jena]]<ref>Todesnachricht in ''Blätter von der Saale'' vom 8. Dezember 1868, [https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00236720/JZ_Blaetter_von_der_Saale_216860059_1868_1176.tif Lokales].</ref>) weer een düütschen [[Spraakwetenschop]]per. He gellt as Begrünner vun de [[Stammboomtheorie]] in de [[komparative Spraakwetenschop]] un tohoop mit [[Franz Bopp]] as Bahnbreker vun de [[Indogermanistik]]. August Schleicher unnersöch woans de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie tohoophangt. De Allgemene Linguistik bekeek he as Deel vun de Natuurwetenschoppen. He definieer [[Spraak]] as en natüürlichen Bestanddeel vun dat Leven, den sien Wannel – so as bi Aarden in de Biologie– de Gesetten vun de [[Evolutschoon]] folgt. Op Grundlaag vun sienen Resultaten teken he in August 1853 den [[Genetische Verwandschap in de Linguistik|Oorsprung]] vun de indogermanischen Spraken in en vun de eersten „Stammbööm“ na, de in de Geschicht vun de Spraakwetenschop un ook vun de [[Biologie]] (t. B. bi [[Charles Darwin]]) publizeert worrn sünd. As sien Hööftwark gellt dat ''Compendium der vergleichenden [[Grammatik]] der [[Indogermanische Spraken|indogermanischen]] Spraken'' (1861). == Leven == [[Datei:Sonneberg-Kirchstr-Denkmal1.jpg|mini|Denkmal in Sonneberg, Kirchstraße]] August Schleicher wurr in [[Meiningen]] as Söhn vun den [[Dokter]] Johann Gottlieb Schleicher (1793–1864) boren. Sien Vadder weer in’n Sommer 1815 as Student in [[Friedrich-Schiller-Universität Jena|Jena]] mit an der Grünnen vun de [[Oorburschenschop]] bedeligt, de sik denn för [[Demokratie|demokraatsche]] [[Reform]]en un gegen de [[Feudalismus|feudale]] Lüttstateree in Düütschland insetten dee. 1821 trock de Familie vun Meiningen na [[Sonneberg]] üm, wo sien Vadder as [[Amtsdokter]]<ref>''Chronik der Stadt Sonneberg 1757-1802 von [[Johann Martin Steiner]].'' De oberländschen Verwaltens- un Justizbehöörden, Stadtarchiv Sonneberg 2017, ISBN 978-3-00-058293-6, S. 35.</ref> in’t [[Meininger Oberland]] arbeiden dee. De progressive Vadder un de musikaalsch begaavt Moder achten op en gode Schoolbildung vun den spraakbegaavten Jung. Sien Kinner- un Jöögdjahren verbröch August Schleicher in Sonneberg, vun wo he sied sien 14. Levensjohr dat Gymnasium ''[[Casimirianum Coburg]]'' besöch. Sien [[Perfessor]] dor meen, he weer wegen sien Interessen nich good för en Spraakstudium un schull lever [[Evangelische Theologie|Theologie]] studeren. Na de Raad vun sien Perfesser beguun August Schleicher na’t Abitur, dat he an’t [[Gymnasium Georgianum (Hildburghausen)|Gymnasium Georgianum Hildburghausen]] maken mos<ref>August Schleicher besöchte dat Gymnasium in Coburg, weer man as Inwahner vun Sonneberg ut hoheitliche Grünn dorvun twungen, de Abschlussprüvungen in’t Herzogdom Sachsen-Meiningen aftoleggen.</ref>, 1840 in [[Universität Leipzig|Leipzig]] mit dat Theologiestudium. Na’t eerste Semester wesselt he kort na de [[Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg|protestantsche Hoochschool Erlangen]] un mark, dat em de Theologie ümmer minner toseggen dee. Vun Erlangen gung he na [[Eberhard Karls Universität Tübingen|Tübingen]] un kreeg Kontakt mit de Philosophie vun [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]. Hegelianers ut dat [[Evangelisches Stift Tübingen|Tübinger Stift]] as [[David Friedrich Strauß]], [[Jakob Friedrich Reiff]], [[Ferdinand Christian Baur]] oder [[Friedrich Theodor Vischer]] lehrten dor. So befaat sik Schleicher mit [[Philosophie|philosophsche]] Fragen, keem vun de Theologie af un begunn as Schöler vun [[Heinrich Georg August Ewald]] op dat Studium vun [[Orientalistik|orientaalsche]] Spraken. In korte Tied lehr he [[Hebrääsche Sprache|Hebrääsch]] un ok [[Sanskrit]], [[Araabsche Spraak|Araabsch]] un [[Persische Spraaak|Persisch]]. Blots mit Widersinn stemm sien Vadder 1843 den Wessel na de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] to. In enen Breev warn he em: „En Philoloog is en elennig Lump, besünners wenn he dat würklich is. An dit Studium Geld to geven lohnt sik nich. […] Heel anners steiht dat doch üm en Dörppastor, wenn he sien Gemeen opbaut un ehr Harten week maakt.“ In Bonn studeer Schleicher [[Klassische Philologie|klasssche Spraken]], kreeg dörch [[Philologe]]n as [[Friedrich Ritschl]] un [[Friedrich Gottlieb Welcker]] en Inblick in de Spraakwetenschop vun [[Wilhelm von Humboldt]] un sloot 1846 dat Studium mit de [[Promotschoon (Dokter)|Promotschoon]] af. Dor na befaat he sik in Bonn mit komparative spraakwetenschopliche Ünnersöken un höll doröver Vörlesungen an de Universität. 1848 kehr August Schleicher na [[Döringen]] in sien Heimatstadt Sonneberg torügg un arbeed eerst as Privatgelehrten op spraakwetenschoplich Rebeed. In Bonn weer Prinz [[Georg II. (Sassen-Meiningen)|Georg]] vun [[Huus Sassen-Meiningen|Sassen-Meiningen]], de dor ok studeert harr, op em opmerksam worrn. De Arvprinz harr em nich blots sien Fründschap anbode , man ok en rieklich Stipendium besorgt, dat em vun 1848 bet 1850 grötere Reisen un länger Tied in [[Paris]], [[London]] un [[Wien]] möglich maken dee. Tiedens de Utlandsreisen arbeed he as [[Reporter|Korrespondent]] för de [[Augsborg]]er ''[[Allgemeine Zeitung (19. Jahrhundert)|Allgemeine Zeitung]]'' un de ''[[Kölnische Zeitung]]''. In sien Berichten över de politischen Geschehnisse vun 1848 ut Paris un later ut Wien wees he apen Sympathie för de liberaal-demokraatsche Fraktdchoon vun de [[Frankfurter Nationalversammlung]]. Dor mit keem he in’t Blickfeld vun de [[Österreich-Ungarn|Habsborger]] Polizei, de em in sien Tied in Wien un [[Prag]] över mehrere Jahren uutspioneer. 1850 folg he [[Georg Curtius]] na Prag, üm sik mit [[Slawistik|slaawsche Spraken]] to befaten. Neven sien Korrespondentenarbeid harr August Schleicher al meerdere wichtige spraakwetenschopliche Arbeiten publizeert, so dat em de [[Karls-Universität Prag|Prager Universität]] 1850 to’n extraordinary Perfesser för ''[[Klassische Philologie]]'' un 1853 to’n [[Professor|Ordinarius]] för ''komparative Spraakforschung, Düütsch un Sanskrit'' berööp. He kreeg Kontakt to [[František Ladislav Čelakovský|Franz Tschelakowski]] un [[Pavel Jozef Šafárik|Paul Schaffarik]] un lehr in korte Tied ok [[Tschechische Spraak|Tschechsch]]. De Arbeid mit de öllsten slaawschen Schriftdenkmalen fohr em to sien „Formenlehre der kirchenslawischen Sprache“ (1852). In dit Wark föhr he den Terminus „[[Karkenslaawsch]]“ in de Spraakwetenschop in. Tiedens sien Professur in Prag konzentreer he sik op slaawsche Spraken un dat [[Litausche Sprache|Litausch]], dat in de Indogermanistik en besünnere Rolle speelt. 1852 kreeg he en Stipendium vun de [[Österreichische Akademie der Wissenschaften|Wiener Akademie der Wissenschaften]] för en Forschungsreis na [[Oostpreußen]]. Dor bleef he en halv Johr, lehr in Gesprächen mit Litauschers ehr Spraak fetig snacken un sammel veel Materiaal för dat ''Handbook der litauschen Spraak'', dat he 1855/56 in Prag ruutgeev. Neven de wetenschopliche Bedüden hett dit Wark bet vundaag en groten Weert för de spraakliche un kulturelle Sülvstbestimmung vun de Litauschers. 1856 tog sik August Schleicher wegen politischen Represschonen torügg un wull ok wegen sien Gesundheid för över en Johr na Sonneberg torügg, wo he Feldforschung bedreev. In de Gegend üm Sonneberg warrt [[Itzgründisch]] snackt, en [[Ünnerfränksch|mainfränksche Dialekt]], de för Spraakforschers bet vundaag interessant is.<ref>Vgl. z.&nbsp;B. Wolfgang Lösch: ''Zur Dialektsituation im Grenzsaum zwischen Südthüringen und Nordbayern''. In: [[Dieter Stellmacher]] (Hrsg.): ''Dialektologie zwischen Tradition und Neuansätzen''. ZDL-Beiheft 109, Stuttgart 2000, S. 156–165; Verena Sauer: ''Dialektgrenzen – Grenzdialekte. Die Struktur der itzgründischen Dialektlandschaft an der ehemaligen deutsch-deutschen Grenze''. de Gruyter, Berlin 2018</ref> 1857 kreeg August Schleicher den Roop, as Perfesser an de filosofsche Fakultät vun de Universität Jena to gahn. He verbunn dor grote Hoffnungen mit. De Enttäuschung weer groot, as he dor op en konservative Professorenschop stött un mit sien wetenschopliche un politische Ansichten en Butensieder bleev. Schleicher schall seggt hebben: „Jena is en groot Moor, un ik bün de Frosch dorin.“ Siet 1861 ontwikkel sik twüschen em un [[Ernst Haeckel]] en besünnere Fründschap. Mit em kunn he de evolutionstheoretischen un naturwetenschoplichen Fragen bespreken, de em as Spraakforscher beschäftigen deden. In dat sülve Johr maakt em de [[Bayerische Akademie der Wissenschaften]] to’n korresponderen Lid. 1863 wöör he as ordentliches Lid in de [[Sächsische Akademie der Wissenschaften|Königlich Sächsische Gesellschaft der Wissenschaften]] upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.saw-leipzig.de/de/mitglieder/schleichera |titel=Mitglieder der SAW: August Schleicher |hrsg=Sächsische Akademie der Wissenschaften |abruf=2016-11-25}}</ref> As korresponderen Lidmaat vun de [[Russische Akademie der Wissenschaften|Russische Akademie der Wissenschaften]] in [[Sankt Petersborg]] arbeed August Schleicher an dree gröttere Warken: ''De komparative Grammatik der slaawschen Spraken'', ''De komparative Grammatik der [[Baltische Spraken|baltschen Spraken]]'' un ''De Grammatik der slawo-baltschen Oorspraak''. Sien fröhe Dood 1868 verhinner dit Vörhebben un droog dor to bi, dat he in de düütsche Spraakwetenschop en Butensieder bleev. [[Datei:Jena Johannisfriedhof Grabplatte Schleicher, August.jpg|mini|Grabplaat August un Graffmal Fanny Schleicher op den [[Johannisfriedhof (Jena)|Johannisfriedhoff in Jena]]]] August Schleicher starv villicht an Lungen-[[Tuberkulose]], de sik al in sien Studentenjohr ankünnigt harr. Na de Raad vun sien Vadder versöcht he, de „Schwindsucht“ mit en gesunde Levenswies to begegnen. In Bonn harr he mit dat [[Turnen]] anfungen un bedreev dat ok later tosamen mit Ernst Haeckel. Butendem söcht he regelmaatig Erholung in de gesunde Waldluft vun sien Heimatstadt Sonneberg, wo he vaak bi sien Öllern, Schwiegeröllern un Frünnen weer. Na sien Dood richt de Stadt Sonneberg em en Denksteen op un nenn de Schleicherstraße na em. == Wark == === Översicht === [[Datei:Schleicher Tree.jpg|mini|Schleichers Stammboommodell]] Schleicher weer de eerste Linguist, de sik sehr ernsthaft de Rekonstruktion vun de [[Indogermanische Oorspraak|indogermanischen Oorspraak]] towend. Schleichers Forderung geiht över dat blote Erfassen vun de öllste Spraakstufe rut un richt sik op de Erschlötung vun de allensamen Oorform, nich ut romantische Oor-Sehnsucht, man üm all dat Verschiedene op dat ursprünglich Gemeensame torüggtoföhren, so dat bi em nich mehr dat Sanskrit dat Ennpunkt weer, man dat Indogermanische as Oorspraak vör de Opdeelung in de enkelnen Spraken. Dorbi weer he sehr toversichtlich un schreev sogor en korte [[Indogermanische Fabel|Fabel]] in disse rekonstruerte indogermanische Oorspraak. Dat Stammboommodell konsequent to Enn denkt, führt to en gemeensame Oorspraak vun all Spraken. Schleichers Warken harr för de [[Indogermanistik]] in dree Richtungen langduren Einfluss. To’n eenen geiht op em de Konventioon torügg, rekonstruerte Formen mit en Sternchen to kennteken. To’n annern weer Schleicher de eerste, de de indogermanischen Spraken in en Stammboom darstellt. De üüblicherwies citeerten [[Luudwet]]en sünd mit Schleichers Stammboom vereinbor. Tolettst begrünn en berühmten Schöler vun em, [[August Leskien]], de ''[[Junggrammatiker|junggrammatische]] School'' in Leipzig mit. Nich tofallig keem de [[Leipziger School]] so vun en Forscher, de de Indogermanistik as en Oort Naturwetenschop ansach. De eersten Sätz vun sien Hööftwark (''Compendium … '') sünd: De Grammatik bildet en Deel vun de Spraakwetenschop oder Glottik. Disse sülvst is Deel vun de Naturgeschicht vun den Minschen. Ehr Methood is in’t Weesentlike de vun de Naturwetenschoppen överhaupt […] Een vun de Hööftopgaven vun de Glottik is de Ermittlung un Beschrieven vun de spraaklichen Sippen oder Spraakstämmen, d.&nbsp;h. de vun een un de sülve Oorspraak afstammten Spraken, un de Anordnung vun disse Sippen na en naturlik Systeem. ===Stammboommodell=== Schleicher hett dor to bi dragen, dat [[Stammboommodell]] (ok Stammboom-, genetisch oder kladistisch Modell) in de [[historische Spraakwetenschop]] bekannt un verbreedt warrn is. Dat Modell beschrifft de Entwicklung vun Spraken analog to en [[Stammboom]]-Diagramm, besünners to en [[phylogenetischer Stammboom]] in de [[biologische Evolution]] vun [[Oort]]en. So as bi Oorten warrt annahmen, dat jede Spraak sik ut eene Oorsprungsspraak entwickelt hett, un dat Spraken mit en gemeensamen Oorvader to de sülve [[Spraakfamilie]] höört.<ref name="ListNelson-Sathi2014">{{cite journal |last1=List |first1=Johann-Mattis |last2=Nelson-Sathi |first2=Shijulal |last3=Geisler |first3=Hans |last4=Martin |first4=William |title=Networks of lexical borrowing and lateral gene transfer in language and genome evolution |journal=BioEssays |volume=36 |issue=2 |year=2014 |pages=141–150 |issn=0265-9247 |doi=10.1002/bies.201300096 |pmid=24375688 |pmc=3910147}}</ref><ref name="AF">[[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell weer lang Tied de wichtigste Methood, üm [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|genetische Verwandschappen]] twüschen Spraken to beschrieven. Dat speelt en grote Rolle in de [[komparative Spraakwetenschop]], de mit Hülp vun bekannte Spraken un de beobachtete Regeln vun den Spraakwandel hypothetische [[Oorspraken (Spraak)|Oorspraken]] rekonstrueert, as to’n Bispeel dat [[Oorindoeuropääsch]] oder anner Oorspraken vun Spraakfamilien. Dat is aver in’t Weesentlik en theoretische un qualitative Vörgang, un Spraakwetenschoppers hebbt ümmer wedder op de Grenzen vun dat Modell henwiest, wiel geografische Verbreedung (''[[horizontal gene transmission|horizontal Überdracht]]'') en grote Rolle speelt, vun [[Lehnwoord]]en bet to [[Kreolspraak|Kreolspraken]] mit mehr as eene Oorsprungsspraak.<ref name="ListNelson-Sathi2014"/> As Alternativ to dat Stammboommodell ontwikkel [[Johannes Schmidt (linguist)|Johannes Schmidt]] 1872 dat [[Wellenmodell]], dat de geografische Verbreedung beter mit inbezieht.<ref name="waves">See {{harvnb|Bloomfield|1933|p=311}}; [[#heggarty|Heggarty ''et al.'' (2010)]]; [[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell hett ok glieke Grenzen as de biologische Klassifikatschoon, wiel dat Problem besteiht, en kontinuierlich Vörgang in feste Eenheiten to delen. In de Biologie sünd dor to’n Bispeel [[Ringarten]], in de Spraakwetenschop [[Dialektkontinuum|Dialektkontinua]]. Dorüm wöör dat Konzept vun en [[Linkage (Spraakwetenschop)|Linkage]] entwickelt, dat en Grupp vun Spraken beschrifft, de sik ut en Dialektkontinuum entwickelt hebbt un nich ut strikt getrennte Eenheiten.<ref name="AF" /> ===Komparative Methood=== In de [[Spraakwetenschop]] is de [[komparative Methood]] en Technik, mit de sik de Entwicklung vun Spraken ünnersöken lett, dör dat Merkmal för Merkmal twüschen twee oder mehr Spraken vergleken warrt, de en [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|gemeensamen Oorsprung]] hebbt. Op disse Wies kann torüggschlaten warrn, wo de Oorsprungsspraak utsah. Disse Methood kann mit de Methood vun de [[interne Rekonstruktion]] vergleken warrn, bi de de Entwicklung vun eene Spraak ut ehr egen Strukturen afledt warrt.<ref>{{harvnb|Lehmann|1993|pp=31 ff}}.</ref> In de Praxis warrt beide Methoorden meist tosamen bruukt: üm vörgeschichtliche Spraakstufen to rekonstrueeren, Lücken in de Überleverung to füllen, de Entwicklung vun Laut-, Form- un anner Systeme to erklären un Verwandschappen twüschen Spraken to bestedigen oder aftowiesen. De komparative Methood wöör in’n 19. Johrhunnert entwickelt. Wichtige Bidrääg keemen vun de däänschen Gelehrten [[Rasmus Christian Rask|Rasmus Rask]] un [[Karl Verner]] sowie vun den düütschen Gelehrten [[Jacob Grimm]]. Schleicher weer de eerste Linguist, de rekonstruerte Formen ut en [[Oorsprungsspraak]] systematisch darsellt hett, in sien Wark ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Spraken'' (1861).<ref>{{harvnb|Lehmann|1993|p=26}}.</ref> He begrünn dit so:<ref>{{harvnb|Schleicher|1874|p=8}}.</ref> <blockquote> In disse Arbeit warrt versöcht, de rekonstruerte [[Oorindoeuropääsch|indogermanische Oorsprungsspraak]] direkt neven ehr tatsächlich överleverte Töchtersprachen to stellen. Disse Darstellungswies maakt dat leichter, de Resultaten vun de Ünnersöken konkret to sehn un de Natur vun de enkelte [[Indogermanische Spraken]] beter to verstahn. To gliek wiest se, dat de Annahm falsch is, dat de nich-indischen indogermanischen Spraken ut dat Altindische ([[Sanskrit]]) hervorgahn sünd. </blockquote> ===Schleichers Fabel=== [[Schleichers Fabel]] is en Text in en rekonstruerte Versioon vun dat [[Oorindoeuropääsch]] (PIE), de Schleicher 1868 publiceert hett. He weer de eerste, de en Text in disse Spraak schreven hett. De Fabel heet {{lang|ine-x-proto|Avis akvāsas ka|proto=no}} („Dat Schop un de Peerde“). Later hebbt verschedene Gelehrten överarbeidete Versioonen vun disse Fabel publiceert, wiel sik dat Bild vun dat Oorindoeuropääsch mit de Tied ännert hett. De Fabel kann as [[Paralleltext]] doren, de wiesen de grote Verännerungen, de de rekonstruerte Spraak in de letzten 150 Johr vun de Forschung dörmaakt hett. == Schriften (Uutwahl) == * ''Zur vergleichenden Sprachgeschichte.'' (''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' I.) H. B. König, Bonn 1848. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10583128?page=2%2C3 Digitalisat]. * ''Die Sprachen Europas in systematischer Uebersicht.'' (''Linguistische Untersuchungen.'' II.) H. B. König, Bonn 1850. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11928830?page=6%2C7 Digitalisat]. ** Neu herausgegeben von Konrad Körner, Amsterdam, John Benjamins (1982) * ''Die formenlehre der kirchenslawischen sprache, erklärend und vergleichend dargestellt.'' H. B. König, Bonn 1852. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588803?page=5 Digitalisat]. (Nachdruck bei Gerstenberg, Hildesheim 1976; Buske, Hamburg 1998, ISBN 3-87118-540-X) * ''Die ersten Spaltungen des indogermanischen Urvolkes.'' In: ''Allgemeine Monatsschrift für Wissenschaft und Literatur,'' Jg. 1853, [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10540032?page=804%2C805 S. 786f.] * ''Handbuch der Litauischen Sprache''. 2 Bände. Calve, Prag [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588755?page=2%2C3 1856], [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588756?page=2%2C3 1857]. * ''Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder.'' H. Böhlau, Weimar 1857. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10035629?page=5 Digitalisat]. * ''Volkstümliches aus Sonneberg im Meininger oberlande.'' Kommission H. Böhlau, Weimar 1858. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11748679?page=5 Digitalisat]. * ''Kurzer Abriß der Geschichte der italischen Sprachen (des Lateinischen und seiner Schwestersprachen).'' In: ''[[Rheinisches Museum für Philologie]]'' N. F. 14, 1859, S. 329–346. [http://www.rhm.uni-koeln.de/014/Schleicher.pdf PDF]. * ''Die Deutsche Sprache.'' J. G. Cotta, Stuttgart 1860. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10584312?page=5 Digitalisat]. ** Überarbeitet und neu herausgegeben von [[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]. Stuttgart, J. G. Cotta, Stuttgart 1888. * ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' (Kurzer Abriss der indogermanischen Ursprache, des Altindischen, Altiranischen, Altgriechischen, Altitalischen, Altkeltischen, Altslawischen, Litauischen und Altdeutschen.) (2 Bde.) Weimar, H. Böhlau (Bd. 1 1861 {{DTAW|schleicher_indogermanische01_1861}}; Bd. 2 1862 {{DTAW|schleicher_indogermanische02_1862}}); Nachdruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1071-4 * ''Die Darwinsche Theorie und die Sprachwissenschaft.'' Offenes Sendschreiben an Herrn Dr. Ernst Häckel, a. o. Professor der Zoologie und Director des zoologischen Museums an der Universität Jena. Hermann Böhlau, Weimar 1863. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588615?page=1 Digitalisat]. ({{DTAW|schleicher_darwin_1863}}) (3. Auflage 1873, {{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-527393}}) ** ''Darwinism Tested by the Science of Language.'' Translated from the German of Professor August Schleicher by Dr. Alex. V. W. Bikkers. J. C. Hotten, London 1869. [https://books.google.de/books?id=p0Ki6e8f5SUC&pg=PA5 Digitalisat]. * ''Über die Bedeutung der Sprache für die Naturgeschichte des Menschen.'' Hermann Böhlau, Weimar 1865. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588616?page=3 Digitalisat]. * ''[[Kristijonas Donelaitis|Christian Donalitius]] Litauische Dichtungen'' (mit litauisch-deutschem Glossar herausgegeben von A. Schleicher), St. Petersburg, Russische Akademie der Wissenschaften (1865) * ''Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache.'' Nachdruck Sändig Reprint Verlag H.R. Wohlwend, ISBN 3-253-01908-X * ''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' Nachdruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1072-2 == Literatur == * {{NDB|23|50||Schleicher, August|[[Gertrud Bense]]|118759302}} * Gertrud Bense, Maria Kozianka, Gottfried Meinhold: ''Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena''. Mayer, Jena/Erlangen 1994, ISBN 3-925978-38-0. * [[Karl-Heinz Best]]: ''August Schleicher (1821–1868)''. In: ''Glottometrics'' 13, 2006, Seiten 73–75 (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g13zeit.pdf#page=77 Volltext]). (De Bidrag geit op Schleicher siene Wichtigkeid för de [[Quantitative Linguistik]] in.) * Joachim Dietze: ''August Schleicher als Slawist. Sein Leben und Werk in der Sicht der Indogermanistik''. Akademie-Verlag, Berlin 1966. * [[Konrad Körner (Sprachwissenschaftler)|Konrad Körner]]: ''Linguistics and evolution theory (Three essays by August Schleicher, Ernst Haeckel and [[Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek|Wilhelm Bleek]])''. John Benjamins, Amsterdam-Philadelphia 1983. * [[Salomon Lefmann]]: ''August Schleicher. Skizze.'' Leipzig 1870. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11001396?page=7 Digitalisat]. * [[Robert J. Richards]]: ''The linguistic creation of man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the missing link in nineteenth-century evolutionary theory.'' In: ''Experimenting in tongues.'' Studies in science and language. Ed. by Matthias Dörries. Stanford, Cal. 2002, S. 21–48 und 168–175. * {{ADB|31|402|416|Schleicher, August|[[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]|ADB:Schleicher, August}} * Theodor Syllaba: ''August Schleicher und Böhmen''. Karolinum, Prag 1995, ISBN 80-7066-942-X. * Liba Taub: ''Evolutionary Ideas and „Empirical“ Methods: The Analogy Between Language and Species in the Works of [[Charles Lyell|Lyell]] and Schleicher.'' In: ''British Journal for the History of Science'' 26, 1993, S. 171–193. * Horst Traut: ''Die Liederhandschrift des [[Johann Georg Steiner (Maler, 1746)|Johann Georg Steiner]] aus Sonneberg in der Überlieferung durch August Schleicher''. Hain, Rudolstadt 1996, ISBN 3-930215-27-6. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt''. Logos, Berlin 2007. * {{BLKÖ|Schleicher, August|30|80|82}} == Weblenken == {{Commonscat|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|118759302}} * [[Robert J. Richards]], [https://www.academia.edu/809159/The_linguistic_creation_of_man_Charles_Darwin_August_Schleicher_Ernst_Haeckel_and_the_missing_link_in_nineteenth_century_evolutionary_theory The Linguistic Creation of Man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the Missing Link in Nineteenth-Century Evolutionary Theory]. == Nawiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Schleicher, August}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1821]] [[Kategorie:Storven 1868]] [[Kategorie:Indogermaansch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Perfesser]] [[Kategorie:Schriever]] {{Normdaten|TYP=p|GND=118759302|LCCN=n80113306|VIAF=64164510}} g9cc4pf8u6juefbh3z1lb4gfc6llpxw 1062073 1062072 2026-04-07T07:32:37Z Flaverius 21322 1062073 wikitext text/x-wiki [[Datei:August Schleicher.jpg|mini|August Schleicher]] '''August Schleicher''' (* [[19. Februar]] [[1821]] in [[Meiningen]]; † [[6. Dezember]] [[1868]] in [[Jena]]<ref>Doodsnaricht in ''Blätter von der Saale'' vun’n 8. Dezember 1868, [https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00236720/JZ_Blaetter_von_der_Saale_216860059_1868_1176.tif Lokales].</ref>) weer een düütschen [[Spraakwetenschop]]per. He gellt as Begrünner vun de [[Stammboomtheorie]] in de [[komparative Spraakwetenschop]] un tohoop mit [[Franz Bopp]] as Bahnbreker vun de [[Indogermanistik]]. August Schleicher unnersöch woans de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie tohoophangt. De Allgemene Linguistik bekeek he as Deel vun de Natuurwetenschoppen un definieer [[Spraak]] as enen natüürlichen Bestanddeel vun dat Leven, den sien [[Spraakwannel|Wannel]] –&nbsp;so as bi [[Oort (Biologie)|Aarden]] in de [[Biologie]]&nbsp;– de Gesetten vun de [[Evolutschoon]] folgt. Op Grundlaag vun sienen Resultaten teken he in August 1853 den Oorsprung vun de Indoeuropääschen Spraken in enen vun den eersten „Stammbööm“ na, de in de Geschicht vun de Spraakwetenschop un ook vun de [[Biologie]] (to’n Bispeel bi [[Charles Darwin]]) publizeert worrn sünd. As sien Höövdwark gellt dat ''{{lang|der|Compendium der vergleichenden [[Grammatik]] der [[Indoeuropääsche Spraken|indogermanischen]] Spraken}}'' (1861). == Leven == [[Datei:Sonneberg-Kirchstr-Denkmal1.jpg|mini|Denkmal in Sonneberg, Kirchstraße]] August Schleicher wurr in [[Meiningen]] as Söhn vun den [[Dokter]] Johann Gottlieb Schleicher (1793–1864) boren. Sien Vadder weer in’n Sommer 1815 as Student in [[Friedrich-Schiller-Universität Jena|Jena]] mit an der Grünnen vun de [[Oorburschenschop]] bedeligt, de sik denn för [[Demokratie|demokraatsche]] [[Reform]]en un gegen de [[Feudalismus|feudale]] Lüttstateree in Düütschland insetten dee. 1821 trock de Familie vun Meiningen na [[Sonneberg]] üm, wo sien Vadder as [[Amtsdokter]]<ref>''Chronik der Stadt Sonneberg 1757-1802 von [[Johann Martin Steiner]].'' De oberländschen Verwaltens- un Justizbehöörden, Stadtarchiv Sonneberg 2017, ISBN 978-3-00-058293-6, S. 35.</ref> in’t [[Meininger Oberland]] arbeiden dee. De progressive Vadder un de musikaalsch begaavt Moder achten op en gode Schoolbildung vun den spraakbegaavten Jung. Sien Kinner- un Jöögdjahren verbröch August Schleicher in Sonneberg, vun wo he sied sien 14. Levensjohr dat Gymnasium ''[[Casimirianum Coburg]]'' besöch. Sien [[Perfessor]] dor meen, he weer wegen sien Interessen nich good för en Spraakstudium un schull lever [[Evangelische Theologie|Theologie]] studeren. Na de Raad vun sien Perfesser beguun August Schleicher na’t Abitur, dat he an’t [[Gymnasium Georgianum (Hildburghausen)|Gymnasium Georgianum Hildburghausen]] maken mos<ref>August Schleicher besöchte dat Gymnasium in Coburg, weer man as Inwahner vun Sonneberg ut hoheitliche Grünn dorvun twungen, de Abschlussprüvungen in’t Herzogdom Sachsen-Meiningen aftoleggen.</ref>, 1840 in [[Universität Leipzig|Leipzig]] mit dat Theologiestudium. Na’t eerste Semester wesselt he kort na de [[Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg|protestantsche Hoochschool Erlangen]] un mark, dat em de Theologie ümmer minner toseggen dee. Vun Erlangen gung he na [[Eberhard Karls Universität Tübingen|Tübingen]] un kreeg Kontakt mit de Philosophie vun [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]. Hegelianers ut dat [[Evangelisches Stift Tübingen|Tübinger Stift]] as [[David Friedrich Strauß]], [[Jakob Friedrich Reiff]], [[Ferdinand Christian Baur]] oder [[Friedrich Theodor Vischer]] lehrten dor. So befaat sik Schleicher mit [[Philosophie|philosophsche]] Fragen, keem vun de Theologie af un begunn as Schöler vun [[Heinrich Georg August Ewald]] op dat Studium vun [[Orientalistik|orientaalsche]] Spraken. In korte Tied lehr he [[Hebrääsche Sprache|Hebrääsch]] un ok [[Sanskrit]], [[Araabsche Spraak|Araabsch]] un [[Persische Spraaak|Persisch]]. Blots mit Widersinn stemm sien Vadder 1843 den Wessel na de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] to. In enen Breev warn he em: „En Philoloog is en elennig Lump, besünners wenn he dat würklich is. An dit Studium Geld to geven lohnt sik nich. […] Heel anners steiht dat doch üm en Dörppastor, wenn he sien Gemeen opbaut un ehr Harten week maakt.“ In Bonn studeer Schleicher [[Klassische Philologie|klasssche Spraken]], kreeg dörch [[Philologe]]n as [[Friedrich Ritschl]] un [[Friedrich Gottlieb Welcker]] en Inblick in de Spraakwetenschop vun [[Wilhelm von Humboldt]] un sloot 1846 dat Studium mit de [[Promotschoon (Dokter)|Promotschoon]] af. Dor na befaat he sik in Bonn mit komparative spraakwetenschopliche Ünnersöken un höll doröver Vörlesungen an de Universität. 1848 kehr August Schleicher na [[Döringen]] in sien Heimatstadt Sonneberg torügg un arbeed eerst as Privatgelehrten op spraakwetenschoplich Rebeed. In Bonn weer Prinz [[Georg II. (Sassen-Meiningen)|Georg]] vun [[Huus Sassen-Meiningen|Sassen-Meiningen]], de dor ok studeert harr, op em opmerksam worrn. De Arvprinz harr em nich blots sien Fründschap anbode , man ok en rieklich Stipendium besorgt, dat em vun 1848 bet 1850 grötere Reisen un länger Tied in [[Paris]], [[London]] un [[Wien]] möglich maken dee. Tiedens de Utlandsreisen arbeed he as [[Reporter|Korrespondent]] för de [[Augsborg]]er ''[[Allgemeine Zeitung (19. Jahrhundert)|Allgemeine Zeitung]]'' un de ''[[Kölnische Zeitung]]''. In sien Berichten över de politischen Geschehnisse vun 1848 ut Paris un later ut Wien wees he apen Sympathie för de liberaal-demokraatsche Fraktdchoon vun de [[Frankfurter Nationalversammlung]]. Dor mit keem he in’t Blickfeld vun de [[Österreich-Ungarn|Habsborger]] Polizei, de em in sien Tied in Wien un [[Prag]] över mehrere Jahren uutspioneer. 1850 folg he [[Georg Curtius]] na Prag, üm sik mit [[Slawistik|slaawsche Spraken]] to befaten. Neven sien Korrespondentenarbeid harr August Schleicher al meerdere wichtige spraakwetenschopliche Arbeiten publizeert, so dat em de [[Karls-Universität Prag|Prager Universität]] 1850 to’n extraordinary Perfesser för ''[[Klassische Philologie]]'' un 1853 to’n [[Professor|Ordinarius]] för ''komparative Spraakforschung, Düütsch un Sanskrit'' berööp. He kreeg Kontakt to [[František Ladislav Čelakovský|Franz Tschelakowski]] un [[Pavel Jozef Šafárik|Paul Schaffarik]] un lehr in korte Tied ok [[Tschechische Spraak|Tschechsch]]. De Arbeid mit de öllsten slaawschen Schriftdenkmalen fohr em to sien „Formenlehre der kirchenslawischen Sprache“ (1852). In dit Wark föhr he den Terminus „[[Karkenslaawsch]]“ in de Spraakwetenschop in. Tiedens sien Professur in Prag konzentreer he sik op slaawsche Spraken un dat [[Litausche Sprache|Litausch]], dat in de Indogermanistik en besünnere Rolle speelt. 1852 kreeg he en Stipendium vun de [[Österreichische Akademie der Wissenschaften|Wiener Akademie der Wissenschaften]] för en Forschungsreis na [[Oostpreußen]]. Dor bleef he en halv Johr, lehr in Gesprächen mit Litauschers ehr Spraak fetig snacken un sammel veel Materiaal för dat ''Handbook der litauschen Spraak'', dat he 1855/56 in Prag ruutgeev. Neven de wetenschopliche Bedüden hett dit Wark bet vundaag en groten Weert för de spraakliche un kulturelle Sülvstbestimmung vun de Litauschers. 1856 tog sik August Schleicher wegen politischen Represschonen torügg un wull ok wegen sien Gesundheid för över en Johr na Sonneberg torügg, wo he Feldforschung bedreev. In de Gegend üm Sonneberg warrt [[Itzgründisch]] snackt, en [[Ünnerfränksch|mainfränksche Dialekt]], de för Spraakforschers bet vundaag interessant is.<ref>Vgl. z.&nbsp;B. Wolfgang Lösch: ''Zur Dialektsituation im Grenzsaum zwischen Südthüringen und Nordbayern''. In: [[Dieter Stellmacher]] (Hrsg.): ''Dialektologie zwischen Tradition und Neuansätzen''. ZDL-Beiheft 109, Stuttgart 2000, S. 156–165; Verena Sauer: ''Dialektgrenzen – Grenzdialekte. Die Struktur der itzgründischen Dialektlandschaft an der ehemaligen deutsch-deutschen Grenze''. de Gruyter, Berlin 2018</ref> 1857 kreeg August Schleicher den Roop, as Perfesser an de filosofsche Fakultät vun de Universität Jena to gahn. He verbunn dor grote Hoffnungen mit. De Enttäuschung weer groot, as he dor op en konservative Professorenschop stött un mit sien wetenschopliche un politische Ansichten en Butensieder bleev. Schleicher schall seggt hebben: „Jena is en groot Moor, un ik bün de Frosch dorin.“ Siet 1861 ontwikkel sik twüschen em un [[Ernst Haeckel]] en besünnere Fründschap. Mit em kunn he de evolutionstheoretischen un naturwetenschoplichen Fragen bespreken, de em as Spraakforscher beschäftigen deden. In dat sülve Johr maakt em de [[Bayerische Akademie der Wissenschaften]] to’n korresponderen Lid. 1863 wöör he as ordentliches Lid in de [[Sächsische Akademie der Wissenschaften|Königlich Sächsische Gesellschaft der Wissenschaften]] upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.saw-leipzig.de/de/mitglieder/schleichera |titel=Mitglieder der SAW: August Schleicher |hrsg=Sächsische Akademie der Wissenschaften |abruf=2016-11-25}}</ref> As korresponderen Lidmaat vun de [[Russische Akademie der Wissenschaften|Russische Akademie der Wissenschaften]] in [[Sankt Petersborg]] arbeed August Schleicher an dree gröttere Warken: ''De komparative Grammatik der slaawschen Spraken'', ''De komparative Grammatik der [[Baltische Spraken|baltschen Spraken]]'' un ''De Grammatik der slawo-baltschen Oorspraak''. Sien fröhe Dood 1868 verhinner dit Vörhebben un droog dor to bi, dat he in de düütsche Spraakwetenschop en Butensieder bleev. [[Datei:Jena Johannisfriedhof Grabplatte Schleicher, August.jpg|mini|Grabplaat August un Graffmal Fanny Schleicher op den [[Johannisfriedhof (Jena)|Johannisfriedhoff in Jena]]]] August Schleicher starv villicht an Lungen-[[Tuberkulose]], de sik al in sien Studentenjohr ankünnigt harr. Na de Raad vun sien Vadder versöcht he, de „Schwindsucht“ mit en gesunde Levenswies to begegnen. In Bonn harr he mit dat [[Turnen]] anfungen un bedreev dat ok later tosamen mit Ernst Haeckel. Butendem söcht he regelmaatig Erholung in de gesunde Waldluft vun sien Heimatstadt Sonneberg, wo he vaak bi sien Öllern, Schwiegeröllern un Frünnen weer. Na sien Dood richt de Stadt Sonneberg em en Denksteen op un nenn de Schleicherstraße na em. == Wark == === Översicht === [[Datei:Schleicher Tree.jpg|mini|Schleichers Stammboommodell]] Schleicher weer de eerste Linguist, de sik sehr ernsthaft de Rekonstruktion vun de [[Indogermanische Oorspraak|indogermanischen Oorspraak]] towend. Schleichers Forderung geiht över dat blote Erfassen vun de öllste Spraakstufe rut un richt sik op de Erschlötung vun de allensamen Oorform, nich ut romantische Oor-Sehnsucht, man üm all dat Verschiedene op dat ursprünglich Gemeensame torüggtoföhren, so dat bi em nich mehr dat Sanskrit dat Ennpunkt weer, man dat Indogermanische as Oorspraak vör de Opdeelung in de enkelnen Spraken. Dorbi weer he sehr toversichtlich un schreev sogor en korte [[Indogermanische Fabel|Fabel]] in disse rekonstruerte indogermanische Oorspraak. Dat Stammboommodell konsequent to Enn denkt, führt to en gemeensame Oorspraak vun all Spraken. Schleichers Warken harr för de [[Indogermanistik]] in dree Richtungen langduren Einfluss. To’n eenen geiht op em de Konventioon torügg, rekonstruerte Formen mit en Sternchen to kennteken. To’n annern weer Schleicher de eerste, de de indogermanischen Spraken in en Stammboom darstellt. De üüblicherwies citeerten [[Luudwet]]en sünd mit Schleichers Stammboom vereinbor. Tolettst begrünn en berühmten Schöler vun em, [[August Leskien]], de ''[[Junggrammatiker|junggrammatische]] School'' in Leipzig mit. Nich tofallig keem de [[Leipziger School]] so vun en Forscher, de de Indogermanistik as en Oort Naturwetenschop ansach. De eersten Sätz vun sien Hööftwark (''Compendium … '') sünd: De Grammatik bildet en Deel vun de Spraakwetenschop oder Glottik. Disse sülvst is Deel vun de Naturgeschicht vun den Minschen. Ehr Methood is in’t Weesentlike de vun de Naturwetenschoppen överhaupt […] Een vun de Hööftopgaven vun de Glottik is de Ermittlung un Beschrieven vun de spraaklichen Sippen oder Spraakstämmen, d.&nbsp;h. de vun een un de sülve Oorspraak afstammten Spraken, un de Anordnung vun disse Sippen na en naturlik Systeem. ===Stammboommodell=== Schleicher hett dor to bi dragen, dat [[Stammboommodell]] (ok Stammboom-, genetisch oder kladistisch Modell) in de [[historische Spraakwetenschop]] bekannt un verbreedt warrn is. Dat Modell beschrifft de Entwicklung vun Spraken analog to en [[Stammboom]]-Diagramm, besünners to en [[phylogenetischer Stammboom]] in de [[biologische Evolution]] vun [[Oort]]en. So as bi Oorten warrt annahmen, dat jede Spraak sik ut eene Oorsprungsspraak entwickelt hett, un dat Spraken mit en gemeensamen Oorvader to de sülve [[Spraakfamilie]] höört.<ref name="ListNelson-Sathi2014">{{cite journal |last1=List |first1=Johann-Mattis |last2=Nelson-Sathi |first2=Shijulal |last3=Geisler |first3=Hans |last4=Martin |first4=William |title=Networks of lexical borrowing and lateral gene transfer in language and genome evolution |journal=BioEssays |volume=36 |issue=2 |year=2014 |pages=141–150 |issn=0265-9247 |doi=10.1002/bies.201300096 |pmid=24375688 |pmc=3910147}}</ref><ref name="AF">[[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell weer lang Tied de wichtigste Methood, üm [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|genetische Verwandschappen]] twüschen Spraken to beschrieven. Dat speelt en grote Rolle in de [[komparative Spraakwetenschop]], de mit Hülp vun bekannte Spraken un de beobachtete Regeln vun den Spraakwandel hypothetische [[Oorspraken (Spraak)|Oorspraken]] rekonstrueert, as to’n Bispeel dat [[Oorindoeuropääsch]] oder anner Oorspraken vun Spraakfamilien. Dat is aver in’t Weesentlik en theoretische un qualitative Vörgang, un Spraakwetenschoppers hebbt ümmer wedder op de Grenzen vun dat Modell henwiest, wiel geografische Verbreedung (''[[horizontal gene transmission|horizontal Überdracht]]'') en grote Rolle speelt, vun [[Lehnwoord]]en bet to [[Kreolspraak|Kreolspraken]] mit mehr as eene Oorsprungsspraak.<ref name="ListNelson-Sathi2014"/> As Alternativ to dat Stammboommodell ontwikkel [[Johannes Schmidt (linguist)|Johannes Schmidt]] 1872 dat [[Wellenmodell]], dat de geografische Verbreedung beter mit inbezieht.<ref name="waves">See {{harvnb|Bloomfield|1933|p=311}}; [[#heggarty|Heggarty ''et al.'' (2010)]]; [[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell hett ok glieke Grenzen as de biologische Klassifikatschoon, wiel dat Problem besteiht, en kontinuierlich Vörgang in feste Eenheiten to delen. In de Biologie sünd dor to’n Bispeel [[Ringarten]], in de Spraakwetenschop [[Dialektkontinuum|Dialektkontinua]]. Dorüm wöör dat Konzept vun en [[Linkage (Spraakwetenschop)|Linkage]] entwickelt, dat en Grupp vun Spraken beschrifft, de sik ut en Dialektkontinuum entwickelt hebbt un nich ut strikt getrennte Eenheiten.<ref name="AF" /> ===Komparative Methood=== In de [[Spraakwetenschop]] is de [[komparative Methood]] en Technik, mit de sik de Entwicklung vun Spraken ünnersöken lett, dör dat Merkmal för Merkmal twüschen twee oder mehr Spraken vergleken warrt, de en [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|gemeensamen Oorsprung]] hebbt. Op disse Wies kann torüggschlaten warrn, wo de Oorsprungsspraak utsah. Disse Methood kann mit de Methood vun de [[interne Rekonstruktion]] vergleken warrn, bi de de Entwicklung vun eene Spraak ut ehr egen Strukturen afledt warrt.<ref>{{harvnb|Lehmann|1993|pp=31 ff}}.</ref> In de Praxis warrt beide Methoorden meist tosamen bruukt: üm vörgeschichtliche Spraakstufen to rekonstrueeren, Lücken in de Überleverung to füllen, de Entwicklung vun Laut-, Form- un anner Systeme to erklären un Verwandschappen twüschen Spraken to bestedigen oder aftowiesen. De komparative Methood wöör in’n 19. Johrhunnert entwickelt. Wichtige Bidrääg keemen vun de däänschen Gelehrten [[Rasmus Christian Rask|Rasmus Rask]] un [[Karl Verner]] sowie vun den düütschen Gelehrten [[Jacob Grimm]]. Schleicher weer de eerste Linguist, de rekonstruerte Formen ut en [[Oorsprungsspraak]] systematisch darsellt hett, in sien Wark ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Spraken'' (1861).<ref>{{harvnb|Lehmann|1993|p=26}}.</ref> He begrünn dit so:<ref>{{harvnb|Schleicher|1874|p=8}}.</ref> <blockquote> In disse Arbeit warrt versöcht, de rekonstruerte [[Oorindoeuropääsch|indogermanische Oorsprungsspraak]] direkt neven ehr tatsächlich överleverte Töchtersprachen to stellen. Disse Darstellungswies maakt dat leichter, de Resultaten vun de Ünnersöken konkret to sehn un de Natur vun de enkelte [[Indogermanische Spraken]] beter to verstahn. To gliek wiest se, dat de Annahm falsch is, dat de nich-indischen indogermanischen Spraken ut dat Altindische ([[Sanskrit]]) hervorgahn sünd. </blockquote> ===Schleichers Fabel=== [[Schleichers Fabel]] is en Text in en rekonstruerte Versioon vun dat [[Oorindoeuropääsch]] (PIE), de Schleicher 1868 publiceert hett. He weer de eerste, de en Text in disse Spraak schreven hett. De Fabel heet {{lang|ine-x-proto|Avis akvāsas ka|proto=no}} („Dat Schop un de Peerde“). Later hebbt verschedene Gelehrten överarbeidete Versioonen vun disse Fabel publiceert, wiel sik dat Bild vun dat Oorindoeuropääsch mit de Tied ännert hett. De Fabel kann as [[Paralleltext]] doren, de wiesen de grote Verännerungen, de de rekonstruerte Spraak in de letzten 150 Johr vun de Forschung dörmaakt hett. == Schriften (Uutwahl) == * ''Zur vergleichenden Sprachgeschichte.'' (''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' I.) H. B. König, Bonn 1848. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10583128?page=2%2C3 Digitalisat]. * ''Die Sprachen Europas in systematischer Uebersicht.'' (''Linguistische Untersuchungen.'' II.) H. B. König, Bonn 1850. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11928830?page=6%2C7 Digitalisat]. ** Neu herausgegeben von Konrad Körner, Amsterdam, John Benjamins (1982) * ''Die formenlehre der kirchenslawischen sprache, erklärend und vergleichend dargestellt.'' H. B. König, Bonn 1852. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588803?page=5 Digitalisat]. (Nachdruck bei Gerstenberg, Hildesheim 1976; Buske, Hamburg 1998, ISBN 3-87118-540-X) * ''Die ersten Spaltungen des indogermanischen Urvolkes.'' In: ''Allgemeine Monatsschrift für Wissenschaft und Literatur,'' Jg. 1853, [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10540032?page=804%2C805 S. 786f.] * ''Handbuch der Litauischen Sprache''. 2 Bände. Calve, Prag [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588755?page=2%2C3 1856], [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588756?page=2%2C3 1857]. * ''Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder.'' H. Böhlau, Weimar 1857. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10035629?page=5 Digitalisat]. * ''Volkstümliches aus Sonneberg im Meininger oberlande.'' Kommission H. Böhlau, Weimar 1858. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11748679?page=5 Digitalisat]. * ''Kurzer Abriß der Geschichte der italischen Sprachen (des Lateinischen und seiner Schwestersprachen).'' In: ''[[Rheinisches Museum für Philologie]]'' N. F. 14, 1859, S. 329–346. [http://www.rhm.uni-koeln.de/014/Schleicher.pdf PDF]. * ''Die Deutsche Sprache.'' J. G. Cotta, Stuttgart 1860. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10584312?page=5 Digitalisat]. ** Überarbeitet und neu herausgegeben von [[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]. Stuttgart, J. G. Cotta, Stuttgart 1888. * ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' (Kurzer Abriss der indogermanischen Ursprache, des Altindischen, Altiranischen, Altgriechischen, Altitalischen, Altkeltischen, Altslawischen, Litauischen und Altdeutschen.) (2 Bde.) Weimar, H. Böhlau (Bd. 1 1861 {{DTAW|schleicher_indogermanische01_1861}}; Bd. 2 1862 {{DTAW|schleicher_indogermanische02_1862}}); Nachdruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1071-4 * ''Die Darwinsche Theorie und die Sprachwissenschaft.'' Offenes Sendschreiben an Herrn Dr. Ernst Häckel, a. o. Professor der Zoologie und Director des zoologischen Museums an der Universität Jena. Hermann Böhlau, Weimar 1863. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588615?page=1 Digitalisat]. ({{DTAW|schleicher_darwin_1863}}) (3. Auflage 1873, {{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-527393}}) ** ''Darwinism Tested by the Science of Language.'' Translated from the German of Professor August Schleicher by Dr. Alex. V. W. Bikkers. J. C. Hotten, London 1869. [https://books.google.de/books?id=p0Ki6e8f5SUC&pg=PA5 Digitalisat]. * ''Über die Bedeutung der Sprache für die Naturgeschichte des Menschen.'' Hermann Böhlau, Weimar 1865. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588616?page=3 Digitalisat]. * ''[[Kristijonas Donelaitis|Christian Donalitius]] Litauische Dichtungen'' (mit litauisch-deutschem Glossar herausgegeben von A. Schleicher), St. Petersburg, Russische Akademie der Wissenschaften (1865) * ''Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache.'' Nachdruck Sändig Reprint Verlag H.R. Wohlwend, ISBN 3-253-01908-X * ''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' Nachdruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1072-2 == Literatur == * {{NDB|23|50||Schleicher, August|[[Gertrud Bense]]|118759302}} * Gertrud Bense, Maria Kozianka, Gottfried Meinhold: ''Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena''. Mayer, Jena/Erlangen 1994, ISBN 3-925978-38-0. * [[Karl-Heinz Best]]: ''August Schleicher (1821–1868)''. In: ''Glottometrics'' 13, 2006, Seiten 73–75 (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g13zeit.pdf#page=77 Volltext]). (De Bidrag geit op Schleicher siene Wichtigkeid för de [[Quantitative Linguistik]] in.) * Joachim Dietze: ''August Schleicher als Slawist. Sein Leben und Werk in der Sicht der Indogermanistik''. Akademie-Verlag, Berlin 1966. * [[Konrad Körner (Sprachwissenschaftler)|Konrad Körner]]: ''Linguistics and evolution theory (Three essays by August Schleicher, Ernst Haeckel and [[Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek|Wilhelm Bleek]])''. John Benjamins, Amsterdam-Philadelphia 1983. * [[Salomon Lefmann]]: ''August Schleicher. Skizze.'' Leipzig 1870. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11001396?page=7 Digitalisat]. * [[Robert J. Richards]]: ''The linguistic creation of man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the missing link in nineteenth-century evolutionary theory.'' In: ''Experimenting in tongues.'' Studies in science and language. Ed. by Matthias Dörries. Stanford, Cal. 2002, S. 21–48 und 168–175. * {{ADB|31|402|416|Schleicher, August|[[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]|ADB:Schleicher, August}} * Theodor Syllaba: ''August Schleicher und Böhmen''. Karolinum, Prag 1995, ISBN 80-7066-942-X. * Liba Taub: ''Evolutionary Ideas and „Empirical“ Methods: The Analogy Between Language and Species in the Works of [[Charles Lyell|Lyell]] and Schleicher.'' In: ''British Journal for the History of Science'' 26, 1993, S. 171–193. * Horst Traut: ''Die Liederhandschrift des [[Johann Georg Steiner (Maler, 1746)|Johann Georg Steiner]] aus Sonneberg in der Überlieferung durch August Schleicher''. Hain, Rudolstadt 1996, ISBN 3-930215-27-6. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt''. Logos, Berlin 2007. * {{BLKÖ|Schleicher, August|30|80|82}} == Weblenken == {{Commonscat|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|118759302}} * [[Robert J. Richards]], [https://www.academia.edu/809159/The_linguistic_creation_of_man_Charles_Darwin_August_Schleicher_Ernst_Haeckel_and_the_missing_link_in_nineteenth_century_evolutionary_theory The Linguistic Creation of Man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the Missing Link in Nineteenth-Century Evolutionary Theory]. == Nawiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Schleicher, August}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1821]] [[Kategorie:Storven 1868]] [[Kategorie:Indogermaansch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Perfesser]] [[Kategorie:Schriever]] {{Normdaten|TYP=p|GND=118759302|LCCN=n80113306|VIAF=64164510}} 3uq8jeinvg6p6biwva34yioyakl5q1v 1062074 1062073 2026-04-07T07:42:46Z Flaverius 21322 /* Leven */ 1062074 wikitext text/x-wiki [[Datei:August Schleicher.jpg|mini|August Schleicher]] '''August Schleicher''' (* [[19. Februar]] [[1821]] in [[Meiningen]]; † [[6. Dezember]] [[1868]] in [[Jena]]<ref>Doodsnaricht in ''Blätter von der Saale'' vun’n 8. Dezember 1868, [https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00236720/JZ_Blaetter_von_der_Saale_216860059_1868_1176.tif Lokales].</ref>) weer een düütschen [[Spraakwetenschop]]per. He gellt as Begrünner vun de [[Stammboomtheorie]] in de [[komparative Spraakwetenschop]] un tohoop mit [[Franz Bopp]] as Bahnbreker vun de [[Indogermanistik]]. August Schleicher unnersöch woans de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie tohoophangt. De Allgemene Linguistik bekeek he as Deel vun de Natuurwetenschoppen un definieer [[Spraak]] as enen natüürlichen Bestanddeel vun dat Leven, den sien [[Spraakwannel|Wannel]] –&nbsp;so as bi [[Oort (Biologie)|Aarden]] in de [[Biologie]]&nbsp;– de Gesetten vun de [[Evolutschoon]] folgt. Op Grundlaag vun sienen Resultaten teken he in August 1853 den Oorsprung vun de Indoeuropääschen Spraken in enen vun den eersten „Stammbööm“ na, de in de Geschicht vun de Spraakwetenschop un ook vun de [[Biologie]] (to’n Bispeel bi [[Charles Darwin]]) publizeert worrn sünd. As sien Höövdwark gellt dat ''{{lang|der|Compendium der vergleichenden [[Grammatik]] der [[Indoeuropääsche Spraken|indogermanischen]] Spraken}}'' (1861). == Leven == [[Datei:Sonneberg-Kirchstr-Denkmal1.jpg|mini|Denkmaal in Sonneberg, Kirchstraße]] August Schleicher wurr in [[Meiningen]] as Söhn vun den [[Dokter]] Johann Gottlieb Schleicher (1793–1864) boren. Sien Vadder weer in’n Sommer 1815 as Student in [[Friedrich-Schiller-Universität Jena|Jena]] mit an de Grünnen vun de [[Oorburschenschop]] bedeligt, de sik denn för [[Demokratie|demokraatsche]] [[Reform]]en un gegen de [[Feudalismus|feudale]] Lüttstateree in Düütschland insetten dee. 1821 trock de Familie vun Meiningen na [[Sonneberg]] üm, wo sien Vadder as [[Amtsdokter]]<ref>''Chronik der Stadt Sonneberg 1757-1802 von [[Johann Martin Steiner]].'' Die oberländischen Verwaltungs- un Justizbehörden, Stadtarchiv Sonneberg 2017, ISBN 978-3-00-058293-6, S. 35.</ref> in’t [[Meininger Oberland]] arbeiden dee. De progressive Vadder un de musikaalsch begaavt Moder achten op en gode Schoolbildung vun den spraakbegaavten Jung. Sien Kinner- un Jöögdjahren verbröch August Schleicher in Sonneberg, vun wo he sied sien 14. Levensjohr dat Gymnasium ''[[Casimirianum Coburg]]'' besöch. Sien [[Perfessor]] dor meen, den Spraakstudium weer wegen sienen ümfangrieken Interessen nich good för em passig un hr schull lever evangeelsche [[Theologie]] studeren. Na de Raadslag vun sienen Perfesser begunn August Schleicher na’t Abitur, dat he an’t [[Gymnasium Georgianum (Hildburghausen)|Gymnasium Georgianum Hildburghausen]] maken muds<ref>August Schleicher besöch dat Gymnasium in Coburg, weer man as Inwahner vun Sonneberg ut hoogheidliche Grünn twungen, de Examrn in’t Herzogdom Sassen-Meiningen aftoleggen.</ref>, 1840 in [[Universität Leipzig|Leipzig]] mit dat Theologiestudium. Na’t eerste Semester wessel he kort na de [[Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg|protestantsche Hoochschool Erlangen]] un mark, dat em de Theologie jümmer minner toseggen dee. Vun Erlangen gung he na [[Eberhard Karls Universität Tübingen|Tübingen]] un kreeg Kontakt mit de Philosophie vun [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]. Hegelianers uut dat [[Evangelisches Stift Tübingen|Tübinger Stift]] as [[David Friedrich Strauß]], [[Jakob Friedrich Reiff]], [[Ferdinand Christian Baur]] oder [[Friedrich Theodor Vischer]] leren dor. So befaat sik Schleicher mit [[Philosophie|philosoophsche]] Fragen, keem vun de Theologie af un begunn as Schöler vun [[Heinrich Georg August Ewald]] dat Studium vun [[Orientalistik|orientaalsche]] Spraken. In korte Tied leer he [[Hebrääsche Sprache|Hebrääsch]] un ook [[Sanskrit]], [[Araabsche Spraak|Araabsch]] un [[Persische Spraaak|Persisch]]. Bloots wedderwillig stemm sien Vadder 1843 den Wessel na de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] to. In enen Breev warn he em: {{lang|de|„Ein Philolog ist ein elender Lump, zumal wenn er wirklich einer ist. An dieses Studium Geld zu wenden, verlohnt sich nicht. […] Ganz anders steht es doch um einen Dorfpfarrer, wenn er seine Gemeinde erbaut und ihre Herzen erweicht.“}} (''Een Philoloog is een elennigen Lump, besünners wenn he dat würklich is. An dit Studium Geld to geven loont sik nich. […] Heel anners steiht dat doch üm en Dörppaster, wenn he sien Gemeen opboot un eer Harten week maakt.'') In Bonn studeer Schleicher [[Klassische Philologie|klasssche Spraken]], kreeg dörch [[Philologe]]n as [[Friedrich Ritschl]] un [[Friedrich Gottlieb Welcker]] en Inblick in de Spraakwetenschop vun [[Wilhelm von Humboldt]] un sloot 1846 dat Studium mit de [[Promotschoon (Dokter)|Promotschoon]] af. Dor na befaat he sik in Bonn mit komparative spraakwetenschopliche Ünnersöken un höll doröver Vörlesungen an de Universität. 1848 kehr August Schleicher na [[Döringen]] in sien Heimatstadt Sonneberg torügg un arbeed eerst as Privatgelehrten op spraakwetenschoplich Rebeed. In Bonn weer Prinz [[Georg II. (Sassen-Meiningen)|Georg]] vun [[Huus Sassen-Meiningen|Sassen-Meiningen]], de dor ok studeert harr, op em opmerksam worrn. De Arvprinz harr em nich blots sien Fründschap anbode , man ok en rieklich Stipendium besorgt, dat em vun 1848 bet 1850 grötere Reisen un länger Tied in [[Paris]], [[London]] un [[Wien]] möglich maken dee. Tiedens de Utlandsreisen arbeed he as [[Reporter|Korrespondent]] för de [[Augsborg]]er ''[[Allgemeine Zeitung (19. Jahrhundert)|Allgemeine Zeitung]]'' un de ''[[Kölnische Zeitung]]''. In sien Berichten över de politischen Geschehnisse vun 1848 ut Paris un later ut Wien wees he apen Sympathie för de liberaal-demokraatsche Fraktdchoon vun de [[Frankfurter Nationalversammlung]]. Dor mit keem he in’t Blickfeld vun de [[Österreich-Ungarn|Habsborger]] Polizei, de em in sien Tied in Wien un [[Prag]] över mehrere Jahren uutspioneer. 1850 folg he [[Georg Curtius]] na Prag, üm sik mit [[Slawistik|slaawsche Spraken]] to befaten. Neven sien Korrespondentenarbeid harr August Schleicher al meerdere wichtige spraakwetenschopliche Arbeiten publizeert, so dat em de [[Karls-Universität Prag|Prager Universität]] 1850 to’n extraordinary Perfesser för ''[[Klassische Philologie]]'' un 1853 to’n [[Professor|Ordinarius]] för ''komparative Spraakforschung, Düütsch un Sanskrit'' berööp. He kreeg Kontakt to [[František Ladislav Čelakovský|Franz Tschelakowski]] un [[Pavel Jozef Šafárik|Paul Schaffarik]] un lehr in korte Tied ok [[Tschechische Spraak|Tschechsch]]. De Arbeid mit de öllsten slaawschen Schriftdenkmalen fohr em to sien „Formenlehre der kirchenslawischen Sprache“ (1852). In dit Wark föhr he den Terminus „[[Karkenslaawsch]]“ in de Spraakwetenschop in. Tiedens sien Professur in Prag konzentreer he sik op slaawsche Spraken un dat [[Litausche Sprache|Litausch]], dat in de Indogermanistik en besünnere Rolle speelt. 1852 kreeg he en Stipendium vun de [[Österreichische Akademie der Wissenschaften|Wiener Akademie der Wissenschaften]] för en Forschungsreis na [[Oostpreußen]]. Dor bleef he en halv Johr, lehr in Gesprächen mit Litauschers ehr Spraak fetig snacken un sammel veel Materiaal för dat ''Handbook der litauschen Spraak'', dat he 1855/56 in Prag ruutgeev. Neven de wetenschopliche Bedüden hett dit Wark bet vundaag en groten Weert för de spraakliche un kulturelle Sülvstbestimmung vun de Litauschers. 1856 tog sik August Schleicher wegen politischen Represschonen torügg un wull ok wegen sien Gesundheid för över en Johr na Sonneberg torügg, wo he Feldforschung bedreev. In de Gegend üm Sonneberg warrt [[Itzgründisch]] snackt, en [[Ünnerfränksch|mainfränksche Dialekt]], de för Spraakforschers bet vundaag interessant is.<ref>Vgl. z.&nbsp;B. Wolfgang Lösch: ''Zur Dialektsituation im Grenzsaum zwischen Südthüringen und Nordbayern''. In: [[Dieter Stellmacher]] (Hrsg.): ''Dialektologie zwischen Tradition und Neuansätzen''. ZDL-Beiheft 109, Stuttgart 2000, S. 156–165; Verena Sauer: ''Dialektgrenzen – Grenzdialekte. Die Struktur der itzgründischen Dialektlandschaft an der ehemaligen deutsch-deutschen Grenze''. de Gruyter, Berlin 2018</ref> 1857 kreeg August Schleicher den Roop, as Perfesser an de filosofsche Fakultät vun de Universität Jena to gahn. He verbunn dor grote Hoffnungen mit. De Enttäuschung weer groot, as he dor op en konservative Professorenschop stött un mit sien wetenschopliche un politische Ansichten en Butensieder bleev. Schleicher schall seggt hebben: „Jena is en groot Moor, un ik bün de Frosch dorin.“ Siet 1861 ontwikkel sik twüschen em un [[Ernst Haeckel]] en besünnere Fründschap. Mit em kunn he de evolutionstheoretischen un naturwetenschoplichen Fragen bespreken, de em as Spraakforscher beschäftigen deden. In dat sülve Johr maakt em de [[Bayerische Akademie der Wissenschaften]] to’n korresponderen Lid. 1863 wöör he as ordentliches Lid in de [[Sächsische Akademie der Wissenschaften|Königlich Sächsische Gesellschaft der Wissenschaften]] upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.saw-leipzig.de/de/mitglieder/schleichera |titel=Mitglieder der SAW: August Schleicher |hrsg=Sächsische Akademie der Wissenschaften |abruf=2016-11-25}}</ref> As korresponderen Lidmaat vun de [[Russische Akademie der Wissenschaften|Russische Akademie der Wissenschaften]] in [[Sankt Petersborg]] arbeed August Schleicher an dree gröttere Warken: ''De komparative Grammatik der slaawschen Spraken'', ''De komparative Grammatik der [[Baltische Spraken|baltschen Spraken]]'' un ''De Grammatik der slawo-baltschen Oorspraak''. Sien fröhe Dood 1868 verhinner dit Vörhebben un droog dor to bi, dat he in de düütsche Spraakwetenschop en Butensieder bleev. [[Datei:Jena Johannisfriedhof Grabplatte Schleicher, August.jpg|mini|Grabplaat August un Graffmal Fanny Schleicher op den [[Johannisfriedhof (Jena)|Johannisfriedhoff in Jena]]]] August Schleicher starv villicht an Lungen-[[Tuberkulose]], de sik al in sien Studentenjohr ankünnigt harr. Na de Raad vun sien Vadder versöcht he, de „Schwindsucht“ mit en gesunde Levenswies to begegnen. In Bonn harr he mit dat [[Turnen]] anfungen un bedreev dat ok later tosamen mit Ernst Haeckel. Butendem söcht he regelmaatig Erholung in de gesunde Waldluft vun sien Heimatstadt Sonneberg, wo he vaak bi sien Öllern, Schwiegeröllern un Frünnen weer. Na sien Dood richt de Stadt Sonneberg em en Denksteen op un nenn de Schleicherstraße na em. == Wark == === Översicht === [[Datei:Schleicher Tree.jpg|mini|Schleichers Stammboommodell]] Schleicher weer de eerste Linguist, de sik sehr ernsthaft de Rekonstruktion vun de [[Indogermanische Oorspraak|indogermanischen Oorspraak]] towend. Schleichers Forderung geiht över dat blote Erfassen vun de öllste Spraakstufe rut un richt sik op de Erschlötung vun de allensamen Oorform, nich ut romantische Oor-Sehnsucht, man üm all dat Verschiedene op dat ursprünglich Gemeensame torüggtoföhren, so dat bi em nich mehr dat Sanskrit dat Ennpunkt weer, man dat Indogermanische as Oorspraak vör de Opdeelung in de enkelnen Spraken. Dorbi weer he sehr toversichtlich un schreev sogor en korte [[Indogermanische Fabel|Fabel]] in disse rekonstruerte indogermanische Oorspraak. Dat Stammboommodell konsequent to Enn denkt, führt to en gemeensame Oorspraak vun all Spraken. Schleichers Warken harr för de [[Indogermanistik]] in dree Richtungen langduren Einfluss. To’n eenen geiht op em de Konventioon torügg, rekonstruerte Formen mit en Sternchen to kennteken. To’n annern weer Schleicher de eerste, de de indogermanischen Spraken in en Stammboom darstellt. De üüblicherwies citeerten [[Luudwet]]en sünd mit Schleichers Stammboom vereinbor. Tolettst begrünn en berühmten Schöler vun em, [[August Leskien]], de ''[[Junggrammatiker|junggrammatische]] School'' in Leipzig mit. Nich tofallig keem de [[Leipziger School]] so vun en Forscher, de de Indogermanistik as en Oort Naturwetenschop ansach. De eersten Sätz vun sien Hööftwark (''Compendium … '') sünd: De Grammatik bildet en Deel vun de Spraakwetenschop oder Glottik. Disse sülvst is Deel vun de Naturgeschicht vun den Minschen. Ehr Methood is in’t Weesentlike de vun de Naturwetenschoppen överhaupt […] Een vun de Hööftopgaven vun de Glottik is de Ermittlung un Beschrieven vun de spraaklichen Sippen oder Spraakstämmen, d.&nbsp;h. de vun een un de sülve Oorspraak afstammten Spraken, un de Anordnung vun disse Sippen na en naturlik Systeem. ===Stammboommodell=== Schleicher hett dor to bi dragen, dat [[Stammboommodell]] (ok Stammboom-, genetisch oder kladistisch Modell) in de [[historische Spraakwetenschop]] bekannt un verbreedt warrn is. Dat Modell beschrifft de Entwicklung vun Spraken analog to en [[Stammboom]]-Diagramm, besünners to en [[phylogenetischer Stammboom]] in de [[biologische Evolution]] vun [[Oort]]en. So as bi Oorten warrt annahmen, dat jede Spraak sik ut eene Oorsprungsspraak entwickelt hett, un dat Spraken mit en gemeensamen Oorvader to de sülve [[Spraakfamilie]] höört.<ref name="ListNelson-Sathi2014">{{cite journal |last1=List |first1=Johann-Mattis |last2=Nelson-Sathi |first2=Shijulal |last3=Geisler |first3=Hans |last4=Martin |first4=William |title=Networks of lexical borrowing and lateral gene transfer in language and genome evolution |journal=BioEssays |volume=36 |issue=2 |year=2014 |pages=141–150 |issn=0265-9247 |doi=10.1002/bies.201300096 |pmid=24375688 |pmc=3910147}}</ref><ref name="AF">[[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell weer lang Tied de wichtigste Methood, üm [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|genetische Verwandschappen]] twüschen Spraken to beschrieven. Dat speelt en grote Rolle in de [[komparative Spraakwetenschop]], de mit Hülp vun bekannte Spraken un de beobachtete Regeln vun den Spraakwandel hypothetische [[Oorspraken (Spraak)|Oorspraken]] rekonstrueert, as to’n Bispeel dat [[Oorindoeuropääsch]] oder anner Oorspraken vun Spraakfamilien. Dat is aver in’t Weesentlik en theoretische un qualitative Vörgang, un Spraakwetenschoppers hebbt ümmer wedder op de Grenzen vun dat Modell henwiest, wiel geografische Verbreedung (''[[horizontal gene transmission|horizontal Überdracht]]'') en grote Rolle speelt, vun [[Lehnwoord]]en bet to [[Kreolspraak|Kreolspraken]] mit mehr as eene Oorsprungsspraak.<ref name="ListNelson-Sathi2014"/> As Alternativ to dat Stammboommodell ontwikkel [[Johannes Schmidt (linguist)|Johannes Schmidt]] 1872 dat [[Wellenmodell]], dat de geografische Verbreedung beter mit inbezieht.<ref name="waves">See {{harvnb|Bloomfield|1933|p=311}}; [[#heggarty|Heggarty ''et al.'' (2010)]]; [[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell hett ok glieke Grenzen as de biologische Klassifikatschoon, wiel dat Problem besteiht, en kontinuierlich Vörgang in feste Eenheiten to delen. In de Biologie sünd dor to’n Bispeel [[Ringarten]], in de Spraakwetenschop [[Dialektkontinuum|Dialektkontinua]]. Dorüm wöör dat Konzept vun en [[Linkage (Spraakwetenschop)|Linkage]] entwickelt, dat en Grupp vun Spraken beschrifft, de sik ut en Dialektkontinuum entwickelt hebbt un nich ut strikt getrennte Eenheiten.<ref name="AF" /> ===Komparative Methood=== In de [[Spraakwetenschop]] is de [[komparative Methood]] en Technik, mit de sik de Entwicklung vun Spraken ünnersöken lett, dör dat Merkmal för Merkmal twüschen twee oder mehr Spraken vergleken warrt, de en [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|gemeensamen Oorsprung]] hebbt. Op disse Wies kann torüggschlaten warrn, wo de Oorsprungsspraak utsah. Disse Methood kann mit de Methood vun de [[interne Rekonstruktion]] vergleken warrn, bi de de Entwicklung vun eene Spraak ut ehr egen Strukturen afledt warrt.<ref>{{harvnb|Lehmann|1993|pp=31 ff}}.</ref> In de Praxis warrt beide Methoorden meist tosamen bruukt: üm vörgeschichtliche Spraakstufen to rekonstrueeren, Lücken in de Überleverung to füllen, de Entwicklung vun Laut-, Form- un anner Systeme to erklären un Verwandschappen twüschen Spraken to bestedigen oder aftowiesen. De komparative Methood wöör in’n 19. Johrhunnert entwickelt. Wichtige Bidrääg keemen vun de däänschen Gelehrten [[Rasmus Christian Rask|Rasmus Rask]] un [[Karl Verner]] sowie vun den düütschen Gelehrten [[Jacob Grimm]]. Schleicher weer de eerste Linguist, de rekonstruerte Formen ut en [[Oorsprungsspraak]] systematisch darsellt hett, in sien Wark ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Spraken'' (1861).<ref>{{harvnb|Lehmann|1993|p=26}}.</ref> He begrünn dit so:<ref>{{harvnb|Schleicher|1874|p=8}}.</ref> <blockquote> In disse Arbeit warrt versöcht, de rekonstruerte [[Oorindoeuropääsch|indogermanische Oorsprungsspraak]] direkt neven ehr tatsächlich överleverte Töchtersprachen to stellen. Disse Darstellungswies maakt dat leichter, de Resultaten vun de Ünnersöken konkret to sehn un de Natur vun de enkelte [[Indogermanische Spraken]] beter to verstahn. To gliek wiest se, dat de Annahm falsch is, dat de nich-indischen indogermanischen Spraken ut dat Altindische ([[Sanskrit]]) hervorgahn sünd. </blockquote> ===Schleichers Fabel=== [[Schleichers Fabel]] is en Text in en rekonstruerte Versioon vun dat [[Oorindoeuropääsch]] (PIE), de Schleicher 1868 publiceert hett. He weer de eerste, de en Text in disse Spraak schreven hett. De Fabel heet {{lang|ine-x-proto|Avis akvāsas ka|proto=no}} („Dat Schop un de Peerde“). Later hebbt verschedene Gelehrten överarbeidete Versioonen vun disse Fabel publiceert, wiel sik dat Bild vun dat Oorindoeuropääsch mit de Tied ännert hett. De Fabel kann as [[Paralleltext]] doren, de wiesen de grote Verännerungen, de de rekonstruerte Spraak in de letzten 150 Johr vun de Forschung dörmaakt hett. == Schriften (Uutwahl) == * ''Zur vergleichenden Sprachgeschichte.'' (''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' I.) H. B. König, Bonn 1848. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10583128?page=2%2C3 Digitalisat]. * ''Die Sprachen Europas in systematischer Uebersicht.'' (''Linguistische Untersuchungen.'' II.) H. B. König, Bonn 1850. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11928830?page=6%2C7 Digitalisat]. ** Neu herausgegeben von Konrad Körner, Amsterdam, John Benjamins (1982) * ''Die formenlehre der kirchenslawischen sprache, erklärend und vergleichend dargestellt.'' H. B. König, Bonn 1852. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588803?page=5 Digitalisat]. (Nachdruck bei Gerstenberg, Hildesheim 1976; Buske, Hamburg 1998, ISBN 3-87118-540-X) * ''Die ersten Spaltungen des indogermanischen Urvolkes.'' In: ''Allgemeine Monatsschrift für Wissenschaft und Literatur,'' Jg. 1853, [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10540032?page=804%2C805 S. 786f.] * ''Handbuch der Litauischen Sprache''. 2 Bände. Calve, Prag [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588755?page=2%2C3 1856], [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588756?page=2%2C3 1857]. * ''Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder.'' H. Böhlau, Weimar 1857. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10035629?page=5 Digitalisat]. * ''Volkstümliches aus Sonneberg im Meininger oberlande.'' Kommission H. Böhlau, Weimar 1858. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11748679?page=5 Digitalisat]. * ''Kurzer Abriß der Geschichte der italischen Sprachen (des Lateinischen und seiner Schwestersprachen).'' In: ''[[Rheinisches Museum für Philologie]]'' N. F. 14, 1859, S. 329–346. [http://www.rhm.uni-koeln.de/014/Schleicher.pdf PDF]. * ''Die Deutsche Sprache.'' J. G. Cotta, Stuttgart 1860. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10584312?page=5 Digitalisat]. ** Überarbeitet und neu herausgegeben von [[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]. Stuttgart, J. G. Cotta, Stuttgart 1888. * ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' (Kurzer Abriss der indogermanischen Ursprache, des Altindischen, Altiranischen, Altgriechischen, Altitalischen, Altkeltischen, Altslawischen, Litauischen und Altdeutschen.) (2 Bde.) Weimar, H. Böhlau (Bd. 1 1861 {{DTAW|schleicher_indogermanische01_1861}}; Bd. 2 1862 {{DTAW|schleicher_indogermanische02_1862}}); Nachdruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1071-4 * ''Die Darwinsche Theorie und die Sprachwissenschaft.'' Offenes Sendschreiben an Herrn Dr. Ernst Häckel, a. o. Professor der Zoologie und Director des zoologischen Museums an der Universität Jena. Hermann Böhlau, Weimar 1863. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588615?page=1 Digitalisat]. ({{DTAW|schleicher_darwin_1863}}) (3. Auflage 1873, {{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-527393}}) ** ''Darwinism Tested by the Science of Language.'' Translated from the German of Professor August Schleicher by Dr. Alex. V. W. Bikkers. J. C. Hotten, London 1869. [https://books.google.de/books?id=p0Ki6e8f5SUC&pg=PA5 Digitalisat]. * ''Über die Bedeutung der Sprache für die Naturgeschichte des Menschen.'' Hermann Böhlau, Weimar 1865. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588616?page=3 Digitalisat]. * ''[[Kristijonas Donelaitis|Christian Donalitius]] Litauische Dichtungen'' (mit litauisch-deutschem Glossar herausgegeben von A. Schleicher), St. Petersburg, Russische Akademie der Wissenschaften (1865) * ''Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache.'' Nachdruck Sändig Reprint Verlag H.R. Wohlwend, ISBN 3-253-01908-X * ''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' Nachdruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1072-2 == Literatur == * {{NDB|23|50||Schleicher, August|[[Gertrud Bense]]|118759302}} * Gertrud Bense, Maria Kozianka, Gottfried Meinhold: ''Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena''. Mayer, Jena/Erlangen 1994, ISBN 3-925978-38-0. * [[Karl-Heinz Best]]: ''August Schleicher (1821–1868)''. In: ''Glottometrics'' 13, 2006, Seiten 73–75 (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g13zeit.pdf#page=77 Volltext]). (De Bidrag geit op Schleicher siene Wichtigkeid för de [[Quantitative Linguistik]] in.) * Joachim Dietze: ''August Schleicher als Slawist. Sein Leben und Werk in der Sicht der Indogermanistik''. Akademie-Verlag, Berlin 1966. * [[Konrad Körner (Sprachwissenschaftler)|Konrad Körner]]: ''Linguistics and evolution theory (Three essays by August Schleicher, Ernst Haeckel and [[Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek|Wilhelm Bleek]])''. John Benjamins, Amsterdam-Philadelphia 1983. * [[Salomon Lefmann]]: ''August Schleicher. Skizze.'' Leipzig 1870. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11001396?page=7 Digitalisat]. * [[Robert J. Richards]]: ''The linguistic creation of man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the missing link in nineteenth-century evolutionary theory.'' In: ''Experimenting in tongues.'' Studies in science and language. Ed. by Matthias Dörries. Stanford, Cal. 2002, S. 21–48 und 168–175. * {{ADB|31|402|416|Schleicher, August|[[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]|ADB:Schleicher, August}} * Theodor Syllaba: ''August Schleicher und Böhmen''. Karolinum, Prag 1995, ISBN 80-7066-942-X. * Liba Taub: ''Evolutionary Ideas and „Empirical“ Methods: The Analogy Between Language and Species in the Works of [[Charles Lyell|Lyell]] and Schleicher.'' In: ''British Journal for the History of Science'' 26, 1993, S. 171–193. * Horst Traut: ''Die Liederhandschrift des [[Johann Georg Steiner (Maler, 1746)|Johann Georg Steiner]] aus Sonneberg in der Überlieferung durch August Schleicher''. Hain, Rudolstadt 1996, ISBN 3-930215-27-6. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt''. Logos, Berlin 2007. * {{BLKÖ|Schleicher, August|30|80|82}} == Weblenken == {{Commonscat|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|118759302}} * [[Robert J. Richards]], [https://www.academia.edu/809159/The_linguistic_creation_of_man_Charles_Darwin_August_Schleicher_Ernst_Haeckel_and_the_missing_link_in_nineteenth_century_evolutionary_theory The Linguistic Creation of Man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the Missing Link in Nineteenth-Century Evolutionary Theory]. == Nawiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Schleicher, August}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1821]] [[Kategorie:Storven 1868]] [[Kategorie:Indogermaansch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Perfesser]] [[Kategorie:Schriever]] {{Normdaten|TYP=p|GND=118759302|LCCN=n80113306|VIAF=64164510}} 3aao5gekjemh40dd9u5q3rv0lop46fa 1062075 1062074 2026-04-07T09:43:25Z Flaverius 21322 /* Leven */ 1062075 wikitext text/x-wiki [[Datei:August Schleicher.jpg|mini|August Schleicher]] '''August Schleicher''' (* [[19. Februar]] [[1821]] in [[Meiningen]]; † [[6. Dezember]] [[1868]] in [[Jena]]<ref>Doodsnaricht in ''Blätter von der Saale'' vun’n 8. Dezember 1868, [https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00236720/JZ_Blaetter_von_der_Saale_216860059_1868_1176.tif Lokales].</ref>) weer een düütschen [[Spraakwetenschop]]per. He gellt as Begrünner vun de [[Stammboomtheorie]] in de [[komparative Spraakwetenschop]] un tohoop mit [[Franz Bopp]] as Bahnbreker vun de [[Indogermanistik]]. August Schleicher unnersöch woans de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie tohoophangt. De Allgemene Linguistik bekeek he as Deel vun de Natuurwetenschoppen un definieer [[Spraak]] as enen natüürlichen Bestanddeel vun dat Leven, den sien [[Spraakwannel|Wannel]] –&nbsp;so as bi [[Oort (Biologie)|Aarden]] in de [[Biologie]]&nbsp;– de Gesetten vun de [[Evolutschoon]] folgt. Op Grundlaag vun sienen Resultaten teken he in August 1853 den Oorsprung vun de Indoeuropääschen Spraken in enen vun den eersten „Stammbööm“ na, de in de Geschicht vun de Spraakwetenschop un ook vun de [[Biologie]] (to’n Bispeel bi [[Charles Darwin]]) publizeert worrn sünd. As sien Höövdwark gellt dat ''{{lang|der|Compendium der vergleichenden [[Grammatik]] der [[Indoeuropääsche Spraken|indogermanischen]] Spraken}}'' (1861). == Leven == [[Datei:Sonneberg-Kirchstr-Denkmal1.jpg|mini|Denkmaal in Sonneberg, Kirchstraße]] August Schleicher wurr in [[Meiningen]] as Söhn vun den [[Dokter]] Johann Gottlieb Schleicher (1793–1864) boren. Sien Vadder weer in’n Sommer 1815 as Student in [[Friedrich-Schiller-Universität Jena|Jena]] mit an de Grünnen vun de [[Oorburschenschop]] bedeligt, de sik denn för [[Demokratie|demokraatsche]] [[Reform]]en un gegen de [[Feudalismus|feudale]] Lüttstateree in Düütschland insetten dee. 1821 trock de Familie vun Meiningen na [[Sonneberg]] üm, wo sien Vadder as [[Amtsdokter]]<ref>''Chronik der Stadt Sonneberg 1757-1802 von [[Johann Martin Steiner]].'' Die oberländischen Verwaltungs- un Justizbehörden, Stadtarchiv Sonneberg 2017, ISBN 978-3-00-058293-6, S. 35.</ref> in’t [[Meininger Oberland]] arbeiden dee. De progressive Vadder un de musikaalsch begaavt Moder achten op en gode Schoolbildung vun den spraakbegaavten Jung. Sien Kinner- un Jöögdjahren verbröch August Schleicher in Sonneberg, vun wo he sied sien 14. Levensjohr dat Gymnasium ''[[Casimirianum Coburg]]'' besöch. Sien [[Perfessor]] dor meen, den Spraakstudium weer wegen sienen ümfangrieken Interessen nich good för em passig un hr schull lever evangeelsche [[Theologie]] studeren. Na de Raadslag vun sienen Perfesser begunn August Schleicher na’t Abitur, dat he an’t [[Gymnasium Georgianum (Hildburghausen)|Gymnasium Georgianum Hildburghausen]] maken muds<ref>August Schleicher besöch dat Gymnasium in Coburg, weer man as Inwahner vun Sonneberg ut hoogheidliche Grünn twungen, de Examrn in’t Herzogdom Sassen-Meiningen aftoleggen.</ref>, 1840 in [[Universität Leipzig|Leipzig]] mit dat Theologiestudium. Na’t eerste Semester wessel he kort na de [[Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg|protestantsche Hoochschool Erlangen]] un mark, dat em de Theologie jümmer minner toseggen dee. Vun Erlangen gung he na [[Eberhard Karls Universität Tübingen|Tübingen]] un kreeg Kontakt mit de Philosophie vun [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]. Hegelianers uut dat [[Evangelisches Stift Tübingen|Tübinger Stift]] as [[David Friedrich Strauß]], [[Jakob Friedrich Reiff]], [[Ferdinand Christian Baur]] oder [[Friedrich Theodor Vischer]] leren dor. So befaat sik Schleicher mit [[Philosophie|philosoophsche]] Fragen, keem vun de Theologie af un begunn as Schöler vun [[Heinrich Georg August Ewald]] dat Studium vun [[Orientalistik|orientaalsche]] Spraken. In korte Tied leer he [[Hebrääsche Sprache|Hebrääsch]] un ook [[Sanskrit]], [[Araabsche Spraak|Araabsch]] un [[Persische Spraaak|Persisch]]. Bloots wedderwillig stemm sien Vadder 1843 den Wessel na de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] to. In enen Breev warn he em: {{lang|de|„Ein Philolog ist ein elender Lump, zumal wenn er wirklich einer ist. An dieses Studium Geld zu wenden, verlohnt sich nicht. […] Ganz anders steht es doch um einen Dorfpfarrer, wenn er seine Gemeinde erbaut und ihre Herzen erweicht.“}} (''Een Philoloog is een elennigen Lump, besünners wenn he dat würklich is. An dit Studium Geld to geven loont sik nich. […] Heel anners steiht dat doch üm en Dörppaster, wenn he sien Gemeen opboot un eer Harten week maakt.'') In Bonn studeer Schleicher [[Klassische Philologie|klass’sche Spraken]], kreeg dörch [[Philologie|Philologen]] as [[Friedrich Ritschl]] un [[Friedrich Gottlieb Welcker]] en Inblick in de Spraakwetenschop vun [[Wilhelm von Humboldt]] un sloot 1846 dat Studium mit de [[Promotschoon (Dokter)|Promotschoon]] af. Dor na befaat he sik in Bonn mit komparativ spraakwetenschoplich Ünnersöök un höll doröver Vörlesungen an de Universität. 1848 kehr August Schleicher na [[Döringen]] in sien Heimatstadt Sonneberg torügg un arbeed eerst as Privaatgelehrten op spraakwetenschoplich Rebeed. In Bonn weer Prinz [[Georg II. (Sassen-Meiningen)|Georg]] vun [[Huus Sassen-Meiningen|Sassen-Meiningen]], de dor ok studeert harr, op em opmerksam worrn. De Arvprinz harr em nich bloots sien Fründschap anbaden, man oko een rieklich Stipendium besorgt, dat em vun 1848 bet 1850 gröttere Reisen un längere Tied in [[Paris]], [[London]] un [[Wien]] möglich maken dee. Bi de Uutlandsreisen arbeid he as [[Reporter|Korrespondent]] för de [[Augsborg]]er ''[[Allgemeine Zeitung (19. Jahrhundert)|Allgemeine Zeitung]]'' un de ''[[Kölnische Zeitung]]''. In sienen Berichten över de politischen Gescheenisse vun 1848 uut Paris un later ut Wien wees he apen Sympathie för de liberaal-demokraatsche Fraktschoon vun de [[Frankforter Natschonaalversammeln]]. Do keem he mit in’t Blickfeld vun de [[Öösterriek-Ungarn|Habsborger]] Polizei, de em in siene Tied in Wien un [[Prag]] över mehrere Jahren uutspioneer. 1850 folg he [[Georg Curtius]] na Prag, üm sik mit [[Slawistik|slaawsche Spraken]] to befaten. Blangenbi siene Korrespondentenarbeid harr August Schleicher al merere wichtige spraakwetenschopliche Arbeiden publizeert, so dat em de [[Karls-Universität Prag|Prager Universität]] 1850 to’n extraordinären Perfesser för ''[[Klassische Philologie]]'' un 1853 to’n [[Perfessor|Ordinarius]] för ''komparative Spraakforschen, Düütsch un Sanskrit'' berööp. He kreeg Kontakt to [[František Ladislav Čelakovský|Franz Tschelakowski]] un [[Pavel Jozef Šafárik|Paul Schaffarik]] un lehr in korte Tied ook [[Tschechische Spraak|Tschechsch]]. Dörch de Arbeid mit de öllsten slaawschen Schriftdenkmalen bröch he 1852 siene „{{lang|der|Formenlehre der kirchenslawischen Sprache}}“ ({{S|''Formenlehr vun de karkenslaawsche Spraak''}}). In dit Wark föhr he den Begreep „[[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Karkenslaawsch]]“ ({{S|de|''Kirchenslawisch''}} in de Spraakwetenschop in. Tiedens sien Professuur in Prag konzentreer he sik op slaawsche Spraken un dat [[Litausche Spraak|Litausche]], dat in de Indogermanistik en besünnere Rolle speelt. 1852 kreeg he en Stipendium vun de ''[[Österreichische Akademie der Wissenschaften|Wiener Akademie der Wissenschaften]]'' för ene Forschungsreis na [[Oostpreußen]]. Dor bleev he en halv Johr, lehr in Gesprekeb mit Litauers ehr Spraak fletig snacken un sammel veel Materiaal för dat ''{{lang|de|Handbuch der litauischen Sprache}}'' {{S|nds|Handbook vun de litausche Spraak}}, dat he 1855/56 in Prag ruutgeev. Neven de wetenschopliche Bedüden hett dit Wark bet vundaag en groten Weert för de spraakliche un kulturelle Sülvstbestimmung vun de Litauers. 1856 toog sik August Schleicher wegen politischen Represschonen torügg un wull ok wegen sien Gesundheid för över en Johr na Sonneberg torügg, wo he Feldforschung bedreev. In de Gegend üm Sonneberg warrt [[Itzgründisch]] snackt, en [[Ünnerfränksch|mainfränksche Dialekt]], de för Spraakforschers bet vundaag interessant is.<ref>Vgl. z.&nbsp;B. Wolfgang Lösch: ''Zur Dialektsituation im Grenzsaum zwischen Südthüringen und Nordbayern''. In: [[Dieter Stellmacher]] (Ruutgever): ''Dialektologie zwischen Tradition und Neuansätzen''. ZDL-Beiheft 109, Stuttgart 2000, S. 156–165; Verena Sauer: ''Dialektgrenzen – Grenzdialekte. Die Struktur der itzgründischen Dialektlandschaft an der ehemaligen deutsch-deutschen Grenze''. de Gruyter, Berlin 2018</ref> 1857 kreeg August Schleicher den Roop, as Perfesser an de philosoophsche Fakultät vun de Universität Jena to gahn. He verbunn dor grote Hoffnungen mit. De Enttäuschung weer groot, as he dor op en konservative Professorenschop stött un mit sien wetenschopliche un politische Ansichten en Butensieder bleev. Schleicher schall seggt hebben: „Jena is en groot Moor, un ik bün de Frosch dorin.“ Siet 1861 ontwikkel sik twüschen em un [[Ernst Haeckel]] en besünnere Fründschap. Mit em kunn he de evolutionstheoretischen un naturwetenschoplichen Fragen bespreken, de em as Spraakforscher beschäftigen deden. In dat sülve Johr maakt em de [[Bayerische Akademie der Wissenschaften]] to’n korresponderen Lid. 1863 wöör he as ordentliches Lid in de [[Sächsische Akademie der Wissenschaften|Königlich Sächsische Gesellschaft der Wissenschaften]] upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.saw-leipzig.de/de/mitglieder/schleichera |titel=Mitglieder der SAW: August Schleicher |hrsg=Sächsische Akademie der Wissenschaften |abruf=2016-11-25}}</ref> As korresponderen Lidmaat vun de [[Russische Akademie der Wissenschaften|Russische Akademie der Wissenschaften]] in [[Sankt Petersborg]] arbeed August Schleicher an dree gröttere Warken: ''De komparative Grammatik der slaawschen Spraken'', ''De komparative Grammatik der [[Baltische Spraken|baltschen Spraken]]'' un ''De Grammatik der slawo-baltschen Oorspraak''. Sien fröhe Dood 1868 verhinner dit Vörhebben un droog dor to bi, dat he in de düütsche Spraakwetenschop en Butensieder bleev. [[Datei:Jena Johannisfriedhof Grabplatte Schleicher, August.jpg|mini|Grabplaat August un Graffmal Fanny Schleicher op den [[Johannisfriedhof (Jena)|Johannisfriedhoff in Jena]]]] August Schleicher starv villicht an Lungen-[[Tuberkulose]], de sik al in sien Studentenjohr ankünnigt harr. Na de Raad vun sien Vadder versöcht he, de „Schwindsucht“ mit en gesunde Levenswies to begegnen. In Bonn harr he mit dat [[Turnen]] anfungen un bedreev dat ok later tosamen mit Ernst Haeckel. Butendem söcht he regelmaatig Erholung in de gesunde Waldluft vun sien Heimatstadt Sonneberg, wo he vaak bi sien Öllern, Schwiegeröllern un Frünnen weer. Na sien Dood richt de Stadt Sonneberg em en Denksteen op un nenn de Schleicherstraße na em. == Wark == === Översicht === [[Datei:Schleicher Tree.jpg|mini|Schleichers Stammboommodell]] Schleicher weer de eerste Linguist, de sik sehr ernsthaft de Rekonstruktion vun de [[Indogermanische Oorspraak|indogermanischen Oorspraak]] towend. Schleichers Forderung geiht över dat blote Erfassen vun de öllste Spraakstufe rut un richt sik op de Erschlötung vun de allensamen Oorform, nich ut romantische Oor-Sehnsucht, man üm all dat Verschiedene op dat ursprünglich Gemeensame torüggtoföhren, so dat bi em nich mehr dat Sanskrit dat Ennpunkt weer, man dat Indogermanische as Oorspraak vör de Opdeelung in de enkelnen Spraken. Dorbi weer he sehr toversichtlich un schreev sogor en korte [[Indogermanische Fabel|Fabel]] in disse rekonstruerte indogermanische Oorspraak. Dat Stammboommodell konsequent to Enn denkt, führt to en gemeensame Oorspraak vun all Spraken. Schleichers Warken harr för de [[Indogermanistik]] in dree Richtungen langduren Einfluss. To’n eenen geiht op em de Konventioon torügg, rekonstruerte Formen mit en Sternchen to kennteken. To’n annern weer Schleicher de eerste, de de indogermanischen Spraken in en Stammboom darstellt. De üüblicherwies citeerten [[Luudwet]]en sünd mit Schleichers Stammboom vereinbor. Tolettst begrünn en berühmten Schöler vun em, [[August Leskien]], de ''[[Junggrammatiker|junggrammatische]] School'' in Leipzig mit. Nich tofallig keem de [[Leipziger School]] so vun en Forscher, de de Indogermanistik as en Oort Naturwetenschop ansach. De eersten Sätz vun sien Hööftwark (''Compendium … '') sünd: De Grammatik bildet en Deel vun de Spraakwetenschop oder Glottik. Disse sülvst is Deel vun de Naturgeschicht vun den Minschen. Ehr Methood is in’t Weesentlike de vun de Naturwetenschoppen överhaupt […] Een vun de Hööftopgaven vun de Glottik is de Ermittlung un Beschrieven vun de spraaklichen Sippen oder Spraakstämmen, d.&nbsp;h. de vun een un de sülve Oorspraak afstammten Spraken, un de Anordnung vun disse Sippen na en naturlik Systeem. ===Stammboommodell=== Schleicher hett dor to bi dragen, dat [[Stammboommodell]] (ok Stammboom-, genetisch oder kladistisch Modell) in de [[historische Spraakwetenschop]] bekannt un verbreedt warrn is. Dat Modell beschrifft de Entwicklung vun Spraken analog to en [[Stammboom]]-Diagramm, besünners to en [[phylogenetischer Stammboom]] in de [[biologische Evolution]] vun [[Oort]]en. So as bi Oorten warrt annahmen, dat jede Spraak sik ut eene Oorsprungsspraak entwickelt hett, un dat Spraken mit en gemeensamen Oorvader to de sülve [[Spraakfamilie]] höört.<ref name="ListNelson-Sathi2014">{{cite journal |last1=List |first1=Johann-Mattis |last2=Nelson-Sathi |first2=Shijulal |last3=Geisler |first3=Hans |last4=Martin |first4=William |title=Networks of lexical borrowing and lateral gene transfer in language and genome evolution |journal=BioEssays |volume=36 |issue=2 |year=2014 |pages=141–150 |issn=0265-9247 |doi=10.1002/bies.201300096 |pmid=24375688 |pmc=3910147}}</ref><ref name="AF">[[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell weer lang Tied de wichtigste Methood, üm [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|genetische Verwandschappen]] twüschen Spraken to beschrieven. Dat speelt en grote Rolle in de [[komparative Spraakwetenschop]], de mit Hülp vun bekannte Spraken un de beobachtete Regeln vun den Spraakwandel hypothetische [[Oorspraken (Spraak)|Oorspraken]] rekonstrueert, as to’n Bispeel dat [[Oorindoeuropääsch]] oder anner Oorspraken vun Spraakfamilien. Dat is aver in’t Weesentlik en theoretische un qualitative Vörgang, un Spraakwetenschoppers hebbt ümmer wedder op de Grenzen vun dat Modell henwiest, wiel geografische Verbreedung (''[[horizontal gene transmission|horizontal Überdracht]]'') en grote Rolle speelt, vun [[Lehnwoord]]en bet to [[Kreolspraak|Kreolspraken]] mit mehr as eene Oorsprungsspraak.<ref name="ListNelson-Sathi2014"/> As Alternativ to dat Stammboommodell ontwikkel [[Johannes Schmidt (linguist)|Johannes Schmidt]] 1872 dat [[Wellenmodell]], dat de geografische Verbreedung beter mit inbezieht.<ref name="waves">See {{harvnb|Bloomfield|1933|p=311}}; [[#heggarty|Heggarty ''et al.'' (2010)]]; [[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell hett ok glieke Grenzen as de biologische Klassifikatschoon, wiel dat Problem besteiht, en kontinuierlich Vörgang in feste Eenheiten to delen. In de Biologie sünd dor to’n Bispeel [[Ringarten]], in de Spraakwetenschop [[Dialektkontinuum|Dialektkontinua]]. Dorüm wöör dat Konzept vun en [[Linkage (Spraakwetenschop)|Linkage]] entwickelt, dat en Grupp vun Spraken beschrifft, de sik ut en Dialektkontinuum entwickelt hebbt un nich ut strikt getrennte Eenheiten.<ref name="AF" /> ===Komparative Methood=== In de [[Spraakwetenschop]] is de [[komparative Methood]] en Technik, mit de sik de Entwicklung vun Spraken ünnersöken lett, dör dat Merkmal för Merkmal twüschen twee oder mehr Spraken vergleken warrt, de en [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|gemeensamen Oorsprung]] hebbt. Op disse Wies kann torüggschlaten warrn, wo de Oorsprungsspraak utsah. Disse Methood kann mit de Methood vun de [[interne Rekonstruktion]] vergleken warrn, bi de de Entwicklung vun eene Spraak ut ehr egen Strukturen afledt warrt.<ref>{{harvnb|Lehmann|1993|pp=31 ff}}.</ref> In de Praxis warrt beide Methoorden meist tosamen bruukt: üm vörgeschichtliche Spraakstufen to rekonstrueeren, Lücken in de Überleverung to füllen, de Entwicklung vun Laut-, Form- un anner Systeme to erklären un Verwandschappen twüschen Spraken to bestedigen oder aftowiesen. De komparative Methood wöör in’n 19. Johrhunnert entwickelt. Wichtige Bidrääg keemen vun de däänschen Gelehrten [[Rasmus Christian Rask|Rasmus Rask]] un [[Karl Verner]] sowie vun den düütschen Gelehrten [[Jacob Grimm]]. Schleicher weer de eerste Linguist, de rekonstruerte Formen ut en [[Oorsprungsspraak]] systematisch darsellt hett, in sien Wark ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Spraken'' (1861).<ref>{{harvnb|Lehmann|1993|p=26}}.</ref> He begrünn dit so:<ref>{{harvnb|Schleicher|1874|p=8}}.</ref> <blockquote> In disse Arbeit warrt versöcht, de rekonstruerte [[Oorindoeuropääsch|indogermanische Oorsprungsspraak]] direkt neven ehr tatsächlich överleverte Töchtersprachen to stellen. Disse Darstellungswies maakt dat leichter, de Resultaten vun de Ünnersöken konkret to sehn un de Natur vun de enkelte [[Indogermanische Spraken]] beter to verstahn. To gliek wiest se, dat de Annahm falsch is, dat de nich-indischen indogermanischen Spraken ut dat Altindische ([[Sanskrit]]) hervorgahn sünd. </blockquote> ===Schleichers Fabel=== [[Schleichers Fabel]] is en Text in en rekonstruerte Versioon vun dat [[Oorindoeuropääsch]] (PIE), de Schleicher 1868 publiceert hett. He weer de eerste, de en Text in disse Spraak schreven hett. De Fabel heet {{lang|ine-x-proto|Avis akvāsas ka|proto=no}} („Dat Schop un de Peerde“). Later hebbt verschedene Gelehrten överarbeidete Versioonen vun disse Fabel publiceert, wiel sik dat Bild vun dat Oorindoeuropääsch mit de Tied ännert hett. De Fabel kann as [[Paralleltext]] doren, de wiesen de grote Verännerungen, de de rekonstruerte Spraak in de letzten 150 Johr vun de Forschung dörmaakt hett. == Schriften (Uutwahl) == * ''Zur vergleichenden Sprachgeschichte.'' (''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' I.) H. B. König, Bonn 1848. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10583128?page=2%2C3 Digitalisat]. * ''Die Sprachen Europas in systematischer Uebersicht.'' (''Linguistische Untersuchungen.'' II.) H. B. König, Bonn 1850. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11928830?page=6%2C7 Digitalisat]. ** Neu herausgegeben von Konrad Körner, Amsterdam, John Benjamins (1982) * ''Die formenlehre der kirchenslawischen sprache, erklärend und vergleichend dargestellt.'' H. B. König, Bonn 1852. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588803?page=5 Digitalisat]. (Nachdruck bei Gerstenberg, Hildesheim 1976; Buske, Hamburg 1998, ISBN 3-87118-540-X) * ''Die ersten Spaltungen des indogermanischen Urvolkes.'' In: ''Allgemeine Monatsschrift für Wissenschaft und Literatur,'' Jg. 1853, [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10540032?page=804%2C805 S. 786f.] * ''Handbuch der Litauischen Sprache''. 2 Bände. Calve, Prag [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588755?page=2%2C3 1856], [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588756?page=2%2C3 1857]. * ''Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder.'' H. Böhlau, Weimar 1857. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10035629?page=5 Digitalisat]. * ''Volkstümliches aus Sonneberg im Meininger oberlande.'' Kommission H. Böhlau, Weimar 1858. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11748679?page=5 Digitalisat]. * ''Kurzer Abriß der Geschichte der italischen Sprachen (des Lateinischen und seiner Schwestersprachen).'' In: ''[[Rheinisches Museum für Philologie]]'' N. F. 14, 1859, S. 329–346. [http://www.rhm.uni-koeln.de/014/Schleicher.pdf PDF]. * ''Die Deutsche Sprache.'' J. G. Cotta, Stuttgart 1860. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10584312?page=5 Digitalisat]. ** Überarbeitet und neu herausgegeben von [[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]. Stuttgart, J. G. Cotta, Stuttgart 1888. * ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' (Kurzer Abriss der indogermanischen Ursprache, des Altindischen, Altiranischen, Altgriechischen, Altitalischen, Altkeltischen, Altslawischen, Litauischen und Altdeutschen.) (2 Bde.) Weimar, H. Böhlau (Bd. 1 1861 {{DTAW|schleicher_indogermanische01_1861}}; Bd. 2 1862 {{DTAW|schleicher_indogermanische02_1862}}); Nachdruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1071-4 * ''Die Darwinsche Theorie und die Sprachwissenschaft.'' Offenes Sendschreiben an Herrn Dr. Ernst Häckel, a. o. Professor der Zoologie und Director des zoologischen Museums an der Universität Jena. Hermann Böhlau, Weimar 1863. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588615?page=1 Digitalisat]. ({{DTAW|schleicher_darwin_1863}}) (3. Auflage 1873, {{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-527393}}) ** ''Darwinism Tested by the Science of Language.'' Translated from the German of Professor August Schleicher by Dr. Alex. V. W. Bikkers. J. C. Hotten, London 1869. [https://books.google.de/books?id=p0Ki6e8f5SUC&pg=PA5 Digitalisat]. * ''Über die Bedeutung der Sprache für die Naturgeschichte des Menschen.'' Hermann Böhlau, Weimar 1865. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588616?page=3 Digitalisat]. * ''[[Kristijonas Donelaitis|Christian Donalitius]] Litauische Dichtungen'' (mit litauisch-deutschem Glossar herausgegeben von A. Schleicher), St. Petersburg, Russische Akademie der Wissenschaften (1865) * ''Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache.'' Nachdruck Sändig Reprint Verlag H.R. Wohlwend, ISBN 3-253-01908-X * ''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' Nachdruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1072-2 == Literatur == * {{NDB|23|50||Schleicher, August|[[Gertrud Bense]]|118759302}} * Gertrud Bense, Maria Kozianka, Gottfried Meinhold: ''Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena''. Mayer, Jena/Erlangen 1994, ISBN 3-925978-38-0. * [[Karl-Heinz Best]]: ''August Schleicher (1821–1868)''. In: ''Glottometrics'' 13, 2006, Seiten 73–75 (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g13zeit.pdf#page=77 Volltext]). (De Bidrag geit op Schleicher siene Wichtigkeid för de [[Quantitative Linguistik]] in.) * Joachim Dietze: ''August Schleicher als Slawist. Sein Leben und Werk in der Sicht der Indogermanistik''. Akademie-Verlag, Berlin 1966. * [[Konrad Körner (Sprachwissenschaftler)|Konrad Körner]]: ''Linguistics and evolution theory (Three essays by August Schleicher, Ernst Haeckel and [[Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek|Wilhelm Bleek]])''. John Benjamins, Amsterdam-Philadelphia 1983. * [[Salomon Lefmann]]: ''August Schleicher. Skizze.'' Leipzig 1870. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11001396?page=7 Digitalisat]. * [[Robert J. Richards]]: ''The linguistic creation of man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the missing link in nineteenth-century evolutionary theory.'' In: ''Experimenting in tongues.'' Studies in science and language. Ed. by Matthias Dörries. Stanford, Cal. 2002, S. 21–48 und 168–175. * {{ADB|31|402|416|Schleicher, August|[[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]|ADB:Schleicher, August}} * Theodor Syllaba: ''August Schleicher und Böhmen''. Karolinum, Prag 1995, ISBN 80-7066-942-X. * Liba Taub: ''Evolutionary Ideas and „Empirical“ Methods: The Analogy Between Language and Species in the Works of [[Charles Lyell|Lyell]] and Schleicher.'' In: ''British Journal for the History of Science'' 26, 1993, S. 171–193. * Horst Traut: ''Die Liederhandschrift des [[Johann Georg Steiner (Maler, 1746)|Johann Georg Steiner]] aus Sonneberg in der Überlieferung durch August Schleicher''. Hain, Rudolstadt 1996, ISBN 3-930215-27-6. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt''. Logos, Berlin 2007. * {{BLKÖ|Schleicher, August|30|80|82}} == Weblenken == {{Commonscat|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|118759302}} * [[Robert J. Richards]], [https://www.academia.edu/809159/The_linguistic_creation_of_man_Charles_Darwin_August_Schleicher_Ernst_Haeckel_and_the_missing_link_in_nineteenth_century_evolutionary_theory The Linguistic Creation of Man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the Missing Link in Nineteenth-Century Evolutionary Theory]. == Nawiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Schleicher, August}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1821]] [[Kategorie:Storven 1868]] [[Kategorie:Indogermaansch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Perfesser]] [[Kategorie:Schriever]] {{Normdaten|TYP=p|GND=118759302|LCCN=n80113306|VIAF=64164510}} i2gouaig6194pw3kn383wlr6i5krk0x 1062076 1062075 2026-04-07T09:47:59Z Flaverius 21322 1062076 wikitext text/x-wiki [[Datei:August Schleicher.jpg|mini|August Schleicher]] '''August Schleicher''' (* [[19. Februar]] [[1821]] in [[Meiningen]]; † [[6. Dezember]] [[1868]] in [[Jena]]<ref>Doodsnaricht in ''Blätter von der Saale'' vun’n 8. Dezember 1868, [https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00236720/JZ_Blaetter_von_der_Saale_216860059_1868_1176.tif Lokales].</ref>) weer een düütschen [[Spraakwetenschop]]per. He gellt as Begrünner vun de [[Stammboomtheorie]] in de [[komparative Spraakwetenschop]] un tohoop mit [[Franz Bopp]] as Bahnbreker vun de [[Indogermanistik]]. August Schleicher unnersöch woans de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie tohoophangt. De Allgemene Linguistik bekeek he as Deel vun de Natuurwetenschoppen un definieer [[Spraak]] as enen natüürlichen Bestanddeel vun dat Leven, den sien [[Spraakwannel|Wannel]] –&nbsp;so as bi [[Oort (Biologie)|Aarden]] in de [[Biologie]]&nbsp;– de Gesetten vun de [[Evolutschoon]] folgt. Op Grundlaag vun sienen Resultaten teken he in August 1853 den Oorsprung vun de Indoeuropääschen Spraken in enen vun den eersten „Stammbööm“ na, de in de Geschicht vun de Spraakwetenschop un ook vun de [[Biologie]] (to’n Bispeel bi [[Charles Darwin]]) publizeert worrn sünd. As sien Höövdwark gellt dat ''{{lang|der|Compendium der vergleichenden [[Grammatik]] der [[Indoeuropääsche Spraken|indogermanischen]] Spraken}}'' (1861). == Leven == [[Datei:Sonneberg-Kirchstr-Denkmal1.jpg|mini|Denkmaal in Sonneberg, Kirchstraße]] August Schleicher wurr in [[Meiningen]] as Söhn vun den [[Dokter]] Johann Gottlieb Schleicher (1793–1864) boren. Sien Vadder weer in’n Sommer 1815 as Student in [[Friedrich-Schiller-Universität Jena|Jena]] mit an de Grünnen vun de [[Oorburschenschop]] bedeligt, de sik denn för [[Demokratie|demokraatsche]] [[Reform]]en un gegen de [[Feudalismus|feudale]] Lüttstateree in Düütschland insetten dee. 1821 trock de Familie vun Meiningen na [[Sonneberg]] üm, wo sien Vadder as [[Amtsdokter]]<ref>''Chronik der Stadt Sonneberg 1757-1802 von [[Johann Martin Steiner]].'' Die oberländischen Verwaltungs- un Justizbehörden, Stadtarchiv Sonneberg 2017, ISBN 978-3-00-058293-6, S. 35.</ref> in’t [[Meininger Oberland]] arbeiden dee. De progressive Vadder un de musikaalsch begaavt Moder achten op en gode Schoolbildung vun den spraakbegaavten Jung. Sien Kinner- un Jöögdjahren verbröch August Schleicher in Sonneberg, vun wo he sied sien 14. Levensjohr dat Gymnasium ''[[Casimirianum Coburg]]'' besöch. Sien [[Perfessor]] dor meen, den Spraakstudium weer wegen sienen ümfangrieken Interessen nich good för em passig un hr schull lever evangeelsche [[Theologie]] studeren. Na de Raadslag vun sienen Perfesser begunn August Schleicher na’t Abitur, dat he an’t [[Gymnasium Georgianum (Hildburghausen)|Gymnasium Georgianum Hildburghausen]] maken muds<ref>August Schleicher besöch dat Gymnasium in Coburg, weer man as Inwahner vun Sonneberg ut hoogheidliche Grünn twungen, de Examrn in’t Herzogdom Sassen-Meiningen aftoleggen.</ref>, 1840 in [[Universität Leipzig|Leipzig]] mit dat Theologiestudium. Na’t eerste Semester wessel he kort na de [[Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg|protestantsche Hoochschool Erlangen]] un mark, dat em de Theologie jümmer minner toseggen dee. Vun Erlangen gung he na [[Eberhard Karls Universität Tübingen|Tübingen]] un kreeg Kontakt mit de Philosophie vun [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]. Hegelianers uut dat [[Evangelisches Stift Tübingen|Tübinger Stift]] as [[David Friedrich Strauß]], [[Jakob Friedrich Reiff]], [[Ferdinand Christian Baur]] oder [[Friedrich Theodor Vischer]] leren dor. So befaat sik Schleicher mit [[Philosophie|philosoophsche]] Fragen, keem vun de Theologie af un begunn as Schöler vun [[Heinrich Georg August Ewald]] dat Studium vun [[Orientalistik|orientaalsche]] Spraken. In korte Tied leer he [[Hebrääsche Sprache|Hebrääsch]] un ook [[Sanskrit]], [[Araabsche Spraak|Araabsch]] un [[Persische Spraaak|Persisch]]. Bloots wedderwillig stemm sien Vadder 1843 den Wessel na de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] to. In enen Breev warn he em: {{lang|de|„Ein Philolog ist ein elender Lump, zumal wenn er wirklich einer ist. An dieses Studium Geld zu wenden, verlohnt sich nicht. […] Ganz anders steht es doch um einen Dorfpfarrer, wenn er seine Gemeinde erbaut und ihre Herzen erweicht.“}} (''Een Philoloog is een elennigen Lump, besünners wenn he dat würklich is. An dit Studium Geld to geven loont sik nich. […] Heel anners steiht dat doch üm en Dörppaster, wenn he sien Gemeen opboot un eer Harten week maakt.'') In Bonn studeer Schleicher [[Klassische Philologie|klass’sche Spraken]], kreeg dörch [[Philologie|Philologen]] as [[Friedrich Ritschl]] un [[Friedrich Gottlieb Welcker]] en Inblick in de Spraakwetenschop vun [[Wilhelm von Humboldt]] un sloot 1846 dat Studium mit de [[Promotschoon (Dokter)|Promotschoon]] af. Dor na befaat he sik in Bonn mit komparativ spraakwetenschoplich Ünnersöök un höll doröver Vörlesungen an de Universität. 1848 kehr August Schleicher na [[Döringen]] in sien Heimatstadt Sonneberg torügg un arbeed eerst as Privaatgelehrten op spraakwetenschoplich Rebeed. In Bonn weer Prinz [[Georg II. (Sassen-Meiningen)|Georg]] vun [[Huus Sassen-Meiningen|Sassen-Meiningen]], de dor ok studeert harr, op em opmerksam worrn. De Arvprinz harr em nich bloots sien Fründschap anbaden, man oko een rieklich Stipendium besorgt, dat em vun 1848 bet 1850 gröttere Reisen un längere Tied in [[Paris]], [[London]] un [[Wien]] möglich maken dee. Bi de Uutlandsreisen arbeid he as [[Reporter|Korrespondent]] för de [[Augsborg]]er ''[[Allgemeine Zeitung (19. Jahrhundert)|Allgemeine Zeitung]]'' un de ''[[Kölnische Zeitung]]''. In sienen Berichten över de politischen Gescheenisse vun 1848 uut Paris un later ut Wien wees he apen Sympathie för de liberaal-demokraatsche Fraktschoon vun de [[Frankforter Natschonaalversammeln]]. Do keem he mit in’t Blickfeld vun de [[Öösterriek-Ungarn|Habsborger]] Polizei, de em in siene Tied in Wien un [[Prag]] över mehrere Jahren uutspioneer. 1850 folg he [[Georg Curtius]] na Prag, üm sik mit [[Slawistik|slaawsche Spraken]] to befaten. Blangenbi siene Korrespondentenarbeid harr August Schleicher al merere wichtige spraakwetenschopliche Arbeiden publizeert, so dat em de [[Karls-Universität Prag|Prager Universität]] 1850 to’n extraordinären Perfesser för ''[[Klassische Philologie]]'' un 1853 to’n [[Perfessor|Ordinarius]] för ''komparative Spraakforschen, Düütsch un Sanskrit'' berööp. He kreeg Kontakt to [[František Ladislav Čelakovský|Franz Tschelakowski]] un [[Pavel Jozef Šafárik|Paul Schaffarik]] un lehr in korte Tied ook [[Tschechische Spraak|Tschechsch]]. Dörch de Arbeid mit de öllsten slaawschen Schriftdenkmalen bröch he 1852 siene „{{lang|der|Formenlehre der kirchenslawischen Sprache}}“ ({{S|''Formenlehr vun de karkenslaawsche Spraak''}}). In dit Wark föhr he den Begreep „[[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Karkenslaawsch]]“ ({{S|de|''Kirchenslawisch''}} in de Spraakwetenschop in. Tiedens sien Professuur in Prag konzentreer he sik op slaawsche Spraken un dat [[Litausche Spraak|Litausche]], dat in de Indogermanistik en besünnere Rolle speelt. 1852 kreeg he en Stipendium vun de ''[[Österreichische Akademie der Wissenschaften|Wiener Akademie der Wissenschaften]]'' för ene Forschungsreis na [[Oostpreußen]]. Dor bleev he en halv Johr, lehr in Gesprekeb mit Litauers ehr Spraak fletig snacken un sammel veel Materiaal för dat ''{{lang|de|Handbuch der litauischen Sprache}}'' {{S|nds|Handbook vun de litausche Spraak}}, dat he 1855/56 in Prag ruutgeev. Neven de wetenschopliche Bedüden hett dit Wark bet vundaag en groten Weert för de spraakliche un kulturelle Sülvstbestimmung vun de Litauers. 1856 toog sik August Schleicher wegen politischen Represschonen torügg un wull ok wegen sien Gesundheid för över en Johr na Sonneberg torügg, wo he Feldforschung bedreev. In de Gegend üm Sonneberg warrt [[Itzgründisch]] snackt, en [[Ünnerfränksch|mainfränksche Dialekt]], de för Spraakforschers bet vundaag interessant is.<ref>Vgl. z.&nbsp;B. Wolfgang Lösch: ''Zur Dialektsituation im Grenzsaum zwischen Südthüringen und Nordbayern''. In: [[Dieter Stellmacher]] (Ruutgever): ''Dialektologie zwischen Tradition und Neuansätzen''. ZDL-Beiheft 109, Stuttgart 2000, S. 156–165; Verena Sauer: ''Dialektgrenzen – Grenzdialekte. Die Struktur der itzgründischen Dialektlandschaft an der ehemaligen deutsch-deutschen Grenze''. de Gruyter, Berlin 2018</ref> 1857 kreeg August Schleicher den Roop, as Perfesser an de philosoophsche Fakultät vun de Universität Jena to gahn. He verbunn dor grote Hoffnungen mit. De Enttäuschung weer groot, as he dor op en konservative Professorenschop stött un mit sien wetenschopliche un politische Ansichten en Butensieder bleev. Schleicher schall seggt hebben: „Jena is en groot Moor, un ik bün de Frosch dorin.“ Siet 1861 ontwikkel sik twüschen em un [[Ernst Haeckel]] en besünnere Fründschap. Mit em kunn he de evolutionstheoretischen un naturwetenschoplichen Fragen bespreken, de em as Spraakforscher beschäftigen deden. In dat sülve Johr maakt em de [[Bayerische Akademie der Wissenschaften]] to’n korresponderen Lid. 1863 wöör he as ordentliches Lid in de [[Sächsische Akademie der Wissenschaften|Königlich Sächsische Gesellschaft der Wissenschaften]] upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.saw-leipzig.de/de/mitglieder/schleichera |titel=Mitglieder der SAW: August Schleicher |hrsg=Sächsische Akademie der Wissenschaften |abruf=2016-11-25}}</ref> As korresponderen Lidmaat vun de [[Russische Akademie der Wissenschaften|Russische Akademie der Wissenschaften]] in [[Sankt Petersborg]] arbeed August Schleicher an dree gröttere Warken: ''De komparative Grammatik der slaawschen Spraken'', ''De komparative Grammatik der [[Baltische Spraken|baltschen Spraken]]'' un ''De Grammatik der slawo-baltschen Oorspraak''. Sien fröhe Dood 1868 verhinner dit Vörhebben un droog dor to bi, dat he in de düütsche Spraakwetenschop en Butensieder bleev. [[Datei:Jena Johannisfriedhof Grabplatte Schleicher, August.jpg|mini|Grabplaat August un Graffmal Fanny Schleicher op den [[Johannisfriedhof (Jena)|Johannisfriedhoff in Jena]]]] August Schleicher starv villicht an Lungen-[[Tuberkulose]], de sik al in sien Studentenjohr ankünnigt harr. Na de Raad vun sien Vadder versöcht he, de „Schwindsucht“ mit en gesunde Levenswies to begegnen. In Bonn harr he mit dat [[Turnen]] anfungen un bedreev dat ok later tosamen mit Ernst Haeckel. Butendem söcht he regelmaatig Erholung in de gesunde Waldluft vun sien Heimatstadt Sonneberg, wo he vaak bi sien Öllern, Schwiegeröllern un Frünnen weer. Na sien Dood richt de Stadt Sonneberg em en Denksteen op un nenn de Schleicherstraße na em. == Wark == === Översicht === [[Datei:Schleicher Tree.jpg|mini|Schleichers Stammboommodell]] Schleicher weer de eerste Linguist, de sik sehr ernsthaft de Rekonstruktion vun de [[Indogermanische Oorspraak|indogermanischen Oorspraak]] towend. Schleichers Forderung geiht över dat blote Erfassen vun de öllste Spraakstufe rut un richt sik op de Erschlötung vun de allensamen Oorform, nich ut romantische Oor-Sehnsucht, man üm all dat Verschiedene op dat ursprünglich Gemeensame torüggtoföhren, so dat bi em nich mehr dat Sanskrit dat Ennpunkt weer, man dat Indogermanische as Oorspraak vör de Opdeelung in de enkelnen Spraken. Dorbi weer he sehr toversichtlich un schreev sogor en korte [[Indogermanische Fabel|Fabel]] in disse rekonstruerte indogermanische Oorspraak. Dat Stammboommodell konsequent to Enn denkt, führt to en gemeensame Oorspraak vun all Spraken. Schleichers Warken harr för de [[Indogermanistik]] in dree Richtungen langduren Einfluss. To’n eenen geiht op em de Konventioon torügg, rekonstruerte Formen mit en Sternchen to kennteken. To’n annern weer Schleicher de eerste, de de indogermanischen Spraken in en Stammboom darstellt. De üüblicherwies citeerten [[Luudwet]]en sünd mit Schleichers Stammboom vereinbor. Tolettst begrünn en berühmten Schöler vun em, [[August Leskien]], de ''[[Junggrammatiker|junggrammatische]] School'' in Leipzig mit. Nich tofallig keem de [[Leipziger School]] so vun en Forscher, de de Indogermanistik as en Oort Naturwetenschop ansach. De eersten Sätz vun sien Hööftwark (''Compendium … '') sünd: De Grammatik bildet en Deel vun de Spraakwetenschop oder Glottik. Disse sülvst is Deel vun de Naturgeschicht vun den Minschen. Ehr Methood is in’t Weesentlike de vun de Naturwetenschoppen överhaupt […] Een vun de Hööftopgaven vun de Glottik is de Ermittlung un Beschrieven vun de spraaklichen Sippen oder Spraakstämmen, d.&nbsp;h. de vun een un de sülve Oorspraak afstammten Spraken, un de Anordnung vun disse Sippen na en naturlik Systeem. ===Stammboommodell=== Schleicher hett dor to bi dragen, dat [[Stammboommodell]] (ok Stammboom-, genetisch oder kladistisch Modell) in de [[historische Spraakwetenschop]] bekannt un verbreedt warrn is. Dat Modell beschrifft de Entwicklung vun Spraken analog to en [[Stammboom]]-Diagramm, besünners to en [[phylogenetischer Stammboom]] in de [[biologische Evolution]] vun [[Oort]]en. So as bi Oorten warrt annahmen, dat jede Spraak sik ut eene Oorsprungsspraak entwickelt hett, un dat Spraken mit en gemeensamen Oorvader to de sülve [[Spraakfamilie]] höört.<ref name="ListNelson-Sathi2014">{{cite journal |last1=List |first1=Johann-Mattis |last2=Nelson-Sathi |first2=Shijulal |last3=Geisler |first3=Hans |last4=Martin |first4=William |title=Networks of lexical borrowing and lateral gene transfer in language and genome evolution |journal=BioEssays |volume=36 |issue=2 |year=2014 |pages=141–150 |issn=0265-9247 |doi=10.1002/bies.201300096 |pmid=24375688 |pmc=3910147}}</ref><ref name="AF">[[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell weer lang Tied de wichtigste Methood, üm [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|genetische Verwandschappen]] twüschen Spraken to beschrieven. Dat speelt en grote Rolle in de [[komparative Spraakwetenschop]], de mit Hülp vun bekannte Spraken un de beobachtete Regeln vun den Spraakwandel hypothetische [[Oorspraken (Spraak)|Oorspraken]] rekonstrueert, as to’n Bispeel dat [[Oorindoeuropääsch]] oder anner Oorspraken vun Spraakfamilien. Dat is aver in’t Weesentlik en theoretische un qualitative Vörgang, un Spraakwetenschoppers hebbt ümmer wedder op de Grenzen vun dat Modell henwiest, wiel geografische Verbreedung (''[[horizontal gene transmission|horizontal Überdracht]]'') en grote Rolle speelt, vun [[Lehnwoord]]en bet to [[Kreolspraak|Kreolspraken]] mit mehr as eene Oorsprungsspraak.<ref name="ListNelson-Sathi2014"/> As Alternativ to dat Stammboommodell ontwikkel [[Johannes Schmidt (linguist)|Johannes Schmidt]] 1872 dat [[Wellenmodell]], dat de geografische Verbreedung beter mit inbezieht.<ref name="waves">See {{harvnb|Bloomfield|1933|p=311}}; [[#heggarty|Heggarty ''et al.'' (2010)]]; [[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell hett ok glieke Grenzen as de biologische Klassifikatschoon, wiel dat Problem besteiht, en kontinuierlich Vörgang in feste Eenheiten to delen. In de Biologie sünd dor to’n Bispeel [[Ringarten]], in de Spraakwetenschop [[Dialektkontinuum|Dialektkontinua]]. Dorüm wöör dat Konzept vun en [[Linkage (Spraakwetenschop)|Linkage]] entwickelt, dat en Grupp vun Spraken beschrifft, de sik ut en Dialektkontinuum entwickelt hebbt un nich ut strikt getrennte Eenheiten.<ref name="AF" /> ===Komparative Methood=== In de [[Spraakwetenschop]] is de [[komparative Methood]] en Technik, mit de sik de Entwicklung vun Spraken ünnersöken lett, dör dat Merkmal för Merkmal twüschen twee oder mehr Spraken vergleken warrt, de en [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|gemeensamen Oorsprung]] hebbt. Op disse Wies kann torüggschlaten warrn, wo de Oorsprungsspraak utsah. Disse Methood kann mit de Methood vun de [[interne Rekonstruktion]] vergleken warrn, bi de de Entwicklung vun eene Spraak ut ehr egen Strukturen afledt warrt.<ref>{{harvnb|Lehmann|1993|pp=31 ff}}.</ref> In de Praxis warrt beide Methoorden meist tosamen bruukt: üm vörgeschichtliche Spraakstufen to rekonstrueeren, Lücken in de Überleverung to füllen, de Entwicklung vun Laut-, Form- un anner Systeme to erklären un Verwandschappen twüschen Spraken to bestedigen oder aftowiesen. De komparative Methood wöör in’n 19. Johrhunnert entwickelt. Wichtige Bidrääg keemen vun de däänschen Gelehrten [[Rasmus Christian Rask|Rasmus Rask]] un [[Karl Verner]] sowie vun den düütschen Gelehrten [[Jacob Grimm]]. Schleicher weer de eerste Linguist, de rekonstruerte Formen ut en [[Oorsprungsspraak]] systematisch darsellt hett, in sien Wark ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Spraken'' (1861).<ref>{{harvnb|Lehmann|1993|p=26}}.</ref> He begrünn dit so:<ref>{{harvnb|Schleicher|1874|p=8}}.</ref> <blockquote> In disse Arbeit warrt versöcht, de rekonstruerte [[Oorindoeuropääsch|indogermanische Oorsprungsspraak]] direkt neven ehr tatsächlich överleverte Töchtersprachen to stellen. Disse Darstellungswies maakt dat leichter, de Resultaten vun de Ünnersöken konkret to sehn un de Natur vun de enkelte [[Indogermanische Spraken]] beter to verstahn. To gliek wiest se, dat de Annahm falsch is, dat de nich-indischen indogermanischen Spraken ut dat Altindische ([[Sanskrit]]) hervorgahn sünd. </blockquote> ===Schleichers Fabel=== [[Schleichers Fabel]] is en Text in en rekonstruerte Versioon vun dat [[Oorindoeuropääsch]] (PIE), de Schleicher 1868 publiceert hett. He weer de eerste, de en Text in disse Spraak schreven hett. De Fabel heet {{lang|ine-x-proto|Avis akvāsas ka|proto=no}} („Dat Schop un de Peerde“). Later hebbt verschedene Gelehrten överarbeidete Versioonen vun disse Fabel publiceert, wiel sik dat Bild vun dat Oorindoeuropääsch mit de Tied ännert hett. De Fabel kann as [[Paralleltext]] doren, de wiesen de grote Verännerungen, de de rekonstruerte Spraak in de letzten 150 Johr vun de Forschung dörmaakt hett. == Schriften (Uutwahl) == * ''Zur vergleichenden Sprachgeschichte.'' (''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' I.) H. B. König, Bonn 1848. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10583128?page=2%2C3 Digitalisat]. * ''Die Sprachen Europas in systematischer Uebersicht.'' (''Linguistische Untersuchungen.'' II.) H. B. König, Bonn 1850. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11928830?page=6%2C7 Digitalisat]. ** Nee ruutgeven vun Konrad Körner, Amsterdam, John Benjamins (1982) * ''Die formenlehre der kirchenslawischen sprache, erklärend und vergleichend dargestellt.'' H. B. König, Bonn 1852. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588803?page=5 Digitalisat]. (Nadruck bi Gerstenberg, [[Hilmessen]] 1976; Buske, [[Hamborg]]1998, ISBN 3-87118-540-X) * ''Die ersten Spaltungen des indogermanischen Urvolkes.'' In: ''Allgemeine Monatsschrift für Wissenschaft und Literatur,'' Jg. 1853, [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10540032?page=804%2C805 S. 786f.] * ''Handbuch der Litauischen Sprache''. 2 Bänn. Calve, Prag [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588755?page=2%2C3 1856], [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588756?page=2%2C3 1857]. * ''Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder.'' H. Böhlau, Weimar 1857. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10035629?page=5 Digitalisat]. * ''Volkstümliches aus Sonneberg im Meininger oberlande.'' Kommission H. Böhlau, Weimar 1858. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11748679?page=5 Digitalisat]. * ''Kurzer Abriß der Geschichte der italischen Sprachen (des Lateinischen und seiner Schwestersprachen).'' In: ''Rheinisches Museum für Philologie'' N. F. 14, 1859, S. 329–346. [http://www.rhm.uni-koeln.de/014/Schleicher.pdf PDF]. * ''Die Deutsche Sprache.'' J. G. Cotta, Stuttgart 1860. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10584312?page=5 Digitalisat]. ** Överarbeidt un nee ruutgeven vun [[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]. Stuttgart, J. G. Cotta, Stuttgart 1888. * ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' (2 Bänn.) Weimar, H. Böhlau (Bd. 1 1861 {{DTAW|schleicher_indogermanische01_1861}}; Bd. 2 1862 {{DTAW|schleicher_indogermanische02_1862}}); Nadruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1071-4 * ''Die Darwinsche Theorie und die Sprachwissenschaft.'' Offenes Sendschreiben an Herrn Dr. Ernst Häckel, a. o. Professor der Zoologie und Director des zoologischen Museums an der Universität Jena. Hermann Böhlau, Weimar 1863. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588615?page=1 Digitalisat]. ({{DTAW|schleicher_darwin_1863}}) (3. Oplaag 1873, {{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-527393}}) ** ''Darwinism Tested by the Science of Language.'' Translated from the German of Professor August Schleicher by Dr. Alex. V. W. Bikkers. J. C. Hotten, London 1869. [https://books.google.de/books?id=p0Ki6e8f5SUC&pg=PA5 Digitalisat]. * ''Über die Bedeutung der Sprache für die Naturgeschichte des Menschen.'' Hermann Böhlau, Weimar 1865. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588616?page=3 Digitalisat]. * ''[[Kristijonas Donelaitis|Christian Donalitius]] Litauische Dichtungen'' (mit litauisch-deutschem Glossar herausgegeben von A. Schleicher), [[Sankt Petersborg|St. Petersborg]], Russische Akademie vun de Wetenschoppen(1865) * ''Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache.'' Nadruck Sändig Reprint Verlag H.R. Wohlwend, ISBN 3-253-01908-X * ''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' Nadruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1072-2 == Literatur == * {{NDB|23|50||Schleicher, August|[[Gertrud Bense]]|118759302}} * Gertrud Bense, Maria Kozianka, Gottfried Meinhold: ''Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena''. Mayer, Jena/Erlangen 1994, ISBN 3-925978-38-0. * [[Karl-Heinz Best]]: ''August Schleicher (1821–1868)''. In: ''Glottometrics'' 13, 2006, Seiten 73–75 (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g13zeit.pdf#page=77 Volltext]). (De Bidrag geit op Schleicher siene Wichtigkeid för de [[Quantitative Linguistik]] in.) * Joachim Dietze: ''August Schleicher als Slawist. Sein Leben und Werk in der Sicht der Indogermanistik''. Akademie-Verlag, Berlin 1966. * [[Konrad Körner (Sprachwissenschaftler)|Konrad Körner]]: ''Linguistics and evolution theory (Three essays by August Schleicher, Ernst Haeckel and [[Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek|Wilhelm Bleek]])''. John Benjamins, Amsterdam-Philadelphia 1983. * [[Salomon Lefmann]]: ''August Schleicher. Skizze.'' Leipzig 1870. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11001396?page=7 Digitalisat]. * [[Robert J. Richards]]: ''The linguistic creation of man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the missing link in nineteenth-century evolutionary theory.'' In: ''Experimenting in tongues.'' Studies in science and language. Ed. by Matthias Dörries. Stanford, Cal. 2002, S. 21–48 und 168–175. * {{ADB|31|402|416|Schleicher, August|[[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]|ADB:Schleicher, August}} * Theodor Syllaba: ''August Schleicher und Böhmen''. Karolinum, Prag 1995, ISBN 80-7066-942-X. * Liba Taub: ''Evolutionary Ideas and „Empirical“ Methods: The Analogy Between Language and Species in the Works of [[Charles Lyell|Lyell]] and Schleicher.'' In: ''British Journal for the History of Science'' 26, 1993, S. 171–193. * Horst Traut: ''Die Liederhandschrift des [[Johann Georg Steiner (Maler, 1746)|Johann Georg Steiner]] aus Sonneberg in der Überlieferung durch August Schleicher''. Hain, Rudolstadt 1996, ISBN 3-930215-27-6. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt''. Logos, Berlin 2007. * {{BLKÖ|Schleicher, August|30|80|82}} == Weblenken == {{Commonscat|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|118759302}} * [[Robert J. Richards]], [https://www.academia.edu/809159/The_linguistic_creation_of_man_Charles_Darwin_August_Schleicher_Ernst_Haeckel_and_the_missing_link_in_nineteenth_century_evolutionary_theory The Linguistic Creation of Man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the Missing Link in Nineteenth-Century Evolutionary Theory]. == Nawiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Schleicher, August}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1821]] [[Kategorie:Storven 1868]] [[Kategorie:Indogermaansch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Perfesser]] [[Kategorie:Schriever]] {{Normdaten|TYP=p|GND=118759302|LCCN=n80113306|VIAF=64164510}} ivnerf7mkcqzyq8c8nu83iyhhj8no1n 1062077 1062076 2026-04-07T09:54:08Z Flaverius 21322 /* Schleichers Fabel */ 1062077 wikitext text/x-wiki [[Datei:August Schleicher.jpg|mini|August Schleicher]] '''August Schleicher''' (* [[19. Februar]] [[1821]] in [[Meiningen]]; † [[6. Dezember]] [[1868]] in [[Jena]]<ref>Doodsnaricht in ''Blätter von der Saale'' vun’n 8. Dezember 1868, [https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00236720/JZ_Blaetter_von_der_Saale_216860059_1868_1176.tif Lokales].</ref>) weer een düütschen [[Spraakwetenschop]]per. He gellt as Begrünner vun de [[Stammboomtheorie]] in de [[komparative Spraakwetenschop]] un tohoop mit [[Franz Bopp]] as Bahnbreker vun de [[Indogermanistik]]. August Schleicher unnersöch woans de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie tohoophangt. De Allgemene Linguistik bekeek he as Deel vun de Natuurwetenschoppen un definieer [[Spraak]] as enen natüürlichen Bestanddeel vun dat Leven, den sien [[Spraakwannel|Wannel]] –&nbsp;so as bi [[Oort (Biologie)|Aarden]] in de [[Biologie]]&nbsp;– de Gesetten vun de [[Evolutschoon]] folgt. Op Grundlaag vun sienen Resultaten teken he in August 1853 den Oorsprung vun de Indoeuropääschen Spraken in enen vun den eersten „Stammbööm“ na, de in de Geschicht vun de Spraakwetenschop un ook vun de [[Biologie]] (to’n Bispeel bi [[Charles Darwin]]) publizeert worrn sünd. As sien Höövdwark gellt dat ''{{lang|der|Compendium der vergleichenden [[Grammatik]] der [[Indoeuropääsche Spraken|indogermanischen]] Spraken}}'' (1861). == Leven == [[Datei:Sonneberg-Kirchstr-Denkmal1.jpg|mini|Denkmaal in Sonneberg, Kirchstraße]] August Schleicher wurr in [[Meiningen]] as Söhn vun den [[Dokter]] Johann Gottlieb Schleicher (1793–1864) boren. Sien Vadder weer in’n Sommer 1815 as Student in [[Friedrich-Schiller-Universität Jena|Jena]] mit an de Grünnen vun de [[Oorburschenschop]] bedeligt, de sik denn för [[Demokratie|demokraatsche]] [[Reform]]en un gegen de [[Feudalismus|feudale]] Lüttstateree in Düütschland insetten dee. 1821 trock de Familie vun Meiningen na [[Sonneberg]] üm, wo sien Vadder as [[Amtsdokter]]<ref>''Chronik der Stadt Sonneberg 1757-1802 von [[Johann Martin Steiner]].'' Die oberländischen Verwaltungs- un Justizbehörden, Stadtarchiv Sonneberg 2017, ISBN 978-3-00-058293-6, S. 35.</ref> in’t [[Meininger Oberland]] arbeiden dee. De progressive Vadder un de musikaalsch begaavt Moder achten op en gode Schoolbildung vun den spraakbegaavten Jung. Sien Kinner- un Jöögdjahren verbröch August Schleicher in Sonneberg, vun wo he sied sien 14. Levensjohr dat Gymnasium ''[[Casimirianum Coburg]]'' besöch. Sien [[Perfessor]] dor meen, den Spraakstudium weer wegen sienen ümfangrieken Interessen nich good för em passig un hr schull lever evangeelsche [[Theologie]] studeren. Na de Raadslag vun sienen Perfesser begunn August Schleicher na’t Abitur, dat he an’t [[Gymnasium Georgianum (Hildburghausen)|Gymnasium Georgianum Hildburghausen]] maken muds<ref>August Schleicher besöch dat Gymnasium in Coburg, weer man as Inwahner vun Sonneberg ut hoogheidliche Grünn twungen, de Examrn in’t Herzogdom Sassen-Meiningen aftoleggen.</ref>, 1840 in [[Universität Leipzig|Leipzig]] mit dat Theologiestudium. Na’t eerste Semester wessel he kort na de [[Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg|protestantsche Hoochschool Erlangen]] un mark, dat em de Theologie jümmer minner toseggen dee. Vun Erlangen gung he na [[Eberhard Karls Universität Tübingen|Tübingen]] un kreeg Kontakt mit de Philosophie vun [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]. Hegelianers uut dat [[Evangelisches Stift Tübingen|Tübinger Stift]] as [[David Friedrich Strauß]], [[Jakob Friedrich Reiff]], [[Ferdinand Christian Baur]] oder [[Friedrich Theodor Vischer]] leren dor. So befaat sik Schleicher mit [[Philosophie|philosoophsche]] Fragen, keem vun de Theologie af un begunn as Schöler vun [[Heinrich Georg August Ewald]] dat Studium vun [[Orientalistik|orientaalsche]] Spraken. In korte Tied leer he [[Hebrääsche Sprache|Hebrääsch]] un ook [[Sanskrit]], [[Araabsche Spraak|Araabsch]] un [[Persische Spraaak|Persisch]]. Bloots wedderwillig stemm sien Vadder 1843 den Wessel na de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] to. In enen Breev warn he em: {{lang|de|„Ein Philolog ist ein elender Lump, zumal wenn er wirklich einer ist. An dieses Studium Geld zu wenden, verlohnt sich nicht. […] Ganz anders steht es doch um einen Dorfpfarrer, wenn er seine Gemeinde erbaut und ihre Herzen erweicht.“}} (''Een Philoloog is een elennigen Lump, besünners wenn he dat würklich is. An dit Studium Geld to geven loont sik nich. […] Heel anners steiht dat doch üm en Dörppaster, wenn he sien Gemeen opboot un eer Harten week maakt.'') In Bonn studeer Schleicher [[Klassische Philologie|klass’sche Spraken]], kreeg dörch [[Philologie|Philologen]] as [[Friedrich Ritschl]] un [[Friedrich Gottlieb Welcker]] en Inblick in de Spraakwetenschop vun [[Wilhelm von Humboldt]] un sloot 1846 dat Studium mit de [[Promotschoon (Dokter)|Promotschoon]] af. Dor na befaat he sik in Bonn mit komparativ spraakwetenschoplich Ünnersöök un höll doröver Vörlesungen an de Universität. 1848 kehr August Schleicher na [[Döringen]] in sien Heimatstadt Sonneberg torügg un arbeed eerst as Privaatgelehrten op spraakwetenschoplich Rebeed. In Bonn weer Prinz [[Georg II. (Sassen-Meiningen)|Georg]] vun [[Huus Sassen-Meiningen|Sassen-Meiningen]], de dor ok studeert harr, op em opmerksam worrn. De Arvprinz harr em nich bloots sien Fründschap anbaden, man oko een rieklich Stipendium besorgt, dat em vun 1848 bet 1850 gröttere Reisen un längere Tied in [[Paris]], [[London]] un [[Wien]] möglich maken dee. Bi de Uutlandsreisen arbeid he as [[Reporter|Korrespondent]] för de [[Augsborg]]er ''[[Allgemeine Zeitung (19. Jahrhundert)|Allgemeine Zeitung]]'' un de ''[[Kölnische Zeitung]]''. In sienen Berichten över de politischen Gescheenisse vun 1848 uut Paris un later ut Wien wees he apen Sympathie för de liberaal-demokraatsche Fraktschoon vun de [[Frankforter Natschonaalversammeln]]. Do keem he mit in’t Blickfeld vun de [[Öösterriek-Ungarn|Habsborger]] Polizei, de em in siene Tied in Wien un [[Prag]] över mehrere Jahren uutspioneer. 1850 folg he [[Georg Curtius]] na Prag, üm sik mit [[Slawistik|slaawsche Spraken]] to befaten. Blangenbi siene Korrespondentenarbeid harr August Schleicher al merere wichtige spraakwetenschopliche Arbeiden publizeert, so dat em de [[Karls-Universität Prag|Prager Universität]] 1850 to’n extraordinären Perfesser för ''[[Klassische Philologie]]'' un 1853 to’n [[Perfessor|Ordinarius]] för ''komparative Spraakforschen, Düütsch un Sanskrit'' berööp. He kreeg Kontakt to [[František Ladislav Čelakovský|Franz Tschelakowski]] un [[Pavel Jozef Šafárik|Paul Schaffarik]] un lehr in korte Tied ook [[Tschechische Spraak|Tschechsch]]. Dörch de Arbeid mit de öllsten slaawschen Schriftdenkmalen bröch he 1852 siene „{{lang|der|Formenlehre der kirchenslawischen Sprache}}“ ({{S|''Formenlehr vun de karkenslaawsche Spraak''}}). In dit Wark föhr he den Begreep „[[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Karkenslaawsch]]“ ({{S|de|''Kirchenslawisch''}} in de Spraakwetenschop in. Tiedens sien Professuur in Prag konzentreer he sik op slaawsche Spraken un dat [[Litausche Spraak|Litausche]], dat in de Indogermanistik en besünnere Rolle speelt. 1852 kreeg he en Stipendium vun de ''[[Österreichische Akademie der Wissenschaften|Wiener Akademie der Wissenschaften]]'' för ene Forschungsreis na [[Oostpreußen]]. Dor bleev he en halv Johr, lehr in Gesprekeb mit Litauers ehr Spraak fletig snacken un sammel veel Materiaal för dat ''{{lang|de|Handbuch der litauischen Sprache}}'' {{S|nds|Handbook vun de litausche Spraak}}, dat he 1855/56 in Prag ruutgeev. Neven de wetenschopliche Bedüden hett dit Wark bet vundaag en groten Weert för de spraakliche un kulturelle Sülvstbestimmung vun de Litauers. 1856 toog sik August Schleicher wegen politischen Represschonen torügg un wull ok wegen sien Gesundheid för över en Johr na Sonneberg torügg, wo he Feldforschung bedreev. In de Gegend üm Sonneberg warrt [[Itzgründisch]] snackt, en [[Ünnerfränksch|mainfränksche Dialekt]], de för Spraakforschers bet vundaag interessant is.<ref>Vgl. z.&nbsp;B. Wolfgang Lösch: ''Zur Dialektsituation im Grenzsaum zwischen Südthüringen und Nordbayern''. In: [[Dieter Stellmacher]] (Ruutgever): ''Dialektologie zwischen Tradition und Neuansätzen''. ZDL-Beiheft 109, Stuttgart 2000, S. 156–165; Verena Sauer: ''Dialektgrenzen – Grenzdialekte. Die Struktur der itzgründischen Dialektlandschaft an der ehemaligen deutsch-deutschen Grenze''. de Gruyter, Berlin 2018</ref> 1857 kreeg August Schleicher den Roop, as Perfesser an de philosoophsche Fakultät vun de Universität Jena to gahn. He verbunn dor grote Hoffnungen mit. De Enttäuschung weer groot, as he dor op en konservative Professorenschop stött un mit sien wetenschopliche un politische Ansichten en Butensieder bleev. Schleicher schall seggt hebben: „Jena is en groot Moor, un ik bün de Frosch dorin.“ Siet 1861 ontwikkel sik twüschen em un [[Ernst Haeckel]] en besünnere Fründschap. Mit em kunn he de evolutionstheoretischen un naturwetenschoplichen Fragen bespreken, de em as Spraakforscher beschäftigen deden. In dat sülve Johr maakt em de [[Bayerische Akademie der Wissenschaften]] to’n korresponderen Lid. 1863 wöör he as ordentliches Lid in de [[Sächsische Akademie der Wissenschaften|Königlich Sächsische Gesellschaft der Wissenschaften]] upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.saw-leipzig.de/de/mitglieder/schleichera |titel=Mitglieder der SAW: August Schleicher |hrsg=Sächsische Akademie der Wissenschaften |abruf=2016-11-25}}</ref> As korresponderen Lidmaat vun de [[Russische Akademie der Wissenschaften|Russische Akademie der Wissenschaften]] in [[Sankt Petersborg]] arbeed August Schleicher an dree gröttere Warken: ''De komparative Grammatik der slaawschen Spraken'', ''De komparative Grammatik der [[Baltische Spraken|baltschen Spraken]]'' un ''De Grammatik der slawo-baltschen Oorspraak''. Sien fröhe Dood 1868 verhinner dit Vörhebben un droog dor to bi, dat he in de düütsche Spraakwetenschop en Butensieder bleev. [[Datei:Jena Johannisfriedhof Grabplatte Schleicher, August.jpg|mini|Grabplaat August un Graffmal Fanny Schleicher op den [[Johannisfriedhof (Jena)|Johannisfriedhoff in Jena]]]] August Schleicher starv villicht an Lungen-[[Tuberkulose]], de sik al in sien Studentenjohr ankünnigt harr. Na de Raad vun sien Vadder versöcht he, de „Schwindsucht“ mit en gesunde Levenswies to begegnen. In Bonn harr he mit dat [[Turnen]] anfungen un bedreev dat ok later tosamen mit Ernst Haeckel. Butendem söcht he regelmaatig Erholung in de gesunde Waldluft vun sien Heimatstadt Sonneberg, wo he vaak bi sien Öllern, Schwiegeröllern un Frünnen weer. Na sien Dood richt de Stadt Sonneberg em en Denksteen op un nenn de Schleicherstraße na em. == Wark == === Översicht === [[Datei:Schleicher Tree.jpg|mini|Schleichers Stammboommodell]] Schleicher weer de eerste Linguist, de sik sehr ernsthaft de Rekonstruktion vun de [[Indogermanische Oorspraak|indogermanischen Oorspraak]] towend. Schleichers Forderung geiht över dat blote Erfassen vun de öllste Spraakstufe rut un richt sik op de Erschlötung vun de allensamen Oorform, nich ut romantische Oor-Sehnsucht, man üm all dat Verschiedene op dat ursprünglich Gemeensame torüggtoföhren, so dat bi em nich mehr dat Sanskrit dat Ennpunkt weer, man dat Indogermanische as Oorspraak vör de Opdeelung in de enkelnen Spraken. Dorbi weer he sehr toversichtlich un schreev sogor en korte [[Indogermanische Fabel|Fabel]] in disse rekonstruerte indogermanische Oorspraak. Dat Stammboommodell konsequent to Enn denkt, führt to en gemeensame Oorspraak vun all Spraken. Schleichers Warken harr för de [[Indogermanistik]] in dree Richtungen langduren Einfluss. To’n eenen geiht op em de Konventioon torügg, rekonstruerte Formen mit en Sternchen to kennteken. To’n annern weer Schleicher de eerste, de de indogermanischen Spraken in en Stammboom darstellt. De üüblicherwies citeerten [[Luudwet]]en sünd mit Schleichers Stammboom vereinbor. Tolettst begrünn en berühmten Schöler vun em, [[August Leskien]], de ''[[Junggrammatiker|junggrammatische]] School'' in Leipzig mit. Nich tofallig keem de [[Leipziger School]] so vun en Forscher, de de Indogermanistik as en Oort Naturwetenschop ansach. De eersten Sätz vun sien Hööftwark (''Compendium … '') sünd: De Grammatik bildet en Deel vun de Spraakwetenschop oder Glottik. Disse sülvst is Deel vun de Naturgeschicht vun den Minschen. Ehr Methood is in’t Weesentlike de vun de Naturwetenschoppen överhaupt […] Een vun de Hööftopgaven vun de Glottik is de Ermittlung un Beschrieven vun de spraaklichen Sippen oder Spraakstämmen, d.&nbsp;h. de vun een un de sülve Oorspraak afstammten Spraken, un de Anordnung vun disse Sippen na en naturlik Systeem. ===Stammboommodell=== Schleicher hett dor to bi dragen, dat [[Stammboommodell]] (ok Stammboom-, genetisch oder kladistisch Modell) in de [[historische Spraakwetenschop]] bekannt un verbreedt warrn is. Dat Modell beschrifft de Entwicklung vun Spraken analog to en [[Stammboom]]-Diagramm, besünners to en [[phylogenetischer Stammboom]] in de [[biologische Evolution]] vun [[Oort]]en. So as bi Oorten warrt annahmen, dat jede Spraak sik ut eene Oorsprungsspraak entwickelt hett, un dat Spraken mit en gemeensamen Oorvader to de sülve [[Spraakfamilie]] höört.<ref name="ListNelson-Sathi2014">{{cite journal |last1=List |first1=Johann-Mattis |last2=Nelson-Sathi |first2=Shijulal |last3=Geisler |first3=Hans |last4=Martin |first4=William |title=Networks of lexical borrowing and lateral gene transfer in language and genome evolution |journal=BioEssays |volume=36 |issue=2 |year=2014 |pages=141–150 |issn=0265-9247 |doi=10.1002/bies.201300096 |pmid=24375688 |pmc=3910147}}</ref><ref name="AF">[[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell weer lang Tied de wichtigste Methood, üm [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|genetische Verwandschappen]] twüschen Spraken to beschrieven. Dat speelt en grote Rolle in de [[komparative Spraakwetenschop]], de mit Hülp vun bekannte Spraken un de beobachtete Regeln vun den Spraakwandel hypothetische [[Oorspraken (Spraak)|Oorspraken]] rekonstrueert, as to’n Bispeel dat [[Oorindoeuropääsch]] oder anner Oorspraken vun Spraakfamilien. Dat is aver in’t Weesentlik en theoretische un qualitative Vörgang, un Spraakwetenschoppers hebbt ümmer wedder op de Grenzen vun dat Modell henwiest, wiel geografische Verbreedung (''[[horizontal gene transmission|horizontal Überdracht]]'') en grote Rolle speelt, vun [[Lehnwoord]]en bet to [[Kreolspraak|Kreolspraken]] mit mehr as eene Oorsprungsspraak.<ref name="ListNelson-Sathi2014"/> As Alternativ to dat Stammboommodell ontwikkel [[Johannes Schmidt (linguist)|Johannes Schmidt]] 1872 dat [[Wellenmodell]], dat de geografische Verbreedung beter mit inbezieht.<ref name="waves">See {{harvnb|Bloomfield|1933|p=311}}; [[#heggarty|Heggarty ''et al.'' (2010)]]; [[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell hett ok glieke Grenzen as de biologische Klassifikatschoon, wiel dat Problem besteiht, en kontinuierlich Vörgang in feste Eenheiten to delen. In de Biologie sünd dor to’n Bispeel [[Ringarten]], in de Spraakwetenschop [[Dialektkontinuum|Dialektkontinua]]. Dorüm wöör dat Konzept vun en [[Linkage (Spraakwetenschop)|Linkage]] entwickelt, dat en Grupp vun Spraken beschrifft, de sik ut en Dialektkontinuum entwickelt hebbt un nich ut strikt getrennte Eenheiten.<ref name="AF" /> ===Komparative Methood=== In de [[Spraakwetenschop]] is de [[komparative Methood]] en Technik, mit de sik de Entwicklung vun Spraken ünnersöken lett, dör dat Merkmal för Merkmal twüschen twee oder mehr Spraken vergleken warrt, de en [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|gemeensamen Oorsprung]] hebbt. Op disse Wies kann torüggschlaten warrn, wo de Oorsprungsspraak utsah. Disse Methood kann mit de Methood vun de [[interne Rekonstruktion]] vergleken warrn, bi de de Entwicklung vun eene Spraak ut ehr egen Strukturen afledt warrt.<ref>{{harvnb|Lehmann|1993|pp=31 ff}}.</ref> In de Praxis warrt beide Methoorden meist tosamen bruukt: üm vörgeschichtliche Spraakstufen to rekonstrueeren, Lücken in de Überleverung to füllen, de Entwicklung vun Laut-, Form- un anner Systeme to erklären un Verwandschappen twüschen Spraken to bestedigen oder aftowiesen. De komparative Methood wöör in’n 19. Johrhunnert entwickelt. Wichtige Bidrääg keemen vun de däänschen Gelehrten [[Rasmus Christian Rask|Rasmus Rask]] un [[Karl Verner]] sowie vun den düütschen Gelehrten [[Jacob Grimm]]. Schleicher weer de eerste Linguist, de rekonstruerte Formen ut en [[Oorsprungsspraak]] systematisch darsellt hett, in sien Wark ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Spraken'' (1861).<ref>{{harvnb|Lehmann|1993|p=26}}.</ref> He begrünn dit so:<ref>{{harvnb|Schleicher|1874|p=8}}.</ref> <blockquote> In disse Arbeit warrt versöcht, de rekonstruerte [[Oorindoeuropääsch|indogermanische Oorsprungsspraak]] direkt neven ehr tatsächlich överleverte Töchtersprachen to stellen. Disse Darstellungswies maakt dat leichter, de Resultaten vun de Ünnersöken konkret to sehn un de Natur vun de enkelte [[Indogermanische Spraken]] beter to verstahn. To gliek wiest se, dat de Annahm falsch is, dat de nich-indischen indogermanischen Spraken ut dat Altindische ([[Sanskrit]]) hervorgahn sünd. </blockquote> ===Schleichers Fabel=== [[Schleichers Fabel]] is en Text in ene rekonstrueerte Verschoon vun dat [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]], de Schleicher 1868 ruutbrocht het. He weer de eerste, de enrn Text in disse Spraak schreven het. De Fabel heet ''{{lang|ine|Avis akvāsas ka}}'' („Dat Schaap un de Peer“). Later hebbt verschedene Gelehrten överarbeidt Verschonen vun disse Fabel ruutbrocht, wiel sik dat Bild vun dat Oorindoeuropääsch mit de Tied änner. De Fabel döggt so as enen[[Paralleltext]], de wiest woans sik de Rekonstruktschoon vin de rekonstrueerte Spraak in de letzten 150 ännert hett. == Schriften (Uutwahl) == * ''Zur vergleichenden Sprachgeschichte.'' (''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' I.) H. B. König, Bonn 1848. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10583128?page=2%2C3 Digitalisat]. * ''Die Sprachen Europas in systematischer Uebersicht.'' (''Linguistische Untersuchungen.'' II.) H. B. König, Bonn 1850. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11928830?page=6%2C7 Digitalisat]. ** Nee ruutgeven vun Konrad Körner, Amsterdam, John Benjamins (1982) * ''Die formenlehre der kirchenslawischen sprache, erklärend und vergleichend dargestellt.'' H. B. König, Bonn 1852. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588803?page=5 Digitalisat]. (Nadruck bi Gerstenberg, [[Hilmessen]] 1976; Buske, [[Hamborg]]1998, ISBN 3-87118-540-X) * ''Die ersten Spaltungen des indogermanischen Urvolkes.'' In: ''Allgemeine Monatsschrift für Wissenschaft und Literatur,'' Jg. 1853, [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10540032?page=804%2C805 S. 786f.] * ''Handbuch der Litauischen Sprache''. 2 Bänn. Calve, Prag [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588755?page=2%2C3 1856], [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588756?page=2%2C3 1857]. * ''Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder.'' H. Böhlau, Weimar 1857. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10035629?page=5 Digitalisat]. * ''Volkstümliches aus Sonneberg im Meininger oberlande.'' Kommission H. Böhlau, Weimar 1858. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11748679?page=5 Digitalisat]. * ''Kurzer Abriß der Geschichte der italischen Sprachen (des Lateinischen und seiner Schwestersprachen).'' In: ''Rheinisches Museum für Philologie'' N. F. 14, 1859, S. 329–346. [http://www.rhm.uni-koeln.de/014/Schleicher.pdf PDF]. * ''Die Deutsche Sprache.'' J. G. Cotta, Stuttgart 1860. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10584312?page=5 Digitalisat]. ** Överarbeidt un nee ruutgeven vun [[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]. Stuttgart, J. G. Cotta, Stuttgart 1888. * ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' (2 Bänn.) Weimar, H. Böhlau (Bd. 1 1861 {{DTAW|schleicher_indogermanische01_1861}}; Bd. 2 1862 {{DTAW|schleicher_indogermanische02_1862}}); Nadruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1071-4 * ''Die Darwinsche Theorie und die Sprachwissenschaft.'' Offenes Sendschreiben an Herrn Dr. Ernst Häckel, a. o. Professor der Zoologie und Director des zoologischen Museums an der Universität Jena. Hermann Böhlau, Weimar 1863. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588615?page=1 Digitalisat]. ({{DTAW|schleicher_darwin_1863}}) (3. Oplaag 1873, {{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-527393}}) ** ''Darwinism Tested by the Science of Language.'' Translated from the German of Professor August Schleicher by Dr. Alex. V. W. Bikkers. J. C. Hotten, London 1869. [https://books.google.de/books?id=p0Ki6e8f5SUC&pg=PA5 Digitalisat]. * ''Über die Bedeutung der Sprache für die Naturgeschichte des Menschen.'' Hermann Böhlau, Weimar 1865. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588616?page=3 Digitalisat]. * ''[[Kristijonas Donelaitis|Christian Donalitius]] Litauische Dichtungen'' (mit litauisch-deutschem Glossar herausgegeben von A. Schleicher), [[Sankt Petersborg|St. Petersborg]], Russische Akademie vun de Wetenschoppen(1865) * ''Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache.'' Nadruck Sändig Reprint Verlag H.R. Wohlwend, ISBN 3-253-01908-X * ''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' Nadruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1072-2 == Literatur == * {{NDB|23|50||Schleicher, August|[[Gertrud Bense]]|118759302}} * Gertrud Bense, Maria Kozianka, Gottfried Meinhold: ''Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena''. Mayer, Jena/Erlangen 1994, ISBN 3-925978-38-0. * [[Karl-Heinz Best]]: ''August Schleicher (1821–1868)''. In: ''Glottometrics'' 13, 2006, Seiten 73–75 (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g13zeit.pdf#page=77 Volltext]). (De Bidrag geit op Schleicher siene Wichtigkeid för de [[Quantitative Linguistik]] in.) * Joachim Dietze: ''August Schleicher als Slawist. Sein Leben und Werk in der Sicht der Indogermanistik''. Akademie-Verlag, Berlin 1966. * [[Konrad Körner (Sprachwissenschaftler)|Konrad Körner]]: ''Linguistics and evolution theory (Three essays by August Schleicher, Ernst Haeckel and [[Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek|Wilhelm Bleek]])''. John Benjamins, Amsterdam-Philadelphia 1983. * [[Salomon Lefmann]]: ''August Schleicher. Skizze.'' Leipzig 1870. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11001396?page=7 Digitalisat]. * [[Robert J. Richards]]: ''The linguistic creation of man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the missing link in nineteenth-century evolutionary theory.'' In: ''Experimenting in tongues.'' Studies in science and language. Ed. by Matthias Dörries. Stanford, Cal. 2002, S. 21–48 und 168–175. * {{ADB|31|402|416|Schleicher, August|[[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]|ADB:Schleicher, August}} * Theodor Syllaba: ''August Schleicher und Böhmen''. Karolinum, Prag 1995, ISBN 80-7066-942-X. * Liba Taub: ''Evolutionary Ideas and „Empirical“ Methods: The Analogy Between Language and Species in the Works of [[Charles Lyell|Lyell]] and Schleicher.'' In: ''British Journal for the History of Science'' 26, 1993, S. 171–193. * Horst Traut: ''Die Liederhandschrift des [[Johann Georg Steiner (Maler, 1746)|Johann Georg Steiner]] aus Sonneberg in der Überlieferung durch August Schleicher''. Hain, Rudolstadt 1996, ISBN 3-930215-27-6. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt''. Logos, Berlin 2007. * {{BLKÖ|Schleicher, August|30|80|82}} == Weblenken == {{Commonscat|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|118759302}} * [[Robert J. Richards]], [https://www.academia.edu/809159/The_linguistic_creation_of_man_Charles_Darwin_August_Schleicher_Ernst_Haeckel_and_the_missing_link_in_nineteenth_century_evolutionary_theory The Linguistic Creation of Man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the Missing Link in Nineteenth-Century Evolutionary Theory]. == Nawiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Schleicher, August}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1821]] [[Kategorie:Storven 1868]] [[Kategorie:Indogermaansch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Perfesser]] [[Kategorie:Schriever]] {{Normdaten|TYP=p|GND=118759302|LCCN=n80113306|VIAF=64164510}} 3yxrd8hq4jnhvofwjka3eg4tciwz5qm 1062080 1062077 2026-04-07T09:58:11Z Flaverius 21322 /* Schleichers Fabel */ 1062080 wikitext text/x-wiki [[Datei:August Schleicher.jpg|mini|August Schleicher]] '''August Schleicher''' (* [[19. Februar]] [[1821]] in [[Meiningen]]; † [[6. Dezember]] [[1868]] in [[Jena]]<ref>Doodsnaricht in ''Blätter von der Saale'' vun’n 8. Dezember 1868, [https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00236720/JZ_Blaetter_von_der_Saale_216860059_1868_1176.tif Lokales].</ref>) weer een düütschen [[Spraakwetenschop]]per. He gellt as Begrünner vun de [[Stammboomtheorie]] in de [[komparative Spraakwetenschop]] un tohoop mit [[Franz Bopp]] as Bahnbreker vun de [[Indogermanistik]]. August Schleicher unnersöch woans de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie tohoophangt. De Allgemene Linguistik bekeek he as Deel vun de Natuurwetenschoppen un definieer [[Spraak]] as enen natüürlichen Bestanddeel vun dat Leven, den sien [[Spraakwannel|Wannel]] –&nbsp;so as bi [[Oort (Biologie)|Aarden]] in de [[Biologie]]&nbsp;– de Gesetten vun de [[Evolutschoon]] folgt. Op Grundlaag vun sienen Resultaten teken he in August 1853 den Oorsprung vun de Indoeuropääschen Spraken in enen vun den eersten „Stammbööm“ na, de in de Geschicht vun de Spraakwetenschop un ook vun de [[Biologie]] (to’n Bispeel bi [[Charles Darwin]]) publizeert worrn sünd. As sien Höövdwark gellt dat ''{{lang|der|Compendium der vergleichenden [[Grammatik]] der [[Indoeuropääsche Spraken|indogermanischen]] Spraken}}'' (1861). == Leven == [[Datei:Sonneberg-Kirchstr-Denkmal1.jpg|mini|Denkmaal in Sonneberg, Kirchstraße]] August Schleicher wurr in [[Meiningen]] as Söhn vun den [[Dokter]] Johann Gottlieb Schleicher (1793–1864) boren. Sien Vadder weer in’n Sommer 1815 as Student in [[Friedrich-Schiller-Universität Jena|Jena]] mit an de Grünnen vun de [[Oorburschenschop]] bedeligt, de sik denn för [[Demokratie|demokraatsche]] [[Reform]]en un gegen de [[Feudalismus|feudale]] Lüttstateree in Düütschland insetten dee. 1821 trock de Familie vun Meiningen na [[Sonneberg]] üm, wo sien Vadder as [[Amtsdokter]]<ref>''Chronik der Stadt Sonneberg 1757-1802 von [[Johann Martin Steiner]].'' Die oberländischen Verwaltungs- un Justizbehörden, Stadtarchiv Sonneberg 2017, ISBN 978-3-00-058293-6, S. 35.</ref> in’t [[Meininger Oberland]] arbeiden dee. De progressive Vadder un de musikaalsch begaavt Moder achten op en gode Schoolbildung vun den spraakbegaavten Jung. Sien Kinner- un Jöögdjahren verbröch August Schleicher in Sonneberg, vun wo he sied sien 14. Levensjohr dat Gymnasium ''[[Casimirianum Coburg]]'' besöch. Sien [[Perfessor]] dor meen, den Spraakstudium weer wegen sienen ümfangrieken Interessen nich good för em passig un hr schull lever evangeelsche [[Theologie]] studeren. Na de Raadslag vun sienen Perfesser begunn August Schleicher na’t Abitur, dat he an’t [[Gymnasium Georgianum (Hildburghausen)|Gymnasium Georgianum Hildburghausen]] maken muds<ref>August Schleicher besöch dat Gymnasium in Coburg, weer man as Inwahner vun Sonneberg ut hoogheidliche Grünn twungen, de Examrn in’t Herzogdom Sassen-Meiningen aftoleggen.</ref>, 1840 in [[Universität Leipzig|Leipzig]] mit dat Theologiestudium. Na’t eerste Semester wessel he kort na de [[Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg|protestantsche Hoochschool Erlangen]] un mark, dat em de Theologie jümmer minner toseggen dee. Vun Erlangen gung he na [[Eberhard Karls Universität Tübingen|Tübingen]] un kreeg Kontakt mit de Philosophie vun [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]. Hegelianers uut dat [[Evangelisches Stift Tübingen|Tübinger Stift]] as [[David Friedrich Strauß]], [[Jakob Friedrich Reiff]], [[Ferdinand Christian Baur]] oder [[Friedrich Theodor Vischer]] leren dor. So befaat sik Schleicher mit [[Philosophie|philosoophsche]] Fragen, keem vun de Theologie af un begunn as Schöler vun [[Heinrich Georg August Ewald]] dat Studium vun [[Orientalistik|orientaalsche]] Spraken. In korte Tied leer he [[Hebrääsche Sprache|Hebrääsch]] un ook [[Sanskrit]], [[Araabsche Spraak|Araabsch]] un [[Persische Spraaak|Persisch]]. Bloots wedderwillig stemm sien Vadder 1843 den Wessel na de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] to. In enen Breev warn he em: {{lang|de|„Ein Philolog ist ein elender Lump, zumal wenn er wirklich einer ist. An dieses Studium Geld zu wenden, verlohnt sich nicht. […] Ganz anders steht es doch um einen Dorfpfarrer, wenn er seine Gemeinde erbaut und ihre Herzen erweicht.“}} (''Een Philoloog is een elennigen Lump, besünners wenn he dat würklich is. An dit Studium Geld to geven loont sik nich. […] Heel anners steiht dat doch üm en Dörppaster, wenn he sien Gemeen opboot un eer Harten week maakt.'') In Bonn studeer Schleicher [[Klassische Philologie|klass’sche Spraken]], kreeg dörch [[Philologie|Philologen]] as [[Friedrich Ritschl]] un [[Friedrich Gottlieb Welcker]] en Inblick in de Spraakwetenschop vun [[Wilhelm von Humboldt]] un sloot 1846 dat Studium mit de [[Promotschoon (Dokter)|Promotschoon]] af. Dor na befaat he sik in Bonn mit komparativ spraakwetenschoplich Ünnersöök un höll doröver Vörlesungen an de Universität. 1848 kehr August Schleicher na [[Döringen]] in sien Heimatstadt Sonneberg torügg un arbeed eerst as Privaatgelehrten op spraakwetenschoplich Rebeed. In Bonn weer Prinz [[Georg II. (Sassen-Meiningen)|Georg]] vun [[Huus Sassen-Meiningen|Sassen-Meiningen]], de dor ok studeert harr, op em opmerksam worrn. De Arvprinz harr em nich bloots sien Fründschap anbaden, man oko een rieklich Stipendium besorgt, dat em vun 1848 bet 1850 gröttere Reisen un längere Tied in [[Paris]], [[London]] un [[Wien]] möglich maken dee. Bi de Uutlandsreisen arbeid he as [[Reporter|Korrespondent]] för de [[Augsborg]]er ''[[Allgemeine Zeitung (19. Jahrhundert)|Allgemeine Zeitung]]'' un de ''[[Kölnische Zeitung]]''. In sienen Berichten över de politischen Gescheenisse vun 1848 uut Paris un later ut Wien wees he apen Sympathie för de liberaal-demokraatsche Fraktschoon vun de [[Frankforter Natschonaalversammeln]]. Do keem he mit in’t Blickfeld vun de [[Öösterriek-Ungarn|Habsborger]] Polizei, de em in siene Tied in Wien un [[Prag]] över mehrere Jahren uutspioneer. 1850 folg he [[Georg Curtius]] na Prag, üm sik mit [[Slawistik|slaawsche Spraken]] to befaten. Blangenbi siene Korrespondentenarbeid harr August Schleicher al merere wichtige spraakwetenschopliche Arbeiden publizeert, so dat em de [[Karls-Universität Prag|Prager Universität]] 1850 to’n extraordinären Perfesser för ''[[Klassische Philologie]]'' un 1853 to’n [[Perfessor|Ordinarius]] för ''komparative Spraakforschen, Düütsch un Sanskrit'' berööp. He kreeg Kontakt to [[František Ladislav Čelakovský|Franz Tschelakowski]] un [[Pavel Jozef Šafárik|Paul Schaffarik]] un lehr in korte Tied ook [[Tschechische Spraak|Tschechsch]]. Dörch de Arbeid mit de öllsten slaawschen Schriftdenkmalen bröch he 1852 siene „{{lang|der|Formenlehre der kirchenslawischen Sprache}}“ ({{S|''Formenlehr vun de karkenslaawsche Spraak''}}). In dit Wark föhr he den Begreep „[[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Karkenslaawsch]]“ ({{S|de|''Kirchenslawisch''}} in de Spraakwetenschop in. Tiedens sien Professuur in Prag konzentreer he sik op slaawsche Spraken un dat [[Litausche Spraak|Litausche]], dat in de Indogermanistik en besünnere Rolle speelt. 1852 kreeg he en Stipendium vun de ''[[Österreichische Akademie der Wissenschaften|Wiener Akademie der Wissenschaften]]'' för ene Forschungsreis na [[Oostpreußen]]. Dor bleev he en halv Johr, lehr in Gesprekeb mit Litauers ehr Spraak fletig snacken un sammel veel Materiaal för dat ''{{lang|de|Handbuch der litauischen Sprache}}'' {{S|nds|Handbook vun de litausche Spraak}}, dat he 1855/56 in Prag ruutgeev. Neven de wetenschopliche Bedüden hett dit Wark bet vundaag en groten Weert för de spraakliche un kulturelle Sülvstbestimmung vun de Litauers. 1856 toog sik August Schleicher wegen politischen Represschonen torügg un wull ok wegen sien Gesundheid för över en Johr na Sonneberg torügg, wo he Feldforschung bedreev. In de Gegend üm Sonneberg warrt [[Itzgründisch]] snackt, en [[Ünnerfränksch|mainfränksche Dialekt]], de för Spraakforschers bet vundaag interessant is.<ref>Vgl. z.&nbsp;B. Wolfgang Lösch: ''Zur Dialektsituation im Grenzsaum zwischen Südthüringen und Nordbayern''. In: [[Dieter Stellmacher]] (Ruutgever): ''Dialektologie zwischen Tradition und Neuansätzen''. ZDL-Beiheft 109, Stuttgart 2000, S. 156–165; Verena Sauer: ''Dialektgrenzen – Grenzdialekte. Die Struktur der itzgründischen Dialektlandschaft an der ehemaligen deutsch-deutschen Grenze''. de Gruyter, Berlin 2018</ref> 1857 kreeg August Schleicher den Roop, as Perfesser an de philosoophsche Fakultät vun de Universität Jena to gahn. He verbunn dor grote Hoffnungen mit. De Enttäuschung weer groot, as he dor op en konservative Professorenschop stött un mit sien wetenschopliche un politische Ansichten en Butensieder bleev. Schleicher schall seggt hebben: „Jena is en groot Moor, un ik bün de Frosch dorin.“ Siet 1861 ontwikkel sik twüschen em un [[Ernst Haeckel]] en besünnere Fründschap. Mit em kunn he de evolutionstheoretischen un naturwetenschoplichen Fragen bespreken, de em as Spraakforscher beschäftigen deden. In dat sülve Johr maakt em de [[Bayerische Akademie der Wissenschaften]] to’n korresponderen Lid. 1863 wöör he as ordentliches Lid in de [[Sächsische Akademie der Wissenschaften|Königlich Sächsische Gesellschaft der Wissenschaften]] upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.saw-leipzig.de/de/mitglieder/schleichera |titel=Mitglieder der SAW: August Schleicher |hrsg=Sächsische Akademie der Wissenschaften |abruf=2016-11-25}}</ref> As korresponderen Lidmaat vun de [[Russische Akademie der Wissenschaften|Russische Akademie der Wissenschaften]] in [[Sankt Petersborg]] arbeed August Schleicher an dree gröttere Warken: ''De komparative Grammatik der slaawschen Spraken'', ''De komparative Grammatik der [[Baltische Spraken|baltschen Spraken]]'' un ''De Grammatik der slawo-baltschen Oorspraak''. Sien fröhe Dood 1868 verhinner dit Vörhebben un droog dor to bi, dat he in de düütsche Spraakwetenschop en Butensieder bleev. [[Datei:Jena Johannisfriedhof Grabplatte Schleicher, August.jpg|mini|Grabplaat August un Graffmal Fanny Schleicher op den [[Johannisfriedhof (Jena)|Johannisfriedhoff in Jena]]]] August Schleicher starv villicht an Lungen-[[Tuberkulose]], de sik al in sien Studentenjohr ankünnigt harr. Na de Raad vun sien Vadder versöcht he, de „Schwindsucht“ mit en gesunde Levenswies to begegnen. In Bonn harr he mit dat [[Turnen]] anfungen un bedreev dat ok later tosamen mit Ernst Haeckel. Butendem söcht he regelmaatig Erholung in de gesunde Waldluft vun sien Heimatstadt Sonneberg, wo he vaak bi sien Öllern, Schwiegeröllern un Frünnen weer. Na sien Dood richt de Stadt Sonneberg em en Denksteen op un nenn de Schleicherstraße na em. == Wark == === Översicht === [[Datei:Schleicher Tree.jpg|mini|Schleichers Stammboommodell]] Schleicher weer de eerste Linguist, de sik sehr ernsthaft de Rekonstruktion vun de [[Indogermanische Oorspraak|indogermanischen Oorspraak]] towend. Schleichers Forderung geiht över dat blote Erfassen vun de öllste Spraakstufe rut un richt sik op de Erschlötung vun de allensamen Oorform, nich ut romantische Oor-Sehnsucht, man üm all dat Verschiedene op dat ursprünglich Gemeensame torüggtoföhren, so dat bi em nich mehr dat Sanskrit dat Ennpunkt weer, man dat Indogermanische as Oorspraak vör de Opdeelung in de enkelnen Spraken. Dorbi weer he sehr toversichtlich un schreev sogor en korte [[Indogermanische Fabel|Fabel]] in disse rekonstruerte indogermanische Oorspraak. Dat Stammboommodell konsequent to Enn denkt, führt to en gemeensame Oorspraak vun all Spraken. Schleichers Warken harr för de [[Indogermanistik]] in dree Richtungen langduren Einfluss. To’n eenen geiht op em de Konventioon torügg, rekonstruerte Formen mit en Sternchen to kennteken. To’n annern weer Schleicher de eerste, de de indogermanischen Spraken in en Stammboom darstellt. De üüblicherwies citeerten [[Luudwet]]en sünd mit Schleichers Stammboom vereinbor. Tolettst begrünn en berühmten Schöler vun em, [[August Leskien]], de ''[[Junggrammatiker|junggrammatische]] School'' in Leipzig mit. Nich tofallig keem de [[Leipziger School]] so vun en Forscher, de de Indogermanistik as en Oort Naturwetenschop ansach. De eersten Sätz vun sien Hööftwark (''Compendium … '') sünd: De Grammatik bildet en Deel vun de Spraakwetenschop oder Glottik. Disse sülvst is Deel vun de Naturgeschicht vun den Minschen. Ehr Methood is in’t Weesentlike de vun de Naturwetenschoppen överhaupt […] Een vun de Hööftopgaven vun de Glottik is de Ermittlung un Beschrieven vun de spraaklichen Sippen oder Spraakstämmen, d.&nbsp;h. de vun een un de sülve Oorspraak afstammten Spraken, un de Anordnung vun disse Sippen na en naturlik Systeem. ===Stammboommodell=== Schleicher hett dor to bi dragen, dat [[Stammboommodell]] (ok Stammboom-, genetisch oder kladistisch Modell) in de [[historische Spraakwetenschop]] bekannt un verbreedt warrn is. Dat Modell beschrifft de Entwicklung vun Spraken analog to en [[Stammboom]]-Diagramm, besünners to en [[phylogenetischer Stammboom]] in de [[biologische Evolution]] vun [[Oort]]en. So as bi Oorten warrt annahmen, dat jede Spraak sik ut eene Oorsprungsspraak entwickelt hett, un dat Spraken mit en gemeensamen Oorvader to de sülve [[Spraakfamilie]] höört.<ref name="ListNelson-Sathi2014">{{cite journal |last1=List |first1=Johann-Mattis |last2=Nelson-Sathi |first2=Shijulal |last3=Geisler |first3=Hans |last4=Martin |first4=William |title=Networks of lexical borrowing and lateral gene transfer in language and genome evolution |journal=BioEssays |volume=36 |issue=2 |year=2014 |pages=141–150 |issn=0265-9247 |doi=10.1002/bies.201300096 |pmid=24375688 |pmc=3910147}}</ref><ref name="AF">[[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell weer lang Tied de wichtigste Methood, üm [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|genetische Verwandschappen]] twüschen Spraken to beschrieven. Dat speelt en grote Rolle in de [[komparative Spraakwetenschop]], de mit Hülp vun bekannte Spraken un de beobachtete Regeln vun den Spraakwandel hypothetische [[Oorspraken (Spraak)|Oorspraken]] rekonstrueert, as to’n Bispeel dat [[Oorindoeuropääsch]] oder anner Oorspraken vun Spraakfamilien. Dat is aver in’t Weesentlik en theoretische un qualitative Vörgang, un Spraakwetenschoppers hebbt ümmer wedder op de Grenzen vun dat Modell henwiest, wiel geografische Verbreedung (''[[horizontal gene transmission|horizontal Überdracht]]'') en grote Rolle speelt, vun [[Lehnwoord]]en bet to [[Kreolspraak|Kreolspraken]] mit mehr as eene Oorsprungsspraak.<ref name="ListNelson-Sathi2014"/> As Alternativ to dat Stammboommodell ontwikkel [[Johannes Schmidt (linguist)|Johannes Schmidt]] 1872 dat [[Wellenmodell]], dat de geografische Verbreedung beter mit inbezieht.<ref name="waves">See {{harvnb|Bloomfield|1933|p=311}}; [[#heggarty|Heggarty ''et al.'' (2010)]]; [[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell hett ok glieke Grenzen as de biologische Klassifikatschoon, wiel dat Problem besteiht, en kontinuierlich Vörgang in feste Eenheiten to delen. In de Biologie sünd dor to’n Bispeel [[Ringarten]], in de Spraakwetenschop [[Dialektkontinuum|Dialektkontinua]]. Dorüm wöör dat Konzept vun en [[Linkage (Spraakwetenschop)|Linkage]] entwickelt, dat en Grupp vun Spraken beschrifft, de sik ut en Dialektkontinuum entwickelt hebbt un nich ut strikt getrennte Eenheiten.<ref name="AF" /> ===Komparative Methood=== In de [[Spraakwetenschop]] is de [[komparative Methood]] en Technik, mit de sik de Entwicklung vun Spraken ünnersöken lett, dör dat Merkmal för Merkmal twüschen twee oder mehr Spraken vergleken warrt, de en [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|gemeensamen Oorsprung]] hebbt. Op disse Wies kann torüggschlaten warrn, wo de Oorsprungsspraak utsah. Disse Methood kann mit de Methood vun de [[interne Rekonstruktion]] vergleken warrn, bi de de Entwicklung vun eene Spraak ut ehr egen Strukturen afledt warrt.<ref>{{harvnb|Lehmann|1993|pp=31 ff}}.</ref> In de Praxis warrt beide Methoorden meist tosamen bruukt: üm vörgeschichtliche Spraakstufen to rekonstrueeren, Lücken in de Überleverung to füllen, de Entwicklung vun Laut-, Form- un anner Systeme to erklären un Verwandschappen twüschen Spraken to bestedigen oder aftowiesen. De komparative Methood wöör in’n 19. Johrhunnert entwickelt. Wichtige Bidrääg keemen vun de däänschen Gelehrten [[Rasmus Christian Rask|Rasmus Rask]] un [[Karl Verner]] sowie vun den düütschen Gelehrten [[Jacob Grimm]]. Schleicher weer de eerste Linguist, de rekonstruerte Formen ut en [[Oorsprungsspraak]] systematisch darsellt hett, in sien Wark ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Spraken'' (1861).<ref>{{harvnb|Lehmann|1993|p=26}}.</ref> He begrünn dit so:<ref>{{harvnb|Schleicher|1874|p=8}}.</ref> <blockquote> In disse Arbeit warrt versöcht, de rekonstruerte [[Oorindoeuropääsch|indogermanische Oorsprungsspraak]] direkt neven ehr tatsächlich överleverte Töchtersprachen to stellen. Disse Darstellungswies maakt dat leichter, de Resultaten vun de Ünnersöken konkret to sehn un de Natur vun de enkelte [[Indogermanische Spraken]] beter to verstahn. To gliek wiest se, dat de Annahm falsch is, dat de nich-indischen indogermanischen Spraken ut dat Altindische ([[Sanskrit]]) hervorgahn sünd. </blockquote> ===Schleichers Fabel=== [[Schleichers Fabel]] is een Text in ene rekonstrueerte Verschoon vun dat [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsche]], de Schleicher 1868 ruutbrocht het. He weer de eerste, de enrn Text in disse Spraak schreven het. De Fabel heet ''{{lang|ine|Avis akvāsas ka}}'' („Dat Schaap un de Peer“). Later hebbt verschedene Geleerten överarbeidt Verschonen vun disse Fabel ruutbrocht, ümdat sik dat Bild vun dat Oorindoeuropääsch mit de Tied änner. De Fabel döggt so as enen [[Paralleltext]], de wiest woans sik de Rekonstruktschoon vun de rekonstrueerte indoeuropääsche Oorspraak in de lesten 150 Jaar ännert het. == Schriften (Uutwahl) == * ''Zur vergleichenden Sprachgeschichte.'' (''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' I.) H. B. König, Bonn 1848. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10583128?page=2%2C3 Digitalisat]. * ''Die Sprachen Europas in systematischer Uebersicht.'' (''Linguistische Untersuchungen.'' II.) H. B. König, Bonn 1850. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11928830?page=6%2C7 Digitalisat]. ** Nee ruutgeven vun Konrad Körner, Amsterdam, John Benjamins (1982) * ''Die formenlehre der kirchenslawischen sprache, erklärend und vergleichend dargestellt.'' H. B. König, Bonn 1852. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588803?page=5 Digitalisat]. (Nadruck bi Gerstenberg, [[Hilmessen]] 1976; Buske, [[Hamborg]]1998, ISBN 3-87118-540-X) * ''Die ersten Spaltungen des indogermanischen Urvolkes.'' In: ''Allgemeine Monatsschrift für Wissenschaft und Literatur,'' Jg. 1853, [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10540032?page=804%2C805 S. 786f.] * ''Handbuch der Litauischen Sprache''. 2 Bänn. Calve, Prag [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588755?page=2%2C3 1856], [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588756?page=2%2C3 1857]. * ''Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder.'' H. Böhlau, Weimar 1857. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10035629?page=5 Digitalisat]. * ''Volkstümliches aus Sonneberg im Meininger oberlande.'' Kommission H. Böhlau, Weimar 1858. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11748679?page=5 Digitalisat]. * ''Kurzer Abriß der Geschichte der italischen Sprachen (des Lateinischen und seiner Schwestersprachen).'' In: ''Rheinisches Museum für Philologie'' N. F. 14, 1859, S. 329–346. [http://www.rhm.uni-koeln.de/014/Schleicher.pdf PDF]. * ''Die Deutsche Sprache.'' J. G. Cotta, Stuttgart 1860. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10584312?page=5 Digitalisat]. ** Överarbeidt un nee ruutgeven vun [[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]. Stuttgart, J. G. Cotta, Stuttgart 1888. * ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' (2 Bänn.) Weimar, H. Böhlau (Bd. 1 1861 {{DTAW|schleicher_indogermanische01_1861}}; Bd. 2 1862 {{DTAW|schleicher_indogermanische02_1862}}); Nadruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1071-4 * ''Die Darwinsche Theorie und die Sprachwissenschaft.'' Offenes Sendschreiben an Herrn Dr. Ernst Häckel, a. o. Professor der Zoologie und Director des zoologischen Museums an der Universität Jena. Hermann Böhlau, Weimar 1863. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588615?page=1 Digitalisat]. ({{DTAW|schleicher_darwin_1863}}) (3. Oplaag 1873, {{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-527393}}) ** ''Darwinism Tested by the Science of Language.'' Translated from the German of Professor August Schleicher by Dr. Alex. V. W. Bikkers. J. C. Hotten, London 1869. [https://books.google.de/books?id=p0Ki6e8f5SUC&pg=PA5 Digitalisat]. * ''Über die Bedeutung der Sprache für die Naturgeschichte des Menschen.'' Hermann Böhlau, Weimar 1865. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588616?page=3 Digitalisat]. * ''[[Kristijonas Donelaitis|Christian Donalitius]] Litauische Dichtungen'' (mit litauisch-deutschem Glossar herausgegeben von A. Schleicher), [[Sankt Petersborg|St. Petersborg]], Russische Akademie vun de Wetenschoppen(1865) * ''Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache.'' Nadruck Sändig Reprint Verlag H.R. Wohlwend, ISBN 3-253-01908-X * ''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' Nadruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1072-2 == Literatur == * {{NDB|23|50||Schleicher, August|[[Gertrud Bense]]|118759302}} * Gertrud Bense, Maria Kozianka, Gottfried Meinhold: ''Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena''. Mayer, Jena/Erlangen 1994, ISBN 3-925978-38-0. * [[Karl-Heinz Best]]: ''August Schleicher (1821–1868)''. In: ''Glottometrics'' 13, 2006, Seiten 73–75 (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g13zeit.pdf#page=77 Volltext]). (De Bidrag geit op Schleicher siene Wichtigkeid för de [[Quantitative Linguistik]] in.) * Joachim Dietze: ''August Schleicher als Slawist. Sein Leben und Werk in der Sicht der Indogermanistik''. Akademie-Verlag, Berlin 1966. * [[Konrad Körner (Sprachwissenschaftler)|Konrad Körner]]: ''Linguistics and evolution theory (Three essays by August Schleicher, Ernst Haeckel and [[Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek|Wilhelm Bleek]])''. John Benjamins, Amsterdam-Philadelphia 1983. * [[Salomon Lefmann]]: ''August Schleicher. Skizze.'' Leipzig 1870. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11001396?page=7 Digitalisat]. * [[Robert J. Richards]]: ''The linguistic creation of man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the missing link in nineteenth-century evolutionary theory.'' In: ''Experimenting in tongues.'' Studies in science and language. Ed. by Matthias Dörries. Stanford, Cal. 2002, S. 21–48 und 168–175. * {{ADB|31|402|416|Schleicher, August|[[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]|ADB:Schleicher, August}} * Theodor Syllaba: ''August Schleicher und Böhmen''. Karolinum, Prag 1995, ISBN 80-7066-942-X. * Liba Taub: ''Evolutionary Ideas and „Empirical“ Methods: The Analogy Between Language and Species in the Works of [[Charles Lyell|Lyell]] and Schleicher.'' In: ''British Journal for the History of Science'' 26, 1993, S. 171–193. * Horst Traut: ''Die Liederhandschrift des [[Johann Georg Steiner (Maler, 1746)|Johann Georg Steiner]] aus Sonneberg in der Überlieferung durch August Schleicher''. Hain, Rudolstadt 1996, ISBN 3-930215-27-6. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt''. Logos, Berlin 2007. * {{BLKÖ|Schleicher, August|30|80|82}} == Weblenken == {{Commonscat|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|118759302}} * [[Robert J. Richards]], [https://www.academia.edu/809159/The_linguistic_creation_of_man_Charles_Darwin_August_Schleicher_Ernst_Haeckel_and_the_missing_link_in_nineteenth_century_evolutionary_theory The Linguistic Creation of Man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the Missing Link in Nineteenth-Century Evolutionary Theory]. == Nawiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Schleicher, August}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1821]] [[Kategorie:Storven 1868]] [[Kategorie:Indogermaansch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Perfesser]] [[Kategorie:Schriever]] {{Normdaten|TYP=p|GND=118759302|LCCN=n80113306|VIAF=64164510}} k7d7z159yal3414j4yo9aidg9n3ywkx 1062081 1062080 2026-04-07T10:05:44Z Flaverius 21322 /* Komparative Methood */ 1062081 wikitext text/x-wiki [[Datei:August Schleicher.jpg|mini|August Schleicher]] '''August Schleicher''' (* [[19. Februar]] [[1821]] in [[Meiningen]]; † [[6. Dezember]] [[1868]] in [[Jena]]<ref>Doodsnaricht in ''Blätter von der Saale'' vun’n 8. Dezember 1868, [https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00236720/JZ_Blaetter_von_der_Saale_216860059_1868_1176.tif Lokales].</ref>) weer een düütschen [[Spraakwetenschop]]per. He gellt as Begrünner vun de [[Stammboomtheorie]] in de [[komparative Spraakwetenschop]] un tohoop mit [[Franz Bopp]] as Bahnbreker vun de [[Indogermanistik]]. August Schleicher unnersöch woans de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie tohoophangt. De Allgemene Linguistik bekeek he as Deel vun de Natuurwetenschoppen un definieer [[Spraak]] as enen natüürlichen Bestanddeel vun dat Leven, den sien [[Spraakwannel|Wannel]] –&nbsp;so as bi [[Oort (Biologie)|Aarden]] in de [[Biologie]]&nbsp;– de Gesetten vun de [[Evolutschoon]] folgt. Op Grundlaag vun sienen Resultaten teken he in August 1853 den Oorsprung vun de Indoeuropääschen Spraken in enen vun den eersten „Stammbööm“ na, de in de Geschicht vun de Spraakwetenschop un ook vun de [[Biologie]] (to’n Bispeel bi [[Charles Darwin]]) publizeert worrn sünd. As sien Höövdwark gellt dat ''{{lang|der|Compendium der vergleichenden [[Grammatik]] der [[Indoeuropääsche Spraken|indogermanischen]] Spraken}}'' (1861). == Leven == [[Datei:Sonneberg-Kirchstr-Denkmal1.jpg|mini|Denkmaal in Sonneberg, Kirchstraße]] August Schleicher wurr in [[Meiningen]] as Söhn vun den [[Dokter]] Johann Gottlieb Schleicher (1793–1864) boren. Sien Vadder weer in’n Sommer 1815 as Student in [[Friedrich-Schiller-Universität Jena|Jena]] mit an de Grünnen vun de [[Oorburschenschop]] bedeligt, de sik denn för [[Demokratie|demokraatsche]] [[Reform]]en un gegen de [[Feudalismus|feudale]] Lüttstateree in Düütschland insetten dee. 1821 trock de Familie vun Meiningen na [[Sonneberg]] üm, wo sien Vadder as [[Amtsdokter]]<ref>''Chronik der Stadt Sonneberg 1757-1802 von [[Johann Martin Steiner]].'' Die oberländischen Verwaltungs- un Justizbehörden, Stadtarchiv Sonneberg 2017, ISBN 978-3-00-058293-6, S. 35.</ref> in’t [[Meininger Oberland]] arbeiden dee. De progressive Vadder un de musikaalsch begaavt Moder achten op en gode Schoolbildung vun den spraakbegaavten Jung. Sien Kinner- un Jöögdjahren verbröch August Schleicher in Sonneberg, vun wo he sied sien 14. Levensjohr dat Gymnasium ''[[Casimirianum Coburg]]'' besöch. Sien [[Perfessor]] dor meen, den Spraakstudium weer wegen sienen ümfangrieken Interessen nich good för em passig un hr schull lever evangeelsche [[Theologie]] studeren. Na de Raadslag vun sienen Perfesser begunn August Schleicher na’t Abitur, dat he an’t [[Gymnasium Georgianum (Hildburghausen)|Gymnasium Georgianum Hildburghausen]] maken muds<ref>August Schleicher besöch dat Gymnasium in Coburg, weer man as Inwahner vun Sonneberg ut hoogheidliche Grünn twungen, de Examrn in’t Herzogdom Sassen-Meiningen aftoleggen.</ref>, 1840 in [[Universität Leipzig|Leipzig]] mit dat Theologiestudium. Na’t eerste Semester wessel he kort na de [[Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg|protestantsche Hoochschool Erlangen]] un mark, dat em de Theologie jümmer minner toseggen dee. Vun Erlangen gung he na [[Eberhard Karls Universität Tübingen|Tübingen]] un kreeg Kontakt mit de Philosophie vun [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]. Hegelianers uut dat [[Evangelisches Stift Tübingen|Tübinger Stift]] as [[David Friedrich Strauß]], [[Jakob Friedrich Reiff]], [[Ferdinand Christian Baur]] oder [[Friedrich Theodor Vischer]] leren dor. So befaat sik Schleicher mit [[Philosophie|philosoophsche]] Fragen, keem vun de Theologie af un begunn as Schöler vun [[Heinrich Georg August Ewald]] dat Studium vun [[Orientalistik|orientaalsche]] Spraken. In korte Tied leer he [[Hebrääsche Sprache|Hebrääsch]] un ook [[Sanskrit]], [[Araabsche Spraak|Araabsch]] un [[Persische Spraaak|Persisch]]. Bloots wedderwillig stemm sien Vadder 1843 den Wessel na de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] to. In enen Breev warn he em: {{lang|de|„Ein Philolog ist ein elender Lump, zumal wenn er wirklich einer ist. An dieses Studium Geld zu wenden, verlohnt sich nicht. […] Ganz anders steht es doch um einen Dorfpfarrer, wenn er seine Gemeinde erbaut und ihre Herzen erweicht.“}} (''Een Philoloog is een elennigen Lump, besünners wenn he dat würklich is. An dit Studium Geld to geven loont sik nich. […] Heel anners steiht dat doch üm en Dörppaster, wenn he sien Gemeen opboot un eer Harten week maakt.'') In Bonn studeer Schleicher [[Klassische Philologie|klass’sche Spraken]], kreeg dörch [[Philologie|Philologen]] as [[Friedrich Ritschl]] un [[Friedrich Gottlieb Welcker]] en Inblick in de Spraakwetenschop vun [[Wilhelm von Humboldt]] un sloot 1846 dat Studium mit de [[Promotschoon (Dokter)|Promotschoon]] af. Dor na befaat he sik in Bonn mit komparativ spraakwetenschoplich Ünnersöök un höll doröver Vörlesungen an de Universität. 1848 kehr August Schleicher na [[Döringen]] in sien Heimatstadt Sonneberg torügg un arbeed eerst as Privaatgelehrten op spraakwetenschoplich Rebeed. In Bonn weer Prinz [[Georg II. (Sassen-Meiningen)|Georg]] vun [[Huus Sassen-Meiningen|Sassen-Meiningen]], de dor ok studeert harr, op em opmerksam worrn. De Arvprinz harr em nich bloots sien Fründschap anbaden, man oko een rieklich Stipendium besorgt, dat em vun 1848 bet 1850 gröttere Reisen un längere Tied in [[Paris]], [[London]] un [[Wien]] möglich maken dee. Bi de Uutlandsreisen arbeid he as [[Reporter|Korrespondent]] för de [[Augsborg]]er ''[[Allgemeine Zeitung (19. Jahrhundert)|Allgemeine Zeitung]]'' un de ''[[Kölnische Zeitung]]''. In sienen Berichten över de politischen Gescheenisse vun 1848 uut Paris un later ut Wien wees he apen Sympathie för de liberaal-demokraatsche Fraktschoon vun de [[Frankforter Natschonaalversammeln]]. Do keem he mit in’t Blickfeld vun de [[Öösterriek-Ungarn|Habsborger]] Polizei, de em in siene Tied in Wien un [[Prag]] över mehrere Jahren uutspioneer. 1850 folg he [[Georg Curtius]] na Prag, üm sik mit [[Slawistik|slaawsche Spraken]] to befaten. Blangenbi siene Korrespondentenarbeid harr August Schleicher al merere wichtige spraakwetenschopliche Arbeiden publizeert, so dat em de [[Karls-Universität Prag|Prager Universität]] 1850 to’n extraordinären Perfesser för ''[[Klassische Philologie]]'' un 1853 to’n [[Perfessor|Ordinarius]] för ''komparative Spraakforschen, Düütsch un Sanskrit'' berööp. He kreeg Kontakt to [[František Ladislav Čelakovský|Franz Tschelakowski]] un [[Pavel Jozef Šafárik|Paul Schaffarik]] un lehr in korte Tied ook [[Tschechische Spraak|Tschechsch]]. Dörch de Arbeid mit de öllsten slaawschen Schriftdenkmalen bröch he 1852 siene „{{lang|der|Formenlehre der kirchenslawischen Sprache}}“ ({{S|''Formenlehr vun de karkenslaawsche Spraak''}}). In dit Wark föhr he den Begreep „[[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Karkenslaawsch]]“ ({{S|de|''Kirchenslawisch''}} in de Spraakwetenschop in. Tiedens sien Professuur in Prag konzentreer he sik op slaawsche Spraken un dat [[Litausche Spraak|Litausche]], dat in de Indogermanistik en besünnere Rolle speelt. 1852 kreeg he en Stipendium vun de ''[[Österreichische Akademie der Wissenschaften|Wiener Akademie der Wissenschaften]]'' för ene Forschungsreis na [[Oostpreußen]]. Dor bleev he en halv Johr, lehr in Gesprekeb mit Litauers ehr Spraak fletig snacken un sammel veel Materiaal för dat ''{{lang|de|Handbuch der litauischen Sprache}}'' {{S|nds|Handbook vun de litausche Spraak}}, dat he 1855/56 in Prag ruutgeev. Neven de wetenschopliche Bedüden hett dit Wark bet vundaag en groten Weert för de spraakliche un kulturelle Sülvstbestimmung vun de Litauers. 1856 toog sik August Schleicher wegen politischen Represschonen torügg un wull ok wegen sien Gesundheid för över en Johr na Sonneberg torügg, wo he Feldforschung bedreev. In de Gegend üm Sonneberg warrt [[Itzgründisch]] snackt, en [[Ünnerfränksch|mainfränksche Dialekt]], de för Spraakforschers bet vundaag interessant is.<ref>Vgl. z.&nbsp;B. Wolfgang Lösch: ''Zur Dialektsituation im Grenzsaum zwischen Südthüringen und Nordbayern''. In: [[Dieter Stellmacher]] (Ruutgever): ''Dialektologie zwischen Tradition und Neuansätzen''. ZDL-Beiheft 109, Stuttgart 2000, S. 156–165; Verena Sauer: ''Dialektgrenzen – Grenzdialekte. Die Struktur der itzgründischen Dialektlandschaft an der ehemaligen deutsch-deutschen Grenze''. de Gruyter, Berlin 2018</ref> 1857 kreeg August Schleicher den Roop, as Perfesser an de philosoophsche Fakultät vun de Universität Jena to gahn. He verbunn dor grote Hoffnungen mit. De Enttäuschung weer groot, as he dor op en konservative Professorenschop stött un mit sien wetenschopliche un politische Ansichten en Butensieder bleev. Schleicher schall seggt hebben: „Jena is en groot Moor, un ik bün de Frosch dorin.“ Siet 1861 ontwikkel sik twüschen em un [[Ernst Haeckel]] en besünnere Fründschap. Mit em kunn he de evolutionstheoretischen un naturwetenschoplichen Fragen bespreken, de em as Spraakforscher beschäftigen deden. In dat sülve Johr maakt em de [[Bayerische Akademie der Wissenschaften]] to’n korresponderen Lid. 1863 wöör he as ordentliches Lid in de [[Sächsische Akademie der Wissenschaften|Königlich Sächsische Gesellschaft der Wissenschaften]] upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.saw-leipzig.de/de/mitglieder/schleichera |titel=Mitglieder der SAW: August Schleicher |hrsg=Sächsische Akademie der Wissenschaften |abruf=2016-11-25}}</ref> As korresponderen Lidmaat vun de [[Russische Akademie der Wissenschaften|Russische Akademie der Wissenschaften]] in [[Sankt Petersborg]] arbeed August Schleicher an dree gröttere Warken: ''De komparative Grammatik der slaawschen Spraken'', ''De komparative Grammatik der [[Baltische Spraken|baltschen Spraken]]'' un ''De Grammatik der slawo-baltschen Oorspraak''. Sien fröhe Dood 1868 verhinner dit Vörhebben un droog dor to bi, dat he in de düütsche Spraakwetenschop en Butensieder bleev. [[Datei:Jena Johannisfriedhof Grabplatte Schleicher, August.jpg|mini|Grabplaat August un Graffmal Fanny Schleicher op den [[Johannisfriedhof (Jena)|Johannisfriedhoff in Jena]]]] August Schleicher starv villicht an Lungen-[[Tuberkulose]], de sik al in sien Studentenjohr ankünnigt harr. Na de Raad vun sien Vadder versöcht he, de „Schwindsucht“ mit en gesunde Levenswies to begegnen. In Bonn harr he mit dat [[Turnen]] anfungen un bedreev dat ok later tosamen mit Ernst Haeckel. Butendem söcht he regelmaatig Erholung in de gesunde Waldluft vun sien Heimatstadt Sonneberg, wo he vaak bi sien Öllern, Schwiegeröllern un Frünnen weer. Na sien Dood richt de Stadt Sonneberg em en Denksteen op un nenn de Schleicherstraße na em. == Wark == === Översicht === [[Datei:Schleicher Tree.jpg|mini|Schleichers Stammboommodell]] Schleicher weer de eerste Linguist, de sik sehr ernsthaft de Rekonstruktion vun de [[Indogermanische Oorspraak|indogermanischen Oorspraak]] towend. Schleichers Forderung geiht över dat blote Erfassen vun de öllste Spraakstufe rut un richt sik op de Erschlötung vun de allensamen Oorform, nich ut romantische Oor-Sehnsucht, man üm all dat Verschiedene op dat ursprünglich Gemeensame torüggtoföhren, so dat bi em nich mehr dat Sanskrit dat Ennpunkt weer, man dat Indogermanische as Oorspraak vör de Opdeelung in de enkelnen Spraken. Dorbi weer he sehr toversichtlich un schreev sogor en korte [[Indogermanische Fabel|Fabel]] in disse rekonstruerte indogermanische Oorspraak. Dat Stammboommodell konsequent to Enn denkt, führt to en gemeensame Oorspraak vun all Spraken. Schleichers Warken harr för de [[Indogermanistik]] in dree Richtungen langduren Einfluss. To’n eenen geiht op em de Konventioon torügg, rekonstruerte Formen mit en Sternchen to kennteken. To’n annern weer Schleicher de eerste, de de indogermanischen Spraken in en Stammboom darstellt. De üüblicherwies citeerten [[Luudwet]]en sünd mit Schleichers Stammboom vereinbor. Tolettst begrünn en berühmten Schöler vun em, [[August Leskien]], de ''[[Junggrammatiker|junggrammatische]] School'' in Leipzig mit. Nich tofallig keem de [[Leipziger School]] so vun en Forscher, de de Indogermanistik as en Oort Naturwetenschop ansach. De eersten Sätz vun sien Hööftwark (''Compendium … '') sünd: De Grammatik bildet en Deel vun de Spraakwetenschop oder Glottik. Disse sülvst is Deel vun de Naturgeschicht vun den Minschen. Ehr Methood is in’t Weesentlike de vun de Naturwetenschoppen överhaupt […] Een vun de Hööftopgaven vun de Glottik is de Ermittlung un Beschrieven vun de spraaklichen Sippen oder Spraakstämmen, d.&nbsp;h. de vun een un de sülve Oorspraak afstammten Spraken, un de Anordnung vun disse Sippen na en naturlik Systeem. ===Stammboommodell=== Schleicher hett dor to bi dragen, dat [[Stammboommodell]] (ok Stammboom-, genetisch oder kladistisch Modell) in de [[historische Spraakwetenschop]] bekannt un verbreedt warrn is. Dat Modell beschrifft de Entwicklung vun Spraken analog to en [[Stammboom]]-Diagramm, besünners to en [[phylogenetischer Stammboom]] in de [[biologische Evolution]] vun [[Oort]]en. So as bi Oorten warrt annahmen, dat jede Spraak sik ut eene Oorsprungsspraak entwickelt hett, un dat Spraken mit en gemeensamen Oorvader to de sülve [[Spraakfamilie]] höört.<ref name="ListNelson-Sathi2014">{{cite journal |last1=List |first1=Johann-Mattis |last2=Nelson-Sathi |first2=Shijulal |last3=Geisler |first3=Hans |last4=Martin |first4=William |title=Networks of lexical borrowing and lateral gene transfer in language and genome evolution |journal=BioEssays |volume=36 |issue=2 |year=2014 |pages=141–150 |issn=0265-9247 |doi=10.1002/bies.201300096 |pmid=24375688 |pmc=3910147}}</ref><ref name="AF">[[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell weer lang Tied de wichtigste Methood, üm [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|genetische Verwandschappen]] twüschen Spraken to beschrieven. Dat speelt en grote Rolle in de [[komparative Spraakwetenschop]], de mit Hülp vun bekannte Spraken un de beobachtete Regeln vun den Spraakwandel hypothetische [[Oorspraken (Spraak)|Oorspraken]] rekonstrueert, as to’n Bispeel dat [[Oorindoeuropääsch]] oder anner Oorspraken vun Spraakfamilien. Dat is aver in’t Weesentlik en theoretische un qualitative Vörgang, un Spraakwetenschoppers hebbt ümmer wedder op de Grenzen vun dat Modell henwiest, wiel geografische Verbreedung (''[[horizontal gene transmission|horizontal Überdracht]]'') en grote Rolle speelt, vun [[Lehnwoord]]en bet to [[Kreolspraak|Kreolspraken]] mit mehr as eene Oorsprungsspraak.<ref name="ListNelson-Sathi2014"/> As Alternativ to dat Stammboommodell ontwikkel [[Johannes Schmidt (linguist)|Johannes Schmidt]] 1872 dat [[Wellenmodell]], dat de geografische Verbreedung beter mit inbezieht.<ref name="waves">See {{harvnb|Bloomfield|1933|p=311}}; [[#heggarty|Heggarty ''et al.'' (2010)]]; [[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell hett ok glieke Grenzen as de biologische Klassifikatschoon, wiel dat Problem besteiht, en kontinuierlich Vörgang in feste Eenheiten to delen. In de Biologie sünd dor to’n Bispeel [[Ringarten]], in de Spraakwetenschop [[Dialektkontinuum|Dialektkontinua]]. Dorüm wöör dat Konzept vun en [[Linkage (Spraakwetenschop)|Linkage]] entwickelt, dat en Grupp vun Spraken beschrifft, de sik ut en Dialektkontinuum entwickelt hebbt un nich ut strikt getrennte Eenheiten.<ref name="AF" /> ===Komparative Methood=== In de [[Spraakwetenschop]] is de [[komparative Methood]] ene Technik, mit de Spraakwetenschoppers ünnersöken köönt woans Spraken uut ene gemeensame Oorspraak ranwussen, döör dat Kennteken för Kennteken twüschen twee oder meer Spraken vergleken warrt, de en [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|gemeensamen Oorsprung]] hebbt. So kann ruutslötelt warrn, wo de Oorsprungsspraak utseeg. Disse Methood kann mit de Methood vun de [[interne Rekonstruktschoon]] vergleken warrn, bi de uut de interne Struktuur vun eene Spraak öller Strukturen afleidt warrt.<ref>{{harvnb|Lehmann|1993|pp=31 ff}}.</ref> In de Praxis warrt beide Methoden meist tohoop bruukt: üm prähistoorsche Spraakperioden to rekonstrueeen, Löcker in de överlevert Texten to füllen, de Entwicklung vun Luud-, Form- un anner Systemen to verklären un Verwandschop twüschen Spraken natowiesen oder uuttosluten. De komparative Methood wurr in’n 19. Jaarhunnerd uutklamüsert. Wichtige Bidrääg kemen vun de däänschen Geleerten [[Rasmus Christian Rask|Rasmus Rask]] un [[Karl Verner]] un vun den düütschen [[Jacob Grimm]]. ===Schleichers Fabel=== [[Schleichers Fabel]] is een Text in ene rekonstrueerte Verschoon vun dat [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsche]], de Schleicher 1868 ruutbrocht het. He weer de eerste, de enrn Text in disse Spraak schreven het. De Fabel heet ''{{lang|ine|Avis akvāsas ka}}'' („Dat Schaap un de Peer“). Later hebbt verschedene Geleerten överarbeidt Verschonen vun disse Fabel ruutbrocht, ümdat sik dat Bild vun dat Oorindoeuropääsch mit de Tied änner. De Fabel döggt so as enen [[Paralleltext]], de wiest woans sik de Rekonstruktschoon vun de rekonstrueerte indoeuropääsche Oorspraak in de lesten 150 Jaar ännert het. == Schriften (Uutwahl) == * ''Zur vergleichenden Sprachgeschichte.'' (''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' I.) H. B. König, Bonn 1848. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10583128?page=2%2C3 Digitalisat]. * ''Die Sprachen Europas in systematischer Uebersicht.'' (''Linguistische Untersuchungen.'' II.) H. B. König, Bonn 1850. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11928830?page=6%2C7 Digitalisat]. ** Nee ruutgeven vun Konrad Körner, Amsterdam, John Benjamins (1982) * ''Die formenlehre der kirchenslawischen sprache, erklärend und vergleichend dargestellt.'' H. B. König, Bonn 1852. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588803?page=5 Digitalisat]. (Nadruck bi Gerstenberg, [[Hilmessen]] 1976; Buske, [[Hamborg]]1998, ISBN 3-87118-540-X) * ''Die ersten Spaltungen des indogermanischen Urvolkes.'' In: ''Allgemeine Monatsschrift für Wissenschaft und Literatur,'' Jg. 1853, [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10540032?page=804%2C805 S. 786f.] * ''Handbuch der Litauischen Sprache''. 2 Bänn. Calve, Prag [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588755?page=2%2C3 1856], [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588756?page=2%2C3 1857]. * ''Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder.'' H. Böhlau, Weimar 1857. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10035629?page=5 Digitalisat]. * ''Volkstümliches aus Sonneberg im Meininger oberlande.'' Kommission H. Böhlau, Weimar 1858. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11748679?page=5 Digitalisat]. * ''Kurzer Abriß der Geschichte der italischen Sprachen (des Lateinischen und seiner Schwestersprachen).'' In: ''Rheinisches Museum für Philologie'' N. F. 14, 1859, S. 329–346. [http://www.rhm.uni-koeln.de/014/Schleicher.pdf PDF]. * ''Die Deutsche Sprache.'' J. G. Cotta, Stuttgart 1860. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10584312?page=5 Digitalisat]. ** Överarbeidt un nee ruutgeven vun [[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]. Stuttgart, J. G. Cotta, Stuttgart 1888. * ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' (2 Bänn.) Weimar, H. Böhlau (Bd. 1 1861 {{DTAW|schleicher_indogermanische01_1861}}; Bd. 2 1862 {{DTAW|schleicher_indogermanische02_1862}}); Nadruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1071-4 * ''Die Darwinsche Theorie und die Sprachwissenschaft.'' Offenes Sendschreiben an Herrn Dr. Ernst Häckel, a. o. Professor der Zoologie und Director des zoologischen Museums an der Universität Jena. Hermann Böhlau, Weimar 1863. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588615?page=1 Digitalisat]. ({{DTAW|schleicher_darwin_1863}}) (3. Oplaag 1873, {{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-527393}}) ** ''Darwinism Tested by the Science of Language.'' Translated from the German of Professor August Schleicher by Dr. Alex. V. W. Bikkers. J. C. Hotten, London 1869. [https://books.google.de/books?id=p0Ki6e8f5SUC&pg=PA5 Digitalisat]. * ''Über die Bedeutung der Sprache für die Naturgeschichte des Menschen.'' Hermann Böhlau, Weimar 1865. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588616?page=3 Digitalisat]. * ''[[Kristijonas Donelaitis|Christian Donalitius]] Litauische Dichtungen'' (mit litauisch-deutschem Glossar herausgegeben von A. Schleicher), [[Sankt Petersborg|St. Petersborg]], Russische Akademie vun de Wetenschoppen(1865) * ''Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache.'' Nadruck Sändig Reprint Verlag H.R. Wohlwend, ISBN 3-253-01908-X * ''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' Nadruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1072-2 == Literatur == * {{NDB|23|50||Schleicher, August|[[Gertrud Bense]]|118759302}} * Gertrud Bense, Maria Kozianka, Gottfried Meinhold: ''Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena''. Mayer, Jena/Erlangen 1994, ISBN 3-925978-38-0. * [[Karl-Heinz Best]]: ''August Schleicher (1821–1868)''. In: ''Glottometrics'' 13, 2006, Seiten 73–75 (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g13zeit.pdf#page=77 Volltext]). (De Bidrag geit op Schleicher siene Wichtigkeid för de [[Quantitative Linguistik]] in.) * Joachim Dietze: ''August Schleicher als Slawist. Sein Leben und Werk in der Sicht der Indogermanistik''. Akademie-Verlag, Berlin 1966. * [[Konrad Körner (Sprachwissenschaftler)|Konrad Körner]]: ''Linguistics and evolution theory (Three essays by August Schleicher, Ernst Haeckel and [[Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek|Wilhelm Bleek]])''. John Benjamins, Amsterdam-Philadelphia 1983. * [[Salomon Lefmann]]: ''August Schleicher. Skizze.'' Leipzig 1870. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11001396?page=7 Digitalisat]. * [[Robert J. Richards]]: ''The linguistic creation of man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the missing link in nineteenth-century evolutionary theory.'' In: ''Experimenting in tongues.'' Studies in science and language. Ed. by Matthias Dörries. Stanford, Cal. 2002, S. 21–48 und 168–175. * {{ADB|31|402|416|Schleicher, August|[[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]|ADB:Schleicher, August}} * Theodor Syllaba: ''August Schleicher und Böhmen''. Karolinum, Prag 1995, ISBN 80-7066-942-X. * Liba Taub: ''Evolutionary Ideas and „Empirical“ Methods: The Analogy Between Language and Species in the Works of [[Charles Lyell|Lyell]] and Schleicher.'' In: ''British Journal for the History of Science'' 26, 1993, S. 171–193. * Horst Traut: ''Die Liederhandschrift des [[Johann Georg Steiner (Maler, 1746)|Johann Georg Steiner]] aus Sonneberg in der Überlieferung durch August Schleicher''. Hain, Rudolstadt 1996, ISBN 3-930215-27-6. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt''. Logos, Berlin 2007. * {{BLKÖ|Schleicher, August|30|80|82}} == Weblenken == {{Commonscat|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|118759302}} * [[Robert J. Richards]], [https://www.academia.edu/809159/The_linguistic_creation_of_man_Charles_Darwin_August_Schleicher_Ernst_Haeckel_and_the_missing_link_in_nineteenth_century_evolutionary_theory The Linguistic Creation of Man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the Missing Link in Nineteenth-Century Evolutionary Theory]. == Nawiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Schleicher, August}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1821]] [[Kategorie:Storven 1868]] [[Kategorie:Indogermaansch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Perfesser]] [[Kategorie:Schriever]] {{Normdaten|TYP=p|GND=118759302|LCCN=n80113306|VIAF=64164510}} k0ql9cj7j0qct4sy003m05qkbt4tmhg 1062084 1062081 2026-04-07T10:41:47Z Flaverius 21322 /* Stammboommodell */ 1062084 wikitext text/x-wiki [[Datei:August Schleicher.jpg|mini|August Schleicher]] '''August Schleicher''' (* [[19. Februar]] [[1821]] in [[Meiningen]]; † [[6. Dezember]] [[1868]] in [[Jena]]<ref>Doodsnaricht in ''Blätter von der Saale'' vun’n 8. Dezember 1868, [https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00236720/JZ_Blaetter_von_der_Saale_216860059_1868_1176.tif Lokales].</ref>) weer een düütschen [[Spraakwetenschop]]per. He gellt as Begrünner vun de [[Stammboomtheorie]] in de [[komparative Spraakwetenschop]] un tohoop mit [[Franz Bopp]] as Bahnbreker vun de [[Indogermanistik]]. August Schleicher unnersöch woans de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie tohoophangt. De Allgemene Linguistik bekeek he as Deel vun de Natuurwetenschoppen un definieer [[Spraak]] as enen natüürlichen Bestanddeel vun dat Leven, den sien [[Spraakwannel|Wannel]] –&nbsp;so as bi [[Oort (Biologie)|Aarden]] in de [[Biologie]]&nbsp;– de Gesetten vun de [[Evolutschoon]] folgt. Op Grundlaag vun sienen Resultaten teken he in August 1853 den Oorsprung vun de Indoeuropääschen Spraken in enen vun den eersten „Stammbööm“ na, de in de Geschicht vun de Spraakwetenschop un ook vun de [[Biologie]] (to’n Bispeel bi [[Charles Darwin]]) publizeert worrn sünd. As sien Höövdwark gellt dat ''{{lang|der|Compendium der vergleichenden [[Grammatik]] der [[Indoeuropääsche Spraken|indogermanischen]] Spraken}}'' (1861). == Leven == [[Datei:Sonneberg-Kirchstr-Denkmal1.jpg|mini|Denkmaal in Sonneberg, Kirchstraße]] August Schleicher wurr in [[Meiningen]] as Söhn vun den [[Dokter]] Johann Gottlieb Schleicher (1793–1864) boren. Sien Vadder weer in’n Sommer 1815 as Student in [[Friedrich-Schiller-Universität Jena|Jena]] mit an de Grünnen vun de [[Oorburschenschop]] bedeligt, de sik denn för [[Demokratie|demokraatsche]] [[Reform]]en un gegen de [[Feudalismus|feudale]] Lüttstateree in Düütschland insetten dee. 1821 trock de Familie vun Meiningen na [[Sonneberg]] üm, wo sien Vadder as [[Amtsdokter]]<ref>''Chronik der Stadt Sonneberg 1757-1802 von [[Johann Martin Steiner]].'' Die oberländischen Verwaltungs- un Justizbehörden, Stadtarchiv Sonneberg 2017, ISBN 978-3-00-058293-6, S. 35.</ref> in’t [[Meininger Oberland]] arbeiden dee. De progressive Vadder un de musikaalsch begaavt Moder achten op en gode Schoolbildung vun den spraakbegaavten Jung. Sien Kinner- un Jöögdjahren verbröch August Schleicher in Sonneberg, vun wo he sied sien 14. Levensjohr dat Gymnasium ''[[Casimirianum Coburg]]'' besöch. Sien [[Perfessor]] dor meen, den Spraakstudium weer wegen sienen ümfangrieken Interessen nich good för em passig un hr schull lever evangeelsche [[Theologie]] studeren. Na de Raadslag vun sienen Perfesser begunn August Schleicher na’t Abitur, dat he an’t [[Gymnasium Georgianum (Hildburghausen)|Gymnasium Georgianum Hildburghausen]] maken muds<ref>August Schleicher besöch dat Gymnasium in Coburg, weer man as Inwahner vun Sonneberg ut hoogheidliche Grünn twungen, de Examrn in’t Herzogdom Sassen-Meiningen aftoleggen.</ref>, 1840 in [[Universität Leipzig|Leipzig]] mit dat Theologiestudium. Na’t eerste Semester wessel he kort na de [[Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg|protestantsche Hoochschool Erlangen]] un mark, dat em de Theologie jümmer minner toseggen dee. Vun Erlangen gung he na [[Eberhard Karls Universität Tübingen|Tübingen]] un kreeg Kontakt mit de Philosophie vun [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]. Hegelianers uut dat [[Evangelisches Stift Tübingen|Tübinger Stift]] as [[David Friedrich Strauß]], [[Jakob Friedrich Reiff]], [[Ferdinand Christian Baur]] oder [[Friedrich Theodor Vischer]] leren dor. So befaat sik Schleicher mit [[Philosophie|philosoophsche]] Fragen, keem vun de Theologie af un begunn as Schöler vun [[Heinrich Georg August Ewald]] dat Studium vun [[Orientalistik|orientaalsche]] Spraken. In korte Tied leer he [[Hebrääsche Sprache|Hebrääsch]] un ook [[Sanskrit]], [[Araabsche Spraak|Araabsch]] un [[Persische Spraaak|Persisch]]. Bloots wedderwillig stemm sien Vadder 1843 den Wessel na de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] to. In enen Breev warn he em: {{lang|de|„Ein Philolog ist ein elender Lump, zumal wenn er wirklich einer ist. An dieses Studium Geld zu wenden, verlohnt sich nicht. […] Ganz anders steht es doch um einen Dorfpfarrer, wenn er seine Gemeinde erbaut und ihre Herzen erweicht.“}} (''Een Philoloog is een elennigen Lump, besünners wenn he dat würklich is. An dit Studium Geld to geven loont sik nich. […] Heel anners steiht dat doch üm en Dörppaster, wenn he sien Gemeen opboot un eer Harten week maakt.'') In Bonn studeer Schleicher [[Klassische Philologie|klass’sche Spraken]], kreeg dörch [[Philologie|Philologen]] as [[Friedrich Ritschl]] un [[Friedrich Gottlieb Welcker]] en Inblick in de Spraakwetenschop vun [[Wilhelm von Humboldt]] un sloot 1846 dat Studium mit de [[Promotschoon (Dokter)|Promotschoon]] af. Dor na befaat he sik in Bonn mit komparativ spraakwetenschoplich Ünnersöök un höll doröver Vörlesungen an de Universität. 1848 kehr August Schleicher na [[Döringen]] in sien Heimatstadt Sonneberg torügg un arbeed eerst as Privaatgelehrten op spraakwetenschoplich Rebeed. In Bonn weer Prinz [[Georg II. (Sassen-Meiningen)|Georg]] vun [[Huus Sassen-Meiningen|Sassen-Meiningen]], de dor ok studeert harr, op em opmerksam worrn. De Arvprinz harr em nich bloots sien Fründschap anbaden, man oko een rieklich Stipendium besorgt, dat em vun 1848 bet 1850 gröttere Reisen un längere Tied in [[Paris]], [[London]] un [[Wien]] möglich maken dee. Bi de Uutlandsreisen arbeid he as [[Reporter|Korrespondent]] för de [[Augsborg]]er ''[[Allgemeine Zeitung (19. Jahrhundert)|Allgemeine Zeitung]]'' un de ''[[Kölnische Zeitung]]''. In sienen Berichten över de politischen Gescheenisse vun 1848 uut Paris un later ut Wien wees he apen Sympathie för de liberaal-demokraatsche Fraktschoon vun de [[Frankforter Natschonaalversammeln]]. Do keem he mit in’t Blickfeld vun de [[Öösterriek-Ungarn|Habsborger]] Polizei, de em in siene Tied in Wien un [[Prag]] över mehrere Jahren uutspioneer. 1850 folg he [[Georg Curtius]] na Prag, üm sik mit [[Slawistik|slaawsche Spraken]] to befaten. Blangenbi siene Korrespondentenarbeid harr August Schleicher al merere wichtige spraakwetenschopliche Arbeiden publizeert, so dat em de [[Karls-Universität Prag|Prager Universität]] 1850 to’n extraordinären Perfesser för ''[[Klassische Philologie]]'' un 1853 to’n [[Perfessor|Ordinarius]] för ''komparative Spraakforschen, Düütsch un Sanskrit'' berööp. He kreeg Kontakt to [[František Ladislav Čelakovský|Franz Tschelakowski]] un [[Pavel Jozef Šafárik|Paul Schaffarik]] un lehr in korte Tied ook [[Tschechische Spraak|Tschechsch]]. Dörch de Arbeid mit de öllsten slaawschen Schriftdenkmalen bröch he 1852 siene „{{lang|der|Formenlehre der kirchenslawischen Sprache}}“ ({{S|''Formenlehr vun de karkenslaawsche Spraak''}}). In dit Wark föhr he den Begreep „[[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Karkenslaawsch]]“ ({{S|de|''Kirchenslawisch''}} in de Spraakwetenschop in. Tiedens sien Professuur in Prag konzentreer he sik op slaawsche Spraken un dat [[Litausche Spraak|Litausche]], dat in de Indogermanistik en besünnere Rolle speelt. 1852 kreeg he en Stipendium vun de ''[[Österreichische Akademie der Wissenschaften|Wiener Akademie der Wissenschaften]]'' för ene Forschungsreis na [[Oostpreußen]]. Dor bleev he en halv Johr, lehr in Gesprekeb mit Litauers ehr Spraak fletig snacken un sammel veel Materiaal för dat ''{{lang|de|Handbuch der litauischen Sprache}}'' {{S|nds|Handbook vun de litausche Spraak}}, dat he 1855/56 in Prag ruutgeev. Neven de wetenschopliche Bedüden hett dit Wark bet vundaag en groten Weert för de spraakliche un kulturelle Sülvstbestimmung vun de Litauers. 1856 toog sik August Schleicher wegen politischen Represschonen torügg un wull ok wegen sien Gesundheid för över en Johr na Sonneberg torügg, wo he Feldforschung bedreev. In de Gegend üm Sonneberg warrt [[Itzgründisch]] snackt, en [[Ünnerfränksch|mainfränksche Dialekt]], de för Spraakforschers bet vundaag interessant is.<ref>Vgl. z.&nbsp;B. Wolfgang Lösch: ''Zur Dialektsituation im Grenzsaum zwischen Südthüringen und Nordbayern''. In: [[Dieter Stellmacher]] (Ruutgever): ''Dialektologie zwischen Tradition und Neuansätzen''. ZDL-Beiheft 109, Stuttgart 2000, S. 156–165; Verena Sauer: ''Dialektgrenzen – Grenzdialekte. Die Struktur der itzgründischen Dialektlandschaft an der ehemaligen deutsch-deutschen Grenze''. de Gruyter, Berlin 2018</ref> 1857 kreeg August Schleicher den Roop, as Perfesser an de philosoophsche Fakultät vun de Universität Jena to gahn. He verbunn dor grote Hoffnungen mit. De Enttäuschung weer groot, as he dor op en konservative Professorenschop stött un mit sien wetenschopliche un politische Ansichten en Butensieder bleev. Schleicher schall seggt hebben: „Jena is en groot Moor, un ik bün de Frosch dorin.“ Siet 1861 ontwikkel sik twüschen em un [[Ernst Haeckel]] en besünnere Fründschap. Mit em kunn he de evolutionstheoretischen un naturwetenschoplichen Fragen bespreken, de em as Spraakforscher beschäftigen deden. In dat sülve Johr maakt em de [[Bayerische Akademie der Wissenschaften]] to’n korresponderen Lid. 1863 wöör he as ordentliches Lid in de [[Sächsische Akademie der Wissenschaften|Königlich Sächsische Gesellschaft der Wissenschaften]] upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.saw-leipzig.de/de/mitglieder/schleichera |titel=Mitglieder der SAW: August Schleicher |hrsg=Sächsische Akademie der Wissenschaften |abruf=2016-11-25}}</ref> As korresponderen Lidmaat vun de [[Russische Akademie der Wissenschaften|Russische Akademie der Wissenschaften]] in [[Sankt Petersborg]] arbeed August Schleicher an dree gröttere Warken: ''De komparative Grammatik der slaawschen Spraken'', ''De komparative Grammatik der [[Baltische Spraken|baltschen Spraken]]'' un ''De Grammatik der slawo-baltschen Oorspraak''. Sien fröhe Dood 1868 verhinner dit Vörhebben un droog dor to bi, dat he in de düütsche Spraakwetenschop en Butensieder bleev. [[Datei:Jena Johannisfriedhof Grabplatte Schleicher, August.jpg|mini|Grabplaat August un Graffmal Fanny Schleicher op den [[Johannisfriedhof (Jena)|Johannisfriedhoff in Jena]]]] August Schleicher starv villicht an Lungen-[[Tuberkulose]], de sik al in sien Studentenjohr ankünnigt harr. Na de Raad vun sien Vadder versöcht he, de „Schwindsucht“ mit en gesunde Levenswies to begegnen. In Bonn harr he mit dat [[Turnen]] anfungen un bedreev dat ok later tosamen mit Ernst Haeckel. Butendem söcht he regelmaatig Erholung in de gesunde Waldluft vun sien Heimatstadt Sonneberg, wo he vaak bi sien Öllern, Schwiegeröllern un Frünnen weer. Na sien Dood richt de Stadt Sonneberg em en Denksteen op un nenn de Schleicherstraße na em. == Wark == === Översicht === [[Datei:Schleicher Tree.jpg|mini|Schleichers Stammboommodell]] Schleicher weer de eerste Linguist, de sik sehr ernsthaft de Rekonstruktion vun de [[Indogermanische Oorspraak|indogermanischen Oorspraak]] towend. Schleichers Forderung geiht över dat blote Erfassen vun de öllste Spraakstufe rut un richt sik op de Erschlötung vun de allensamen Oorform, nich ut romantische Oor-Sehnsucht, man üm all dat Verschiedene op dat ursprünglich Gemeensame torüggtoföhren, so dat bi em nich mehr dat Sanskrit dat Ennpunkt weer, man dat Indogermanische as Oorspraak vör de Opdeelung in de enkelnen Spraken. Dorbi weer he sehr toversichtlich un schreev sogor en korte [[Indogermanische Fabel|Fabel]] in disse rekonstruerte indogermanische Oorspraak. Dat Stammboommodell konsequent to Enn denkt, führt to en gemeensame Oorspraak vun all Spraken. Schleichers Warken harr för de [[Indogermanistik]] in dree Richtungen langduren Einfluss. To’n eenen geiht op em de Konventioon torügg, rekonstruerte Formen mit en Sternchen to kennteken. To’n annern weer Schleicher de eerste, de de indogermanischen Spraken in en Stammboom darstellt. De üüblicherwies citeerten [[Luudwet]]en sünd mit Schleichers Stammboom vereinbor. Tolettst begrünn en berühmten Schöler vun em, [[August Leskien]], de ''[[Junggrammatiker|junggrammatische]] School'' in Leipzig mit. Nich tofallig keem de [[Leipziger School]] so vun en Forscher, de de Indogermanistik as en Oort Naturwetenschop ansach. De eersten Sätz vun sien Hööftwark (''Compendium … '') sünd: De Grammatik bildet en Deel vun de Spraakwetenschop oder Glottik. Disse sülvst is Deel vun de Naturgeschicht vun den Minschen. Ehr Methood is in’t Weesentlike de vun de Naturwetenschoppen överhaupt […] Een vun de Hööftopgaven vun de Glottik is de Ermittlung un Beschrieven vun de spraaklichen Sippen oder Spraakstämmen, d.&nbsp;h. de vun een un de sülve Oorspraak afstammten Spraken, un de Anordnung vun disse Sippen na en naturlik Systeem. ===Stammboommodell=== Schleicher het daar to bidregen, dat [[Stammboommodell]] (ook geneetsch oder kladistsch Modell) in de [[historische Spraakwetenschop]] bekannt un verbreidt worrn is. Dat Modell beschrivt woans Spraken vergliekbaar mit enrn[[phylogeneetschen Stammboom]] in de [[bioloogsche Evolutschoon]] vun [[Aard]]en ranwassen deit. So as bi Aarden warrt annamen, dat jede Spraak uut ene Oorsprungsspraak ranwassen is un dat Spraken mit ene gemensame Oorspraam to de sülve [[Spraakfamilie]] tohöört.<ref name="ListNelson-Sathi2014">{{cite journal |last1=List |first1=Johann-Mattis |last2=Nelson-Sathi |first2=Shijulal |last3=Geisler |first3=Hans |last4=Martin |first4=William |title=Networks of lexical borrowing and lateral gene transfer in language and genome evolution |journal=BioEssays |volume=36 |issue=2 |year=2014 |pages=141–150 |issn=0265-9247 |doi=10.1002/bies.201300096 |pmid=24375688 |pmc=3910147}}</ref><ref name="AF">[[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell weer lang Tied de wichtigste Methood, üm [[geneetsche Verwandschop (Spraakwetenschop)|genetsche Verwandscahopen]] twüschen Spraken to beschrieven. Dat Modell speelt enr grote Rolle in de [[komparative Spraakwetenschop]], de mit Hülp vun bekannte Spraken un de Regeln vun den Spraakwandel hypotheetsche [[Oorspraak|Oorspraken]] rekonstrueert, as to’n Bispeel dat [[Oorindoeuropääsch]] oder anner Oorspraken vun Spraakfamilien. Spraakwetenschoppers hebbt man jümmers wedder op de Grenzen vun dat Modell henwiest, üm sik Kennteken ook över geograafsche Rüüm över Grenzen bin Spraakfamilien röver uutbreiden köönt (so as ''[[horizontal gene transmission]]'' in de Biologie). Dat spielt to’n Bispeeel ene grote Rull bi [[Lehnwoord|Leenwöör]] oder [[Kreolspraak|Kreolspraken]] mit mehr as ene Oorsprungsspraak.<ref name="ListNelson-Sathi2014"/> As Alternativ to dat Stammboommodell klamüser [[Johannes Schmidt (Spraakwetenschopper)|Johannes Schmidt]] 1872 dat [[Bülgebmodell]] uut, dat beter beschrieben seit, woans sik spraakliche Kenntekent över geograafsche Rüüm hen uutbreiden doot.<ref name="waves">See {{harvnb|Bloomfield|1933|p=311}}; [[#heggarty|Heggarty ''et al.'' (2010)]]; [[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell het ook glieke Grenzen as de biologische Klassifikatschoon, ümdat dat Probleem besteit, enen kontinueerlich Vöörgang in fste Eenheiden to delen. In de Biologie sünd daar to’n Bispeel [[Ringaarden]], in de Spraakwetenschop [[Dialektkontinuum|Dialektkontinua]]. Daarüm wurr dat Konzept vun ene [[Linkage (Spraakwetenschop)|Linkage]] uutsunnen, dat ene Grupp vun Spraken beschrivt, de sik uut een Dialektkontinuum ranwussen un nich uut strikt scheden Eenheiden.<ref name="AF" /> ===Komparative Methood=== In de [[Spraakwetenschop]] is de [[komparative Methood]] ene Technik, mit de Spraakwetenschoppers ünnersöken köönt woans Spraken uut ene gemeensame Oorspraak ranwussen, döör dat Kennteken för Kennteken twüschen twee oder meer Spraken vergleken warrt, de en [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|gemeensamen Oorsprung]] hebbt. So kann ruutslötelt warrn, wo de Oorsprungsspraak utseeg. Disse Methood kann mit de Methood vun de [[interne Rekonstruktschoon]] vergleken warrn, bi de uut de interne Struktuur vun eene Spraak öller Strukturen afleidt warrt.<ref>{{harvnb|Lehmann|1993|pp=31 ff}}.</ref> In de Praxis warrt beide Methoden meist tohoop bruukt: üm prähistoorsche Spraakperioden to rekonstrueeen, Löcker in de överlevert Texten to füllen, de Entwicklung vun Luud-, Form- un anner Systemen to verklären un Verwandschop twüschen Spraken natowiesen oder uuttosluten. De komparative Methood wurr in’n 19. Jaarhunnerd uutklamüsert. Wichtige Bidrääg kemen vun de däänschen Geleerten [[Rasmus Christian Rask|Rasmus Rask]] un [[Karl Verner]] un vun den düütschen [[Jacob Grimm]]. ===Schleichers Fabel=== [[Schleichers Fabel]] is een Text in ene rekonstrueerte Verschoon vun dat [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsche]], de Schleicher 1868 ruutbrocht het. He weer de eerste, de enrn Text in disse Spraak schreven het. De Fabel heet ''{{lang|ine|Avis akvāsas ka}}'' („Dat Schaap un de Peer“). Later hebbt verschedene Geleerten överarbeidt Verschonen vun disse Fabel ruutbrocht, ümdat sik dat Bild vun dat Oorindoeuropääsch mit de Tied änner. De Fabel döggt so as enen [[Paralleltext]], de wiest woans sik de Rekonstruktschoon vun de rekonstrueerte indoeuropääsche Oorspraak in de lesten 150 Jaar ännert het. == Schriften (Uutwahl) == * ''Zur vergleichenden Sprachgeschichte.'' (''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' I.) H. B. König, Bonn 1848. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10583128?page=2%2C3 Digitalisat]. * ''Die Sprachen Europas in systematischer Uebersicht.'' (''Linguistische Untersuchungen.'' II.) H. B. König, Bonn 1850. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11928830?page=6%2C7 Digitalisat]. ** Nee ruutgeven vun Konrad Körner, Amsterdam, John Benjamins (1982) * ''Die formenlehre der kirchenslawischen sprache, erklärend und vergleichend dargestellt.'' H. B. König, Bonn 1852. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588803?page=5 Digitalisat]. (Nadruck bi Gerstenberg, [[Hilmessen]] 1976; Buske, [[Hamborg]]1998, ISBN 3-87118-540-X) * ''Die ersten Spaltungen des indogermanischen Urvolkes.'' In: ''Allgemeine Monatsschrift für Wissenschaft und Literatur,'' Jg. 1853, [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10540032?page=804%2C805 S. 786f.] * ''Handbuch der Litauischen Sprache''. 2 Bänn. Calve, Prag [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588755?page=2%2C3 1856], [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588756?page=2%2C3 1857]. * ''Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder.'' H. Böhlau, Weimar 1857. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10035629?page=5 Digitalisat]. * ''Volkstümliches aus Sonneberg im Meininger oberlande.'' Kommission H. Böhlau, Weimar 1858. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11748679?page=5 Digitalisat]. * ''Kurzer Abriß der Geschichte der italischen Sprachen (des Lateinischen und seiner Schwestersprachen).'' In: ''Rheinisches Museum für Philologie'' N. F. 14, 1859, S. 329–346. [http://www.rhm.uni-koeln.de/014/Schleicher.pdf PDF]. * ''Die Deutsche Sprache.'' J. G. Cotta, Stuttgart 1860. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10584312?page=5 Digitalisat]. ** Överarbeidt un nee ruutgeven vun [[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]. Stuttgart, J. G. Cotta, Stuttgart 1888. * ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' (2 Bänn.) Weimar, H. Böhlau (Bd. 1 1861 {{DTAW|schleicher_indogermanische01_1861}}; Bd. 2 1862 {{DTAW|schleicher_indogermanische02_1862}}); Nadruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1071-4 * ''Die Darwinsche Theorie und die Sprachwissenschaft.'' Offenes Sendschreiben an Herrn Dr. Ernst Häckel, a. o. Professor der Zoologie und Director des zoologischen Museums an der Universität Jena. Hermann Böhlau, Weimar 1863. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588615?page=1 Digitalisat]. ({{DTAW|schleicher_darwin_1863}}) (3. Oplaag 1873, {{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-527393}}) ** ''Darwinism Tested by the Science of Language.'' Translated from the German of Professor August Schleicher by Dr. Alex. V. W. Bikkers. J. C. Hotten, London 1869. [https://books.google.de/books?id=p0Ki6e8f5SUC&pg=PA5 Digitalisat]. * ''Über die Bedeutung der Sprache für die Naturgeschichte des Menschen.'' Hermann Böhlau, Weimar 1865. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588616?page=3 Digitalisat]. * ''[[Kristijonas Donelaitis|Christian Donalitius]] Litauische Dichtungen'' (mit litauisch-deutschem Glossar herausgegeben von A. Schleicher), [[Sankt Petersborg|St. Petersborg]], Russische Akademie vun de Wetenschoppen(1865) * ''Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache.'' Nadruck Sändig Reprint Verlag H.R. Wohlwend, ISBN 3-253-01908-X * ''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' Nadruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1072-2 == Literatur == * {{NDB|23|50||Schleicher, August|[[Gertrud Bense]]|118759302}} * Gertrud Bense, Maria Kozianka, Gottfried Meinhold: ''Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena''. Mayer, Jena/Erlangen 1994, ISBN 3-925978-38-0. * [[Karl-Heinz Best]]: ''August Schleicher (1821–1868)''. In: ''Glottometrics'' 13, 2006, Seiten 73–75 (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g13zeit.pdf#page=77 Volltext]). (De Bidrag geit op Schleicher siene Wichtigkeid för de [[Quantitative Linguistik]] in.) * Joachim Dietze: ''August Schleicher als Slawist. Sein Leben und Werk in der Sicht der Indogermanistik''. Akademie-Verlag, Berlin 1966. * [[Konrad Körner (Sprachwissenschaftler)|Konrad Körner]]: ''Linguistics and evolution theory (Three essays by August Schleicher, Ernst Haeckel and [[Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek|Wilhelm Bleek]])''. John Benjamins, Amsterdam-Philadelphia 1983. * [[Salomon Lefmann]]: ''August Schleicher. Skizze.'' Leipzig 1870. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11001396?page=7 Digitalisat]. * [[Robert J. Richards]]: ''The linguistic creation of man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the missing link in nineteenth-century evolutionary theory.'' In: ''Experimenting in tongues.'' Studies in science and language. Ed. by Matthias Dörries. Stanford, Cal. 2002, S. 21–48 und 168–175. * {{ADB|31|402|416|Schleicher, August|[[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]|ADB:Schleicher, August}} * Theodor Syllaba: ''August Schleicher und Böhmen''. Karolinum, Prag 1995, ISBN 80-7066-942-X. * Liba Taub: ''Evolutionary Ideas and „Empirical“ Methods: The Analogy Between Language and Species in the Works of [[Charles Lyell|Lyell]] and Schleicher.'' In: ''British Journal for the History of Science'' 26, 1993, S. 171–193. * Horst Traut: ''Die Liederhandschrift des [[Johann Georg Steiner (Maler, 1746)|Johann Georg Steiner]] aus Sonneberg in der Überlieferung durch August Schleicher''. Hain, Rudolstadt 1996, ISBN 3-930215-27-6. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt''. Logos, Berlin 2007. * {{BLKÖ|Schleicher, August|30|80|82}} == Weblenken == {{Commonscat|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|118759302}} * [[Robert J. Richards]], [https://www.academia.edu/809159/The_linguistic_creation_of_man_Charles_Darwin_August_Schleicher_Ernst_Haeckel_and_the_missing_link_in_nineteenth_century_evolutionary_theory The Linguistic Creation of Man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the Missing Link in Nineteenth-Century Evolutionary Theory]. == Nawiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Schleicher, August}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1821]] [[Kategorie:Storven 1868]] [[Kategorie:Indogermaansch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Perfesser]] [[Kategorie:Schriever]] {{Normdaten|TYP=p|GND=118759302|LCCN=n80113306|VIAF=64164510}} thespylxwxlm2jstinmhrgzkgocrk6a 1062085 1062084 2026-04-07T10:46:17Z Flaverius 21322 1062085 wikitext text/x-wiki [[Datei:August Schleicher.jpg|mini|August Schleicher]] '''August Schleicher''' (* [[19. Februar]] [[1821]] in [[Meiningen]]; † [[6. Dezember]] [[1868]] in [[Jena]]<ref>Doodsnaricht in ''Blätter von der Saale'' vun’n 8. Dezember 1868, [https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00236720/JZ_Blaetter_von_der_Saale_216860059_1868_1176.tif Lokales].</ref>) weer een düütschen [[Spraakwetenschop]]per. He gellt as Begrünner vun de [[Stammboomtheorie]] in de [[komparative Spraakwetenschop]] un tohoop mit [[Franz Bopp]] as Bahnbreker vun de [[Indogermanistik]]. August Schleicher unnersöch woans de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie tohoophangt. De Allgemene Linguistik bekeek he as Deel vun de Natuurwetenschoppen un definieer [[Spraak]] as enen natüürlichen Bestanddeel vun dat Leven, den sien [[Spraakwannel|Wannel]] –&nbsp;so as bi [[Oort (Biologie)|Aarden]] in de [[Biologie]]&nbsp;– de Gesetten vun de [[Evolutschoon]] folgt. Op Grundlaag vun sienen Resultaten teken he in August 1853 den Oorsprung vun de Indoeuropääschen Spraken in enen vun den eersten „Stammbööm“ na, de in de Geschicht vun de Spraakwetenschop un ook vun de [[Biologie]] (to’n Bispeel bi [[Charles Darwin]]) publizeert worrn sünd. As sien Höövdwark gellt dat ''{{lang|der|Compendium der vergleichenden [[Grammatik]] der [[Indoeuropääsche Spraken|indogermanischen]] Spraken}}'' (1861). == Leven == [[Datei:Sonneberg-Kirchstr-Denkmal1.jpg|mini|Denkmaal in Sonneberg, Kirchstraße]] August Schleicher wurr in [[Meiningen]] as Söhn vun den [[Dokter]] Johann Gottlieb Schleicher (1793–1864) boren. Sien Vadder weer in’n Sommer 1815 as Student in [[Friedrich-Schiller-Universität Jena|Jena]] mit an de Grünnen vun de [[Oorburschenschop]] bedeligt, de sik denn för [[Demokratie|demokraatsche]] [[Reform]]en un gegen de [[Feudalismus|feudale]] Lüttstateree in Düütschland insetten dee. 1821 trock de Familie vun Meiningen na [[Sonneberg]] üm, wo sien Vadder as [[Amtsdokter]]<ref>''Chronik der Stadt Sonneberg 1757-1802 von [[Johann Martin Steiner]].'' Die oberländischen Verwaltungs- un Justizbehörden, Stadtarchiv Sonneberg 2017, ISBN 978-3-00-058293-6, S. 35.</ref> in’t [[Meininger Oberland]] arbeiden dee. De progressive Vadder un de musikaalsch begaavt Moder achten op en gode Schoolbildung vun den spraakbegaavten Jung. Sien Kinner- un Jöögdjahren verbröch August Schleicher in Sonneberg, vun wo he sied sien 14. Levensjohr dat Gymnasium ''[[Casimirianum Coburg]]'' besöch. Sien [[Perfessor]] dor meen, den Spraakstudium weer wegen sienen ümfangrieken Interessen nich good för em passig un hr schull lever evangeelsche [[Theologie]] studeren. Na de Raadslag vun sienen Perfesser begunn August Schleicher na’t Abitur, dat he an’t [[Gymnasium Georgianum (Hildburghausen)|Gymnasium Georgianum Hildburghausen]] maken muds<ref>August Schleicher besöch dat Gymnasium in Coburg, weer man as Inwahner vun Sonneberg ut hoogheidliche Grünn twungen, de Examrn in’t Herzogdom Sassen-Meiningen aftoleggen.</ref>, 1840 in [[Universität Leipzig|Leipzig]] mit dat Theologiestudium. Na’t eerste Semester wessel he kort na de [[Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg|protestantsche Hoochschool Erlangen]] un mark, dat em de Theologie jümmer minner toseggen dee. Vun Erlangen gung he na [[Eberhard Karls Universität Tübingen|Tübingen]] un kreeg Kontakt mit de Philosophie vun [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]. Hegelianers uut dat [[Evangelisches Stift Tübingen|Tübinger Stift]] as [[David Friedrich Strauß]], [[Jakob Friedrich Reiff]], [[Ferdinand Christian Baur]] oder [[Friedrich Theodor Vischer]] leren dor. So befaat sik Schleicher mit [[Philosophie|philosoophsche]] Fragen, keem vun de Theologie af un begunn as Schöler vun [[Heinrich Georg August Ewald]] dat Studium vun [[Orientalistik|orientaalsche]] Spraken. In korte Tied leer he [[Hebrääsche Sprache|Hebrääsch]] un ook [[Sanskrit]], [[Araabsche Spraak|Araabsch]] un [[Persische Spraaak|Persisch]]. Bloots wedderwillig stemm sien Vadder 1843 den Wessel na de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] to. In enen Breev warn he em: {{lang|de|„Ein Philolog ist ein elender Lump, zumal wenn er wirklich einer ist. An dieses Studium Geld zu wenden, verlohnt sich nicht. […] Ganz anders steht es doch um einen Dorfpfarrer, wenn er seine Gemeinde erbaut und ihre Herzen erweicht.“}} (''Een Philoloog is een elennigen Lump, besünners wenn he dat würklich is. An dit Studium Geld to geven loont sik nich. […] Heel anners steiht dat doch üm en Dörppaster, wenn he sien Gemeen opboot un eer Harten week maakt.'') In Bonn studeer Schleicher [[Klassische Philologie|klass’sche Spraken]], kreeg dörch [[Philologie|Philologen]] as [[Friedrich Ritschl]] un [[Friedrich Gottlieb Welcker]] en Inblick in de Spraakwetenschop vun [[Wilhelm von Humboldt]] un sloot 1846 dat Studium mit de [[Promotschoon (Dokter)|Promotschoon]] af. Dor na befaat he sik in Bonn mit komparativ spraakwetenschoplich Ünnersöök un höll doröver Vörlesungen an de Universität. 1848 kehr August Schleicher na [[Döringen]] in sien Heimatstadt Sonneberg torügg un arbeed eerst as Privaatgelehrten op spraakwetenschoplich Rebeed. In Bonn weer Prinz [[Georg II. (Sassen-Meiningen)|Georg]] vun [[Huus Sassen-Meiningen|Sassen-Meiningen]], de dor ok studeert harr, op em opmerksam worrn. De Arvprinz harr em nich bloots sien Fründschap anbaden, man oko een rieklich Stipendium besorgt, dat em vun 1848 bet 1850 gröttere Reisen un längere Tied in [[Paris]], [[London]] un [[Wien]] möglich maken dee. Bi de Uutlandsreisen arbeid he as [[Reporter|Korrespondent]] för de [[Augsborg]]er ''[[Allgemeine Zeitung (19. Jahrhundert)|Allgemeine Zeitung]]'' un de ''[[Kölnische Zeitung]]''. In sienen Berichten över de politischen Gescheenisse vun 1848 uut Paris un later ut Wien wees he apen Sympathie för de liberaal-demokraatsche Fraktschoon vun de [[Frankforter Natschonaalversammeln]]. Do keem he mit in’t Blickfeld vun de [[Öösterriek-Ungarn|Habsborger]] Polizei, de em in siene Tied in Wien un [[Prag]] över mehrere Jahren uutspioneer. 1850 folg he [[Georg Curtius]] na Prag, üm sik mit [[Slawistik|slaawsche Spraken]] to befaten. Blangenbi siene Korrespondentenarbeid harr August Schleicher al merere wichtige spraakwetenschopliche Arbeiden publizeert, so dat em de [[Karls-Universität Prag|Prager Universität]] 1850 to’n extraordinären Perfesser för ''[[Klassische Philologie]]'' un 1853 to’n [[Perfessor|Ordinarius]] för ''komparative Spraakforschen, Düütsch un Sanskrit'' berööp. He kreeg Kontakt to [[František Ladislav Čelakovský|Franz Tschelakowski]] un [[Pavel Jozef Šafárik|Paul Schaffarik]] un lehr in korte Tied ook [[Tschechische Spraak|Tschechsch]]. Dörch de Arbeid mit de öllsten slaawschen Schriftdenkmalen bröch he 1852 siene „{{lang|der|Formenlehre der kirchenslawischen Sprache}}“ ({{S|''Formenlehr vun de karkenslaawsche Spraak''}}). In dit Wark föhr he den Begreep „[[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Karkenslaawsch]]“ ({{S|de|''Kirchenslawisch''}} in de Spraakwetenschop in. Tiedens sien Professuur in Prag konzentreer he sik op slaawsche Spraken un dat [[Litausche Spraak|Litausche]], dat in de Indogermanistik en besünnere Rolle speelt. 1852 kreeg he en Stipendium vun de ''[[Österreichische Akademie der Wissenschaften|Wiener Akademie der Wissenschaften]]'' för ene Forschungsreis na [[Oostpreußen]]. Dor bleev he en halv Johr, lehr in Gesprekeb mit Litauers ehr Spraak fletig snacken un sammel veel Materiaal för dat ''{{lang|de|Handbuch der litauischen Sprache}}'' {{S|nds|Handbook vun de litausche Spraak}}, dat he 1855/56 in Prag ruutgeev. Neven de wetenschopliche Bedüden hett dit Wark bet vundaag en groten Weert för de spraakliche un kulturelle Sülvstbestimmung vun de Litauers. 1856 toog sik August Schleicher wegen politischen Represschonen torügg un wull ok wegen sien Gesundheid för över en Johr na Sonneberg torügg, wo he Feldforschung bedreev. In de Gegend üm Sonneberg warrt [[Itzgründisch]] snackt, en [[Ünnerfränksch|mainfränksche Dialekt]], de för Spraakforschers bet vundaag interessant is.<ref>Vgl. z.&nbsp;B. Wolfgang Lösch: ''Zur Dialektsituation im Grenzsaum zwischen Südthüringen und Nordbayern''. In: [[Dieter Stellmacher]] (Ruutgever): ''Dialektologie zwischen Tradition und Neuansätzen''. ZDL-Beiheft 109, Stuttgart 2000, S. 156–165; Verena Sauer: ''Dialektgrenzen – Grenzdialekte. Die Struktur der itzgründischen Dialektlandschaft an der ehemaligen deutsch-deutschen Grenze''. de Gruyter, Berlin 2018</ref> 1857 kreeg August Schleicher den Roop, as Perfesser an de philosoophsche Fakultät vun de Universität Jena to gahn. He verbunn dor grote Hoffnungen mit. De Enttäuschung weer groot, as he dor op en konservative Professorenschop stött un mit sien wetenschopliche un politische Ansichten en Butensieder bleev. Schleicher schall seggt hebben: „Jena is en groot Moor, un ik bün de Frosch dorin.“ Siet 1861 ontwikkel sik twüschen em un [[Ernst Haeckel]] en besünnere Fründschap. Mit em kunn he de evolutionstheoretischen un naturwetenschoplichen Fragen bespreken, de em as Spraakforscher beschäftigen deden. In dat sülve Johr maakt em de [[Bayerische Akademie der Wissenschaften]] to’n korresponderen Lid. 1863 wöör he as ordentliches Lid in de [[Sächsische Akademie der Wissenschaften|Königlich Sächsische Gesellschaft der Wissenschaften]] upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.saw-leipzig.de/de/mitglieder/schleichera |titel=Mitglieder der SAW: August Schleicher |hrsg=Sächsische Akademie der Wissenschaften |abruf=2016-11-25}}</ref> As korresponderen Lidmaat vun de [[Russische Akademie der Wissenschaften|Russische Akademie der Wissenschaften]] in [[Sankt Petersborg]] arbeed August Schleicher an dree gröttere Warken: ''De komparative Grammatik der slaawschen Spraken'', ''De komparative Grammatik der [[Baltische Spraken|baltschen Spraken]]'' un ''De Grammatik der slawo-baltschen Oorspraak''. Sien fröhe Dood 1868 verhinner dit Vörhebben un droog dor to bi, dat he in de düütsche Spraakwetenschop en Butensieder bleev. [[Datei:Jena Johannisfriedhof Grabplatte Schleicher, August.jpg|mini|Grabplaat August un Graffmal Fanny Schleicher op den [[Johannisfriedhof (Jena)|Johannisfriedhoff in Jena]]]] August Schleicher starv villicht an Lungen-[[Tuberkulose]], de sik al in sien Studentenjohr ankünnigt harr. Na de Raad vun sien Vadder versöcht he, de „Schwindsucht“ mit en gesunde Levenswies to begegnen. In Bonn harr he mit dat [[Turnen]] anfungen un bedreev dat ok later tosamen mit Ernst Haeckel. Butendem söcht he regelmaatig Erholung in de gesunde Waldluft vun sien Heimatstadt Sonneberg, wo he vaak bi sien Öllern, Schwiegeröllern un Frünnen weer. Na sien Dood richt de Stadt Sonneberg em en Denksteen op un nenn de Schleicherstraße na em. == Wark == === Översicht === [[Datei:Schleicher Tree.jpg|mini|Schleichers Stammboommodell]] Schleicher weer de eerste Linguist, de sik sehr ernsthaft de Rekonstruktion vun de [[Indogermanische Oorspraak|indogermanischen Oorspraak]] towend. Schleichers Forderung geiht över dat blote Erfassen vun de öllste Spraakstufe rut un richt sik op de Erschlötung vun de allensamen Oorform, nich ut romantische Oor-Sehnsucht, man üm all dat Verschiedene op dat ursprünglich Gemeensame torüggtoföhren, so dat bi em nich mehr dat Sanskrit dat Ennpunkt weer, man dat Indogermanische as Oorspraak vör de Opdeelung in de enkelnen Spraken. Dorbi weer he sehr toversichtlich un schreev sogor en korte [[Indogermanische Fabel|Fabel]] in disse rekonstruerte indogermanische Oorspraak. Dat Stammboommodell konsequent to Enn denkt, führt to en gemeensame Oorspraak vun all Spraken. Schleichers Warken harr för de [[Indogermanistik]] in dree Richtungen langduren Einfluss. To’n eenen geiht op em de Konventioon torügg, rekonstruerte Formen mit en Sternchen to kennteken. To’n annern weer Schleicher de eerste, de de indogermanischen Spraken in en Stammboom darstellt. De üüblicherwies citeerten [[Luudwet]]en sünd mit Schleichers Stammboom vereinbor. Tolettst begrünn en berühmten Schöler vun em, [[August Leskien]], de ''[[Junggrammatiker|junggrammatische]] School'' in Leipzig mit. Nich tofallig keem de [[Leipziger School]] so vun en Forscher, de de Indogermanistik as en Oort Naturwetenschop ansach. De eersten Sätz vun sien Hööftwark (''Compendium … '') sünd: De Grammatik bildet en Deel vun de Spraakwetenschop oder Glottik. Disse sülvst is Deel vun de Naturgeschicht vun den Minschen. Ehr Methood is in’t Weesentlike de vun de Naturwetenschoppen överhaupt […] Een vun de Hööftopgaven vun de Glottik is de Ermittlung un Beschrieven vun de spraaklichen Sippen oder Spraakstämmen, d.&nbsp;h. de vun een un de sülve Oorspraak afstammten Spraken, un de Anordnung vun disse Sippen na en naturlik Systeem. ===Stammboommodell=== Schleicher het daar to bidregen, dat dat[[Stammboommodell]] (ook geneetsch oder kladistsch Modell) in de [[historische Spraakwetenschop]] bekannt un verbreidt worrn is. Dat Modell beschrivt woans Spraken vergliekbaar mit enen [[Systematik (Biologie)|phylogeneetschen Stammboom]] in de [[Evolutschoon|bioloogsche Evolutschoon]] vun [[Oort (Biologie)|Aarden]] ranwassen deit. So as bi Aarden warrt annamen, dat jede Spraak uut ene Oorsprungsspraak ranwassen is un dat Spraken mit ene gemensame Oorspraak to de sülve [[Spraakfamilie]] tohöört.<ref name="ListNelson-Sathi2014">{{cite journal |last1=List |first1=Johann-Mattis |last2=Nelson-Sathi |first2=Shijulal |last3=Geisler |first3=Hans |last4=Martin |first4=William |title=Networks of lexical borrowing and lateral gene transfer in language and genome evolution |journal=BioEssays |volume=36 |issue=2 |year=2014 |pages=141–150 |issn=0265-9247 |doi=10.1002/bies.201300096 |pmid=24375688 |pmc=3910147}}</ref><ref name="AF">[[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell weer lang Tied de wichtigste Methood, üm [[geneetsche Verwandschop (Spraakwetenschop)|genetsche Verwandscahopen]] twüschen Spraken to beschrieven. Dat Modell speelt enr grote Rolle in de [[komparative Spraakwetenschop]], de mit Hülp vun bekannte Spraken un de Regeln vun den Spraakwandel hypotheetsche [[Oorspraak|Oorspraken]] rekonstrueert, as to’n Bispeel dat [[Oorindoeuropääsch]] oder anner Oorspraken vun Spraakfamilien. Spraakwetenschoppers hebbt man jümmers wedder op de Grenzen vun dat Modell henwiest, ümdat sik Kennteken ook över geograafsche Rüüm över Grenzen vun Spraakfamilien röver uutbreiden köönt (vergliekbaar mit ''[[horizontal gene transmission]]'' in de Biologie). Dat speelt to’n Bispeeel ene grote Rull bi [[Lehnwoort|Leenwöör]] oder [[Kreoolspraak|Kreolspraken]] mit mehr as ene Oorsprungsspraak.<ref name="ListNelson-Sathi2014"/> As Alternativ to dat Stammboommodell klamüser [[Johannes Schmidt (Spraakwetenschopper)|Johannes Schmidt]] 1872 dat [[Bülgenmodell]] uut, dat beter beschrieven deit, woans sik spraakliche Kennteken över geograafsche Rüüm hen uutbreiden doot.<ref name="waves">See {{harvnb|Bloomfield|1933|p=311}}; [[#heggarty|Heggarty ''et al.'' (2010)]]; [[#francois|François (2014)]].</ref> Dat Stammboommodell het ook glieke Grenzen as de bioloogsche Klassifikatschoon, ümdat dat Probleem besteit, enen Vöörgang, de evenweg un liekmatig vööranlöppt, in faste Eenheiden to delen. In de Biologie givt dat to’n Bispeel [[Ringoort|Ringaarden]], in de Spraakwetenschop [[Dialektkontinuum|Dialektkontinua]]. Daarüm wurr dat Konzept vun ene [[Linkage (Spraakwetenschop)|Linkage]] uutsunnen, dat ene Grupp vun Spraken beschrivt, de sik uut een Dialektkontinuum ranwussen un nich uut strikt scheden Eenheiden.<ref name="AF" /> ===Komparative Methood=== In de [[Spraakwetenschop]] is de [[komparative Methood]] ene Technik, mit de Spraakwetenschoppers ünnersöken köönt woans Spraken uut ene gemeensame Oorspraak ranwussen, döör dat Kennteken för Kennteken twüschen twee oder meer Spraken vergleken warrt, de en [[genetische Verwandschap (Spraakwetenschop)|gemeensamen Oorsprung]] hebbt. So kann ruutslötelt warrn, wo de Oorsprungsspraak utseeg. Disse Methood kann mit de Methood vun de [[interne Rekonstruktschoon]] vergleken warrn, bi de uut de interne Struktuur vun eene Spraak öller Strukturen afleidt warrt.<ref>{{harvnb|Lehmann|1993|pp=31 ff}}.</ref> In de Praxis warrt beide Methoden meist tohoop bruukt: üm prähistoorsche Spraakperioden to rekonstrueeen, Löcker in de överlevert Texten to füllen, de Entwicklung vun Luud-, Form- un anner Systemen to verklären un Verwandschop twüschen Spraken natowiesen oder uuttosluten. De komparative Methood wurr in’n 19. Jaarhunnerd uutklamüsert. Wichtige Bidrääg kemen vun de däänschen Geleerten [[Rasmus Christian Rask|Rasmus Rask]] un [[Karl Verner]] un vun den düütschen [[Jacob Grimm]]. ===Schleichers Fabel=== [[Schleichers Fabel]] is een Text in ene rekonstrueerte Verschoon vun dat [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsche]], de Schleicher 1868 ruutbrocht het. He weer de eerste, de enrn Text in disse Spraak schreven het. De Fabel heet ''{{lang|ine|Avis akvāsas ka}}'' („Dat Schaap un de Peer“). Later hebbt verschedene Geleerten överarbeidt Verschonen vun disse Fabel ruutbrocht, ümdat sik dat Bild vun dat Oorindoeuropääsch mit de Tied änner. De Fabel döggt so as enen [[Paralleltext]], de wiest woans sik de Rekonstruktschoon vun de rekonstrueerte indoeuropääsche Oorspraak in de lesten 150 Jaar ännert het. == Schriften (Uutwahl) == * ''Zur vergleichenden Sprachgeschichte.'' (''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' I.) H. B. König, Bonn 1848. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10583128?page=2%2C3 Digitalisat]. * ''Die Sprachen Europas in systematischer Uebersicht.'' (''Linguistische Untersuchungen.'' II.) H. B. König, Bonn 1850. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11928830?page=6%2C7 Digitalisat]. ** Nee ruutgeven vun Konrad Körner, Amsterdam, John Benjamins (1982) * ''Die formenlehre der kirchenslawischen sprache, erklärend und vergleichend dargestellt.'' H. B. König, Bonn 1852. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588803?page=5 Digitalisat]. (Nadruck bi Gerstenberg, [[Hilmessen]] 1976; Buske, [[Hamborg]]1998, ISBN 3-87118-540-X) * ''Die ersten Spaltungen des indogermanischen Urvolkes.'' In: ''Allgemeine Monatsschrift für Wissenschaft und Literatur,'' Jg. 1853, [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10540032?page=804%2C805 S. 786f.] * ''Handbuch der Litauischen Sprache''. 2 Bänn. Calve, Prag [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588755?page=2%2C3 1856], [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588756?page=2%2C3 1857]. * ''Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder.'' H. Böhlau, Weimar 1857. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10035629?page=5 Digitalisat]. * ''Volkstümliches aus Sonneberg im Meininger oberlande.'' Kommission H. Böhlau, Weimar 1858. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11748679?page=5 Digitalisat]. * ''Kurzer Abriß der Geschichte der italischen Sprachen (des Lateinischen und seiner Schwestersprachen).'' In: ''Rheinisches Museum für Philologie'' N. F. 14, 1859, S. 329–346. [http://www.rhm.uni-koeln.de/014/Schleicher.pdf PDF]. * ''Die Deutsche Sprache.'' J. G. Cotta, Stuttgart 1860. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10584312?page=5 Digitalisat]. ** Överarbeidt un nee ruutgeven vun [[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]. Stuttgart, J. G. Cotta, Stuttgart 1888. * ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' (2 Bänn.) Weimar, H. Böhlau (Bd. 1 1861 {{DTAW|schleicher_indogermanische01_1861}}; Bd. 2 1862 {{DTAW|schleicher_indogermanische02_1862}}); Nadruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1071-4 * ''Die Darwinsche Theorie und die Sprachwissenschaft.'' Offenes Sendschreiben an Herrn Dr. Ernst Häckel, a. o. Professor der Zoologie und Director des zoologischen Museums an der Universität Jena. Hermann Böhlau, Weimar 1863. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588615?page=1 Digitalisat]. ({{DTAW|schleicher_darwin_1863}}) (3. Oplaag 1873, {{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-527393}}) ** ''Darwinism Tested by the Science of Language.'' Translated from the German of Professor August Schleicher by Dr. Alex. V. W. Bikkers. J. C. Hotten, London 1869. [https://books.google.de/books?id=p0Ki6e8f5SUC&pg=PA5 Digitalisat]. * ''Über die Bedeutung der Sprache für die Naturgeschichte des Menschen.'' Hermann Böhlau, Weimar 1865. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10588616?page=3 Digitalisat]. * ''[[Kristijonas Donelaitis|Christian Donalitius]] Litauische Dichtungen'' (mit litauisch-deutschem Glossar herausgegeben von A. Schleicher), [[Sankt Petersborg|St. Petersborg]], Russische Akademie vun de Wetenschoppen(1865) * ''Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache.'' Nadruck Sändig Reprint Verlag H.R. Wohlwend, ISBN 3-253-01908-X * ''Sprachvergleichende Untersuchungen.'' Nadruck Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3-8102-1072-2 == Literatur == * {{NDB|23|50||Schleicher, August|[[Gertrud Bense]]|118759302}} * Gertrud Bense, Maria Kozianka, Gottfried Meinhold: ''Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena''. Mayer, Jena/Erlangen 1994, ISBN 3-925978-38-0. * [[Karl-Heinz Best]]: ''August Schleicher (1821–1868)''. In: ''Glottometrics'' 13, 2006, Seiten 73–75 (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g13zeit.pdf#page=77 Volltext]). (De Bidrag geit op Schleicher siene Wichtigkeid för de [[Quantitative Linguistik]] in.) * Joachim Dietze: ''August Schleicher als Slawist. Sein Leben und Werk in der Sicht der Indogermanistik''. Akademie-Verlag, Berlin 1966. * [[Konrad Körner (Sprachwissenschaftler)|Konrad Körner]]: ''Linguistics and evolution theory (Three essays by August Schleicher, Ernst Haeckel and [[Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek|Wilhelm Bleek]])''. John Benjamins, Amsterdam-Philadelphia 1983. * [[Salomon Lefmann]]: ''August Schleicher. Skizze.'' Leipzig 1870. [https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11001396?page=7 Digitalisat]. * [[Robert J. Richards]]: ''The linguistic creation of man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the missing link in nineteenth-century evolutionary theory.'' In: ''Experimenting in tongues.'' Studies in science and language. Ed. by Matthias Dörries. Stanford, Cal. 2002, S. 21–48 und 168–175. * {{ADB|31|402|416|Schleicher, August|[[Johannes Schmidt (Sprachwissenschaftler)|Johannes Schmidt]]|ADB:Schleicher, August}} * Theodor Syllaba: ''August Schleicher und Böhmen''. Karolinum, Prag 1995, ISBN 80-7066-942-X. * Liba Taub: ''Evolutionary Ideas and „Empirical“ Methods: The Analogy Between Language and Species in the Works of [[Charles Lyell|Lyell]] and Schleicher.'' In: ''British Journal for the History of Science'' 26, 1993, S. 171–193. * Horst Traut: ''Die Liederhandschrift des [[Johann Georg Steiner (Maler, 1746)|Johann Georg Steiner]] aus Sonneberg in der Überlieferung durch August Schleicher''. Hain, Rudolstadt 1996, ISBN 3-930215-27-6. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt''. Logos, Berlin 2007. * {{BLKÖ|Schleicher, August|30|80|82}} == Weblenken == {{Commonscat|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|118759302}} * [[Robert J. Richards]], [https://www.academia.edu/809159/The_linguistic_creation_of_man_Charles_Darwin_August_Schleicher_Ernst_Haeckel_and_the_missing_link_in_nineteenth_century_evolutionary_theory The Linguistic Creation of Man: Charles Darwin, August Schleicher, Ernst Haeckel, and the Missing Link in Nineteenth-Century Evolutionary Theory]. == Nawiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Schleicher, August}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1821]] [[Kategorie:Storven 1868]] [[Kategorie:Indogermaansch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Perfesser]] [[Kategorie:Schriever]] {{Normdaten|TYP=p|GND=118759302|LCCN=n80113306|VIAF=64164510}} 60l8u3yfdfr2veq76jglq66xhgu156e Bruker Diskuschoon:Pyxtlo 3 196791 1062082 2026-04-07T10:23:26Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062082 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Pyxtlo}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 12:23, 7. Apr. 2026 (CEST) gx8aq4elxib2v0nlsqjw7mz03cclezm Bruker Diskuschoon:Ajoellenbeck 3 196792 1062083 2026-04-07T10:32:38Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062083 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Ajoellenbeck}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 12:32, 7. Apr. 2026 (CEST) rr9w3lvghaxxmirr2si9s3tpzalqov0