Wikipedia ndswiki https://nds.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:H%C3%B6%C3%B6ftsiet MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Spezial Diskuschoon Bruker Bruker Diskuschoon Wikipedia Wikipedia Diskuschoon Bild Bild Diskuschoon MediaWiki MediaWiki Diskuschoon Vörlaag Vörlaag Diskuschoon Hülp Hülp Diskuschoon Kategorie Kategorie Diskuschoon Portal Portal Diskuschoon TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 1916 1062427 1062402 2026-04-16T08:42:26Z Flaverius 21322 +Infobox, koortleggen översett 1062427 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Spraak|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png||duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albansk]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] [[Bild:Sprachfamilien der Welt (non Altai).png|thumb|350px|Indogermaansche Spraken (hellgröön) un de annern Spraakfamilien vun de Welt]] De '''indoreuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd een grote [[Spraakfamilie]], de meer as 2,5&nbsp;Mrd. Minschen as Modderspraak snackt un gaat alle op de [[Oorindoeuropääsche Spraak|indoeuropääsche Oorspraak]] torügg. To’n indoeuropääschen Spraken tellt de indo-aarschen Spraken op’n indschen Subkuntinent un den Middelsten Oosten, dat Armeensche in’n Kaukasus. In [[Europa]] höört meist alle Spraken to disse Familie mitsams den Albaanschen, den balto-slaawschen, germaanschen, keltschen un romaanschen Spraken so ook dat Greeksche. Bloots [[Törksche Spraak|Törksch]], [[Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]], [[Ungaarsch]], [[Malteesch]] un [[Basksch]] höört daar nich to. Ook uutstorven Spraken so as de anatoolschen oder tochaarscehn Spraken tellt to de Spraakfamilie. Dat de indogermaanschen Spraken allerwegens över de Welt snackt weert, dat liggt besunners an de [[Kolonialismus|Kolonisatschoon]] vun dat 16.&nbsp;Jhd. af an. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De albaansche Spraak is –&nbsp;tohoop mit Greeksch un Armeensch&nbsp;– ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het, man sülvststännig uut den Oorindoeuropääschen ranwussen is. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun den illyrschen Spraken af, de in de [[Antike]] op’n Westbalkan snackt worden sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007</ref> Man vunwegen dat’t Illyrsche bloot knapp belegt is un dat Albaansche eerst laat schreven wornn is, kann düsse Hypthese nich bestärigt warrn.<ref>Curtis, Matthew Cowan. "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence" (English). ProQuest LLC. p. 18 . Retrieved March 31, 2017 . <q>So while linguists may debate about the ties between Albanian and older languages ​​of the Balkans, and while most Albanians may take the genealogical connection to Illyrian as incontrovertible, the fact remains that there is simply insufficient evidence to connect Illyrian, Thracian, or Dacian with any language, including Albanian</q></ref> Albaansch deelt sik in de grote Dialektgruppen Gheg in’n Noorden vun Albanien un in’n Kosovo un Tosk in’n Süden. De Shkumbin-Stroom is de Grenz twüschen beiden. Bavento givt dat den Dialekt arberesh, op dat italieensch halveiland un arvantikia in Grekenland. De eersten Schreven Texen stammt uut 15.&nbsp;Jhd un Naverspraken so Lateiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998:25</ref> === Anatoolsch === De [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un gellt ook för den eersten Telgen, de sik vun dat Ootindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd alle anatoolschen Spraken uutstorven un alleen uut schreven Borns künnig, de grote Deel in [[Kielschrift]]. Vundaag sünd rund 25.000 [[Kleitafels]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] besünner in dat anatoolsche Hoogland spraken, wat vundaag de Zentraaltörkie is. To den anatoolschen Spraken tellt Hethitsch un Luwsch un vele lütter Spraken so as Palaisch, Lykisch, Karisch un Lydisch. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telg binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel dat armeensche Woord för twee ''erku'' stammt even so as twee direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|left|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === === Greeksch === [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|left|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|left|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för dekene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiesen warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök geven, de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie ist vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> * [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit de[[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt * [[Pontsche Spraken|Pontsch]], even Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> * [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat * [[Eurasiaatsch]], enr Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibierschen]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken]]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Grupprn indeelt worrn, as [[Boreaanscg]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de Sahara, [[Neeginea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] 2hjw9a9rhd0lmtovjvxen2s32t98gvx 1062428 1062427 2026-04-16T08:45:53Z Flaverius 21322 1062428 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Spraak|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png||duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albansk]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] [[Bild:Sprachfamilien der Welt (non Altai).png|thumb|350px|Indogermaansche Spraken (hellgröön) un de annern Spraakfamilien vun de Welt]] De '''indoreuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd een grote [[Spraakfamilie]], de meer as 2,5&nbsp;Mrd. Minschen as Modderspraak snackt un gaat alle op de [[Oorindoeuropääsche Spraak|indoeuropääsche Oorspraak]] torügg. To’n indoeuropääschen Spraken tellt de indo-aarschen Spraken op’n indschen Subkuntinent un den Middelsten Oosten, dat Armeensche in’n Kaukasus. In [[Europa]] höört meist alle Spraken to disse Familie mitsams den Albaanschen, den balto-slaawschen, germaanschen, keltschen un romaanschen Spraken so ook dat Greeksche. Bloots [[Törksche Spraak|Törksch]], [[Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]], [[Ungaarsch]], [[Malteesch]] un [[Basksch]] höört daar nich to. Ook uutstorven Spraken so as de anatoolschen oder tochaarscehn Spraken tellt to de Spraakfamilie. Dat de indogermaanschen Spraken allerwegens över de Welt snackt weert, dat liggt besunners an de [[Kolonialismus|Kolonisatschoon]] vun dat 16.&nbsp;Jhd. af an. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De albaansche Spraak is –&nbsp;tohoop mit Greeksch un Armeensch&nbsp;– ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het, man sülvststännig uut den Oorindoeuropääschen ranwussen is. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun den illyrschen Spraken af, de in de [[Antike]] op’n Westbalkan snackt worden sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007</ref> Man vunwegen dat’t Illyrsche bloot knapp belegt is un dat Albaansche eerst laat schreven wornn is, kann düsse Hypthese nich bestärigt warrn.<ref>Curtis, Matthew Cowan. "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence" (English). ProQuest LLC. p. 18 . Retrieved March 31, 2017 . <q>So while linguists may debate about the ties between Albanian and older languages ​​of the Balkans, and while most Albanians may take the genealogical connection to Illyrian as incontrovertible, the fact remains that there is simply insufficient evidence to connect Illyrian, Thracian, or Dacian with any language, including Albanian</q></ref> Albaansch deelt sik in de grote Dialektgruppen Gheg in’n Noorden vun Albanien un in’n Kosovo un Tosk in’n Süden. De Shkumbin-Stroom is de Grenz twüschen beiden. Bavento givt dat den Dialekt arberesh, op dat italieensch halveiland un arvantikia in Grekenland. De eersten Schreven Texen stammt uut 15.&nbsp;Jhd un Naverspraken so Lateiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998:25</ref> === Anatoolsch === De [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un gellt ook för den eersten Telgen, de sik vun dat Ootindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd alle anatoolschen Spraken uutstorven un alleen uut schreven Borns künnig, de grote Deel in [[Kielschrift]]. Vundaag sünd rund 25.000 [[Kleitafels]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] besünner in dat anatoolsche Hoogland spraken, wat vundaag de Zentraaltörkie is. To den anatoolschen Spraken tellt Hethitsch un Luwsch un vele lütter Spraken so as Palaisch, Lykisch, Karisch un Lydisch. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telg binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel dat armeensche Woord för twee ''erku'' stammt even so as twee direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|left|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === === Greeksch === [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|left|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|left|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] 5jk58wq51t647mryg90y2ive2vbmu1o 1062429 1062428 2026-04-16T09:01:38Z Flaverius 21322 /* Interne Klassifikatschoon */Uut [[:en:Indoeuropean languages]] 1062429 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Spraak|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png||duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albansk]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] [[Bild:Sprachfamilien der Welt (non Altai).png|thumb|350px|Indogermaansche Spraken (hellgröön) un de annern Spraakfamilien vun de Welt]] De '''indoreuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd een grote [[Spraakfamilie]], de meer as 2,5&nbsp;Mrd. Minschen as Modderspraak snackt un gaat alle op de [[Oorindoeuropääsche Spraak|indoeuropääsche Oorspraak]] torügg. To’n indoeuropääschen Spraken tellt de indo-aarschen Spraken op’n indschen Subkuntinent un den Middelsten Oosten, dat Armeensche in’n Kaukasus. In [[Europa]] höört meist alle Spraken to disse Familie mitsams den Albaanschen, den balto-slaawschen, germaanschen, keltschen un romaanschen Spraken so ook dat Greeksche. Bloots [[Törksche Spraak|Törksch]], [[Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]], [[Ungaarsch]], [[Malteesch]] un [[Basksch]] höört daar nich to. Ook uutstorven Spraken so as de anatoolschen oder tochaarscehn Spraken tellt to de Spraakfamilie. Dat de indogermaanschen Spraken allerwegens över de Welt snackt weert, dat liggt besunners an de [[Kolonialismus|Kolonisatschoon]] vun dat 16.&nbsp;Jhd. af an. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De albaansche Spraak is –&nbsp;tohoop mit Greeksch un Armeensch&nbsp;– ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het, man sülvststännig uut den Oorindoeuropääschen ranwussen is. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun den illyrschen Spraken af, de in de [[Antike]] op’n Westbalkan snackt worden sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007</ref> Man vunwegen dat’t Illyrsche bloot knapp belegt is un dat Albaansche eerst laat schreven wornn is, kann düsse Hypthese nich bestärigt warrn.<ref>Curtis, Matthew Cowan. "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence" (English). ProQuest LLC. p. 18 . Retrieved March 31, 2017 . <q>So while linguists may debate about the ties between Albanian and older languages ​​of the Balkans, and while most Albanians may take the genealogical connection to Illyrian as incontrovertible, the fact remains that there is simply insufficient evidence to connect Illyrian, Thracian, or Dacian with any language, including Albanian</q></ref> Albaansch deelt sik in de grote Dialektgruppen Gheg in’n Noorden vun Albanien un in’n Kosovo un Tosk in’n Süden. De Shkumbin-Stroom is de Grenz twüschen beiden. Bavento givt dat den Dialekt arberesh, op dat italieensch halveiland un arvantikia in Grekenland. De eersten Schreven Texen stammt uut 15.&nbsp;Jhd un Naverspraken so Lateiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998:25</ref> === Anatoolsch === De [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un gellt ook för den eersten Telgen, de sik vun dat Ootindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd alle anatoolschen Spraken uutstorven un alleen uut schreven Borns künnig, de grote Deel in [[Kielschrift]]. Vundaag sünd rund 25.000 [[Kleitafels]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] besünner in dat anatoolsche Hoogland spraken, wat vundaag de Zentraaltörkie is. To den anatoolschen Spraken tellt Hethitsch un Luwsch un vele lütter Spraken so as Palaisch, Lykisch, Karisch un Lydisch. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telg binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel dat armeensche Woord för twee ''erku'' stammt even so as twee direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|left|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === === Greeksch === [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|left|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|left|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] ptbiqvuhyehux6c2qcdxv4onqmzw8hj 3 32473 1062422 323044 2026-04-15T22:31:05Z Mfield 60616 Mfield verschob die Seite [[Bruker Diskuschoon:AgainErick]] nach [[Bruker Diskuschoon:Renamed user 78c4706c60d407044b2d781c6f7c281f]], ohne dabei eine Weiterleitung anzulegen: Seite während der Umbenennung des Benutzers „[[Special:CentralAuth/AgainErick|AgainErick]]“ in „[[Special:CentralAuth/Renamed user 78c4706c60d407044b2d781c6f7c281f|Renamed user 78c4706c60d407044b2d781c6f7c281f]]“ automatisch verschoben 323044 wikitext text/x-wiki {{Moin!|AgainErick|}} 0mwsptal7okyjy4m8xrkhsfm50ay7ce 0 49000 1062417 1061711 2026-04-15T21:07:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062417 wikitext text/x-wiki [[Bild:Ernest Henry Shackleton Nadar.jpg|miniatur|Ernest Shackleton (fotografeert vun [[Nadar]], circa 1909)]] [[Bild:Ernest Shackleton Signature.svg|miniatur|Shackletons sien Signatur]] [[Knight Bachelor|Sir]] '''Ernest Henry Shackleton''' [ˈɜɻnɛst ˈhɛnɻi ˈʃækəltən] [[Royal Victorian Order|CVO]], [[Order of the British Empire|OBE (Mil.)]], [[Ehrendoktor|LL.D]],<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/n9/mode/2up Titelsiet.]</ref> [[Ehrenlegion|OLH]]<ref name="NYT1922">[http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=F00B17FA3E551A738DDDA90B94D9405B828EF1D3 „Ernest Shackleton dies on antarctic trip“], The New York Times van’ 30. Januar 1922, S. 4 (afroopen an’ 25. Oktober 2011).</ref> (* [[15. Februar]] [[1874]] in Kilkea, [[County Kildare]], [[Irland]]; † [[5. Januar]] [[1922]] in [[Grytviken]], [[Süüdgeorgien]]) weer en [[Grootbritannien|brietsch]] [[Polarforscher]] mit iersch Wuddels un en vun de belangriekst Persöönlichkeiden in dat ''[[Gollen Tiedöller vun de Antarktisforschen]]''.<ref name="KTL">Tyler-Lewis: ''The Lost Men'', S. 12: Nah Inschätzung vun [[John King Davis]] (1884–1967), Deelnehmer an Shackletons sien [[Nimrod-Expeditschoon]] un in later Johren en vun de bedüüdenst Navigatoren in de Antarktisforschen, hannelt sück dat bi disse Epoche angesichts vun hör technisch Untolänglichkeiten völmehr um de ''[[Steentiet]] vun polar Forschensreisen'' (ziteert ut John King Davis, ''High Latitude'', University Press, Melbourne 1962, S. 101).</ref> He nehm an veer Antarktisexpeditschonen deel, vun de he bi dree ok de Baas weer. == Överblick == Sien eerst antarktischen Beleevnissen hett Shackleton as Darde Offzeer bi de [[Discovery-Expeditschoon]] maakt. Baas vun de Expeditschoon weer [[Robert Falcon Scott]], de Shackleton wegen schienbaar gesundheidlich Problemen 1903 na Huus schickt hett. Mit de Afsicht sien Ehr to redden keem Shackleton 1908 as Baas vun de [[Nimrod-Expeditschoon]] in de [[Antarktika|Antarktis]] torügg. In’n Januar 1909 stell he tosamen mit dree Begleiders en nee Rekord up un keem so dicht an en vun de beid geograafsch [[Pool (Geografie)|Eerdpolen]] as keen Minsch tovör, ehrdat se bi {{Koordinaten|KOOR_NS=88.23}} un noch 180&nbsp;km vun den [[Süüdpool]] weg ümkehren mussen. För disse Verdeenst hett König [[Eduard VII.|Edward VII.]] Shakleton to’n Ridder slaan. Nadem dat de [[Norwegen|Norweger]] [[Roald Amundsen]] 1911 an de Süüdpool ankamen weer, richt Shackleton sien Oog up de letzt groot Upgaav, de in de Antarktisünnersöök noch bleven weer: Dwars dör den antarktischen Kontinent vun Küst to Küst över den geograafschen Süüdpool weg dörtolopen. Doch ok mit disse Expeditschoon, de as [[Endurance-Expeditschoon]] bekannt is, is he nich bit an’t Enn komen. Dat Expeditschoonsschipp is in de [[Weddellsee]] ünnergahn, nadem dat Packies dat Schipp kaputtdrückt harr. Mit sien aventüürlich Noodhölpaktschoon, för de Shackleton veel bekannter is, as för sien wetenschapelich Bidrääg to de Antarktisünnersöök, kunn he all Expeditschoonsdeelnehmers för den sekeren Dood bewahren. 1921 führ hüm de [[Quest-Expeditschoon]] en letzt Maal in antarktisch Water. Noch ehrdat sien Expeditschoon richtig anfungen weer, is Shackleton in [[Grytviken]] up [[Süüdgeorgien]] wegen enen [[Hartinfarkt|Slag in’t Hart]] doodbleven un liggt up Wunsch vun sien Fru ok up dat Eiland begraven. Afsehn vun sien Expeditschonen harr Shakleton een untofreden Leven sünner Rast un Roh. Up de Söök na Weeg, so gau as dat geiht groot Ansehn un Riekdom to kriegen, versöch he sik mit vööl egen Ünnernehmen enen Naam to maken, de hebbt man all keen Been op de Eer kregen un sünd fehlslaan. An’n Levensenn weer Shackleton hoog verschullt. Ofschoonst de Naroop in de Press em as Held fiert harr, hebbt de Lüüd sien Naam, anners sien Rivaal Scott, gau vergeten. Eerst üm de Johrdusendwenn wurr Shackleton sien Verdeenst weer updeckt. == Herkomen == [[Bild:Shackleton-coat-of-arms.jpg|miniatur|hochkant=0.5|[[Familienwappen#Familienwappen|Familienwappen]]]] Ernest Shackleton keem im ''Kilkea House'',<ref>{{Webarchiv|url=http://www.jamescairdsociety.com/pix/kb1%20compressed.jpg |wayback=20120204210617 |text=Foto vun dat ''Kilkea House'' |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (afroopen an‘ 23. Juni 2010)</ref> en Landhuus dicht bi [[Athy]], as tweed vun teihn Kinner<ref>{{Webarchiv|url=http://www.jamescairdsociety.com/pix/p105361.jpg |wayback=20120206131533 |text=Ernest Shackleton un sien Geschwister |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (Foto vun ca. 1890): (v.l.n.r.) Kathleen (1884–1961), Ethel (1878–1935), Clara (1881–1958), Frank (1876–1941), Amy (1875–1953), Ernest, Eleanor (1879–1960), Alice (1872−1938), Gladys (1887–1962) un Helen (1882–1962) (afroopen an‘ 30. Juli 2010).</ref> up de Welt. Sien Öllern weren de Grundbesitter Henry Shackleton (1847–1920) un de sien Fru Henrietta Letitia Sophia (boren Gavan, 1845–1929).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.jamescairdsociety.com/pix/p105153.jpg |wayback=20120206131344 |text=Foto vun Shackleton sien Öllern |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (afroopen an‘ 24. Juni 2010).</ref> Eng verbunnen mit sien later Leven is de Ümstand, dat de [[HMS Challenger (1858)|HMS ''Challenger'']] op den Dag na sien Geboort as eerst [[Auxiliarsegler|Schipp mit tosätzlichen maschinellen Andriev]] över de [[Süüdlich polarkreis|süüdlichen Polarkreis]] föhren dee.<ref>Riffenburg, ''Nimrod'', S. 38.</ref> Shackleton sien Vörfohren vun Vaders Sied, de hör Lien sück bit in dat 13.&nbsp;Johrhunnert torüggverfolgen lett, weren [[Quäker]] ut de noordengelsch Graafschap [[Yorkshire]], de all sied1720 in Irland leven deen.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 36.</ref> Mit den engelschen Seefohrer [[Martin Frobisher]] weer he wiedlopig verwandt.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/4/mode/2up S. 4.]</ref> Shackleton sien eenzig Bröör Francis<ref>{{Webarchiv|url=http://www.jamescairdsociety.com/pix/Frank%20Dublin%20as%20Herald%20at%20the%20Office%20of%20Arms.%20He%20resigned%20in%201907,%20the%20year%20of%20the%20theft%20of%20the%20Irish%20crown%20jewels.jpg |wayback=20120210082036 |text=Foto vun Francis „Frank“ Shackleton |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (afroopen an‘ 24. Juni 2010)</ref> (nöömt Frank, 1876–1941) keem 1907 in Verdacht, dat he an den Roov vun de irisch Kroonjuweelen bedeligt weer.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 227–228.</ref> Dat Motto vun de Familie Shackleton, de hör Naam sück vun een lütt Dörp dicht bi Heptonstall in Yorkshire afleidt, is „Fortitudine Vincimus“ (in‘t Engelsch: „by endurance we conquer“, sovööl as: „Dör Utdüür to’n Sieg“).<ref name="mi8">Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/8/mode/2up S. 8.]</ref> Dat Familienwapen, dat sied rund 1600 besteiht draggt dree gollen [[Spaang (Heraldik)|Spangen]] up roden Grund.<ref name="mi8"/> Faken wurr versöcht, Shackleton sien Charakter vun sien Herkomen aftoleiden, man na Ansicht vun sien Biographen Margery un [[James Fisher]] drippt dat nich to kort beschreven''.''<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 1.</ref> == Fröh Levensjohren == === Kindheid un Jöögd (1874–1890) === [[Bild:HRM EHS p23.jpg|miniatur|De 11-johrig Ernest Shackleton]] Wegen de [[Land War]] un allgemeen de Ünnergang vun de Bueree in Irland to’n Enn vun dat 19.&nbsp;Johrhunnert hen, hett sück Shackleton Vader besloten, en nee Beroop to söken. 1880 truck de Familie na [[Dublin]], wo Henry Shackleton an dat [[Trinity College (Dublin)|Trinity College]] in de tokomen veer Johren Medizin studeer. In’n Dezember 1884 hett de Familie Irland verlaten, un Shackleton sien Vader hett en Praxis as Dokter in [[London Borough of Croydon|Croydon]] nich wied vun [[London]] apen maakt. Na söss Maand hett he de man ok all weer upgeven, man hett dat dann trechtkregen sük in [[London Borough of Lewisham|Sydenham]] as Dokter daal to laaten.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 6–9.</ref> Sied fröhest Jöögd weer Ernest Shackleton heel van Böker un dat Lesen andaan. Togang to Literatur un Lyrik kreeg he dör sien Vader. Besünners de Avetdüürerromaans vun [[George Alfred Henty]] (1832–1902) un vun [[Jules Verne]] behagen hüm.<ref>Kimmel, ''Ice Story'', S. 4–5.</ref> Sien leevst Book schall ''Life with the Esquimaux''<ref>Hall, Charles Francis: ''Life with the Esquimaux''. Low, Son & Marston, London 1864, [http://www.archive.org/stream/lifewithesquima00hallgoog#page/n8/mode/2up Vol. I] und [http://www.archive.org/stream/lifewithesquima01hallgoog#page/n8/mode/2up Vol. II] (afroopen 7. Januar 2010).</ref> vun de Polarforscher [[Charles Francis Hall]] ween hebben.<ref name="nimrod44">Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 44.</ref> Ümdat he heel geern na verburgen Schatten söch, sien Drang na Unafhängigkeit, de al fröh to seen weer, un sien Drift, de anner mitrieren kunn un hüm ok as Utwussen bewohrt bleev, sünd vööl Anekdoten överlevert. To Anfang vun sien Schoolloopbahn wurr Shackleton vun en Schoolmeistersche tohuus ünnericht. Sieddem dat de Familie in Sydenham wahnen dee, hett he de ''Fir Lodge Preparatory School'' besöcht. Sien Mitschölers hebben hüm as för sien Öller groot un kräftig baut un as fründlich un goodsunnen beschreven.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/n47/mode/2up S. 23.]</ref> He harr man ok kribbelig un körtkoppt und brruuk ok woll maal de Füüst, wenn een wat Slects över sien Heromen oder sien irischen Akzent seggt hett.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 37.</ref> Bi Sömmerdag 1887 is Shackleton an dat beropen [[Dulwich College]] wesselt. Den Ünnerricht, op den de Grootmachtsanspröök vun dat [[Britsch Weltriek|British Empire]] groten Inflood nehmen un to den sien wichtigst Bausteen christlich Militarismus un militärisch Döögden tellen deen,<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 43.</ref> beschreev Shackleton sülvst as langwielig. ''Över Geografie un Literatur hebb ik in de School nie vööl lehrt''.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 6.</ref> Sien Schoolmeisters bekeken hüm nich as besünners gooden Schöler, den he ''scheer sück en Schiet wat um den Ünnerricht.''<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 45. Ziteert Originaldokument: Mrs. J.Q Rowett in‘ Gespräch mit Schriever James Fisher (1912–1970), SPRI MS 1456/75.</ref> Shakleton hett man liekers 1890 as de Fievtbest vun 30 Schölers sien Johrgang afsloten.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/24/mode/2up S. 24.]</ref> === Deenst bi de Hannelsmarine (1890–1901) === [[Bild:HRM EHS p28.jpg|miniatur|Shackleton as [[Seekadett]] up de ''Hoghton Tower'']] Shackleton sien Vader wull eegentlich, dat he Medizin studeert. He hett denn man doch inwilligt, dat sien Söhn in de Seefohrt sien Utkomen söken kunn. Um dat he man en Lehr up de ''Britannia'', dat Schoolschipp vun de [[Royal Navy]], nich betahlen kunn, hett he den 16-johrigen Ernest na de [[Hannelsmarine]] schickt.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 46.</ref> Shackleton hüür in’n April 1890 in [[Liverpool]] as [[Seekadett]] up de ''Hoghton Tower'',<ref>{{Webarchiv|url=http://www.stanford.edu/~galic/history/halfdome/HoghtonTower.jpg |wayback=20120118035748 |text=Foto vun de ''Hoghton Tower'' |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (afroopen an‘ 23. Juni 2010)</ref> en [[Rahsegel|Rahsegler]] vun de ''North Western Shipping Company'', an.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 11.</ref> In den tokomen veer Johr hett he dat Schippshandwark vun Grund up lehrt, hett feern Länner besöcht un harr Umgang mit Minschen uut verschedenst Länner un Schichten.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 13–18.</ref> Glieks de eerst Reis führ hüm winterdaags bi swoor Storms um [[Kap Hoorn]] na [[Valparais|Valparaíso]] un [[Iquique]], wo dat Schipp söss Week lang löscht un nee Fracht an Boord nohmen wurr. Dorbi hett Shackleton ok lehrt, wu man Fracht mit Hülp vun Bööt ahn Schaden tüschen en Schipp un de Küst hen un her transporteert –&nbsp;Techniken, de he bi sien latern Expeditschonen good bruken kunn.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 49.</ref> An dree Seereisen up de ''Hoghton Tower'' hett Shackleton deelnohmen, bevör he in’n Juli 1894 an de Seefohrtschool in London gung un dor up den 4.&nbsp;Oktober dat Examen as Tweed Offzeer bestahn hett.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/42/mode/2up S. 43.]</ref> En Schoolfrüend vun dat Dulwich College harr Shackleton in’n November 1894 den Posten vun en Darten Offzeer up dat [[Trampschippfohrt|Trampschipp]] ''Monmouthshire'' mit Kurs na [[Feern Oosten|Feern Oost]] vermiddelt. En tweed Reis up dat sülvig Schipp führ hüm na [[China]].<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/44/mode/2up S. 45–48.]</ref> Up de 24. Januar 1895, as Shackleton in’n [[Indische Ozeaan|Indischen Ozean]] weer, is [[Carsten Egeberg Borchgrevink]] mit de ''Antarctic-Expeditschoon'' bi dat [[Kap Adare|Cape Adare]] an Land gahn un stell för sück de Anspröök, dat he as eerst Minsch de Foten up antarktisch Fastland sett hett.<ref>[http://www.south-pole.com/p0000087.htm Carsten Egeberg Borchgrevink], Informatschonen up southpole.com (afroopen an‘ 20. Dezember 2011). Dissen Anspröök kunn Borchgrevink nich endgültig geltend maaken. Man nimmt an, dat dat antarktische Fastland all dör [[John Davis (Robbenjäger)|John Davis]] oder [[Edward Bransfield]] eerstmals betreden wurrn is.</ref> De Tofall wull dat, so as Shackleton later vertell, he akkeraat to diss Tied besloten harr, dat he Polarforscher warrn wull.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 57.</ref> As he 1896 vun sien tweed Reis up de ''Monmouthshire'' torügg keem, hett he dat Examen as Eerst Offzeer afleggt. Na sien Tied as Tweed Offzeer up de ''Flintshire'', en Dampschipp vun de ''Welsh Shire Line'', kreeg he 1898 toletzt in [[Singapur]] dat Kapitänspatent.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/48/mode/2up S. 49–50.]</ref> As Anstellten vun de ''[[Union-Castle Line]]'' weer Shackleton dann up dat Lienschipp ''Tantallon Castle''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.histarmar.com.ar/ArchivoFotosGral-2/VaporesSACarrioin/183.JPG |wayback=20161011135932 |text=Foto vun de ''Tantallon Castle'' |archiv-bot=2026-04-15 21:07:22 InternetArchiveBot }} (afroopen an‘ 20. Dezember 2011)</ref> in’n Post- un Passagierverkehr tüschen [[Southampton]] un [[Kapstadt]] togang. En Schippskamerad beschreev hüm as ''wied weg vun den Charakter, de normaal jung Offzeren hebben'', egenlöpersch man nich körtof, na ''[[John Keats|Keats]] un [[Robert Browning|Browning]] ziteert'', en Mengsel ut Fienföhligkeid un Aggressivität un doch sympathisch.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 20–23.</ref> As 1899 [[Tweete Burenkrieg|Buren-Krieg]] uutbrok, wurr Shackleton Dard Offzeer up de ''Tintagel Castle''<ref>[http://www.histarmar.com.ar/ArchivoFotosGral-2/VaporesSACarrioin/319.JPG Foto vun de ''Tintagel Castle''] (afroopen an‘ 20. Dezember 2011)</ref> för den Transport vun Suldaten in de Kapkolonie. In Kapstadt is he dorbi mit [[Rudyard Kipling]] tosomendrapen, den he as bekenntt Co-Schriever för sien eerst egen Book winnen wull.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/54/mode/2up S. 54.] Bi dat Book hannelt sück dat um dat Wark ''O.H.M.S. An illustrated record of the voyage of S.S. >Tintagel Castle<''.</ref> So as ok sien later Rivale [[Robert Falcon Scott]], de sück in de Routin vun de Royal Navy inklemmt föhl, harr ok Shackleton nich dat Geföhl, dat in de Hannelsmarine sien ehrgierigen Afsichten stillen kunn. En Kolleeg bi de Union-Castle Line see later över hüm: ''Hüm kiddel de Chance, ut de Monotonie uut Methood un Routin uttobreken –''&nbsp;''ut en Levend, dat sien Individualität eenmaal utdoovt harr.''<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 76. Ziteert Originaldokument: J.A. Hussey in en Breef an Hugh Robert Mill van‘ 27. Juli 1922, SPRI MS 100/49/1–5.</ref> Kört nadem dat he to’n [[Fellow]] vun de [[Royal Geographical Society]] beropen wurr, fung Shackleton sien Karrier as Opdecker an, ook um dat he se de Chance seeg, dat riek un bekannt warrt. In’n März 1900 hett he den Armeeleutnant Cedric Longstaff (1876–1950) kennen lehrt, de sien Vader Llewellyn Longstaff (1841–1918) en vun de Sponsoren för de [[Discovery-Expeditschoon]] weer.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 25–30.</ref> Shackleton hett sien Fründschap to Cedric bruukt, sück bi de sien Vader as Deelnehmer an de Discovery-Expeditschoon to bewarven. Shackleton hett mit sien Iever op Longstaff Indruck maakt, so dat he [[Clements Markham|Sir Clements Markham]], den Scheermherr vun de Expeditschoon, anwiest hett, dat he Shakleton as Expeditschoonsdeelnehmer goodheten deit. Op’n 17. Februar 1901 kreeg Shackleton den Posten vun de Darden Offzeer up dat Expeditschoonsschipp ''[[RRS Discovery (1901)|Discovery]]''. Kört dorup wurr he to’n [[Ünnerleutnant]] vun de Royal Naval Reserve (RNR) beropen.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 42.</ref> So keem Shackleton sien Deenst bi de Hannelsmarine to Enn.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'' [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/54/mode/2up S. 54–55.] Sien letzt Fohrten in‘ Deenst vun de Hannelsmarine ünnernehm Shackleton jeweils as Dart Offizier in‘ Oktober 1900 an Bord vun de [http://www.roll-of-honour.com/Ships/images/Gaika1897.jpg ''Gaika''] un in‘ Januar 1901 up de {{Webarchiv|url=http://www.histarmar.com.ar/ArchivoFotosGral-2/VaporesSACarrioin/184.JPG |wayback=20151230214547 |text=''Carisbrooke Castle'' |archiv-bot=2026-04-15 21:07:22 InternetArchiveBot }}.</ref> == Deelnahm an de [[Discovery-Expeditschoon]] (1901–1903) == [[Bild:ATLNZ 11715.jpeg|miniatur|Shackleton (tweed vun links) an Boord vun de ''[[RRS Discovery (1901)|Discovery]]'']] De ''National Antarctic Expedition'', as de Discovery-Expeditschoon offiziell betekent wurr, gung up [[Clements Markham|Sir Clements Markham]] torügg, den dormaligen Präsidenten vun de Royal Geographical Society. De Reise sull de Antarktis allgemeen wetenschaplich un geograafsch utforschen.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 19–20.</ref> De Offzeer vun de Royal Navy [[Robert Falcon Scott]], de eerst kört tovör dat Bahntje as [[Fregattenkapitän|Fregattenkaptein]] kregen harr, hett de Reis leid.<ref>Savours, ''The Voyages of the Discovery'', S. 9.</ref> Ofschoons dat Schipp ''[[RRS Discovery (1901)|Discovery]]'' nicht to de Royal Navy hörrn dee, weer Scott vun de Schippsmannschap verlangen, dat de Offzeren un de wetenschaplichen Expeditschoonsdeelnehmers, sück de in de Disziplin, so as hör in de britisch Kriegsmarine begäng weer, ünner to örnen.<ref>Fiennes, ''Captain Scott'', S. 35.</ref> Shackleton hett dat so akzepteert, ofschoons he sied Schooltieden militärischen Drill partuu neet of kunn un dorför en free Leidwies sünner Dwang leever harr.<ref>Crane, ''Scott of the Antarctic'', S. 171–172.</ref> Sien Upgaven weren dat Ünnersöken vun dat Seewater, dat Versörgen vun de Offzeersmesse un he weer för den Frachtruum, de Lagerbestannnen tostännig.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 23.</ref> Nadem de ''Discovery'' an’n 6. August 1901 von [[Cowes]] ut in See steek, keem se na Tüschenstatschonen in Kapstadt un dat neeseelännsch [[Lyttelton]] in’n Januar 1902 an den Rand vun dat antarktisch [[Ross-Schelfies]] an. Nadem dat Schipp in en lütten Bucht ankert harr, nehm Shackleton an’n 4. Februar an en Ballonupstieg up de Schelfiestafel deel un hett dor de eerst Luftupnahmen in de Antarktis bi maakt.<ref>Wilson, ''Diary of the Discovery Expedition'', S. 111.</ref> Nadem se dat Winterquarteer an den [[McMurdo-Sund|McMurdo Sound]] upslaan harrn, ünnernehm he tosamen mit de Wetenschapsoffzeren [[Edward Adrian Wilson|Edward Wilson]] un [[Hartley Travers Ferrar]] de eerst Exkurschoon mit Sleden na en seker Weg över dat Schelfies för den plaanten Marsch to’n [[Süüdpool#Geographisch Süüdpool|Süüdpool]] to söken.<ref>Wilson, ''Diary of the Discovery Expedition'', S. 115–118.</ref> Buterdem weer he in’n Winter 1902, as de ''Discovery'' vun dat [[Packies]] insloten wurr, Rutgever vun dat Expeditschoonsmagazin ''The South Polar Times''.<ref>Fiennes, ''Captain Scott'', S. 78.</ref> Na Ansicht vun den Schippssteward [[Clarence Hare]] weer Shackleton dör sien undwungen Oort un Wies ''bi de Mannschap de beleevteste Offzeer.''<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 76.</ref> För de Annahm, Shackleton weer as Baas vun de Mannschap in Konkurrenz to Scott treden, hett dat man nie nich en Bewies geven, de Hand un Foot hett.<ref>Fiennes, ''Captain Scott'', S. 83.</ref> Scott hett Shackleton utsöcht, dat he mit hüm un Edward Wilson den Marsch na Süüden över dat Ross-Schelfies to ünnernehmen kann. De Süüdpool weer nich dat würkelk Enn, wenngliek dat för Scott vun bannig wichtig weer, dat se en mögelk wied na Süüd kommt.<ref>Wilson, ''Nimrod Illustrated'', S. 9. Scott harr as Teel en geographische Breedt vun minnst 85°S vörgeven.</ref> Dat Scott just Shackleton utsöcht hett, wiest up de een Sied dat groot Vertroon, dat de Baas vun de Expeditschoon in sien Darten Offzeer harr.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 58.</ref> Up de anner Sied harr dat amenn wegen de grundverscheeden Charakter vun de beid nich slechter utfallen kunnt.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 117: ''En deroort schlechte Wahl hett dat nich mehr geven, siet [[Richard Francis Burton]] tosommen mit [[John Hanning Speke]] to‘n [[Tanganjikasee]] upbraken is''</ref> === Eerst Marsch na Süüden === [[Bild:ATLNZ 11714.jpeg|miniatur|Shackleton, [[Robert Falcon Scott|Scott]] un [[Edward Adrian Wilson|Wilson]] (v.l.n.r.) bi den Upbröök to’n Süüdpool an’n 2. November 1902. Up de mit Wimpels smückt Transportschledden achter de dree Mann is rechts vun Shackleton de sien Familienwappen to erkennen.]] De Marsch, den Scott later as ''en Verbinnen ut Spood un Scheitern''<ref>Scott, ''The Voyage of the Discovery'', Vol. II, [http://www.archive.org/stream/voyageofdiscover02scotuoft#page/92/mode/2up/ S. 93.]</ref> betekent hett, fung an’n 2. November 1902 an. Shackleton, Scott un Wilson hebbt en nee Süüdrekord reckt, as se an’n 30. Dezember 82°17'S recken deen un dormit de Leistung vun [[Carsten Egeberg Borchgrevink]]s van‘ 16. Februar 1900 (78°50'S<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/152/mode/2up/ S. 153.]</ref> ) överboten hebbt.<ref>Crane, ''Scott of the Antarctic'', S. 214–215. Neeere Bereken up Grundlaag vun Shackleton sien Fotografien un Wilsons Teken hebbt ergeven, dat se mögelkerwies blots 82°11' reckt hemm.</ref> Hör Vörankommen wurr dör de fehlen Erfohren in’n Umgang mit Schleddenhunnen<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 110.</ref> un dör den Umstand, dat tallriek Deerten an verdorven Foor krank wurrn deen, bannig stuurder.<ref>Crane, ''Scott of the Antarctic'', S. 205.</ref> All 22 Hunnen sünd wiels den Marsch storven. Up den Trüggweg is woll wat passeert, deren Utwirken up dat persöönlich Verhältnis tüschen Shackleton un Scott noch hüüd kontrovers diskuteert wurrnn. Ahn Twiefel is, dat de dree Mann tonächst an tietwielig [[Schneeblindheit]], [[Verfreesen]] un toletzt ok an [[Skorbut]] lieden deen. Hiervun besünners bedraapen weer Shackleton, de toletzt nich mehr in de Laag weer, bi dat Trecken vun den Schledden mittowarken. Na Scott sien later Angaaven muss Shackleton sogor över lang Strecken up den Schledden transporteert wurrn.<ref>Preston, ''A First Rate Tragedy'', S. 65–66.</ref> Shackleton hett disse Dorstellen aber wedderspraaken<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 143–144.</ref> un wurr dorbi dör de Daagbookindraagen vun Edward Wilson bestätigt.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 156. Zitiertes Originaldokument: SPRI MS 232/2.</ref> An’n 4. Februar 1903 hebbt de dree Mann denn hör Basislager up de [[Hut-Point-Halfinsel]] reckt. Na en Ünnersööken vun Shackleton dör den Expeditschoonsdokter Dr.[[Reginald Koettlitz]], de ahn eendüüdigen Befund bleev, hett Scott entscheeden, Shackleton up dat Schipp ''Morning'', dat as Ersatz för de ''Discovery'' siedJanuar 1903 in’n McMurdo Sound vör Anker leeg, na Huus to schicken. Scott schreev: ''In sien gegenwärtigen Gesundheitstostand sull he [Shackleton] kien wieder Risiko vun de Mühsal ingahn.''<ref>Scott, ''The Voyage of the Discovery'', Vol. II, [http://www.archive.org/stream/voyageofdiscover02scotuoft#page/126/mode/2up S. 127–128.]</ref> Mögelkerwies weer Scott sien eegentlich Motiv sien Arger över Shackleton sien Beleevtheit bi anner Expeditschoonsdeelnehmer, so dat he in de vermeentlich Erkrankung en willkommen Gelegenheit funn, en lästigen Rivalen lostowurrn.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 105.</ref><ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 114–118.</ref> Johren later, as de ''dree Polarridder''<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 118. Ziteert Originaldokument: [[Louis Bernacchi]], Daagbookindrag van‘ 6. November 1902, SPRI MS 353/3.</ref> all nich mehr leven deen, hett Scott stellvertreden Expeditschoonsleiter [[Albert Borlase Armitage]] behaupt, Shackleton harr hüm anvertroot, dat dat tüschen den un Scott up den Weg na Süüden to‘n handfasten Striet komen weer.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 123: Nah de Utsaag vun Albert Armitage (Notiz an Hugh Robert Mill van‘ 24. Mai 1924) harr Shackleton hüm anvertroot, dat Scott den an en Mörgen as ''Idiot'' beschimpt harr. Doruphen harr Shackleton antwoort:''Na goot, Du bist de blödeste Idiot vun allen, un jedes Mal, wenn Du dat wagst, so mit mi to snacken, kriegst Du dat torüch.'' Ziteert Originaldokument: SPRI MS 367/1.</ref> Ferner harr luut Armitage Scott den Expeditionsarzt droht: ''Wenn he [Shackleton] nich krank na Huus fohrt, wurrd he unehrenhaft entlaaten.''<ref>Preston, ''A First Rate Tragedy'', S. 68. Ziteert Originaldokument: Albert Armitage in en Notiz an Hugh Robert Mill van‘ 24. Mai 1924, SPRI MS 367/1.</ref> För Armitage sien Ütern finnen sück aber kien wiedere Henwiesen. Shackleton verhull sück aber loyal to Scott, bit de hüm in de sien Book ''The Voyage of the Discovery'' van 1905 mehrfak vun baben heraf as ''uns Invalide'' beteken dee.<ref>Scott, ''The Voyage of the Discovery'', Vol. II, [http://www.archive.org/stream/voyageofdiscover02scotuoft#page/84/mode/2up S. 85] un [http://www.archive.org/stream/voyageofdiscover02scotuoft#page/90/mode/2up S. 90.]</ref> Beid Polarforscher hebbt sück woll in de Apenlichkeit vull Respekt un Höflichkeit behannelt<ref>Crane, ''Scott of the Antarctic'', S. 310.</ref>, doch na sien Biographen Roland Huntford (*&nbsp;1927) weer Shackleton sien Hollen to Scott siether präägt vun Verachten un Afneegen. Sien verletzt Stolt verlang dornah, ''in de Antarktis torüchtogahn un Scott to överdrapen.''<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 143−144.</ref> == Trüggkehr in dat Zivilleven (1903–1907) == [[Bild:1914 - Emily Shackleton und ihre drei Kinder neu.jpg|miniatur|Shackleton sien Fru Emily mit de Kinner Cecily, [[Edward Shackleton|Edward]] un Raymond (v.l.n.r.)]] Shackleton hett de Antarktis an Bord vun de ''Morning'' an’n 2. März 1903 verlaten. Tovör harr he noch vergevens versöcht, sien Ünnergeven [[Charles Reginald Ford]] dorto to bewegen, an sien Stäe na Huus to fohren, um dat Shackleton de sien Posten as Tahlmeester an Bord vun de ''Discovery'' övernehmen to können.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 126. Ziteert Originaldokument: Charles Reginald Ford in en Breef an de Schrieverin Margery Fisher (1913–1992) van‘ 12. Januar 1956, SPRI MS 1456/78.</ref> Na en körten Verhollensurlaub in [[Neeseeland]] is he na Tüscheninupenhollen in [[San Francisco]] un [[New York City|New York]] torügg na England fohren, wo he in’n Juni 1903 indrapen is.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 78–80.</ref> Dor wurr he na sien Ankunft as eerst Trüggkehrer vun de Expeditschoon all verwacht. De Admiralität weer up Informatschonen u teerst Hand anwiest, um wiedere Vörkehren för dat Retten vun de up de [[Ross-Insel]] vun’t Ies inslooten Männer to drapen.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 119−120.</ref> Mit dat Inverständnis vun Markham nehm Shackleton en befrist Stäe för dat Utrüsten un Beladen vun dat tweet Rettensschipp, de ''[[Terra Nova (Schipp)|Terra Nova]]'', an, hett aber dat Angebot aflehnt, as Eerst Offzeer in de Antarktis torüchtokehren. Besünners good för sien Geföhl weer aber, dat en Dokter vun de Admiralität hüm för deenstdörgend verkloort harr.<ref name="ri130">Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 130.</ref> Stattdessen hulp he bi de Utstatten vun de argentiensch [[Korvette]] [[Uruguay (Korvette)|''Uruguay'']] to dat Retten vun de in Not komen M#nner vun de [[Sweedsch Antarktisexpeditschoon|Nordenskjöld-Expeditschoon]].<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 131.</ref> Shackleton sien Versöök, en düersam Anstellen bi de Royal Navy to kriegen, is trotz Förspraak vun Markham un [[William Huggins]], den Präsidenten vun de [[Royal Society]] scheitert.<ref name="ri130">Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 130.</ref> Af Harvst 1903 hett Shackleton as [[Journalist]] un Mitherutgever vun dat 1898 vun den [[Verlag|Verleger]] Sir Arthur Pearson (1866–1921) grünnd ''Royal Magazine'' arbeit, hett disse Tätigkeit all aber na en paar Week upgeven, wiel he mit disse Upgaav nich utlast weer.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/84/mode/2up/ S. 84.]</ref> Na en Vördragsreise to de Discovery-Expeditschoon na [[Dundee]] un [[Aberdeen]] wurr hüm mit Stütt vun sien Früend Hugh Robert Mill (1861−1950)<ref name="fi26">Fisher, ''Shackelton'', S. 26: Shackleton un Mill hebbt sück bi de Discovery-Expeditschoon kennen un schätzen lernt. Mill hett hüm as [[Ozeanograph]] un [[Meteoroloog]] bi de vörbereitend Arbeiten för dat wetenschaplich Programm vun de Expeditschoon ünnerstütt un hett Shackleton in dat Ünnersöken vun Meerwater ünnerwiest. As de ''Discovery'' Madeira reckt harr, weer Mill sien Upgaav erfüllt un he gung weer nah England torüch.</ref> de siedkört Tied free ween Stäe vun den Sekretär un Schatzmeister vun de ''Royal Scottish Geographical Society'' (RSGS) anboden, de he an’n 14. Januar 1904 antreden hett.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 124−128.</ref> Dör de Heiraadt an’n 9. April vun dat sülvig Johr mit Emily Dorman (1868−1936), de he all sied1897 kennen dee, stell sück ok privat Glück in. In’n Februar 1905 keem Shackleton sien eerst Söhn Raymond (1905−1960) to Welt un in’n Dezember 1906 wurr sien eenzig Dochter Cecily (1906−1957) boren.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/86/mode/2up/ S. 87], [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/90/mode/2up/ S. 91] und [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/92/mode/2up/ und S. 93.]</ref> In’n Februar 1906 leet sück de in geschäftlichen Dingen völlig unerfohren Shackleton up en dubioos Spekulatschoonsgeschäft för den Transport vun russch Truppen vun [[Wladiwostok]] he nto de [[Oostsee]] en, dat aber nicht tostannen keem.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 97–98.</ref> Doröver herut hett he denn ahn Spood versöcht, bi de Wahlen to‘n [[House of Commons]] 1906 as Kandidat vun de Liberal Unionisten in Dundee in der Politik Foot to faaten.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 136−142.</ref> Toletzt hett hüm de Industrielle [[William Beardmore]] to’n Sekretär vun en Kommission maakt, de sück mit de Konstruktschoon vun nee Gasmotoren befaaten dee. Sien Upgaav bestunn dorin, Beardmore sein Kunnen um den Bort to gahn un sien Beropskollegen in London un [[Glasgow]] bi Luun to hollen.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 99.</ref><ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 143.</ref> Trotz disse finanziell sekert Anstellung hett Shackleton sien Teel, als Baas vun en eegen Expeditschoon weer in de Antarktis torüchtokehren, wiederhen verfolgt. Beardmore hett hüm en Börgschap vun £&nbsp;7000 (umrekend 2009: 615.000&nbsp;€) för dit Ünnernehmen toseggt.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 148−149.</ref> Wiedere Investoren bleeven allerdings vöreerst ut. Dennoch hett dat Shackleton waagt, in’n Februar 1907 sien Plääns de Royal Geographical Society vörtostellen. En nipp un nau Översicht hett he kört dorna in dat ''Geographical Journal''.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/104/mode/2up/ S. 105.]</ref><ref>Ernest Shackleton (1907), ''A new british antartic expedition'', Geographical Journal 29 (3), [http://www.jstor.org/stable/pdfplus/1776716.pdf?acceptTC=true S. 329–333] (afroopen an‘ 17. Februar 2011).</ref> bekannt maakt. == Nimrod-Expeditschoon (1907–1909) == [[Bild:Ernest Shackleton.jpg|miniatur| „De Boss“ Ernest Shackleton an dat [[Kap Royds|Cape Royds]] in’n Februar 1908]] Shackleton sien eerst eegen Forschensreis harr de Naam ''British Antarctic Expedition''. Ut wetenschaplich Sicht wurr se to sien bedüüdenst Ünnernehmen. Nie tovör wurr en grötter Rebeet vun dat bither unbekannt antarktisch Fastland utkundschaft. Fehlerhaft kartographisch Vermeeten vun de Discovery-Expeditschoon<ref>Crane, ''Scott of the Antarctic'', S. 392–393: Scott sülvst betekent de Arbeiten vun sien leiten Geographen [[Charles Royds]] as ''grauenhaft un schlampig''.</ref> wurrn dorbi richtig maakt. Shackleton sien leiten Bioloog [[James Murray (Bioloog)|James Murray]] führ de eerste umfaaten Studie to de antarktisch [[Protozoen|Söötwaterprotozoen]] un nedderen [[Völzeller|Mehrzellern]] dör.<ref>De Ergevnisse vun de zoologisch Forschensarbeiten wurrn in dat folgend Wark tosommendragen: James Murray, ''Reports of the Scientific Investigations - Britisch Antarctic Expedition 1907-9'', William Heinemann, London 1910, [http://www.archive.org/stream/britishantarctic12britrich#page/n5/mode/2up Vol. I] und [http://www.archive.org/stream/britishantarctic12britrich#page/n373/mode/2up Vol. II.]</ref> Vun Anfang an harr Shackleton mit groot Finanzeerensproblemen to kämpen, wiel tonächst weder de Royal Geographical Society, noch de britisch Regeeren Geld tot o Verfügung stellen deen. He sück na Kräften anstrengt, neben Beardmore wiedere Sponsoren ut sien wohlhabenden Früendens- un Bekanntenkreis to finnen. Dorto hör ünner annern de eerst 20-johrig [[Philip Brocklehurst|Sir Philip Brocklehurst]], de sück sien Deelnahm an de Expeditschoon dör en Spende vun £&nbsp;2000 (2009: 175.000&nbsp;€) köfft hett.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 175−176.</ref> As Hööftteel vun de Reis harr Shackleton dat Recken vun den geograafschen un den antarktischen magnetischen Süüdpool utgeven.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 144.</ref> Wenig Week bevör dat Expeditschoonsschipp ''[[Nimrod (Schipp)|Nimrod]]'' in’n August 1907 vun [[Cowes]] ut na Neeseeland upbreken dee, hett Robert Falcon Scott sien ehmaligen Ünnergeven dat Verspreeken afrungen, sück vun den McMurdo Sound feerntohollen, wiel Scott disse Region för sück as hoheitliches Operatschoonsrebeet för en wiedere eegen Antarktisexpeditschoon beanspreeken dee. Shackleton hett sück mit Wedderwillen inverstahn verklort, sien Winterquartier entweder an de ''[[Bucht vun de Wale|Barrier Inlet]]'' oder up de [[Edward-VII-Halfinsel]] to söken.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 161. Ziteert Originaldokument: Breef vun Ernest Shackleton an Robert Falcon Scott van‘ 17. Mai 1907, SPRI MS 1537/2/15/21.</ref> An’n Neejohrsdag 1908 hett de ''Nimrod'' den Haben vun [[Lyttelton]] verlaten. Um [[Köhl|Köhlen]] to spooren, wurr dat Schipp dör den Damper ''Koonya'' bit to‘ süüdlichen [[Polarkreis]] schleppt. Shackleton harr de Eegnersellschopp vun de ''Koonya'' un de neeseelännsch Regeeren dorto överreden kunnt, de dorför anfallen Kösten to dragen.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 197.</ref> An’n 23. Januar keem de [[Ross-Schelfies|Schelfiesbarriere]] in Sicht. So as dat mit Scott afmaakt wurrn weer stüer de ''Nimrod'' den ööstlichen Afsnitt vun de Barriere an. Shackleton muss faststellen, dat sück dat ''Barrier Inlet'' siedde Tieden vun de Discovery-Expeditschoon to en grooten Bucht utwiet harr, de wegen de dor sehn groot Antall vun Walen [[Bucht vun de Wale|Bay of Whales]] döfft wurr.<ref>Shackleton, ''The Heart of the Antarctic'', [http://www.archive.org/stream/heartantarcticb00shacgoog#page/n76/mode/2up/ S. 47.]</ref> Upgrund vun de andraapen instabilen Iesverhältnisse in de Bucht hett Shackleton dat Uprichten vun dat Winterquarteer up de Schelfiestafel utslooten. Nadem ok de Vörstööt to de Edward-VII-Halfinsel dör Drieviesmassen verhinnert wurr, hett he sück denn doch, entgegen dat Afmaaken mit Scott doch to’n McMurdo Sound to fohren. AOk wenn nich all Expeditschoonsdeelnehmer de glieker Meenen weren, so entsprung disse Entscheeden na de later Dorstellen vun den Tweeten Offzeer [[Arthur Harbord]] folgend ''blots den gesunden Minschenverstand.''<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 210. Ziteert Originaldokument: Arthur Harbord in‘ Gespräch mit James Fisher an‘ 9. Juni 1956, SPRI MS 1456/70.</ref> Scott dorgegen seech sück vun Shackleton täuscht un hett hüm as ''berofsmäßigen Lügner'' beschimpt.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 304. Ziteert ut en Breef vun Robert Falcon Scott an John Scott Keltie (1840–1927), leiten Geograph vun de RGS, van‘ 28. März 1908.</ref> De McMurdo Sound wurr an’n 29. Januar 1908 reckt, doch entgegen de eegentlich Plaan kunn de ''Nimrod'' wegen dicht Packies nich bit to de old Basis vun de Discovery-Expeditschoon up de [[Hut-Point-Halfinsel]] vördringen. Stattdessen wurr dat Winterquartier wieder nöördlich an dat [[Kap Royds|Cape Royds]] up de Westsiet vun de [[Ross-Insel]] erricht.<ref>Shackleton, ''The Heart of the Antarctic'', [http://www.archive.org/stream/heartantarcticb00shacgoog#page/n86/mode/2up S. 52–56.]</ref> Trotz widriger Bedingungen weer de Stimmung ünner de Expeditschoonsdeelnehmer bannig good. Dat leeg nich toletzt an Shackleton sien Männer. Philip Brocklehurst hett völ later seggt, dat Shackleton de Fähigkeit beseet, ''jeden Expeditschoonsdeelnehmer sien Wertschätzen spören to laaten. He sörg dorför, dat wi uns wichtiger föhlen deen, as wi eegentlich ween kunnen.''<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 248. Ziteert Originaldokument: Philip Brocklehurst in‘ Gespräch mit James Fisher van‘ 16. Dezember 1955, SPRI MS 1456/95.</ref> === Tweed Marsch na Süden === [[Bild:Shackleton nimrod 86.jpg|miniatur| Shackleton na den fehlslahn Marsch to’n Süüdpool an Bord vun de ''[[Nimrod (Schipp)|Nimrod]]'' (März 1909)]] ''De groot Reis na Süden''<ref>Mills, ''Frank Wild'', S. 72.</ref>, as [[Frank Wild]] den „Angreep“ up den Süüdpool betekent hett, fung den 29.&nbsp;Oktober 1908 an. Up’n 9. Januar 1909 sünd Shackleton, Wild, [[Jameson Adams]] un [[Eric Marshall]] na en sturen un gefohrelk Marsch bi 88°23'S süüdliche Breid ankomen un harrn dormit en nee Rekord upstellt; noch keen Minsch weer dichter an en vun de beid geograafsch Eerdpolen komen. De Süüdpool weer blots noch 180&nbsp;km wied weg, man kregen Unweer af, harrn to wenig Proviant, weren slecht uutrüst un mehr un mehr dood of. So sünd se nich wiederkomen. Shackleton schreev daalslaan: ''Wi hebbt daan, wat uns mögelk weer. Hebbt de süüdlichen Rekord um 366 Mielen un den nöördlichen um 77 överdrapen. […] un doch is dat all nix ahn Pool.''<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 306–307. Ziteert Originaldokument: Indrag in Ernest Shackleton sien Expeditschoonsdaagbook van‘ 9. Januar 1909, SPRI MS 1537/3/6.</ref> Up den Henweg harrn de veer Mann as Eerst dat Ross-Schelfies in vull Längt dörlopen, den [[Beardmore-Gletscher]] opdeckt un weren dann ok as Eerst up dat zentraal [[Polarplateau]] vördrungen.<ref>Mills, ''Frank Wild'', S. 82– 90.</ref> Up de Trüggweg to‘n McMurdo Sound, weern se dör de Nood dwungen man half Ratschoon to eten.<ref>Markham, ''The Lands of Silence'', [http://www.archive.org/stream/landsofsilencehi00markuoft#page/478/mode/2up/search/ S. 479]: Nah Meenen vun Markham weer de Shackleton kalkuleert Bedarf an Levensmiddel vun vörnherin ''ahn Twiefel in de Menge nich utreckend''</ref> So wurr dat to’n Weddloop gegen de Tied un den Hunger. Den 30.&nbsp;Januar hett Shackleton Wild, de an [[Bakterienruhr|Ruhr]] krank wurrn weer, en Keks överlaten, de eegentlich för hüm vörsehn weer, en goodmödig Teken to de Wild bemarken dee: ''Ick nehm an, nümms anners up de Welt kann wahrhaftig verstahn, welker Groothartigkeit un Sympathie dorin to’n Utdruck keem; ick weet dat, un Gott is mien Tüüg, dat ick dat nie vergeten do. Mit kien Geld vun de Welt harr man dissen Keks kopen kunnt.''<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 336. Ziteert Originaldokument: Indrag in dat Expeditschoosndaagbook vun Frank Wild, van‘ 31. Januar 1909, SPRI MS 944/1.</ref> De veer Mann sünd up de Hut-Point-Halfinsel Anfang März 1909 ankamen, jüst noch to de rechte Tied, dat de ''Nimrod'' se upnommen kunn. Nich alleen de Süüdrekord tellt to de Spood, den de Expeditschoon harr, man ok dat se för’t eerste Maal de Topp vun den Vulkan [[Mount Erebus]] tüschen den 5. un 11. März 1908 bestegen hebbt.<ref>Riffenburgh, Nimrod, S. 233–238.</ref> Dorto hebbt de Australiers [[Tannatt William Edgeworth David|Edgeworth David]] un [[Douglas Mawson]] tosamen mit den schottschen Dokter [[Alistair Mackay]] op’n 16.&nbsp;Januar 1909 as eerst den antarktischen Magneetpool bi 72°15′S, 155°16′O in dat noordoost [[Viktorialand]] reckt.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 321. Ziteert Originaldokument: Tannat William Edgeworth David, ''Narrative'', in Ernest Henry Shackletons ''The Heart of the Antarctic'', [http://www.archive.org/stream/heartantarcticb00shacgoog#page/n420/mode/2up S. 309-311.]</ref> Na dat Enn vun de Expeditschoon wurr Shackleton in Grootbritannien as Held fiert. De Beleevnissen wiels disse Reis hett he in dat Book ''The Heart of the Antarctic'' schreven. Sien Frau Emily see later: ''De eenzige Verkloren, de he [Shackleton] mi to dat Nichtrecken vun de Süüdpool geev, weer: „En levend Esel is beter as en dood Lööw, ne?“'' ''un hebb antwoort: „Natüürlich, mien Leevste, sowiet dat mi bedraapt.''<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 300.</ref> == Tied na de Nimrod-Expeditschoon (1909–1914) == === Verehren dör de Apenlichkeit === [[Bild:Shackleton lecture poster.jpg|miniatur|Veranstaltensplakat to en vun Shackleton sien apenlich Vördrääg]] Na sien Trüggkehr vun de Nimrod-Expeditschoon kreeg Shackleton hööchste Ehren. . [[Eduard VII.|König Edward VII.]] hett hüm an’n 12. Juli 1909 to‘n [[Royal Victorian Order|Commander of the Royal Victorian Order]] ernannt un hüm an’n 13. Dezember vun dat sülvig Johr to’n Ridder slaan.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 272.</ref><ref>[[The London Gazette]] [http://www.london-gazette.co.uk/issues/28321/pages/9763 Nr. 28321, S. 9763] vom 24. Dezember 1909.</ref> Vun de Royal Geographical Society kreeg he de Polarmedaille in Gold,<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/168/mode/2up S. 168.]</ref> aber mit den tovör heravwürdigen Henwies an den Hersteller: ''Wi stellt anheim, de Medaille nich so groot to maken, as de, de Capt. Scott kreegen hett.''<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 251. Ziteert ut en Breef vun John Scott Keltie an Cuthbert Bayes (de de Medaille makt hett) van‘ 19. April 1909.</ref> Clements Markham harr sien Infloot bi de Gelehrtensellschopp geltend maakt, um Shackleton för de sien braken Verspreeken tegenöver sien [[Protegé]] Scott aftostraafen. Anner Expeditschoonsdeelnehmer wurrn mit de sülvern Utführen vun de Medaille ehrt.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 379.</ref> Up besünner Empfehlen vun den [[Georg V. (Vereinigtes Königreich)|Prince of Wales]] wurr Shackleton to‘n „Younger Brother“ vun de britisch Sellschopp för Seefohrt un Meereskunn ''Trinity House'' ernannt.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/160/mode/2up S. 161.]</ref> Ok in den Kring vun anner Polarforscher as [[Fridtjof Nansen]] un [[Roald Amundsen]] kreeg he Respekt un Anerkennen. Amundsen schreev överschwänglich: ''De engelsch Natschoon hett dör Shackleton sien Doon in de Antarktisforschen en Sieg schafft, de nie weer överdrapen wurrn kann.''<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 395. Ziteert Originaldokument: Breef vun Roald Amundsen an John Scott Keltie van‘ 25. März 1909, SPRI MS 1456/16.</ref> Afsiets vun de offiziell Utteknungen wurrn Shackleton sien Leistungen von de britisch Apenlichkeit mit groot Begeisterung upnommen. Den gesamten Sömmer 1909 wurr he fiert un ehrt, hull Vördrääg, to’n Eeten, Abendsellschapen un inlaaden. Sien Popularität kreeg he dorto dör sien eenfak Uptreden, denn he weer ständig drup daal, de Leistungen vun de anner Deelnehmers vun sien Expeditschoon heruttostellen.<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 376.</ref> Verscheeden Eenzelpersonen un Gruppen hebbt versöcht, hüm as Spraakröhr för hör eegen Interessen to verinnahmen. Dat gull ok wat för de irisch Presse. De ''Evening Telegraph'' (ut [[Dublin]]) harr as Upmaker: ''South Pole Almost Reached By An Irishman'', un ok de ''Dublin Express'' schreev Shackleton sien Spood de sein irisch Arvdeel to.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 298–299.</ref> Bannig völ nüchterner full dorgegen de koopmännisch Bilanz vun sien Expeditschoon ut. De Reis hett £&nbsp;45.000 (2009: 3,9 Mio.&nbsp;€) köst un Shackleton kunn utstahn Darlehen un Bürgschaften nicht torügg betallen. De britisch Regeeren hett hüm dör en apenlich Toschuss vun £&nbsp;20.000 (2009: 1,7 Mio.&nbsp;€) vör den unmiddelboren finanziellen Ruin bewohrt. Man nimmt an, dat hüm aber ok de Rest stunnd wurr un nahderhen ok nich mehr infordert wurr.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 314–315.</ref> === Ünnernehmerisch Tätigkeiten un nee Upgaven === [[Bild:HRM EHS fp.jpg|miniatur|Sir Ernest Shackleton mit sien dreejohrig Söhn [[Edward Shackleton|Edward]] in dat Johr 1914]] Af 1910 ünnernehm Shackleton utdehnt Vördragsreisen un apenlich Uptreden un stell sien gooden Roop in den Deenst vun sozial Projekte. Dorneben versöch he sück ok weer as Geschäftsmann, indem he sück to’n Bispeel an en Tabakfirma<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 351–352.</ref> un an den Verkoop vun Sammelbreefmarken mit den Updruck „King Edward VII Land“ in Erinnerung an en wiels de Nimrod-Expeditschoon mit Hülp vun de neeseelännsch Post in’t Winterquartier inricht Postamt bedeeligen dee.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 312.</ref> Buterdem hett he up Gewinne ut en Bedeeligungskonzession an en Goldmine in [[Ungarn]] hoopt.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/184/mode/2up S. 184.]</ref> Kien een vun disse Ünnernehmen schmeet völ Gewinn af. Den Levensünnerholt för sien Familie, de sück dör de Gebort vun sien tweet Söhn [[Edward Shackleton|Edward]] in’n Juli 1911 vergröttern dee, hett he in’n Wesentlichen dör betahlt Vördrääg bestreeden. Intüschen wahn he mit sien Fru un de dree Kinner in [[Sheringham]]. De Idee, en wiedere Expeditschoon in de Antarktis to leiten, harr Shackleton in de Tied ut verscheeden Grünnen upgeven.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 282: An‘ 6. Juni 1910 kolporteert de [[Toronto Star]] en Expeditschoonsreis vun Shackleton tosommen mit den kanaadschen Generalgouverneur [[Albert Grey, 4. Earl Grey|Albert Grey]] to dat Utforschen vun de [[Hudson Bay]].</ref> Vun unschätzboren Wert för sien fröheren Weggefährten [[Douglas Mawson]] weer dorgegen sien Hülp bi dat Middelbeschaffen för de [[Australasiaatsch Antarktisexpeditschoon|Austraalsch-Ozeaansch Antarktisexpeditschoon]] (1911–1914).<ref>Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 393.</ref><ref>Mawson, ''The Home of the Blizzard'', Vol. I, [http://www.archive.org/stream/homeofblizzardbe01mawsuoft#page/n25/mode/2up S. xv.]</ref> De Wedderupnahm vun sien Forschertätigkeit hung in’n Wesentlichen vun de Ergevnisse vun de [[Terra-Nova-Expeditschoon]] (1910–1913) vun sien Kontrahenten [[Robert Falcon Scott]] af.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 278–279: An Bord vun de ''[[RMS Lusitania]]'' up den Weg nah New York hett Shackleton in‘ März 1910 tegenöver Reportern de Hoopen ütert, all 1911 mit en wiedere Expeditschoon anfangen to können.</ref> De sien Expeditschoonsschipp weer in’n Juli 1910 in [[Cardiff]] in See staken. In’n Fröhjohr 1912 keem de Nahricht herut, dat [[Roald Amundsen]] den Süüdpool erobert harr. Vun Scott sien tragisch Schicksal wuss man to dissen Tietpunkt noch nix. Shackleton hett sück en Projekt towendt, dat oorsprünglich de schottsch Antarktisforscher [[William Speirs Bruce]] plaant harr, mangels Geldgever aber weer upgeev: En transkontinentale Antarktisdörqueren vun de Küst vun dat [[Weddell-Meer]] över den Süüdpool weg bit to’n McMurdo Sound. Bruce weer blied doröver, dat Shackleton sien Plääns övernehm, de sück in zentraal Punkten mit de vun den düütschen Forschungsreisenden [[Wilhelm Filchner]] in’n Mai 1911 start Expeditschoon översnieden deen.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 367.</ref> In’n Dezember 1912 kreeg Shackleton de Nahricht, dat Filchner mit sien Reis scheitert weer. Dordör weer för hüm de Weg free för de ''letzt groot Herutfordern vun de Antarktisreisen}}''.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n13/mode/2up/ S. vii.]</ref> == Endurance-Expeditschoon (1914–1917) == [[Bild:South - the story of Shackleton's last expedition, 1914-1917 - The Leader (cropped).jpg|miniatur|Shackleton an Boord vun de ''[[Endurance]]'' (fotografeert vun [[Frank Hurley]])]] Shackleton hett den neen Anloop to’n Süüdpool sülvstseker de Naam ''Imperial Trans-Antarctic Expedition'' geven.<ref>[http://archive.timesonline.co.uk/tol/viewArticle.arc?toDate=1913-12-29&fromDate=1913-12-29&currentPageNumber=1&resultsPerPage=10&sortBy=default&offset=0&viewName=&addFilters=&removeFilters=&addCat=&queryKeywords=shackleton&sectionId=1040&currPgSmartSet=1&pageId=ARCHIVE-The_Times-1913-12-29-06&articleId=ARCHIVE-The_Times-1913-12-29-06-001&origPageId=ARCHIVE-The_Times-1913-12-29-06&origArticleId=ARCHIVE-The_Times-1913-12-29-06-001&xmlpath=&pubId=17&totalResults=2&addRefineFilters=&removeRefineFilters=&addRefineCat=&additionalKeyword=&next_Page=false&prev_Page=false&date_dd_From=29&date_mm_From=12&date_yyyy_From=1913&date_dd_to_range=29&date_mm_to_range=12&date_yyyy_to_range=1913&date_dd_from_precise=29&date_mm_from_precise=12&date_yyyy_from_precise=1913&isDateSearch=false&dateSearchType=range&refineQuerykeywordText= The Times, 29. Dezember 1913, S. 6] (afroopen an‘ 21. Dezember 2010): '' Ick hebb mi de Freeheit nommen, de Expeditschoon „The Imperial Trans-Antartic Expedition“ to nömmen, wiel ick föhl, dat nich allen de Minschen vun disse [britisch] Inseln, sonnern uns Angehörigen in all Länner ünner den [[Union Jack]] bereit sünd, de Dörführen vun dat gesamt Forschensprogramm, den mien Kameraden u nick sülvst verplicht sünd, to ünnerstütten.''</ref> Sien Afsichten harr he den 29.&nbsp;Dezember 1913 in en Breef an de [[The Times|London Times]] künnig maakt.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/n243/mode/2up S. 195.]</ref> Vörsehn weren twee Mannschapen, de jeed för sik vörgeiht. De eerst (de so nömmt ''Weddell Sea Party'') Shackleton as Baas sull mit dat Expeditschoonsschipp ''[[Endurance]]'' dör de Weddelllsee bit to de Vahsel-Bucht (77°49'S, 35°7'W) an’n Rand vun dat [[Filchner-Ronne-Schelfies]] vördringen, vun wo ut söss Mann upbreeken sullen, de Antarktis to dörlopen. De tweet mit [[Aeneas Mackintosh]] as Baas sull mit en anner Schipp, de ''[[Aurora (1876)|Aurora]]'', to‘n [[McMurdo-Sund|McMurdo]] Sound fohren. De Updrag vun disse Mannschap (de so nömmt ''Ross Sea Party'') weer, över de Längt vun dat [[Ross-Schelfies]] un na Mögelkeit bitt to de Münn vun de [[Beardmore-Gletscher]] Depots mit Nehrensmiddel un Brennstoff antoleggen, dat de Männer, de vun de Vahsel-Bucht kommen, den Loop dör den antarktischen Kontinent över en Gesamtstreck vun etwa 2800&nbsp;km fardig maken köönt.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n13/mode/2up/ S. vii–xv.]</ref> Anners as bi de Nimrod-Expeditschooon weer dat för Shackleton nu licht to Sponsoren antowarven. De schottsch Ünnernehmer James Caird (1837–1916) un anner riek Geschäftslüüd hebbt Bidrääg in fievstellig Hööcht bistüert.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 375–377.</ref> Ok de britisch Regeeren bedelig sück mit £&nbsp;10.000 (2009: 800.000&nbsp;€).<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/198/mode/2up S. 198.]</ref> Trotz de finanziell Stütt weer ok disse Expeditschoon weer ünnerfinanzeert, wo sünners Aeneas Mackintosh bi de Organisatschoon vun de ''Ross Sea Party'' mit to ringen harr.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 306 und 316: De [[Daily Mail]] hett in hör Utgaav van‘ 10. Januar 1920 de Gesamtkösten up etwa £&nbsp;80.000 (in 2009: etwa 2,85&nbsp;Mio.&nbsp;€) instuuft. Mackintosh weer dwungen, in Australien wiedere Investoren antowarben, um dat Expeditschonsschipp ''Aurora'' utrüsten to können.</ref> Vööl Lüüd harrn en bannig Interess. Mehr as 5000 Männer hebbt sük bi Shackleton för de Deelnahm an de Expeditschoon beworven.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 308.</ref> Sien Utwahlkriterien weren mitünner egensinnig. In den Gloven, dat Charakter un Temperament wichtiger weren as technisch Wetenü,<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 386.</ref> stell he sien Bewarvers faken unverwacht Fragen. Vun den Physiker [[Reginald James]] wull he bispeelswies weten, of de singen kunn. Bi annern hett he dat eenfach so besloten un na den eersten Indruck fastleggt.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 312.</ref> Buterdem hett he vun jeden Expeditschoonsdeelnehmer verwacht, unafhängig vun de sien eegentlich Upgaav, ok leger Arbeiden, as dat Deckschrubben to övernehmen.<ref>Alexander, ''Endurance'', S. 16.</ref> An’n 3. August 1914 is Grootbritannien in den [[Eerste Weltkrieg|eersten Weltkrieg]] intreden. Shackleton hett doruphen sien Expeditschoonsschipp ''Endurance'' samt Utrüsten un Mannschap för de britisch Admiralität freegeven. Den eer dormalig [[Lord High Admiral|Eerst Lord]] [[Winston Churchill]] geev man de Order ut, dat Shakleton de Expeditschoonsreis wieder vörbereiden sull.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n21/mode/2up S. xiv]. Shackleton kreeg blots een Stünn nah sien Angebot en Telegramm vun de Admiralität mit een eenzig Wort: ''Wiedermaken''</ref> So leep de ''Endurance'' den 8. August mit Kurs Süüd ut den Haben vun [[Plymouth (Devon)|Plymouth]] ut. Shackleton hett England an’n 27. September verlaten, later denn in [[Buenos Aires]] to de Mannschap to stöten.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 324–325.</ref> === Ünnergang vun de ''Endurance'' === [[Bild:Endurance Final Sinking.jpg|miniatur|Dat ünnergahn Expeditschoonsschipp ''[[Endurance]]'' in’ November 1915]] De ''Endurance'' is den 5.&nbsp;Dezember 1914 vun [[Süüdgeorgien]] so as dat ok plaant weer na Süüd to in de [[Weddellsee]] fohren. Fröher as verwacht is dat Schipp man up Drievies stött, wat de Mannschopp afhollen het, wieder vörantokommen. An’n 19. Januar 1915 weer de ''Endurance'' denn süüdööstlich to de Küst vun [[Prinzregent-Luitpold-Land]] un in Sichtwiet to de Filchner-Ronne-Schelfiestafel komplett vun [[Seeies]] umsloten.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n67/mode/2up S. 29–30.]</ref> De Tietplaan, wann se in de Vahsel-Bucht ankommen wullen, weer nich mehr intohollen. Shackleton hett dorüm an’n 24. Februar besloten, dat Schipp för to’n Överwintern kloortomaken.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n75/mode/2up S. 36.]</ref> In de neegst Maanden is de ''Endurance'' in’t Ies fangen, dat langsaam na Noordwest to drift. As in’n September dat Ies so na un na upbreken dee, weer de Schippsrump den Iesmassen utsett, de sück dör de Iesdrift uptooornen.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n113/mode/2up S. 63–66.]</ref> Bit dorhen harr Shackleton noch immer hoopt, dat dat Schipp ut dat Ies rutkommen dee un se weer na Oosten in Richt Vahsel-Bucht fohren können. An’n ''Schicksalsdag'',<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n129/mode/2up S. 74.]</ref> as Shackleton den 27.&nbsp;Oktober 1915 later betekend hett, hett he dat Schipp upgeven. De Expeditschoonsdeelnehmer hebbt de ''Endurance'' mit Proviant un Utrüsten verlaten un hebbt up dat Ies en Winterqartier upricht (dat so nömmt ''Camp Ocean'').<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n129/mode/2up S. 75–76.]</ref> Den 21.&nbsp;November is dat vun dat Ies körtdrückt Schipp sunken.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n161/mode/2up S. 99.]</ref> An de twee Johr lang kampeer de Mannschap up en groot [[Iespalt]] un hett hoopt, dat de Iesdrift eer to dat Pauleteiland, dat rund 400&nbsp;km wietweg weer, bringt, up de dat en Lager geev, dat [[Otto Nordenskjöld]] achterlaten hett.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n157/mode/2up S. 95.]</ref> Nadem dat man vööl Maal fehlslaan weer, na dat Eiland to Foot to kommen, leet Shackleton, de sien Vertroen noch immer up den Iesdrift sett, up en anner Iespalt en wieder Quartier (dat so nömmt ''Camp Patience'') uprichten.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n173/mode/2up S. 107.]</ref> Den 17. März 1916 weren se bit up 97&nbsp;km an dat Pauleteiland rankommen,<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 366.</ref> man se kunnen wegen de Iesmassen, de nich to överwinnen weren, dat Eiland denn doch nich recken. Den 9. April is hör Iespalt utnannerbraken. Shackleton hett denn besloten, in de dree Nootboten, de se mit harrn, up dat nächst Fastland he Wedder hett he dorbi mit sien Sülvstlosigkeit övertüügt. He hett [[Frank Hurley]] sien Hannschen överlaten, nadem de sien Hannschen bi de Bootsfohrt verloren harr. Shackleton muss uthollen, dat sien Hann verfrüst.<ref>Perkins, ''Leading at the Edge'', S. 36.</ref> Na fiev pinelk Daag sünd de 28 Männer, de heel un dall dood of weren, toletzt op [[Elephant Island]] ankommen. Dat weer dat eerste Maal na 497 Daag up See un Ies, dat se weer fast Grund ünner hör Fööt harrn.<ref>Heacox, ''Shackleton – The Antarctic Challenge'', S. 136.</ref> === In’t Biboot na Süüdgeorgien === [[Bild:AllSafeAllWell.jpg|miniatur|Affohrt vun [[Elephant Island]] in de ''[[James Caird (Schipp)|James Caird]]''<ref>Murphy et al., ''Mit der Endurance in die Antarktis'', S. 196–197: Shackleton hett in sien Book ''South'' dit Foto mit ''All safe! All well!'' betitelt (kiek [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n343/mode/2up S. 242]). As sück aber herutstellt hett, harr [[Frank Hurley]] disse Nitrozelluloseupnahm verännert, um de Rettung an‘ 30. August 1916 dortostellen. In Wirklichkeit wurr dat Foto an Ostersönndag (24. April 1916) bi de Affohrt vun de ''James Caird'' maakt.</ref> ]] Elephant Island het nich inladen an Land to gahn un leeg afsiets vun de bekannt Schippsrouten. So hett Shackleton besloten, en Seereis över 800&nbsp;Seemeilen (rund1500&nbsp;km) in en apen Boot to de Walfangstatschonen in [[Süüdgeorgien]] to wagen, Hülp to halen.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n237/mode/2up S. 158–160.]</ref> Nadem dat he sik mit sien Stellvertreder [[Frank Wild]] harr, hett he dat Noodfaalboot ''[[James Caird (Schipp)|James Caird]]'' utsöcht, dat de Schippstimmermann [[Harry McNish]] för de Fohrt klor maakt hett. Kaptein [[Frank Worsley]], [[Thomas Crean]], de Matrosen [[John Vincent]] un [[Timothy McCarthy]] as ok McNish hebbt Shackleton begleit. De Letzte harr sück na den Ünnergang vun de ''Endurance'' för korte Tied den Befehlen vun Shackleton weddersett. Ofschons Shackleton hüm dorför later bi dat Utteken mit de Polar-Medaille utsluten dee, bruuk he in dissen Momang da Könen vun den egenwilligen Schotten.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 475–476 und S. 656.</ref> De Mannschap vun de ''James Caird'' nehm Nehrensmiddel för maximal veer Week mit,<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n243/mode/2up S. 164–165.]: Nipp und nau Tosommenstellung vun de Nehrensmiddel.</ref> wiel Shackleton annohmen harr, dat se binnen disse Tied in Süüdgeorgien ankoomt oder togrunnen gahn.<ref>Alexander, ''Endurance'', S. 137.</ref> An’n Oostersönndag, den 24. April 1916, sünd de söss Mann in See staken. In de 15 Dagen dorop sünd se mit hör lütt Boot, dat jümmerto in Gefohr leep to kentern, na Oost to dör den starken Seegang in de Süüdatlantik fohren. Mit Worsley sien Navigatschoonskünsten keem de Küst vun Süüdgeorgien op den 8. Mai in Sicht, man Storm un starken Seegang hebbt eerstmaal ophollen antoleggen un an Ladn to gahn.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/226/mode/2up S. 226.]</ref> Toletzt sünd se doch noch bi de [[King Haakon Bay]] up de minschenloos Süüdsiet vun dat Eiland ankamen. Na en paar Daag, in de se sück wat verhaalt harrn, hett Shackleton besloten, dat senich mehr versöökt in’n Boot to de Walfangstatschonen in’n Noorden hentokomen. Dorför wull he dwars över Süüdgeorgien lopen, man op en Streek, de tovör noch kien een begahn hett.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 574.</ref> Ahn McNish, Vincent un McCarthy hebbt sück Shackleton, Crean un Worsley vun dat Lageran de ''Cave Cove''<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n265/mode/2up S. 182.]</ref> up den Weg maakt un sünd an’n 20. Mai 1916 na 36&nbsp;Stünn över de zentraal Bargen bi de Walfangstatschoon in [[Stromness (Süüdgeorgien)|Stromness]] ankamen.<ref>Worsley, ''Shackleton's Boat Journey'', S. 211–212.</ref> De eerste, de den Marsch vun Shackleton, Worsley un Crean ok maakt hett, weer in’n Oktober 1955 de britisch Forscher [[Duncan Carse]] (1913–2004). Den Verdeenst un de Möh vun de dree waak to hollen, schreev he: ''Ick weet nich, wu se dat kloorkregen hebben, blots, dat se dat kloorkregen hebben – dree Mann ut dat Heldentietöller vun de Polarforschung mit en 50 [[Foot (Eenheit)|Foot]] lang Reep tüschen hör – un dat Biel vun den Timmermann.''<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 386.</ref> === Noodhülp för de Lüüd up Elephant Island === [[Bild:Elephant island party.jpg|miniatur|De Expeditschoonsdeelnehmer, de up Elephant Island strandt weren (Frank Hurley un Perce Blackborow fehlen)<ref>Murphy et al., ''Mit der Endurance in die Antarktis'', S. 209: [[Perce Blackborow]] leeg mit froren Than in de Schuulhütt. Frank Hurley, de dit Foto an‘ 10. Mai 1916 maakt hett, hett dat ''de bunteste un ungepflegteste Ansammlung, de je up en Plaat projizeert wurr.''</ref> ]] Unmittelbor na de eegen Rettung hett Shackleton en Schipp utsandt, dat McNish, Vincent un McCarthy in King-Haakon-Bay upnehm. Wielsdessen hett he sück ok drum kümmert, dat de up de Elephant Island strandt Lüüd rett wurrn. De eerst dree Versöök hebbt wegen schlecht Iesverhältnisse nich klappt. Toletzt hett he sück an de [[Chile|chileensch]] Regeeren wendt, de hüm den [[Schlepper (Schipp)|Schlepper]] ''[[Yelcho#Yelcho (1906)|Yelcho]]'' ünner dat Kommando vun [[Luis Pardo]] to Verfügung stell. De ''Yelcho'' reck Elephant Island an’n 30. August 1916 un kunn all 22 dor bleven Expeditschoosndeelnehmer vun de ''Weddell Sea Party'' wohlbehollen an Bord nehmen.<ref>Alexander, ''Endurance'', S. 166–169 und S. 182–195.</ref> De ''[[Ross Sea Party]]'' harr dat weniger glückelk drapen. De Grupp um [[Aeneas Mackintosh]] weer an dat [[Kap Evans|Cape Evans]] strandt, nadem dat Expeditschoonsschipp ''[[Aurora (1876)|Aurora]]'' in’n Storm vun den Anker losreeten wurr un afdreev. De an Bord verbleeven Mannschap is denn na Neeseeland torüchfohren, wiel en Trüggkehr to de [[Ross-Insel]] wegen en Schaden an de [[Ruder]]anlaag un upgrund vun den insetten Winter nich mögelk weer. In’n Dezember 1916 gung Shackleton in Neeseeland an Bord, um sück an de Rettung vun de in de Antarktis verbleeven Mannlüüd to bedeeligen. Trotz groot Entbehren harr de ''Ross Sea Party'' hör Upgaaven bi dat Anleggen vun de nu nich mehr bruukt Depots erfüllt. As de ''Aurora'' an’n 10. Januar 1917 Cape Evans recken dee, muss Shackleton erfohren, dat Mackintosh, [[Arnold Spencer-Smith]] un [[Victor Hayward]], dorbi to Dood komen weren.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 634–641.</ref> == Deelnahm an den Eersten Weltkrieg un Nahkriegstiet (1917–1920) == [[Bild:HRM_EHS_p256.jpg|miniatur|Major Ernest Shackleton]] Shackleton keem na Vördrääg över de Endurance-Expeditschoon in Australien un den USA in’n Mai 1917 na England torügg. To disse Tiet hett he all an en swaak Hart leden. De Anaam is, dat he sien Liev mit de Strapazen vun sien Expeditschonen överanstrengt hett. Buterdem fung he an, immer mehr to supen.<ref>Alexander, ''Endurance'', S. 192</ref><ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 653.</ref> Mit intüschen 43 Johr weer he eegentlich to old för den Militärdeenst. Doch hett he sück, as sien Kameraden up de Endurance-Expeditschoon ok, as Kriegsfreewilligen för den Frontinsatz in Frankriek meld.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 649.</ref> Dorför reis he toeerst in’n Oktober 1917 in’n diplomatischen Updrag vun den dormaligen britischen Informatschoonsminister [[Edward Carson]] na Buenos Aires de chileensch un argentiensch Regeeren to övertügen, dat de beid Länner up Sieden vun de Allieerten in de Krieg intreedt.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 658–659.</ref> De Mission weer man vergevens un he keem in’n April 1918 torügg. In’n Updrag vun de ''Northern Exploration Company'' hett he sück denn up en Reis [[Spitzbergen (Inselgrupp)|Spitzbergen]] begeven. Daar sull he de Ümstänn för Bargbo op dat Eiland utkukeluren. Achter disse Schienfirma stunn dat brietsch Kriegsministerium, dat mit de Hülp vun Shackleton op dat Eiland, dat to dat neutraal Norwegen tohöör, en Militärbasis oprrichten wull.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 661–663.</ref> Up den Weg dorhen harr Shackleton, de intüschen to’n [[Major]] befördert wurrn weer, in [[Tromsø]], wohrschienlich en lichten [[Hartinfarkt]] kregen. Dat Lieden dwung hüm so na England torügg to gahn, wo he Enn August 1918 to en Materialtransportinsatz na [[Murmansk]] schickt wurr.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/n311/mode/2up S. 257.]</ref> Mit den [[Wapenstillstand vun Compiègne (1918)|Wapenstillstand vun Compiègne]] gung de Eerste Weltkrieg den 11. November 1918 de facto to Enn. Shackleton keem in’n März 1919 na Huus torügg. He plaan sien Aktivitäten in Noordrussland wiedertomaken, dit mal de Weertschop in de Region to föddern. He hett denn ok wieder Investers söcht, doch dat weer all vörbi, as dee [[Bolschewiki]] in’n [[Russisch Börgerkrieg|Russischen Börgerkrieg]] de Macht övernohmen hebben.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 671–672.</ref> Shackleton hett denn weer Vördragsreisen maakt un in’n Dezember 1919 wurr sien Book to de Endurance-Expeditschoon mit den Titel ''South'' rutgeven.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 439–440.</ref> För sien militärischen Verdeensten in Noordrussland wurr Shackleton mit dat [[Offizierskrüüz]] vun den [[Order of the British Empire]] uttekent.<ref name="mi292">Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/292/mode/2up S. 292.]</ref> == Quest-Expeditschoon un Dood (1920–1922) == [[Bild:Shackleton Grave SouthGeorgia.jpg|miniatur|Dat Graff vun Shackleton in [[Grytviken]] ([[Süüdgeorgien un de Süüdlich Sandwichinseln|Süüdgeorgien]])]] In de Loop vun dat Johr 1920 fung Shackleton, de nu mehr un mehr vun sien velen Vördrääg mööd weer, över en darte eegen Expeditschoon natodenken. He hett in de Tied ernsthaftig an en Expeditschoon in de [[Beaufortsee]], de domaals noch nich gründlich ünnersöcht weer, nadacht un de kanaadsch Regeeren harr dor ok Interesse an.<ref name="fi441–446">Fisher,''Shackleton'', S. 441–446.</ref> Mit Geld, dat hüm sien Schoolfründ John Quiller Rowett (1874–1924) geven harr, hett he den norweegsch Robbenfanger ''Foca I'' köfft, den he den Naam ''Quest'' geev.<ref name="fi441–446"/> Ut Grünn, de he nich vertellt hett, änner Shackleton sien Afsicht, in de Arktis to reisen un plaan dorför en ''ozeanographisch un sub-antarktische Expeditschoon''.<ref name="fi441–446"/> Wat nipp un nau Sinn vun disse Reis wuss egentlich nümms. Shackleton see de Afsicht weer, den antarktischen Kontinent to umrunnen un na sub-antarktischen Eilannen to söken.<ref name=hu684>Huntford, ''Shackleton'', S. 684.</ref> Rowett hett sück verplicht, de gesamte Expeditschoon to betallen, de siether offiziell den Naam ''Shackleton-Rowett Expedition'' draggt un England an’n 24. September 1921 verlaten hett.<ref name=hu684/> Shackleton harr noch nich all sien Begleiders vun de Nimrod- un Endurance-Expeditschoon de verspraken Prämienutbetahlt. Dennoch hullen vööl vun de ehrn „Boss“, as se Shackleton nömmt hebbt, de Trüe un nehmen ok an disse Reis deel.<ref name=hu684/> As dat Expeditschoonsschipp na [[Rio de Janeiro]] keem, harr Shackleton sachts en Hartinfarkt.<ref>Huntford, ''Shackleton'', S. 687.</ref> He hett man uutslaan, dat Doktes hüm richtig ünnersöcht, so dat de Reis för de ''Quest'' wiedergung un dat Schipp an’n 4. Januar 1922 in den Haben vun [[Grytviken]] ([[Süüdgeorgien]]) inleep. In de Nacht reep Shackleton den Schippsdokter [[Alexander Macklin]] na sück henwei, umdat he sück nich good föhl un Rüggpien harr.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 476–478.</ref> So as Macklin dat vertellt hett he Shackleton seggt, da de överarbeit weer un dat he en regelt Leven führn un dat Alkoholsupen upgeven sull. Bloots en lütt Sett later, tegen 3:30&nbsp;Ühr<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/276/mode/2up S. 277.]</ref> (na anner Borns um 2:50&nbsp;Ühr<ref>Wild, ''Shackleton's Last Voyage'', [http://www.archive.org/stream/shackletonslastv00wilduoft#page/n107/mode/2up S. 65.]</ref> ) an’n Mörgen vun den 5.&nbsp;Januar 1922, kreeg Shackleton weer en Hartinfarkt un bleev dood. Macklin stell bi de Autopsie vun de Liek as Doodsoorsaak en [[Arteriosklerose]] in de [[Koronaradern]] fast, de sück verschlimmert harrn, um dat Shackleton sien Liev allgemeen so angrepen weer.<ref name="al193">Alexander, ''Endurance'', S. 193.</ref> [[Leonard Hussey]], so as ok Macklin en Veteran vun de Endurance-Expeditschoon, wull de Liek na Grootbritannien överföhren. In [[Montevideo]] kreeg he man en Naricht vun Shackleton sien Fru Emily, dat se hör Mann in Süüdgeorgien begraven sullen. Hussey maak sük mit de Dodenkist up den Weg un föhr mit den Damper ''Woodville''<ref name="al193"/> na Grytviken torügg. Hier hebbt se Shackleton den 5. März na en kört Andacht in de [[Evangeelsch-lutherisch Karken|lutherisch]] Kark op dat Eiland up den [[Dodenhoff|Karkhoff]] bisett.<ref name="fi481–483">Fisher, ''Shackleton'', S. 481–483.</ref><ref>Wild, ''Shackleton's Last Voyage'', [http://www.archive.org/stream/shackletonslastv00wilduoft#page/n255/mode/2up S. 176.]</ref> In sien Daagbook schreev Macklin an’n 4. Mai 1922, dat na sien Ansicht dat ook de Wunsch vun Shakleton wesen weer; een Grafft alleen op en Eiland dicht bi de Antarktis''.''<ref>[http://www.christies.com/LotFinder/lot_details.aspx?pos=10&intObjectID=1753391&sid= Lot Description 224, Christie’s London, 18. April 2000] (afroopen an‘ 6. Januar 2010).</ref> Wiel de ''Quest'' Grytviken al verlaten harr, weer Hussey mit welk norweegsch Seelüüd de eenzige vun Shackleton sien olen Belgeiders, de bi de Zeremonie dorbi weer.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/278/mode/2up S. 278–279.]</ref> == Nahwirken == [[Bild:Shackleton.jpg|miniatur|Statue vun Shackleton an dat Hööftbowark vun de [[Royal Geographical Society]] in [[Kensington (London)|Kensington]]]] Noch vör de Överführen vun Shackleton sien Liek na Süüdgeorgien wurr he in de ''Kark to de Hillig Dreefaltigkeit'' vun Montevideo upbahrt<ref>[http://www.freezeframe.ac.uk/collection/photos-shackleton-rowett-antarctic-expedition-1921-22/p2002-28-908 P2002/28/908], Foto vun Shackleton sien upbahrt Sarg. Scott Polar Research Institute (SPRI) (afroopen an‘ 19. Februar 2010).</ref> un mit vull militärisch Ehren verafscheedt. Todem funn an’n 2. März 1922 in’n Biween vun König [[Georg V. (Vereenigt Königriek)|Georg V.]] un wieder Liddmaaten vun de Königsfamilie en Gedenkgoddesdeenst in de [[Saint Paul’s Cathedral|Sankt Pauls Kathedrale]] statt.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/280/mode/2up S. 280.]</ref> Binnerhalv vun dat nächst Johr hett sien Früend Hugh Robert Mill (1861−1950)<ref name="fi26"/> de eerste Biographie mit den Titel ''The Life of Sir Ernest Shackleton'' schreven. Gewinne ut den Verkoop vun dit Book gungen an Shackleton sien Familie zugute, denn he harr Schulden vun £&nbsp;40.000 (2009: 1,8 Mio.&nbsp;€). Todem wurr en Gedenkstiften inricht, um de Utbillen vun sien Kinner betallen to können.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 485.</ref> In den folgend Johrteihnten wurr de Popularität vun Shackleton dör de vun sien Rivalen Captain Scott överstrahlt. Alleen in Grootbritannien wurrn för Scott mehr as 30 Denkmalen, Statuen un sogor en Karkenfenster anfertigt.<ref >Jones, ''The Last Great Quest'', S. 295–296.</ref> Eerst 1932 geev dat ok för Shackleton en vun [[Edwin Lutyens]] entworfen Denkmal an de Fassade vun dat Bowark vun de Royal Geographical Society in [[Kensington (London)|Kensington]],<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 481 (Foto), 486–487. Lutyens Entwurf wurr vun den engelsch Bildhauer Charles Jagger (1885–1934) as bronzen Statue umsett. Oorsprünglich sull de Statue as Denkmal up en Sockel freestahnd upstellt wurrn. Wiel sück aber in London kien passend Stäe dorför finnen lett, nehm man dat Angebot vun de Royal Geographical Society an, de Statue in en Fassadennische an dat Hööftbowark vun de Sellschopp uptostellen.</ref> doch doröver herut geev dat man blots wenig anner apenlich Gedenkveranstalten. De Presse interesseer sück mehr för den up tragisch Oord un Wies wiels den Trüggweg vun den Süüdpool to Dood komen Scott. En Heft vun veertig Sieden in’n Rahmen vun de Reeg ''Great Exploits'' (so völ as: ''Groot Heldentaten'') ut den Verlag [[Oxford University Press]] van 1943 bleev bit wied in de 1950er Johren rin dat eenzig vörhannen Druckwark över Shackleton neben de Biographie vun Mill.<ref>Barczewski, ''Antarctic Destinies'', S. 209.</ref> 1957 hebbt Margery (1913–1992) un James Fisher (1912–1970) en völbeacht Biographie ünner den Titel ''Shackleton'' schreven un 1959 folg Alfred Lansing (1921−1975) mit sein Book ''Endurance: Shackleton’s Incredible Voyage''.<ref>Dat Book wurr in den düütschen Spraakruum ünner den Titel ''[http://www.randomhouse.de/book/edition.jsp?edi=47555 635 Tage im Eis: Die Shackleton-Expedition]'', Goldmann Verlag 2000, herutbrocht.</ref> Dat weren de eerst beid in en ganzen Reeg vun Böker, de Shackleton in en bannig positiven Lucht stahn leeten. To glieker Tied änner sück ok de Sicht up Scott, de in Roland Huntford sien Book ut dat Johr1979 ''Scott and Amundsen'' in en vernichten Afreeken sien Tipp funn.<ref name="ba282">Barczewski, ''Antarctic Destinies'', S. 282.</ref> Disse negativ Dorstellen vun Scott wurr allgemeen akzepteert<ref>Fiennes, ''Captain Scott'', S. 482.</ref>, wiel de Heldentypus, as he vun Scott dorstellt wurr, nich mehr in dat Werteverständnis vun dat utgahn 20. Johrhunnert passen dee.<ref name="ba282"/> Binnerhalv wenig Johr harr Shackleton in dat apenlich Ansehn Scott överhalt. So wurr Shackleton in de vun de [[British Broadcasting Corporation|BBC]] produzeert Sennen ''[[100&nbsp;Greatest Britons]]'' (so völ as: ''De 100 gröttsten Briten'') 2002 up Platz&nbsp;11 wählt. Scott keem dorgegen blots up Platz Platz&nbsp;54.<ref>Barczewski, ''Antarctic Destinies'', S. 283.</ref> To Anfang vun dat nee Johrduusend wurrn de Fähigkeiten vun Shackleton, in en vermeentlich utwegloos Situatschoon sien Ünnergeven to Hööchstleistungen to motiveeren, ok vun Managementratgevers opdeckt, de sück mit sien Führensqualitäten un dat Överdragen up den Beropsalldag utnannersetten (kiek ok [[Coaching]]). All rund en half Johrhunnert tovör hett hüm [[Jameson Boyd Adams|Jameson Adams]], de stellvertreten Baas vun de [[Nimrod-Expeditschoon]], Shackleton as den ''ahn Inschränken bedüüdenst Führer, de jemals över Goddes Eer wannel''<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 123. Ziteert Originaldokument: Jameson Adams in‘ Gespräch mit James Fisher van 5. Oktober 1955, SPRI MS 1456/63.</ref> betekent. An Universitäten in Großbritannien un den USA wurrn Shackleton sien Führungsmethoden to’n Inholt vun bedrievwertschaplich.<ref name="ba294–295">Barczewski, ''Antarctic Destinies'', S. 294–295.</ref> Dorneben gifft dat intüschen tallriek reformpädagogisch Scholen (so nömmt ''Shackleton Schools'') na dat Vörbild vun dat [[Outward Bound]], in de de Shackleton tomeeten Charaktereegenschapen as Standhaftigkeit, Verantwortungsbewusstsein un Kreativität in’n Rahmen vun en [[Erlebnispädagogik|erlebnispädagogischen]] Ünnericht vermiddelt wurrn.<ref name="ba294–295"/> Shackleton sien Drööm vun en transkontinental Durchqueren vun de Antarktis keem eerst rund 40 Johr later dör den [[Mount Everest|Everesteerstbestieger]] [[Edmund Hillary]] un den engelsch Polarforscher [[Vivian Fuchs]] bi de ''[[Commonwealth Trans-Antarctic Expeditschoon]]'' (1955−1958).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.hillac.de/zei_b230.htm |wayback=20110227234701 |text=''The Commonwealth Trans-Antarctic Expedition 1956-1958'', |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} Zeitblick Nr. 23, Mai/Juni 2007 (afroopen an‘ 14. Januar 2010).</ref> tostannen. [[Ranulph Fiennes]] hett dat in’n Rahmen vun de ''Transglobe Expedition'' (1980–1981) wedderhalt.<ref>Ranulph Fiennes, {{Webarchiv|url=http://www.transglobe-expedition.org/page/the-antarctic |wayback=20100102050128 |text=''Transglobe Expedition – The Antarctic'' |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (afroopen an‘ 14. Januar 2010).</ref> Beid Expeditschonen funnen ünner enormem technischen Upwand statt. 1989/1990 hebbt [[Reinhold Messner]] un [[Arved Fuchs]] de Antarktis eerstmals in’n klassischen Stil dörquert.<ref>Reinhold Messner, [http://www.reinhold-messner.de/popup_4_2_1.html ''Panorama Antarktis''] (afroopen an‘ 14. Januar 2010).</ref> Arved Fuchs hett dorto 2000 buterdem die Bootsfohrt vun Shackleton vun [[Elephant Island]] na Süüdgeorgien in en Nahbau vun de ''James Caird'', allerdings mit Hülp vun modern Navigatschoons- un Kommunikatschoonstechnik maakt. Ferner ünnernehm he bi de sülvig Expeditschoon den Marsch vun Shackleton, Worsley un Crean dör Süüdgeorgien.<ref>Arved Fuchs, {{Webarchiv|url=http://www.arved-fuchs.de/shackleton/sh2000.htm |wayback=20120301113743 |text=''Shackleton 2000'' |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (afroopen an‘ 8. Januar 2010).</ref> To’n Johreswessel 2008/2009 funn ünner de Leitung vun Henry Worsley (en Nahkommen vun Kapitän [[Frank Worsley]]) de ''Shackleton Centenary Expeditschoon'' statt, bi de up de Sporen vun de Nimrod-Expeditschoon de historsch Marsch in Richt Süüdpool wedderhalt un de dormals noch fehlen 97 Meilen kompletteert wurrn.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.shackletoncentenary.org/ |wayback=20090901183746 |text=„Shackleton Centenary Expedition“ |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (afroopen an‘ 21. Februar 2011).</ref> An’n 20. November 1998 wurr an dat ''Scott Polar Research Institute'' (SPRI) vun de [[Universität Cambridge]] de ''Shackleton Memorial Library'' apen maakt, in de Originaldokumente to Shackleton sien Forschensreisen upbewohrt sünd.<ref>[http://www.spri.cam.ac.uk/library/building/ The Shackleton Memorial Library], Scott Polar Research Institute (SPRI), University of Cambridge, Lensfield Road, Cambridge CB2 1ER (afroopen an’ 2. November 2010).</ref> In dat kulturhistorsch Museum vun [[Athy]], nich wied vun sien Gebortsoort weg, wurrd sied2001 in’n Rahmen vun en jedes Johr in’n Harvst stattfinnen Veranstalten an Ernest Shackleton un sien Verdeensten um de Polarforschen erinnert.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.shackletonmuseum.com/autumn_school/ |wayback=20100223011235 |text=Shackleton Autumn School |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }}, Athy Heritage Centre-Museum (afroopen an‘ 5. Januar 2010).</ref> Bi Polarkrüüzfohrten to de [[Antarktisch Halfinsel]] un na Süüdgeorgien hörrt Besöök vun ''Point Wild'' up Elephant Island un an Shackleton sien Graff intüschen to dat Plichtprogramm. Dat Bewohren vun de an’n [[Kap Royds|Cape Royds]] wiels de [[Nimrod-Expeditschoon]] upricht Hütt, de in Neeseeland as internatschonal Kulturarv ansehn wurr, liggt in Hann‘ vun de ''New Zealand Antarctic Heritage Trust''.<ref>[http://www.norwaysforgottenexplorer.org/AHT/CapeRoyds/ Shackleton's Expedition Base], ''New Zealand Antarctic Heritage Trust'', Christchurch (afroopen an‘ 7. Januar 2010).</ref> De Dood vun Shackleton weer to glieker Tied ok de Endpunkt vun dat so nömmt ''Golden Tietöller vun de Antarktisforschung'', en Epoche vun Opdeckensreisen to en natuurwetenschaplich un geograafsch Erforschen vun den noch wietgahn unbekannt antarktischen Kontinents ahn moderne Hülpmiddel.<ref name="KTL"/> In dat Vörwoort vun sien Book ''The worst Journey in the World'' hett de Polarforscher [[Apsley Cherry-Garrard]] de Bedüüden vun hör Hööftfiguren as folgt heruthaben:''Geevt mi Scott as wetenschaplich-geografischen Expeditschoonsbaas, […] geevt mi Amundsen för en gau un effizient Polarexpeditschoon, aber geevt mi Shackleton, wenn dat so utsücht, as wenn dat Schicksal tegen mi is, u nick en Utweg söök.''<ref>Cherry-Garrard, ''The worst Journey in the World'', Vol. I, [http://www.archive.org/stream/worstjourneyinwo01cher#page/n13/mode/2up/ S. viii.]</ref> == Weetensweertes == === Utteknungen === För sien Verdeensten um de Erforschen vun de Antarktis kreeg Shackleton tallriek Utteknungen un Ehrenliddmaatschapen in dat In- un Utland. An’n 28. Juni 1909 nehm he in’n Ansluss an de [[Nimrod-Expeditschoon]] in de [[Royal Albert Hall]] de Polarmedaille in Gold ut de Hann‘ vun den [[Georg V. (Vereenigt Königriek)|Prince of Wales]] entgegen<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 250–251.</ref> un an’n 13. Dezember 1909 wurr he vun [[Eduard VII.|König Edward VII.]] dör [[Ridderslag]] in den Adelsstand hoben. Daröver herut weer Shackleton Dräger vun folgend zivil Orden:<ref name="mi292"/><ref name="NYT1922"/> * [[Royal Victorian Order|Commander of the Royal Victorian Order]] (Grootbritannien, 1909) * [[Nordstern-Orden]] ([[Sweden]], 1909) * [[Dannebrog-Orden]] ([[Däänmark]], 1909) * [[Sankt-Olav-Orden]] (Norwegen, 1909) * [[Ehrenlegion|Offizierskrüüz vun den Orden vun de Ehrenlegion]] (Frankriek, 1909) * [[Russisch Orden vun de Hillig Anna]] ([[Russland]], 1910) * [[Orden vun de Iesern Kroon]] (Italien, 1910) * [[Kroonorden (Preußen)|Preußisch Kroonorden]] (Düütschland, 1911) * Order of Merit (Chile, 1916) An’n 9. Juli 1901 wurr Shackleton in den Bund vun de [[Freemüereree|Freemüererree]] upnommen. Sien Loge weer de ''Navy Lodge No. 2616'' vun de [[Vereenigte Grootloge vun England]].<ref>[http://www.freemasonry.bcy.ca/biography/shackleton_e/shackleton_e.html Ernest Henry Shackleton as Freemüerer]. Websteed vun de Grand Lodge of British Columbia and Yukon (afroopen an’ 3. September 2010).</ref> In’n Juni 1914 kreeg he vun de [[University of Glasgow|Universität Glasgow]] de Ehrendokterwürde (engelsch: ''honorary degree of LL.D.'').<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/198/mode/2up S. 199.]</ref> === Benennen vun geograafsch Objekten na Shackleton === [[Bild:De gerlache shackleton sverdrup crater.jpg|miniatur|hochkant|De Shackleton-Krater an’n Süüdpool vun den Maand (Upnahm vun de Sonde [[Clementine (Sonde)|Clementine]] van 1994)]] * [[Robert Falcon Scott]] hett en vergletschert Daal in dat [[Transantarktisches Gebirge]], dat den Umkehrpunkt vun den Marsch na Süüden wiels de [[Discovery-Expeditschoon]] (1901–1904) dorstellen dee, ''Shackleton Inlet'' nömmt.<ref>Scott, ''The Voyage of the Discovery'', Vol. II, [http://www.archive.org/stream/voyageofdiscover02scotuoft#page/308/mode/2up/ S. 308.]</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://usarc.usgs.gov/drgs/dir2/c82195s1.jpg |wayback=20120308122748 |text=Shackleton-Inlet |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }}, topographisch Koort up de Websteed vun dat ''United States Geological Survey'' (afroopen an’ 31. Dezember 2011). Dat Inlet (in de Koort baben rechts) markeert de Münn vun den ''Nimrod-Gletscher'' in dat [[Ross-Schelfies]].</ref> * Dör [[Jean-Baptiste Charcot]] wurr wiels de veerte franzöösch Antarktisexpeditschoon (1908–1910) en Barg an de Westküst vun de antarktisch Halfinsel ''Mount Shackleton''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.forum.jamescairdsociety.com/media/mt%20shackleton%20spare.jpg |wayback=20121019232807 |text=Mount Shackleton |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }}, Foto vun dan Barg up de Websteed vun de James Caird Society (afroopen an’ 31. Dezember 2011).</ref> nömmt. Den sülvigen Naam dragen ok twee Tippen in [[British Columbia]]<ref>{{Webarchiv|url=http://peakbagger.tripod.com/Climbs/Tusk/Tusksummit6.jpg |wayback=20160305080525 |text=Mount Shackleton |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (in’ Achtergrund) in British Columbia, Kanada (afroopen an’ 17. Juni 2010).</ref> un [[Western Australia]]. * Bi sien [[Australasiatisch Antarktisexpedition|austraalsch Antarktis-Expedition]] (1911–1914) hett [[Douglas Mawson]] en Iestafel in den ööstlichen Deel vun de Antarktis [[Shackleton-Schelfies]] nömmt.<ref>Mawson, ''The Home of the Blizzard'', Vol. I, [http://www.archive.org/stream/homeofblizzardbe01mawsuoft#page/n189/mode/2up/ S. 79.]</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://nsidc.org/data/iceshelves_images/images/shack.jpg |wayback=20120503120341 |text=Shackleton-Schelfeis |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }}, Satellitenupnahm vun de Iestafel up de Websteed vun dat ''National Snow and Ice Data Center'' (afroopen an’ 31. Dezember 2011).</ref> En besünner Ironie vun dat Schicksal is, dat na kartografisch Studien vun sowjeetsch Wetenschapler van 1956 de ööstlich liggen ''Scott-Gletscher'' en Deel vun dat Shackleton-Schelfies is. * En vun dat [[United States Antarctic Program]] (1939–1941) ünner de Leitung vun [[Richard Evelyn Byrd|Richard E. Byrd]] in dat [[Königin-Maud-Gebirge]] opdeckt Gletscher drocht siether den Naam ''Shackleton-Gletscher''.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.rosssea.info/pix/big/Shackleton-GlJ-Isbell.jpg |wayback=20120119061544 |text=Shackleton-Gletscher |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }}, Foto vun den Gletscher up rosssea.info (afroopen an’ 18. März 2010).</ref> De wurrd intüschen anstäe vun den 50 km wieder westlich liggen [[Beardmore-Gletscher]] as Upstiegsroute to dat [[Polarplateau]] bruukt. * En wiels de [[Commonwealth Trans-Antarctic Expedition]] 1956 opdeckt Gebirge süüdööstlich vun dat [[Filchner-Ronne-Schelfies]] drocht de Naam [[Shackleton Range]].<ref>{{Webarchiv|url=http://usarc.usgs.gov/drgs/dir2/c80020s1.jpg |wayback=20120308034626 |text=Shackleton Range |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }}, topographisch Koort up de Websteed vun de ''United States Geological Survey'' (afroopen an’ 17. Juni 2010).</ref> * Ok en [[Maandkrater|Krater]] an den Süüdpool vun den Maand is na Shackleton nömmt wurrn. In dat Johr 2011 wurr de [[Asteroid]] [[(289586) Shackleton|Shackleton]] na hüm nömmt. En vullständig Översicht vun na Shackleton nömmt Öörd un vun de, de mit hüm in Verbinnen stahn, is in de ''Low-Lattitude Antarctic Gazetteer - Series 2''<ref>[http://www.antarctic-circle.org/llag.shackleton.htm Low-Lattitude Antarctic Gazetteer – Series 2] (afroopen an’ 24. Januar 2010).</ref> un up de Websteed ''GeoNames.com''<ref>[http://www.geonames.org/advanced-search.html?q=shackleton&country=&featureClass=&continentCode= Geographisch Objekte, de nah Ernest Shackleton nömmt sünd], Informatschonen up GeoNames.com (afroopen an’ 6. Oktober 2011).</ref> to finnen. === Shackleton in Lyrik un Prosa === * De Gewaltmarsch över dat Süüdgeorgisch Gebirge weg na de körperlich un seelisch möör maken Fohrt in en Rettungsboot in’ Rahmen vun de Endurance-Expeditschoon hebbt den amerikaansch-britischen Lyriker [[T. S. Eliot]] to en Strophe vun sien Gedicht ''The Waste Land'' (so völ as: ''Dat wöste Land'') anreegt:<ref>T. S. Eliot, ''The Waste Land'', [http://www.std.com/~raparker/exploring/thewasteland/table/poem.html#lq359 Zeile 359–365] (afroopen an’ 20. Mai 2010)</ref> Who is the third who walks always beside you?<br /> <small>„Well is de Darte, de neben Di geiht?</small><br /> When I count, there are only you and I together<br /> <small>Wenn ick dat tell, sünd dat blots Du un ick tosamen.</small><br /> But when I look ahead up the white road<br /> <small>Doch wenn ick na vörn de witt Straat lang kiek,</small><br /> There is always another one walking beside you<br /> <small>geiht immer noch well anners neben Di,</small><br /> Gliding wrapt in a brown mantle, hooded<br /> <small>gleitend, in en bruun Mantel gehüllt, vermummt.</small><br /> I do not know whether a man or a woman<br /> <small>Ick weet nich, of Mann oder Fru</small><br /> But who is that on the other side of you?“<br /> <small>Doch well is dat, de an Dien anner Sied geiht?</small> :Anlaat to disse Passage vun dat Gedicht weer de Vertellen vun Shackleton, dat sowohl he as ok sien twee Gefährten wiels den brutalen Gewaltmarsch över de verschneet Bargrüggen vun Süüdgeorgien immer weer dat Geföhl harrt harrn, vun en veert Wesen begeleit to wurrn.<ref>Shackleton, ''South'', [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n301/mode/2up S. 211.]</ref> T. S. Eliot, de ut vertellenstechnisch Grünnen in sien Gedicht blots vun twee Personen schrifft, is woll nich bekannt ween, dat de föhlt Anwesenheit vun en veert Persoon en later Tofögen to Shackleton sien Geschichte weer, um den Ganzen wat mehr Spiritualität to geven. * De Roman ''The Woman Thou Gavest Me'' vun den britischen Schriever Hall Caine (1853–1931) ut dat Johr 1913 is en fiktiv Biographie, de stark an de Levensgeschichte vun Shackleton bit to de Nimrod-Expeditschoon anlehnt is. Caine sien Protagonist ''Martin Conrad'' organiseert na de Deelnahm an en Schippsreis en eegen Expeditschoon in de Antarktis, um den Süüdpool to erobern.<ref>Hall Caine, [http://www.archive.org/stream/thewomanthougave00cainiala#page/n3/mode/2up ''The Woman Thou Gavest Me''], J. B. Lippincott, Philadelphia & London 1913 (afroopen an’ 24. November 2010).</ref> * Kört na Shackleton sien Dood 1922 keem de Roman ''Spinster of this Parish'' vun den britischen Schriever W. B. Maxwell (1866–1938) herut. Maxwell will in sien Book nich up Shackleton anspeelt hebben. De Charaktertüüg vun sien Hööftfigur, de Polarforscher ''Anthony Dyke'', un diverse Kapitel vun de sien fiktiv Levensgeschichte (to’n Bispeel dat Dörqueren vun den antarktischen Kontinent un de Striet mit en rivaliseeren Polarforscher) hebbt aber groot Ähnlichkeit mit Shackleton.<ref> W. B. Maxwell, [http://www.archive.org/stream/spinsterofthispa00maxw#page/n7/mode/2up ''Spinster of this Parish''], Gosset & Dunlap, New York 1922 (afroopen an’ 24. November 2010).</ref> Begünstigt dör den Dood vun Shackleton leet sück dat Book good verkoopen. Alleen 1922 geev dat fiev Uplagen, folgt vun en Volksutgaav 1923 un wiederen Uplagen in de Folgejohren.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 252.</ref> * Shackleton Bewunner de groot britisch Lyrikers vun dat 19. Johrhunnert as [[Alfred Tennyson, 1. Baron Tennyson|Alfred Tennyson]], [[John Keats]] un sünners [[Robert Browning]], ut deren Werken he bi apenlich Vördrääg geern [[Rezitatschoon|reziteeren]] dee oder deren Verse sück in sien Expeditschoonsberichten wedderfinnen doot. He sülvst hett ok versöcht to dichten. Bispelen dorför sünd de Gedichte ''Erebus''<ref>Shackleton et al., ''The Antarctic Book'', [http://www.archive.org/stream/antarcticbookwin00jamerich#page/n35/mode/2up S. 21–22.]</ref> un ''Aurora Australis''<ref>Shackleton et al., ''The Antarctic Book'', [http://www.archive.org/stream/antarcticbookwin00jamerich#page/n41/mode/2up S. 25.]</ref>, de he in dat Winterquartier vun de [[Nimrod-Expeditschoon]] verfaat hett. === Besünnerheiten === * As anner Polarforscher ok, kreeg Shackleton Ökelnaams un hett [[Pseudonym]]e bruukt. As Expeditschoonsbaas hebbt hüm sein Ünnergeven vull ''„The Boss“'' nömmt.<ref>Marr, ''Into the Frozen South'', [http://www.archive.org/stream/intofrozensouth00marruoft#page/n5/mode/2up „Publisher’s Note“.]</ref> [[Frank Wild]] un anner Früenden hebbt hüm ok ''„Shackles“'' oder ''„Shackle“'' roopen.<ref name="nick">[http://www.antarctic-circle.org/nicknames.htm ''Some Antarctic Nicknames''], ''The Antarctic Circle'', Websteed vun Robert B. Stephenson (Jaffrey, New Hampshire, USA) (afroopen an' 6. Januar 2010).</ref> Weniger begäng sünd de Titel ''„Old Cautious“'', de hüm wiels de [[Endurance-Expeditschoon]] wegen sien vermeentlich övervörsichtig Hanneln geven wurr,<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton, [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/220/mode/2up/ S. 221.]</ref> un ''„Nemo“'', den Shackleton sülvst as Pseudonym in Anlehnung an de Hööftfigur vun den Roman ''[[20.000 Meilen unter dem Meer]]'' vun [[Jules Verne]] bruukt hett.<ref name="nimrod44"/> Ut den umfangriek Breefverkehr mit sien Fru Emily sünd de [[Kosenaam|Kosenaams]] ''„Emicky“'', ''„Micky“'', ''„Mikeberry“'' un ''„Mikleham“'' bekannt, deren Oorsprung in Shackleton sien irisch Afstammen liggen.<ref name="nick"/> * Shackleton is de eeenzig Polarforscher, de twee Mal en Süüdrekord upstellt hett (''[[Discovery-Expeditschoon]]'', 30. Dezember 1902, gemeensam mit [[Robert Falcon Scott]] un [[Edward Adrian Wilson|Edward Wilson]]: 82°17’S (na neeer Bereken ehrder 82°11’S) un ''[[Nimrod-Expeditschoon]]'', 9. Januar 1909, gemeensam mit [[Frank Wild]], [[Jameson Adams]] und [[Eric Stewart Marshall]]: 88°23’S). * In’n Juli 1909 wurr Shackleton de Ehre todeel, as Wachsfigur bi [[Madame Tussauds]] utstellt to wurrn.<ref>Mill, ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/162/mode/2up S. 162].</ref><ref>[http://einestages.spiegel.de/hund-images/2009/01/13/73/f1c2b39ad67bbb51b1f409090df3a4ad_image_document_large_featured_borderless.jpg Foto vun de Wachsfigur vun Ernest Shackleton bi Madame Tussauds] (afroopen an' 14. September 2010).</ref> * Eegens för sien Vörtragsreis dör Düütschland un Öösterriek in' Ansluss an de Nimrod-Expeditschoon af Januar 1910 hett Shackleton [[Düütsche Spraak|düütsch]] lernt. En Reporter schreev dorto: ''Seine Aussprache war derart gut, dass man nur schwerlich glauben kann, er [Shackleton] habe sich erst kürzlich mit der Sprache vertraut gemacht.''<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 275.</ref> * Een vun de Schleddenhunnen, de [[Douglas Mawson]] bi sien [[Australasiatische Antarktisexpeditschoon|Antarktis-Expeditschoon 1911–1914]] insetten dee, droog de Naam ''„Shackleton“''. De is aber tosamen mit fiev wiederen Hunnen un den Polarforscher [[Belgrave Edward Sutton Ninnis|Belgrave Ninnis]] bi en Störrt in en Gletscherspalt an’n 14. Dezember 1912 tödlich verunglückt.<ref>Mawson, ''The Home of the Blizzard'', Vol. I, [http://www.archive.org/stream/homeofblizzardbe01mawsuoft#page/242/mode/2up S. 243–244.]</ref> * In de Tied na sien Heirat bit to sien Dood truck Shackleton mit sien Familie nich weniger as sössmal um. Mit Beginn vun sien Anstellung bi de ''Royal Scottish Geographical Society'' (RSGS) hebbt se in [[Edinburgh]] wahnt un toletzt in en Huus in [[Kensington (London)|Kensington]]. Dat Huus ''Mainsail Haul'' in [[Sheringham]], dat se 1910 betrucken harrn, weer 1919 in Besitt vun den Komponisten [[Ralph Vaughan Williams]], de de Musik to de Film ''[[Scotts letzte Fahrt]]'' (1948) maakt hett.<ref>[http://www.antarctic-circle.org/llag.shackleton.htm#184 ''Sites associated with Sir Ernest Shackleton''], ''The Antarctic Circle'', Websteed vun Robert B. Stephenson (Jaffrey, New Hampshire, USA) (afropen an’ 15. Januar 2012).</ref> * An' 18. Juni 1912 wurr Shackleton as Experte för dat Navigieren in polaren Water vun de Kommission to dat Ünnersöken vun den Ünnergang vun de ''[[RMS Titanic|Titanic]]'' ünner de Leitung vun [[Rufus Isaacs, 1. Marquess of Reading|Rufus Isaacs]] un [[Robert Finlay, 1. Viscount Finlay|Robert Finlay]] anhört.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 291–295.</ref> * Shackleton sall mehrere buterehliche Affären harrt hebben. Verbreeft is en tietwielig Verhältnis mit de US-amerikaansch Schauspelerin Rosalind Chetwynd (†&nbsp;1922).<ref>The Cherry Tree 2/2006 [http://homepage.mac.com/cherrytreelondon/page7/files/The%20Cherry%20Tree%202006-2.pdf S. 2–3] (afropen an’ 6. Januar 2010).</ref> * Shackleton harr en Neegen to'n Abergloven. So markeer de Tall 9 wedderkehrend wichtige Deelstrecken in sien Leven. An’n 9. April 1904 hett he sien Fru Emily un an’n 9. Januar 1909 reck Shackleton sien hööchst süüdlich Breedt wiels de Nimrod-Expeditschon. An’n 9. Juli 1913 weer he Trootüüg bi de Hochtiet vun sien Früend [[Philip Brocklehurst]]. En sülvern Utführen vun de Tall 9 weer an Shackleton sien Kabinendöör up dat Expeditschoonsschipp ''Quest'' anbrocht. De neegenarmig Steern wurr to sien persönlich Emblem, dat ok up sien Graffsteen verewigt is. Emily Shackleton is na mehrmaandig swoor Krankheit an’n 9. Juni 1936 storven.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 485–486.</ref><ref>[http://www.chinarhyming.com/wp-content/uploads/2010/03/Shackleton-grave-2-St-Giles-Church-Coldwaltham-300x225.jpg Emily Shackletons Grab] in Coldwaltham, [[West Sussex]] (afropen an’ 29. Juni 2010).</ref> * Up Shackleton sien Graff stunn tonächst blots en eenfack Holtkrüüz, dat 1928 dör en [[Granit]]stele ersett wurr.<ref>Fisher, ''Shackleton'', S. 480–481.</ref> Up de Rücksiet vun de [[Stele]] is en Vers ut [[Robert Browning]] sien Gedicht ''The Statue and the Bust'' anbrocht: ''„I hold … that a man should strive to the uttermost for life’s set price“'' (so völ as: ''„Ick segg … en Mann sull um den Pries vun sien Leven na dat Üterste streven“'').<ref>[http://www.pbase.com/jaap_vink/image/131270490 Rücksiet vun Shackleton sein Graffsteen] (afropen an’ 28. Juni 2011).</ref> * De Eerstbestieger vun den [[Mount Everest]], Sir [[Edmund Hillary]], tell Ernest Shackleton to sien Vörbiller.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.achievement.org/autodoc/page/hil0int-3 |wayback=20080827160159 |text=„From beekeeper to world explorer“ |archiv-bot=2026-03-17 04:29:29 InternetArchiveBot }}, Interview mit Sir Edmund Hillary van’ 16. November 1991 in San Francisco (afropen an’ 11. Januar 2011).</ref> * Shackleton wurrr mehrfack in Feernsehfilmen un –serien dorstellt, to'n Bispeel vun [[David Schofield]] in den Film ''Shackleton'' (1982) oder vun [[James Aubrey]] in de Folge ''Poles Apart'' vun de bitisch TV-Serie ''Last Place on Earth'' (1985). An' bekanntesten is seker [[Kenneth Branagh]] in den Mehrdeeler ''Shackleton'' (2002).<ref>Internet Movie Data Base (imdb.de), [http://www.imdb.de/character/ch0044188/ Ernest Shackleton (Rull)] (afropen an’ 6. Januar 2010).</ref> * Na Shackleton wurr de van 1951 bit 1991 in den Deensten vun de [[Royal Air Force]] stahn [[Seeupklärer]] Typ [[Avro Shackleton|Avro 696]] nömmt. * Ünner den Projektnaam ''Eureka'' hett de Hamborger [[Multiinstrumentalist]] Frank Bossert 2009 dat [[Konzeptalbum]] ''Shackleton’s Voyage'' herutgeven, dat en musikalisch [[Reminiszenz]] an de Endurance-Expeditschoon dorstellt.<ref>Frank Bossert, {{Webarchiv|url=http://www.eureka-music.de/eureka.htm |wayback=20131203005929 |text=EUREKA |archiv-bot=2026-03-14 01:41:34 InternetArchiveBot }} (afropen an’ 15. Januar 2010).</ref> * Veer Johr na deren Fund hebbt 2010 Mitarbeiter vun den ''New Zealand Antarctic Heritage Trust'' fiev Kisten mit [[Whisky]] un [[Cognac (Wienbrand)|Cognac]] burgen, de sied1909 ünner de bi de [[Nimrod-Expeditschoon]] up de [[Ross-Insel]] erricht Hütt verschütt weren.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.polarnews.de/antarktis/geschichte/210-shackleton-liebte-whiskey.html |wayback=20101005013428 |text=Shackleton liebte Whisky |archiv-bot=2026-04-05 04:55:41 InternetArchiveBot }}''. In: Polar News van’ 22. Dezember 2009 (afropen an’ 30. August 2010).</ref><ref>''[http://www.welt.de/lifestyle/article7069361/Ernest-Shackletons-Whisky-in-Antarktis-entdeckt.html Ernest Shackletons Whisky in Antarktis entdeckt]''. In: Welt Online van’ 6. April 2010 (afropen an’ 16. August 2010).</ref> ==Zitate vun un över Shackleton== ''Sir Ernest Shackleton is mit dat Teelsetten in sien [sic!] twee Antarktisexpeditschonen scheitert, doch in sein Scheitern harr he en grötteren Spood, as wenn he sien Teelen reckt harr. Ick seech hüm as den gröttsten vun all Führers vun de Abtarktis.'' [[Russell Owen]] (1898−1952), Born: ''The Antartic Ocean'', [http://www.archive.org/stream/antarcticocean002395mbp#page/n233/mode/2up S. 195] ''Um en grootoordigen Führer to ween, reckt dat nich, en starken Willen to hebben, [oder] en Vörbild in extrem Utdüer to ween. Letztlich weer dat Shackletons Fähigkeit to begeistern, de hüm to'n gröttsten Führer in de gesamt Historie vun de Antarktis maakt hett.'' Margery (1913–1992) un James Fisher (1912–1970), Born: ''Shackleton'', S. 220 ''Shackleton harr en bemarkenswert Gaav, richtig un flink Entscheedungen to drapen, de en Katastrophe afwennen deen, un sein Grött as Forscher is disse Gespür totospreken. De Spood vun sien Expeditschonen leeg hüm düchtih an' Hart, doch de Sekerheit und Gesundheit vun dejenigen, de ünner hüm deenen deen, keem an eerst Stäe, un de Tatsaak, dat he kien een vun sien Mann verloren hett, kann as de wunnerborste vun sien Taten un as sien gröttste Triumph ansehn weren.'' J. Gordon Hayes (1877–1936), Born: ''The Conquest of the South Pole'', S. 55 ''De Naam Sir Ernest Shackleton is för all Tieden in de Annalen vun de Antarktisforschung in Lettern ut Füer daalschreven.'' [[Roald Amundsen]] (1872–1928), Born: ''The South Pole Vol. II'', [http://www.archive.org/stream/southpoleaccount02amunuoft#page/114/mode/2up S. 114] ''För Shackleton weer de [[Discovery-Expeditschoon|National Antarctic Expedition]] en Gelegenheit un sonst nix. […] He weer wedder polaren Regionen besünners toneigt, noch beseet he en överragenden Forschergeist.'' Hugh Robert Mill (1861−1950), Born: ''The Life of Sir Ernest Shackleton'', [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/n87/mode/2up S. 57] ''Man moot sück entscheeden, of man en Wetenschapler oder en spoodriek Expeditschoonsbaas ween will. Beides togliek is nich mögelk.'' Ernest Shackleton (1874−1922), Born: in Beau Riffenburgh, ''Nimrod'', S. 409}} ''Överminschlich Anstrengungen sünd en Schiet wert, solang se nich to Resultaten führen.'' Ernest Shackleton (1874−1922), Born: in Elizabeth Knowles (Hrsg.), ''Oxford Dictonary of Quotation'', S. 647}} ''Schwierigkeiten sünd letztlich blots Dinge, de överwunnen weren moot.'' Ernest Shackleton (1874−1922), Born: ''The Heart of the Antarctic'', [http://www.archive.org/stream/heartantarcticb00shacgoog#page/n272/mode/2up/ S. 189]}} ''Mannlüüd för gefährlich Reis söcht. Gering Lohn, bannig Koldheit, lang Maand komplett Dunkelheit, ständig Gefahr, sekere Trüggkehr ungewiss. Ehre un Anerkennung in' Erfolgsfall.'' Ernest Shackleton (1874−1922), Born: in Julian Watkins, ''The 100 Greatest Advertisements'', [http://books.google.de/books?id=YC6YKYyHVKwC&printsec=frontcover&dq=The+100+Greatest+Advertisements&source=bl&ots=ooREIngUEC&sig=qZIcqumzPppJo5HaFgBFgCbGyAg&hl=de&ei=IeXiTJrvN4mTswaGhsi0AQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDMQ6AEwAg#v=onepage&q=shackleton&f=false S. 1]<ref>[http://www.antarctic-circle.org/advert.htm The Antartic Circle]: De bipp un nau born vun dat villicht berühmteste Shackleton-Zitat is nich klor. Immer weer wurr seggt, Shackleton harr 1912 oder 1913 en gliekluudend Anzeige in de London Times oder en anner britisch Blatt in' Vörfeld vun de [[Endurance-Expeditschoon]] schalt. Dat kunn bither aber nich beleggt wurrn. (afroopen an' 16. November 2010).</ref> }} ==Ziteert Literatur == * Alexander, Caroline, Endurance, Bloomsbury Publishing, London, 1998 ISBN 0-7475-4123-X * [[Roald Amundsen|Amundsen, Roald]], The South Pole, [http://www.archive.org/stream/southpoleaccount02amunuoft#page/n7/mode/2up Vol. II], Verlag John Murray, London, 1912 (afroopen an’n 15. November 2010) * Barczewski, Stephanie, Antarctic Destinies, Hambledon Continuum, London, 2007, ISBN 978-1-84725-192-3 * [[Apsley Cherry-Garrard|Cherry-Gerard, Apsley]], The worst Journey in the World, [http://www.archive.org/stream/worstjourneyinwo01cher#page/n7/mode/2up Vol. I], Verlag Constable & Co., London, 1922 (afroopen an’n 6. Januar 2010) * Crane, David, Scott of the Antarctic, Verlag Harper Collins, London, 2005, ISBN 0007150687 * [[Ranulph Fiennes|Fiennes, Ranulph]], Captain Scott, Hodder & Stoughton, London, 2003, ISBN 0-340-82697-5 * Fisher, Margery and James, Shackleton, James Barrie Books, London, 1957 * Hayes, J. Gordon, The Conquest of the South Pole, Verlag Thornton Butterworth, London, 1932 * Heacox, Kim, Shackleton – The Antarctic Challenge, National Geographic, Washington D.C., 1999, ISBN 0792275365 * Huntford, Roland, Shackleton, Verlag Hodder & Stoughton, London, 1985, ISBN 0340250070 * Jones, Max, The Last Great Quest, Oxford University Press, Oxford, 2003, ISBN 0-19-280483-9 * Kimmel, Elizabeth Cody, Ice Story– Shackleton’s Lost Expedition, Clarion Books, New York, 1999, ISBN 0395915244 * Knowles, Elizabeth (Herutgeverin), Oxford Dictionary of Quotations, Oxford University Press, Oxford, 2009, ISBN 0199237174 * [[Clements Markham|Markham, Clements]], [http://www.archive.org/stream/landsofsilencehi00markuoft#page/n9/mode/2up The Lands of Silence], University Press, Cambridge, 1921 (afroopen an’n 4. Januar 2010) * [[James Marr|Marr, James]], [http://www.archive.org/stream/intofrozensouth00marruoft#page/n5/mode/2up Into the Frozen South], Verlag Cassell & Co., London, 1923 (afroopen an’n 25. November 2010) * [[Douglas Mawson|Mawson, Douglas]], The Home of the Blizzard, [http://www.archive.org/stream/homeofblizzardbe01mawsuoft#page/n217/mode/2up/search/Shackleton Vol. I]|Verlag William Heinemann, London, 1915 (afroopen an’n 26. Mai 2010) * Mill, Hugh Robert, [http://www.archive.org/stream/lifeofsirernests00milluoft#page/n9/mode/2up The Life of Sir Ernest Shackleton], Verlag William Heinemann, London, 1923 (afroopen an’n 30. Dezember 2011) * Mills, Leif: Frank Wild, Verlag Caedmon of Whitby, Whitby, 1999, ISBN 0905355482 * Murphy, Shane et al., Mit der Endurance in die Antarktis, Verlag DuMont, Ostfilden, 2001, ISBN 3770158709 * [[Russell Owen|Owen, Russell]], [http://www.archive.org/stream/antarcticocean002395mbp#page/n3/mode/2up The Antartic Ocean], Verlag Whittlesey House, New York, 1941 (afroopen an’n 30. Dezember 2011) * Perkins, Dennis, Leading at the Edge, Verlag Mcgraw-Hill, New York, 2000, ISBN 0814405436 * Preston, Diana, [http://books.google.de/books?id=iXLkU2c8_QAC&printsec=frontcover&dq=preston+a+first+rate+tragedy&hl=de&ei=7oa5TPuWOsuTjAfWjP3ZDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false A First Rate Trategy], Verlag Constable & Co., London, 1997 (afroopen an’n 30. Dezember 2011), ISBN 0094795304 * Riffenburgh, Beau: Nimrod, Berlin Verlag, Berlin, 2006, ISBN 3-82700530-2 * Savours, Ann, The Voyages oft he Discovery, Verlag Catham Publishing, London, 2001, ISBN 1-86176-149-X * [[Robert Falcon Scott|Scott, Robert Falcon]], The Voyage of the Discovery, [http://www.archive.org/stream/voyageofdiscover02scotuoft#page/n9/mode/2up Vol. II], Verlag Macmillan, London, 1905 (afroopen an’n 31. Dezember 2011) * Shackleton, Ernest et al., [http://www.archive.org/stream/antarcticbookwin00jamerich#page/n9/mode/2up The Antarctic Book], Verlag William Heinemann, London, 1909 (afroopen an’n 31. Dezember 2011) * Shackleton, Ernest, [http://www.archive.org/stream/heartantarcticb00shacgoog#page/n8/mode/2up The Heart of the Antarctic], Verlag William Heinemann, London, 1910 (afroopen an’n 31. Dezember 2011) * Shackleton, Ernest, [http://www.archive.org/stream/cu31924032382529#page/n9/mode/2up South], Verlag Macmillan, New York, 1920 (afroopen an’n 31. Dezember 2011) * Tyler-Lewis, Kelly, The Lost Men, Verlag Bloomsbury Publishing, London, 2006, ISBN 9780747579724 * Watkins, Julian, [http://books.google.de/books?id=YC6YKYyHVKwC&printsec=frontcover&dq=The+100+Greatest+Advertisements&hl=de&ei=a-3iTIWkPMrCswaz-eD1DA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false The 100 Greatest Advertisements], Verlag Dover Publications, Mineola, 1959 (afroopen an’n 31. Dezember 2011), ISBN 978-0486205403 * Wild, Frank, [http://www.archive.org/stream/shackletonslastv00wilduoft#page/n7/mode/2up Shackleton’s Last Voyage], Verlag Cassell & Co., London, 1923 (afroopen an’n 31. Dezember 2011) * [[Edward Adrian Wilson|Wilson, Edward Adrian]], Diary of the Discovery Expedition, Verlag Blandford Press, London, 1975, ISBN 0-7137-0431-4 * Wilson, David M., Nimrod Illustrated, Verlag Reardon Publishing, Cheltenham, 2009, ISBN 1873877900 * [[Frank Worsley|Worsley, Frank]], Shackleton’s Boat Journey, Verlag Pimlico, London, 1999, ISBN 0-7126-6574-9 * Manuskriptsammlung vun dat Scott Polar Research Institute ([[Akronym]]: SPRI MS), Universität Cambridge. == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblenken == {{commons|Ernest Shackleton}} * [http://d-nb.info/gnd/118764950/about/html DNB Katalog] * [http://www.jamescairdsociety.com/ James Caird Society], umfaatend Websteed över Leven un Wark vun Ernest Shackleton (engelsch) * [http://www.365sterne.de/GrosseLogb/shackleton/start.html Ernest Shackleton], düütschspraakig Websteed vun Christian Wirth mit Informatschonen un Fotos to de Endurance-Expeditschoon * [http://toolserver.org/%7Eapper/pd/person/Ernest_Shackleton Personennaamdatei] {{DEFAULTSORT:Shackleton, Ernest}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Polarforscher]] [[Kategorie:Freemüerer]] [[Kategorie:Boren 1874]] [[Kategorie:Storven 1922]] q3in5xk64qhn4gqcb1f4blx6opf1lx1 0 54263 1062420 1053939 2026-04-15T21:15:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062420 wikitext text/x-wiki {{Infobox cheemsch Stoff | Strukturformel = [[Bild:Ethan Keilstrich.svg|200px]] | Annere Naams = Äthan | Summenformel = C₂H₆ | CAS = 74-84-0 | Beschrieven = Gas ahn Klöör | Molar Masse = 30,07 g·mol⁻¹ | Phaas = gasförmig | Dicht = 1,36 g·l⁻¹ (0°C, 1013 mbar)<ref name="GESTIS">[http://gestis.itrust.de/nxt/gateway.dll/gestis_de/010010.xml?f=templates$fn=default.htm$3.0 Indrag to Ethan in de GESTIS-Stoffdatenbank]; afropen an’n 3. Oktober 2012</ref><br /> 0,54 g·cm⁻³ (fletig, an’n Kaakpunkt)<ref name="GESTIS"/> | Smöltpunkt = -183 [[Grad Celsius|°C]]<ref name="GESTIS"/> | Kaakpunkt = -89 °C<ref name="GESTIS"/> | Dampdruck = 3,8 M[[Pascal (Eenheit)|Pa]]<ref name="GESTIS"/> (20°C) | Löslichkeit = so goot as nich löslich in Water<ref name="GESTIS" /> | RL 67/548/EWG = Ja | Gefahrenteken = {{Gefahrenteken|F+}} | R = 12 | S = (2)-9-16-33 | GWP = | WGK = | Standardbillnenthalpie = }} '''Ethan''' oder '''Äthan''' is en [[cheemsch Verbinnen|cheemsche Verbinnen]] ut de Stoffgrupp vun de [[Alkan]]en (sättigte Kohlenwaterstoffen). De Verbinnen is en [[Gas]] ahn Röök un ahn Klöör, dat vör allen to’n Hitten un Böten bruukt warrt. Afleidt vun Ethan is de [[Ethylgrupp]] (–C₂H₅). Blangen [[Methan]] is Ethan en Hööftbestanddeel vun’t [[Eerdgas]]. == Egenschoppen == Ethan is ünner Normalbedingen gasförmig. De [[Smöltpunkt]] liggt bi −182,76&nbsp;°C, de [[Kaakpunkt]] bi ruchweg −88,6&nbsp;°C. In Water löst sik Ethan bannig slecht mit 61&nbsp;mg/l (bi 20°C). To’n Smölten warrt 583&nbsp;J/mol bruukt, to’n Kaken sünd 10&nbsp;kJ/mol nödig. [[Bild:Ethane-3D-vdW.png|duum|links|[[Kalottenmodell]] vun Ethan]] [[Bild:Newman projection ethane.png|duum|left|Newmanprojekschoon vun’t Ethan-Molekül: ekliptische Konformatschoon links, staffelte Konformatschoon rechts]] Dat gifft twee Konformatschonen vun’t Ethan, de sik in de [[Energie]] üm ruchweg 12,6 Kilojoule pro Mol ünnerscheeden doot. Man seggt ok ''Torsionsenergie'' dorto. In de ekliptischen Konformatschoon is de Energie an’n hööchsten, wat ehr unbestännig maakt. In de staffelten Konformatschoon is se sieter, so dat disse Form energeetsch vörtogen warrt. De Energie vun all annere Konformatschonen liggt twüschen disse beiden Extremweerten. De Torsionsenergie vun’t Ethanmolekül is bi Ruumtemperatur gegenöver de thermischen Energie lütt. Dat [[Molekül]] is dorüm jümmer an’t Roteren üm de C-C-Ass. In regelmatige Tietrüüm kummt dat aver to en Oort „inrasten“ in de staffelte Konformatschoon, so dat sik to jede Tiet ruchweg 99&nbsp;% vun de Molekülen in de Neeg vun’n Energieminimum befinnt. De Övergang twüschen twee staffelte Komformatschonen duert in’n Dörsnitt 10⁻¹¹ Sekunnen. De Struktur vun’t Ethanmolekül wiest [[Tetraeder]]winkels op, also 109,5°. De [[Binnenläng]] twüschen de beiden C-Atomen is ruchweg 154&nbsp;pm, twüschen en C- un en H-Atom sünd dat blots 109&nbsp;pm.<ref>J. L. Duncan, D. C. McKean & A. J. Bruce: ''Infrared spectroscopic studies of partially deuterated ethanes and the r₀, r_z, and r_e structures'' in ''Journal of Molecular Spectroscopy'', Bd. 74 (3), 1979, S. 361–374, DOI=10.1016/0022-2852(79)90160-7</ref> == Vörkamen un Dorstellen == {| class="Tabell" |- class="hintergrundfarbe5" ! [[Planet]] || Ethanandeel |- |[[Jupiter (Planet)|Jupiter]] || 5,8 ± 1,5 ppm |- |[[Saturn (Planet)|Saturn]] || 7 ± 1,5 ppm |- |[[Neptun (Planet)|Neptun]] || ~1,5 ppm |- |} In’t Eerdgas un in Sumpgas kummt Ethan in teemlich grote Mengden vör. In de Eerdatmosphäär dorgegen gifft dat blots Sporen vun dat Gas. Dat Methan un Ethan op de Eer in vergliekswies grote Mengde op de Eer vörkamt liggt vör allen an de Leevwesens un an den Verfall vun orgaansche Stoffen. Man, de Gasen entstaht ok ahn Biwesen vun Leevwesen ut Waterstoff un Kohlenstoff, vunwegen dat dat teemlich eenfache Verbinnen sünd. Sporen vun Ethan sünd ok op de groten Planeten [[Jupiter (Planet)|Jupiter]], [[Saturn (Planet)|Saturn]] un [[Neptun (Planet)|Neptun]] to finnen. Op de annern Planeten is keen Ethan nawiest worrn, dorför aver op eenige [[Komeet|Kometen]] – as in de Koma vun den Komeet [[C/1995 O1|Hale-Bopp]]. Allgemeen is dat Vörkamen vun Ethan in’t Weltall aver lütt un nich to verglieken mit dat Vörkamen vun Methan. In Sporen is Ethan ok op verschedene Maanden funnen worrn, as op den Saturnmaand [[Enceladus (Maand)|Enceladus]]. 2008 is butendem publiek maakt worrn, dat de See [[Ontario Lacus]] op [[Titan (Maand)|Titan]] vör allen mit Ethan füllt is.<ref>[http://www.dlr.de/DesktopDefault.aspx/tabid-1/86_read-13154/ DLR: Saturnmond Titan – Ströme und Seen aus flüssigen Kohlenwasserstoffen] {{Webarchiv|url=http://www.dlr.de/DesktopDefault.aspx/tabid-1/86_read-13154/ |wayback=20100316132142 |text=DLR: Saturnmond Titan – Ströme und Seen aus flüssigen Kohlenwasserstoffen |archiv-bot=2026-04-15 21:15:15 InternetArchiveBot }}</ref> ok op den Dwargplanet [[Pluto (Dwargplanet)|Pluto]] gifft dat Ethan in Form vun Ies. Ethan kann in’t Labor dör de [[Kolbe-Elektrolyys]] vun [[Etigsüür]] oder [[Kaliumacetat]] herstellt warrn. == Bruuk == Ethan warrt as Deel vun’t Eerdgas to’n Böten in Füeranlagen bruukt un hett en Hittweert vun 64&nbsp;MJ/m³ (47&nbsp;MJ/kg). In de cheemschen Industrie deent Ethan as Grundlaag för de Synthees vun [[Ethen]], [[Etigsüer]] un annere Verbinnen. As [[Küllmiddel]] (R&nbsp;170) warr tEthan in Klima- un Küllanlagen insett. == Reakschonen == :<math>\mathrm{2 \ H_3C{-}CH_3 + 7 \ O_2 \longrightarrow 4 \ CO_2 + 6 \ H_2O}</math> Ethan verbrennt ünner Idealbedingen mit [[Suerstoff]] to [[Kohlenstoffdioxid]] un [[Water]] (Redoxreakschoon). :<math>\mathrm{H_3C{-}CH_3 \xrightarrow{\Delta T} H_2C{=}CH_2 + H_2}</math> Bi düchtig hoge Temperaturen (> 700&nbsp;°C) warrt Ethan to [[Ethen]] un Waterstoff opsplitt. == Gefahren == Bi’t Inaten föhrt Ethan to en Anstiegen vun de Aten- un Hartfrequenz. Wenn gröttere Mengden inatent warrt, löst dat Gas Doovheit in de Lidden ut, as ok Slaaplosigkeit, Tüdel, Koordinatschoons- un Gedächtnisverlust un [[Hyperventilatschoon]]. Vun Ethan kann een slecht warrn bit hen to’n Breken. Bito kann dat to’n Freren kamen, wenn Ethan uttreden deit, vunwegen dat dat Gas tomeist fletig lagert warrt. Ethan is butendem brennbor un tünnert bannig licht. Bi Volumenandelen twüschen 2,7 bit 15,5&nbsp;% billt Ethan explosive Mischen, wobi en Mischen mit 6,5&nbsp;% Ethan an’n licht’sten tünnern deit. De [[Flammpunkt]] liggt bi −135&nbsp;°C, de [[Tünnertemperatur]] bi 515&nbsp;°C. == Borns == <references /> == Weblenken == {{Commons|Category:Ethane|Ethan}} * [https://web.archive.org/web/20120201153023/http://www.airliquide.de/gasekatalog/sdb//051a__ethan.pdf Sekerheitsdatenblatt] [[Kategorie:chemisch Verbinnen]] [[Kategorie:Gas]] bhqt5ndbhhb36kn3g0qxa30jljnd3ez 0 60039 1062418 920082 2026-04-15T21:07:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062418 wikitext text/x-wiki '''Ernst Blum''' (* [[25. Januar]] [[1904]] in [[Vaihingen (Stuttgart)|Vaihingen auf den Fildern]]; † [[17. Mai]] [[1980]]) weer en düütsch [[Football]]speler. Sien Ökelnaam bi den VfB Stuttgart weer „Wenzel“. Blum speel van 1923 bit 1934 bi den [[VfB Stuttgart]]. Sien gröttste Spood weern de württembergisch-badische Meestertitel 1926, de württembergische Meesterschap 1930, de Sieg in den Süddüütschen Pokal as ok sien eenzig Lännerspeel an' 2. Oktober 1927 (gegen Däänmark). He weer dormit de eerste Natschonalspeler vun den VfB. He is buterdem de eenzig düütsch Natschonalspeler, de in sien eerst un in sien letzt Lännerspeel Kapitän vun de Natschonalmannschap weer. Blum bleev den VfB ok nah sien aktiv Tiet trüe un hett mehrfack Ehrenämter bi sien Vereen övernommen. Neben un nah sien Loopbahn as Footballspeler weer he ok en spoodriek [[Rugby]]speler. == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20100529214909/http://www.hefleswetzkick.de/VFB/20_Personen/01_Spieler/B/Blum_Ernst.htm Kört Biographie mit Fotos up ''www.hefleswetzkick.de''] {{DEFAULTSORT:Blum, Ernst}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Footballnatschonalspeler (Düütschland)]] [[Kategorie:Boren 1904]] [[Kategorie:Storven 1980]] 07ttlucf5uson2osihdwx0mvocuuv2r 0 87294 1062423 849331 2026-04-15T22:41:27Z ~2026-23250-76 61718 1062423 wikitext text/x-wiki '''Bosbach''' is de Familiennaam von * [[Franz Bosbach]] (* 1952), düütschen Historiker, * [[Georg Bosbach]] (1953–1972), düütschen Footballspeler, * [[Gerd Bosbach]] (* 1953), düütschen Mathematiker un Statistiker, * [[Simone Schütz-Bosbach]] (* 1974), düütsche Psychologin, * [[Wolfgang Bosbach]] (* 1952), düütschen Politiker. Kiek ok bi: [[Bosbasch]]. {{Mehrdüdig Begreep}} 2wp6gqhtqfjv1mth44g8itmi2rceia8 0 129199 1062419 1061713 2026-04-15T21:13:38Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062419 wikitext text/x-wiki [[Datei:Esther Duflo - Pop!Tech 2009 - 001 (cropped).jpg|mini|Esther Duflo up de [[Poptech]]-Konferenz 2009]] '''Esther Caroline Duflo''' (* [[25. Oktober]] [[1972]] in [[Paris]]) is en [[Frankriek|franzöösch]]-[[USA|amerikaansch]] [[Ökonom]]in un [[Hochschullehrer]]in an dat [[Massachusetts Institute of Technology]], wo se de Abdul-Latif-Jameel-Professur för [[Armotsbekämpen]] un [[Entwicklungsökonomie]] innehett. De Swoorpunkt vun hör Forschung liggt up mikroökonomischen Themen in [[Entwicklungsland|Entwicklungslänner]], dorünner dat Verhollen vun Huushollen, Bildungspolitik, Togang to Finanzdeenstleistungen, Gesundheitspolitik un de Bewertung vun wertschapspolitischer Maatnahmen.<ref>[http://economics.mit.edu/faculty/eduflo/short economics.mit.edu]</ref> Duflo hett up Tofall footen Feldexperimente to dat Beoordeelen vun politisch Maatnahmen maatgevend wieder entwickelt, bi de Minschen per Tofallsprinzip in Gruppen indeelt un licht verännert verscheeden Bedingungen utsett wurrn, um to erkennen, welker Politik welke Folgen hemm.<ref name="faz-2018-10-05">{{Internetquelle |url=http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/wer-wird-wirtschaftsnobelpreistraeger-15822176.html |titel=Wer wird Wirtschaftsnobelpreisträger? |werk=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ.net]] |datum=2018-10-05 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20181006011223/http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/wer-wird-wirtschaftsnobelpreistraeger-15822176.html |archiv-datum=2018-10-06 |abruf=2019-10-14 }} {{Webarchiv|url=http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/wer-wird-wirtschaftsnobelpreistraeger-15822176.html |wayback=20181006011223 |text=Wer wird Wirtschaftsnobelpreisträger? |archiv-bot=2026-04-15 21:13:38 InternetArchiveBot }}</ref> [[The Economist]] hett hör 2008 to de acht inflootriekskten Ökonomen vun de Welt tellt.<ref>[http://www.economist.com/businessfinance/displayStory.cfm?story_id=12851150 ''International bright young things.''] In: ''The Economist.'' 30. Dezember 2008.</ref> Dat Magazin [[Time]] hett hör 2011 to de 100 inflootrieksten Personen vun de Welt tellt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2066367_2066369_2066106,00.html |titel=The 2011 Time 100 |titelerg=Esther Duflo |autor=Rana Foroohar |werk=Time |datum=2011-04-21 |zugriff=2012-10-17 |sprache=en |format= }} {{Webarchiv|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2066367_2066369_2066106,00.html |wayback=20130824004628 |text=The 2011 Time 100 |archiv-bot=2026-04-15 21:13:38 InternetArchiveBot }}</ref> Hör Book ''Poor Economics'' wurr vun de Financial Times to dat Wertschapsbook vun dat Johr 2011 nömmt.<ref>{{Internetquelle |titel=Wie Armut abgeschafft werden kann |autor=Christine Mattauch |werk=Zeit-Online |datum=2012-08-30 |zugriff=2012-10-17 |sprache=de |url=http://www.zeit.de/wirtschaft/2012-08/ester-duflo-entwicklungshilfe-armut-oekonomie |format=}}</ref> De dormalige US-Präsident [[Barack Obama]] hett hör 2012 in den präsidentialen Beratungsraat för globale Entwicklung beropen. Hör Upgaav weer, den US-Präsidenten un hoochrangig Liddmaaten vun de Regeeren to beraaden.<ref>{{Internetquelle |titel=President Obama announces intent to appoint Esther Duflo to Global Development Council |titelerg=MIT development economist nominated for presidential policy council |datum=2013-01-03 |zugriff=2019-12-24 |url=http://web.mit.edu/newsoffice/2013/obama-duflo-global-development-council.html |werk=MIT news |hrsg=Massachusetts Institute of Technology}}</ref> Linke Kritiker schmieten hör vör, de Disziplineeren vun de arm Lüüd statt sellschopplich Verännern to vertreeden. De makroökonomischen un politisch-strukturellen Oorsaken vun de Armoot weern kien Gegenstand vun hör Analyse un se wull kien Umverdeelen vun de sellschopplichen Ressourcen togunsten vun de Armen.<ref>Gerhard Klas: [http://www.jungewelt.de/2013/07-22/018.php ''Kampf gegen Armut?''] In: ''junge Welt.'' 22. Juli 2013.</ref> 2019 kreeg se gemeensam mit [[Abhijit Vinayak Banerjee]] un [[Michael Robert Kremer]] as tweet Fru nah [[Elinor Ostrom]] (2009) un bither jüngste Priesdrägerin den [[Nobelpreis för Wertschapswetenschapen]].<ref name="nobel">[https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2019/duflo/facts/ ''Esther Duflo'']. nobelprize.org. Afropen an’n 22. Dezember 2019.</ref> == Leven == === Kindheit un Utbillen === Esther Duflo is de Dochter vun de Ärztin Violaine Duflo un den Mathematiker [[Michel Duflo]]. Se hett an de [[Grande école]] [[École normale supérieure]] studeert un hett hör Studium 1994 mit de Maîtrise in Geschichte un Volkswertschapslehre (VWL) afslooten. 1995 hett se hör Hööftstudium an de [[École des hautes études en sciences sociales]] (EHESS) mit en [[Diplôme d’études approfondies|DEA]] in Volkswertschapslehre afslooten. Dornah is Duflo an dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) wesselt un het dor 1999 mit de [[Dissertatschon]] ''Dree Essays in Empirischer Entwicklungsökonomie'' (''Three Essays in Empirical Development Economics'') hör Doktertitel kreegen. === Beroplich Werdegang === Nahdem se hör Doktertitel in Volkswertschapslehre kreegen harr wurr Duflo [[Assistant Professor]] för VWL an dat MIT, bevör se 2002 to’n [[Associate Professor]] un 2004 to en vullwertig Perfesser för VWL befördert wurr. Van 2001 bit 2002 lehr Duflo as [[Gastperfesser]]in an de [[Princeton University]]. 2003 hett se gemeensam mit [[Sendhil Mullainathan]] un [[Abhijit Vinayak Banerjee]] an dat MIT dat [[Abdul Latif Jameel Poverty Action Lab|Poverty Action Lab]] grünnd, de sien Direktorin Duflo 2004 wurr. Dat Poverty Action Lab is en Forschungsnettwark, dat sück mit de Entwicklung vun nee Methoden to de Armotsbekämpen un de Bewertung vun wertschapspolitischen Maatnahmen dör [[Randomiseerte kontrolleerte Studie|randomiseerte kontrolleerte Feldexperimente]] befaat <ref>[http://www.povertyactionlab.org/History povertyactionlab.org]</ref> un 2005 in Abdul Latif Jameel Poverty Action Lab umnömmt wurr. 2015 hemm dor mehr as 100 Wetenschapler arbeit.<ref name="Ratzesberger">Pia Ratzesberger: ''‚Ich bin nicht einfach zu schocken.‘ Esther Duflo gehört zu den einflussreichsten Ökonominnen und will die globale Armut bekämpfen - ihr eigener Wohlstand hat sie immer schon belastet.'' In: [[Süddeutsche Zeitung]], Nr. 244, 23. Oktober 2015, S. 24.</ref> 2005 kreeg Duflo de nee schafft Abdul-Latif-Jameel-Professur för Armotsbekämpen un Entwicklungsökonomie aan dat MIT. Neben hör Lehr- un Forschungsarbeit arbeitet se siet 2007 as Redakteurin för de wertschapswetenschapliche Facktietschriften [[Annual Review of Economics]] un [[American Economic Journal#American Economic Journal: Applied Economics|The American Economic Journal: Applied Economics]], wobi se Mitgrünnerin vun de letztere Publikatschoon is. Tovör weer Duflo redaktschonell för de [[Review of Economics and Statistics]] (2002–2007), dat [[Journal of Development Economics]] (2004–2006), dat [[Journal of Economic Perspectives]] (2004–2007) un dat [[Journal of the European Economic Association]] (2002–2006) tätig. 2019 wurr se mit den [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]] uttekent. == Forschung == Nah de wertschapswetenschapliche Publikatschonsdatenbank [[Research Papers in Economics|IDEAS]] hörrt Duflo in dat Gesamtranking düütlich to de best 1 % Ökonomen (Rang 110, Stand Oktober 2015).<ref>[http://ideas.repec.org/top/top.person.all.html#pdu166 Gesamtranking vun de wertschapswetenschapliche Publikatschonsdatenbank IDEAS (engelsch)]</ref> Ok ünner Kriterien as „Antall an Publikatschonen“ oder „Antall an Zitaten“ hörrt Duflo to de best 5 % vun de in de Datenbank erfaaten Ökonomen. De an’n fakensten ziteert Artikel vun Duflo drocht den Titel ''How Much Should We Trust Differences-in-Differences Estimates'' (2002) un wurr tosommen mit [[Marianne Bertrand]] un [[Sendhil Mullainathan]] verfaat.<ref>[http://ideas.repec.org/e/pdu166.html Autorenprofil vun Esther Duflo up IDEAS (engelsch)]</ref> In dissen Artikel analyseeren Bertrand, Duflo un Mullainathan de ''[[Differenz-vun-Differenzen-Ansatz|Differenz-vun-Differenzen-Schätzung]] (DIDE)'', en [[Schätzmethood (Statistik)|Schätzmethood]] för Kausalbetrecken, un kommen to den sluss, dat de DvD-Ansatz in sien herkömmlichen Gebruuk den [[Standardfehler]] vun de schätzt Wirkung vun den ünnersöökten Ingreep düchtig ünnerschätzt. Um den [[Autokorrelatschoon]]sproblem to begegnen, hemm Bertrand, Duflo un Mullainathan absluutend dree Lösungsvörslääg maakt: en Tosommenfall vun de Daten in Tietrüüm vör un nah den Ingreep, den Gebruuk vun en speziellen [[Kovarianzmatrix]] oder en Anpassung vun de [[Randomiseeren]]sinterferenz-Testmethoden.<ref>Marianne Bertrand, Esther Duflo, Sendhil Mullainathan (2004): {{Webarchiv|url=http://www.nber.org/papers/w8841.pdf?new_window=1 |wayback=20160304082842 |text=''Should We Trust Differences-in-Differences Estimates?'' (engelsch) |archiv-bot=2026-03-14 01:43:26 InternetArchiveBot }}</ref> Duflo hör Institut hett Studien to [[Mikrokredit]]en in mehreren Lännern dörführt un funn, dat de Infloot völ minner weer, as faken annommen.<ref name="Ratzesberger" /> De Wetenschaplerin snackt sück dorför ut, in de [[Entwicklungshülp]] Nahwiesen för den Spood vun bestimmt Maatnahmen intofordern, bevör man disse in’n grooten Stil umsett.<ref name="Ratzesberger" /> == Ehrungen un Utteknungen == * 2003: Elaine Benett Prize for Research * 2005: [[Prix du meilleur jeune économiste de France]]<ref name="Preis2010">{{Internetquelle |url=http:// https://lecercledeseconomistes.fr/evenements/prix-du-meilleur-jeune-economiste-2005/ |titel=Prix du meilleur jeune économiste 2005 |hrsg=lecercledeseconomistes.fr |sprache=fr |datum=2005-05-19 |zugriff=2019-12-25}}</ref> * 2005: Bronzemedaille vun dat [[Centre national de la recherche scientifique]] (CNRS) * 2009: Calvó Almengol International Prize vun de [[Barcelona Graduate School of Economics]] * seit 2009: [[MacArthur Fellowship]] * siet 2009: Fellow vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] * 2010: [[John Bates Clark Medal]] för hör Arbeit mit [[Feldexperiment]]en, de de Wirksamkeit vun wertschapspolitisch Maatnahmen vergliekbar maken * 2010: [[Ehrendokter]] vun de [[Université catholique de Louvain]] * 2011: Medaille de l'Innovation vun dat [[Centre national de la recherche scientifique|CNRS]] * 2011: David N. Kershaw Award vun de [[Association for Public Policy Analysis and Management|APPAM]] * 2011: Thomas C. Schelling Award vun de [[Harvard Kennedy School]] * 2013: [[Dan-David-Pries]] * 2014: Albert-O.-Hirschman-Pries vun dat [[Social Science Research Council]]s (mit Abhijit Vinayak Banerjee).<ref>Social Science Research Council: ''{{Webarchiv|url=http://www.ssrc.org/hirschman/2014-statement-of-commendation |wayback=20140403124450 |text=The Albert O. Hirschman Prize, 2014. |archiv-bot=2026-03-14 01:43:26 InternetArchiveBot }}'' Afropen an’n 25. Dezember 2019.</ref> * 2015: [[Prinzessin-von-Asturien-Pries#Sozialwetenschapen|Prinzessin-von-Asturien-Pries]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.fpa.es/es/comunicacion/esther-duflo-premio-princesa-de-asturias-de-ciencias-sociales.html |wayback=20191019210833 |text=Esther Duflo, Premio Princesa de Asturias de Ciencias Sociales |archiv-bot=2026-03-14 01:43:26 InternetArchiveBot }}; afropen an’n 25. Dezember 2019.</ref> * 2015: A.SK Social Science Award vun dat [[Wissenschaftszentrum Berlin für Sozialforschung|Wissenschaftszentrums Berlin für Sozialforschung]](WZB)<ref>[https://www.wzb.eu/de/pressemitteilung/ask-social-science-award-2015-fuer-esther-duflo ASK Social Science Award für Esther Duflo]; afropen an’n 25. Dezember 2019.</ref> * 2016: Utwärtig Liddmaat vun de [[British Academy]] * 2017: Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] * 2019: [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]]<ref name="nobel"/> == Privatleven == Esther Duflo hett sowohl de franzöösch Staatsbörgerschap as ok siet 2012 de vun de USA. Se is siet 2015 mit [[Abhijit Vinayak Banerjee]] verheiraadt<ref>{{Literatur |Autor=Soutik Biswas |Titel=The Nobel couple fighting poverty cliches |Datum=2019-10-15 |Online=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50048519 |Abruf=2019-11-30}}</ref>, de ebenfalls Perfesser för Volkswertschapslehre is un mit den Duflo bi mehreren vun hör Forschungsarbeiten tosommenarbeit hett; se hemm twee gemeensam Kinner.<ref>John Gapper: [http://www.ft.com/cms/s/2/81804a1a-6d08-11e1-ab1a-00144feab49a.html#axzz2Fb9gXSJO ''Lunch with the FT: Esther Duflo.''] In: ''The Financial Times.'' 17. März 2011.</ref> == Warken (Utwahl) == * mit Rema Hanna: ''Monitoring works. Getting teachers to come to school.'' CEPR, [[London]] 2006. * mit Abhijit Vinayak Banerjee: ''Aging and death under a dollar a day.'' NBER, Cambridge, Mass. 2007. *mit Marianne Bertrand, Sendhil Mullainathan: ''How Much Should We Trust Differences-in-Differences Estimates'', Quarterly Journal of Economics, Band 119, 2004, S. 249–275 * ''Giving credit where it is due.'' In: ''The journal of economic perspectives. A journal of the AEA.'' Band 24 (2010), {{ISSN|0895-3309}}, S. 61–80. * ''Requiescat in pace? The consequences of high-priced funerals in South Africa.'' In: David A. Wise (Hrsg.): ''Explorations in the economics of aging.'' University Press, [[Chicago]], Ill. 2011, ISBN 978-0-226-90337-8, S. 351–373. * mit Abhijit Vinayak Banerjee: ''Poor Economics. A Radical Rethinking of the Way to Fight Global Poverty.'' PublicAffairs, New York 2011, ISBN 978-1-58648-798-0. ** deutsche Ausgabe: ''Poor Economics: Plädoyer für ein neues Verständnis von Armut.'' ISBN 978-3-8135-0493-4. * ''Is decentralized iron fortification a feasible option to fight anemia among the poorest?'' In: David A. Wise (Hrsg.): ''Explorations in the economics of aging''. University Press, Chicago, Ill. 2011, ISBN 978-0-226-90337-8, S. 317–344. * [http://www.zeit.de/zeit-wissen/2011/05/Interview-Duflo-und-Banerjee/komplettansicht?print=true Interview] vun de [[Die Zeit|Zeit]] mit Banerjee un Duflo, 2011 * mit Abhijit Vinayak Banerjee: ''Poor Economics. Barefoot Hedge-Fund Managers, DIY Doctors and the Surprising Truth about Life on Less than 1 $ a Day''. Penguin Books, London 2012, ISBN 978-0-7181-9366-9. * ''Kampf gegen die Armut''. Ut dat Franzöösche vun Andrea Hemminger. Suhrkamp Verlag, Berlin 2013. ISBN 978-3-518-29664-6. * mit Abhijit Vinayak Banerjee: ''Good Economics for Hard Times: Better Answers to Our Biggest Problems'', Juggernaut Books, 12. November 2019. Themen: Einsichten aus der aktuellen ökonomischen Forschung zu breiten Themenfeldern wie Migration, Sozialhilfe, Umweltschutz, und Handel. Ein kurzer Teil beinhaltet auch ein Plädoyer für ein finanzierbares kleines [[Bedingungsloses Grundeinkommen]] (Universal Ultra Basic Income - UUBI) für Schwellen- und Entwicklungsländer am Beispiel Indien. ISBN 978-0-2413-0689-5.<ref>[https://thewire.in/books/abhiji-banerjee-esther-duflo-ubi-excerpt-nobel-prize ''Excerpt: Abhijit Banerjee and Esther Duflo on Which Kind of UBI Could Work in India''] (englisch), The Wire (India), 2019</ref> == Weblinks == {{Commons}} * {{IMDb|nm4880811}} * [http://economics.mit.edu/faculty/eduflo/ Website vuin Esther Duflo am MIT] * {{Internetquelle |url=http://www.college-de-france.fr/site/esther-duflo/index.htm#content.htm |titel=Esther Duflo : Chaire Savoirs contre pauvreté-AFD (2008–2009) |hrsg=[[Collège de France]] |sprache=fr |abruf=2019-10-15 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=https://ideas.repec.org/e/pdu166.html |titel=Esther Duflo: Research output |werk=[[Research Papers in Economics|IDEAS/RePEc]] |sprache=fr |abruf=2019-10-15 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=Esther Duflo |url=https://www.youtube.com/watch?v=DK6Xfq2ZiKs |titel=Policies, politics. Can Evidence Play a Role in the Fight against Poverty? |hrsg=IGIER – 20th Anniversary Conference |datum=2011-06 |kommentar=Vortrag über evidenzbasierte Armutsbekämpfung |format=wiedergegeben auf [[YouTube]], 1:06 Stunde |sprache=en |abruf=2019-10-15 |abruf-verborgen=1}} *Esther Duflo's Nobel Preis Vortrag: [https://www.youtube.com/watch?v=KFRnY-5K5OU Field Experiments and the Practice of Policy] 2019 *Utführlich Interview (mit düütsch Översetten) in de SRF Sendung Sternstunde Philosophie, 2017: [https://www.srf.ch/play/tv/sternstunde-philosophie/video/aus-dem-archiv-mit-methode-die-armut-besiegen-esther-duflo-und-abhijit-banerjee?id=15d7c385-ab10-412b-a315-1045339bb573 Mit Methode die Armut besiegen] (tosommen mit [[Abhijit Vinayak Banerjee]]) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=12925312X|LCCN=no/00/65980|VIAF=74926739}} {{SORTIERUNG:Duflo, Esther Caroline}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1972]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] rd6vnzg02kojl9i219o1ky2s5fvzxps 3 196927 1062415 2026-04-15T12:45:11Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062415 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=EHartog}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 14:45, 15. Apr. 2026 (CEST) shychjwntqerqhz66zznnyq8mj9bl5w 3 196928 1062416 2026-04-15T20:29:02Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062416 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=HerbertDibDab}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 22:29, 15. Apr. 2026 (CEST) hb7jmmrp96uiieuzl1bfjoafwc7c2wd 3 196929 1062421 2026-04-15T21:28:12Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062421 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Narysta}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 23:28, 15. Apr. 2026 (CEST) mr6s79smrkx4eyccc0g0l652tgye5ye 3 196930 1062424 2026-04-15T23:42:26Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062424 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=TungusicCowboy}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 01:42, 16. Apr. 2026 (CEST) loaekvwcifl01qz0elqm6sgh40bj7yt 3 196931 1062425 2026-04-16T02:57:54Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062425 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Alexsandroclaudino92}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 04:57, 16. Apr. 2026 (CEST) q275paus55isw7mag3ecej53erjq6tc 3 196932 1062426 2026-04-16T06:04:33Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062426 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Seemannssonntag}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 08:04, 16. Apr. 2026 (CEST) igiyyczp4yjel6thkqhgwj1mw49ulq4