Wikipedia ndswiki https://nds.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:H%C3%B6%C3%B6ftsiet MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Spezial Diskuschoon Bruker Bruker Diskuschoon Wikipedia Wikipedia Diskuschoon Bild Bild Diskuschoon MediaWiki MediaWiki Diskuschoon Vörlaag Vörlaag Diskuschoon Hülp Hülp Diskuschoon Kategorie Kategorie Diskuschoon Portal Portal Diskuschoon TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 1916 1062430 1062429 2026-04-16T13:08:39Z Flaverius 21322 1062430 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Spraak|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png||duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albansk]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] [[Bild:Sprachfamilien der Welt (non Altai).png|thumb|350px|Indogermaansche Spraken (hellgröön) un de annern Spraakfamilien vun de Welt]] De '''indoreuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd een grote [[Spraakfamilie]], de meer as 2,5&nbsp;Mrd. Minschen as Modderspraak snackt un gaat alle op de [[Oorindoeuropääsche Spraak|indoeuropääsche Oorspraak]] torügg. To’n indoeuropääschen Spraken tellt de indo-aarschen Spraken op’n indschen Subkuntinent un den Middelsten Oosten, dat Armeensche in’n Kaukasus. In [[Europa]] höört meist alle Spraken to disse Familie mitsams den Albaanschen, den balto-slaawschen, germaanschen, keltschen un romaanschen Spraken so ook dat Greeksche. Bloots [[Törksche Spraak|Törksch]], [[Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]], [[Ungaarsch]], [[Malteesch]] un [[Basksch]] höört daar nich to. Ook uutstorven Spraken so as de anatoolschen oder tochaarscehn Spraken tellt to de Spraakfamilie. Dat de indogermaanschen Spraken allerwegens över de Welt snackt weert, dat liggt besunners an de [[Kolonialismus|Kolonisatschoon]] vun dat 16.&nbsp;Jhd. af an. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De albaansche Spraak is –&nbsp;tohoop mit Greeksch un Armeensch&nbsp;– ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het, man sülvststännig uut den Oorindoeuropääschen ranwussen is. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun den illyrschen Spraken af, de in de [[Antike]] op’n Westbalkan snackt worden sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007</ref> Man vunwegen dat’t Illyrsche bloot knapp belegt is un dat Albaansche eerst laat schreven wornn is, kann düsse Hypthese nich bestärigt warrn.<ref>Curtis, Matthew Cowan. "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence" (English). ProQuest LLC. p. 18 . Retrieved March 31, 2017 . <q>So while linguists may debate about the ties between Albanian and older languages ​​of the Balkans, and while most Albanians may take the genealogical connection to Illyrian as incontrovertible, the fact remains that there is simply insufficient evidence to connect Illyrian, Thracian, or Dacian with any language, including Albanian</q></ref> Albaansch deelt sik in de grote Dialektgruppen Gheg in’n Noorden vun Albanien un in’n Kosovo un Tosk in’n Süden. De Shkumbin-Stroom is de Grenz twüschen beiden. Bavento givt dat den Dialekt arberesh, op dat italieensch halveiland un arvantikia in Grekenland. De eersten Schreven Texen stammt uut 15.&nbsp;Jhd un Naverspraken so Lateiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998:25</ref> === Anatoolsch === De [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un gellt ook för den eersten Telgen, de sik vun dat Ootindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd alle anatoolschen Spraken uutstorven un alleen uut schreven Borns künnig, de grote Deel in [[Kielschrift]]. Vundaag sünd rund 25.000 [[Kleitafels]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] besünner in dat anatoolsche Hoogland spraken, wat vundaag de Zentraaltörkie is. To den anatoolschen Spraken tellt Hethitsch un Luwsch un vele lütter Spraken so as Palaisch, Lykisch, Karisch un Lydisch. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telg binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel dat armeensche Woord för twee ''erku'' stammt even so as twee direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === === Greeksch === [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] 1aqhxir1fiew7mop7q5g0ojxai1lebg 1062432 1062430 2026-04-16T15:33:33Z Flaverius 21322 /* Germaansch */ uut [[:da:Indoeuropæiske sprog]] 1062432 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Spraak|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png||duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albansk]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] [[Bild:Sprachfamilien der Welt (non Altai).png|thumb|350px|Indogermaansche Spraken (hellgröön) un de annern Spraakfamilien vun de Welt]] De '''indoreuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd een grote [[Spraakfamilie]], de meer as 2,5&nbsp;Mrd. Minschen as Modderspraak snackt un gaat alle op de [[Oorindoeuropääsche Spraak|indoeuropääsche Oorspraak]] torügg. To’n indoeuropääschen Spraken tellt de indo-aarschen Spraken op’n indschen Subkuntinent un den Middelsten Oosten, dat Armeensche in’n Kaukasus. In [[Europa]] höört meist alle Spraken to disse Familie mitsams den Albaanschen, den balto-slaawschen, germaanschen, keltschen un romaanschen Spraken so ook dat Greeksche. Bloots [[Törksche Spraak|Törksch]], [[Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]], [[Ungaarsch]], [[Malteesch]] un [[Basksch]] höört daar nich to. Ook uutstorven Spraken so as de anatoolschen oder tochaarscehn Spraken tellt to de Spraakfamilie. Dat de indogermaanschen Spraken allerwegens över de Welt snackt weert, dat liggt besunners an de [[Kolonialismus|Kolonisatschoon]] vun dat 16.&nbsp;Jhd. af an. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De albaansche Spraak is –&nbsp;tohoop mit Greeksch un Armeensch&nbsp;– ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het, man sülvststännig uut den Oorindoeuropääschen ranwussen is. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun den illyrschen Spraken af, de in de [[Antike]] op’n Westbalkan snackt worden sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007</ref> Man vunwegen dat’t Illyrsche bloot knapp belegt is un dat Albaansche eerst laat schreven wornn is, kann düsse Hypthese nich bestärigt warrn.<ref>Curtis, Matthew Cowan. "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence" (English). ProQuest LLC. p. 18 . Retrieved March 31, 2017 . <q>So while linguists may debate about the ties between Albanian and older languages ​​of the Balkans, and while most Albanians may take the genealogical connection to Illyrian as incontrovertible, the fact remains that there is simply insufficient evidence to connect Illyrian, Thracian, or Dacian with any language, including Albanian</q></ref> Albaansch deelt sik in de grote Dialektgruppen Gheg in’n Noorden vun Albanien un in’n Kosovo un Tosk in’n Süden. De Shkumbin-Stroom is de Grenz twüschen beiden. Bavento givt dat den Dialekt arberesh, op dat italieensch halveiland un arvantikia in Grekenland. De eersten Schreven Texen stammt uut 15.&nbsp;Jhd un Naverspraken so Lateiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998:25</ref> === Anatoolsch === De [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un gellt ook för den eersten Telgen, de sik vun dat Ootindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd alle anatoolschen Spraken uutstorven un alleen uut schreven Borns künnig, de grote Deel in [[Kielschrift]]. Vundaag sünd rund 25.000 [[Kleitafels]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] besünner in dat anatoolsche Hoogland spraken, wat vundaag de Zentraaltörkie is. To den anatoolschen Spraken tellt Hethitsch un Luwsch un vele lütter Spraken so as Palaisch, Lykisch, Karisch un Lydisch. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telg binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel dat armeensche Woord för twee ''erku'' stammt even so as twee direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Datei:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|right|De Utbreeden vun de vör-röömsche Bronzetietkultur, de villicht as Sprekers vun dat Oorgermaansch ansahn warrt.]] De germaansche Spraakfamilie omvat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Dütsch, Friesisch un [[Nederlannsch (Spraak)|nederlannsch]], de [[Noordische Spraken|noordgermaanschen Spraken]] ut [[Ooldnoordisch]] hervörgahn, dorunner [[Islannsch (Spraak)|islannsch]], [[Noorsch (Spraak)|noorsch]], Daansch, [[Sweedsch (Spraak)|sweedsch]] un [[Färöisch (Spraak)|färöisch]], un de utstörven oostgermaanschen Spraken, bloots överlevert dör [[Gotisch (Spraak)|gotisch]]. De germaanschen Spraken sünd dör de [[germaansche Luudverschuven]] kennteken, de dat ooriindoeuropäische stimmte Konsonanten **b, **d, **g to oorgermaansch *p, *t, *k afstimmt hett, de stimmte aspirierten Konsonanten *bh, *dh, *gh to *b, *d, *g wurrn, un de unstimmten Konsonanten **p, **t, **k to de [[Frikativ]]en *f, *þ, *x wurrn.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakgebiet warrt in dat süüdliche Skandinavien, an de poolsche un düütsche Oostseeküst, sowat as an de friesische un nederlannsche Noordseeküst vermoodt. Villicht kann de [[Enkelgrafkultur]] in Dänemark üm 2500 v. Chr. de eersten indoeuropäischen Sprekers in Skandinavien wesen, de sik to de noordische Bronzetietkulturen ontwikkelt hebbt, de villicht dat oorgermaansche Volk representeren.<ref>Ek === Greeksch === [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] lzl8it8z2v9s66f1pri3zwob6pm34v1 1062433 1062432 2026-04-16T15:35:05Z Flaverius 21322 /* Externe Verwantschop */ uut [[:da:Indoeuropæiske sprog]] 1062433 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Spraak|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png||duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albansk]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] [[Bild:Sprachfamilien der Welt (non Altai).png|thumb|350px|Indogermaansche Spraken (hellgröön) un de annern Spraakfamilien vun de Welt]] De '''indoreuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd een grote [[Spraakfamilie]], de meer as 2,5&nbsp;Mrd. Minschen as Modderspraak snackt un gaat alle op de [[Oorindoeuropääsche Spraak|indoeuropääsche Oorspraak]] torügg. To’n indoeuropääschen Spraken tellt de indo-aarschen Spraken op’n indschen Subkuntinent un den Middelsten Oosten, dat Armeensche in’n Kaukasus. In [[Europa]] höört meist alle Spraken to disse Familie mitsams den Albaanschen, den balto-slaawschen, germaanschen, keltschen un romaanschen Spraken so ook dat Greeksche. Bloots [[Törksche Spraak|Törksch]], [[Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]], [[Ungaarsch]], [[Malteesch]] un [[Basksch]] höört daar nich to. Ook uutstorven Spraken so as de anatoolschen oder tochaarscehn Spraken tellt to de Spraakfamilie. Dat de indogermaanschen Spraken allerwegens över de Welt snackt weert, dat liggt besunners an de [[Kolonialismus|Kolonisatschoon]] vun dat 16.&nbsp;Jhd. af an. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De albaansche Spraak is –&nbsp;tohoop mit Greeksch un Armeensch&nbsp;– ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het, man sülvststännig uut den Oorindoeuropääschen ranwussen is. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun den illyrschen Spraken af, de in de [[Antike]] op’n Westbalkan snackt worden sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007</ref> Man vunwegen dat’t Illyrsche bloot knapp belegt is un dat Albaansche eerst laat schreven wornn is, kann düsse Hypthese nich bestärigt warrn.<ref>Curtis, Matthew Cowan. "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence" (English). ProQuest LLC. p. 18 . Retrieved March 31, 2017 . <q>So while linguists may debate about the ties between Albanian and older languages ​​of the Balkans, and while most Albanians may take the genealogical connection to Illyrian as incontrovertible, the fact remains that there is simply insufficient evidence to connect Illyrian, Thracian, or Dacian with any language, including Albanian</q></ref> Albaansch deelt sik in de grote Dialektgruppen Gheg in’n Noorden vun Albanien un in’n Kosovo un Tosk in’n Süden. De Shkumbin-Stroom is de Grenz twüschen beiden. Bavento givt dat den Dialekt arberesh, op dat italieensch halveiland un arvantikia in Grekenland. De eersten Schreven Texen stammt uut 15.&nbsp;Jhd un Naverspraken so Lateiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998:25</ref> === Anatoolsch === De [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un gellt ook för den eersten Telgen, de sik vun dat Ootindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd alle anatoolschen Spraken uutstorven un alleen uut schreven Borns künnig, de grote Deel in [[Kielschrift]]. Vundaag sünd rund 25.000 [[Kleitafels]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] besünner in dat anatoolsche Hoogland spraken, wat vundaag de Zentraaltörkie is. To den anatoolschen Spraken tellt Hethitsch un Luwsch un vele lütter Spraken so as Palaisch, Lykisch, Karisch un Lydisch. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telg binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel dat armeensche Woord för twee ''erku'' stammt even so as twee direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Datei:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|right|De Utbreeden vun de vör-röömsche Bronzetietkultur, de villicht as Sprekers vun dat Oorgermaansch ansahn warrt.]] De germaansche Spraakfamilie omvat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Dütsch, Friesisch un [[Nederlannsch (Spraak)|nederlannsch]], de [[Noordische Spraken|noordgermaanschen Spraken]] ut [[Ooldnoordisch]] hervörgahn, dorunner [[Islannsch (Spraak)|islannsch]], [[Noorsch (Spraak)|noorsch]], Daansch, [[Sweedsch (Spraak)|sweedsch]] un [[Färöisch (Spraak)|färöisch]], un de utstörven oostgermaanschen Spraken, bloots överlevert dör [[Gotisch (Spraak)|gotisch]]. De germaanschen Spraken sünd dör de [[germaansche Luudverschuven]] kennteken, de dat ooriindoeuropäische stimmte Konsonanten **b, **d, **g to oorgermaansch *p, *t, *k afstimmt hett, de stimmte aspirierten Konsonanten *bh, *dh, *gh to *b, *d, *g wurrn, un de unstimmten Konsonanten **p, **t, **k to de [[Frikativ]]en *f, *þ, *x wurrn.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakgebiet warrt in dat süüdliche Skandinavien, an de poolsche un düütsche Oostseeküst, sowat as an de friesische un nederlannsche Noordseeküst vermoodt. Villicht kann de [[Enkelgrafkultur]] in Dänemark üm 2500 v. Chr. de eersten indoeuropäischen Sprekers in Skandinavien wesen, de sik to de noordische Bronzetietkulturen ontwikkelt hebbt, de villicht dat oorgermaansche Volk representeren.<ref>Ek === Greeksch === [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] lqwhjbhwto98wgdyoa9qunw30pts6sa 1062434 1062433 2026-04-16T15:40:20Z Flaverius 21322 /* Forskningsgeschicht */ [[:da:Indoeuropæiske sprog]] 1062434 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Spraak|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png||duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albansk]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] [[Bild:Sprachfamilien der Welt (non Altai).png|thumb|350px|Indogermaansche Spraken (hellgröön) un de annern Spraakfamilien vun de Welt]] De '''indoreuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd een grote [[Spraakfamilie]], de meer as 2,5&nbsp;Mrd. Minschen as Modderspraak snackt un gaat alle op de [[Oorindoeuropääsche Spraak|indoeuropääsche Oorspraak]] torügg. To’n indoeuropääschen Spraken tellt de indo-aarschen Spraken op’n indschen Subkuntinent un den Middelsten Oosten, dat Armeensche in’n Kaukasus. In [[Europa]] höört meist alle Spraken to disse Familie mitsams den Albaanschen, den balto-slaawschen, germaanschen, keltschen un romaanschen Spraken so ook dat Greeksche. Bloots [[Törksche Spraak|Törksch]], [[Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]], [[Ungaarsch]], [[Malteesch]] un [[Basksch]] höört daar nich to. Ook uutstorven Spraken so as de anatoolschen oder tochaarscehn Spraken tellt to de Spraakfamilie. Dat de indogermaanschen Spraken allerwegens över de Welt snackt weert, dat liggt besunners an de [[Kolonialismus|Kolonisatschoon]] vun dat 16.&nbsp;Jhd. af an. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De albaansche Spraak is –&nbsp;tohoop mit Greeksch un Armeensch&nbsp;– ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het, man sülvststännig uut den Oorindoeuropääschen ranwussen is. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun den illyrschen Spraken af, de in de [[Antike]] op’n Westbalkan snackt worden sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007</ref> Man vunwegen dat’t Illyrsche bloot knapp belegt is un dat Albaansche eerst laat schreven wornn is, kann düsse Hypthese nich bestärigt warrn.<ref>Curtis, Matthew Cowan. "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence" (English). ProQuest LLC. p. 18 . Retrieved March 31, 2017 . <q>So while linguists may debate about the ties between Albanian and older languages ​​of the Balkans, and while most Albanians may take the genealogical connection to Illyrian as incontrovertible, the fact remains that there is simply insufficient evidence to connect Illyrian, Thracian, or Dacian with any language, including Albanian</q></ref> Albaansch deelt sik in de grote Dialektgruppen Gheg in’n Noorden vun Albanien un in’n Kosovo un Tosk in’n Süden. De Shkumbin-Stroom is de Grenz twüschen beiden. Bavento givt dat den Dialekt arberesh, op dat italieensch halveiland un arvantikia in Grekenland. De eersten Schreven Texen stammt uut 15.&nbsp;Jhd un Naverspraken so Lateiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998:25</ref> === Anatoolsch === De [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un gellt ook för den eersten Telgen, de sik vun dat Ootindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd alle anatoolschen Spraken uutstorven un alleen uut schreven Borns künnig, de grote Deel in [[Kielschrift]]. Vundaag sünd rund 25.000 [[Kleitafels]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] besünner in dat anatoolsche Hoogland spraken, wat vundaag de Zentraaltörkie is. To den anatoolschen Spraken tellt Hethitsch un Luwsch un vele lütter Spraken so as Palaisch, Lykisch, Karisch un Lydisch. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telg binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel dat armeensche Woord för twee ''erku'' stammt even so as twee direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Datei:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|right|De Utbreeden vun de vör-röömsche Bronzetietkultur, de villicht as Sprekers vun dat Oorgermaansch ansahn warrt.]] De germaansche Spraakfamilie omvat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Dütsch, Friesisch un [[Nederlannsch (Spraak)|nederlannsch]], de [[Noordische Spraken|noordgermaanschen Spraken]] ut [[Ooldnoordisch]] hervörgahn, dorunner [[Islannsch (Spraak)|islannsch]], [[Noorsch (Spraak)|noorsch]], Daansch, [[Sweedsch (Spraak)|sweedsch]] un [[Färöisch (Spraak)|färöisch]], un de utstörven oostgermaanschen Spraken, bloots överlevert dör [[Gotisch (Spraak)|gotisch]]. De germaanschen Spraken sünd dör de [[germaansche Luudverschuven]] kennteken, de dat ooriindoeuropäische stimmte Konsonanten **b, **d, **g to oorgermaansch *p, *t, *k afstimmt hett, de stimmte aspirierten Konsonanten *bh, *dh, *gh to *b, *d, *g wurrn, un de unstimmten Konsonanten **p, **t, **k to de [[Frikativ]]en *f, *þ, *x wurrn.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakgebiet warrt in dat süüdliche Skandinavien, an de poolsche un düütsche Oostseeküst, sowat as an de friesische un nederlannsche Noordseeküst vermoodt. Villicht kann de [[Enkelgrafkultur]] in Dänemark üm 2500 v. Chr. de eersten indoeuropäischen Sprekers in Skandinavien wesen, de sik to de noordische Bronzetietkulturen ontwikkelt hebbt, de villicht dat oorgermaansche Volk representeren.<ref>Ek === Greeksch === [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Oorindoeuropääsch Spraak un Kultur == === Grundspraak === De Grundspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is dör Vergliek vun de Spraken rekonstrueert, de dorut hervörgahn sünd. Dör den Vergliek vun all bekende levende un utstörven indoeuropäische Spraken hett man en grote Tall vun [[Gemeensamwöör]] (Wörtels un Stammen), en gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un en gemeensame [[Syntaks]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Fonologie ==== == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] j8chtyalbjhq7tt7prf1fry4wltw9am 1062435 1062434 2026-04-16T15:41:15Z Flaverius 21322 /* Fonologie */ 1062435 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Spraak|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png||duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albansk]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] [[Bild:Sprachfamilien der Welt (non Altai).png|thumb|350px|Indogermaansche Spraken (hellgröön) un de annern Spraakfamilien vun de Welt]] De '''indoreuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd een grote [[Spraakfamilie]], de meer as 2,5&nbsp;Mrd. Minschen as Modderspraak snackt un gaat alle op de [[Oorindoeuropääsche Spraak|indoeuropääsche Oorspraak]] torügg. To’n indoeuropääschen Spraken tellt de indo-aarschen Spraken op’n indschen Subkuntinent un den Middelsten Oosten, dat Armeensche in’n Kaukasus. In [[Europa]] höört meist alle Spraken to disse Familie mitsams den Albaanschen, den balto-slaawschen, germaanschen, keltschen un romaanschen Spraken so ook dat Greeksche. Bloots [[Törksche Spraak|Törksch]], [[Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]], [[Ungaarsch]], [[Malteesch]] un [[Basksch]] höört daar nich to. Ook uutstorven Spraken so as de anatoolschen oder tochaarscehn Spraken tellt to de Spraakfamilie. Dat de indogermaanschen Spraken allerwegens över de Welt snackt weert, dat liggt besunners an de [[Kolonialismus|Kolonisatschoon]] vun dat 16.&nbsp;Jhd. af an. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De albaansche Spraak is –&nbsp;tohoop mit Greeksch un Armeensch&nbsp;– ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het, man sülvststännig uut den Oorindoeuropääschen ranwussen is. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun den illyrschen Spraken af, de in de [[Antike]] op’n Westbalkan snackt worden sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007</ref> Man vunwegen dat’t Illyrsche bloot knapp belegt is un dat Albaansche eerst laat schreven wornn is, kann düsse Hypthese nich bestärigt warrn.<ref>Curtis, Matthew Cowan. "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence" (English). ProQuest LLC. p. 18 . Retrieved March 31, 2017 . <q>So while linguists may debate about the ties between Albanian and older languages ​​of the Balkans, and while most Albanians may take the genealogical connection to Illyrian as incontrovertible, the fact remains that there is simply insufficient evidence to connect Illyrian, Thracian, or Dacian with any language, including Albanian</q></ref> Albaansch deelt sik in de grote Dialektgruppen Gheg in’n Noorden vun Albanien un in’n Kosovo un Tosk in’n Süden. De Shkumbin-Stroom is de Grenz twüschen beiden. Bavento givt dat den Dialekt arberesh, op dat italieensch halveiland un arvantikia in Grekenland. De eersten Schreven Texen stammt uut 15.&nbsp;Jhd un Naverspraken so Lateiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998:25</ref> === Anatoolsch === De [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un gellt ook för den eersten Telgen, de sik vun dat Ootindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd alle anatoolschen Spraken uutstorven un alleen uut schreven Borns künnig, de grote Deel in [[Kielschrift]]. Vundaag sünd rund 25.000 [[Kleitafels]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] besünner in dat anatoolsche Hoogland spraken, wat vundaag de Zentraaltörkie is. To den anatoolschen Spraken tellt Hethitsch un Luwsch un vele lütter Spraken so as Palaisch, Lykisch, Karisch un Lydisch. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telg binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel dat armeensche Woord för twee ''erku'' stammt even so as twee direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Datei:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|right|De Utbreeden vun de vör-röömsche Bronzetietkultur, de villicht as Sprekers vun dat Oorgermaansch ansahn warrt.]] De germaansche Spraakfamilie omvat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Dütsch, Friesisch un [[Nederlannsch (Spraak)|nederlannsch]], de [[Noordische Spraken|noordgermaanschen Spraken]] ut [[Ooldnoordisch]] hervörgahn, dorunner [[Islannsch (Spraak)|islannsch]], [[Noorsch (Spraak)|noorsch]], Daansch, [[Sweedsch (Spraak)|sweedsch]] un [[Färöisch (Spraak)|färöisch]], un de utstörven oostgermaanschen Spraken, bloots överlevert dör [[Gotisch (Spraak)|gotisch]]. De germaanschen Spraken sünd dör de [[germaansche Luudverschuven]] kennteken, de dat ooriindoeuropäische stimmte Konsonanten **b, **d, **g to oorgermaansch *p, *t, *k afstimmt hett, de stimmte aspirierten Konsonanten *bh, *dh, *gh to *b, *d, *g wurrn, un de unstimmten Konsonanten **p, **t, **k to de [[Frikativ]]en *f, *þ, *x wurrn.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakgebiet warrt in dat süüdliche Skandinavien, an de poolsche un düütsche Oostseeküst, sowat as an de friesische un nederlannsche Noordseeküst vermoodt. Villicht kann de [[Enkelgrafkultur]] in Dänemark üm 2500 v. Chr. de eersten indoeuropäischen Sprekers in Skandinavien wesen, de sik to de noordische Bronzetietkulturen ontwikkelt hebbt, de villicht dat oorgermaansche Volk representeren.<ref>Ek === Greeksch === [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Oorindoeuropääsch Spraak un Kultur == === Grundspraak === De Grundspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is dör Vergliek vun de Spraken rekonstrueert, de dorut hervörgahn sünd. Dör den Vergliek vun all bekende levende un utstörven indoeuropäische Spraken hett man en grote Tall vun [[Gemeensamwöör]] (Wörtels un Stammen), en gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un en gemeensame [[Syntaks]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Fonologie ==== De följgenden Konsonanten sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | Labiaal ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Klusil ! <small>unstimmt</small> | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! <small>stimmt</small> | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! <small>aspireert</small> | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Likvid | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers hett dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed maakt twüschen stimmte, aspireerte un unstimmte Klusilen, man lever twüschen unstimmt, ejektiv un unstimmt aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreters vun de sogenaamde „Glottaltheorie“, de eerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslagen wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in en poor Wöör rekonstrueert warrn un kunn villicht en Leenwoort wesen. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokalische Varianten vun de Halvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} '''Ablaut''' In’t Oorindoeuropääsche geef dat en Prozess, de as Ablaut nöömt warrt, wo de Vokaal in en Woort na de Böögen variieren kunn. Dör Ablaut kann dat sülve Woort mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogor ganz ahn Vokaal vörkamen, wo denn en Konsonant sillabisch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moderne indoeuropäische Spraken, to’n Bispeel in starke Verben as ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. Man snackt vun fief Stufen: Nulstufe („Ø“) un Vullstufe (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | nul | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat följgende Bispeel wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneert un wo de Reflexen in’t Grieksch utsähn: :{| class="wikitable" |- | ablautstufe | oorindoeuropääsch | grieksch | grieksch (translitereert) | Bedüden |- | e-stufe (vullstufe) | {{unicode|*ph₂-'''tér'''-m̥}} | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | lang e-stufe | *ph₂-'''t == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] az0bnz13u1npldr1t6gd5oebg7w2t0t 1062436 1062435 2026-04-16T15:42:03Z Flaverius 21322 /* Fonologie */ 1062436 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Spraak|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png||duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albansk]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] [[Bild:Sprachfamilien der Welt (non Altai).png|thumb|350px|Indogermaansche Spraken (hellgröön) un de annern Spraakfamilien vun de Welt]] De '''indoreuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd een grote [[Spraakfamilie]], de meer as 2,5&nbsp;Mrd. Minschen as Modderspraak snackt un gaat alle op de [[Oorindoeuropääsche Spraak|indoeuropääsche Oorspraak]] torügg. To’n indoeuropääschen Spraken tellt de indo-aarschen Spraken op’n indschen Subkuntinent un den Middelsten Oosten, dat Armeensche in’n Kaukasus. In [[Europa]] höört meist alle Spraken to disse Familie mitsams den Albaanschen, den balto-slaawschen, germaanschen, keltschen un romaanschen Spraken so ook dat Greeksche. Bloots [[Törksche Spraak|Törksch]], [[Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]], [[Ungaarsch]], [[Malteesch]] un [[Basksch]] höört daar nich to. Ook uutstorven Spraken so as de anatoolschen oder tochaarscehn Spraken tellt to de Spraakfamilie. Dat de indogermaanschen Spraken allerwegens över de Welt snackt weert, dat liggt besunners an de [[Kolonialismus|Kolonisatschoon]] vun dat 16.&nbsp;Jhd. af an. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De albaansche Spraak is –&nbsp;tohoop mit Greeksch un Armeensch&nbsp;– ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het, man sülvststännig uut den Oorindoeuropääschen ranwussen is. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun den illyrschen Spraken af, de in de [[Antike]] op’n Westbalkan snackt worden sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007</ref> Man vunwegen dat’t Illyrsche bloot knapp belegt is un dat Albaansche eerst laat schreven wornn is, kann düsse Hypthese nich bestärigt warrn.<ref>Curtis, Matthew Cowan. "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence" (English). ProQuest LLC. p. 18 . Retrieved March 31, 2017 . <q>So while linguists may debate about the ties between Albanian and older languages ​​of the Balkans, and while most Albanians may take the genealogical connection to Illyrian as incontrovertible, the fact remains that there is simply insufficient evidence to connect Illyrian, Thracian, or Dacian with any language, including Albanian</q></ref> Albaansch deelt sik in de grote Dialektgruppen Gheg in’n Noorden vun Albanien un in’n Kosovo un Tosk in’n Süden. De Shkumbin-Stroom is de Grenz twüschen beiden. Bavento givt dat den Dialekt arberesh, op dat italieensch halveiland un arvantikia in Grekenland. De eersten Schreven Texen stammt uut 15.&nbsp;Jhd un Naverspraken so Lateiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998:25</ref> === Anatoolsch === De [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un gellt ook för den eersten Telgen, de sik vun dat Ootindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd alle anatoolschen Spraken uutstorven un alleen uut schreven Borns künnig, de grote Deel in [[Kielschrift]]. Vundaag sünd rund 25.000 [[Kleitafels]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] besünner in dat anatoolsche Hoogland spraken, wat vundaag de Zentraaltörkie is. To den anatoolschen Spraken tellt Hethitsch un Luwsch un vele lütter Spraken so as Palaisch, Lykisch, Karisch un Lydisch. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telg binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel dat armeensche Woord för twee ''erku'' stammt even so as twee direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Datei:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|right|De Utbreeden vun de vör-röömsche Bronzetietkultur, de villicht as Sprekers vun dat Oorgermaansch ansahn warrt.]] De germaansche Spraakfamilie omvat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Dütsch, Friesisch un [[Nederlannsch (Spraak)|nederlannsch]], de [[Noordische Spraken|noordgermaanschen Spraken]] ut [[Ooldnoordisch]] hervörgahn, dorunner [[Islannsch (Spraak)|islannsch]], [[Noorsch (Spraak)|noorsch]], Daansch, [[Sweedsch (Spraak)|sweedsch]] un [[Färöisch (Spraak)|färöisch]], un de utstörven oostgermaanschen Spraken, bloots överlevert dör [[Gotisch (Spraak)|gotisch]]. De germaanschen Spraken sünd dör de [[germaansche Luudverschuven]] kennteken, de dat ooriindoeuropäische stimmte Konsonanten **b, **d, **g to oorgermaansch *p, *t, *k afstimmt hett, de stimmte aspirierten Konsonanten *bh, *dh, *gh to *b, *d, *g wurrn, un de unstimmten Konsonanten **p, **t, **k to de [[Frikativ]]en *f, *þ, *x wurrn.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakgebiet warrt in dat süüdliche Skandinavien, an de poolsche un düütsche Oostseeküst, sowat as an de friesische un nederlannsche Noordseeküst vermoodt. Villicht kann de [[Enkelgrafkultur]] in Dänemark üm 2500 v. Chr. de eersten indoeuropäischen Sprekers in Skandinavien wesen, de sik to de noordische Bronzetietkulturen ontwikkelt hebbt, de villicht dat oorgermaansche Volk representeren.<ref>Ek === Greeksch === [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Oorindoeuropääsch Spraak un Kultur == === Grundspraak === De Grundspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is dör Vergliek vun de Spraken rekonstrueert, de dorut hervörgahn sünd. Dör den Vergliek vun all bekende levende un utstörven indoeuropäische Spraken hett man en grote Tall vun [[Gemeensamwöör]] (Wörtels un Stammen), en gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un en gemeensame [[Syntaks]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Fonologie ==== De följgenden Konsonanten sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | Labiaal ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Klusil ! <small>unstimmt</small> | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! <small>stimmt</small> | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! <small>aspireert</small> | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Likvid | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers hett dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed maakt twüschen stimmte, aspireerte un unstimmte Klusilen, man lever twüschen unstimmt, ejektiv un unstimmt aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreters vun de sogenaamde „Glottaltheorie“, de eerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslagen wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in en poor Wöör rekonstrueert warrn un kunn villicht en Leenwoort wesen. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokalische Varianten vun de Halvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} '''Ablaut''' In’t Oorindoeuropääsche geef dat en Prozess, de as Ablaut nöömt warrt, wo de Vokaal in en Woort na de Böögen variieren kunn. Dör Ablaut kann dat sülve Woort mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogor ganz ahn Vokaal vörkamen, wo denn en Konsonant sillabisch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moderne indoeuropäische Spraken, to’n Bispeel in starke Verben as ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. Man snackt vun fief Stufen: Nulstufe („Ø“) un Vullstufe (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | nul | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat följgende Bispeel wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneert un wo de Reflexen in’t Grieksch utsähn: :{| class="wikitable" |- | ablautstufe | oorindoeuropääsch | grieksch | grieksch (translitereert) | Bedüden |- | e-stufe (vullstufe) | {{unicode|*ph₂-'''tér'''-m̥}} | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | lang e-stufe | *ph₂-'''t |} == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] 44t8rkwv3b4tj8bofat7rxpgjjnlk4n 1062437 1062436 2026-04-16T15:43:03Z Flaverius 21322 Uut [[:da: Indoeuropæiske sprog]] 1062437 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Spraak|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png||duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albansk]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] [[Bild:Sprachfamilien der Welt (non Altai).png|thumb|350px|Indogermaansche Spraken (hellgröön) un de annern Spraakfamilien vun de Welt]] De '''indoreuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd een grote [[Spraakfamilie]], de meer as 2,5&nbsp;Mrd. Minschen as Modderspraak snackt un gaat alle op de [[Oorindoeuropääsche Spraak|indoeuropääsche Oorspraak]] torügg. To’n indoeuropääschen Spraken tellt de indo-aarschen Spraken op’n indschen Subkuntinent un den Middelsten Oosten, dat Armeensche in’n Kaukasus. In [[Europa]] höört meist alle Spraken to disse Familie mitsams den Albaanschen, den balto-slaawschen, germaanschen, keltschen un romaanschen Spraken so ook dat Greeksche. Bloots [[Törksche Spraak|Törksch]], [[Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]], [[Ungaarsch]], [[Malteesch]] un [[Basksch]] höört daar nich to. Ook uutstorven Spraken so as de anatoolschen oder tochaarscehn Spraken tellt to de Spraakfamilie. Dat de indogermaanschen Spraken allerwegens över de Welt snackt weert, dat liggt besunners an de [[Kolonialismus|Kolonisatschoon]] vun dat 16.&nbsp;Jhd. af an. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De albaansche Spraak is –&nbsp;tohoop mit Greeksch un Armeensch&nbsp;– ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het, man sülvststännig uut den Oorindoeuropääschen ranwussen is. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun den illyrschen Spraken af, de in de [[Antike]] op’n Westbalkan snackt worden sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007</ref> Man vunwegen dat’t Illyrsche bloot knapp belegt is un dat Albaansche eerst laat schreven wornn is, kann düsse Hypthese nich bestärigt warrn.<ref>Curtis, Matthew Cowan. "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence" (English). ProQuest LLC. p. 18 . Retrieved March 31, 2017 . <q>So while linguists may debate about the ties between Albanian and older languages ​​of the Balkans, and while most Albanians may take the genealogical connection to Illyrian as incontrovertible, the fact remains that there is simply insufficient evidence to connect Illyrian, Thracian, or Dacian with any language, including Albanian</q></ref> Albaansch deelt sik in de grote Dialektgruppen Gheg in’n Noorden vun Albanien un in’n Kosovo un Tosk in’n Süden. De Shkumbin-Stroom is de Grenz twüschen beiden. Bavento givt dat den Dialekt arberesh, op dat italieensch halveiland un arvantikia in Grekenland. De eersten Schreven Texen stammt uut 15.&nbsp;Jhd un Naverspraken so Lateiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998:25</ref> === Anatoolsch === De [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un gellt ook för den eersten Telgen, de sik vun dat Ootindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd alle anatoolschen Spraken uutstorven un alleen uut schreven Borns künnig, de grote Deel in [[Kielschrift]]. Vundaag sünd rund 25.000 [[Kleitafels]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] besünner in dat anatoolsche Hoogland spraken, wat vundaag de Zentraaltörkie is. To den anatoolschen Spraken tellt Hethitsch un Luwsch un vele lütter Spraken so as Palaisch, Lykisch, Karisch un Lydisch. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telg binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel dat armeensche Woord för twee ''erku'' stammt even so as twee direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Datei:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|right|De Utbreeden vun de vör-röömsche Bronzetietkultur, de villicht as Sprekers vun dat Oorgermaansch ansahn warrt.]] De germaansche Spraakfamilie omvat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Dütsch, Friesisch un [[Nederlannsch (Spraak)|nederlannsch]], de [[Noordische Spraken|noordgermaanschen Spraken]] ut [[Ooldnoordisch]] hervörgahn, dorunner [[Islannsch (Spraak)|islannsch]], [[Noorsch (Spraak)|noorsch]], Daansch, [[Sweedsch (Spraak)|sweedsch]] un [[Färöisch (Spraak)|färöisch]], un de utstörven oostgermaanschen Spraken, bloots överlevert dör [[Gotisch (Spraak)|gotisch]]. De germaanschen Spraken sünd dör de [[germaansche Luudverschuven]] kennteken, de dat ooriindoeuropäische stimmte Konsonanten **b, **d, **g to oorgermaansch *p, *t, *k afstimmt hett, de stimmte aspirierten Konsonanten *bh, *dh, *gh to *b, *d, *g wurrn, un de unstimmten Konsonanten **p, **t, **k to de [[Frikativ]]en *f, *þ, *x wurrn.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakgebiet warrt in dat süüdliche Skandinavien, an de poolsche un düütsche Oostseeküst, sowat as an de friesische un nederlannsche Noordseeküst vermoodt. Villicht kann de [[Enkelgrafkultur]] in Dänemark üm 2500 v. Chr. de eersten indoeuropäischen Sprekers in Skandinavien wesen, de sik to de noordische Bronzetietkulturen ontwikkelt hebbt, de villicht dat oorgermaansche Volk representeren.<ref>Ek === Greeksch === [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Oorindoeuropääsch Spraak un Kultur == === Grundspraak === De Grundspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is dör Vergliek vun de Spraken rekonstrueert, de dorut hervörgahn sünd. Dör den Vergliek vun all bekende levende un utstörven indoeuropäische Spraken hett man en grote Tall vun [[Gemeensamwöör]] (Wörtels un Stammen), en gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un en gemeensame [[Syntaks]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Fonologie ==== De följgenden Konsonanten sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | Labiaal ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Klusil ! <small>unstimmt</small> | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! <small>stimmt</small> | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! <small>aspireert</small> | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Likvid | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers hett dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed maakt twüschen stimmte, aspireerte un unstimmte Klusilen, man lever twüschen unstimmt, ejektiv un unstimmt aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreters vun de sogenaamde „Glottaltheorie“, de eerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslagen wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in en poor Wöör rekonstrueert warrn un kunn villicht en Leenwoort wesen. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokalische Varianten vun de Halvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} '''Ablaut''' In’t Oorindoeuropääsche geef dat en Prozess, de as Ablaut nöömt warrt, wo de Vokaal in en Woort na de Böögen variieren kunn. Dör Ablaut kann dat sülve Woort mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogor ganz ahn Vokaal vörkamen, wo denn en Konsonant sillabisch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moderne indoeuropäische Spraken, to’n Bispeel in starke Verben as ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. Man snackt vun fief Stufen: Nulstufe („Ø“) un Vullstufe (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | nul | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat följgende Bispeel wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneert un wo de Reflexen in’t Grieksch utsähn: :{| class="wikitable" |- | ablautstufe | oorindoeuropääsch | grieksch | grieksch (translitereert) | Bedüden |- | e-stufe (vullstufe) | {{unicode|*ph₂-'''tér'''-m̥}} | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | lang e-stufe | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] 8avoudjjk8vcigok2t8lwo86ztfu7s1 1062438 1062437 2026-04-16T15:44:16Z Flaverius 21322 Uut [[:da: Indoeuropæiske sprog]] 1062438 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Spraak|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png||duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albansk]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] [[Bild:Sprachfamilien der Welt (non Altai).png|thumb|350px|Indogermaansche Spraken (hellgröön) un de annern Spraakfamilien vun de Welt]] De '''indoreuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd een grote [[Spraakfamilie]], de meer as 2,5&nbsp;Mrd. Minschen as Modderspraak snackt un gaat alle op de [[Oorindoeuropääsche Spraak|indoeuropääsche Oorspraak]] torügg. To’n indoeuropääschen Spraken tellt de indo-aarschen Spraken op’n indschen Subkuntinent un den Middelsten Oosten, dat Armeensche in’n Kaukasus. In [[Europa]] höört meist alle Spraken to disse Familie mitsams den Albaanschen, den balto-slaawschen, germaanschen, keltschen un romaanschen Spraken so ook dat Greeksche. Bloots [[Törksche Spraak|Törksch]], [[Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]], [[Ungaarsch]], [[Malteesch]] un [[Basksch]] höört daar nich to. Ook uutstorven Spraken so as de anatoolschen oder tochaarscehn Spraken tellt to de Spraakfamilie. Dat de indogermaanschen Spraken allerwegens över de Welt snackt weert, dat liggt besunners an de [[Kolonialismus|Kolonisatschoon]] vun dat 16.&nbsp;Jhd. af an. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De albaansche Spraak is –&nbsp;tohoop mit Greeksch un Armeensch&nbsp;– ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het, man sülvststännig uut den Oorindoeuropääschen ranwussen is. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun den illyrschen Spraken af, de in de [[Antike]] op’n Westbalkan snackt worden sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007</ref> Man vunwegen dat’t Illyrsche bloot knapp belegt is un dat Albaansche eerst laat schreven wornn is, kann düsse Hypthese nich bestärigt warrn.<ref>Curtis, Matthew Cowan. "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence" (English). ProQuest LLC. p. 18 . Retrieved March 31, 2017 . <q>So while linguists may debate about the ties between Albanian and older languages ​​of the Balkans, and while most Albanians may take the genealogical connection to Illyrian as incontrovertible, the fact remains that there is simply insufficient evidence to connect Illyrian, Thracian, or Dacian with any language, including Albanian</q></ref> Albaansch deelt sik in de grote Dialektgruppen Gheg in’n Noorden vun Albanien un in’n Kosovo un Tosk in’n Süden. De Shkumbin-Stroom is de Grenz twüschen beiden. Bavento givt dat den Dialekt arberesh, op dat italieensch halveiland un arvantikia in Grekenland. De eersten Schreven Texen stammt uut 15.&nbsp;Jhd un Naverspraken so Lateiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998:25</ref> === Anatoolsch === De [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un gellt ook för den eersten Telgen, de sik vun dat Ootindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd alle anatoolschen Spraken uutstorven un alleen uut schreven Borns künnig, de grote Deel in [[Kielschrift]]. Vundaag sünd rund 25.000 [[Kleitafels]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] besünner in dat anatoolsche Hoogland spraken, wat vundaag de Zentraaltörkie is. To den anatoolschen Spraken tellt Hethitsch un Luwsch un vele lütter Spraken so as Palaisch, Lykisch, Karisch un Lydisch. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telg binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel dat armeensche Woord för twee ''erku'' stammt even so as twee direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Datei:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|right|De Utbreeden vun de vör-röömsche Bronzetietkultur, de villicht as Sprekers vun dat Oorgermaansch ansahn warrt.]] De germaansche Spraakfamilie omvat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Dütsch, Friesisch un [[Nederlannsch (Spraak)|nederlannsch]], de [[Noordische Spraken|noordgermaanschen Spraken]] ut [[Ooldnoordisch]] hervörgahn, dorunner [[Islannsch (Spraak)|islannsch]], [[Noorsch (Spraak)|noorsch]], Daansch, [[Sweedsch (Spraak)|sweedsch]] un [[Färöisch (Spraak)|färöisch]], un de utstörven oostgermaanschen Spraken, bloots överlevert dör [[Gotisch (Spraak)|gotisch]]. De germaanschen Spraken sünd dör de [[germaansche Luudverschuven]] kennteken, de dat ooriindoeuropäische stimmte Konsonanten **b, **d, **g to oorgermaansch *p, *t, *k afstimmt hett, de stimmte aspirierten Konsonanten *bh, *dh, *gh to *b, *d, *g wurrn, un de unstimmten Konsonanten **p, **t, **k to de [[Frikativ]]en *f, *þ, *x wurrn.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakgebiet warrt in dat süüdliche Skandinavien, an de poolsche un düütsche Oostseeküst, sowat as an de friesische un nederlannsche Noordseeküst vermoodt. Villicht kann de [[Enkelgrafkultur]] in Dänemark üm 2500 v. Chr. de eersten indoeuropäischen Sprekers in Skandinavien wesen, de sik to de noordische Bronzetietkulturen ontwikkelt hebbt, de villicht dat oorgermaansche Volk representeren.<ref>Ek === Greeksch === [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Oorindoeuropääsch Spraak un Kultur == === Grundspraak === De Grundspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is dör Vergliek vun de Spraken rekonstrueert, de dorut hervörgahn sünd. Dör den Vergliek vun all bekende levende un utstörven indoeuropäische Spraken hett man en grote Tall vun [[Gemeensamwöör]] (Wörtels un Stammen), en gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un en gemeensame [[Syntaks]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Fonologie ==== De följgenden Konsonanten sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | Labiaal ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Klusil ! <small>unstimmt</small> | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! <small>stimmt</small> | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! <small>aspireert</small> | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Likvid | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers hett dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed maakt twüschen stimmte, aspireerte un unstimmte Klusilen, man lever twüschen unstimmt, ejektiv un unstimmt aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreters vun de sogenaamde „Glottaltheorie“, de eerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslagen wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in en poor Wöör rekonstrueert warrn un kunn villicht en Leenwoort wesen. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokalische Varianten vun de Halvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} '''Ablaut''' In’t Oorindoeuropääsche geef dat en Prozess, de as Ablaut nöömt warrt, wo de Vokaal in en Woort na de Böögen variieren kunn. Dör Ablaut kann dat sülve Woort mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogor ganz ahn Vokaal vörkamen, wo denn en Konsonant sillabisch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moderne indoeuropäische Spraken, to’n Bispeel in starke Verben as ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. Man snackt vun fief Stufen: Nulstufe („Ø“) un Vullstufe (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | nul | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat följgende Bispeel wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneert un wo de Reflexen in’t Grieksch utsähn: :{| class="wikitable" |- | ablautstufe | oorindoeuropääsch | grieksch | grieksch (translitereert) | Bedüden |- | e-stufe (vullstufe) | {{unicode|*ph₂-'''tér'''-m̥}} | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | lang e-stufe | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell so ansahn, dat dat dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en harr: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. En Deel Forschers seht dorin, dat hittitisch bloots twee Geslachten hett, en Teken dorför, dat dat in en fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geef dree Tallen: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un hadden disse [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dor geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stammen (as in slaavsche Spraken un Grieksch). De Verben wurrn in dree Personen un – as de Substantiven – in dree Tallen böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde thematische Böögen (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] lpafrbvmohp7yg54lf0drzj5mfcbnp3 1062439 1062438 2026-04-16T15:45:17Z Flaverius 21322 Uut [[:da: Indoeuropæiske sprog]] 1062439 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Spraak|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png||duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albansk]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] [[Bild:Sprachfamilien der Welt (non Altai).png|thumb|350px|Indogermaansche Spraken (hellgröön) un de annern Spraakfamilien vun de Welt]] De '''indoreuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd een grote [[Spraakfamilie]], de meer as 2,5&nbsp;Mrd. Minschen as Modderspraak snackt un gaat alle op de [[Oorindoeuropääsche Spraak|indoeuropääsche Oorspraak]] torügg. To’n indoeuropääschen Spraken tellt de indo-aarschen Spraken op’n indschen Subkuntinent un den Middelsten Oosten, dat Armeensche in’n Kaukasus. In [[Europa]] höört meist alle Spraken to disse Familie mitsams den Albaanschen, den balto-slaawschen, germaanschen, keltschen un romaanschen Spraken so ook dat Greeksche. Bloots [[Törksche Spraak|Törksch]], [[Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]], [[Ungaarsch]], [[Malteesch]] un [[Basksch]] höört daar nich to. Ook uutstorven Spraken so as de anatoolschen oder tochaarscehn Spraken tellt to de Spraakfamilie. Dat de indogermaanschen Spraken allerwegens över de Welt snackt weert, dat liggt besunners an de [[Kolonialismus|Kolonisatschoon]] vun dat 16.&nbsp;Jhd. af an. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De albaansche Spraak is –&nbsp;tohoop mit Greeksch un Armeensch&nbsp;– ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het, man sülvststännig uut den Oorindoeuropääschen ranwussen is. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun den illyrschen Spraken af, de in de [[Antike]] op’n Westbalkan snackt worden sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007</ref> Man vunwegen dat’t Illyrsche bloot knapp belegt is un dat Albaansche eerst laat schreven wornn is, kann düsse Hypthese nich bestärigt warrn.<ref>Curtis, Matthew Cowan. "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence" (English). ProQuest LLC. p. 18 . Retrieved March 31, 2017 . <q>So while linguists may debate about the ties between Albanian and older languages ​​of the Balkans, and while most Albanians may take the genealogical connection to Illyrian as incontrovertible, the fact remains that there is simply insufficient evidence to connect Illyrian, Thracian, or Dacian with any language, including Albanian</q></ref> Albaansch deelt sik in de grote Dialektgruppen Gheg in’n Noorden vun Albanien un in’n Kosovo un Tosk in’n Süden. De Shkumbin-Stroom is de Grenz twüschen beiden. Bavento givt dat den Dialekt arberesh, op dat italieensch halveiland un arvantikia in Grekenland. De eersten Schreven Texen stammt uut 15.&nbsp;Jhd un Naverspraken so Lateiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998:25</ref> === Anatoolsch === De [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un gellt ook för den eersten Telgen, de sik vun dat Ootindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd alle anatoolschen Spraken uutstorven un alleen uut schreven Borns künnig, de grote Deel in [[Kielschrift]]. Vundaag sünd rund 25.000 [[Kleitafels]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] besünner in dat anatoolsche Hoogland spraken, wat vundaag de Zentraaltörkie is. To den anatoolschen Spraken tellt Hethitsch un Luwsch un vele lütter Spraken so as Palaisch, Lykisch, Karisch un Lydisch. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telg binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel dat armeensche Woord för twee ''erku'' stammt even so as twee direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Datei:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|right|De Utbreeden vun de vör-röömsche Bronzetietkultur, de villicht as Sprekers vun dat Oorgermaansch ansahn warrt.]] De germaansche Spraakfamilie omvat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Dütsch, Friesisch un [[Nederlannsch (Spraak)|nederlannsch]], de [[Noordische Spraken|noordgermaanschen Spraken]] ut [[Ooldnoordisch]] hervörgahn, dorunner [[Islannsch (Spraak)|islannsch]], [[Noorsch (Spraak)|noorsch]], Daansch, [[Sweedsch (Spraak)|sweedsch]] un [[Färöisch (Spraak)|färöisch]], un de utstörven oostgermaanschen Spraken, bloots överlevert dör [[Gotisch (Spraak)|gotisch]]. De germaanschen Spraken sünd dör de [[germaansche Luudverschuven]] kennteken, de dat ooriindoeuropäische stimmte Konsonanten **b, **d, **g to oorgermaansch *p, *t, *k afstimmt hett, de stimmte aspirierten Konsonanten *bh, *dh, *gh to *b, *d, *g wurrn, un de unstimmten Konsonanten **p, **t, **k to de [[Frikativ]]en *f, *þ, *x wurrn.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakgebiet warrt in dat süüdliche Skandinavien, an de poolsche un düütsche Oostseeküst, sowat as an de friesische un nederlannsche Noordseeküst vermoodt. Villicht kann de [[Enkelgrafkultur]] in Dänemark üm 2500 v. Chr. de eersten indoeuropäischen Sprekers in Skandinavien wesen, de sik to de noordische Bronzetietkulturen ontwikkelt hebbt, de villicht dat oorgermaansche Volk representeren.<ref>Ek === Greeksch === [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Oorindoeuropääsch Spraak un Kultur == === Grundspraak === De Grundspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is dör Vergliek vun de Spraken rekonstrueert, de dorut hervörgahn sünd. Dör den Vergliek vun all bekende levende un utstörven indoeuropäische Spraken hett man en grote Tall vun [[Gemeensamwöör]] (Wörtels un Stammen), en gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un en gemeensame [[Syntaks]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Fonologie ==== De följgenden Konsonanten sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | Labiaal ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Klusil ! <small>unstimmt</small> | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! <small>stimmt</small> | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! <small>aspireert</small> | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Likvid | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers hett dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed maakt twüschen stimmte, aspireerte un unstimmte Klusilen, man lever twüschen unstimmt, ejektiv un unstimmt aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreters vun de sogenaamde „Glottaltheorie“, de eerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslagen wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in en poor Wöör rekonstrueert warrn un kunn villicht en Leenwoort wesen. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokalische Varianten vun de Halvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} '''Ablaut''' In’t Oorindoeuropääsche geef dat en Prozess, de as Ablaut nöömt warrt, wo de Vokaal in en Woort na de Böögen variieren kunn. Dör Ablaut kann dat sülve Woort mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogor ganz ahn Vokaal vörkamen, wo denn en Konsonant sillabisch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moderne indoeuropäische Spraken, to’n Bispeel in starke Verben as ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. Man snackt vun fief Stufen: Nulstufe („Ø“) un Vullstufe (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | nul | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat följgende Bispeel wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneert un wo de Reflexen in’t Grieksch utsähn: :{| class="wikitable" |- | ablautstufe | oorindoeuropääsch | grieksch | grieksch (translitereert) | Bedüden |- | e-stufe (vullstufe) | {{unicode|*ph₂-'''tér'''-m̥}} | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | lang e-stufe | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell so ansahn, dat dat dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en harr: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. En Deel Forschers seht dorin, dat hittitisch bloots twee Geslachten hett, en Teken dorför, dat dat in en fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geef dree Tallen: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un hadden disse [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dor geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stammen (as in slaavsche Spraken un Grieksch). De Verben wurrn in dree Personen un – as de Substantiven – in dree Tallen böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde thematische Böögen (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Oole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultur === Dör Rekonstruktschoon vun dat Woordschatt vun de Oorspraak kann man Kenntnis över de Kultur vun de Oorindoeuropäers winnen. Dat gifft hunnerten Wöör, de in de meeste oder in en breede Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Mett“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Korn (as Gerst, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „sääen“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Swert“ * *''lonkos'' „Bogen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Orm“ un „Boomrind“ (Bork) höört dor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op en Kultur, de as Hirten lebte, mit besünners Wulldören un Veh, un de ok en eenvoudig Landbruuk kannte. Se hadden Kenntnis vun Peerden un bruken Wagens mit Räder för [[Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ok anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueeren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sossiale Bruken un poetische [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers hadden wierschienlich meerdere Götter, dorünner en männlichen Himmelgott *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leeft wieder in: * Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́'' * Grieksch ''Zeùs patēr'' * Latien ''Jupiter'' * Urgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den nordischen Gott [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peerden spielden en wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religionsforscher [[Georges Dumézil]] meende, dat dat en dreeledige Gesellschaft (Priesters, Kriegers, Arbeiders) geven hett. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansahn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] m1musr6elvhqbhxxa4ksxbkrvirv3r4 1062440 1062439 2026-04-16T15:47:24Z Flaverius 21322 Uut [[:en: Indo-European languages]] 1062440 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Spraak|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png||duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albansk]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] [[Bild:Sprachfamilien der Welt (non Altai).png|thumb|350px|Indogermaansche Spraken (hellgröön) un de annern Spraakfamilien vun de Welt]] De '''indoreuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd een grote [[Spraakfamilie]], de meer as 2,5&nbsp;Mrd. Minschen as Modderspraak snackt un gaat alle op de [[Oorindoeuropääsche Spraak|indoeuropääsche Oorspraak]] torügg. To’n indoeuropääschen Spraken tellt de indo-aarschen Spraken op’n indschen Subkuntinent un den Middelsten Oosten, dat Armeensche in’n Kaukasus. In [[Europa]] höört meist alle Spraken to disse Familie mitsams den Albaanschen, den balto-slaawschen, germaanschen, keltschen un romaanschen Spraken so ook dat Greeksche. Bloots [[Törksche Spraak|Törksch]], [[Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]], [[Ungaarsch]], [[Malteesch]] un [[Basksch]] höört daar nich to. Ook uutstorven Spraken so as de anatoolschen oder tochaarscehn Spraken tellt to de Spraakfamilie. Dat de indogermaanschen Spraken allerwegens över de Welt snackt weert, dat liggt besunners an de [[Kolonialismus|Kolonisatschoon]] vun dat 16.&nbsp;Jhd. af an. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De albaansche Spraak is –&nbsp;tohoop mit Greeksch un Armeensch&nbsp;– ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het, man sülvststännig uut den Oorindoeuropääschen ranwussen is. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun den illyrschen Spraken af, de in de [[Antike]] op’n Westbalkan snackt worden sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007</ref> Man vunwegen dat’t Illyrsche bloot knapp belegt is un dat Albaansche eerst laat schreven wornn is, kann düsse Hypthese nich bestärigt warrn.<ref>Curtis, Matthew Cowan. "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence" (English). ProQuest LLC. p. 18 . Retrieved March 31, 2017 . <q>So while linguists may debate about the ties between Albanian and older languages ​​of the Balkans, and while most Albanians may take the genealogical connection to Illyrian as incontrovertible, the fact remains that there is simply insufficient evidence to connect Illyrian, Thracian, or Dacian with any language, including Albanian</q></ref> Albaansch deelt sik in de grote Dialektgruppen Gheg in’n Noorden vun Albanien un in’n Kosovo un Tosk in’n Süden. De Shkumbin-Stroom is de Grenz twüschen beiden. Bavento givt dat den Dialekt arberesh, op dat italieensch halveiland un arvantikia in Grekenland. De eersten Schreven Texen stammt uut 15.&nbsp;Jhd un Naverspraken so Lateiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998:25</ref> === Anatoolsch === De [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un gellt ook för den eersten Telgen, de sik vun dat Ootindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd alle anatoolschen Spraken uutstorven un alleen uut schreven Borns künnig, de grote Deel in [[Kielschrift]]. Vundaag sünd rund 25.000 [[Kleitafels]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] besünner in dat anatoolsche Hoogland spraken, wat vundaag de Zentraaltörkie is. To den anatoolschen Spraken tellt Hethitsch un Luwsch un vele lütter Spraken so as Palaisch, Lykisch, Karisch un Lydisch. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telg binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel dat armeensche Woord för twee ''erku'' stammt even so as twee direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Datei:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|right|De Utbreeden vun de vör-röömsche Bronzetietkultur, de villicht as Sprekers vun dat Oorgermaansch ansahn warrt.]] De germaansche Spraakfamilie omvat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Dütsch, Friesisch un [[Nederlannsch (Spraak)|nederlannsch]], de [[Noordische Spraken|noordgermaanschen Spraken]] ut [[Ooldnoordisch]] hervörgahn, dorunner [[Islannsch (Spraak)|islannsch]], [[Noorsch (Spraak)|noorsch]], Daansch, [[Sweedsch (Spraak)|sweedsch]] un [[Färöisch (Spraak)|färöisch]], un de utstörven oostgermaanschen Spraken, bloots överlevert dör [[Gotisch (Spraak)|gotisch]]. De germaanschen Spraken sünd dör de [[germaansche Luudverschuven]] kennteken, de dat ooriindoeuropäische stimmte Konsonanten **b, **d, **g to oorgermaansch *p, *t, *k afstimmt hett, de stimmte aspirierten Konsonanten *bh, *dh, *gh to *b, *d, *g wurrn, un de unstimmten Konsonanten **p, **t, **k to de [[Frikativ]]en *f, *þ, *x wurrn.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakgebiet warrt in dat süüdliche Skandinavien, an de poolsche un düütsche Oostseeküst, sowat as an de friesische un nederlannsche Noordseeküst vermoodt. Villicht kann de [[Enkelgrafkultur]] in Dänemark üm 2500 v. Chr. de eersten indoeuropäischen Sprekers in Skandinavien wesen, de sik to de noordische Bronzetietkulturen ontwikkelt hebbt, de villicht dat oorgermaansche Volk representeren.<ref>Ek === Greeksch === [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreeden == {{See also|List of Indo-European languages}} [[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=En indoeuropäische Spraak is de Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich un Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich man Minderheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=En indoeuropäische Spraak is Kultur- oder Tweedsprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=En indoeuropäische Spraak warrt nich wiet verbreedt snackt}}]] [[Datei:Map-Romance Language World.png|thumb|upright=1.55|Romaansche Spraken in de Welt]] In’t 21. Johrhunnert warrt indoeuropäische Spraken vun Milliarden Minschen as Moder-Spraak snackt över all Kontinenten.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is mit Afstand de gröttste Spraakfamilie. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd teihn indoeuropäisch, dorünner [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustani]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Französische Spraak|Französch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjabi]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerten Millionen Minschen lehrt indoeuropäische Spraken ok as Tweed- oder Drittsprak. Alleen Engelsch hett rund 600 Millionen Lerner weltwiet.<ref>Ethnologue: English.</ref> De grote Verbreeden vun disse Spraakfamilie hangt tosamen mit meerdere Faktoren: de [[indoeuropäische Wanderungen]], de Verbreeden vun indoeuropäische Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völker as [[Indo-Arier]], [[Iranische Völker]], [[Kelten]], [[Griechen]], [[Römisches Reich|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebben in vele Gegenden fröhere [[pre-indoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Deelen vun den [[Naher Osten|Nahen Oosten]] un [[Nordafrika]] sünd awer noch [[Semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[Kaukasische Spraken]]. In Europa sünd ok nich-indoeuropäische Spraken as de [[Uralische Spraken]] (z. B. Ungarisch, Finnisch, Estnisch) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] erhollen bleven. Al vör de Erkenntnis vun de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropäische Völker kulturell un spraaklich grote Deelen vun Europa un Westasien domineert. To Tieden vun de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indo-Arier al große Gebieden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitisch, Dravidisch, Kaukasisch un Uralisch bestahn. En niege Höhepunkt vun de Verbreeden keem in de fröhe Nieg Tied dör de europäische Expansion in de [[Age of Discovery|Entdeckungszeit]] un de starke Bevölkerungswachs in den [[Indische Subkontinent]]. Dör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropäische Spraken ok in de [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Hüt sünd indoeuropäische Spraken oft Amtsspraken, ok in Lannen, wo se nich de oorsprüngliche Spraken sünd. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropäisch, un besünners Engelsch hett sik to en globale Verkehrsspraak (''lingua franca'') ontwikkelt. == Oorindoeuropääsch Spraak un Kultur == === Grundspraak === De Grundspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is dör Vergliek vun de Spraken rekonstrueert, de dorut hervörgahn sünd. Dör den Vergliek vun all bekende levende un utstörven indoeuropäische Spraken hett man en grote Tall vun [[Gemeensamwöör]] (Wörtels un Stammen), en gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un en gemeensame [[Syntaks]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Fonologie ==== De följgenden Konsonanten sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | Labiaal ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Klusil ! <small>unstimmt</small> | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! <small>stimmt</small> | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! <small>aspireert</small> | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Likvid | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers hett dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed maakt twüschen stimmte, aspireerte un unstimmte Klusilen, man lever twüschen unstimmt, ejektiv un unstimmt aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreters vun de sogenaamde „Glottaltheorie“, de eerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslagen wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in en poor Wöör rekonstrueert warrn un kunn villicht en Leenwoort wesen. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokalische Varianten vun de Halvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} '''Ablaut''' In’t Oorindoeuropääsche geef dat en Prozess, de as Ablaut nöömt warrt, wo de Vokaal in en Woort na de Böögen variieren kunn. Dör Ablaut kann dat sülve Woort mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogor ganz ahn Vokaal vörkamen, wo denn en Konsonant sillabisch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moderne indoeuropäische Spraken, to’n Bispeel in starke Verben as ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. Man snackt vun fief Stufen: Nulstufe („Ø“) un Vullstufe (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | nul | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat följgende Bispeel wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneert un wo de Reflexen in’t Grieksch utsähn: :{| class="wikitable" |- | ablautstufe | oorindoeuropääsch | grieksch | grieksch (translitereert) | Bedüden |- | e-stufe (vullstufe) | {{unicode|*ph₂-'''tér'''-m̥}} | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | lang e-stufe | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell so ansahn, dat dat dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en harr: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. En Deel Forschers seht dorin, dat hittitisch bloots twee Geslachten hett, en Teken dorför, dat dat in en fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geef dree Tallen: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un hadden disse [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dor geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stammen (as in slaavsche Spraken un Grieksch). De Verben wurrn in dree Personen un – as de Substantiven – in dree Tallen böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde thematische Böögen (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Oole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultur === Dör Rekonstruktschoon vun dat Woordschatt vun de Oorspraak kann man Kenntnis över de Kultur vun de Oorindoeuropäers winnen. Dat gifft hunnerten Wöör, de in de meeste oder in en breede Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Mett“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Korn (as Gerst, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „sääen“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Swert“ * *''lonkos'' „Bogen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Orm“ un „Boomrind“ (Bork) höört dor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op en Kultur, de as Hirten lebte, mit besünners Wulldören un Veh, un de ok en eenvoudig Landbruuk kannte. Se hadden Kenntnis vun Peerden un bruken Wagens mit Räder för [[Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ok anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueeren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sossiale Bruken un poetische [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers hadden wierschienlich meerdere Götter, dorünner en männlichen Himmelgott *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leeft wieder in: * Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́'' * Grieksch ''Zeùs patēr'' * Latien ''Jupiter'' * Urgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den nordischen Gott [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peerden spielden en wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religionsforscher [[Georges Dumézil]] meende, dat dat en dreeledige Gesellschaft (Priesters, Kriegers, Arbeiders) geven hett. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansahn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] afe7tqmpyil3vfoudqq3gyqi2g6ocw5 1062441 1062440 2026-04-16T15:52:26Z Flaverius 21322 Uut [[:de: Indogermanische Sprachen]] 1062441 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Spraak|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png||duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albansk]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] [[Bild:Sprachfamilien der Welt (non Altai).png|thumb|350px|Indogermaansche Spraken (hellgröön) un de annern Spraakfamilien vun de Welt]] De '''indoreuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd een grote [[Spraakfamilie]], de meer as 2,5&nbsp;Mrd. Minschen as Modderspraak snackt un gaat alle op de [[Oorindoeuropääsche Spraak|indoeuropääsche Oorspraak]] torügg. To’n indoeuropääschen Spraken tellt de indo-aarschen Spraken op’n indschen Subkuntinent un den Middelsten Oosten, dat Armeensche in’n Kaukasus. In [[Europa]] höört meist alle Spraken to disse Familie mitsams den Albaanschen, den balto-slaawschen, germaanschen, keltschen un romaanschen Spraken so ook dat Greeksche. Bloots [[Törksche Spraak|Törksch]], [[Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]], [[Ungaarsch]], [[Malteesch]] un [[Basksch]] höört daar nich to. Ook uutstorven Spraken so as de anatoolschen oder tochaarscehn Spraken tellt to de Spraakfamilie. Dat de indogermaanschen Spraken allerwegens över de Welt snackt weert, dat liggt besunners an de [[Kolonialismus|Kolonisatschoon]] vun dat 16.&nbsp;Jhd. af an. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De albaansche Spraak is –&nbsp;tohoop mit Greeksch un Armeensch&nbsp;– ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het, man sülvststännig uut den Oorindoeuropääschen ranwussen is. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun den illyrschen Spraken af, de in de [[Antike]] op’n Westbalkan snackt worden sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007</ref> Man vunwegen dat’t Illyrsche bloot knapp belegt is un dat Albaansche eerst laat schreven wornn is, kann düsse Hypthese nich bestärigt warrn.<ref>Curtis, Matthew Cowan. "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence" (English). ProQuest LLC. p. 18 . Retrieved March 31, 2017 . <q>So while linguists may debate about the ties between Albanian and older languages ​​of the Balkans, and while most Albanians may take the genealogical connection to Illyrian as incontrovertible, the fact remains that there is simply insufficient evidence to connect Illyrian, Thracian, or Dacian with any language, including Albanian</q></ref> Albaansch deelt sik in de grote Dialektgruppen Gheg in’n Noorden vun Albanien un in’n Kosovo un Tosk in’n Süden. De Shkumbin-Stroom is de Grenz twüschen beiden. Bavento givt dat den Dialekt arberesh, op dat italieensch halveiland un arvantikia in Grekenland. De eersten Schreven Texen stammt uut 15.&nbsp;Jhd un Naverspraken so Lateiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998:25</ref> === Anatoolsch === De [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un gellt ook för den eersten Telgen, de sik vun dat Ootindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd alle anatoolschen Spraken uutstorven un alleen uut schreven Borns künnig, de grote Deel in [[Kielschrift]]. Vundaag sünd rund 25.000 [[Kleitafels]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] besünner in dat anatoolsche Hoogland spraken, wat vundaag de Zentraaltörkie is. To den anatoolschen Spraken tellt Hethitsch un Luwsch un vele lütter Spraken so as Palaisch, Lykisch, Karisch un Lydisch. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telg binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel dat armeensche Woord för twee ''erku'' stammt even so as twee direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Datei:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|right|De Utbreeden vun de vör-röömsche Bronzetietkultur, de villicht as Sprekers vun dat Oorgermaansch ansahn warrt.]] De germaansche Spraakfamilie omvat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Dütsch, Friesisch un [[Nederlannsch (Spraak)|nederlannsch]], de [[Noordische Spraken|noordgermaanschen Spraken]] ut [[Ooldnoordisch]] hervörgahn, dorunner [[Islannsch (Spraak)|islannsch]], [[Noorsch (Spraak)|noorsch]], Daansch, [[Sweedsch (Spraak)|sweedsch]] un [[Färöisch (Spraak)|färöisch]], un de utstörven oostgermaanschen Spraken, bloots överlevert dör [[Gotisch (Spraak)|gotisch]]. De germaanschen Spraken sünd dör de [[germaansche Luudverschuven]] kennteken, de dat ooriindoeuropäische stimmte Konsonanten **b, **d, **g to oorgermaansch *p, *t, *k afstimmt hett, de stimmte aspirierten Konsonanten *bh, *dh, *gh to *b, *d, *g wurrn, un de unstimmten Konsonanten **p, **t, **k to de [[Frikativ]]en *f, *þ, *x wurrn.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakgebiet warrt in dat süüdliche Skandinavien, an de poolsche un düütsche Oostseeküst, sowat as an de friesische un nederlannsche Noordseeküst vermoodt. Villicht kann de [[Enkelgrafkultur]] in Dänemark üm 2500 v. Chr. de eersten indoeuropäischen Sprekers in Skandinavien wesen, de sik to de noordische Bronzetietkulturen ontwikkelt hebbt, de villicht dat oorgermaansche Volk representeren.<ref>Ek === Greeksch === [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmerspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „Trümmerspraken“. Dat sünd Spraken de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt.Bloots in [[Korpussprak|Fragmenten]] överlevert sünd disse Spraken, de seker to de indoeuropäische Spraakfamilie höört, man ehr genaue Toornen to anner Spraken is ümstrieden: * [[Illyrische Spraak|Illyrisch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaanische) * [[Lusitanische Spraak|Lusitanisch]] † (villicht keltisch oder keltisch nah verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht nah an’t Grieksch) * [[Messapische Spraak|Messapisch]] † (villicht nah an’t Illyrisch) * [[Phrygische Spraak|Phrygisch]] † (wieset Gemeensaamkeiden mit Grieksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikulische Spraak|Sikulisch]] † (villicht italisch) * [[Thrakische Spraak|Thrakisch]] † (mit Dialekten as Dakisch, Getisch, Moesisch) * [[Venetische Spraak|Venetisch]] † (villicht to de italischen Spraken höörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreeden == {{See also|List of Indo-European languages}} [[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=En indoeuropäische Spraak is de Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich un Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich man Minderheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=En indoeuropäische Spraak is Kultur- oder Tweedsprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=En indoeuropäische Spraak warrt nich wiet verbreedt snackt}}]] [[Datei:Map-Romance Language World.png|thumb|upright=1.55|Romaansche Spraken in de Welt]] In’t 21. Johrhunnert warrt indoeuropäische Spraken vun Milliarden Minschen as Moder-Spraak snackt över all Kontinenten.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is mit Afstand de gröttste Spraakfamilie. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd teihn indoeuropäisch, dorünner [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustani]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Französische Spraak|Französch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjabi]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerten Millionen Minschen lehrt indoeuropäische Spraken ok as Tweed- oder Drittsprak. Alleen Engelsch hett rund 600 Millionen Lerner weltwiet.<ref>Ethnologue: English.</ref> De grote Verbreeden vun disse Spraakfamilie hangt tosamen mit meerdere Faktoren: de [[indoeuropäische Wanderungen]], de Verbreeden vun indoeuropäische Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völker as [[Indo-Arier]], [[Iranische Völker]], [[Kelten]], [[Griechen]], [[Römisches Reich|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebben in vele Gegenden fröhere [[pre-indoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Deelen vun den [[Naher Osten|Nahen Oosten]] un [[Nordafrika]] sünd awer noch [[Semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[Kaukasische Spraken]]. In Europa sünd ok nich-indoeuropäische Spraken as de [[Uralische Spraken]] (z. B. Ungarisch, Finnisch, Estnisch) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] erhollen bleven. Al vör de Erkenntnis vun de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropäische Völker kulturell un spraaklich grote Deelen vun Europa un Westasien domineert. To Tieden vun de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indo-Arier al große Gebieden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitisch, Dravidisch, Kaukasisch un Uralisch bestahn. En niege Höhepunkt vun de Verbreeden keem in de fröhe Nieg Tied dör de europäische Expansion in de [[Age of Discovery|Entdeckungszeit]] un de starke Bevölkerungswachs in den [[Indische Subkontinent]]. Dör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropäische Spraken ok in de [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Hüt sünd indoeuropäische Spraken oft Amtsspraken, ok in Lannen, wo se nich de oorsprüngliche Spraken sünd. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropäisch, un besünners Engelsch hett sik to en globale Verkehrsspraak (''lingua franca'') ontwikkelt. == Oorindoeuropääsch Spraak un Kultur == === Grundspraak === De Grundspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is dör Vergliek vun de Spraken rekonstrueert, de dorut hervörgahn sünd. Dör den Vergliek vun all bekende levende un utstörven indoeuropäische Spraken hett man en grote Tall vun [[Gemeensamwöör]] (Wörtels un Stammen), en gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un en gemeensame [[Syntaks]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Fonologie ==== De följgenden Konsonanten sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | Labiaal ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Klusil ! <small>unstimmt</small> | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! <small>stimmt</small> | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! <small>aspireert</small> | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Likvid | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers hett dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed maakt twüschen stimmte, aspireerte un unstimmte Klusilen, man lever twüschen unstimmt, ejektiv un unstimmt aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreters vun de sogenaamde „Glottaltheorie“, de eerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslagen wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in en poor Wöör rekonstrueert warrn un kunn villicht en Leenwoort wesen. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokalische Varianten vun de Halvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} '''Ablaut''' In’t Oorindoeuropääsche geef dat en Prozess, de as Ablaut nöömt warrt, wo de Vokaal in en Woort na de Böögen variieren kunn. Dör Ablaut kann dat sülve Woort mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogor ganz ahn Vokaal vörkamen, wo denn en Konsonant sillabisch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moderne indoeuropäische Spraken, to’n Bispeel in starke Verben as ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. Man snackt vun fief Stufen: Nulstufe („Ø“) un Vullstufe (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | nul | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat följgende Bispeel wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneert un wo de Reflexen in’t Grieksch utsähn: :{| class="wikitable" |- | ablautstufe | oorindoeuropääsch | grieksch | grieksch (translitereert) | Bedüden |- | e-stufe (vullstufe) | {{unicode|*ph₂-'''tér'''-m̥}} | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | lang e-stufe | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell so ansahn, dat dat dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en harr: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. En Deel Forschers seht dorin, dat hittitisch bloots twee Geslachten hett, en Teken dorför, dat dat in en fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geef dree Tallen: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un hadden disse [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dor geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stammen (as in slaavsche Spraken un Grieksch). De Verben wurrn in dree Personen un – as de Substantiven – in dree Tallen böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde thematische Böögen (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Oole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultur === Dör Rekonstruktschoon vun dat Woordschatt vun de Oorspraak kann man Kenntnis över de Kultur vun de Oorindoeuropäers winnen. Dat gifft hunnerten Wöör, de in de meeste oder in en breede Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Mett“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Korn (as Gerst, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „sääen“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Swert“ * *''lonkos'' „Bogen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Orm“ un „Boomrind“ (Bork) höört dor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op en Kultur, de as Hirten lebte, mit besünners Wulldören un Veh, un de ok en eenvoudig Landbruuk kannte. Se hadden Kenntnis vun Peerden un bruken Wagens mit Räder för [[Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ok anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueeren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sossiale Bruken un poetische [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers hadden wierschienlich meerdere Götter, dorünner en männlichen Himmelgott *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leeft wieder in: * Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́'' * Grieksch ''Zeùs patēr'' * Latien ''Jupiter'' * Urgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den nordischen Gott [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peerden spielden en wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religionsforscher [[Georges Dumézil]] meende, dat dat en dreeledige Gesellschaft (Priesters, Kriegers, Arbeiders) geven hett. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansahn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] tl2wpc7x5oin1eld8n92wynrzyb0nwd 1062442 1062441 2026-04-16T16:19:52Z Flaverius 21322 Uut [[:en: Indo-European languages]] 1062442 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in den nöördlichen Deel vun den [[indsche Subkontinent]] un in dat [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt de gröttste Spraakfamilie mit över 3,4 Milliarden Moddersprekers. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsch]]. Alle indoeuropääsche Spraken gaat torügg op de rekonstrueerte [[oorindoeuropääsche Spraak]], de sachtens üm 3000–1200 v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääsche Spraken hebt, hart sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit de [[Kolonialismus|Kolonisatschoon]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se [[komparative Methood]] uutsunnen het, den den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De albaansche Spraak is –&nbsp;tohoop mit Greeksch un Armeensch&nbsp;– ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het, man sülvststännig uut den Oorindoeuropääschen ranwussen is. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun den illyrschen Spraken af, de in de [[Antike]] op’n Westbalkan snackt worden sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007</ref> Man vunwegen dat’t Illyrsche bloot knapp belegt is un dat Albaansche eerst laat schreven wornn is, kann düsse Hypthese nich bestärigt warrn.<ref>Curtis, Matthew Cowan. "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence" (English). ProQuest LLC. p. 18 . Retrieved March 31, 2017 . <q>So while linguists may debate about the ties between Albanian and older languages ​​of the Balkans, and while most Albanians may take the genealogical connection to Illyrian as incontrovertible, the fact remains that there is simply insufficient evidence to connect Illyrian, Thracian, or Dacian with any language, including Albanian</q></ref> Albaansch deelt sik in de grote Dialektgruppen Gheg in’n Noorden vun Albanien un in’n Kosovo un Tosk in’n Süden. De Shkumbin-Stroom is de Grenz twüschen beiden. Bavento givt dat den Dialekt arberesh, op dat italieensch halveiland un arvantikia in Grekenland. De eersten Schreven Texen stammt uut 15.&nbsp;Jhd un Naverspraken so Lateiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998:25</ref> === Anatoolsch === De [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un gellt ook för den eersten Telgen, de sik vun dat Ootindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd alle anatoolschen Spraken uutstorven un alleen uut schreven Borns künnig, de grote Deel in [[Kielschrift]]. Vundaag sünd rund 25.000 [[Kleitafels]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] besünner in dat anatoolsche Hoogland spraken, wat vundaag de Zentraaltörkie is. To den anatoolschen Spraken tellt Hethitsch un Luwsch un vele lütter Spraken so as Palaisch, Lykisch, Karisch un Lydisch. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telg binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel dat armeensche Woord för twee ''erku'' stammt even so as twee direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Datei:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|right|De Utbreeden vun de vör-röömsche Bronzetietkultur, de villicht as Sprekers vun dat Oorgermaansch ansahn warrt.]] De germaansche Spraakfamilie omvat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Dütsch, Friesisch un [[Nederlannsch (Spraak)|nederlannsch]], de [[Noordische Spraken|noordgermaanschen Spraken]] ut [[Ooldnoordisch]] hervörgahn, dorunner [[Islannsch (Spraak)|islannsch]], [[Noorsch (Spraak)|noorsch]], Daansch, [[Sweedsch (Spraak)|sweedsch]] un [[Färöisch (Spraak)|färöisch]], un de utstörven oostgermaanschen Spraken, bloots överlevert dör [[Gotisch (Spraak)|gotisch]]. De germaanschen Spraken sünd dör de [[germaansche Luudverschuven]] kennteken, de dat ooriindoeuropäische stimmte Konsonanten **b, **d, **g to oorgermaansch *p, *t, *k afstimmt hett, de stimmte aspirierten Konsonanten *bh, *dh, *gh to *b, *d, *g wurrn, un de unstimmten Konsonanten **p, **t, **k to de [[Frikativ]]en *f, *þ, *x wurrn.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakgebiet warrt in dat süüdliche Skandinavien, an de poolsche un düütsche Oostseeküst, sowat as an de friesische un nederlannsche Noordseeküst vermoodt. Villicht kann de [[Enkelgrafkultur]] in Dänemark üm 2500 v. Chr. de eersten indoeuropäischen Sprekers in Skandinavien wesen, de sik to de noordische Bronzetietkulturen ontwikkelt hebbt, de villicht dat oorgermaansche Volk representeren.<ref>Ek ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<nowiki><ref>Beekes 1995, S. 22.</nowiki></ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmerspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „Trümmerspraken“. Dat sünd Spraken de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt.Bloots in [[Korpussprak|Fragmenten]] överlevert sünd disse Spraken, de seker to de indoeuropäische Spraakfamilie höört, man ehr genaue Toornen to anner Spraken is ümstrieden: * [[Illyrische Spraak|Illyrisch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaanische) * [[Lusitanische Spraak|Lusitanisch]] † (villicht keltisch oder keltisch nah verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht nah an’t Grieksch) * [[Messapische Spraak|Messapisch]] † (villicht nah an’t Illyrisch) * [[Phrygische Spraak|Phrygisch]] † (wieset Gemeensaamkeiden mit Grieksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikulische Spraak|Sikulisch]] † (villicht italisch) * [[Thrakische Spraak|Thrakisch]] † (mit Dialekten as Dakisch, Getisch, Moesisch) * [[Venetische Spraak|Venetisch]] † (villicht to de italischen Spraken höörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreeden == {{See also|List of Indo-European languages}} [[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=En indoeuropäische Spraak is de Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich un Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich man Minderheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=En indoeuropäische Spraak is Kultur- oder Tweedsprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=En indoeuropäische Spraak warrt nich wiet verbreedt snackt}}]] [[Datei:Map-Romance Language World.png|thumb|upright=1.55|Romaansche Spraken in de Welt]] In’t 21. Johrhunnert warrt indoeuropäische Spraken vun Milliarden Minschen as Moder-Spraak snackt över all Kontinenten.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is mit Afstand de gröttste Spraakfamilie. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd teihn indoeuropäisch, dorünner [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustani]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Französische Spraak|Französch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjabi]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerten Millionen Minschen lehrt indoeuropäische Spraken ok as Tweed- oder Drittsprak. Alleen Engelsch hett rund 600 Millionen Lerner weltwiet.<ref>Ethnologue: English.</ref> De grote Verbreeden vun disse Spraakfamilie hangt tosamen mit meerdere Faktoren: de [[indoeuropäische Wanderungen]], de Verbreeden vun indoeuropäische Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völker as [[Indo-Arier]], [[Iranische Völker]], [[Kelten]], [[Griechen]], [[Römisches Reich|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebben in vele Gegenden fröhere [[pre-indoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Deelen vun den [[Naher Osten|Nahen Oosten]] un [[Nordafrika]] sünd awer noch [[Semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[Kaukasische Spraken]]. In Europa sünd ok nich-indoeuropäische Spraken as de [[Uralische Spraken]] (z. B. Ungarisch, Finnisch, Estnisch) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] erhollen bleven. Al vör de Erkenntnis vun de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropäische Völker kulturell un spraaklich grote Deelen vun Europa un Westasien domineert. To Tieden vun de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indo-Arier al große Gebieden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitisch, Dravidisch, Kaukasisch un Uralisch bestahn. En niege Höhepunkt vun de Verbreeden keem in de fröhe Nieg Tied dör de europäische Expansion in de [[Age of Discovery|Entdeckungszeit]] un de starke Bevölkerungswachs in den [[Indische Subkontinent]]. Dör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropäische Spraken ok in de [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Hüt sünd indoeuropäische Spraken oft Amtsspraken, ok in Lannen, wo se nich de oorsprüngliche Spraken sünd. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropäisch, un besünners Engelsch hett sik to en globale Verkehrsspraak (''lingua franca'') ontwikkelt. == Oorindoeuropääsch Spraak un Kultur == === Grundspraak === De Grundspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is dör Vergliek vun de Spraken rekonstrueert, de dorut hervörgahn sünd. Dör den Vergliek vun all bekende levende un utstörven indoeuropäische Spraken hett man en grote Tall vun [[Gemeensamwöör]] (Wörtels un Stammen), en gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un en gemeensame [[Syntaks]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Fonologie ==== De följgenden Konsonanten sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | Labiaal ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Klusil ! <small>unstimmt</small> | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! <small>stimmt</small> | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! <small>aspireert</small> | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Likvid | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers hett dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed maakt twüschen stimmte, aspireerte un unstimmte Klusilen, man lever twüschen unstimmt, ejektiv un unstimmt aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreters vun de sogenaamde „Glottaltheorie“, de eerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslagen wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in en poor Wöör rekonstrueert warrn un kunn villicht en Leenwoort wesen. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokalische Varianten vun de Halvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} '''Ablaut''' In’t Oorindoeuropääsche geef dat en Prozess, de as Ablaut nöömt warrt, wo de Vokaal in en Woort na de Böögen variieren kunn. Dör Ablaut kann dat sülve Woort mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogor ganz ahn Vokaal vörkamen, wo denn en Konsonant sillabisch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moderne indoeuropäische Spraken, to’n Bispeel in starke Verben as ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. Man snackt vun fief Stufen: Nulstufe („Ø“) un Vullstufe (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | nul | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat följgende Bispeel wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneert un wo de Reflexen in’t Grieksch utsähn: :{| class="wikitable" |- | ablautstufe | oorindoeuropääsch | grieksch | grieksch (translitereert) | Bedüden |- | e-stufe (vullstufe) | {{unicode|*ph₂-'''tér'''-m̥}} | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | lang e-stufe | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell so ansahn, dat dat dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en harr: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. En Deel Forschers seht dorin, dat hittitisch bloots twee Geslachten hett, en Teken dorför, dat dat in en fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geef dree Tallen: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un hadden disse [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dor geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stammen (as in slaavsche Spraken un Grieksch). De Verben wurrn in dree Personen un – as de Substantiven – in dree Tallen böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde thematische Böögen (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Oole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultur === Dör Rekonstruktschoon vun dat Woordschatt vun de Oorspraak kann man Kenntnis över de Kultur vun de Oorindoeuropäers winnen. Dat gifft hunnerten Wöör, de in de meeste oder in en breede Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Mett“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Korn (as Gerst, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „sääen“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Swert“ * *''lonkos'' „Bogen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Orm“ un „Boomrind“ (Bork) höört dor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op en Kultur, de as Hirten lebte, mit besünners Wulldören un Veh, un de ok en eenvoudig Landbruuk kannte. Se hadden Kenntnis vun Peerden un bruken Wagens mit Räder för [[Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ok anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueeren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sossiale Bruken un poetische [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers hadden wierschienlich meerdere Götter, dorünner en männlichen Himmelgott *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leeft wieder in: * Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́'' * Grieksch ''Zeùs patēr'' * Latien ''Jupiter'' * Urgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den nordischen Gott [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peerden spielden en wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religionsforscher [[Georges Dumézil]] meende, dat dat en dreeledige Gesellschaft (Priesters, Kriegers, Arbeiders) geven hett. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansahn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] 9qv2c57md3jc9x4v2m2jvz3has4yj39 1062443 1062442 2026-04-16T16:39:51Z Flaverius 21322 1062443 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun de rekonstrueerte [[oorindoeuropääsche Spraak]] af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De albaansche Spraak is –&nbsp;tohoop mit Greeksch un Armeensch&nbsp;– ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het, man sülvststännig uut den Oorindoeuropääschen ranwussen is. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun den illyrschen Spraken af, de in de [[Antike]] op’n Westbalkan snackt worden sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007</ref> Man vunwegen dat’t Illyrsche bloot knapp belegt is un dat Albaansche eerst laat schreven wornn is, kann düsse Hypthese nich bestärigt warrn.<ref>Curtis, Matthew Cowan. "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence" (English). ProQuest LLC. p. 18 . Retrieved March 31, 2017 . <q>So while linguists may debate about the ties between Albanian and older languages ​​of the Balkans, and while most Albanians may take the genealogical connection to Illyrian as incontrovertible, the fact remains that there is simply insufficient evidence to connect Illyrian, Thracian, or Dacian with any language, including Albanian</q></ref> Albaansch deelt sik in de grote Dialektgruppen Gheg in’n Noorden vun Albanien un in’n Kosovo un Tosk in’n Süden. De Shkumbin-Stroom is de Grenz twüschen beiden. Bavento givt dat den Dialekt arberesh, op dat italieensch halveiland un arvantikia in Grekenland. De eersten Schreven Texen stammt uut 15.&nbsp;Jhd un Naverspraken so Lateiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998:25</ref> === Anatoolsch === De [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un gellt ook för den eersten Telgen, de sik vun dat Ootindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd alle anatoolschen Spraken uutstorven un alleen uut schreven Borns künnig, de grote Deel in [[Kielschrift]]. Vundaag sünd rund 25.000 [[Kleitafels]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] besünner in dat anatoolsche Hoogland spraken, wat vundaag de Zentraaltörkie is. To den anatoolschen Spraken tellt Hethitsch un Luwsch un vele lütter Spraken so as Palaisch, Lykisch, Karisch un Lydisch. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telg binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel dat armeensche Woord för twee ''erku'' stammt even so as twee direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Datei:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|right|De Utbreeden vun de vör-röömsche Bronzetietkultur, de villicht as Sprekers vun dat Oorgermaansch ansahn warrt.]] De germaansche Spraakfamilie omvat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Dütsch, Friesisch un [[Nederlannsch (Spraak)|nederlannsch]], de [[Noordische Spraken|noordgermaanschen Spraken]] ut [[Ooldnoordisch]] hervörgahn, dorunner [[Islannsch (Spraak)|islannsch]], [[Noorsch (Spraak)|noorsch]], Daansch, [[Sweedsch (Spraak)|sweedsch]] un [[Färöisch (Spraak)|färöisch]], un de utstörven oostgermaanschen Spraken, bloots överlevert dör [[Gotisch (Spraak)|gotisch]]. De germaanschen Spraken sünd dör de [[germaansche Luudverschuven]] kennteken, de dat ooriindoeuropäische stimmte Konsonanten **b, **d, **g to oorgermaansch *p, *t, *k afstimmt hett, de stimmte aspirierten Konsonanten *bh, *dh, *gh to *b, *d, *g wurrn, un de unstimmten Konsonanten **p, **t, **k to de [[Frikativ]]en *f, *þ, *x wurrn.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakgebiet warrt in dat süüdliche Skandinavien, an de poolsche un düütsche Oostseeküst, sowat as an de friesische un nederlannsche Noordseeküst vermoodt. Villicht kann de [[Enkelgrafkultur]] in Dänemark üm 2500 v. Chr. de eersten indoeuropäischen Sprekers in Skandinavien wesen, de sik to de noordische Bronzetietkulturen ontwikkelt hebbt, de villicht dat oorgermaansche Volk representeren.<ref>Ek ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<nowiki><ref>Beekes 1995, S. 22.</nowiki></ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmerspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „Trümmerspraken“. Dat sünd Spraken de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt.Bloots in [[Korpussprak|Fragmenten]] överlevert sünd disse Spraken, de seker to de indoeuropäische Spraakfamilie höört, man ehr genaue Toornen to anner Spraken is ümstrieden: * [[Illyrische Spraak|Illyrisch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaanische) * [[Lusitanische Spraak|Lusitanisch]] † (villicht keltisch oder keltisch nah verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht nah an’t Grieksch) * [[Messapische Spraak|Messapisch]] † (villicht nah an’t Illyrisch) * [[Phrygische Spraak|Phrygisch]] † (wieset Gemeensaamkeiden mit Grieksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikulische Spraak|Sikulisch]] † (villicht italisch) * [[Thrakische Spraak|Thrakisch]] † (mit Dialekten as Dakisch, Getisch, Moesisch) * [[Venetische Spraak|Venetisch]] † (villicht to de italischen Spraken höörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreeden == {{See also|List of Indo-European languages}} [[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=En indoeuropäische Spraak is de Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich un Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich man Minderheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=En indoeuropäische Spraak is Kultur- oder Tweedsprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=En indoeuropäische Spraak warrt nich wiet verbreedt snackt}}]] [[Datei:Map-Romance Language World.png|thumb|upright=1.55|Romaansche Spraken in de Welt]] In’t 21. Johrhunnert warrt indoeuropäische Spraken vun Milliarden Minschen as Moder-Spraak snackt över all Kontinenten.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is mit Afstand de gröttste Spraakfamilie. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd teihn indoeuropäisch, dorünner [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustani]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Französische Spraak|Französch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjabi]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerten Millionen Minschen lehrt indoeuropäische Spraken ok as Tweed- oder Drittsprak. Alleen Engelsch hett rund 600 Millionen Lerner weltwiet.<ref>Ethnologue: English.</ref> De grote Verbreeden vun disse Spraakfamilie hangt tosamen mit meerdere Faktoren: de [[indoeuropäische Wanderungen]], de Verbreeden vun indoeuropäische Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völker as [[Indo-Arier]], [[Iranische Völker]], [[Kelten]], [[Griechen]], [[Römisches Reich|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebben in vele Gegenden fröhere [[pre-indoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Deelen vun den [[Naher Osten|Nahen Oosten]] un [[Nordafrika]] sünd awer noch [[Semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[Kaukasische Spraken]]. In Europa sünd ok nich-indoeuropäische Spraken as de [[Uralische Spraken]] (z. B. Ungarisch, Finnisch, Estnisch) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] erhollen bleven. Al vör de Erkenntnis vun de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropäische Völker kulturell un spraaklich grote Deelen vun Europa un Westasien domineert. To Tieden vun de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indo-Arier al große Gebieden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitisch, Dravidisch, Kaukasisch un Uralisch bestahn. En niege Höhepunkt vun de Verbreeden keem in de fröhe Nieg Tied dör de europäische Expansion in de [[Age of Discovery|Entdeckungszeit]] un de starke Bevölkerungswachs in den [[Indische Subkontinent]]. Dör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropäische Spraken ok in de [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Hüt sünd indoeuropäische Spraken oft Amtsspraken, ok in Lannen, wo se nich de oorsprüngliche Spraken sünd. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropäisch, un besünners Engelsch hett sik to en globale Verkehrsspraak (''lingua franca'') ontwikkelt. == Oorindoeuropääsch Spraak un Kultur == === Grundspraak === De Grundspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is dör Vergliek vun de Spraken rekonstrueert, de dorut hervörgahn sünd. Dör den Vergliek vun all bekende levende un utstörven indoeuropäische Spraken hett man en grote Tall vun [[Gemeensamwöör]] (Wörtels un Stammen), en gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un en gemeensame [[Syntaks]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Fonologie ==== De följgenden Konsonanten sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | Labiaal ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Klusil ! <small>unstimmt</small> | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! <small>stimmt</small> | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! <small>aspireert</small> | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Likvid | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers hett dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed maakt twüschen stimmte, aspireerte un unstimmte Klusilen, man lever twüschen unstimmt, ejektiv un unstimmt aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreters vun de sogenaamde „Glottaltheorie“, de eerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslagen wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in en poor Wöör rekonstrueert warrn un kunn villicht en Leenwoort wesen. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokalische Varianten vun de Halvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} '''Ablaut''' In’t Oorindoeuropääsche geef dat en Prozess, de as Ablaut nöömt warrt, wo de Vokaal in en Woort na de Böögen variieren kunn. Dör Ablaut kann dat sülve Woort mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogor ganz ahn Vokaal vörkamen, wo denn en Konsonant sillabisch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moderne indoeuropäische Spraken, to’n Bispeel in starke Verben as ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. Man snackt vun fief Stufen: Nulstufe („Ø“) un Vullstufe (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | nul | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat följgende Bispeel wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneert un wo de Reflexen in’t Grieksch utsähn: :{| class="wikitable" |- | ablautstufe | oorindoeuropääsch | grieksch | grieksch (translitereert) | Bedüden |- | e-stufe (vullstufe) | {{unicode|*ph₂-'''tér'''-m̥}} | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | lang e-stufe | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell so ansahn, dat dat dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en harr: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. En Deel Forschers seht dorin, dat hittitisch bloots twee Geslachten hett, en Teken dorför, dat dat in en fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geef dree Tallen: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un hadden disse [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dor geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stammen (as in slaavsche Spraken un Grieksch). De Verben wurrn in dree Personen un – as de Substantiven – in dree Tallen böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde thematische Böögen (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Oole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultur === Dör Rekonstruktschoon vun dat Woordschatt vun de Oorspraak kann man Kenntnis över de Kultur vun de Oorindoeuropäers winnen. Dat gifft hunnerten Wöör, de in de meeste oder in en breede Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Mett“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Korn (as Gerst, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „sääen“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Swert“ * *''lonkos'' „Bogen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Orm“ un „Boomrind“ (Bork) höört dor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op en Kultur, de as Hirten lebte, mit besünners Wulldören un Veh, un de ok en eenvoudig Landbruuk kannte. Se hadden Kenntnis vun Peerden un bruken Wagens mit Räder för [[Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ok anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueeren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sossiale Bruken un poetische [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers hadden wierschienlich meerdere Götter, dorünner en männlichen Himmelgott *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leeft wieder in: * Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́'' * Grieksch ''Zeùs patēr'' * Latien ''Jupiter'' * Urgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den nordischen Gott [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peerden spielden en wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religionsforscher [[Georges Dumézil]] meende, dat dat en dreeledige Gesellschaft (Priesters, Kriegers, Arbeiders) geven hett. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansahn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] 4eq3k43zy4t7bs17zb03eblcwmaia8m 1062445 1062443 2026-04-16T16:58:14Z Flaverius 21322 1062445 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun de rekonstrueerte [[oorindoeuropääsche Spraak]] af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De albaansche Spraak is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt Warren, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten Schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaische Spraak|Palaisch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat plattdüütsche „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Datei:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|right|De Utbreeden vun de vör-röömsche Bronzetietkultur, de villicht as Sprekers vun dat Oorgermaansch ansahn warrt.]] De germaansche Spraakfamilie omvat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Dütsch, Friesisch un [[Nederlannsch (Spraak)|nederlannsch]], de [[Noordische Spraken|noordgermaanschen Spraken]] ut [[Ooldnoordisch]] hervörgahn, dorunner [[Islannsch (Spraak)|islannsch]], [[Noorsch (Spraak)|noorsch]], Daansch, [[Sweedsch (Spraak)|sweedsch]] un [[Färöisch (Spraak)|färöisch]], un de utstörven oostgermaanschen Spraken, bloots överlevert dör [[Gotisch (Spraak)|gotisch]]. De germaanschen Spraken sünd dör de [[germaansche Luudverschuven]] kennteken, de dat ooriindoeuropäische stimmte Konsonanten **b, **d, **g to oorgermaansch *p, *t, *k afstimmt hett, de stimmte aspirierten Konsonanten *bh, *dh, *gh to *b, *d, *g wurrn, un de unstimmten Konsonanten **p, **t, **k to de [[Frikativ]]en *f, *þ, *x wurrn.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakgebiet warrt in dat süüdliche Skandinavien, an de poolsche un düütsche Oostseeküst, sowat as an de friesische un nederlannsche Noordseeküst vermoodt. Villicht kann de [[Enkelgrafkultur]] in Dänemark üm 2500 v. Chr. de eersten indoeuropäischen Sprekers in Skandinavien wesen, de sik to de noordische Bronzetietkulturen ontwikkelt hebbt, de villicht dat oorgermaansche Volk representeren.<ref>Ek ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<nowiki><ref>Beekes 1995, S. 22.</nowiki></ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmerspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „Trümmerspraken“. Dat sünd Spraken de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt.Bloots in [[Korpussprak|Fragmenten]] överlevert sünd disse Spraken, de seker to de indoeuropäische Spraakfamilie höört, man ehr genaue Toornen to anner Spraken is ümstrieden: * [[Illyrische Spraak|Illyrisch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaanische) * [[Lusitanische Spraak|Lusitanisch]] † (villicht keltisch oder keltisch nah verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht nah an’t Grieksch) * [[Messapische Spraak|Messapisch]] † (villicht nah an’t Illyrisch) * [[Phrygische Spraak|Phrygisch]] † (wieset Gemeensaamkeiden mit Grieksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikulische Spraak|Sikulisch]] † (villicht italisch) * [[Thrakische Spraak|Thrakisch]] † (mit Dialekten as Dakisch, Getisch, Moesisch) * [[Venetische Spraak|Venetisch]] † (villicht to de italischen Spraken höörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreeden == {{See also|List of Indo-European languages}} [[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=En indoeuropäische Spraak is de Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich un Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich man Minderheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=En indoeuropäische Spraak is Kultur- oder Tweedsprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=En indoeuropäische Spraak warrt nich wiet verbreedt snackt}}]] [[Datei:Map-Romance Language World.png|thumb|upright=1.55|Romaansche Spraken in de Welt]] In’t 21. Johrhunnert warrt indoeuropäische Spraken vun Milliarden Minschen as Moder-Spraak snackt över all Kontinenten.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is mit Afstand de gröttste Spraakfamilie. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd teihn indoeuropäisch, dorünner [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustani]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Französische Spraak|Französch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjabi]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerten Millionen Minschen lehrt indoeuropäische Spraken ok as Tweed- oder Drittsprak. Alleen Engelsch hett rund 600 Millionen Lerner weltwiet.<ref>Ethnologue: English.</ref> De grote Verbreeden vun disse Spraakfamilie hangt tosamen mit meerdere Faktoren: de [[indoeuropäische Wanderungen]], de Verbreeden vun indoeuropäische Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völker as [[Indo-Arier]], [[Iranische Völker]], [[Kelten]], [[Griechen]], [[Römisches Reich|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebben in vele Gegenden fröhere [[pre-indoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Deelen vun den [[Naher Osten|Nahen Oosten]] un [[Nordafrika]] sünd awer noch [[Semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[Kaukasische Spraken]]. In Europa sünd ok nich-indoeuropäische Spraken as de [[Uralische Spraken]] (z. B. Ungarisch, Finnisch, Estnisch) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] erhollen bleven. Al vör de Erkenntnis vun de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropäische Völker kulturell un spraaklich grote Deelen vun Europa un Westasien domineert. To Tieden vun de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indo-Arier al große Gebieden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitisch, Dravidisch, Kaukasisch un Uralisch bestahn. En niege Höhepunkt vun de Verbreeden keem in de fröhe Nieg Tied dör de europäische Expansion in de [[Age of Discovery|Entdeckungszeit]] un de starke Bevölkerungswachs in den [[Indische Subkontinent]]. Dör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropäische Spraken ok in de [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Hüt sünd indoeuropäische Spraken oft Amtsspraken, ok in Lannen, wo se nich de oorsprüngliche Spraken sünd. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropäisch, un besünners Engelsch hett sik to en globale Verkehrsspraak (''lingua franca'') ontwikkelt. == Oorindoeuropääsch Spraak un Kultur == === Grundspraak === De Grundspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is dör Vergliek vun de Spraken rekonstrueert, de dorut hervörgahn sünd. Dör den Vergliek vun all bekende levende un utstörven indoeuropäische Spraken hett man en grote Tall vun [[Gemeensamwöör]] (Wörtels un Stammen), en gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un en gemeensame [[Syntaks]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Fonologie ==== De följgenden Konsonanten sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | Labiaal ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Klusil ! <small>unstimmt</small> | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! <small>stimmt</small> | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! <small>aspireert</small> | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Likvid | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers hett dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed maakt twüschen stimmte, aspireerte un unstimmte Klusilen, man lever twüschen unstimmt, ejektiv un unstimmt aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreters vun de sogenaamde „Glottaltheorie“, de eerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslagen wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in en poor Wöör rekonstrueert warrn un kunn villicht en Leenwoort wesen. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokalische Varianten vun de Halvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} '''Ablaut''' In’t Oorindoeuropääsche geef dat en Prozess, de as Ablaut nöömt warrt, wo de Vokaal in en Woort na de Böögen variieren kunn. Dör Ablaut kann dat sülve Woort mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogor ganz ahn Vokaal vörkamen, wo denn en Konsonant sillabisch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moderne indoeuropäische Spraken, to’n Bispeel in starke Verben as ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. Man snackt vun fief Stufen: Nulstufe („Ø“) un Vullstufe (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | nul | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat följgende Bispeel wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneert un wo de Reflexen in’t Grieksch utsähn: :{| class="wikitable" |- | ablautstufe | oorindoeuropääsch | grieksch | grieksch (translitereert) | Bedüden |- | e-stufe (vullstufe) | {{unicode|*ph₂-'''tér'''-m̥}} | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | lang e-stufe | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell so ansahn, dat dat dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en harr: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. En Deel Forschers seht dorin, dat hittitisch bloots twee Geslachten hett, en Teken dorför, dat dat in en fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geef dree Tallen: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un hadden disse [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dor geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stammen (as in slaavsche Spraken un Grieksch). De Verben wurrn in dree Personen un – as de Substantiven – in dree Tallen böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde thematische Böögen (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Oole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultur === Dör Rekonstruktschoon vun dat Woordschatt vun de Oorspraak kann man Kenntnis över de Kultur vun de Oorindoeuropäers winnen. Dat gifft hunnerten Wöör, de in de meeste oder in en breede Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Mett“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Korn (as Gerst, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „sääen“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Swert“ * *''lonkos'' „Bogen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Orm“ un „Boomrind“ (Bork) höört dor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op en Kultur, de as Hirten lebte, mit besünners Wulldören un Veh, un de ok en eenvoudig Landbruuk kannte. Se hadden Kenntnis vun Peerden un bruken Wagens mit Räder för [[Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ok anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueeren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sossiale Bruken un poetische [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers hadden wierschienlich meerdere Götter, dorünner en männlichen Himmelgott *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leeft wieder in: * Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́'' * Grieksch ''Zeùs patēr'' * Latien ''Jupiter'' * Urgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den nordischen Gott [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peerden spielden en wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religionsforscher [[Georges Dumézil]] meende, dat dat en dreeledige Gesellschaft (Priesters, Kriegers, Arbeiders) geven hett. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansahn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] 4x7k0r888a3v7ahqdh9bd70xacew19q 1062455 1062445 2026-04-17T07:04:34Z Flaverius 21322 1062455 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun de rekonstrueerte [[oorindoeuropääsche Spraak]] af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt Warren, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat plattdüütsche „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Datei:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|right|De Utbreeden vun de vör-röömsche Bronzetietkultur, de villicht as Sprekers vun dat Oorgermaansch ansahn warrt.]] De germaansche Spraakfamilie omvat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Dütsch, Friesisch un [[Nederlannsch (Spraak)|nederlannsch]], de [[Noordische Spraken|noordgermaanschen Spraken]] ut [[Ooldnoordisch]] hervörgahn, dorunner [[Islannsch (Spraak)|islannsch]], [[Noorsch (Spraak)|noorsch]], Daansch, [[Sweedsch (Spraak)|sweedsch]] un [[Färöisch (Spraak)|färöisch]], un de utstörven oostgermaanschen Spraken, bloots överlevert dör [[Gotisch (Spraak)|gotisch]]. De germaanschen Spraken sünd dör de [[germaansche Luudverschuven]] kennteken, de dat ooriindoeuropäische stimmte Konsonanten **b, **d, **g to oorgermaansch *p, *t, *k afstimmt hett, de stimmte aspirierten Konsonanten *bh, *dh, *gh to *b, *d, *g wurrn, un de unstimmten Konsonanten **p, **t, **k to de [[Frikativ]]en *f, *þ, *x wurrn.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakgebiet warrt in dat süüdliche Skandinavien, an de poolsche un düütsche Oostseeküst, sowat as an de friesische un nederlannsche Noordseeküst vermoodt. Villicht kann de [[Enkelgrafkultur]] in Dänemark üm 2500 v. Chr. de eersten indoeuropäischen Sprekers in Skandinavien wesen, de sik to de noordische Bronzetietkulturen ontwikkelt hebbt, de villicht dat oorgermaansche Volk representeren.<ref>Ek ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<nowiki><ref>Beekes 1995, S. 22.</nowiki></ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmerspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „Trümmerspraken“. Dat sünd Spraken de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt.Bloots in [[Korpussprak|Fragmenten]] överlevert sünd disse Spraken, de seker to de indoeuropäische Spraakfamilie höört, man ehr genaue Toornen to anner Spraken is ümstrieden: * [[Illyrische Spraak|Illyrisch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaanische) * [[Lusitanische Spraak|Lusitanisch]] † (villicht keltisch oder keltisch nah verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht nah an’t Grieksch) * [[Messapische Spraak|Messapisch]] † (villicht nah an’t Illyrisch) * [[Phrygische Spraak|Phrygisch]] † (wieset Gemeensaamkeiden mit Grieksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikulische Spraak|Sikulisch]] † (villicht italisch) * [[Thrakische Spraak|Thrakisch]] † (mit Dialekten as Dakisch, Getisch, Moesisch) * [[Venetische Spraak|Venetisch]] † (villicht to de italischen Spraken höörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreeden == {{See also|List of Indo-European languages}} [[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=En indoeuropäische Spraak is de Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich un Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich man Minderheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=En indoeuropäische Spraak is Kultur- oder Tweedsprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=En indoeuropäische Spraak warrt nich wiet verbreedt snackt}}]] [[Datei:Map-Romance Language World.png|thumb|upright=1.55|Romaansche Spraken in de Welt]] In’t 21. Johrhunnert warrt indoeuropäische Spraken vun Milliarden Minschen as Moder-Spraak snackt över all Kontinenten.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is mit Afstand de gröttste Spraakfamilie. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd teihn indoeuropäisch, dorünner [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustani]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Französische Spraak|Französch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjabi]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerten Millionen Minschen lehrt indoeuropäische Spraken ok as Tweed- oder Drittsprak. Alleen Engelsch hett rund 600 Millionen Lerner weltwiet.<ref>Ethnologue: English.</ref> De grote Verbreeden vun disse Spraakfamilie hangt tosamen mit meerdere Faktoren: de [[indoeuropäische Wanderungen]], de Verbreeden vun indoeuropäische Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völker as [[Indo-Arier]], [[Iranische Völker]], [[Kelten]], [[Griechen]], [[Römisches Reich|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebben in vele Gegenden fröhere [[pre-indoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Deelen vun den [[Naher Osten|Nahen Oosten]] un [[Nordafrika]] sünd awer noch [[Semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[Kaukasische Spraken]]. In Europa sünd ok nich-indoeuropäische Spraken as de [[Uralische Spraken]] (z. B. Ungarisch, Finnisch, Estnisch) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] erhollen bleven. Al vör de Erkenntnis vun de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropäische Völker kulturell un spraaklich grote Deelen vun Europa un Westasien domineert. To Tieden vun de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indo-Arier al große Gebieden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitisch, Dravidisch, Kaukasisch un Uralisch bestahn. En niege Höhepunkt vun de Verbreeden keem in de fröhe Nieg Tied dör de europäische Expansion in de [[Age of Discovery|Entdeckungszeit]] un de starke Bevölkerungswachs in den [[Indische Subkontinent]]. Dör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropäische Spraken ok in de [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Hüt sünd indoeuropäische Spraken oft Amtsspraken, ok in Lannen, wo se nich de oorsprüngliche Spraken sünd. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropäisch, un besünners Engelsch hett sik to en globale Verkehrsspraak (''lingua franca'') ontwikkelt. == Oorindoeuropääsch Spraak un Kultur == === Grundspraak === De Grundspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is dör Vergliek vun de Spraken rekonstrueert, de dorut hervörgahn sünd. Dör den Vergliek vun all bekende levende un utstörven indoeuropäische Spraken hett man en grote Tall vun [[Gemeensamwöör]] (Wörtels un Stammen), en gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un en gemeensame [[Syntaks]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Fonologie ==== De följgenden Konsonanten sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | Labiaal ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Klusil ! <small>unstimmt</small> | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! <small>stimmt</small> | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! <small>aspireert</small> | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Likvid | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers hett dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed maakt twüschen stimmte, aspireerte un unstimmte Klusilen, man lever twüschen unstimmt, ejektiv un unstimmt aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreters vun de sogenaamde „Glottaltheorie“, de eerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslagen wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in en poor Wöör rekonstrueert warrn un kunn villicht en Leenwoort wesen. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokalische Varianten vun de Halvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} '''Ablaut''' In’t Oorindoeuropääsche geef dat en Prozess, de as Ablaut nöömt warrt, wo de Vokaal in en Woort na de Böögen variieren kunn. Dör Ablaut kann dat sülve Woort mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogor ganz ahn Vokaal vörkamen, wo denn en Konsonant sillabisch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moderne indoeuropäische Spraken, to’n Bispeel in starke Verben as ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. Man snackt vun fief Stufen: Nulstufe („Ø“) un Vullstufe (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | nul | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat följgende Bispeel wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneert un wo de Reflexen in’t Grieksch utsähn: :{| class="wikitable" |- | ablautstufe | oorindoeuropääsch | grieksch | grieksch (translitereert) | Bedüden |- | e-stufe (vullstufe) | {{unicode|*ph₂-'''tér'''-m̥}} | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | lang e-stufe | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell so ansahn, dat dat dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en harr: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. En Deel Forschers seht dorin, dat hittitisch bloots twee Geslachten hett, en Teken dorför, dat dat in en fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geef dree Tallen: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un hadden disse [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dor geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stammen (as in slaavsche Spraken un Grieksch). De Verben wurrn in dree Personen un – as de Substantiven – in dree Tallen böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde thematische Böögen (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Oole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultur === Dör Rekonstruktschoon vun dat Woordschatt vun de Oorspraak kann man Kenntnis över de Kultur vun de Oorindoeuropäers winnen. Dat gifft hunnerten Wöör, de in de meeste oder in en breede Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Mett“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Korn (as Gerst, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „sääen“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Swert“ * *''lonkos'' „Bogen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Orm“ un „Boomrind“ (Bork) höört dor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op en Kultur, de as Hirten lebte, mit besünners Wulldören un Veh, un de ok en eenvoudig Landbruuk kannte. Se hadden Kenntnis vun Peerden un bruken Wagens mit Räder för [[Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ok anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueeren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sossiale Bruken un poetische [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers hadden wierschienlich meerdere Götter, dorünner en männlichen Himmelgott *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leeft wieder in: * Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́'' * Grieksch ''Zeùs patēr'' * Latien ''Jupiter'' * Urgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den nordischen Gott [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peerden spielden en wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religionsforscher [[Georges Dumézil]] meende, dat dat en dreeledige Gesellschaft (Priesters, Kriegers, Arbeiders) geven hett. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansahn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] n4t6evmgrvnw9d2gt3w7vdfwlb8w9jv 1062456 1062455 2026-04-17T07:09:44Z Flaverius 21322 1062456 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun de rekonstrueerte [[oorindoeuropääsche Spraak]] af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt Warren, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsystemm het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat plattdüütsche „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Datei:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|right|De Utbreeden vun de vör-röömsche Bronzetietkultur, de villicht as Sprekers vun dat Oorgermaansch ansahn warrt.]] De germaansche Spraakfamilie omvat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Dütsch, Friesisch un [[Nederlannsch (Spraak)|nederlannsch]], de [[Noordische Spraken|noordgermaanschen Spraken]] ut [[Ooldnoordisch]] hervörgahn, dorunner [[Islannsch (Spraak)|islannsch]], [[Noorsch (Spraak)|noorsch]], Daansch, [[Sweedsch (Spraak)|sweedsch]] un [[Färöisch (Spraak)|färöisch]], un de utstörven oostgermaanschen Spraken, bloots överlevert dör [[Gotisch (Spraak)|gotisch]]. De germaanschen Spraken sünd dör de [[germaansche Luudverschuven]] kennteken, de dat ooriindoeuropäische stimmte Konsonanten **b, **d, **g to oorgermaansch *p, *t, *k afstimmt hett, de stimmte aspirierten Konsonanten *bh, *dh, *gh to *b, *d, *g wurrn, un de unstimmten Konsonanten **p, **t, **k to de [[Frikativ]]en *f, *þ, *x wurrn.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakgebiet warrt in dat süüdliche Skandinavien, an de poolsche un düütsche Oostseeküst, sowat as an de friesische un nederlannsche Noordseeküst vermoodt. Villicht kann de [[Enkelgrafkultur]] in Dänemark üm 2500 v. Chr. de eersten indoeuropäischen Sprekers in Skandinavien wesen, de sik to de noordische Bronzetietkulturen ontwikkelt hebbt, de villicht dat oorgermaansche Volk representeren.<ref>Ek ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<nowiki><ref>Beekes 1995, S. 22.</nowiki></ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmerspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „Trümmerspraken“. Dat sünd Spraken de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt.Bloots in [[Korpussprak|Fragmenten]] överlevert sünd disse Spraken, de seker to de indoeuropäische Spraakfamilie höört, man ehr genaue Toornen to anner Spraken is ümstrieden: * [[Illyrische Spraak|Illyrisch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaanische) * [[Lusitanische Spraak|Lusitanisch]] † (villicht keltisch oder keltisch nah verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht nah an’t Grieksch) * [[Messapische Spraak|Messapisch]] † (villicht nah an’t Illyrisch) * [[Phrygische Spraak|Phrygisch]] † (wieset Gemeensaamkeiden mit Grieksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikulische Spraak|Sikulisch]] † (villicht italisch) * [[Thrakische Spraak|Thrakisch]] † (mit Dialekten as Dakisch, Getisch, Moesisch) * [[Venetische Spraak|Venetisch]] † (villicht to de italischen Spraken höörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreeden == {{See also|List of Indo-European languages}} [[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=En indoeuropäische Spraak is de Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich un Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich man Minderheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=En indoeuropäische Spraak is Kultur- oder Tweedsprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=En indoeuropäische Spraak warrt nich wiet verbreedt snackt}}]] [[Datei:Map-Romance Language World.png|thumb|upright=1.55|Romaansche Spraken in de Welt]] In’t 21. Johrhunnert warrt indoeuropäische Spraken vun Milliarden Minschen as Moder-Spraak snackt över all Kontinenten.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is mit Afstand de gröttste Spraakfamilie. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd teihn indoeuropäisch, dorünner [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustani]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Französische Spraak|Französch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjabi]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerten Millionen Minschen lehrt indoeuropäische Spraken ok as Tweed- oder Drittsprak. Alleen Engelsch hett rund 600 Millionen Lerner weltwiet.<ref>Ethnologue: English.</ref> De grote Verbreeden vun disse Spraakfamilie hangt tosamen mit meerdere Faktoren: de [[indoeuropäische Wanderungen]], de Verbreeden vun indoeuropäische Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völker as [[Indo-Arier]], [[Iranische Völker]], [[Kelten]], [[Griechen]], [[Römisches Reich|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebben in vele Gegenden fröhere [[pre-indoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Deelen vun den [[Naher Osten|Nahen Oosten]] un [[Nordafrika]] sünd awer noch [[Semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[Kaukasische Spraken]]. In Europa sünd ok nich-indoeuropäische Spraken as de [[Uralische Spraken]] (z. B. Ungarisch, Finnisch, Estnisch) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] erhollen bleven. Al vör de Erkenntnis vun de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropäische Völker kulturell un spraaklich grote Deelen vun Europa un Westasien domineert. To Tieden vun de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indo-Arier al große Gebieden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitisch, Dravidisch, Kaukasisch un Uralisch bestahn. En niege Höhepunkt vun de Verbreeden keem in de fröhe Nieg Tied dör de europäische Expansion in de [[Age of Discovery|Entdeckungszeit]] un de starke Bevölkerungswachs in den [[Indische Subkontinent]]. Dör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropäische Spraken ok in de [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Hüt sünd indoeuropäische Spraken oft Amtsspraken, ok in Lannen, wo se nich de oorsprüngliche Spraken sünd. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropäisch, un besünners Engelsch hett sik to en globale Verkehrsspraak (''lingua franca'') ontwikkelt. == Oorindoeuropääsch Spraak un Kultur == === Grundspraak === De Grundspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is dör Vergliek vun de Spraken rekonstrueert, de dorut hervörgahn sünd. Dör den Vergliek vun all bekende levende un utstörven indoeuropäische Spraken hett man en grote Tall vun [[Gemeensamwöör]] (Wörtels un Stammen), en gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un en gemeensame [[Syntaks]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Fonologie ==== De följgenden Konsonanten sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | Labiaal ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Klusil ! <small>unstimmt</small> | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! <small>stimmt</small> | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! <small>aspireert</small> | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Likvid | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers hett dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed maakt twüschen stimmte, aspireerte un unstimmte Klusilen, man lever twüschen unstimmt, ejektiv un unstimmt aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreters vun de sogenaamde „Glottaltheorie“, de eerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslagen wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in en poor Wöör rekonstrueert warrn un kunn villicht en Leenwoort wesen. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokalische Varianten vun de Halvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} '''Ablaut''' In’t Oorindoeuropääsche geef dat en Prozess, de as Ablaut nöömt warrt, wo de Vokaal in en Woort na de Böögen variieren kunn. Dör Ablaut kann dat sülve Woort mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogor ganz ahn Vokaal vörkamen, wo denn en Konsonant sillabisch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moderne indoeuropäische Spraken, to’n Bispeel in starke Verben as ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. Man snackt vun fief Stufen: Nulstufe („Ø“) un Vullstufe (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | nul | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat följgende Bispeel wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneert un wo de Reflexen in’t Grieksch utsähn: :{| class="wikitable" |- | ablautstufe | oorindoeuropääsch | grieksch | grieksch (translitereert) | Bedüden |- | e-stufe (vullstufe) | {{unicode|*ph₂-'''tér'''-m̥}} | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | lang e-stufe | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell so ansahn, dat dat dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en harr: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. En Deel Forschers seht dorin, dat hittitisch bloots twee Geslachten hett, en Teken dorför, dat dat in en fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geef dree Tallen: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un hadden disse [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dor geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stammen (as in slaavsche Spraken un Grieksch). De Verben wurrn in dree Personen un – as de Substantiven – in dree Tallen böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde thematische Böögen (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Oole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultur === Dör Rekonstruktschoon vun dat Woordschatt vun de Oorspraak kann man Kenntnis över de Kultur vun de Oorindoeuropäers winnen. Dat gifft hunnerten Wöör, de in de meeste oder in en breede Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Mett“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Korn (as Gerst, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „sääen“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Swert“ * *''lonkos'' „Bogen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Orm“ un „Boomrind“ (Bork) höört dor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op en Kultur, de as Hirten lebte, mit besünners Wulldören un Veh, un de ok en eenvoudig Landbruuk kannte. Se hadden Kenntnis vun Peerden un bruken Wagens mit Räder för [[Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ok anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueeren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sossiale Bruken un poetische [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers hadden wierschienlich meerdere Götter, dorünner en männlichen Himmelgott *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leeft wieder in: * Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́'' * Grieksch ''Zeùs patēr'' * Latien ''Jupiter'' * Urgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den nordischen Gott [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peerden spielden en wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religionsforscher [[Georges Dumézil]] meende, dat dat en dreeledige Gesellschaft (Priesters, Kriegers, Arbeiders) geven hett. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansahn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] 113h189092qpfwzalev7fs99yze2irk 1062457 1062456 2026-04-17T07:10:29Z Flaverius 21322 1062457 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun de rekonstrueerte [[oorindoeuropääsche Spraak]] af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt Warren, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele [[Iraansche Spraken|iraansche]] Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat plattdüütsche „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Datei:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|thumb|Lannen, wo Spraken vun de dree Höövdgruppen vun de slaavsche Spraakfamilie snackt warrt (de baltischen Spraken sünd nich op dat Koort).]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaavsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltschen [[Ooldprüüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolitsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ok wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Datei:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|right|De Utbreeden vun de vör-röömsche Bronzetietkultur, de villicht as Sprekers vun dat Oorgermaansch ansahn warrt.]] De germaansche Spraakfamilie omvat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Dütsch, Friesisch un [[Nederlannsch (Spraak)|nederlannsch]], de [[Noordische Spraken|noordgermaanschen Spraken]] ut [[Ooldnoordisch]] hervörgahn, dorunner [[Islannsch (Spraak)|islannsch]], [[Noorsch (Spraak)|noorsch]], Daansch, [[Sweedsch (Spraak)|sweedsch]] un [[Färöisch (Spraak)|färöisch]], un de utstörven oostgermaanschen Spraken, bloots överlevert dör [[Gotisch (Spraak)|gotisch]]. De germaanschen Spraken sünd dör de [[germaansche Luudverschuven]] kennteken, de dat ooriindoeuropäische stimmte Konsonanten **b, **d, **g to oorgermaansch *p, *t, *k afstimmt hett, de stimmte aspirierten Konsonanten *bh, *dh, *gh to *b, *d, *g wurrn, un de unstimmten Konsonanten **p, **t, **k to de [[Frikativ]]en *f, *þ, *x wurrn.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakgebiet warrt in dat süüdliche Skandinavien, an de poolsche un düütsche Oostseeküst, sowat as an de friesische un nederlannsche Noordseeküst vermoodt. Villicht kann de [[Enkelgrafkultur]] in Dänemark üm 2500 v. Chr. de eersten indoeuropäischen Sprekers in Skandinavien wesen, de sik to de noordische Bronzetietkulturen ontwikkelt hebbt, de villicht dat oorgermaansche Volk representeren.<ref>Ek ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<nowiki><ref>Beekes 1995, S. 22.</nowiki></ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmerspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „Trümmerspraken“. Dat sünd Spraken de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt.Bloots in [[Korpussprak|Fragmenten]] överlevert sünd disse Spraken, de seker to de indoeuropäische Spraakfamilie höört, man ehr genaue Toornen to anner Spraken is ümstrieden: * [[Illyrische Spraak|Illyrisch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaanische) * [[Lusitanische Spraak|Lusitanisch]] † (villicht keltisch oder keltisch nah verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht nah an’t Grieksch) * [[Messapische Spraak|Messapisch]] † (villicht nah an’t Illyrisch) * [[Phrygische Spraak|Phrygisch]] † (wieset Gemeensaamkeiden mit Grieksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikulische Spraak|Sikulisch]] † (villicht italisch) * [[Thrakische Spraak|Thrakisch]] † (mit Dialekten as Dakisch, Getisch, Moesisch) * [[Venetische Spraak|Venetisch]] † (villicht to de italischen Spraken höörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreeden == {{See also|List of Indo-European languages}} [[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=En indoeuropäische Spraak is de Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich un Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich man Minderheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=En indoeuropäische Spraak is Kultur- oder Tweedsprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=En indoeuropäische Spraak warrt nich wiet verbreedt snackt}}]] [[Datei:Map-Romance Language World.png|thumb|upright=1.55|Romaansche Spraken in de Welt]] In’t 21. Johrhunnert warrt indoeuropäische Spraken vun Milliarden Minschen as Moder-Spraak snackt över all Kontinenten.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is mit Afstand de gröttste Spraakfamilie. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd teihn indoeuropäisch, dorünner [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustani]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Französische Spraak|Französch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjabi]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerten Millionen Minschen lehrt indoeuropäische Spraken ok as Tweed- oder Drittsprak. Alleen Engelsch hett rund 600 Millionen Lerner weltwiet.<ref>Ethnologue: English.</ref> De grote Verbreeden vun disse Spraakfamilie hangt tosamen mit meerdere Faktoren: de [[indoeuropäische Wanderungen]], de Verbreeden vun indoeuropäische Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völker as [[Indo-Arier]], [[Iranische Völker]], [[Kelten]], [[Griechen]], [[Römisches Reich|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebben in vele Gegenden fröhere [[pre-indoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Deelen vun den [[Naher Osten|Nahen Oosten]] un [[Nordafrika]] sünd awer noch [[Semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[Kaukasische Spraken]]. In Europa sünd ok nich-indoeuropäische Spraken as de [[Uralische Spraken]] (z. B. Ungarisch, Finnisch, Estnisch) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] erhollen bleven. Al vör de Erkenntnis vun de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropäische Völker kulturell un spraaklich grote Deelen vun Europa un Westasien domineert. To Tieden vun de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indo-Arier al große Gebieden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitisch, Dravidisch, Kaukasisch un Uralisch bestahn. En niege Höhepunkt vun de Verbreeden keem in de fröhe Nieg Tied dör de europäische Expansion in de [[Age of Discovery|Entdeckungszeit]] un de starke Bevölkerungswachs in den [[Indische Subkontinent]]. Dör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropäische Spraken ok in de [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Hüt sünd indoeuropäische Spraken oft Amtsspraken, ok in Lannen, wo se nich de oorsprüngliche Spraken sünd. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropäisch, un besünners Engelsch hett sik to en globale Verkehrsspraak (''lingua franca'') ontwikkelt. == Oorindoeuropääsch Spraak un Kultur == === Grundspraak === De Grundspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is dör Vergliek vun de Spraken rekonstrueert, de dorut hervörgahn sünd. Dör den Vergliek vun all bekende levende un utstörven indoeuropäische Spraken hett man en grote Tall vun [[Gemeensamwöör]] (Wörtels un Stammen), en gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un en gemeensame [[Syntaks]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Fonologie ==== De följgenden Konsonanten sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | Labiaal ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Klusil ! <small>unstimmt</small> | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! <small>stimmt</small> | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! <small>aspireert</small> | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Likvid | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers hett dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed maakt twüschen stimmte, aspireerte un unstimmte Klusilen, man lever twüschen unstimmt, ejektiv un unstimmt aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreters vun de sogenaamde „Glottaltheorie“, de eerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslagen wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in en poor Wöör rekonstrueert warrn un kunn villicht en Leenwoort wesen. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokalische Varianten vun de Halvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} '''Ablaut''' In’t Oorindoeuropääsche geef dat en Prozess, de as Ablaut nöömt warrt, wo de Vokaal in en Woort na de Böögen variieren kunn. Dör Ablaut kann dat sülve Woort mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogor ganz ahn Vokaal vörkamen, wo denn en Konsonant sillabisch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moderne indoeuropäische Spraken, to’n Bispeel in starke Verben as ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. Man snackt vun fief Stufen: Nulstufe („Ø“) un Vullstufe (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | nul | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat följgende Bispeel wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneert un wo de Reflexen in’t Grieksch utsähn: :{| class="wikitable" |- | ablautstufe | oorindoeuropääsch | grieksch | grieksch (translitereert) | Bedüden |- | e-stufe (vullstufe) | {{unicode|*ph₂-'''tér'''-m̥}} | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | lang e-stufe | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell so ansahn, dat dat dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en harr: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. En Deel Forschers seht dorin, dat hittitisch bloots twee Geslachten hett, en Teken dorför, dat dat in en fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geef dree Tallen: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un hadden disse [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dor geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stammen (as in slaavsche Spraken un Grieksch). De Verben wurrn in dree Personen un – as de Substantiven – in dree Tallen böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde thematische Böögen (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Oole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultur === Dör Rekonstruktschoon vun dat Woordschatt vun de Oorspraak kann man Kenntnis över de Kultur vun de Oorindoeuropäers winnen. Dat gifft hunnerten Wöör, de in de meeste oder in en breede Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Mett“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Korn (as Gerst, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „sääen“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Swert“ * *''lonkos'' „Bogen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Orm“ un „Boomrind“ (Bork) höört dor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op en Kultur, de as Hirten lebte, mit besünners Wulldören un Veh, un de ok en eenvoudig Landbruuk kannte. Se hadden Kenntnis vun Peerden un bruken Wagens mit Räder för [[Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ok anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueeren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sossiale Bruken un poetische [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers hadden wierschienlich meerdere Götter, dorünner en männlichen Himmelgott *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leeft wieder in: * Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́'' * Grieksch ''Zeùs patēr'' * Latien ''Jupiter'' * Urgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den nordischen Gott [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peerden spielden en wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religionsforscher [[Georges Dumézil]] meende, dat dat en dreeledige Gesellschaft (Priesters, Kriegers, Arbeiders) geven hett. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansahn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] llr1tseashfpmqgzcnbtps150yzyft9 1062458 1062457 2026-04-17T07:13:08Z Flaverius 21322 1062458 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun de rekonstrueerte [[oorindoeuropääsche Spraak]] af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt Warren, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele [[Iraansche Spraken|iraansche]] Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat plattdüütsche „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Bild:Balto-Slavic.svg|duum|Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön)]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche [[Ooldprüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolietsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ook wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Datei:Pre-roman iron age (map).PNG|thumb|right|De Utbreeden vun de vör-röömsche Bronzetietkultur, de villicht as Sprekers vun dat Oorgermaansch ansahn warrt.]] De germaansche Spraakfamilie omvat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Dütsch, Friesisch un [[Nederlannsch (Spraak)|nederlannsch]], de [[Noordische Spraken|noordgermaanschen Spraken]] ut [[Ooldnoordisch]] hervörgahn, dorunner [[Islannsch (Spraak)|islannsch]], [[Noorsch (Spraak)|noorsch]], Daansch, [[Sweedsch (Spraak)|sweedsch]] un [[Färöisch (Spraak)|färöisch]], un de utstörven oostgermaanschen Spraken, bloots överlevert dör [[Gotisch (Spraak)|gotisch]]. De germaanschen Spraken sünd dör de [[germaansche Luudverschuven]] kennteken, de dat ooriindoeuropäische stimmte Konsonanten **b, **d, **g to oorgermaansch *p, *t, *k afstimmt hett, de stimmte aspirierten Konsonanten *bh, *dh, *gh to *b, *d, *g wurrn, un de unstimmten Konsonanten **p, **t, **k to de [[Frikativ]]en *f, *þ, *x wurrn.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakgebiet warrt in dat süüdliche Skandinavien, an de poolsche un düütsche Oostseeküst, sowat as an de friesische un nederlannsche Noordseeküst vermoodt. Villicht kann de [[Enkelgrafkultur]] in Dänemark üm 2500 v. Chr. de eersten indoeuropäischen Sprekers in Skandinavien wesen, de sik to de noordische Bronzetietkulturen ontwikkelt hebbt, de villicht dat oorgermaansche Volk representeren.<ref>Ek ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<nowiki><ref>Beekes 1995, S. 22.</nowiki></ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmerspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „Trümmerspraken“. Dat sünd Spraken de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt.Bloots in [[Korpussprak|Fragmenten]] överlevert sünd disse Spraken, de seker to de indoeuropäische Spraakfamilie höört, man ehr genaue Toornen to anner Spraken is ümstrieden: * [[Illyrische Spraak|Illyrisch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaanische) * [[Lusitanische Spraak|Lusitanisch]] † (villicht keltisch oder keltisch nah verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht nah an’t Grieksch) * [[Messapische Spraak|Messapisch]] † (villicht nah an’t Illyrisch) * [[Phrygische Spraak|Phrygisch]] † (wieset Gemeensaamkeiden mit Grieksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikulische Spraak|Sikulisch]] † (villicht italisch) * [[Thrakische Spraak|Thrakisch]] † (mit Dialekten as Dakisch, Getisch, Moesisch) * [[Venetische Spraak|Venetisch]] † (villicht to de italischen Spraken höörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreeden == {{See also|List of Indo-European languages}} [[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=En indoeuropäische Spraak is de Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich un Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich man Minderheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=En indoeuropäische Spraak is Kultur- oder Tweedsprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=En indoeuropäische Spraak warrt nich wiet verbreedt snackt}}]] [[Datei:Map-Romance Language World.png|thumb|upright=1.55|Romaansche Spraken in de Welt]] In’t 21. Johrhunnert warrt indoeuropäische Spraken vun Milliarden Minschen as Moder-Spraak snackt över all Kontinenten.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is mit Afstand de gröttste Spraakfamilie. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd teihn indoeuropäisch, dorünner [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustani]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Französische Spraak|Französch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjabi]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerten Millionen Minschen lehrt indoeuropäische Spraken ok as Tweed- oder Drittsprak. Alleen Engelsch hett rund 600 Millionen Lerner weltwiet.<ref>Ethnologue: English.</ref> De grote Verbreeden vun disse Spraakfamilie hangt tosamen mit meerdere Faktoren: de [[indoeuropäische Wanderungen]], de Verbreeden vun indoeuropäische Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völker as [[Indo-Arier]], [[Iranische Völker]], [[Kelten]], [[Griechen]], [[Römisches Reich|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebben in vele Gegenden fröhere [[pre-indoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Deelen vun den [[Naher Osten|Nahen Oosten]] un [[Nordafrika]] sünd awer noch [[Semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[Kaukasische Spraken]]. In Europa sünd ok nich-indoeuropäische Spraken as de [[Uralische Spraken]] (z. B. Ungarisch, Finnisch, Estnisch) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] erhollen bleven. Al vör de Erkenntnis vun de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropäische Völker kulturell un spraaklich grote Deelen vun Europa un Westasien domineert. To Tieden vun de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indo-Arier al große Gebieden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitisch, Dravidisch, Kaukasisch un Uralisch bestahn. En niege Höhepunkt vun de Verbreeden keem in de fröhe Nieg Tied dör de europäische Expansion in de [[Age of Discovery|Entdeckungszeit]] un de starke Bevölkerungswachs in den [[Indische Subkontinent]]. Dör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropäische Spraken ok in de [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Hüt sünd indoeuropäische Spraken oft Amtsspraken, ok in Lannen, wo se nich de oorsprüngliche Spraken sünd. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropäisch, un besünners Engelsch hett sik to en globale Verkehrsspraak (''lingua franca'') ontwikkelt. == Oorindoeuropääsch Spraak un Kultur == === Grundspraak === De Grundspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is dör Vergliek vun de Spraken rekonstrueert, de dorut hervörgahn sünd. Dör den Vergliek vun all bekende levende un utstörven indoeuropäische Spraken hett man en grote Tall vun [[Gemeensamwöör]] (Wörtels un Stammen), en gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un en gemeensame [[Syntaks]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Fonologie ==== De följgenden Konsonanten sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | Labiaal ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Klusil ! <small>unstimmt</small> | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! <small>stimmt</small> | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! <small>aspireert</small> | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Likvid | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers hett dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed maakt twüschen stimmte, aspireerte un unstimmte Klusilen, man lever twüschen unstimmt, ejektiv un unstimmt aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreters vun de sogenaamde „Glottaltheorie“, de eerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslagen wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in en poor Wöör rekonstrueert warrn un kunn villicht en Leenwoort wesen. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokalische Varianten vun de Halvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} '''Ablaut''' In’t Oorindoeuropääsche geef dat en Prozess, de as Ablaut nöömt warrt, wo de Vokaal in en Woort na de Böögen variieren kunn. Dör Ablaut kann dat sülve Woort mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogor ganz ahn Vokaal vörkamen, wo denn en Konsonant sillabisch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moderne indoeuropäische Spraken, to’n Bispeel in starke Verben as ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. Man snackt vun fief Stufen: Nulstufe („Ø“) un Vullstufe (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | nul | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat följgende Bispeel wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneert un wo de Reflexen in’t Grieksch utsähn: :{| class="wikitable" |- | ablautstufe | oorindoeuropääsch | grieksch | grieksch (translitereert) | Bedüden |- | e-stufe (vullstufe) | {{unicode|*ph₂-'''tér'''-m̥}} | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | lang e-stufe | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell so ansahn, dat dat dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en harr: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. En Deel Forschers seht dorin, dat hittitisch bloots twee Geslachten hett, en Teken dorför, dat dat in en fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geef dree Tallen: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un hadden disse [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dor geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stammen (as in slaavsche Spraken un Grieksch). De Verben wurrn in dree Personen un – as de Substantiven – in dree Tallen böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde thematische Böögen (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Oole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultur === Dör Rekonstruktschoon vun dat Woordschatt vun de Oorspraak kann man Kenntnis över de Kultur vun de Oorindoeuropäers winnen. Dat gifft hunnerten Wöör, de in de meeste oder in en breede Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Mett“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Korn (as Gerst, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „sääen“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Swert“ * *''lonkos'' „Bogen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Orm“ un „Boomrind“ (Bork) höört dor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op en Kultur, de as Hirten lebte, mit besünners Wulldören un Veh, un de ok en eenvoudig Landbruuk kannte. Se hadden Kenntnis vun Peerden un bruken Wagens mit Räder för [[Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ok anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueeren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sossiale Bruken un poetische [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers hadden wierschienlich meerdere Götter, dorünner en männlichen Himmelgott *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leeft wieder in: * Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́'' * Grieksch ''Zeùs patēr'' * Latien ''Jupiter'' * Urgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den nordischen Gott [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peerden spielden en wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religionsforscher [[Georges Dumézil]] meende, dat dat en dreeledige Gesellschaft (Priesters, Kriegers, Arbeiders) geven hett. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansahn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] hxd2bqmni74xbzeyr9co3uy61cx8zd5 1062459 1062458 2026-04-17T07:27:43Z Flaverius 21322 1062459 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun de rekonstrueerte [[oorindoeuropääsche Spraak]] af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt Warren, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele [[Iraansche Spraken|iraansche]] Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat plattdüütsche „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Bild:Balto-Slavic.svg|duum|Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön)]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche [[Ooldprüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolietsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ook wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Bild:Germanic-speaking areas in Europe.png|duum|Germaansche Spraken in Europa vundaag]] De [[Germaansche Spraken|germaanschen Spraken]] ümfaat de [[Westgermaansche Spraken|westgermaanschen]] Spraken as [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]], Plattdüütsch, [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un [[Freesche Spraken|Freesch]], [[Noordgermaansche Spraken|noordgermaansche]] Spraken, de uut’n [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]] ranwussen, so as [[Ieslannsche Spraak|Ieslandsch]], [[Norweegsche Spraak|Norweegsch]], [[Däänsche Spraak|Däänsch]], [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]] un [[Färöösche Spraak|Färöösch]], un de utstorven [[Oostgermaansche Spraken|oostgermaanschen]] Spraken, vun de wi bloots dat [[Gootsche Spraak|Gootsche]] in längeren Texten överlevert hebbt. Kennteken för’t Germaansche is de [[Eerste germaansche Luudwannel|germaansche Luudwannel]], de dat oorindoeuropääsche Konsonatensysteem verschaven het (*''b'', *''d, *''g'' to [[Oorgermaansche Spraak|oorgermaansch]] *''p'', *''t'', *''k''; *''b^h'', *''d^h'', *''g^h'' to *''b'', *''d'', *''g''; *''p'', *''t'', *''k'' to *''f'', *''þ'', *''x'').<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakrebeed warrt in dat süüdliche [[Skandinavien]] un vun de [[Polen|poolsche]] un [[Düütschland|düütsche]] Oostseeküst bet an de freesche un nederlandsche Noordseeküst vermoodt.<ref>Ekkehard Konig, Johan van der Auwera:''The Germanic Languages''. Routledge 1994.</ref> ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmerspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „Trümmerspraken“. Dat sünd Spraken de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt.Bloots in [[Korpussprak|Fragmenten]] överlevert sünd disse Spraken, de seker to de indoeuropäische Spraakfamilie höört, man ehr genaue Toornen to anner Spraken is ümstrieden: * [[Illyrische Spraak|Illyrisch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaanische) * [[Lusitanische Spraak|Lusitanisch]] † (villicht keltisch oder keltisch nah verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht nah an’t Grieksch) * [[Messapische Spraak|Messapisch]] † (villicht nah an’t Illyrisch) * [[Phrygische Spraak|Phrygisch]] † (wieset Gemeensaamkeiden mit Grieksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikulische Spraak|Sikulisch]] † (villicht italisch) * [[Thrakische Spraak|Thrakisch]] † (mit Dialekten as Dakisch, Getisch, Moesisch) * [[Venetische Spraak|Venetisch]] † (villicht to de italischen Spraken höörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreeden == {{See also|List of Indo-European languages}} [[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=En indoeuropäische Spraak is de Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich un Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich man Minderheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=En indoeuropäische Spraak is Kultur- oder Tweedsprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=En indoeuropäische Spraak warrt nich wiet verbreedt snackt}}]] [[Datei:Map-Romance Language World.png|thumb|upright=1.55|Romaansche Spraken in de Welt]] In’t 21. Johrhunnert warrt indoeuropäische Spraken vun Milliarden Minschen as Moder-Spraak snackt över all Kontinenten.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is mit Afstand de gröttste Spraakfamilie. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd teihn indoeuropäisch, dorünner [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustani]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Französische Spraak|Französch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjabi]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerten Millionen Minschen lehrt indoeuropäische Spraken ok as Tweed- oder Drittsprak. Alleen Engelsch hett rund 600 Millionen Lerner weltwiet.<ref>Ethnologue: English.</ref> De grote Verbreeden vun disse Spraakfamilie hangt tosamen mit meerdere Faktoren: de [[indoeuropäische Wanderungen]], de Verbreeden vun indoeuropäische Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völker as [[Indo-Arier]], [[Iranische Völker]], [[Kelten]], [[Griechen]], [[Römisches Reich|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebben in vele Gegenden fröhere [[pre-indoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Deelen vun den [[Naher Osten|Nahen Oosten]] un [[Nordafrika]] sünd awer noch [[Semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[Kaukasische Spraken]]. In Europa sünd ok nich-indoeuropäische Spraken as de [[Uralische Spraken]] (z. B. Ungarisch, Finnisch, Estnisch) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] erhollen bleven. Al vör de Erkenntnis vun de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropäische Völker kulturell un spraaklich grote Deelen vun Europa un Westasien domineert. To Tieden vun de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indo-Arier al große Gebieden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitisch, Dravidisch, Kaukasisch un Uralisch bestahn. En niege Höhepunkt vun de Verbreeden keem in de fröhe Nieg Tied dör de europäische Expansion in de [[Age of Discovery|Entdeckungszeit]] un de starke Bevölkerungswachs in den [[Indische Subkontinent]]. Dör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropäische Spraken ok in de [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Hüt sünd indoeuropäische Spraken oft Amtsspraken, ok in Lannen, wo se nich de oorsprüngliche Spraken sünd. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropäisch, un besünners Engelsch hett sik to en globale Verkehrsspraak (''lingua franca'') ontwikkelt. == Oorindoeuropääsch Spraak un Kultur == === Grundspraak === De Grundspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is dör Vergliek vun de Spraken rekonstrueert, de dorut hervörgahn sünd. Dör den Vergliek vun all bekende levende un utstörven indoeuropäische Spraken hett man en grote Tall vun [[Gemeensamwöör]] (Wörtels un Stammen), en gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un en gemeensame [[Syntaks]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Fonologie ==== De följgenden Konsonanten sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | Labiaal ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Klusil ! <small>unstimmt</small> | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! <small>stimmt</small> | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! <small>aspireert</small> | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Likvid | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers hett dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed maakt twüschen stimmte, aspireerte un unstimmte Klusilen, man lever twüschen unstimmt, ejektiv un unstimmt aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreters vun de sogenaamde „Glottaltheorie“, de eerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslagen wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in en poor Wöör rekonstrueert warrn un kunn villicht en Leenwoort wesen. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokalische Varianten vun de Halvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} '''Ablaut''' In’t Oorindoeuropääsche geef dat en Prozess, de as Ablaut nöömt warrt, wo de Vokaal in en Woort na de Böögen variieren kunn. Dör Ablaut kann dat sülve Woort mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogor ganz ahn Vokaal vörkamen, wo denn en Konsonant sillabisch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moderne indoeuropäische Spraken, to’n Bispeel in starke Verben as ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. Man snackt vun fief Stufen: Nulstufe („Ø“) un Vullstufe (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | nul | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat följgende Bispeel wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneert un wo de Reflexen in’t Grieksch utsähn: :{| class="wikitable" |- | ablautstufe | oorindoeuropääsch | grieksch | grieksch (translitereert) | Bedüden |- | e-stufe (vullstufe) | {{unicode|*ph₂-'''tér'''-m̥}} | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | lang e-stufe | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell so ansahn, dat dat dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en harr: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. En Deel Forschers seht dorin, dat hittitisch bloots twee Geslachten hett, en Teken dorför, dat dat in en fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geef dree Tallen: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un hadden disse [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dor geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stammen (as in slaavsche Spraken un Grieksch). De Verben wurrn in dree Personen un – as de Substantiven – in dree Tallen böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde thematische Böögen (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Oole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultur === Dör Rekonstruktschoon vun dat Woordschatt vun de Oorspraak kann man Kenntnis över de Kultur vun de Oorindoeuropäers winnen. Dat gifft hunnerten Wöör, de in de meeste oder in en breede Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Mett“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Korn (as Gerst, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „sääen“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Swert“ * *''lonkos'' „Bogen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Orm“ un „Boomrind“ (Bork) höört dor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op en Kultur, de as Hirten lebte, mit besünners Wulldören un Veh, un de ok en eenvoudig Landbruuk kannte. Se hadden Kenntnis vun Peerden un bruken Wagens mit Räder för [[Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ok anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueeren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sossiale Bruken un poetische [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers hadden wierschienlich meerdere Götter, dorünner en männlichen Himmelgott *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leeft wieder in: * Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́'' * Grieksch ''Zeùs patēr'' * Latien ''Jupiter'' * Urgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den nordischen Gott [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peerden spielden en wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religionsforscher [[Georges Dumézil]] meende, dat dat en dreeledige Gesellschaft (Priesters, Kriegers, Arbeiders) geven hett. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansahn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] jryp8ku1ni8coyv3tue6so990oibkv1 1062460 1062459 2026-04-17T07:29:17Z Flaverius 21322 /* Germaansch */ 1062460 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun de rekonstrueerte [[oorindoeuropääsche Spraak]] af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt Warren, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele [[Iraansche Spraken|iraansche]] Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat plattdüütsche „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Bild:Balto-Slavic.svg|duum|Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön)]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche [[Ooldprüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolietsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ook wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Bild:Germanic-speaking areas in Europe.png|duum|Germaansche Spraken in Europa vundaag]] De [[Germaansche Spraken|germaanschen Spraken]] ümfaat de [[Westgermaansche Spraken|westgermaanschen]] Spraken as [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]], Plattdüütsch, [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un [[Freesche Spraken|Freesch]], [[Noordgermaansche Spraken|noordgermaansche]] Spraken, de uut’n [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]] ranwussen, so as [[Ieslannsche Spraak|Ieslandsch]], [[Norweegsche Spraak|Norweegsch]], [[Däänsche Spraak|Däänsch]], [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]] un [[Färöösche Spraak|Färöösch]], un de utstorven [[Oostgermaansche Spraken|oostgermaanschen]] Spraken, vun de wi bloots dat [[Gootsche Spraak|Gootsche]] in längeren Texten överlevert hebbt. Kennteken för’t Germaansche is de [[Eerste germaansche Luudwannel|germaansche Luudwannel]], de dat oorindoeuropääsche Konsonatensysteem verschaven het (*''b'', *''d'', *''g'' to [[Oorgermaansche Spraak|oorgermaansch]] *''p'', *''t'', *''k''; *''b^h'', *''d^h'', *''g^h'' to *''b'', *''d'', *''g''; *''p'', *''t'', *''k'' to *''f'', *''þ'', *''x'').<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakrebeed warrt in dat süüdliche [[Skandinavien]] un vun de [[Polen|poolsche]] un [[Düütschland|düütsche]] [[Oostsee]]küst bet an de freesche un nederlandsche [[Noordsee]]küst vermoodt.<ref>Ekkehard Konig, Johan van der Auwera:''The Germanic Languages''. Routledge 1994.</ref> ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Oldmakedoonsche Spraak|Oldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] in [[Lüttasien]] snackt, un dat warrt vun Beekes as en egenstännige Telg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken.<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> Faken warrt dat ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche, ankeken.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ok verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] [[Oskische Spraak|Oskisch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]] – un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinsche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Oskisch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Oskisch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Oskisch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Datei:Indoarische Sprachen Gruppen.png|thumb|Dat Rebeed vun de verscheden indo-arischen Spraken op de [[Indsch Subkontinent|indsche Subkontinent]] vundaag. De iraanschen Spraken un Nuristanspraken sünd nich mit afbillt.]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristanspraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengali]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i, a, u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“, un se seen sik as eddeler as eer Navers. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galicien (Spanien)|Galicien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Brythoonsche Spraken|brythoonschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de brythoonschen Spraken tohoop mit dat Gallsche, dat ook {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen de goideelschen Spraken gemeensaam mit dat Keltibeersche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmerspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „Trümmerspraken“. Dat sünd Spraken de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt.Bloots in [[Korpussprak|Fragmenten]] överlevert sünd disse Spraken, de seker to de indoeuropäische Spraakfamilie höört, man ehr genaue Toornen to anner Spraken is ümstrieden: * [[Illyrische Spraak|Illyrisch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaanische) * [[Lusitanische Spraak|Lusitanisch]] † (villicht keltisch oder keltisch nah verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht nah an’t Grieksch) * [[Messapische Spraak|Messapisch]] † (villicht nah an’t Illyrisch) * [[Phrygische Spraak|Phrygisch]] † (wieset Gemeensaamkeiden mit Grieksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikulische Spraak|Sikulisch]] † (villicht italisch) * [[Thrakische Spraak|Thrakisch]] † (mit Dialekten as Dakisch, Getisch, Moesisch) * [[Venetische Spraak|Venetisch]] † (villicht to de italischen Spraken höörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreeden == {{See also|List of Indo-European languages}} [[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=En indoeuropäische Spraak is de Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich un Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich man Minderheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=En indoeuropäische Spraak is Kultur- oder Tweedsprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=En indoeuropäische Spraak warrt nich wiet verbreedt snackt}}]] [[Datei:Map-Romance Language World.png|thumb|upright=1.55|Romaansche Spraken in de Welt]] In’t 21. Johrhunnert warrt indoeuropäische Spraken vun Milliarden Minschen as Moder-Spraak snackt över all Kontinenten.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is mit Afstand de gröttste Spraakfamilie. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd teihn indoeuropäisch, dorünner [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustani]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Französische Spraak|Französch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjabi]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerten Millionen Minschen lehrt indoeuropäische Spraken ok as Tweed- oder Drittsprak. Alleen Engelsch hett rund 600 Millionen Lerner weltwiet.<ref>Ethnologue: English.</ref> De grote Verbreeden vun disse Spraakfamilie hangt tosamen mit meerdere Faktoren: de [[indoeuropäische Wanderungen]], de Verbreeden vun indoeuropäische Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völker as [[Indo-Arier]], [[Iranische Völker]], [[Kelten]], [[Griechen]], [[Römisches Reich|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebben in vele Gegenden fröhere [[pre-indoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Deelen vun den [[Naher Osten|Nahen Oosten]] un [[Nordafrika]] sünd awer noch [[Semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[Kaukasische Spraken]]. In Europa sünd ok nich-indoeuropäische Spraken as de [[Uralische Spraken]] (z. B. Ungarisch, Finnisch, Estnisch) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] erhollen bleven. Al vör de Erkenntnis vun de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropäische Völker kulturell un spraaklich grote Deelen vun Europa un Westasien domineert. To Tieden vun de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indo-Arier al große Gebieden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitisch, Dravidisch, Kaukasisch un Uralisch bestahn. En niege Höhepunkt vun de Verbreeden keem in de fröhe Nieg Tied dör de europäische Expansion in de [[Age of Discovery|Entdeckungszeit]] un de starke Bevölkerungswachs in den [[Indische Subkontinent]]. Dör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropäische Spraken ok in de [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Hüt sünd indoeuropäische Spraken oft Amtsspraken, ok in Lannen, wo se nich de oorsprüngliche Spraken sünd. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropäisch, un besünners Engelsch hett sik to en globale Verkehrsspraak (''lingua franca'') ontwikkelt. == Oorindoeuropääsch Spraak un Kultur == === Grundspraak === De Grundspraak, dat so nöömde Oorindoeuropääsch (oder „Protoindoeuropääsch“), is dör Vergliek vun de Spraken rekonstrueert, de dorut hervörgahn sünd. Dör den Vergliek vun all bekende levende un utstörven indoeuropäische Spraken hett man en grote Tall vun [[Gemeensamwöör]] (Wörtels un Stammen), en gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un en gemeensame [[Syntaks]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Fonologie ==== De följgenden Konsonanten sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | Labiaal ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Klusil ! <small>unstimmt</small> | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! <small>stimmt</small> | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! <small>aspireert</small> | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Likvid | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers hett dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed maakt twüschen stimmte, aspireerte un unstimmte Klusilen, man lever twüschen unstimmt, ejektiv un unstimmt aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreters vun de sogenaamde „Glottaltheorie“, de eerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslagen wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in en poor Wöör rekonstrueert warrn un kunn villicht en Leenwoort wesen. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokalische Varianten vun de Halvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vörtong ! Achtertong |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halfapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} '''Ablaut''' In’t Oorindoeuropääsche geef dat en Prozess, de as Ablaut nöömt warrt, wo de Vokaal in en Woort na de Böögen variieren kunn. Dör Ablaut kann dat sülve Woort mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogor ganz ahn Vokaal vörkamen, wo denn en Konsonant sillabisch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moderne indoeuropäische Spraken, to’n Bispeel in starke Verben as ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. Man snackt vun fief Stufen: Nulstufe („Ø“) un Vullstufe (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | nul | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat följgende Bispeel wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneert un wo de Reflexen in’t Grieksch utsähn: :{| class="wikitable" |- | ablautstufe | oorindoeuropääsch | grieksch | grieksch (translitereert) | Bedüden |- | e-stufe (vullstufe) | {{unicode|*ph₂-'''tér'''-m̥}} | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | lang e-stufe | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell so ansahn, dat dat dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en harr: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. En Deel Forschers seht dorin, dat hittitisch bloots twee Geslachten hett, en Teken dorför, dat dat in en fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geef dree Tallen: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un hadden disse [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dor geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stammen (as in slaavsche Spraken un Grieksch). De Verben wurrn in dree Personen un – as de Substantiven – in dree Tallen böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde thematische Böögen (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Oole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultur === Dör Rekonstruktschoon vun dat Woordschatt vun de Oorspraak kann man Kenntnis över de Kultur vun de Oorindoeuropäers winnen. Dat gifft hunnerten Wöör, de in de meeste oder in en breede Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Mett“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Korn (as Gerst, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „sääen“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Swert“ * *''lonkos'' „Bogen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Orm“ un „Boomrind“ (Bork) höört dor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op en Kultur, de as Hirten lebte, mit besünners Wulldören un Veh, un de ok en eenvoudig Landbruuk kannte. Se hadden Kenntnis vun Peerden un bruken Wagens mit Räder för [[Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ok anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueeren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sossiale Bruken un poetische [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers hadden wierschienlich meerdere Götter, dorünner en männlichen Himmelgott *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leeft wieder in: * Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́'' * Grieksch ''Zeùs patēr'' * Latien ''Jupiter'' * Urgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den nordischen Gott [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peerden spielden en wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religionsforscher [[Georges Dumézil]] meende, dat dat en dreeledige Gesellschaft (Priesters, Kriegers, Arbeiders) geven hett. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansahn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indogermanische Sprachen|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfurt, 1999 (chronologische Grafik) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos der [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Göttingen]] zur [[Grammatik]] alter indogermanischen Sprachen (englisch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. Mit 406 Referenzen, 11 Graustufen- und Farbabbildungen im Text sowie Miniaturabbildungen aller 130 repräsentativen Radfunde, darunter neue Funde in Deutschland und Westchina. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bände. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990 (niederländisch). ** englisch: ''Comparative Indo-European Linguistics. An Introduction.'' 2. Auflage. Übersetzt von UvA Vertalers, Paul Gabriner. John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2011 (1. Auflage 1995), ISBN 1-55619-505-2. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Hrsg.: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reihe 1, Lehr- und Handbücher. Winter, Heidelberg 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Auflage Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., völlig neu bearbeitete Auflage. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5. Auflage. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne|Iohann [sic] Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, Heidelberg 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelisch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band 2, Nr. 2, 2008, S. 154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Hrsg.): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S. 17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat von [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] und [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S. 1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band 5, Nr. 1 (spring 1977), S. 55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unveränderter Nachdruck der ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7. Reihe, Historische und philosophische Abteilung, Band IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' Band 2, S. 45–95. Heidelberg 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S. 1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' Göttingen 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Hrsg.): ''Germanen und Indogermanen,'' 2. Band, S. 171–181. Heidelberg 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S. 301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton (NJ) 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft 1, 2015, S. 199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, München 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, Heidelberg 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6. jointly ed. by the Archaeological Institute of Hungarian Academy of Sciences and the Linguistic Institute of the University of Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (auch als Buch). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Hrsg.): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2. Auflage. University Press, Cambridge 1995 (1. Aufl. 1987), ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>Ã * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, Heidelberg 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), 185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: Varia neolithica III, 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschoplich Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. Das Werk findet sich nur in drei deutschen Uni-Bibliotheken. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] smepr7cgn5qtqjwq4iqfdthor2dchkw 0 34763 1062466 1053971 2026-04-17T11:56:19Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1062466 wikitext text/x-wiki [[Bild:Fc st pauli.jpg|thumb|Südlicher Ingangsberiek vun dat Millerntor-Stadion Mit steenernVereenswappen vör den Umbau 2007/08.]] De '''FC St. Pauli von 1910''' is en Sportvereen in [[Hamborg]], de mit dartein Afdeelen in ünnerscheedlich Disziplinen vun de Leistungs- un Breedensport aktiv is. De bi wieden bekannst un togliek liddmaatsstarksten Vereensafdeelen is de Football-Afdeelen vun de Mannlüüd, deren eerste Mannschap in de Saison 2009/10 in de [[2. Football-Bundsliga]] speel. Se speelt in dat [[Millerntor-Stadion]] wat up den [[Heiligengeistfeld]] in [[Hamborg-Sankt Pauli]] dicht bi de [[Reeperbahn]] liggt. To de Speeltied [[Football-Bundsliga 2010/2011|2011/11]] is de Vereen wedder upstegen in de [[Football-Bundsliga (Düütschland)|Eerste Bundsliga]]. == Afdeelen vun de Vereen == * Afdeelen Fördernde Liddmaaten (AFM - kiek Weblenken) * [[American Football]] ''(Sankt Pauli Buccaneers)'' * [[Blindenfootball]] bzw. [[Torball]] * [[Bowling]] * [[Boxsport]] * Football (Mannlüüd un Fruen (mit rund 1.100 Liddmaaten de tallenmäßig gröttste Aktivenafdeelen) * [[Handball]] * [[Kegeln]] * [[Radsport]] (''Fahrrad-Club St. Pauli'') * [[Rugby Union|Rugby]] ''(spoodriekste Afdeelen vun den FC St. Pauli)'' * [[Schach]] * [[Schiedsrichter (Sport)|Schiedsrichter]] * [[Dischfootball]] * [[Dischtennis]] * [[Triathlon]] Insgesamt hett de FC St. Pauli aktuell (Stand: Mai 2008) över 8.000 Vereensliddmaaten === Düütsch Football-Nationalspeler === * [[Alfred Beck|Alfred „Coppi“ Beck]] (1925–1994), 1 Lännerspeel/1 Dor * [[Karl Miller (Footballspeler)|Karl Miller]], 12 Lännerspelen 1941/42, de aber as Gastpeler för twee anner Clubs * [[Ingo Porges]], 1 Lännerspeel * [[Christian Rahn]], 2 Lännerspelen == Fans == Denn gifft dat noch de grote Grupp vun de Football-Fans. Dat gifft awer ok mannig veel von de Fans. Dor hett sik teemlich veele redige Organisatschoonen vun grunt (360 Fanklubs).<br /> Nu is in dat Jahr 2010 de FC St. Pauli Hunnert Johre oolt wurrn un de Fanklub 18auf12 hett to den Musikant ([[Christoph Brüx]] ut [[Hamborg]]) un en Dichter (Henning Knorr) seggt, se schülln ma tosamen en lütt [[Leed (Musik)|Leed]] schriewen. <br /> Dat nennt sük ''One Hundred Beers'', wat soveel heet wie Hunnert [[Beer (Drunk)|Beer]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.18auf12.de/exec/cdpromo/ |wayback=20080331015341 |text=Dat Leed op de Websteed vun’n Fanclub |archiv-bot=2026-03-14 01:47:53 InternetArchiveBot }} opropen an’n 14.November 2010</ref> == Literatur == * Bernd Carstensen: ''Hundert Jahre Fahrstuhlfahrt. Die Chronik des FC St. Pauli … alle Spiele aller Toren.'' Octopus, Münster 2006 ISBN 3-86582-382-3 * Uwe Dulias, Michael Schickel: ''1 : 0 am Millerntor. Der FC St. Pauli: Die Fans und ihre Mannschaft.'' 1989 ISBN 3-92-538754-4 * Fanladen St. Pauli (Hrsg.): ''15 Jahre Fanladen St. Pauli. 20 Jahre Politik im Stadion.'' Hamburg 2005² ISBN 3-00-016101-5 * Ronny Galczynski/Bernd Carstensen: ''FC St. Pauli Vereinsenzyklopädie.'' Die Werkstatt, Göttingen 2009 ISBN 978-3-89533-613-3 * Werner Langmaack: ''FC St. Pauli – Glaube, Liebe, Hoffnung.'' Georg Simader, Frankfurt/M. 1992, ISBN 3-927515-29-9 * René Martens: ''Wunder gibt es immer wieder.'' Die Werkstatt, Göttingen 2002 ISBN 3-89533-375-1 * Christoph Nagel/Michael Pahl: ''FC St. Pauli. Das Buch. Der Verein und sein Viertel.'' Unter Mitarbeit von Jörn Kreuzer und Janine Schemmer. Herausgegeben vom FC St. Pauli von 1910 e.V., Hoffmann und Campe, Hamburg 2009 ISBN 3-45550-098-6 * Christoph Ruf: ''Die Untoten vom Millerntor. Der Selbstmord des FC St. Pauli und dessen lebendige Fans.'' PapyRossa, Köln 2005³ ISBN 3-89438-310-0 * Brigitta Schmidt-Lauber (Hrsg.): ''FC St. Pauli. Zur Ethnographie eines Vereins.'' Lit, Münster 2003 ISBN 3-8258-7006-5 * Mike Glindmeier/Folke Havekost/Sven Klein: ''St. Pauli ist die einzige Möglichkeit'' , Papyrossa Verlag, Köln 2009 ISBN 978-3-89438-417-3 == Weblenken == {{Commons|Category:FC St. Pauli|FC St. Pauli}} * [http://www.fcstpauli.com Hochdüütsch Sied vun dan „FC St. Pauli” ] * [https://web.archive.org/web/20141105025801/http://www.fcstpauli-afm.de/ Hochdüütsch Sied vun dan „AFM im FC St. Pauli”] == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Hamborg|St. Pauli, FC]] [[Kategorie:Sportvereen|St. Pauli, FC]] [[Kategorie:Footballvereen|St. Pauli, FC]] hdnbq5cp428xh8y3drvjdamli20801f 3 46996 1062452 533053 2026-04-17T05:28:57Z Itti 3208 Itti hett de Siet [[Bruker Diskuschoon:Josshh]] na [[Bruker Diskuschoon:Jhna.226]] verschaven: Seite während der Umbenennung des Benutzers „[[Special:CentralAuth/Josshh|Josshh]]“ in „[[Special:CentralAuth/Jhna.226|Jhna.226]]“ automatisch verschoben 533053 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome-body|realName=|name=Josshh}} -- 00:39, 24. Aug. 2011 (CEST) qx7x646bibxhu3isoby8hhnrnofsian 0 56666 1062450 1056299 2026-04-16T23:17:03Z Varlaam 7222 1062450 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} '''Ludwig XIV.''' (Up [[Franzöösch]] ''Louis XIV'', ''Louis le Grand''; * [[5. September]] [[1638]] in [[Saint-Germain-en-Laye]]; † [[1. September]] [[1715]] in [[Versailles]]) weer vun [[1643]] af an König vun [[Frankriek]] un [[Königriek Navarra|Navarra]]. He hett den Ehrennaam „De Sunnenkönig“ kregen (Up Franzöösch ''le Roi-Soleil''). [[Bild:Louis XIV of France.jpg|miniatur|Ludwig&nbsp;XIV. in Krönungskledaasch (Porträt vun [[Hyacinthe Rigaud]], 1701)]] Ludwig XIV. warrt ankeken as de König, bi den de [[Absolutismus]] bi Hoff up siene Hööchde kamen is. Man de Satz , ''L'État, c’est moi!'' – ''De Staat bün ik!'', wo de Absolutismus sien bekanntesten Utdruck in funnen hett, de is nich vun em.<ref>Vgl. hierzu: Manfred Kossok: ''Am Hofe Ludwigs XIV.'' S. 25, un Olivier Bernier: ''Ludwig XIV. Die Biographie''. S. 110; wat Ludwig&nbsp;XIV. vunwegen Politik un Staatswesen würklich meent hett, dor kiek na bi: Klaus Malettke: ''Ludwig&nbsp;XIV. von Frankreich. Leben, Politik und Leistung''. S. 67ff</ref> He hett de Kroon ehre Macht utboot, gegen den upsternaatschen [[Adel]] is he gegenan gahn, un hett [[Weertschop]] un [[Verwaltung]] in sien Riek up’e Been brocht. De Kultur an’n Hoff weer heel un Deel tosneden up siene Person. Dat he wunners wat bedüden dö, konnen de Lüde al an sien staatsch Uptreden sehn. De König hett [[Kunst]] un [[Wetenschop]] na vörn brocht un so keem dat, dat de franzöösche [[Kultur]] en sunnerliche Bleieltied beleven dö. In de [[Butenpolitik]] sett he up [[Krieg]] un Expanschoon. Unner siene Regeerung hett Frankriek de annern Länner in [[Europa]] bannig daalstuukt. 72 Johre hett he up’n Throon seten, dor is he in Europa siene Geschicht een vun de Könige mit, de sien Amt an’n langsten utöövt hett. == Allgemeen == [[Bild:Louis1667.jpg|miniatur|left|hochkant=1.2|Ludwig&nbsp;XIV. 1667 up en Bild vun Henri Testelin (Utsnitt)]] As Ludwigs&nbsp;XIV. in dat [[Slott Saint-Germain-en-Laye]] boren wurrn weer, meenen veel Lüde, dat weer en glücklichen Dag, vunwegen dat siene Ollern [[Ludwig XIII.]] un [[Anna vun Öösterriek (1601-1666)|Anna vun Öösterriek]] 23 Johre lang ohne Kinner bleven weern. Dör siene Geboort weer endlich utslaten, dat [[Jean-Baptiste Gaston (Hartog vun Orleans|Gaston, Hartog vun Orleans]] up den Throon kamen konn. Ut Dankborkeit hett de Lüttje den Binaam ''Dieudonné'' („De vun Gott geven wurrn is“) kregen. Sien Broder weer Hartog [[Philippe I. de Bourbon, duc d’Orléans|Philipp&nbsp;I. d'Orléans]]. He is [[1640]] boren wurrn. Up’n Throon kamen is Ludwig al an’n [[14. Mai]] [[1643]]. Dor weer he man veer Johre oold. Bit he [[1651]] dartein Johre oold wurrn weer, is avers siene Mudder Anna vun Öösterriek as [[Regent]]sche de Baas ween. In Würklichkeit hett avers doch de „Regeeren Minister“ “ [[Jules Mazarin|Kardinal Mazarin]] de Macht in siene Hannen holen. Mazarin harr sik vornahmen, den König dor hen to föhren, dat he siene Rull as en Herrscher in den Absolutismus overnehmen konn. Lütt bi lütt hett he vun de Macht wat afkregen, bit he sik dat Regeern tolest mit Mazarin deelt hett. Na den [[Westfäälschen Freden]] an’t Enn vun den [[Dartigjöhrige Krieg|Dartigjöhrigen Krieg]] [[1648]] un na den [[Pyrenäenfreden]] mit [[Spanien]] [[1659]] weer Frankriek de Vörmacht in Europa bi Militär un Politik. Achter sik hett Ludwig Ministers harrt, as [[Jean-Baptiste Colbert|Colbert]], [[François-Michel Le Tellier, marquis de Louvois|Louvois]], [[Hugues de Lionne|Lionne]] un den Kanzler [[Pierre Séguier|Séguier]]. Mit jem tohopen hett he Macht vun den [[Staat]] leifiger un starker maakt, as jemols vördem, un hett dor de Grundlagen in dat [[Militär]], in de Institutschonen un in de [[Weertschop]] for leggt. De [[Hugenotten]] hett he [[1685]] mit dat [[Edikt vun Fontainebleau]] ut Frankriek verdreven un hett dor siene Weertschop unafsichtlich en Slag mit versett. De [[Krieg um dat Spaansche Arv]] weer so unbannig hart un hett so veel Geld kost, datt dat [[1713]] meist to en [[Staatsbankrott]] kamen weer. Man denn hett dat en Finanzreform geven un dat Riek hett en harten Spaarkurs stüert. [[1660]] hett Ludwig [[Maria Theresia vun Spanien (1638–1683)|Maria Theresia vun Spanien]] freet. Nadem de Königin [[1683]] sturven weer, hett he in [[Morganaatsche Eh]] stickum de [[Françoise d'Aubigné, Madame de Maintenon|Marquise de Maintenon]] freet. Ludwig hett sienen Söhn [[Louis de Bourbon, dauphin de Viennois|Louis, ''le Grand Dauphin'']] un sienen ollsten Enkel [[Louis de Bourbon, dauphin de Viennois, duc de Bourgogne|Louis de Bourgogne]] overleevt un is an’n 1. September [[1715]] sturven. As [[Ludwig XV.]] folg em sien Grootenkelsöhn up’n Throon. Ludwig XIV. siene Lieke is vun den [[Chirurgie|Chirurgen]] Pierre Dionis († 1718) mit Pulver vun [[Garvsüer]] konserveert wurrn<ref>Magdalena Hawlik-van de Water: ''Der schöne Tod. Zeremonialstrukturen des Wiener Hofes bei Tod und Begräbnis zwischen 1640 und 1740'', Freiborg/Wien 1989, S. 203-211.</ref> Denn is he begraven wurrn in de [[Kathedraalkarken vun Saint-Denis]], in „De Bourbonen ehre Krypta“, de he sülms hett inrichten laten. [[1793]] hefft Revolutschonäre in de [[Franzöösche Revolutschoon]] sien Lief, de noch fein utsehn dö, utkuhlt un dor allerhand dumm Tüüch mit dreven. En Tied lang hefft se dat in en Kuhlen smeten. Dat [[Hart]], wat inbalsemeert weer, scholl an un for sik in de [[Jesuiten]] ehre [[Kark (Buwark)|Karken]] in de ''Rue St. Antoine'' in [[Paris]] siene Ruh finnen. Man in de Tied vun de [[Restauratschoon (Frankriek)|Restauratschoon]] is dat, just so, as all Harten vun dat franzöösche Königshuus, in de Kathedraal vun Saint-Denis brocht wurrn. Dor steiht dat bit up den hüdigen Dag in de dore [[Krypta]], de wedder herstellt wurrn is. == Borns == '''Schriften vun Ludwigs&nbsp;XIV.''' * ''Briefe.'' Hrsg. von P. Gaxotte, Übersetzung M. Spiro. Kompass, Basel/Leipzig 1931. * ''Manière de montrer les jardins de Versailles.'' Simone Hoog, Réunion des Musées Nationaux 2001, ISBN 2-7118-4224-X. * ''Memoiren.'' Hrsg. von J. Longnon, Übersetzung L. Steinfeld. Kompass, Basel/Leipzig 1931. * ''Mémoires de Louis XIV.'' Jean Longnon, Tallandier, Paris 2001, ISBN 2-235-02294-4. '''Anner Borns''' * Elisabeth Charlotte von der Pfalz: ''Die Briefe der Liselotte von der Pfalz.'' Insel, [[Frankfort an’n Main]] 2004, ISBN 3-458-32128-4. * Giovanni B. Primi Visconti: ''Mémoires sur la cour de Louis XIV.'' Perrin, Paris 1988, ISBN 2-262-00537-0. * Kardinal von Retz: ''Memoiren. Auszüge.'' Reclam, Leipzig 1977. * Louis de Rouvroy, duc de Saint-Simon: ''Die Memoiren des Herzogs von Saint-Simon.'' Ullstein, [[Frankfort an’n Main]]/Berlin/Wien 1979, ISBN 3-548-03591-4. * Ezechiel Spanheim: ''Relation de la Cour de France en 1690.'' Mercure de France, Paris 1988. == Literatuur == '''Biografien''' * Olivier Bernier: ''Ludwig&nbsp;XIV. Eine Biographie.'' Benziger, Zürich/Köln 1986, ISBN 3-545-36409-7. * Philippe Erlanger: ''Ludwig&nbsp;XIV. Das Leben eines Sonnenkönigs.'' Bechtermünz, Augsburg 1996, ISBN 3-86047-154-6. * Mark Hengerer: ''Ludwig XIV. Das Leben des Sonnenkönigs.'' C. H. Beck, München 2015, ISBN 978-3-406-67551-5. * Warren H. Lewis: ''Ludwig&nbsp;XIV. Der Sonnenkönig.'' Heyne, München 1989, ISBN 3-453-55034-X. * Klaus Malettke: ''Ludwig&nbsp;XIV. von Frankreich. Leben, Politik und Leistung.'' Muster-Schmidt, Chöttingen 1994, ISBN 3-7881-0143-1 * Thierry Sarmant: ''Louis XIV. Homme et roi.'' Tallandier, Paris 2012. * Uwe Schultz: ''Der Herrscher von Versailles. Ludwig XIV und seine Zeit.'' C. H. Beck, München 2006, ISBN 3-406-54989-6. * Anuschka Tischer: ''Ludwig XIV.'' Kohlhammer, Stuttgart 2016, ISBN 978-3-17-021892-5. * Johannes Willms: ''Louis XIV. Der Sonnenkönig und seine Zeit.'' C. H. Beck, München 2023, ISBN 978-3-406-80067-2. * Martin Wrede: ''Ludwig XIV. Der Kriegsherr aus Versailles.'' Theiss, Darmstadt 2015, ISBN 978-3-8062-3160-1. '''Öveersichten Politik un Tied''' * François Bluche: ''Im Schatten des Sonnenkönigs. Alltagsleben im Zeitalter Ludwigs XIV.'' Ploetz, Freiburg 1986, ISBN 3-87640-253-0. * Peter Burke: ''Ludwig&nbsp;XIV. Die Inszenierung des Sonnenkönigs.'' Wagenbach, Berlin 2001, ISBN 3-8031-2412-3. * Michael Erbe u.&nbsp;a.: ''Das Zeitalter des Sonnenkönigs.'' Theiss, Darmstadt 2015, ISBN 978-3-8062-2953-0. * Pierre Goubert: ''Ludwig&nbsp;XIV. und zwanzig Millionen Franzosen.'' Propyläen, Berlin 1973, ISBN 3-549-07280-5. * Manfred Kossok: ''Am Hofe Ludwigs XIV.'' DVA, Stuttgart 1990, ISBN 3-421-06523-3. * Klaus Malettke: ''Die Bourbonen.'' Band 1: ''Von Heinrich IV. bis Ludwig XIV. (1589–1715).'' Kohlhammer, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-17-020581-9. * Lothar Schilling: ''Das Jahrhundert Ludwigs XIV. Frankreich im Grand Siècle. 1598–1715.'' Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2010, ISBN 978-3-534-17428-7. * Gilette Ziegler: ''Der Hof Ludwigs&nbsp;XIV. in Augenzeugenberichten.'' Rauch, 1964. '''Militär un Kriegen''' * John A. Lynn: ''Giant of the Grand Siècle. The French Army 1610–1715.'' CUP, Cambridge 1999, ISBN 0-521-57273-8. * John A. Lynn: ''The Wars of Louis XIV 1667–1714.'' Longman, London 1999, ISBN 0-582-05629-2. * Paul Sonnino: ''Louis XIV and the origins of the Dutch War.'' CUP, Cambridge 1988, ISBN 0-521-34590-1. == Weblenken == {{Commons|Louis XIV de France|Ludwig XIV.}}{{Wikiquote|Ludwig XIV. von Frankreich}} * [https://web.archive.org/web/20120204091718/http://www.voltaire-integral.com/Html/00Table/14Loui14.html De Onlineuutgaav vun Voltaire sien ''Le siècle de Louis XIV''] == Belege == <references/> {{Normdaten|TYP=p|GND=118816829|LCCN=n80051801|VIAF=268675767|NDL=00621017}} {{SORTIERUNG:Ludwig 14 #Frankriek}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Frankriek]] [[Kategorie:König]] [[Kategorie:Barock]] [[Kategorie:Afsolutismus]] [[Kategorie:Storven 1715]] [[Kategorie:Boren 1638]] fqs9b0n7rjybbggzg3rc41edjhuhl6v 0 59882 1062447 1057685 2026-04-16T23:11:19Z Varlaam 7222 1062447 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="2" style="float: right; width: 310px; background: #e3e3e3; margin-left: 1em; border-spacing: 1px;" |+ <font size="+1">Québec</font><br /><font size="2">Quebec</font> |- ! Wapen ! Flagg |- style="background: #ffffff;" align="center" | style="width: 140px;" | [[Bild:Coat of arms of Quebec.svg|80px|Wapen von Québec]]<br /><small>( [[Wapen vun Québec|Wapen]])</small> | style="width: 170px;" | [[Bild:Flag of Quebec.svg|140px|border|Flagg vun Québec]]<br /><small>( [[Flagg vun Québec|Flagg]])</small> |- | colspan="2" style="background: #ffffff;" align="center" | [[Wahlspröök]]: ''Je me souviens'' <small>(„Ik erinner mi“)</small> |- ! colspan="2" | Lage |- | colspan="2" style="background: #ffffff;" align="center" | [[Bild:QC-Canada-province.png|300px]] |- ! colspan="2" | Daaten |- style="background: #ffffff;" | valign="top" | [[Amtsspraak]] || [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]] |- style="background: #ffffff;" | [[Hööftstadt]] || [[Québec (Stadt)|Québec]] |- style="background: #ffffff;" | Gröttste Stadt || [[Montreal]] |- style="background: #ffffff;" | Gröttde || 1.542.056 km² |- style="background: #ffffff;" | [[Inwahner|Inwahnerschen un Inwahners]] <small>(2012)</small> || 8. 054. 756<ref>[http://www.stat.gouv.qc.ca/donstat/societe/demographie/struc_poplt/102.htm ''Population, Québec et Canada, 1851-2012''] ''Institut de la statistique Québec'', © Gouvernement du Québec, 27. September 2012</ref> |- style="background: #ffffff;" | Andeel an de Inwahnerschen un Inwahners vun Kanada <small>(2012)</small> || 23,1%<ref>[http://www.stat.gouv.qc.ca/donstat/societe/demographie/struc_poplt/102.htm ''Population, Québec et Canada, 1851-2012''] ''Institut de la statistique Québec'', © Gouvernement du Québec, 27. September 2012</ref> |- style="background: #ffffff;" | Inwahnerdicht || 5,6 Ew./km² |- style="background: #ffffff;" | valign="top" | [[Bruttobinnenlandprodukt|BBP]] in [[Kanaadsche Dollar|CAD]] <small>(2006)</small> || Samt: 285,158 Mio. <br />Pro Inwahner: 37.278 |- style="background: #ffffff;" | [[Tietrebeet]] || [[Koordinerte Welttiet|UTC]] -5 |- style="background: #ffffff;" | Postaalsche Afkörten || QC |- style="background: #ffffff;" | Website || [http://www.gouv.qc.ca/ www.gouv.qc.ca] |- ! colspan="2" | Politik |- style="background: #ffffff;" | Bietritt [[Kanaadsche Konföderatschoon|Konföderatschoon]] || 1. Juli 1867 |- style="background: #ffffff;" | Vizegouverneur || Michel Doyon |- style="background: #ffffff;" | [[List vun de Premierminister vun Québec|Premierminister vun Québec]] || François Legault (CAQ) |- style="background: #ffffff;" | Stöhl in’t Ünnerhuus || 75 |- style="background: #ffffff;" | Stöhl in’n Senat || 24 |} '''Québec''' oder '''Quebec''' (franzöösch ''Québec'' [keˈbɛk], engelsch ''Quebec'' [kwɨˈbɛk] oder [kəˈbɛk]) is vun de Flack de gröttste Provinz vun [[Kanada]] un de mit de mehrsten [[Franzöösch in Kanada|frankophoonschen Inwahners]]. Se liggt in’n Oosten vun [[Kanada]] twischen de [[Hudson Bay]] un de Grenz to de [[Vereenigte Staten vun Amerika|Vereenigten Staten vun Amerika]] bilangs de [[Sankt-Lorenz-Stroom]] (frz. ''Fleuvre Saint-Laurent''). In Québec leevt vundaag 8,08 Million Inwahnerschen un Inwahners, de een ok Quebecerschen un Quebecers nöömt un op Franzöösch ''Québecois''. Québec is de eenzige Region in Fastland-Noordamerika, neem dat en Mehrheit gifft, de Franzöösch snacken deit. In Kanada sünd [[Engelsche Spraak|engelsch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]] de Amtsspraken, liekers gellt in Québec blot Franzöösch as eenzig Amtsspraak. De Provinz ehr [[Hööftstadt]] is [[Québec (Stadt)|Québec]]; ehr gröttste Stadt is [[Montréal]]. == Geografie == [[Bild:Cap tourmente map names.jpg|miniatur|links|Koort vun de [[Sankt-Lorenz-Stroom]] ]] Québec liggt in’n Oosten vun Kanada un grenzt in’n Westen an de Provinz [[Ontario]] un de [[Hudson Bay]], in’n Oosten an de Provinzen [[Neefundland un Labrador]] un [[New Brunswick/Nouveau Brunswick|New Brunswick]], in’n Süden an de [[Vereenigte Staaten vun Amerika|USA]] (Staten [[Maine]], [[New Hampshire]], [[Vermont]] un [[New York (Bundsstaat)|New York]]) un in’n Noorden an dat Territorium [[Nunavut]]. De Provinz is bannig groot (üm un bi söss mal grötter as Düütschland), liekers wahnt dor nich veel Lüüd. De hööchste Barg mit 1652 Meter is de [[Mont d’Iberville]] an de Grenz to Neefundland un Labrador. Québec süvlst liggt to’n Deel, as de Provinz [[Neefundland un Labrador]] ok, op dat Halfeiland [[Labrador]]. De [[Sankt-Lorenz-Stroom]], de dwaars dör de Provinz flütt, is en vun de gröttsten Strööm vun de Wel. He kümmt vun de [[Goote Seen]] un mündt in den [[Atlantsch Ozean|Atlantschen Ozean]]. Vun [[Québec (Stadt)|Québec]] af warrt he jümmer grötter, bet he in den [[Sankt-Lorenz-Golf]] mündt. In düsse Golf is ok Québec sien gröttste Eiland [[Anticosti]] noorden dat [[Gaspésie]]-Halfeiland. De Region mit de mehrste Lüüd is dat Plattland an’n Sankt-Lorenz-Stroom, dat vun Südwesten an [[Montréal]] vörbi bet to [[Québec (Stadt)|Québec]] löppt. Düsse Region is bannig fruchtbaar in heel Québec. === Klima === In Québec gifft dat dree klimatsche Hööftregionen: Dat fuchtig [[Kontinentalklima]] in’n Süden un Westen bedüüdt warme Sommer un kole Winter. Dor gifft dat ok to’n Deel [[Tornado]]s un düchtig [[Wedder]], man nich as faken as in’nn Süden vun [[Ontario]]. De gröttste Deel, in’t Zentrum vun de Provinz, hett en subpolar Klima. De Winter sünd bannig koolt, de Sommer sünd warm un kort. De Noorden hett [[Polarklima]]. De Winter sünd koolt un duert an’t längst in Kanada. De Sommer sünd kort un köler as in de Rest vun Québec. En grote Faktor sünd de Strööm vun de [[Nöördlike Iessee|Nöördliche Iessee]] as to’n Bispill de [[Labradorstroom]]. == Historie == === Europa warrt wies === Québec weer de Levensruum vun de Urinwahnerschen un Urinwahners [[Inuit]], [[Mohawks]], [[Cree]], [[Algonkin]], [[Innu]], [[Attikamek]], [[Mi'kmaq]], [[Wayandot]], [[Abenaki]], [[Maliseet]] un [[Naskapi]]. As all düsse Völker as Nomaden op den [[Kanaadschen Schild]] leven dään, bleven de [[Sankt-Lorenz-Irokesen]] an en Steed un bestellen ehr Ackers. De eerste Europääers in Québec wöörn [[Basken|basksche]] Fischerlüüd, de vun 1525 an bet to’nn Oosten vun Kanada un to de Sankt-Lorenz-Stroom sien Münden fohren. De eerste Seefohrer, de in’t Binnenland vun Québec keem, weer de Franzoos [[Jacques Cartier]]. 1534 keem he in [[Gaspé]] an un fohr wieder na Süden den Stroom rop. [[Pierre Chauvin]] grünn den eersten Hannelsort in [[Tadoussac]] an Münden vun den Fluss [[Saguenay]] 1600.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.bonjourquebec.com/de-de/histoire3.html#onglet{{!}} |wayback=20131116230943 |text=''Québec gestern und vundaag'' |archiv-bot=2026-03-14 07:34:33 InternetArchiveBot }} ''Québec Original, Offizielle Toursimus-Websiet vun de Regeren vun Québec''</ref> === Neefrankriek === 1608 grünn [[Samuel de Champlain]] de Stadt [[Québec (Stadt)|Québec]], de as Koolonialhööfstadt vun [[Neefrankriek]] utkoorn wöör. De Franzööschen un Franzoosen dreven veel Handel mit de [[Indianer]]s. Vele dusend Pelze warrn na [[Frankriek]] transportert un dorför kregen de Indianers Alkohol un Wapen. Vele Missionaren güng jümmers wieder na’t Binnenland un grünnen 40 Johr later 1648 [[Montréal]] op en Eiland in’n Sankt-Lorenz-Stroom. De Stadt is vundaag de gröttste Stadt vun Québec un de tweetgröttste frankophone Stadt op’e Eer. De Naam „Québec“ geih trüch op dat algonquinsche Woort „Kebek“ un bedüdt Engde. Jüst an düsse Steed verengt sik de Stroom dör hoge Felsen. Annere Schriefwiesen sünd ''Québecq'' (1601) un ''Kébec'' (1609). 1633 maak König [[Ludwig XIV. (Bourbon)|Ludwig XIV.]] de Kolonie to en Kroonkolonie, wat de Tahl vun de Inwahnerschen un Inwahners op 60.000 anstiegen lett. In’t Johr 1754 begünn de [[Franzoosen- un Indianerkrieg]] und weer Deel vun den [[Sövenjohrige Krieg|Sövenjohrigen Krieg]]. De Franzoosen fechten mit de [[Wyandot]] gegen de [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Briten]], de tohoop mit de [[Irokesen]] en Allianz billen. 1759 verleer de franzöösch Armee op de [[Abrahamebene]]n vör de Döör vun [[Québec (Stadt)|Québec]] de [[Slacht op de Abraham-Ebene|Slacht]] un so ok den Krieg. Mit den [[Pariser Freden vun 1763]] wöör Neefrankriek en britsch Kolonie un wöör umdööpt in „[[Provinz Québec (1763-1791)|Provinz Québec]]“. === Britsche Herrschap === [[Bild:Province of Quebec 1774.gif| mini| right| Provinz Quebec 1774]] Wiel de Integratschon vun de Inwahnerschen un Inwahners, de to’n groten Deel frankophon weern, nich goot güng, maak dat britsche Parlament 1774 den ''Québec Act''. Dat Gesett akzeptert dat franzöösche Rechtssystem, den kathoolschen Gloven un de franzöösche Kultur un Spraak. Dat schull afwennen, dat Québec ok as de Dörtein Kolonien in Süden opstaandig wöör. Düsse Gesett verleeg ok de Grenz to de Dörtein Kolonien, un de Region süden de [[Groote Seen]] wöör de Provinz Québec todeelt. Dat finnen man de Kolonien nich goot un starten den [[Amerikaansche Unabhänigkeitskieg|Amerikaanschen Unafhänigkeitskrieg]] 1775. De Invasion vun de Provinz Québec kunn de britsche Armee noch afwehren. ’N Barg vun amerikaansche [[Loyalisten]] flüchten in de kanaadschen Provinzen. Mit den [[Freden vun Pairs (1783)|Freden vun Paris]] wöörn de Länner südlich vun de Groote Seen den [[Vereenigte Staten vun Amerika]] todeelt. In't Johr 1837 starten de Kolonien [[Överkanada|Över-]] un [[Nedderkanada]] en Revolutschoon, de nedderslaan wöör. Glieks achteran 1840 wöörn beide Kolonien to de [[Provinz Kanada]] vereenigt. Acht Johr later kreeg de Provinz ehr egen demokraatsch Stellvertrederregeren. === Kanaadsche Provinz === Jümmers mehr kanaadsche Inwahnerschen un Inwahners wullen en groot Kanada. An’n 1. Juli 1867 weern de Provinz Kanada un de Rest vun Kanada to en Sülvstverwaltenskolonie dör den [[British North America Act]] vun dat britsche Parlament toshoop föhrt. De Provinz Kanada weer in düsse Provinzbund opdeelt in de Provinzen [[Ontario]], wat dat domals dat Överkanada weer, un Québec, Nedderkanada. === Natschoonalismus === [[Bild:Fete nationale du Quebec.jpg| mini| 300px| right| Fier to den [[Fête national du Québec|Natschoonaldaag vun Québec]] an’n 24. Juni in [[Montréal]], ok nöömt ''Saint-Jean-Baptiste'']] De Natschoonalismus in Québec is wohl as ool as Québec sülvst. As de letzte Region vun [[Noordamerika]], de in de Mehrheit frankophon is, hebbt sik de franzöösche Siedlerschen un Siedelers jümmers vun de angophone Rest bedroht föhlt. Se könnt ehr Kultur beholen, man dat gifft bi vele Québécois na den Daalslag op de [[Abrahamebene]]n vun 1759 en Vision: enen unafhängigen Staat hebben. Vun 1963 bet 1970 maakt de linksextreme [[Front de libération du Québec]] mehr as 200 Anslääg un Banköverfälle, üm enen egenständigen Staat to kreiren nach marxistisch Vörbild. De föderale Regeren roop för korte Tiet den Utnahmtostand ut. An’t Enn wöör de FLQ oplööst. Dat [[Charta vun de franzöösche Spraak|Gesett 101]] vun 1977, ok bekannt as de Charta över de franzöösche Spraak, sekert vele Rechte. In heel Kanada is Engelsch un Franzöösch togliek Amtsspraaken, man de enkelt Amtspraak in Québec is Franzöösch siet 1974. In’t letzte Johrhunnert sloog twee Afstimmungen fehl. Iniziert wöörn de Referenden vun de [[Parti Québécois]], welk 1976 de eerste [[Provinzregeren in Québec]] stell. De eerste Afstimmung 1980 sloog fehl mit 59,6% Gegenstimmen; dat letzte [[Québec-Referendum 1995]] mit 49,5% to 50,5% weer bannig knapp.<ref>[http://www.radio-canada.ca/nouvelles/Politique/2010/10/27/006-referendum-15ans-index.shtml| ''Le référendum de 1995''] ''Radio-Canada'', aktualisert an’n 29. Oktober 2010</ref> Dat weer un is nich kloor, woveel de föderaale Regeren maak, un wat allens legal weer. ’N paar Lüüd seggt, dat de Staat veele Inbörgeren maakt hett, üm so mehr Nee-Wählerschen un Wählers in de Provinz to kregen.<ref>[http://www.francophonie-avenir.com/FM%2047%20Au%20sujet%20d%27un%20referendum%20au%20Quebec.htm ''Référendum au Québec : résultat louche''] Claude Lellouche, ''Francophonie Avenir'', 2007</ref> Vundaag sett sik de [[Parti Québécois]] stark för de Interessen vun Québec in un will sik jümmers afspalten. De [[Verfassungsgericht|Hööchste Gerichtshof vun Kanada]] leeg 1998 fast, dat de Provinz Québec sik nich innsietig för unafhängig verkloren könn. Québec is de enkelt kanaadsche Provinz, de de [[Verfaten vun Kanada|Verfaten]] vun 1982 nich ünnerschreven hett. De aktuelle Vörsitter vun de [[Parti Libéral du Québec]] [[Philippe Couillard]] hett en positiv Menen to’n Ratifitscheren vun Québec.<ref>[http://www.ledevoir.com/politique/quebec/373602/couillard-doit-se-defendre-sur-son-projet-d-adhesion-a-la-constitution| ''Couillard doit se défendre sur son projet d'adhésion à la Constitution''] Philippe Couillard sien Dichter kamen an de Verfaten, ''Le Devoir'', 19. Määrt 2013</ref> De Quebecer in Kanada sünd vun de föderale Regeren as „Natschoonalität binnen vun en enig Kanada“ annerkannt siet 2006. De föderale Regeren maak man kloor, dat dat nich de Eenheit vun Kanada in Fraag stellen deit.<ref>[http://www.cbc.ca/news/canada/story/2006/11/27/nation-vote.html ''House passes motion recognizing Québécois as nation''] ''CBC News'', 27. November 2006</ref> == Inwahners == {| class="wikitable float-right" |- bgcolor="#E3E3E3" !colspan="6" bgcolor="#E3E3E3" | Wat sik deit bi de Inwahnerschen un Inwahners<ref>[http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo62g.htm Inwahnersentwickeln vun Ontario – Statistics Canada</ref> |- bgcolor="#E3E3E3" ! Johr ! Inwahnerschen un Inwahners ! Johr ! Inwahnerschen un Inwahners |- | align="center"| 1851 || align="center"| 892.061 || align="center"| 1941 || align="center"| 3.331.882 |- | align="center"| 1861 || align="center"| 1.111.566 || align="center"| 1951 || align="center"| 4.055.681 |- | align="center"| 1871 || align="center"| 1.191.516 || align="center"| 1961 || align="center"| 5.259.211 |- | align="center"| 1881 || align="center"| 1.359.027 || align="center"| 1971 || align="center"| 6.027.765 |- | align="center"| 1891 || align="center"| 1.488.535 || align="center"| 1981 || align="center"| 6.438.403 |- | align="center"| 1901 || align="center"| 1.648.898 || align="center"| 1991 || align="center"| 6.895.963 |- | align="center"| 1911 || align="center"| 2.005.776 || align="center"| 2001 || align="center"| 7.237.479 |- | align="center"| 1921 || align="center"| 2.360.665 || align="center"| 2006 || align="center"| 7.546.131 |- | align="center"| 1931 || align="center"| 2.874.255 || align="center"| 2011 || align="center"| 7.903.001 |} In't Johr 1605 harr Québec 44.000 Inwahnerschen un Inwahners. Twee Johr vör den [[Sövenjohrige Krieg|Sövenjohrigen Krieg]] leven dor blot 55.009 Inwahnerschen un Inwahners, avers 1806 weern dat al 250.000. De tohoop bröcht Fruchtborkeitstall is en vun de lüttste in heel Kanada. Mit 1,52 liegt se wiet ünner de Fortplanzungstall vun 2,1. Dat steiht kloor in Kontrast to de Tall vun 1960, wanner Québec en vun de hööchste Fruchtborkeitstall mang de Industrielänner harr. Unachtet vun düsse Fakt weer de [[Geboortentall]] 2003 mit 9,8‰ jümmer hööher as de [[Dootblievenentall]] mit 7,4‰. De [[Levensutsicht]] leeg 2002 bi 76,3 Johr för Mannslüüd un bi 81,9 Johr för Fruunslüüd. As 2001 dat Volk tellt wöör, nömt sik 68,7% vun de Inwahnerschen un Inwahner „kanaadsch“: 29,6% weern vun [[Franzöösche Spraak|franzöösche]], 4,1% [[Irland|Irische]], 3,5% [[Italien|ilatiensche]], 3,1% [[Engelsche Spraak|engelsche]] un 2,2% [[Schottland|schottsche]] Herkamen (mehr as en Anter weer möglich). De indigene Andeel an düsse Statistik is lütt: 1,8% [[Indianer| Eerste Natschoonen]], 0,3% [[Métis]] un 0,1% [[Inuit]]. Man hett ’n Barg vun Stämmen ut politsche Grünnen nich mitmaakt, bet ehr Status rechtlich kloor is. ===Spraak=== Québec is de enkelt kanaasche Provinz, den sien allenig Amtsspraak [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]] is. 79,0% seggen 2001, dat Franzöösch ehr [[Mudderspraak]] süh. De [[Engelsche Spraak|Engelsche]] Andeel leeg bi 7,7%.<ref>{{Webarchiv|url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/language/Table401.cfm |wayback=20090310155903 |text=Volkstallen 2001: Inwahnerschen un Inwahners na Mudderspraak |archiv-bot=2026-03-14 07:34:33 InternetArchiveBot }} – Statistics Canada</ref> Man geev 40,8% an, bilingual (franzöösch un engelsch) to sien.<ref>{{Webarchiv|url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/profiles/community/Details/Page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=24&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Quebec&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=Language&Custom= |wayback=20081210110207 |text=2006 Community Profiles |archiv-bot=2026-03-14 07:34:33 InternetArchiveBot }} – Statistics Canada</ref> Vörallens in de Grootruum vun Montréal is de Andeel vun de franzöösche Mudderspraakerschen un -sprakers mit 65% bannig minner as in de Rest vun de Provinz. De drütte Grupp weer allophon nöömt. De Lüüd in düsse Grupp sünd nich franzöösch un nich engelsch Mudderspraakerschen un -sprakers un maken en Andeel vun 11,9% an de Inwahnerschen un Inwahners ut. De gröttste allophoonsche Andeel hett dat [[Italieensch|Italiensche]] mit 1,8%, achteran [[araabsche Spraak| Araabsch]] mit 1,6% un [[Spaansche Spraak|Spaansch]] mit 1,5%.<ref>{{Webarchiv|url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=0&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=89186&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=701&Temporal=2006&Theme=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&GID=837953 |wayback=20081210105351 |text=Detaillertes Opdrüseln vun de Mudderspraaken |archiv-bot=2026-03-14 07:34:33 InternetArchiveBot }} – Statistics Canada</ref> Dat [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], dat in Québec snackt warrt, wesselt mit den Oort un dat sotschaale Ümfeld. ’N poor Lüüd snackt en internatschoonal Hoochfranzöösch (Kiek- un Dudelkasten) un anner [[Dialektgrupp|Mundoorten]] mit velen, för Quiddjes vigeliensch to verstahn, egen Wöör, sonömt „[[Québecer Franzöösch|Québecismen]]“. De alldääglich Spraak liggt jichtenswo dortwischen. === Religion === [[Québec (Stadt)|Québec]] ist sünnerlich wegen sienen groten Andeel vun [[Kathoolsche|Kathoolschen]]. Dat is so, wiel in de Kolonie Neefrankriek blot Kathoolsche siedeln dään. De Staatshillige is [[Johannes de Döper|Jehann de Döper]], de ok de Namsvadder vun dat Natschonaatfest ''Saint-Jean-Baptiste'' is. 90,2% vun de Inwahnerschen un Inwahners betekt sik 2001 bi de Volkstellen as [[Christ|Christenlüüd]] (83,4% Kathoolsche, 4,7% [[Protestant|Protestantschen un Protestanten]], 1,4% [[Orthodoxe|Orthodoxe]] un 0,8% anne Christenlüüd). De Andeel vun [[Moslem|Moslemlüüd]] leeg bi 1,5%, de vun de [[Joden]] bi 1,3%. To’n [[Buddhismus]] bekenen sik 0,6%, to’n [[Hinduismus]] 0,3%. Keen Angaav maken 5,8%<ref>http://www12.statcan.ca/english/census01/products/standard/themes/Rp-eng.cfm?TABID=1&LANG=E&A=R&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=&GID=431515&GK=0&GRP=1&O=D&PID=55824&PRID=0&PTYPE=55440&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2001&THEME=56&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 {{Webarchiv|url=http://www12.statcan.ca/english/census01/products/standard/themes/Rp-eng.cfm?TABID=1&LANG=E&A=R&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=&GID=431515&GK=0&GRP=1&O=D&PID=55824&PRID=0&PTYPE=55440&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2001&THEME=56&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 |wayback=20140326233412 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 07:34:33 InternetArchiveBot }}</ref>. === Städter === [[Bild:Quebec City Waterfront.jpg| mini| left| De Provinzhööftstadt [[Québec Stadt|Québec]] mit Blick op [[Château Frontenac]] un den [[Sankt-Lorenz-Stroom]] ]] Quelle: Statistics Canada<ref>{{Webarchiv|url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=202&PR=24&S=0&O=A&RPP=50 |wayback=20081210105346 |text=Inwaherstallen na Gemeenen |archiv-bot=2026-03-14 07:34:33 InternetArchiveBot }} – Statistics Canada</ref> [[Bild:Montreal skyline 2011.jpg| mini| right| De gröttste Stadt vun Québec [[Montréal]] mit ehr Skyline]] {| | {| class="wikitable" width="350px" ! Rang ! Stadt ! 2001 ! 2006 ! 2011<ref>http://www.citypopulation.de/Canada-Quebec_d.html#Stadt_gross</ref> |- | 1. | [[Montréal]] | align="right" | 1.583.590 | align="right" | 1.620.693 | align="right" | 1.649.519 |- | 2. | [[Québec (Stadt)|Québec]] | align="right" | 476.330 | align="right" | 491.142 | align="right" | 516.622 |- | 3. | [[Laval (Québec)|Laval]] | align="right" | 343.005 | align="right" | 368.709 | align="right" | 401.553 |- | 4. | [[Gatineau]] | align="right" | 226.696 | align="right" | 242.124 | align="right" | 265.349 |- | 5. | [[Longueuil]] | align="right" | 225.761 | align="right" | 229.330 | align="right" | 231.409 |- | 6. | [[Sherbrooke]] | align="right" | 138.785 | align="right" | 147.427 | align="right" | 154.601 |- | 7. | [[Saguenay (Québec)|Saguenay]] | align="right" | 147.133 | align="right" | 143.692 | align="right" | 144.746 |- | 8. | [[Lévis]] | align="right" | 121.999 | align="right" | 130.006 | align="right" | 138.769 |- | 9. | [[Trois-Rivières]] | align="right" | 122.395 | align="right" | 126.323 | align="right" | 131.338 |- | 10. | [[Terrebonne (Québec)|Terrebonne]] | align="right" | 80.536 | align="right" | 94.703 | align="right" | 106.322 |} | {| class="wikitable" width="350px" ! Rang ! Stadt ! 2001 ! 2006 ! 2011 |- | 11. | [[Saint-Jean-sur-Richelieu]] | align="right" | 79.600 | align="right" | 87.492 | align="right" | 92.394 |- | 12. | [[Repentigny]] | align="right" | 72.218 | align="right" | 76.237 | align="right" | 82.000 |- | 13. | [[Brossard]] | align="right" | 65.026 | align="right" | 71.154 | align="right" | 79.273 |- | 14. | [[Drummondville]] | align="right" | 63.029 | align="right" | 67.392 | align="right" | 71.852 |- | 15. | [[Saint-Jérôme]] | align="right" | 59.614 | align="right" | 63.729 | align="right" | 68.456 |- | 16. | [[Granby (Québec)|Granby]] | align="right" | 55.456 | align="right" | 59.385 | align="right" | 63.433 |- | 17. | [[Blainville (Québec)|Blainville]] | align="right" | 36.029 | align="right" | 46.493 | align="right" | 53.510 |- | 18. | [[Saint-Hyacinthe]] | align="right" | 50.394 | align="right" | 51.616 | align="right" | 53.236 |- | 19. | [[Shawinigan]] | align="right" | 52.040 | align="right" | 51.904 | align="right" | 50.060 |- | 20. | [[Dollard-Des Ormeaux]] | align="right" | 48.206 | align="right" | 48.930 | align="right" | 49.637 |} |} == Nawiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Provinzen un Territorien vun Kanada}} {{Normdaten}} [[Kategorie:Kanada]] fw8ua3u41e23urgpyes52posu3rdjsp 1062448 1062447 2026-04-16T23:13:42Z Varlaam 7222 1062448 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="2" style="float: right; width: 310px; background: #e3e3e3; margin-left: 1em; border-spacing: 1px;" |+ <font size="+1">Québec</font><br /><font size="2">Quebec</font> |- ! Wapen ! Flagg |- style="background: #ffffff;" align="center" | style="width: 140px;" | [[Bild:Coat of arms of Quebec.svg|80px|Wapen von Québec]]<br /><small>( [[Wapen vun Québec|Wapen]])</small> | style="width: 170px;" | [[Bild:Flag of Quebec.svg|140px|border|Flagg vun Québec]]<br /><small>( [[Flagg vun Québec|Flagg]])</small> |- | colspan="2" style="background: #ffffff;" align="center" | [[Wahlspröök]]: ''Je me souviens'' <small>(„Ik erinner mi“)</small> |- ! colspan="2" | Lage |- | colspan="2" style="background: #ffffff;" align="center" | [[Bild:QC-Canada-province.png|300px]] |- ! colspan="2" | Daaten |- style="background: #ffffff;" | valign="top" | [[Amtsspraak]] || [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]] |- style="background: #ffffff;" | [[Hööftstadt]] || [[Québec (Stadt)|Québec]] |- style="background: #ffffff;" | Gröttste Stadt || [[Montreal]] |- style="background: #ffffff;" | Gröttde || 1.542.056 km² |- style="background: #ffffff;" | [[Inwahner|Inwahnerschen un Inwahners]] <small>(2012)</small> || 8. 054. 756<ref>[http://www.stat.gouv.qc.ca/donstat/societe/demographie/struc_poplt/102.htm ''Population, Québec et Canada, 1851-2012''] ''Institut de la statistique Québec'', © Gouvernement du Québec, 27. September 2012</ref> |- style="background: #ffffff;" | Andeel an de Inwahnerschen un Inwahners vun Kanada <small>(2012)</small> || 23,1%<ref>[http://www.stat.gouv.qc.ca/donstat/societe/demographie/struc_poplt/102.htm ''Population, Québec et Canada, 1851-2012''] ''Institut de la statistique Québec'', © Gouvernement du Québec, 27. September 2012</ref> |- style="background: #ffffff;" | Inwahnerdicht || 5,6 Ew./km² |- style="background: #ffffff;" | valign="top" | [[Bruttobinnenlandprodukt|BBP]] in [[Kanaadsche Dollar|CAD]] <small>(2006)</small> || Samt: 285,158 Mio. <br />Pro Inwahner: 37.278 |- style="background: #ffffff;" | [[Tietrebeet]] || [[Koordinerte Welttiet|UTC]] -5 |- style="background: #ffffff;" | Postaalsche Afkörten || QC |- style="background: #ffffff;" | Website || [http://www.gouv.qc.ca/ www.gouv.qc.ca] |- ! colspan="2" | Politik |- style="background: #ffffff;" | Bietritt [[Kanaadsche Konföderatschoon|Konföderatschoon]] || 1. Juli 1867 |- style="background: #ffffff;" | Vizegouverneur || Michel Doyon |- style="background: #ffffff;" | [[List vun de Premierminister vun Québec|Premierminister vun Québec]] || François Legault (CAQ) |- style="background: #ffffff;" | Stöhl in’t Ünnerhuus || 75 |- style="background: #ffffff;" | Stöhl in’n Senat || 24 |} '''Québec''' oder '''Quebec''' (franzöösch ''Québec'' [keˈbɛk], engelsch ''Quebec'' [kwɨˈbɛk] oder [kəˈbɛk]) is vun de Flack de gröttste Provinz vun [[Kanada]] un de mit de mehrsten [[Franzöösch in Kanada|frankophoonschen Inwahners]]. Se liggt in’n Oosten vun [[Kanada]] twischen de [[Hudson Bay]] un de Grenz to de [[Vereenigte Staten vun Amerika|Vereenigten Staten vun Amerika]] bilangs de [[Sankt-Lorenz-Stroom]] (frz. ''Fleuvre Saint-Laurent''). In Québec leevt vundaag 8,08 Million Inwahnerschen un Inwahners, de een ok Quebecerschen un Quebecers nöömt un op Franzöösch ''Québecois''. Québec is de eenzige Region in Fastland-Noordamerika, neem dat en Mehrheit gifft, de Franzöösch snacken deit. In Kanada sünd [[Engelsche Spraak|engelsch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]] de Amtsspraken, liekers gellt in Québec blot Franzöösch as eenzig Amtsspraak. De Provinz ehr [[Hööftstadt]] is [[Québec (Stadt)|Québec]]; ehr gröttste Stadt is [[Montréal]]. == Geografie == [[Bild:Cap tourmente map names.jpg|miniatur|links|Koort vun de [[Sankt-Lorenz-Stroom]] ]] Québec liggt in’n Oosten vun Kanada un grenzt in’n Westen an de Provinz [[Ontario]] un de [[Hudson Bay]], in’n Oosten an de Provinzen [[Neefundland un Labrador]] un [[New Brunswick/Nouveau Brunswick|New Brunswick]], in’n Süden an de [[Vereenigte Staaten vun Amerika|USA]] (Staten [[Maine]], [[New Hampshire]], [[Vermont]] un [[New York (Bundsstaat)|New York]]) un in’n Noorden an dat Territorium [[Nunavut]]. De Provinz is bannig groot (üm un bi söss mal grötter as Düütschland), liekers wahnt dor nich veel Lüüd. De hööchste Barg mit 1652 Meter is de [[Mont d’Iberville]] an de Grenz to Neefundland un Labrador. Québec süvlst liggt to’n Deel, as de Provinz [[Neefundland un Labrador]] ok, op dat Halfeiland [[Labrador]]. De [[Sankt-Lorenz-Stroom]], de dwaars dör de Provinz flütt, is en vun de gröttsten Strööm vun de Wel. He kümmt vun de [[Goote Seen]] un mündt in den [[Atlantsch Ozean|Atlantschen Ozean]]. Vun [[Québec (Stadt)|Québec]] af warrt he jümmer grötter, bet he in den [[Sankt-Lorenz-Golf]] mündt. In düsse Golf is ok Québec sien gröttste Eiland [[Anticosti]] noorden dat [[Gaspésie]]-Halfeiland. De Region mit de mehrste Lüüd is dat Plattland an’n Sankt-Lorenz-Stroom, dat vun Südwesten an [[Montréal]] vörbi bet to [[Québec (Stadt)|Québec]] löppt. Düsse Region is bannig fruchtbaar in heel Québec. === Klima === In Québec gifft dat dree klimatsche Hööftregionen: Dat fuchtig [[Kontinentalklima]] in’n Süden un Westen bedüüdt warme Sommer un kole Winter. Dor gifft dat ok to’n Deel [[Tornado]]s un düchtig [[Wedder]], man nich as faken as in’nn Süden vun [[Ontario]]. De gröttste Deel, in’t Zentrum vun de Provinz, hett en subpolar Klima. De Winter sünd bannig koolt, de Sommer sünd warm un kort. De Noorden hett [[Polarklima]]. De Winter sünd koolt un duert an’t längst in Kanada. De Sommer sünd kort un köler as in de Rest vun Québec. En grote Faktor sünd de Strööm vun de [[Nöördlike Iessee|Nöördliche Iessee]] as to’n Bispill de [[Labradorstroom]]. == Historie == === Europa warrt wies === Québec weer de Levensruum vun de Urinwahnerschen un Urinwahners [[Inuit]], [[Mohawks]], [[Cree]], [[Algonkin]], [[Innu]], [[Attikamek]], [[Mi'kmaq]], [[Wayandot]], [[Abenaki]], [[Maliseet]] un [[Naskapi]]. As all düsse Völker as Nomaden op den [[Kanaadschen Schild]] leven dään, bleven de [[Sankt-Lorenz-Irokesen]] an en Steed un bestellen ehr Ackers. De eerste Europääers in Québec wöörn [[Basken|basksche]] Fischerlüüd, de vun 1525 an bet to’nn Oosten vun Kanada un to de Sankt-Lorenz-Stroom sien Münden fohren. De eerste Seefohrer, de in’t Binnenland vun Québec keem, weer de Franzoos [[Jacques Cartier]]. 1534 keem he in [[Gaspé]] an un fohr wieder na Süden den Stroom rop. [[Pierre Chauvin]] grünn den eersten Hannelsort in [[Tadoussac]] an Münden vun den Fluss [[Saguenay]] 1600.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.bonjourquebec.com/de-de/histoire3.html#onglet{{!}} |wayback=20131116230943 |text=''Québec gestern und vundaag'' |archiv-bot=2026-03-14 07:34:33 InternetArchiveBot }} ''Québec Original, Offizielle Toursimus-Websiet vun de Regeren vun Québec''</ref> === Neefrankriek === 1608 grünn [[Samuel de Champlain]] de Stadt [[Québec (Stadt)|Québec]], de as Koolonialhööfstadt vun [[Neefrankriek]] utkoorn wöör. De Franzööschen un Franzoosen dreven veel Handel mit de [[Indianer]]s. Vele dusend Pelze warrn na [[Frankriek]] transportert un dorför kregen de Indianers Alkohol un Wapen. Vele Missionaren güng jümmers wieder na’t Binnenland un grünnen 40 Johr later 1648 [[Montréal]] op en Eiland in’n Sankt-Lorenz-Stroom. De Stadt is vundaag de gröttste Stadt vun Québec un de tweetgröttste frankophone Stadt op’e Eer. De Naam „Québec“ geih trüch op dat algonquinsche Woort „Kebek“ un bedüdt Engde. Jüst an düsse Steed verengt sik de Stroom dör hoge Felsen. Annere Schriefwiesen sünd ''Québecq'' (1601) un ''Kébec'' (1609). 1633 maak König [[Ludwig XIV. (Bourbon)|Ludwig XIV.]] de Kolonie to en Kroonkolonie, wat de Tahl vun de Inwahnerschen un Inwahners op 60.000 anstiegen lett. In’t Johr 1754 begünn de [[Franzoosen- un Indianerkrieg]] und weer Deel vun den [[Sövenjohrige Krieg|Sövenjohrigen Krieg]]. De Franzoosen fechten mit de [[Wyandot]] gegen de [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Briten]], de tohoop mit de [[Irokesen]] en Allianz billen. 1759 verleer de franzöösch Armee op de [[Abrahamebene]]n vör de Döör vun [[Québec (Stadt)|Québec]] de [[Slacht op de Abraham-Ebene|Slacht]] un so ok den Krieg. Mit den [[Pariser Freden vun 1763]] wöör Neefrankriek en britsch Kolonie un wöör umdööpt in „[[Provinz Québec (1763-1791)|Provinz Québec]]“. === Britsche Herrschap === [[Bild:Province of Quebec 1774.gif| mini| right| Provinz Quebec 1774]] Wiel de Integratschon vun de Inwahnerschen un Inwahners, de to’n groten Deel frankophon weern, nich goot güng, maak dat britsche Parlament 1774 den ''Québec Act''. Dat Gesett akzeptert dat franzöösche Rechtssystem, den kathoolschen Gloven un de franzöösche Kultur un Spraak. Dat schull afwennen, dat Québec ok as de Dörtein Kolonien in Süden opstaandig wöör. Düsse Gesett verleeg ok de Grenz to de Dörtein Kolonien, un de Region süden de [[Groote Seen]] wöör de Provinz Québec todeelt. Dat finnen man de Kolonien nich goot un starten den [[Amerikaansche Unabhänigkeitskieg|Amerikaanschen Unafhänigkeitskrieg]] 1775. De Invasion vun de Provinz Québec kunn de britsche Armee noch afwehren. ’N Barg vun amerikaansche [[Loyalisten]] flüchten in de kanaadschen Provinzen. Mit den [[Freden vun Pairs (1783)|Freden vun Paris]] wöörn de Länner südlich vun de Groote Seen den [[Vereenigte Staten vun Amerika]] todeelt. In't Johr 1837 starten de Kolonien [[Överkanada|Över-]] un [[Nedderkanada]] en Revolutschoon, de nedderslaan wöör. Glieks achteran 1840 wöörn beide Kolonien to de [[Provinz Kanada]] vereenigt. Acht Johr later kreeg de Provinz ehr egen demokraatsch Stellvertrederregeren. === Kanaadsche Provinz === Jümmers mehr kanaadsche Inwahnerschen un Inwahners wullen en groot Kanada. An’n 1. Juli 1867 weern de Provinz Kanada un de Rest vun Kanada to en Sülvstverwaltenskolonie dör den [[British North America Act]] vun dat britsche Parlament toshoop föhrt. De Provinz Kanada weer in düsse Provinzbund opdeelt in de Provinzen [[Ontario]], wat dat domals dat Överkanada weer, un Québec, Nedderkanada. === Natschoonalismus === [[Bild:Fete nationale du Quebec.jpg| mini| 300px| right| Fier to den [[Fête national du Québec|Natschoonaldaag vun Québec]] an’n 24. Juni in [[Montréal]], ok nöömt ''Saint-Jean-Baptiste'']] De Natschoonalismus in Québec is wohl as ool as Québec sülvst. As de letzte Region vun [[Noordamerika]], de in de Mehrheit frankophon is, hebbt sik de franzöösche Siedlerschen un Siedelers jümmers vun de angophone Rest bedroht föhlt. Se könnt ehr Kultur beholen, man dat gifft bi vele Québécois na den Daalslag op de [[Abrahamebene]]n vun 1759 en Vision: enen unafhängigen Staat hebben. Vun 1963 bet 1970 maakt de linksextreme [[Front de libération du Québec]] mehr as 200 Anslääg un Banköverfälle, üm enen egenständigen Staat to kreiren nach marxistisch Vörbild. De föderale Regeren roop för korte Tiet den Utnahmtostand ut. An’t Enn wöör de FLQ oplööst. Dat [[Charta vun de franzöösche Spraak|Gesett 101]] vun 1977, ok bekannt as de Charta över de franzöösche Spraak, sekert vele Rechte. In heel Kanada is Engelsch un Franzöösch togliek Amtsspraaken, man de enkelt Amtspraak in Québec is Franzöösch siet 1974. In’t letzte Johrhunnert sloog twee Afstimmungen fehl. Iniziert wöörn de Referenden vun de [[Parti Québécois]], welk 1976 de eerste [[Provinzregeren in Québec]] stell. De eerste Afstimmung 1980 sloog fehl mit 59,6% Gegenstimmen; dat letzte [[Québec-Referendum 1995]] mit 49,5% to 50,5% weer bannig knapp.<ref>[http://www.radio-canada.ca/nouvelles/Politique/2010/10/27/006-referendum-15ans-index.shtml| ''Le référendum de 1995''] ''Radio-Canada'', aktualisert an’n 29. Oktober 2010</ref> Dat weer un is nich kloor, woveel de föderaale Regeren maak, un wat allens legal weer. ’N paar Lüüd seggt, dat de Staat veele Inbörgeren maakt hett, üm so mehr Nee-Wählerschen un Wählers in de Provinz to kregen.<ref>[http://www.francophonie-avenir.com/FM%2047%20Au%20sujet%20d%27un%20referendum%20au%20Quebec.htm ''Référendum au Québec : résultat louche''] Claude Lellouche, ''Francophonie Avenir'', 2007</ref> Vundaag sett sik de [[Parti Québécois]] stark för de Interessen vun Québec in un will sik jümmers afspalten. De [[Verfassungsgericht|Hööchste Gerichtshof vun Kanada]] leeg 1998 fast, dat de Provinz Québec sik nich innsietig för unafhängig verkloren könn. Québec is de enkelt kanaadsche Provinz, de de [[Verfaten vun Kanada|Verfaten]] vun 1982 nich ünnerschreven hett. De aktuelle Vörsitter vun de [[Parti Libéral du Québec]] [[Philippe Couillard]] hett en positiv Menen to’n Ratifitscheren vun Québec.<ref>[http://www.ledevoir.com/politique/quebec/373602/couillard-doit-se-defendre-sur-son-projet-d-adhesion-a-la-constitution| ''Couillard doit se défendre sur son projet d'adhésion à la Constitution''] Philippe Couillard sien Dichter kamen an de Verfaten, ''Le Devoir'', 19. Määrt 2013</ref> De Quebecer in Kanada sünd vun de föderale Regeren as „Natschoonalität binnen vun en enig Kanada“ annerkannt siet 2006. De föderale Regeren maak man kloor, dat dat nich de Eenheit vun Kanada in Fraag stellen deit.<ref>[http://www.cbc.ca/news/canada/story/2006/11/27/nation-vote.html ''House passes motion recognizing Québécois as nation''] ''CBC News'', 27. November 2006</ref> == Inwahners == {| class="wikitable float-right" |- bgcolor="#E3E3E3" !colspan="6" bgcolor="#E3E3E3" | Wat sik deit bi de Inwahnerschen un Inwahners<ref>[http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo62g.htm Inwahnersentwickeln vun Ontario – Statistics Canada]</ref> |- bgcolor="#E3E3E3" ! Johr ! Inwahnerschen un Inwahners ! Johr ! Inwahnerschen un Inwahners |- | align="center"| 1851 || align="center"| 892.061 || align="center"| 1941 || align="center"| 3.331.882 |- | align="center"| 1861 || align="center"| 1.111.566 || align="center"| 1951 || align="center"| 4.055.681 |- | align="center"| 1871 || align="center"| 1.191.516 || align="center"| 1961 || align="center"| 5.259.211 |- | align="center"| 1881 || align="center"| 1.359.027 || align="center"| 1971 || align="center"| 6.027.765 |- | align="center"| 1891 || align="center"| 1.488.535 || align="center"| 1981 || align="center"| 6.438.403 |- | align="center"| 1901 || align="center"| 1.648.898 || align="center"| 1991 || align="center"| 6.895.963 |- | align="center"| 1911 || align="center"| 2.005.776 || align="center"| 2001 || align="center"| 7.237.479 |- | align="center"| 1921 || align="center"| 2.360.665 || align="center"| 2006 || align="center"| 7.546.131 |- | align="center"| 1931 || align="center"| 2.874.255 || align="center"| 2011 || align="center"| 7.903.001 |} In't Johr 1605 harr Québec 44.000 Inwahnerschen un Inwahners. Twee Johr vör den [[Sövenjohrige Krieg|Sövenjohrigen Krieg]] leven dor blot 55.009 Inwahnerschen un Inwahners, avers 1806 weern dat al 250.000. De tohoop bröcht Fruchtborkeitstall is en vun de lüttste in heel Kanada. Mit 1,52 liegt se wiet ünner de Fortplanzungstall vun 2,1. Dat steiht kloor in Kontrast to de Tall vun 1960, wanner Québec en vun de hööchste Fruchtborkeitstall mang de Industrielänner harr. Unachtet vun düsse Fakt weer de [[Geboortentall]] 2003 mit 9,8‰ jümmer hööher as de [[Dootblievenentall]] mit 7,4‰. De [[Levensutsicht]] leeg 2002 bi 76,3 Johr för Mannslüüd un bi 81,9 Johr för Fruunslüüd. As 2001 dat Volk tellt wöör, nömt sik 68,7% vun de Inwahnerschen un Inwahner „kanaadsch“: 29,6% weern vun [[Franzöösche Spraak|franzöösche]], 4,1% [[Irland|Irische]], 3,5% [[Italien|ilatiensche]], 3,1% [[Engelsche Spraak|engelsche]] un 2,2% [[Schottland|schottsche]] Herkamen (mehr as en Anter weer möglich). De indigene Andeel an düsse Statistik is lütt: 1,8% [[Indianer| Eerste Natschoonen]], 0,3% [[Métis]] un 0,1% [[Inuit]]. Man hett ’n Barg vun Stämmen ut politsche Grünnen nich mitmaakt, bet ehr Status rechtlich kloor is. ===Spraak=== Québec is de enkelt kanaasche Provinz, den sien allenig Amtsspraak [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]] is. 79,0% seggen 2001, dat Franzöösch ehr [[Mudderspraak]] süh. De [[Engelsche Spraak|Engelsche]] Andeel leeg bi 7,7%.<ref>{{Webarchiv|url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/language/Table401.cfm |wayback=20090310155903 |text=Volkstallen 2001: Inwahnerschen un Inwahners na Mudderspraak |archiv-bot=2026-03-14 07:34:33 InternetArchiveBot }} – Statistics Canada</ref> Man geev 40,8% an, bilingual (franzöösch un engelsch) to sien.<ref>{{Webarchiv|url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/profiles/community/Details/Page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=24&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Quebec&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=Language&Custom= |wayback=20081210110207 |text=2006 Community Profiles |archiv-bot=2026-03-14 07:34:33 InternetArchiveBot }} – Statistics Canada</ref> Vörallens in de Grootruum vun Montréal is de Andeel vun de franzöösche Mudderspraakerschen un -sprakers mit 65% bannig minner as in de Rest vun de Provinz. De drütte Grupp weer allophon nöömt. De Lüüd in düsse Grupp sünd nich franzöösch un nich engelsch Mudderspraakerschen un -sprakers un maken en Andeel vun 11,9% an de Inwahnerschen un Inwahners ut. De gröttste allophoonsche Andeel hett dat [[Italieensch|Italiensche]] mit 1,8%, achteran [[araabsche Spraak| Araabsch]] mit 1,6% un [[Spaansche Spraak|Spaansch]] mit 1,5%.<ref>{{Webarchiv|url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=0&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=89186&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=701&Temporal=2006&Theme=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&GID=837953 |wayback=20081210105351 |text=Detaillertes Opdrüseln vun de Mudderspraaken |archiv-bot=2026-03-14 07:34:33 InternetArchiveBot }} – Statistics Canada</ref> Dat [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], dat in Québec snackt warrt, wesselt mit den Oort un dat sotschaale Ümfeld. ’N poor Lüüd snackt en internatschoonal Hoochfranzöösch (Kiek- un Dudelkasten) un anner [[Dialektgrupp|Mundoorten]] mit velen, för Quiddjes vigeliensch to verstahn, egen Wöör, sonömt „[[Québecer Franzöösch|Québecismen]]“. De alldääglich Spraak liggt jichtenswo dortwischen. === Religion === [[Québec (Stadt)|Québec]] ist sünnerlich wegen sienen groten Andeel vun [[Kathoolsche|Kathoolschen]]. Dat is so, wiel in de Kolonie Neefrankriek blot Kathoolsche siedeln dään. De Staatshillige is [[Johannes de Döper|Jehann de Döper]], de ok de Namsvadder vun dat Natschonaatfest ''Saint-Jean-Baptiste'' is. 90,2% vun de Inwahnerschen un Inwahners betekt sik 2001 bi de Volkstellen as [[Christ|Christenlüüd]] (83,4% Kathoolsche, 4,7% [[Protestant|Protestantschen un Protestanten]], 1,4% [[Orthodoxe|Orthodoxe]] un 0,8% anne Christenlüüd). De Andeel vun [[Moslem|Moslemlüüd]] leeg bi 1,5%, de vun de [[Joden]] bi 1,3%. To’n [[Buddhismus]] bekenen sik 0,6%, to’n [[Hinduismus]] 0,3%. Keen Angaav maken 5,8%<ref>http://www12.statcan.ca/english/census01/products/standard/themes/Rp-eng.cfm?TABID=1&LANG=E&A=R&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=&GID=431515&GK=0&GRP=1&O=D&PID=55824&PRID=0&PTYPE=55440&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2001&THEME=56&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 {{Webarchiv|url=http://www12.statcan.ca/english/census01/products/standard/themes/Rp-eng.cfm?TABID=1&LANG=E&A=R&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=&GID=431515&GK=0&GRP=1&O=D&PID=55824&PRID=0&PTYPE=55440&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2001&THEME=56&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 |wayback=20140326233412 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 07:34:33 InternetArchiveBot }}</ref>. === Städter === [[Bild:Quebec City Waterfront.jpg| mini| left| De Provinzhööftstadt [[Québec Stadt|Québec]] mit Blick op [[Château Frontenac]] un den [[Sankt-Lorenz-Stroom]] ]] Quelle: Statistics Canada<ref>{{Webarchiv|url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=202&PR=24&S=0&O=A&RPP=50 |wayback=20081210105346 |text=Inwaherstallen na Gemeenen |archiv-bot=2026-03-14 07:34:33 InternetArchiveBot }} – Statistics Canada</ref> [[Bild:Montreal skyline 2011.jpg| mini| right| De gröttste Stadt vun Québec [[Montréal]] mit ehr Skyline]] {| | {| class="wikitable" width="350px" ! Rang ! Stadt ! 2001 ! 2006 ! 2011<ref>http://www.citypopulation.de/Canada-Quebec_d.html#Stadt_gross</ref> |- | 1. | [[Montréal]] | align="right" | 1.583.590 | align="right" | 1.620.693 | align="right" | 1.649.519 |- | 2. | [[Québec (Stadt)|Québec]] | align="right" | 476.330 | align="right" | 491.142 | align="right" | 516.622 |- | 3. | [[Laval (Québec)|Laval]] | align="right" | 343.005 | align="right" | 368.709 | align="right" | 401.553 |- | 4. | [[Gatineau]] | align="right" | 226.696 | align="right" | 242.124 | align="right" | 265.349 |- | 5. | [[Longueuil]] | align="right" | 225.761 | align="right" | 229.330 | align="right" | 231.409 |- | 6. | [[Sherbrooke]] | align="right" | 138.785 | align="right" | 147.427 | align="right" | 154.601 |- | 7. | [[Saguenay (Québec)|Saguenay]] | align="right" | 147.133 | align="right" | 143.692 | align="right" | 144.746 |- | 8. | [[Lévis]] | align="right" | 121.999 | align="right" | 130.006 | align="right" | 138.769 |- | 9. | [[Trois-Rivières]] | align="right" | 122.395 | align="right" | 126.323 | align="right" | 131.338 |- | 10. | [[Terrebonne (Québec)|Terrebonne]] | align="right" | 80.536 | align="right" | 94.703 | align="right" | 106.322 |} | {| class="wikitable" width="350px" ! Rang ! Stadt ! 2001 ! 2006 ! 2011 |- | 11. | [[Saint-Jean-sur-Richelieu]] | align="right" | 79.600 | align="right" | 87.492 | align="right" | 92.394 |- | 12. | [[Repentigny]] | align="right" | 72.218 | align="right" | 76.237 | align="right" | 82.000 |- | 13. | [[Brossard]] | align="right" | 65.026 | align="right" | 71.154 | align="right" | 79.273 |- | 14. | [[Drummondville]] | align="right" | 63.029 | align="right" | 67.392 | align="right" | 71.852 |- | 15. | [[Saint-Jérôme]] | align="right" | 59.614 | align="right" | 63.729 | align="right" | 68.456 |- | 16. | [[Granby (Québec)|Granby]] | align="right" | 55.456 | align="right" | 59.385 | align="right" | 63.433 |- | 17. | [[Blainville (Québec)|Blainville]] | align="right" | 36.029 | align="right" | 46.493 | align="right" | 53.510 |- | 18. | [[Saint-Hyacinthe]] | align="right" | 50.394 | align="right" | 51.616 | align="right" | 53.236 |- | 19. | [[Shawinigan]] | align="right" | 52.040 | align="right" | 51.904 | align="right" | 50.060 |- | 20. | [[Dollard-Des Ormeaux]] | align="right" | 48.206 | align="right" | 48.930 | align="right" | 49.637 |} |} == Nawiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Provinzen un Territorien vun Kanada}} {{Normdaten}} [[Kategorie:Kanada]] otn9u4zczagreszmzpfwbtp4fqzown9 2 71706 1062451 1062264 2026-04-17T04:13:38Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1062451 wikitext text/x-wiki {{../Template WD List}} [[Image:WL in Niedersachsen.svg|thumb]] This list shows people born or died in in the [[Landkreis Harburg]] in [[Lower Saxony]]. {{Wikidata list |sparql=SELECT DISTINCT ?item WHERE { { ?item wdt:P19 ?sub0 . ?tree0 (wdt:P150)* ?sub0 . ?tree0 (wdt:P131)* wd:Q5907 . } UNION { ?item wdt:P20 ?sub1 . ?tree1 (wdt:P150)* ?sub1 . ?tree1 (wdt:P131)* wd:Q5907 . } } |section= |sort=p569 |columns=item,label,p31,p18,p569,p19,p570,p20,p227,p106 |thumb=80 |min_section=1 |links=red }} {| class='wikitable sortable' ! item ! label ! is en ! Bild ! Tied boren ! Geboortsoort ! Tied doodbleven ! Starvoort ! GND-Nummer ! Beroop |- | [[:d:Q1946887|Q1946887]] | [[bog body from the Rieper Moor, Germany]] | [[Moorliek]] | | 1st millennium | | | [[Königsmoor]] | | |- | [[:d:Q20752083|Q20752083]] | [[Mette Harden]] | [[Minsch]] | | 1570 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 17th century | | | |- | [[:d:Q94755657|Q94755657]] | [[Johannes Opsopaeus]] | [[Minsch]] | | 1583 | [[Hamborg]] | 1666 | [[Gemeen Meschacht]] | [https://d-nb.info/gnd/122381653 122381653] | [[Pastoor]]<br/>[[Protestant theologian]]<br/>[[playwright]] |- | [[:d:Q94775820|Q94775820]] | [[Clara Burchard]] | [[Minsch]] | | 1614-08-18 | | 1673-01-18 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/129185817 129185817] | [[widow]] |- | [[:d:Q21545904|Q21545904]] | [[Wilhelm Mechov]] | [[Minsch]] | | 1618 | [[Ilsdörp]] | 1678-05-18 | [[Lümborg]] | [https://d-nb.info/gnd/123881048 123881048] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Philoloog (Q13418253)|Philoloog]]<br/>[[secondary school teacher]] |- | [[:d:Q111447515|Q111447515]] | [[Jürgen Lippold Jaster]] | [[Minsch]] | | 1635 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1697 | [[Hilmessen]] | [https://d-nb.info/gnd/1229222898 1229222898] | [[mintmaster]] |- | [[:d:Q60787|Q60787]] | [[Arp Schnitger]] | [[Minsch]] | [[Bild:Golzwarden.jpg|center|80px]] | 1648-07-02 | [[Braak]] | 1719-07-28 | [[Neefeld (Hamborg)|Neefeld]] | [https://d-nb.info/gnd/118609785 118609785] | [[Örgelboer]] |- | [[:d:Q94866005|Q94866005]] | [[Justus Henricus Leukefeld]] | [[Minsch]] | | 1660 | | 1693 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/116958383 116958383] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q15434871|Q15434871]] | [[Daniel Müller]] | [[Minsch]] | [[Bild:Daniel Müller (1661-1724).jpg|center|80px]] | 1661 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1724-01-12 | [[Lübeck]] | [https://d-nb.info/gnd/1017939721 1017939721] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q132952877|Q132952877]] | [[Heinrich Johann Elebrecht]] | [[Minsch]] | | 1668-04-09 | [[Celle]] | 1720-10-14 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/102456968 102456968] | [[parson]] |- | [[:d:Q1541120|Q1541120]] | [[Johann Friedrich Hodann]] | [[Minsch]] | | 1674-03-01 | [[Wedtlenstedt]] | 1745 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/102630852 102630852] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Amanuensis]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[head teacher]] |- | [[:d:Q1503975|Q1503975]] | [[Georg Klemens Finckh]] | [[Minsch]] | | 1687 | [[Neefeld (Hamborg)|Neefeld]] | 1756 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/123366577 123366577] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q29390286|Q29390286]] | [[Hinrich Balemann]] | [[Minsch]] | | 1692-09-29 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1761-11-07 | [[Eutin]] | [https://d-nb.info/gnd/1031460349 1031460349] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[superintendent]] |- | [[:d:Q132887639|Q132887639]] | [[Christoph Johann Ludolf Reusmann]] | [[Minsch]] | | 1710-11-08 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | 1760 | | [https://d-nb.info/gnd/1013878337 1013878337] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q94942224|Q94942224]] | [[Peter Christian de Finckh]] | [[Minsch]] | | 1719-04-06 | [[Neefeld (Hamborg)|Neefeld]] | 1787-06-25 | | [https://d-nb.info/gnd/137364024 137364024] | [[court counsel]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q28890028|Q28890028]] | [[Johann Christian Niemeyer]] | [[Minsch]] | | 1724-05-15 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1811-02-28 | [[Liethe]] | [https://d-nb.info/gnd/1035100592 1035100592] | |- | [[:d:Q29586083|Q29586083]] | [[Johann Friedrich Meyer (Verwaltungsbeamten)|Johann Friedrich Meyer]] | [[Minsch]] | | 1730-05-05 | | 1817 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1035092654 1035092654] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q1586758|Q1586758]] | [[Heinrich Julius Tode]] | [[Minsch]] | | 1733-05-31 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1797-12-30 | [[Swerin]] | [https://d-nb.info/gnd/117404551 117404551] | [[Botaniker]]<br/>[[Architekt (Q42973)|Architekt]]<br/>[[Mykoloog]] |- | [[:d:Q6212340|Q6212340]] | [[Johan Clemens Tode]] | [[Minsch]] | [[Bild:Johan Clemens Tode.jpg|center|80px]] | 1736-06-24 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1806-03-16 | [[Kopenhagen]] | [https://d-nb.info/gnd/128873248 128873248] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Dichter]] |- | [[:d:Q20607890|Q20607890]] | [[Ludwig Heinrich Sarnighausen]] | [[Minsch]] | | 1747-02-23 | | 1830-01-25 | [[Mesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1035148021 1035148021] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q1657715|Q1657715]] | [[Rudolf Christian Gribel]] | [[Minsch]] | | 1747-04-07 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1831 | [[Stettin]] | | [[Reederee (Q500251)|Reederee]] |- | [[:d:Q29586077|Q29586077]] | [[Friedrich Levin August von Arentsschildt]] | [[Minsch]] | | 1755-06-12 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1820-12-10 | [[Nuurten]] | | [[Offzeer]] |- | [[:d:Q18222180|Q18222180]] | [[Johann Michael Hermann Harras]] | [[Minsch]] | | 1762-01-12 | [[Hamborg]] | 1833-05-03 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/102483043 102483043] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q25621826|Q25621826]] | [[Christian Friedrich Rudorff]] | [[Minsch]] | | 1765-04-01 | [[Gemeen Zeven|Zeven]] | 1824-07-21 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1035119978 1035119978] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q5568931|Q5568931]] | [[Hans Heinrich Behrmann]] | [[Minsch]] | | 1769 | [[Gastää]] | 1836-10-23 | | [https://d-nb.info/gnd/124508189 124508189] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] |- | [[:d:Q55122991|Q55122991]] | [[Christian Wilhelm Flügge]] | [[Minsch]] | | 1772 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1828 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/116631538 116631538] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q27505630|Q27505630]] | [[Georg Haberkorn]] | [[Minsch]] | | 1772-11-09 | [[Grünberg]] | 1832-08-08 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1196637679 1196637679] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q20741558|Q20741558]] | [[Johann Wilhelm Adolf Hansemann]] | [[Minsch]] | | 1784-05-14 | [[Finkwarder]] | 1862-07-26 | [[Deefholt]] | | [[Entomoloog (Q3055126)|Entomoloog]] |- | [[:d:Q1405384|Q1405384]] | [[Ferdinand Heinrich Grautoff]] | [[Minsch]] | [[Bild:Ferdinand heinrich grautoff.jpg|center|80px]] | 1789-05-27 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1832-07-14 | [[Lübeck]] | [https://d-nb.info/gnd/100810411 100810411] | [[Bibliothekar]] |- | [[:d:Q75878|Q75878]] | [[David Hansemann]] | [[Minsch]] | [[Bild:DavidHansemann1848.jpg|center|80px]] | 1790-07-12 | [[Finkwarder]] | 1864-08-04 | [[Schlangenbad]] | [https://d-nb.info/gnd/11854568X 11854568X] | [[banker]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Ünnernehmer]]<br/>[[Koopmann]] |- | [[:d:Q58018|Q58018]] | [[Johann Peter Eckermann]] | [[Minsch]] | [[Bild:Johann Peter Eckermann.jpg|center|80px]] | 1792-09-21 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1854-12-03 | [[Weimar]] | [https://d-nb.info/gnd/118528777 118528777] | [[Dichter]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[Bibliothekar]] |- | [[:d:Q18615928|Q18615928]] | [[Eduard Schütz]] | [[Minsch]] | | 1799-08-16 | [[Olland]] | 1868-05-02 | [[Bronswiek]] | [https://d-nb.info/gnd/117140848 117140848] | [[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Theaterschauspeler]] |- | [[:d:Q21035267|Q21035267]] | [[Carl Jacobi]] | [[Minsch]] | | 1799-10-17 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1875-10-17 | [[Kassel]] | [https://d-nb.info/gnd/105532660X 105532660X] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q113753893|Q113753893]] | [[Carl Friedrich Benjamin Mannes]] | [[Minsch]] | | 1800-07-07 | [[Gemeen Mesborg]] | 1860-07-26 | [[Handörp (Q658681)|Handörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1213055237 1213055237] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q131780090|Q131780090]] | [[Georg Ripking]] | [[Minsch]] | | 1802-09-21 | [[Hittfeld]] | No/unknown value | No/unknown value | | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q24068196|Q24068196]] | [[George Wilhelm Glimmann]] | [[Minsch]] | | 1802-12-09 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1876-05-20 | [[Hann. Münden]] | [https://d-nb.info/gnd/1034731432 1034731432] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Ornitholoog]] |- | [[:d:Q15819371|Q15819371]] | [[Hans Eidig]] | [[Minsch]] | | 1804-01-27 | [[Klecken]] | 1836 | [[New York]] | [https://d-nb.info/gnd/1034721070 1034721070] | |- | [[:d:Q20608491|Q20608491]] | [[Carl Georg Heinrich Wilhelm von Weyhe]] | [[Minsch]] | | 1804-10-02 | [[Bronswiek]] | 1886-08-29 | [[Bötersheim]] | | [[Beamten]] |- | [[:d:Q1776748|Q1776748]] | [[Ludwig Flügge]] | [[Minsch]] | | 1808-05-29 | [[Parrns]] | 1883-02-15 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/102461392 102461392] | [[Senior]] |- | [[:d:Q1714485|Q1714485]] | [[Justus Bostelmann]] | [[Minsch]] | | 1815-03-12 | [[Gemeen Töst|Töst]] | 1889-05-05 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/133249328 133249328] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[Buur]] |- | [[:d:Q1290503|Q1290503]] | [[Eduard Ziehen]] | [[Minsch]] | | 1819-10-29 | [[Gemeen Töst|Töst]] | 1884-10-19 | [[Frankfort an’n Main]] | [https://d-nb.info/gnd/116988207 116988207] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q55685381|Q55685381]] | [[Gustav Pfannmüller]] | [[Minsch]] | | 1820-05-18 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | 1893-12-05 | [[Darmstadt]] | [https://d-nb.info/gnd/1132255775 1132255775] | [[docent]] |- | [[:d:Q119519713|Q119519713]] | [[Johannes Backhaus]] | [[Minsch]] | | 1826-03-02 | [[Beborg]] | 1897-11-25 | [[Ossenbrügge]] | [https://d-nb.info/gnd/1014441986 1014441986] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q72243|Q72243]] | [[Wilhelm Moritz Keferstein]] | [[Minsch]] | [[Bild:Wilhelm Moritz Keferstein.jpg|center|80px]] | 1833-06-07 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1870-01-25 | [[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/116091959 116091959] | [[Naturwetenschopper]]<br/>[[Zooloog (Q350979)|Zooloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Herpetoloog]] |- | [[:d:Q123676398|Q123676398]] | [[Heinrich Buschbaum]] | [[Minsch]] | | 1836 | [[Neeland (Hamborg)|Neeland]] | 1924 | | [https://d-nb.info/gnd/1020340681 1020340681] | [[Botaniker]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q20604705|Q20604705]] | [[Gustav Augspurg]] | [[Minsch]] | | 1837-07-19 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1906-11-09 | [[Leh (Q1813037)|Leh]] | | [[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q84494997|Q84494997]] | [[Ludwig Winckel]] | [[Minsch]] | | 1838-09-12 | [[Gemeen Braackel|Braackel]] | 1904-07-07 | [[Gemeen Braackel|Braackel]] | | [[surveyor]] |- | [[:d:Q2173820|Q2173820]] | [[Rudolf Sievers (Q2173820)|Rudolf Sievers]] | [[Minsch]] | | 1841-02-14 | [[Hoopt]] | 1921-05-13 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/134122887 134122887] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Koopmann]] |- | [[:d:Q95312072|Q95312072]] | [[Unico Zernial]] | [[Minsch]] | | 1842-10-14 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/140298673 140298673] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q23060617|Q23060617]] | [[Theodor Hermann August Lubrecht]] | [[Minsch]] | | 1846-07-02 | [[Gemeen Hullnst]] | 1919-03-18 | [[Dungelbeck]] | | |- | [[:d:Q25621934|Q25621934]] | [[Diederich Steil]] | [[Minsch]] | | 1847-01-04 | [[Gemeen Garlstörp|Garlstörp]] | 1917-05-27 | [[Kings County (Q18419)|Kings County]] | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1694375|Q1694375]] | [[Heinrich Dräger]] | [[Minsch]] | | 1847-07-29 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1917-05-29 | [[Lübeck]] | [https://d-nb.info/gnd/118527134 118527134] | [[Ünnernehmer]]<br/>[[Inschenör]]<br/>[[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] |- | [[:d:Q29466052|Q29466052]] | [[Carl Lauenstein]] | [[Minsch]] | | 1850 | [[Hannober]] | 1915 | [[Hittfeld]] | [https://d-nb.info/gnd/116753625 116753625] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q1289815|Q1289815]] | [[Eduard Schlöbcke]] | [[Minsch]] | [[Bild:Schloebcke-eduard-in-trommsdorff-paul-der-lehrkoerper-der-TH-hannover-1831-1931-hannover-1931-s103.jpg|center|80px]] | 1852-08-17 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1936-03-19 | [[Lümborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1035133091 1035133091] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q315488|Q315488]] | [[Leopold von Kalckreuth]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jacob Hilsdorf - Leopold Graf von Kalckreuth.jpg|center|80px]] | 1855-05-15 | [[Düsseldörp]] | 1928-12-01 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/118714864 118714864] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q94775008|Q94775008]] | [[Anna Wagemann]] | [[Minsch]] | | 1855-11-26 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1938-08-25 | [[Bückeborg]] | [https://d-nb.info/gnd/126894477 126894477] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[nurse]] |- | [[:d:Q22582834|Q22582834]] | [[Heinrich Boether]] | [[Minsch]] | | 1856-05-27 | [[Abendörp]] | 1927-06-02 | [[Hannober]] | | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] |- | [[:d:Q91614|Q91614]] | [[Albert Eichhorn]] | [[Minsch]] | | 1856-10-01 | [[Gemeen Garlstörp|Garlstörp]] | 1926-08-03 | [[Bronswiek]] | [https://d-nb.info/gnd/11641703X 11641703X] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Protestant theologian]] |- | [[:d:Q1635100|Q1635100]] | [[Hugo Haase]] | [[Minsch]] | [[Bild:Hohenzollernstraße 56 Stadttafel Hugo Haase.jpg|center|80px]] | 1857-06-01 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1933-09-13 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/133551148 133551148] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q28017783|Q28017783]] | [[Erdmann Hartig]] | [[Minsch]] | | 1857-09-10 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1925-09-15 | [[Starnberg]] | [https://d-nb.info/gnd/119323761 119323761] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q29961150|Q29961150]] | [[Maximilian Wachsmuth]] | [[Minsch]] | | 1859-07-14 | [[Lassrönn]] | 1912<br/>1938 | [[München]] | [https://d-nb.info/gnd/1077621825 1077621825] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q15428584|Q15428584]] | [[Agnes Stavenhagen]] | [[Minsch]] | [[Bild:Agnes Denis 1889 Eigner.jpg|center|80px]] | 1860-09-03 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1945-09-30 | [[Bautzen]] | [https://d-nb.info/gnd/117223786 117223786] | [[Opernsinger (Q2865819)|Opernsinger]] |- | [[:d:Q21536863|Q21536863]] | [[Dorette MacCallum]] | [[Minsch]] | [[Bild:Lady Dorette MacCallum.png|center|80px]] | 1863 | [[Elvstörp]] | 1952-07-04 | [[Rose Bay]] | | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q1611967|Q1611967]] | [[Hermann Leube]] | [[Minsch]] | [[Bild:Leube-hermann-1912-s501.jpg|center|80px]] | 1863-09-21 | [[Oolwarder]] | 1928-02-16 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/133813312 133813312] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q1447165|Q1447165]] | [[Franz Heinrich Witthoefft]] | [[Minsch]] | [[Bild:Franz-Heinrich Witthoeft.jpg|center|80px]] | 1863-11-19 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1941-07-06 | [[Lütjensee]] | [https://d-nb.info/gnd/130117358 130117358] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q94885177|Q94885177]] | [[Ferdinand Cohrs]] | [[Minsch]] | | 1864-10-14 | [[Gemeen Mesborg]] | 1933-03-14 | | [https://d-nb.info/gnd/116636408 116636408] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q4647771|Q4647771]] | [[A. Frank Glahn]] | [[Minsch]] | | 1865-01-18 | [[Linden]] | 1941-02-06 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/12170310X 12170310X] | [[astrologer]] |- | [[:d:Q106470678|Q106470678]] | [[Heinrich Löwenthal]] | [[Minsch]] | | 1865-09-27 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 1944-07-24 | [[Ghetto Theresienstadt]] | | |- | [[:d:Q2576933|Q2576933]] | [[Wilhelm Birrenkoven]] | [[Minsch]] | | 1865-10-04 | [[Köln]] | 1955-03-08 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | [https://d-nb.info/gnd/116192933 116192933] | [[Opernsinger (Q2865819)|Opernsinger]] |- | [[:d:Q13189015|Q13189015]] | [[Willem Poeck]] | [[Minsch]] | | 1866-12-29 | [[Gemeen Mesborg]] | 1933 | [[Blumenau]] | [https://d-nb.info/gnd/116248068 116248068] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q40794565|Q40794565]] | [[Heinrich Schulte Altenroxel]] | [[Minsch]] | [[Bild:Heinrich Schulte-Altenroxel.png|center|80px]] | 1867-12-04 | [[Mönster]] | 1947-02-17 | [[Gastää]] | [https://d-nb.info/gnd/1159096104 1159096104] | [[Buur]] |- | [[:d:Q13188258|Q13188258]] | [[Eduard Kück]] | [[Minsch]] | | 1867-12-26 | [[Gemeen Hullnst]] | 1937-07-02 | | [https://d-nb.info/gnd/11658145X 11658145X] | [[Schriever]]<br/>[[secondary school teacher]]<br/>[[Germanist]]<br/>[[editor]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[Studienrat]] |- | [[:d:Q1359888|Q1359888]] | [[Ernst Reinstorf]] | [[Minsch]] | | 1868-09-19 | [[Gemeen Tesp]] | 1960-04-05 | [[Blanknees]] | [https://d-nb.info/gnd/101120486 101120486] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q104700795|Q104700795]] | [[Ernestine Hecht]] | [[Minsch]] | | 1869-03-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 1942-11-26 | [[Ghetto Theresienstadt]] | | |- | [[:d:Q2174039|Q2174039]] | [[Rudolf Walbaum]] | [[Minsch]] | | 1869-12-04 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | 1948-04-06 | [[Alzey]] | [https://d-nb.info/gnd/1297334175 1297334175] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q1359811|Q1359811]] | [[Ernst Preczang]] | [[Minsch]] | | 1870-01-16 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1949-07-22 | [[Sarnen]] | [https://d-nb.info/gnd/116281383 116281383] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[printer]]<br/>[[book printer]] |- | [[:d:Q711522|Q711522]] | [[Arthur Siebelist]] | [[Minsch]] | [[Bild:Arthur Siebelist 1905.jpg|center|80px]] | 1870-07-21 | [[Loschwitz]] | 1945-01-04 | [[Hittfeld]] | [https://d-nb.info/gnd/117338648 117338648] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[draftsperson]] |- | [[:d:Q1446708|Q1446708]] | [[Franz Evers]] | [[Minsch]] | [[Bild:Erich Büttner - Bildnis Franz Evers, 1916.png|center|80px]] | 1871-07-10 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1947-09-14 | [[Niemberg]] | [https://d-nb.info/gnd/116611804 116611804] | [[Schriever]]<br/>[[Dichter]] |- | [[:d:Q95251362|Q95251362]] | [[Heinrich Walldorf]] | [[Minsch]] | | 1872-01-04 | [[Hamborg]] | 1954-04-07 | [[Hittfeld]] | [https://d-nb.info/gnd/1078972036 1078972036] | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] |- | [[:d:Q1461086|Q1461086]] | [[Friedrich Meinecke]] | [[Minsch]] | | 1873-05-20 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1913-07-25 | [[Freiburg im Breisgau]] | [https://d-nb.info/gnd/1258327554 1258327554] | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]]<br/>[[Künstler]]<br/>[[modeler]] |- | [[:d:Q1504139|Q1504139]] | [[Georg Eppen]] | [[Minsch]] | | 1874-03-13 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1974-04-04 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1112343830 1112343830] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q94754081|Q94754081]] | [[Carl Octavius Voget]] | [[Minsch]] | | 1874-06-09 | [[Gemeen Jesborg]] | 1936-09-09 | [[Stapelmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/127860908 127860908] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q1695533|Q1695533]] | [[Johann Michael Bossard]] | [[Minsch]] | [[Bild:Johann Michael Bossard.jpg|center|80px]] | 1874-12-16 | [[Zug]] | 1950-03-27 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/119391554 119391554] | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]]<br/>[[exlibrist]]<br/>[[Illustrater]] |- | [[:d:Q94909468|Q94909468]] | [[Christel Kuball]] | [[Minsch]] | | 1876 | [[Hamborg]] | 1950 | [[Tötsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1077887787 1077887787] | [[glass artist]] |- | [[:d:Q106298|Q106298]] | [[Georg Küsel]] | [[Minsch]] | | 1877-12-17 | [[Czartkowo]] | 1952-04-26 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | [https://d-nb.info/gnd/116610883 116610883] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1118998|Q1118998]] | [[Wilhelm Burkamp]] | [[Minsch]] | | 1879-01-20 | [[Stöckt]] | 1939-08-26 | [[Rostock]] | [https://d-nb.info/gnd/101285930 101285930] | [[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q105919|Q105919]] | [[Rudolf Tischner]] | [[Minsch]] | | 1879-04-03 | [[Hohenmölsen]] | 1961-04-24 | [[Gastää]] | [https://d-nb.info/gnd/117400912 117400912] | [[Ogendokter]] |- | [[:d:Q133476195|Q133476195]] | [[Otto Sievers]] | [[Minsch]] | | 1879-10-18 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1025984897 1025984897] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q18020903|Q18020903]] | [[Hinrich Springer]] | [[Minsch]] | | 1880 | [[Altno]] | 1949-01-25 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/102037148X 102037148X] | [[Utgever]] |- | [[:d:Q69087|Q69087]] | [[Gorch Fock]] | [[Minsch]] | [[Bild:GorchFock.jpg|center|80px]] | 1880-08-22 | [[Finkwarder]] | 1916-05-31 | [[Skagerrak]]<br/>[[Battle of Jutland]]<br/>[[SMS Wiesbaden]] | [https://d-nb.info/gnd/118691988 118691988] | [[Dichter]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[playwright]]<br/>[[navy sailor]] |- | [[:d:Q14540832|Q14540832]] | [[Hans Ferdinand Schaub]] | [[Minsch]] | [[Bild:Schaub, Hans Ferdinand (1880-1965).jpg|center|80px]] | 1880-09-22 | [[Frankfort an’n Main]] | 1965-11-12 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | [https://d-nb.info/gnd/11711118X 11711118X] | [[Komponist]]<br/>[[Choorbaas]] |- | [[:d:Q18957783|Q18957783]] | [[Paula Henningsen]] | [[Minsch]] | | 1881-12-30 | [[Hannober]] | 1969-04-05 | [[Maschen]] | [https://d-nb.info/gnd/1015733824 1015733824] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q97599|Q97599]] | [[Hinrich Wriede]] | [[Minsch]] | | 1882 | [[Finkwarder]] | 1958 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117428477 117428477] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q2547115|Q2547115]] | [[Walther Dobbertin]] | [[Minsch]] | | 1882 | [[Berlin]] | 1961-01-12 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/101362517X 101362517X] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q1466271|Q1466271]] | [[Fritz Friedrichs]] | [[Minsch]] | [[Bild:FritzFriedrichs.jpg|center|80px]] | 1882-05-17 | [[Hamborg]] | 1928-07-28 | [[Hoopt]] | [https://d-nb.info/gnd/116808195 116808195] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q104408307|Q104408307]] | [[Selma Blumann]] | [[Minsch]] | | 1882-07-16 | [[Gemeen Töst|Töst]] | 1942-11-15 | [[Ghetto Theresienstadt]] | [https://d-nb.info/gnd/1161837477 1161837477] | |- | [[:d:Q1555328|Q1555328]] | [[Louis Biester]] | [[Minsch]] | | 1882-08-03 | [[Wends]] | 1965-06-16 | [[Königsmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/129918482 129918482] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q12310520|Q12310520]] | [[Ernst Petersen]] | [[Minsch]] | [[Bild:Ernst Petersen 12 juli 1931.jpg|center|80px]] | 1883-11-14 | [[Hittfeld]] | 1953-04-12 | [[Kolding]] | [https://d-nb.info/gnd/1255257776 1255257776] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q113499957|Q113499957]] | [[Henry Gundlach]] | [[Minsch]] | | 1884-06-23 | [[Tarkastad]] | 1964-12-02 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1034734539 1034734539] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[decorative painter]] |- | [[:d:Q105030|Q105030]] | [[Jakob Kinau]] | [[Minsch]] | | 1884-08-28 | [[Finkwarder]]<br/>[[Hamborg]] | 1965-12-14 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/116171928 116171928] | [[customs officer]]<br/>[[Sakenbökerschriever]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[sailor]]<br/>[[Utgever]] |- | [[:d:Q95268519|Q95268519]] | [[Heinrich Harms]] | [[Minsch]] | | 1885 | [[Neefeld (Hamborg)|Neefeld]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1066229171 1066229171] | [[Philoloog (Q13418253)|Philoloog]] |- | [[:d:Q137326634|Q137326634]] | [[Rudolf Neven]] | [[Minsch]] | | 1885 | [[Gemeen Marxen|Marxen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1138036420 1138036420] | [[veterinarian]] |- | [[:d:Q137313336|Q137313336]] | [[Ernst Rüther]] | [[Minsch]] | | 1885-11-01 | [[Gemeen Marxen|Marxen]] | 1945-04-20 | [[Lümborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1035124483 1035124483] | [[local historian]] |- | [[:d:Q60208|Q60208]] | [[Karl Korsch]] | [[Minsch]] | [[Bild:Korsch-karl.jpg|center|80px]] | 1886-08-15 | [[Gemeen Töst|Töst]] | 1961-10-21 | [[Belmont (Q816096)|Belmont]] | [https://d-nb.info/gnd/118565567 118565567] | [[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Essayist]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q94975553|Q94975553]] | [[Shmuel Perlman]] | [[Minsch]] | | 1886-12-31 | | 1939-03-11 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[Boünnernehmer]] |- | [[:d:Q94837426|Q94837426]] | [[Julius Reimers]] | [[Minsch]] | | 1887-02-14 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 20th century | | [https://d-nb.info/gnd/1120318726 1120318726] | |- | [[:d:Q106564|Q106564]] | [[Rudolf Kinau]] | [[Minsch]] | [[Bild:Rudolf Kinau 001.jpg|center|80px]] | 1887-03-23 | [[Finkwarder]] | 1975-11-19 | [[Finkwarder]] | [https://d-nb.info/gnd/116171898 116171898] | [[Schriever]]<br/>[[Dichter]] |- | [[:d:Q94842362|Q94842362]] | [[Gerhard Dittrich]] | [[Minsch]] | | 1887-05-19 | [[Mesborg]] | 1973-10-21 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1115831429 1115831429] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q130782565|Q130782565]] | [[Heinrich Brinkmann]] | [[Minsch]] | | 1887-12-24 | [[Gemeen Hullnst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043782176 1043782176] | [[Studienrat]] |- | [[:d:Q2571817|Q2571817]] | [[Wilhelm Bahlburg]] | [[Minsch]] | | 1888-10-27 | [[Gemeen Jesborg]] | 1958-02-17 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1034669524 1034669524] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q18957786|Q18957786]] | [[Peter Meyer]] | [[Minsch]] | | 1888-11-26 | [[Oolwarder]] | 1967-06-28 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117712698 117712698] | [[Pädagoog]]<br/>[[secondary school teacher]]<br/>[[head teacher]] |- | [[:d:Q1596626|Q1596626]] | [[Heinrich Backhaus]] | [[Minsch]] | | 1888-12-03 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | 1943-06-05 | [[Gießen]] | [https://d-nb.info/gnd/1299317723 1299317723] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q18629702|Q18629702]] | [[Paul Beyer]] | [[Minsch]] | | 1889-03-24 | [[Gemeen Jesborg]] | 1969-08-20 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/118662848 118662848] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Notar]] |- | [[:d:Q1332445|Q1332445]] | [[Ernestine von Trott zu Solz]] | [[Minsch]] | | 1889-04-04 | [[Heilbronn]] | 1982-04-24 | [[Asendörp (Q672644)|Asendörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1068241187 1068241187] | [[deaconess]]<br/>[[educator]] |- | [[:d:Q75623|Q75623]] | [[Ernst von Leyser]] | [[Minsch]] | [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1984-019-33, Ernst v. Leyser.jpg|center|80px]] | 1889-11-18 | [[Steglitz]] | 1962-09-23 | [[Gastää]] | | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q1360713|Q1360713]] | [[Ernst Zahnow]] | [[Minsch]] | | 1890-01-28 | [[Stettin]] | 1982-10-26 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1133313760 1133313760] | [[Schriever]]<br/>[[secondary school teacher]] |- | [[:d:Q363401|Q363401]] | [[Adolf Meyer (Politiker)|Adolf Meyer]] | [[Minsch]] | | 1890-02-27 | [[Hittfeld]] | 1980-02-07 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/1035103133 1035103133] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Buur]] |- | [[:d:Q94862069|Q94862069]] | [[Wilhelm Carl-Mardorf]] | [[Minsch]] | | 1890-04-24 | | 1970-01-14 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/116452722 116452722] | [[Fotograaf]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q15435172|Q15435172]] | [[Heinrich Sauer]] | [[Minsch]] | | 1891 | [[Mengerkissen]] | 1952-10-10 | [[Lümbörger Heid]] | [https://d-nb.info/gnd/1048259900 1048259900] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[secondary school teacher]] |- | [[:d:Q122796655|Q122796655]] | [[Arthur Wiegels]] | [[Minsch]] | | 1891-02-25 | | 1932-02-22 | [[Gemeen Draag]] | | |- | [[:d:Q94870298|Q94870298]] | [[Heinrich Vedder]] | [[Minsch]] | | 1891-09-18 | [[Düörpm]] | 1944-10-26 | [[Gemeen Heidenau|Heidenau]] | [https://d-nb.info/gnd/1030298394 1030298394] | [[Pädagoog]]<br/>[[Studienrat]]<br/>[[general manager]] |- | [[:d:Q108406538|Q108406538]] | [[Franz Laumen]] | [[Minsch]] | | 1892-02-18 | [[Waldenrath]] | 1984-05-07 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/189484527 189484527] | [[Börgermeester]]<br/>[[Landraad (Q514725)|Landraad]] |- | [[:d:Q5388100|Q5388100]] | [[Erich Rüdiger von Wedel]] | [[Minsch]] | | 1892-03-09 | [[Chomętowo]] | 1954-07-02 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | [[Flegerass]] |- | [[:d:Q2476580|Q2476580]] | [[Ulrich Sander]] | [[Minsch]] | | 1892-03-29 | [[Anklam]] | 1972-03-16 | [[Landkreis Horborg]] | [https://d-nb.info/gnd/116781041 116781041] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q15450818|Q15450818]] | [[Ernst Bargheer]] | [[Minsch]] | | 1892-05-19 | [[Finkwarder]] | 1974-02-14 | [[Passade]] | [https://d-nb.info/gnd/117767050 117767050] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1289994|Q1289994]] | [[Hermann Bahlburg]] | [[Minsch]] | | 1892-07-21 | [[Gemeen Jesborg]] | 1962-02-19 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/135909708 135909708] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q94910023|Q94910023]] | [[Karl Hermann Meyer]] | [[Minsch]] | | 1892-10-27 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 1956-11-21 | | [https://d-nb.info/gnd/129256447 129256447] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q19637863|Q19637863]] | [[Hermann Fürchtegott Reemtsma]] | [[Minsch]] | [[Bild:Körtzinger Barlach Reemtsma.jpg|center|80px]] | 1892-10-29 | [[Oosterholt-Scharmbeek]] | 1961-06-18 | [[Lümbörger Heid]] | [https://d-nb.info/gnd/116389982 116389982] | [[Ünnernehmer]]<br/>[[factory owner]]<br/>[[Mäzen]]<br/>[[art collector]] |- | [[:d:Q102713|Q102713]] | [[Kurt Waeger]] | [[Minsch]] | | 1893-02-06 | [[Schöneberg]] | 1952-06-18 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | [[Offzeer]] |- | [[:d:Q123700197|Q123700197]] | [[Selma Weinberg]] | [[Minsch]] | | 1893-07-29 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | |- | [[:d:Q88207365|Q88207365]] | [[Henry Schlote]] | [[Minsch]] | | 1893-09-02 | [[Hamborg]] | 1979-09-06 | [[Gemeen Jesborg]] | | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q105753|Q105753]] | [[Gustav Fock]] | [[Minsch]] | | 1893-11-18 | [[Neefeld (Hamborg)|Neefeld]] | 1974-03-12 | [[Blanknees]] | [https://d-nb.info/gnd/129538078 129538078] | [[musicologist]]<br/>[[music historian]]<br/>[[conductor]] |- | [[:d:Q1370498|Q1370498]] | [[Peter Georg Cohrs]] | [[Minsch]] | | 1894-02-09 | [[Klecken]] | 1952-06-23 | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q20172161|Q20172161]] | [[Oskar Gundermann]] | [[Minsch]] | | 1894-07-06 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1968-09-03 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034732692 1034732692] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133360837|Q133360837]] | [[Max Freund]] | [[Minsch]] | | 1894-11-06 | [[Graz]] | 1972-09-07 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1169797970 1169797970] | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q4684180|Q4684180]] | [[Adolf Weitkunat]] | [[Minsch]] | | 1895-02-07 | [[Napiwoda]] | 1988-06-28 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[Offzeer]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q2572809|Q2572809]] | [[Wilhelm Giese]] | [[Minsch]] | | 1895-02-20 | [[Metz]] | 1990-04-27 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/118694758 118694758] | [[Philoloog (Q13418253)|Philoloog]]<br/>[[romanist]]<br/>[[hispanist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1519854|Q1519854]] | [[Willy Winterstein]] | [[Minsch]] | | 1895-02-22 | [[Litoměřice]] | 1965-07-04 | [[Gemeen Handörp|Handörp]] | [https://d-nb.info/gnd/131857274 131857274] | [[Kameramann]] |- | [[:d:Q1233581|Q1233581]] | [[Willi Finger-Hain]] | [[Minsch]] | | 1895-03-09 | [[Brombarg]] | 1970-11-10 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | [https://d-nb.info/gnd/133495310 133495310] | [[Literaturwetenschopper]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q1698545|Q1698545]] | [[Johannes Vogel]] | [[Minsch]] | | 1895-06-29 | [[Spremberg]] | 1962-03-02 | [[Maschen]] | [https://d-nb.info/gnd/1102949957 1102949957] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q94917949|Q94917949]] | [[Henry Bernstein]] | [[Minsch]] | | 1896-01-21 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1944<br/>1945-02-28 | [[Oświęcim]] | [https://d-nb.info/gnd/1065057113 1065057113] | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q2157112|Q2157112]] | [[Robert Flügger]] | [[Minsch]] | | 1896-04-30 | [[Willemshaven]] | 1959-02-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1034726382 1034726382] | [[miner]]<br/>[[local politician]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q2040998|Q2040998]] | [[Otto Wilhelm Schneider]] | [[Minsch]] | | 1896-08-07 | [[Gemeen Braackel|Braackel]] | 1975-03-07 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1035134063 1035134063] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q7966553|Q7966553]] | [[Walter von Hippel]] | [[Minsch]] | | 1897-05-27 | [[Zagwiździe]] | 1972-11-29 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | | [[Offzeer]]<br/>[[Feldherr]] |- | [[:d:Q130545040|Q130545040]] | [[Wilhelm von der Reith]] | [[Minsch]] | | 1897-07-03 | [[Oolwarder]] | 1967-02-28 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/101905543X 101905543X] | [[construction worker]]<br/>[[civilian employee of the military]] |- | [[:d:Q95291896|Q95291896]] | [[Alexander Schum]] | [[Minsch]] | | 1897-08-12 | [[Neunkirchen (Q6880)|Neunkirchen]] | 1979-06-06 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/117284297 117284297] | [[dramaturge]]<br/>[[broadcasting director]] |- | [[:d:Q116904949|Q116904949]] | [[Georg Gustav Köhler]] | [[Minsch]] | | 1897-08-24 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1984-07-30 | [[Ottobrunn]] | | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q62976333|Q62976333]] | [[Martin Irwahn]] | [[Minsch]] | | 1898-02-18 | [[Hamborg]] | 1981-07-11 | [[Eddels]] | [https://d-nb.info/gnd/117204633 117204633] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] |- | [[:d:Q19501869|Q19501869]] | [[Adolf Meyn]] | [[Minsch]] | | 1898-09-04 | [[Gemeen Draag]] | 1962-05-07 | [[Warthausen]] | [https://d-nb.info/gnd/1241378134 1241378134] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q23010140|Q23010140]] | [[Wilhelm Marquardt]] | [[Minsch]] | | 1899 | [[Wümm (Dörp)|Wümm]] | 1994 | [[Imbeek]] | [https://d-nb.info/gnd/122870999 122870999] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q133058905|Q133058905]] | [[Albert Bartels]] | [[Minsch]] | | 1899-04-05 | [[Gemeen Töst|Töst]] | 1965-08-15 | | [https://d-nb.info/gnd/1020928492 1020928492] | [[Bookbinner]] |- | [[:d:Q1283703|Q1283703]] | [[Hans Harmsen]] | [[Minsch]] | | 1899-05-05 | [[Charlottenburg]] | 1989-07-05 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/11854604X 11854604X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1608304|Q1608304]] | [[Herbert Fust]] | [[Minsch]] | | 1899-06-01 | [[Glewitz]] | 1974-11-11 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/130430609 130430609] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q95004220|Q95004220]] | [[Marie-Louise von Rogister]] | [[Minsch]] | | 1899-08-03 | [[Sarrebourg]] | 1991-06-18 | [[Gemeen Kakenstörp|Kakenstörp]] | [https://d-nb.info/gnd/119195267 119195267] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q96134|Q96134]] | [[Paul Pleiger]] | [[Minsch]] | [[Bild:Paul Pleiger - DPLA - bbf2f051e7daa2b8bdcd24012fab3302.jpg|center|80px]] | 1899-09-28<br/>1899-09-29 | [[Buchholz-Kämpen]]<br/>[[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 1985-07-22<br/>1985-07-25 | [[Buchholz-Kämpen]]<br/>[[Hattingen]] | [https://d-nb.info/gnd/124996671 124996671] | [[Ünnernehmer]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q20980224|Q20980224]] | [[Walther Niekerken]] | [[Minsch]] | | 1900-02-16 | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | 1974-11-09 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117001228 117001228] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q2086800|Q2086800]] | [[Philipp Helbach]] | [[Minsch]] | | 1900-09-28 | [[Wilsdörp]] | 1982-03-22 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1034909886 1034909886] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1462281|Q1462281]] | [[Friedrich Soetebier]] | [[Minsch]] | | 1901-01-19 | [[Hamborg]] | 1973-03-20 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1035154781 1035154781] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q60332375|Q60332375]] | [[Eduard von Maydell]] | [[Minsch]] | | 1901-03-23 | [[Revel]] | 1984-03-17 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/11515440X 11515440X] | |- | [[:d:Q125522923|Q125522923]] | [[Robert Schneller]] | [[Minsch]] | | 1901-03-25 | [[Hamborg]] | 1980-01-28 | [[Finkwarder]] | | [[Künstler]] |- | [[:d:Q1287966|Q1287966]] | [[Eduard Bargheer]] | [[Minsch]] | | 1901-12-25 | [[Finkwarder]] | 1979-07-01 | [[Blanknees]] | [https://d-nb.info/gnd/118506595 118506595] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[interpreter]]<br/>[[printer]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[mosaicist]]<br/>[[muralist]]<br/>[[draftsperson]]<br/>[[watercolorist]] |- | [[:d:Q20608414|Q20608414]] | [[Louise Viereck]] | [[Minsch]] | | 1902 | [[Winsen (Luh)|Winsen]] | 1998 | | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q23899045|Q23899045]] | [[Rudolf Kühnl]] | [[Minsch]] | | 1902-02-18 | [[Sokolov]] | 1975-07-19 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q62618|Q62618]] | [[Anny Ondra]] | [[Minsch]] | [[Bild:Ondra 1923.jpg|center|80px]] | 1902-05-15 | [[Tarnów]] | 1987-02-28 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/117456209 117456209] | [[Filmproduzent]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] |- | [[:d:Q65099|Q65099]] | [[Ernst von Salomon]] | [[Minsch]] | | 1902-09-25 | [[Kiel]] | 1972-08-09 | [[Stöckt]] | [https://d-nb.info/gnd/118605151 118605151] | [[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q94921087|Q94921087]] | [[Richard Fehlandt]] | [[Minsch]] | | 1903 | [[Alt Krenzlin]] | 1992 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1037419189 1037419189] | [[dialect writer]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q1343086|Q1343086]] | [[Georg Sluyterman von Langeweyde]] | [[Minsch]] | | 1903 | [[Essen]] | 1978 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1076042821 1076042821] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q30100637|Q30100637]] | [[August Brandes]] | [[Minsch]] | | 1903-05-01 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]]<br/>[[Egestorf]] | 1989-10-10 | [[Bronswiek]] | | [[Radrennfohrer]] |- | [[:d:Q20980275|Q20980275]] | [[Jutta Bossard-Krull]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jutta Bossard-Krull mit einer Büste von Walter Ahrens, Blankenese © Kunststätte Bossard.jpg|center|80px]] | 1903-07-06 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | 1996-10-13 | [[Lüll]] | [https://d-nb.info/gnd/129508225 129508225] | [[ceramicist]]<br/>[[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] |- | [[:d:Q4422709|Q4422709]] | [[Hans Robert Scultetus]] | [[Minsch]] | | 1904-03-20 | [[Düütsch Kaiserriek]] | 1976-03-17 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/121196666 121196666] | [[Meteoroloog]] |- | [[:d:Q2021328|Q2021328]] | [[Oluf Christensen]] | [[Minsch]] | | 1904-05-13 | [[Horborg]] | 1957-04-30 | [[Trill]] | [https://d-nb.info/gnd/127362081X 127362081X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1874153|Q1874153]] | [[Ludwig Alsdorf]] | [[Minsch]] | | 1904-08-08 | [[Laufersweiler]] | 1978-03-25 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/118976427 118976427] | [[Indoloog]] |- | [[:d:Q1566339|Q1566339]] | [[Hans Arnold (Politiker)|Hans Arnold]] | [[Minsch]] | | 1904-09-07 | [[Lübeck]] | 1981-02-22 | [[Gemeen Mesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1034698621 1034698621] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q16650168|Q16650168]] | [[Karl-Hermann Rabe]] | [[Minsch]] | | 1905-06-11 | [[Mühlhausen]] | 1989-09-06 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q77102|Q77102]] | [[Max Schmeling]] | [[Minsch]] | [[Bild:Max-schmeling.jpg|center|80px]] | 1905-09-28 | [[Klein Luckow]] | 2005-02-02 | [[Gemeen Winzendörp]] | [https://d-nb.info/gnd/118608525 118608525] | [[Boxer]]<br/>[[Schauspeler]] |- | [[:d:Q817998|Q817998]] | [[Benno Strandt]] | [[Minsch]] | | 1907 | [[Finkwarder]] | 1995 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1022191454 1022191454] | [[Komponist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q1700378|Q1700378]] | [[Kurt Brunow]] | [[Minsch]] | | 1907-03-09 | [[Kolbarg]] | 1978-03-05 | [[Gemeen Töst|Töst]] | | [[Gestapo employee]] |- | [[:d:Q94742228|Q94742228]] | [[Gisela Schuller]] | [[Minsch]] | | 1907-05-15 | [[Gießen]] | 1987-12-05 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1128410052 1128410052] | |- | [[:d:Q17278459|Q17278459]] | [[Hans-Ludolf Flügge]] | [[Minsch]] | | 1907-06-09 | [[Maschen]] | 1980-02-07 | [[Ebersen]] | [https://d-nb.info/gnd/116631562 116631562] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q137344877|Q137344877]] | [[Walter Schween]] | [[Minsch]] | | 1907-06-26 | [[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/125458452 125458452] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q1583427|Q1583427]] | [[Hans Heppe]] | [[Minsch]] | | 1907-08-09 | [[Wschowa]] | 1982-04-02 | [[Gemeen Kakenstörp|Kakenstörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1027041167 1027041167] | [[Beamten]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q1715249|Q1715249]] | [[Otto Wilkens]] | [[Minsch]] | | 1907-10-22 | [[Gemeen Stell]] | 1999-05-25 | [[Lümborg]] | [https://d-nb.info/gnd/130537365 130537365] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q94911101|Q94911101]] | [[Walter Dammann]] | [[Minsch]] | | 1907-11-02 | [[Hamborg]] | 1979-04-10 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1034714953 1034714953] | [[Meteoroloog]]<br/>[[professor]] |- | [[:d:Q2543854|Q2543854]] | [[Walter Büttner]] | [[Minsch]] | | 1907-11-16 | [[Wasserleben]] | 1990-11-25 | [[Maschen]] | [https://d-nb.info/gnd/119137585 119137585] | [[puppeteer]] |- | [[:d:Q29645223|Q29645223]] | [[Richard Nitsch]] | [[Minsch]] | | 1908-11-01 | [[Gemeen Töst|Töst]] | 1990 | | [https://d-nb.info/gnd/119506882 119506882] | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q540269|Q540269]] | [[Hans Scheele]] | [[Minsch]] | | 1908-12-18 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1941-07-23 | [[Bujničy]] | | [[Lichtathlet]]<br/>[[sprinter]] |- | [[:d:Q135090563|Q135090563]] | [[Ernst-Otto Kähler]] | [[Minsch]] | | 1909-03-27 | [[Pellworm]] | 1955-11-05 | [[Gemeen Hullnst]] | | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q15819216|Q15819216]] | [[Hanna Kunath]] | [[Minsch]] | | 1909-11-06 | [[Bremen]] | 1994-02-18 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/1255773790 1255773790] | [[Fleger]] |- | [[:d:Q1257923|Q1257923]] | [[Rudolf Fenner]] | [[Minsch]] | | 1910-02-08 | [[Berlin]] | 1982-11-16 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/136520642 136520642] | [[Spreker]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q113789469|Q113789469]] | [[Gerhard Denckmann]] | [[Minsch]] | | 1910-02-10 | [[Hannober]] | 1985 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/172040442 172040442] | [[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]] |- | [[:d:Q41798539|Q41798539]] | [[Richard Müller-Lampertz]] | [[Minsch]] | | 1910-03-29 | [[Berlin]] | 1982-09-23 | [[Luhmöhlen]] | [https://d-nb.info/gnd/13446866X 13446866X] | [[conductor]] |- | [[:d:Q71646|Q71646]] | [[Inge Meysel]] | [[Minsch]] | [[Bild:Inge Meysel (1964).jpg|center|80px]] | 1910-05-30 | [[Neukölln]] | 2004-07-10 | [[Bullenhuus]] | [https://d-nb.info/gnd/119013029 119013029] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q137343839|Q137343839]] | [[Ernst Sprengel]] | [[Minsch]] | | 1910-10-02 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/125925786 125925786] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q94774202|Q94774202]] | [[Ruth Lauterbach-Baehnisch]] | [[Minsch]] | | 1910-10-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 1997-09-12 | [[Düsseldörp]] | [https://d-nb.info/gnd/121174050 121174050] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q18221749|Q18221749]] | [[Bruno Dubber]] | [[Minsch]] | | 1910-11-11 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | 1944-05-06 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/118968092 118968092] | [[functionary]] |- | [[:d:Q122054|Q122054]] | [[Rolf Meyer]] | [[Minsch]] | | 1910-11-12 | [[Bad Suderode]] | 1963-02-03 | [[West Germany]]<br/>[[Glüsen (Gemeen Töst)|Glüsen]] | [https://d-nb.info/gnd/140284583 140284583] | [[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Filmproduzent]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]] |- | [[:d:Q38483937|Q38483937]] | [[Hermann Meyer]] | [[Minsch]] | | 1911 | | 1999-03-23 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1824282|Q1824282]] | [[Liesel Albrecht-Fastenrath]] | [[Minsch]] | | 1911-01-20 | [[Nothoorn]] | 1996-06-02 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1061068048 1061068048] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q215377|Q215377]] | [[Helmut Cämmerer]] | [[Minsch]] | | 1911-05-05 | [[Hamborg]] | 1997-10-04 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[canoeist]] |- | [[:d:Q76623273|Q76623273]] | [[Erich Holm]] | [[Minsch]] | | 1912 | [[Hamborg]] | 1981-03-08 | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | | |- | [[:d:Q20607421|Q20607421]] | [[Willem Mohr]] | [[Minsch]] | | 1912 | [[Francop]] | 2000-12-02 | [[Francop]] | [https://d-nb.info/gnd/1047982692 1047982692] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1383447|Q1383447]] | [[Fritz Lehmann]] | [[Minsch]] | | 1912-01-12 | [[Großröhrsdorf]] | 2006-12-26 | [[Ramßel]] | [https://d-nb.info/gnd/1157093558 1157093558] | [[Kameramann]] |- | [[:d:Q2040579|Q2040579]] | [[Otto Schäfer (CDU)|Otto Schäfer]] | [[Minsch]] | | 1912-03-26 | [[Berlin]] | 1973-02-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/139555403X 139555403X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1690387|Q1690387]] | [[Joachim Rake]] | [[Minsch]] | | 1912-04-12 | [[Marborg]] | 2000-02-18 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/130073601 130073601] | [[Schauspeler]]<br/>[[TV-Schauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q110498643|Q110498643]] | [[Hans Rinck]] | [[Minsch]] | | 1912-06-02 | [[Finkwarder]] | 1999-04-19 | | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q28056324|Q28056324]] | [[Udo Langhoff]] | [[Minsch]] | | 1912-07-11 | [[Hamborg]] | 1994-09-13 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1062372387 1062372387] | [[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Speelbaas (Q3455803)|Speelbaas]]<br/>[[television director]] |- | [[:d:Q10293341|Q10293341]] | [[Günter Eppen]] | [[Minsch]] | | 1912-08-27 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1943-01-31 | [[Atlantik]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q126870958|Q126870958]] | [[Gerhard Jacobi]] | [[Minsch]] | | 1913-08-25 | [[Kiel]] | 1980-06-10 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/133379343X 133379343X] | [[Offzeer]] |- | [[:d:Q114289658|Q114289658]] | [[Hans-Günther Isenberg]] | [[Minsch]] | | 1913-11-09 | [[Landkreis Horborg]] | | | | |- | [[:d:Q20605900|Q20605900]] | [[Bernhard Fricke]] | [[Minsch]] | | 1914 | [[Gemeen Töst|Töst]] | 1997 | | [https://d-nb.info/gnd/1034727362 1034727362] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q55676378|Q55676378]] | [[Günter Harringer]] | [[Minsch]] | | 1914-08-31 | [[Rostock]] | 1976-11-20 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/126370184 126370184] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q5700072|Q5700072]] | [[Heinrich Eppen]] | [[Minsch]] | | 1915-03-29 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 1942-06-04 | [[Tobruk]] | | [[Soldaat]] |- | [[:d:Q94911264|Q94911264]] | [[Artur Conrad Förste]] | [[Minsch]] | | 1917-03-18 | [[Gemeen Mesborg]] | 1995-09-07 | [[Gemeen Mesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1034726595 1034726595] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q6310077|Q6310077]] | [[Julius Serck]] | [[Minsch]] | | 1917-04-01 | [[Abendörp]] | 1999-02-24 | [[Fehmarn]] | | [[Soldaat]] |- | [[:d:Q2476310|Q2476310]] | [[Ulrich Matschoss]] | [[Minsch]] | | 1917-05-16 | [[Eickel]] | 2013-07-01 | [[Lümbörger Heid]] | [https://d-nb.info/gnd/106222972X 106222972X] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[TV-Schauspeler]] |- | [[:d:Q1601215|Q1601215]] | [[Heinz Zscherpe]] | [[Minsch]] | | 1917-05-27 | [[Dresden]] | 1959-09-17 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1035172488 1035172488] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[trade unionist]] |- | [[:d:Q1352979|Q1352979]] | [[Erich Pohl (Politiker)|Erich Pohl]] | [[Minsch]] | | 1917-05-31 | [[Wien (Stadt)|Wien]] | 2002-01-21 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1035111810 1035111810] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q16930308|Q16930308]] | [[Wolfgang Reisener]] | [[Minsch]] | | 1918-10-13 | [[Trill]] | 1989-10-15 | | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q20607229|Q20607229]] | [[Armin Mandel]] | [[Minsch]] | | 1919 | [[Asendörp (Q672644)|Asendörp]] | 1996-09-09 | [[Wunstorf]] | [https://d-nb.info/gnd/1034737139 1034737139] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q28784143|Q28784143]] | [[Karl Hans Albrecht]] | [[Minsch]] | | 1919-11-19 | [[Trier]] | 1965-05-27 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1012763781 1012763781] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q5342372|Q5342372]] | [[Edward Colquhoun Charlton]] | [[Minsch]] | | 1920-06-15 | [[Rowlands Gill]] | 1945-04-21 | [[Gemeen Wist|Wist]] | | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q10285967|Q10285967]] | [[Friedrich Altmeier]] | [[Minsch]] | | 1920-07-16 | [[Mettlach]] | 2007 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q1602329|Q1602329]] | [[Helga Zülch]] | [[Minsch]] | | 1920-11-11 | [[Bockum-Hövel]] | 1949-02-01 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1050529820 1050529820] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q115348098|Q115348098]] | [[Ruth Godbersen]] | [[Minsch]] | | 1921-02-17 | [[Kiel]] | 2006 | [[Hittfeld]] | | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] |- | [[:d:Q127786687|Q127786687]] | [[Josef Škop]] | [[Minsch]] | | 1921-03-30 | | 1957-11-11 | [[Elv]] | | |- | [[:d:Q5504924|Q5504924]] | [[Fritz Henke]] | [[Minsch]] | | 1921-06-21 | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | 1999-11-15 | [[Gemeen Mesborg]] | | |- | [[:d:Q1898280|Q1898280]] | [[Marina Ried]] | [[Minsch]] | | 1921-07-09 | [[Moskau]] | 1989-03-26 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1061523489 1061523489] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]] |- | [[:d:Q1712030|Q1712030]] | [[Julian Milejski]] | [[Minsch]] | | 1921-10-10 | [[Polen]] | 1942-05-04 | [[Gemeen Stell]] | | |- | [[:d:Q1220298|Q1220298]] | [[Diedrich Hinrichs]] | [[Minsch]] | | 1921-12-11 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 2007-07-20 | | [https://d-nb.info/gnd/1034903888 1034903888] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1602177|Q1602177]] | [[Helga Sophia Goetze]] | [[Minsch]] | [[Bild:Helga Goetze.jpg|center|80px]] | 1922-03-12 | [[Meideborg]] | 2008-01-29 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/131922254 131922254] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q136158573|Q136158573]] | [[Ingeborg Eggert-Sander]] | [[Minsch]] | | 1922-06-22 | [[Kiel]] | 2005-04-12 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/137839901 137839901] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q20604982|Q20604982]] | [[Walter Bostelmann]] | [[Minsch]] | | 1922-10-19 | [[Wist (Landkreis Horborg)|Wist]] | 2008-03-16 | | [https://d-nb.info/gnd/12033593X 12033593X] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1600989|Q1600989]] | [[Heinz Singer]] | [[Minsch]] | | 1923-02-22 | [[Gera]] | 2020-08-11 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[Handballspeler]] |- | [[:d:Q20607789|Q20607789]] | [[Gerhard Rieckmann]] | [[Minsch]] | | 1923-06-06 | [[Gemeen Stell]] | 2007-03-07 | | [https://d-nb.info/gnd/1035123770 1035123770] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1596307|Q1596307]] | [[Heino Cohrs]] | [[Minsch]] | | 1923-06-20 | [[Lümbörger Heid]] | 2010-10-10 | [[Aken]] | [https://d-nb.info/gnd/1062231414 1062231414] | [[Schauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]] |- | [[:d:Q137142521|Q137142521]] | [[Eckhard Ziehme]] | [[Minsch]] | | 1923-09-28 | [[Hittfeld]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034495925 1034495925] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q1591978|Q1591978]] | [[Ursula Heinlein]] | [[Minsch]] | | 1923-11-05 | [[Bork (Q893838)|Bork]] | 1997-06-04 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | [https://d-nb.info/gnd/1034904167 1034904167] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q114408692|Q114408692]] | [[Joachim Schult]] | [[Minsch]] | | 1924 | | 2011-11-08 | [[Gemeen Tesp]] | [https://d-nb.info/gnd/1269479466 1269479466] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]] |- | [[:d:Q64923|Q64923]] | [[Klaus Junge]] | [[Minsch]] | | 1924-01-01 | [[Concepción (Chile)|Concepción]] | 1945-04-17 | [[Gemeen Will|Will]] | [https://d-nb.info/gnd/106940456X 106940456X] | [[Schachspeler]] |- | [[:d:Q15457258|Q15457258]] | [[Gerhard Martius]] | [[Minsch]] | | 1924-01-31 | [[Bonn]] | 1998 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/133969983 133969983] | [[midwife]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[gynecologist]] |- | [[:d:Q136580682|Q136580682]] | [[Armin Rojahn]] | [[Minsch]] | | 1925 | [[Gemeen Hullnst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115679062X 115679062X] | [[ministry official]] |- | [[:d:Q2038871|Q2038871]] | [[Otto Gellersen]] | [[Minsch]] | | 1925-01-29 | [[Gemeen Gö’nstörp|Gö’nstörp]] | 2012-07-03 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1034736035 1034736035] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q55830168|Q55830168]] | [[Helga Rammow]] | [[Minsch]] | | 1925-03-16 | [[Finkwarder]] | 2026-02-17 | | [https://d-nb.info/gnd/11908032X 11908032X] | [[Ethnoloog]] |- | [[:d:Q108698186|Q108698186]] | [[Gustav Schröder]] | [[Minsch]] | | 1925-11-05 | [[Kotzenau]] | 1960-06-13 | [[Elv]]<br/>[[Boizenburg/Elbe]] | | |- | [[:d:Q136964740|Q136964740]] | [[Jürg Hansen]] | [[Minsch]] | | 1926-01-16 | [[Heidelbarg]] | 2023-10-02 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/129896380X 129896380X] | [[Psychiater]] |- | [[:d:Q56342923|Q56342923]] | [[Ruth Zuther]] | [[Minsch]] | | 1926-05-29 | [[Łódź]] | 2015-07-25 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/1035169916 1035169916] | [[local politician]] |- | [[:d:Q136567759|Q136567759]] | [[Rudolf Schridde]] | [[Minsch]] | | 1927 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1054976627 1054976627] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] |- | [[:d:Q130006942|Q130006942]] | [[Hildegard Wegner]] | [[Minsch]] | [[Bild:Hildegard Wegner - Ausstellungseröffnung im KUBUS am 01.08.2004 02.jpg|center|80px]] | 1927-04-15 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 2014 | | [https://d-nb.info/gnd/119346354 119346354] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q324887|Q324887]] | [[Ludwig Wilding]] | [[Minsch]] | [[Bild:Werk von Ludwig Wilding mit spiegelnden Betrachter.jpg|center|80px]] | 1927-07-15<br/>1927-03-19<br/>1927-05-19 | [[Grünstadt]] | 2010-01-04 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/11863285X 11863285X] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[visual artist]]<br/>[[visual poet]] |- | [[:d:Q95306341|Q95306341]] | [[Gerhard Schaefer]] | [[Minsch]] | | 1928 | [[Iserlaun]] | 2019-05-24 | [[Asendörp (Q672644)|Asendörp]] | [https://d-nb.info/gnd/133850692 133850692] | [[Bioloog]]<br/>[[Pädagoog]] |- | [[:d:Q113721450|Q113721450]] | [[Juan Emilio Sánchez Guiraldez]] | [[Minsch]] | | 1928 | [[Tupiza]] | 1986 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1147214417 1147214417] | [[Diplomat]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q2075403|Q2075403]] | [[Peter Hagenah]] | [[Minsch]] | [[Bild:PeterHagenah.jpg|center|80px]] | 1928-03-01 | [[Oolwarder]] | 2015-06-17 | | | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q124463|Q124463]] | [[Willem Fricke]] | [[Minsch]] | | 1928-08-10 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 2009-07-24 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/134899288 134899288] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Spreker]] |- | [[:d:Q1133727|Q1133727]] | [[Cornelius Bischoff]] | [[Minsch]] | | 1928-09-04 | [[Horborg]] | 2018-06-27 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/103723323 103723323] | [[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Dichterjurist]] |- | [[:d:Q7531206|Q7531206]] | [[Sister Vajira]] | [[Minsch]] | | 1928-10-14 | [[Hamborg]] | 1991-12-07 | [[Maschen]] | | [[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]] |- | [[:d:Q1554971|Q1554971]] | [[Gunther Malzacher]] | [[Minsch]] | | 1929-03-05 | [[Berlin]] | 1995-05-24 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1053293216 1053293216] | [[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q15451405|Q15451405]] | [[Rolf Lüer]] | [[Minsch]] | | 1929-05-18 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | 2013-03-04 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | [https://d-nb.info/gnd/120563797 120563797] | [[Bankkoopmann]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[local historian]] |- | [[:d:Q20745840|Q20745840]] | [[Werner Peters]] | [[Minsch]] | | 1929-06-24 | [[Glüsen (Gemeen Töst)|Glüsen]] | 2003-08-06 | [[Erkrath]] | [https://d-nb.info/gnd/133880060 133880060] | [[Zooloog (Q350979)|Zooloog]]<br/>[[Entomoloog (Q3055126)|Entomoloog]]<br/>[[Zellbioloog]]<br/>[[parasitologist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q52320608|Q52320608]] | [[Erich Brüggemann]] | [[Minsch]] | | 1929-06-24 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 2019-09-28 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/119084023 119084023] | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] |- | [[:d:Q1793562|Q1793562]] | [[Kurt Gerdau]] | [[Minsch]] | | 1930-04-11 | [[Zalewo]] | 2007-12-21 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/121703649 121703649] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q21587458|Q21587458]] | [[Gerd Röhrs]] | [[Minsch]] | | 1930-05-01 | [[Hamborg]] | 2017-12-09 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/1105301192 1105301192] | [[Soldaat]]<br/>[[Offzeer]] |- | [[:d:Q1629349|Q1629349]] | [[Horst Fust]] | [[Minsch]] | | 1930-06-22 | [[Berlin]] | 2003-08-27 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q1524085|Q1524085]] | [[Laurens Spethmann]] | [[Minsch]] | | 1930-07-16 | [[Hamborg]] | 2021-07-31 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1073282864 1073282864] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q124368|Q124368]] | [[Carlheinz Hollmann]] | [[Minsch]] | [[Bild:Carlheinz Hollmann (Kiel 56.716).jpg|center|80px]] | 1930-12-01 | [[Hamborg]] | 2004-05-04 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1062340078 1062340078] | [[Feernsehmoderator]] |- | [[:d:Q95178|Q95178]] | [[Ingrid van Bergen]] | [[Minsch]] | [[Bild:IMG 0220 Ingrid van Bergen.jpg|center|80px]] | 1931-06-15 | [[Danzig]] | 2025-11-28 | [[Eyndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/119186098 119186098] | [[Schauspeler]]<br/>[[Spreker]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[TV-Schauspeler]]<br/>[[reality television participant]] |- | [[:d:Q1553635|Q1553635]] | [[Guido Neumann]] | [[Minsch]] | | 1932-04-05 | [[Wieda]] | 2009-02-13 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | [[Richter]] |- | [[:d:Q13460636|Q13460636]] | [[Jürgen Peter Ravens]] | [[Minsch]] | | 1932-07-11 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 2012-12-15 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/120315769 120315769] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q133676904|Q133676904]] | [[Reimer Hadenfeldt]] | [[Minsch]] | | 1932-09-11 | | 2010 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1167432614 1167432614] | [[Richter]] |- | [[:d:Q17417863|Q17417863]] | [[Günter Böddeker]] | [[Minsch]] | [[Bild:Günter Böddeker.jpg|center|80px]] | 1933 | [[Patterbuorn]] | 2012-06-09 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/171993802 171993802] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q1608434|Q1608434]] | [[Herbert Helmrich]] | [[Minsch]] | | 1934-01-01 | [[Luckau]] | 2017-10-24 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/118548948 118548948] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1717279|Q1717279]] | [[Jürgen Hinrichs (Q1717279)|Jürgen Hinrichs]] | [[Minsch]] | | 1934-04-07 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 2023-04-12 | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q137325919|Q137325919]] | [[Klaus Marckwardt]] | [[Minsch]] | | 1935 | [[Hagenow]] | 2024 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1146034377 1146034377] | [[Ingenieur Luft- und Raumfahrttechnik]] |- | [[:d:Q2039673|Q2039673]] | [[Otto Köhler]] | [[Minsch]] | [[Bild:Otto Köhler (22697080807) (cropped).jpg|center|80px]] | 1935-01-10 | [[Schweinfurt]] | 2026-03-11 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/119371499 119371499] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q60168464|Q60168464]] | [[Dieter Krombach]] | [[Minsch]] | | 1935-05-05 | [[Dresden]] | 2020-09-12 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1146745001 1146745001] | [[cardiologist]] |- | [[:d:Q1522473|Q1522473]] | [[Horst Backat]] | [[Minsch]] | [[Bild:Horst Backat (1956).jpg|center|80px]] | 1935-12-16 | [[Gemeen Braackel|Braackel]] | 2020-10-26 | | | [[Radrennfohrer]] |- | [[:d:Q60411918|Q60411918]] | [[Jürgen Heitmann (Schriever)|Jürgen Heitmann]] | [[Minsch]] | | 1936 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 2019-05-03 | [[Celle]] | [https://d-nb.info/gnd/140443835 140443835] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1745088|Q1745088]] | [[Klaus Fittschen]] | [[Minsch]] | | 1936-05-31 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | 2026-01-02 | | [https://d-nb.info/gnd/123035937 123035937] | [[Klassischen Archäoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Archäoloog]]<br/>[[Klassischen Philoloog]] |- | [[:d:Q1453344|Q1453344]] | [[Hans-Peter Voigt]] | [[Minsch]] | | 1936-11-12 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | 2014-01-01 | [[Nuurten]] | [https://d-nb.info/gnd/1027502385 1027502385] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q23061266|Q23061266]] | [[Hannsjörn Boës]] | [[Minsch]] | | 1936-12-03 | [[Mönster]] | 2021-04-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/111116424X 111116424X] | [[Feldherr]] |- | [[:d:Q1232469|Q1232469]] | [[Johann Löhn]] | [[Minsch]] | [[Bild:Löhn, Johann (2013).jpeg|center|80px]] | 1936-12-16 | [[Gemeen Hassbossel]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1119923263 1119923263] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q138844923|Q138844923]] | [[Eike Holtzhauer]] | [[Minsch]] | [[Bild:Eike Holtzhauer, Todtglüsingen 2000.jpg|center|80px]] | 1937-02-09 | [[Lusatia]] | 2023-07-19 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/1297537084 1297537084] | |- | [[:d:Q123381|Q123381]] | [[Hans-Dieter Loose]] | [[Minsch]] | | 1937-03-18 | [[Hamborg]] | 2025-10-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/115777881 115777881] | [[Archivar]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q117188107|Q117188107]] | [[János Enyedi]] | [[Minsch]] | | 1937-10-28 | [[Kispest]] | 2017 | [[Gemeen Meschacht]] | | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]]<br/>[[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q55282949|Q55282949]] | [[Ulrich Klages]] | [[Minsch]] | | 1938 | [[Stadtoldendorf]] | 2007 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/1034930036 1034930036] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[local historian]] |- | [[:d:Q23062973|Q23062973]] | [[Walther Zander]] | [[Minsch]] | | 1938-06-18 | [[Hamborg]] | 2007-10-28 | [[Gemeen Draag]] | [https://d-nb.info/gnd/1035175541 1035175541] | [[ceramicist]] |- | [[:d:Q137452497|Q137452497]] | [[Christel Linnea Imla]] | [[Minsch]] | | 1939 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1141258064 1141258064] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q1310052|Q1310052]] | [[Jürgen Moll]] | [[Minsch]] | | 1939-11-16 | [[Karlovy Vary]] | 1968-12-16 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q443732|Q443732]] | [[Hanne Darboven]] | [[Minsch]] | [[Bild:Verblühende Zeit, Hanne Darboven fotografiert von Angelika Platen, Hamburg 2002.jpg|center|80px]] | 1941-04-29 | [[München]] | 2009-03-09 | [[Rönnborg]]<br/>[[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/118523775 118523775] | [[Fotograaf]]<br/>[[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[draftsperson]]<br/>[[conceptual artist]]<br/>[[visual artist]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[Künstler]] |- | [[:d:Q2369652|Q2369652]] | [[Susi Dorée]] | [[Minsch]] | [[Bild:Susi IV, 1973.jpg|center|80px]] | 1941-10-13 | [[Berlin]] | 2022-05-31 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | [[Singer]] |- | [[:d:Q133896055|Q133896055]] | [[Christel Voß]] | [[Minsch]] | | 1942-08-20 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | | [[athlete]]<br/>[[Lichtathlet]] |- | [[:d:Q18810287|Q18810287]] | [[Günter Berndt]] | [[Minsch]] | [[Bild:13-07-13 Truck Stop Cisco Berndt 05.jpg|center|80px]] | 1942-12-12 | [[Hamborg]] | 2014-12-31 | [[Maschen]] | [https://d-nb.info/gnd/1065005989 1065005989] | [[Musiker]] |- | [[:d:Q124406|Q124406]] | [[Dirk Römmer]] | [[Minsch]] | | 1943 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | | | [https://d-nb.info/gnd/124263933 124263933] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Spreker]]<br/>[[Pastoor]] |- | [[:d:Q109906|Q109906]] | [[Peter Gatter]] | [[Minsch]] | | 1943-10-14 | [[Breslau]] | 1997-08-28 | [[Stöckt]] | [https://d-nb.info/gnd/1028674066 1028674066] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Radiomoderator]] |- | [[:d:Q879522|Q879522]] | [[Björn-Hergen Schimpf]] | [[Minsch]] | | 1943-12-04 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1264707258 1264707258] | [[Feernsehmoderator]] |- | [[:d:Q1496928|Q1496928]] | [[Gebhard Müller]] | [[Minsch]] | | 1944-01-08 | [[Gemeen Töst|Töst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035072866 1035072866] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q133871633|Q133871633]] | [[Hans-Joachim Sachau]] | [[Minsch]] | | 1944-02-01 | [[Fleest (Landkreis Horborg)|Fleest]] | | | | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q2079439|Q2079439]] | [[Peter "Banjo" Meyer]] | [[Minsch]] | | 1944-03-28 | [[Hamborg]] | 2025-02-06 | [[Hittfeld]] | [https://d-nb.info/gnd/135736323 135736323] | [[banjoist]]<br/>[[songwriter]]<br/>[[Singer]]<br/>[[jazz guitarist]]<br/>[[racing automobile driver]] |- | [[:d:Q32405832|Q32405832]] | [[Rolf Schwartau]] | [[Minsch]] | | 1944-06-04 | [[Oolwarder]] | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q126103|Q126103]] | [[Jörn Ipsen]] | [[Minsch]] | [[Bild:Portraitfoto von Jörn Ipsen.jpg|center|80px]] | 1944-06-17 | [[Landkreis Horborg]] | 2026-01-31 | | [https://d-nb.info/gnd/131352229 131352229] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q1454052|Q1454052]] | [[Monika Wörmer-Zimmermann]] | [[Minsch]] | | 1944-07-04 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035175223 1035175223] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q85468|Q85468]] | [[Marlene Charell]] | [[Minsch]] | [[Bild:Marlene charell 19870912.jpg|center|80px]] | 1944-07-27 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/134346068 134346068] | [[Ballettdanzer]]<br/>[[Singer]]<br/>[[Feernsehmoderator]] |- | [[:d:Q133678694|Q133678694]] | [[Gottfried Keding]] | [[Minsch]] | | 1945 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131834711 131834711] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q1448818|Q1448818]] | [[Franz Röhrs]] | [[Minsch]] | | 1945-02-06 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035122480 1035122480] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1288489|Q1288489]] | [[Sascha W. Felix]] | [[Minsch]] | | 1945-04-29 | [[Builefeld]] | 2012-01-04 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/135963060 135963060] | [[Philoloog (Q13418253)|Philoloog]]<br/>[[linguist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q51810455|Q51810455]] | [[Klaus Sieveking]] | [[Minsch]] | [[Bild:Sieveking 3.jpg|center|80px]] | 1945-05-23 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/108408280 108408280] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q61756895|Q61756895]] | [[Jörg Kuglin]] | [[Minsch]] | | 1945-06-04 | [[Gastää]] | 2018-04-22 | [[Würzborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1145452353 1145452353] | [[docent]]<br/>[[slavist]] |- | [[:d:Q1045537|Q1045537]] | [[Carsten Frerk]] | [[Minsch]] | [[Bild:Carsten Frerk.jpg|center|80px]] | 1945-10-24 | [[Dibbersen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/11517334X 11517334X] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q134476509|Q134476509]] | [[Jürgen Klahn]] | [[Minsch]] | | 1946 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1185443932 1185443932] | [[local historian]] |- | [[:d:Q1596184|Q1596184]] | [[Heiner Schönecke]] | [[Minsch]] | [[Bild:Landtag Niedersachsen DSCF7327.JPG|center|80px]] | 1946-03-21 | [[Ilsdörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035128586 1035128586] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1681535|Q1681535]] | [[Jan-Hinrich Fock]] | [[Minsch]] | [[Bild:2011-06-22-Jan-Hinrich-Fock-by-RalfR-05.jpg|center|80px]] | 1946-04-18 | [[Finkwarder]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1996955|Q1996955]] | [[Norbert Leben]] | [[Minsch]] | | 1946-09-20 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034939300 1034939300] | [[Buur]] |- | [[:d:Q694631|Q694631]] | [[Arno Waschkuhn]] | [[Minsch]] | | 1946-10-21 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 2006-01-09 | [[Erfurt]] | [https://d-nb.info/gnd/12154897X 12154897X] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Politoloog]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[performing artist]] |- | [[:d:Q566013|Q566013]] | [[Annegret Ottke]] | [[Minsch]] | | 1947 | [[Hittfeld]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q130792197|Q130792197]] | [[Sigrid Dordel]] | [[Minsch]] | | 1947 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1080277242 1080277242] | [[sports scientist]] |- | [[:d:Q95279245|Q95279245]] | [[Ulf Pallme König]] | [[Minsch]] | | 1948 | [[Tötsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061093174 1061093174] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Richter]] |- | [[:d:Q133478148|Q133478148]] | [[Helmut Marquardt]] | [[Minsch]] | | 1948 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1030141576 1030141576] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1717455|Q1717455]] | [[Jürgen Martens (Q1717455)|Jürgen Martens]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jürgen Martens 2002.jpg|center|80px]] | 1948-03-15 | [[Gemeen Töst|Töst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1121239978 1121239978] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]]<br/>[[Schriever (Q482980)|Schriever]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q133721439|Q133721439]] | [[Manfred Harringer]] | [[Minsch]] | | 1948-06-15 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/141519525 141519525] | |- | [[:d:Q2589829|Q2589829]] | [[Wolfgang Hahn]] | [[Minsch]] | [[Bild:Wolfgang Hahn (c. 1990).jpg|center|80px]] | 1948-08-04 | [[Maschen]] | | | | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Radiomoderator]] |- | [[:d:Q2140776|Q2140776]] | [[Reinhard Keding]] | [[Minsch]] | | 1948-09-05 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/124352391 124352391] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q1098396|Q1098396]] | [[Claus-Peter Lieckfeld]] | [[Minsch]] | | 1948-11-18 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115608214 115608214] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Sakenbökerschriever]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Science-Fiction-Schriever]] |- | [[:d:Q94511784|Q94511784]] | [[Michel Feith]] | [[Minsch]] | | 1949 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Designer]]<br/>[[Architekt (Q42973)|Architekt]]<br/>[[exhibition curator]] |- | [[:d:Q706705|Q706705]] | [[Jürgen Rosenthal]] | [[Minsch]] | | 1949-07-28 | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | | | | [[drummer]] |- | [[:d:Q1889380|Q1889380]] | [[Manfred Gailus]] | [[Minsch]] | | 1949-10-28 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/110755138 110755138] | [[Neetiedhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q32008874|Q32008874]] | [[Heinrich Stebener]] | [[Minsch]] | | 20th century | [[Gemeen Otter|Otter]] | 1976 | [[Hamborg]] | | [[Turner]] |- | [[:d:Q1577201|Q1577201]] | [[Hans-Henning Lühr]] | [[Minsch]] | [[Bild:Lühr, Hans-Henning-9307.jpg|center|80px]] | 1950-09-05 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1080267646 1080267646] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q63830442|Q63830442]] | [[Dietlinde Andruchowicz]] | [[Minsch]] | | 1951 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1082015407 1082015407] | [[Künstler]] |- | [[:d:Q1097690|Q1097690]] | [[Claudia Preuß-Boehart]] | [[Minsch]] | | 1951-09-01 | [[Fleest (Landkreis Horborg)|Fleest]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q2530953|Q2530953]] | [[Volker Dittrich]] | [[Minsch]] | | 1951-09-28 | [[Fleest (Landkreis Horborg)|Fleest]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115436383 115436383] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q133074761|Q133074761]] | [[Werner Keil]] | [[Minsch]] | | 1952 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1029843848 1029843848] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q136576302|Q136576302]] | [[Joachim Nitsche]] | [[Minsch]] | | 1952 | [[Gemeen Toppenstää|Toppenstää]] | | | [https://d-nb.info/gnd/118862489X 118862489X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q15964657|Q15964657]] | [[Ernst Libuda]] | [[Minsch]] | | 1952-12-15 | [[Sangenstää]] | | | | [[canoeist]] |- | [[:d:Q1740224|Q1740224]] | [[Rudolf Meyer (Politiker)|Rudolf Meyer]] | [[Minsch]] | | 1953-03-08 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1339306816 1339306816] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Buur]] |- | [[:d:Q95729571|Q95729571]] | [[Angelika Paetow]] | [[Minsch]] | [[Bild:Angelika Paetow.JPG|center|80px]] | 1954-02-18 | [[Hamborg]] | 2015-04-16 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1062346815 1062346815] | [[editing staff]] |- | [[:d:Q95337364|Q95337364]] | [[Werner H. Preuß]] | [[Minsch]] | | 1955 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/121250857 121250857] | [[Literaturwetenschopper]] |- | [[:d:Q1584617|Q1584617]] | [[Harald Maack]] | [[Minsch]] | [[Bild:2012-05-31 Studio Hamburg Nachwuchspreis DSCF0521.jpg|center|80px]] | 1955-11-12 | [[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129339997 129339997] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q110572864|Q110572864]] | [[Brigitte Gödecke]] | [[Minsch]] | | 1957 | [[Finkwarder]] | | | | [[canoeist]]<br/>[[sports official]] |- | [[:d:Q499821|Q499821]] | [[Andreas Ole Ohlendorff]] | [[Minsch]] | | 1958-02-26 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035107376 1035107376] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q107508|Q107508]] | [[Susanne Rode-Breymann]] | [[Minsch]] | [[Bild:2014-01-26 Wanderausstellung SYNAGOGE UND TEMPEL (Bet Tfila) Villa Seligmann Hannover, 40 Helwig Schmidt-Glintzer Susanne Rode-Breymann Andor Izsák (cropped).JPG|center|80px]] | 1958-05-29 | [[Reidörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/111863007 111863007] | [[musicologist]]<br/>[[Musikpädagoog]]<br/>[[music historian]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q47012724|Q47012724]] | [[Michael Garvens]] | [[Minsch]] | [[Bild:Michael Garvens, Geschäftsführung Köln-Bonn Airport -9635 (cropped).jpg|center|80px]] | 1958-12-09 | [[Hittfeld]] | | | | [[Manager]] |- | [[:d:Q1929448|Q1929448]] | [[Michael Staack]] | [[Minsch]] | | 1959-03-24 | [[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/122377702 122377702] | [[Politoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1404613|Q1404613]] | [[Martin Mulsow]] | [[Minsch]] | [[Bild:2012 Martin Mulsow.jpg|center|80px]] | 1959-10-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/112966004 112966004] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]]<br/>[[philosophy historian]]<br/>[[cultural studies scholar]] |- | [[:d:Q1682184|Q1682184]] | [[Jan Saffe]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jan Saffe-4585.jpg|center|80px]] | 1960 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q114301079|Q114301079]] | [[Peter Rieckmann]] | [[Minsch]] | | 1961 | [[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/140416781 140416781] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q96348|Q96348]] | [[Susanne Fülscher]] | [[Minsch]] | | 1961 | [[Hamborg]]<br/>[[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/12073656X 12073656X] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q15444949|Q15444949]] | [[Carsten Ahrens]] | [[Minsch]] | | 1961 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 2023-04-05 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/122074017 122074017] | [[Kunsthistoriker]] |- | [[:d:Q95536|Q95536]] | [[Matthias Wolfes]] | [[Minsch]] | | 1961-08-28 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | 2023-03-27 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/120499371 120499371] | [[Karkenhistoriker]]<br/>[[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q47059006|Q47059006]] | [[Andreas Schulz]] | [[Minsch]] | [[Bild:Schulz Andreas Gert Mothes .jpg|center|80px]] | 1961-10-11 | [[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/138749345 138749345] | [[intendant]]<br/>[[cultural manager]] |- | [[:d:Q1729560|Q1729560]] | [[Karin Seick]] | [[Minsch]] | | 1961-11-11 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Swemmer]] |- | [[:d:Q2568195|Q2568195]] | [[Wiebke Frost]] | [[Minsch]] | [[Bild:Wiebke Frost.jpeg|center|80px]] | 1962-04-02 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061292088 1061292088] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q869827|Q869827]] | [[Regina Weber]] | [[Minsch]] | [[Bild:Regina Weber 1980.jpg|center|80px]] | 1963-04-12 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[rhythmic gymnast]] |- | [[:d:Q18221537|Q18221537]] | [[Karin Buchholz]] | [[Minsch]] | | 1963-08-24 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129742120 129742120] | [[Kolumnist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q23059533|Q23059533]] | [[Bettina Bexte]] | [[Minsch]] | [[Bild:Bettina Bexte.jpg|center|80px]] | 1964 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132612127 132612127] | [[Illustrater]] |- | [[:d:Q15857116|Q15857116]] | [[Christoph Mestmacher-Steiner]] | [[Minsch]] | | 1964 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1062351312 1062351312] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Filmeditor]]<br/>[[editing staff]] |- | [[:d:Q122012845|Q122012845]] | [[Jörg Kirchner]] | [[Minsch]] | | 1964 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142401048 142401048] | [[preservationist]] |- | [[:d:Q1747494|Q1747494]] | [[Sven Böttcher]] | [[Minsch]] | | 1964-08-24 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/118004778 118004778] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[television producer]] |- | [[:d:Q81267305|Q81267305]] | [[Harald Grethe]] | [[Minsch]] | | 1965-03-25 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/128860529 128860529] | [[agronomist]] |- | [[:d:Q1691195|Q1691195]] | [[Jochen Stay]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jochen Stay (2014).jpg|center|80px]] | 1965-08-22 | [[Mannheim]] | 2022-01-15 | [[Suurhoop]] | [https://d-nb.info/gnd/1236782232 1236782232] | [[opinion journalist]] |- | [[:d:Q15813196|Q15813196]] | [[Uwe Feiler]] | [[Minsch]] | [[Bild:Feiler, Uwe-0640.jpg|center|80px]] | 1965-11-02 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1226118364 1226118364] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q3856225|Q3856225]] | [[Michael Mertens]] | [[Minsch]] | | 1965-12-27 | [[Gemeen Stell]] | | | | [[Kugelstöter]] |- | [[:d:Q95196445|Q95196445]] | [[Heike Neuroth]] | [[Minsch]] | | 1966 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/118022547 118022547] | [[geologist]]<br/>[[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q133391340|Q133391340]] | [[Bita Schafi-Neya]] | [[Minsch]] | | 1966 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1103692585 1103692585] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q30529239|Q30529239]] | [[Anke Seegert]] | [[Minsch]] | | 1966-01-02 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/130219673 130219673] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q20851036|Q20851036]] | [[Olaf Wolkenhauer]] | [[Minsch]] | | 1966-03-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133515931 133515931] | [[Inschenör]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1271467|Q1271467]] | [[Dörte Lyssewski]] | [[Minsch]] | [[Bild:LetzteTage 5813 Michelides (cropped).jpg|center|80px]] | 1966-07-28 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/189547537 189547537] | [[Schauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Översetter]] |- | [[:d:Q60627949|Q60627949]] | [[Michael Stusch]] | [[Minsch]] | | 1966-10-04 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q18028881|Q18028881]] | [[Ulrich Koch]] | [[Minsch]] | [[Bild:Ulrich Koch 02.jpg|center|80px]] | 1966-11-20 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/137448805 137448805] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q123530564|Q123530564]] | [[Julia Wegner]] | [[Minsch]] | [[Bild:Julia-Sängerin.jpg|center|80px]] | 1967-05-25 | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/134928040 134928040] | [[Singer]] |- | [[:d:Q131384898|Q131384898]] | [[Michael Soltau]] | [[Minsch]] | | 1967-08-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Komponist]] |- | [[:d:Q126687022|Q126687022]] | [[Katrin Schmieder]] | [[Minsch]] | | 1968 | [[Gastää]] | | | | [[lord mayor]] |- | [[:d:Q131697739|Q131697739]] | [[Klaus-Heiner Röhl]] | [[Minsch]] | | 1968 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129035114 129035114] | [[political economist]] |- | [[:d:Q30153147|Q30153147]] | [[Kathrin Wagner-Bockey]] | [[Minsch]] | [[Bild:Kathrin Wagner-Bockey.jpg|center|80px]] | 1968-02-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Polizeibeamten]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q95306080|Q95306080]] | [[Jens Balzer]] | [[Minsch]] | [[Bild:Re publica 19 - Day 3 (46889385635) (cropped).jpg|center|80px]] | 1969 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133741486 133741486] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]]<br/>[[Literaturwetenschopper]]<br/>[[music publicist]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Künstler]]<br/>[[editor]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Literat]] |- | [[:d:Q41176638|Q41176638]] | [[Jens-Martin Kruse]] | [[Minsch]] | | 1969-09-17 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1101463384 1101463384] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Pastoor]] |- | [[:d:Q42938144|Q42938144]] | [[Angelines Rodríguez]] | [[Minsch]] | | 1969-09-24 | [[Gehrden (Landkreis Horborg)|Gehrden]] | | | | [[long-distance runner]] |- | [[:d:Q1429799|Q1429799]] | [[Florian Leis-Bendorff]] | [[Minsch]] | | 1969-10-22 | [[Hamborg]] | 2005-10-04 | [[Landkreis Horborg]] | [https://d-nb.info/gnd/134571843 134571843] | [[Musiker]]<br/>[[Gitarrspeler]] |- | [[:d:Q51145100|Q51145100]] | [[Tina Heger]] | [[Minsch]] | | 1970 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1163246492 1163246492] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q61919164|Q61919164]] | [[Catharina Deus]] | [[Minsch]] | | 1970 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142125121 142125121] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]] |- | [[:d:Q133013924|Q133013924]] | [[Olaf Determann]] | [[Minsch]] | | 1970 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139289399 139289399] | |- | [[:d:Q137336310|Q137336310]] | [[Jan Engel]] | [[Minsch]] | | 1970 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1140037013 1140037013] | [[forestry engineer]] |- | [[:d:Q132879946|Q132879946]] | [[Matthias Seiwerts]] | [[Minsch]] | | 1971 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1013503481 1013503481] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q56777349|Q56777349]] | [[Bettina Walter]] | [[Minsch]] | | 1971-02-13 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1198516038 1198516038] | [[Filmproduzent]] |- | [[:d:Q122067321|Q122067321]] | [[Konrad Hirschler]] | [[Minsch]] | [[Bild:Konrad Hirschler.jpeg|center|80px]] | 1971-05-13 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/103830816X 103830816X] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] |- | [[:d:Q137321212|Q137321212]] | [[Andreas Kempe]] | [[Minsch]] | | 1972 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120735768 120735768] | [[graphic artist]] |- | [[:d:Q22342847|Q22342847]] | [[Dirk Wojewsky]] | [[Minsch]] | | 1972-07-21 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q107311707|Q107311707]] | [[Robert Kroll]] | [[Minsch]] | | 1972-12-30 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[tennis player]] |- | [[:d:Q133691268|Q133691268]] | [[Bora Ataman]] | [[Minsch]] | | 1973 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1266257950 1266257950] | [[Sozioloog]] |- | [[:d:Q1996805|Q1996805]] | [[Norbert Grundei]] | [[Minsch]] | | 1973-07-15 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Radiomoderator]] |- | [[:d:Q18808219|Q18808219]] | [[Dennis Ehrhardt]] | [[Minsch]] | | 1974 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/14096035X 14096035X] | [[Utgever]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q132986371|Q132986371]] | [[Oliver Mannel]] | [[Minsch]] | | 1974 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132594455 132594455] | [[assistant physician]] |- | [[:d:Q95274445|Q95274445]] | [[Marcus Meyer]] | [[Minsch]] | | 1975 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1023408805 1023408805] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] |- | [[:d:Q123555266|Q123555266]] | [[Sarah Kirchberger]] | [[Minsch]] | | 1975 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1025109546 1025109546] | [[sinologist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q132970861|Q132970861]] | [[Meike Ohlhaber]] | [[Minsch]] | | 1975 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131958933 131958933] | [[veterinarian]] |- | [[:d:Q133710333|Q133710333]] | [[Cordula Kiene]] | [[Minsch]] | | 1975 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/136812872 136812872] | [[dentist]] |- | [[:d:Q136573476|Q136573476]] | [[Marcus Meyer]] | [[Minsch]] | | 1975 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1023407906 1023407906] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] |- | [[:d:Q2220975|Q2220975]] | [[Sandra Corzilius]] | [[Minsch]] | | 1975-03-26 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q523386|Q523386]] | [[André Wiese]] | [[Minsch]] | [[Bild:Landtag Niedersachsen DSCF7616.JPG|center|80px]] | 1975-05-03 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035165295 1035165295] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[local politician]] |- | [[:d:Q130765731|Q130765731]] | [[Bastian Arendt]] | [[Minsch]] | | 1976 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/13416024X 13416024X] | [[mechanical engineer]] |- | [[:d:Q133007317|Q133007317]] | [[Henning Manfred Gustav Beeckmann]] | [[Minsch]] | | 1976 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/134136705 134136705] | [[assistant physician]] |- | [[:d:Q133472508|Q133472508]] | [[Katharina Klindtworth]] | [[Minsch]] | | 1976 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1022553844 1022553844] | [[dietitian]] |- | [[:d:Q137153029|Q137153029]] | [[Niels-Frithjof Henckel]] | [[Minsch]] | | 1976 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/124518079 124518079] | [[Stüürberader]] |- | [[:d:Q137447917|Q137447917]] | [[Anette Klawitter]] | [[Minsch]] | | 1976 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/13026718X 13026718X] | |- | [[:d:Q23836180|Q23836180]] | [[Michael Spierig]] | [[Minsch]] | | 1976-04-29 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142315737 142315737] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]] |- | [[:d:Q23836181|Q23836181]] | [[Peter Spierig]] | [[Minsch]] | | 1976-04-29 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/14231577X 14231577X] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]] |- | [[:d:Q40999288|Q40999288]] | [[Melanie Bernstein]] | [[Minsch]] | [[Bild:Melanie Bernstein 2017 by Sebastian Busse.jpg|center|80px]] | 1976-09-28 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1197171681 1197171681] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q20752653|Q20752653]] | [[Gregor Hackmack]] | [[Minsch]] | [[Bild:2014 10 09 Hackmack Gregor portrait s.jpg|center|80px]] | 1977 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1051407028 1051407028] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q567130|Q567130]] | [[Annika Martens]] | [[Minsch]] | | 1977 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q1743641|Q1743641]] | [[Kirsten Reinhardt]] | [[Minsch]] | | 1977 | [[Lümbörger Heid]] | | | [https://d-nb.info/gnd/184482321 184482321] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q130761523|Q130761523]] | [[Tobias Stephan Kaeding]] | [[Minsch]] | | 1977 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131723936 131723936] | [[sports scientist]] |- | [[:d:Q132922854|Q132922854]] | [[Carsten Rudat]] | [[Minsch]] | | 1977 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1042589240 1042589240] | [[biochemist]] |- | [[:d:Q132987661|Q132987661]] | [[Verena Leber]] | [[Minsch]] | | 1977 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131830120 131830120] | |- | [[:d:Q133490556|Q133490556]] | [[Friedemann Geiger]] | [[Minsch]] | | 1977 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133220532 133220532] | [[Psycholoog (Q212980)|Psycholoog]] |- | [[:d:Q15849213|Q15849213]] | [[Steve Kroeger]] | [[Minsch]] | | 1977-02-04 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1014896797 1014896797] | [[Trainer]] |- | [[:d:Q15643949|Q15643949]] | [[Sanny van Heteren]] | [[Minsch]] | | 1977-06-09 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061807576 1061807576] | [[Schauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q865882|Q865882]] | [[Birte Gutzki-Heitmann]] | [[Minsch]] | [[Bild:2018-09-26 Birte Gutzki-Heitmann (WLP Hamburg) by Sandro Halank–1.jpg|center|80px]] | 1977-08-18 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1370085|Q1370085]] | [[Esther Möller]] | [[Minsch]] | | 1977-09-13 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1342719670 1342719670] | [[Lichtathlet]] |- | [[:d:Q89405374|Q89405374]] | [[Christina Niermann]] | [[Minsch]] | | 1978 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142191825 142191825] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q41805542|Q41805542]] | [[Maik Schmeling]] | [[Minsch]] | | 1978 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133797775 133797775] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q131698235|Q131698235]] | [[Sven Tomforde]] | [[Minsch]] | | 1978 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1019301376 1019301376] | [[electrical engineer]] |- | [[:d:Q133682193|Q133682193]] | [[Wiebke Schlieker]] | [[Minsch]] | | 1978 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131869736 131869736] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q136960387|Q136960387]] | [[Björn Schwarz]] | [[Minsch]] | | 1978 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1025520866 1025520866] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q133014095|Q133014095]] | [[Maike-Liselotte Buddensiek]] | [[Minsch]] | | 1978-03-31 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139318755 139318755] | [[geologist]] |- | [[:d:Q817607|Q817607]] | [[Benjamin Maack]] | [[Minsch]] | [[Bild:Benjamin Maack.jpg|center|80px]] | 1978-04-03 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129208477 129208477] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q27906676|Q27906676]] | [[Wiebke Schrempf]] | [[Minsch]] | | 1978-06-26 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133092585 133092585] | [[Badmintonspeler]]<br/>[[Sakenbökerschriever]] |- | [[:d:Q61749603|Q61749603]] | [[Jan-Oliver Hollnagel]] | [[Minsch]] | | 1979 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1126460699 1126460699] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q82821685|Q82821685]] | [[Nils E R Zimmermann]] | [[Minsch]] | | 1979 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043033262 1043033262] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q2434927|Q2434927]] | [[Timo Schierhorn]] | [[Minsch]] | | 1979 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061891763 1061891763] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Kameramann]] |- | [[:d:Q130781517|Q130781517]] | [[Malte Petersen]] | [[Minsch]] | | 1979 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1026361915 1026361915] | [[mechanical engineer]] |- | [[:d:Q130795749|Q130795749]] | [[Sandra Lepthien]] | [[Minsch]] | | 1979 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/137102682 137102682] | |- | [[:d:Q132980424|Q132980424]] | [[Christina Grothusen]] | [[Minsch]] | | 1979 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132292505 132292505] | [[cardiac surgeon]] |- | [[:d:Q133489433|Q133489433]] | [[Anja Thiessen]] | [[Minsch]] | | 1979 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1067076670 1067076670] | |- | [[:d:Q137447469|Q137447469]] | [[Corinna Albers]] | [[Minsch]] | | 1979 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142846619 142846619] | [[biochemist]] |- | [[:d:Q1699589|Q1699589]] | [[Julia Seeliger]] | [[Minsch]] | [[Bild:Julia Seeliger 2013.jpg|center|80px]] | 1979-01-22 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/189562021 189562021] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q15550145|Q15550145]] | [[Jörg Böhm]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jörg Böhm.jpg|center|80px]] | 1979-07-11 | [[Neuwied]] | 2019-10-16 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1036738450 1036738450] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q133020664|Q133020664]] | [[Karsten Stoll]] | [[Minsch]] | | 1979-11-22 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/141137983 141137983] | [[management engineer]] |- | [[:d:Q133470716|Q133470716]] | [[Ingo Fabian]] | [[Minsch]] | | 1980 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/110719931X 110719931X] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q136978931|Q136978931]] | [[Gabriele Thießen]] | [[Minsch]] | | 1980 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1129790517 1129790517] | [[media scholar]] |- | [[:d:Q44393599|Q44393599]] | [[Patrick Velte]] | [[Minsch]] | | 1980-03-18 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132664674 132664674] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q133804265|Q133804265]] | [[Benjamin Mennerich]] | [[Minsch]] | | 1981 | [[Lümbörger Heid]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q113792803|Q113792803]] | [[Friederike Heins]] | [[Minsch]] | | 1981 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/140318380 140318380] | |- | [[:d:Q133361036|Q133361036]] | [[Fabian Cholewa]] | [[Minsch]] | | 1981 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1197020896 1197020896] | |- | [[:d:Q133363976|Q133363976]] | [[Nils Busch]] | [[Minsch]] | | 1981 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/137329318 137329318] | [[research fellow]] |- | [[:d:Q137304628|Q137304628]] | [[Jörn Wolfram Kuhbier]] | [[Minsch]] | | 1981 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1049834046 1049834046] | [[plastic surgeon]] |- | [[:d:Q130798424|Q130798424]] | [[Vanessa Melhorn]] | [[Minsch]] | | 1982 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1031171665 1031171665] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q132387331|Q132387331]] | [[Lino Klevesath]] | [[Minsch]] | | 1982 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1012258254 1012258254] | [[Politoloog]] |- | [[:d:Q133018878|Q133018878]] | [[Rebecca Faltins]] | [[Minsch]] | | 1982 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/14077159X 14077159X] | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q133487006|Q133487006]] | [[Christine Cowen-Elstner]] | [[Minsch]] | | 1982 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115579740X 115579740X] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q133499841|Q133499841]] | [[Claas Wessel]] | [[Minsch]] | | 1982 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1093857234 1093857234] | |- | [[:d:Q692819|Q692819]] | [[Arne Stephan]] | [[Minsch]] | [[Bild:Arne Stephan bei der Shrek - Das Musical Premiere.JPG|center|80px]] | 1982-11-10 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q107429665|Q107429665]] | [[Nadja Weippert]] | [[Minsch]] | [[Bild:Nadja Weippert (2020).jpg|center|80px]] | 1982-12-29 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Versicherungskaufmann]]<br/>[[Bookhändler]] |- | [[:d:Q105952543|Q105952543]] | [[Petra Steinorth]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1013793277 1013793277] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q113831054|Q113831054]] | [[Björn Wendt]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1073952304 1073952304] | [[research fellow]]<br/>[[Sozioloog]] |- | [[:d:Q130798968|Q130798968]] | [[Sabrina Trows]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1033536156 1033536156] | [[Aftheker]] |- | [[:d:Q132927624|Q132927624]] | [[John Rudat]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/143970585 143970585] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133401657|Q133401657]] | [[Susanne Pahlow]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1101607181 1101607181] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] |- | [[:d:Q133409055|Q133409055]] | [[Annika Keller]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1100941045 1100941045] | |- | [[:d:Q133423733|Q133423733]] | [[Jasmin Kailuweit]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Jesborg]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1202483097 1202483097] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q136969666|Q136969666]] | [[André Hajek]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043397809 1043397809] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q137326966|Q137326966]] | [[Arne-Eler Ehlers]] | [[Minsch]] | | 1983 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1142559556 1142559556] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q276731|Q276731]] | [[Alexander Meier]] | [[Minsch]] | [[Bild:Alexander Meier.jpg|center|80px]] | 1983-01-17 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1230625070 1230625070] | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q1309773|Q1309773]] | [[Karl-Christian König]] | [[Minsch]] | | 1983-02-12 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Radrennfohrer]]<br/>[[Sportdirekter]] |- | [[:d:Q95204225|Q95204225]] | [[Kathrin Link]] | [[Minsch]] | | 1984 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043622659 1043622659] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]] |- | [[:d:Q133094681|Q133094681]] | [[Georg Pangalos]] | [[Minsch]] | | 1984 | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1105481972 1105481972] | |- | [[:d:Q133318110|Q133318110]] | [[Mathias Oppelt]] | [[Minsch]] | | 1984 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1082152994 1082152994] | |- | [[:d:Q133343388|Q133343388]] | [[Christopher Brandt]] | [[Minsch]] | | 1984 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1164106910 1164106910] | |- | [[:d:Q137335418|Q137335418]] | [[Jan Brummund]] | [[Minsch]] | | 1984 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1135675066 1135675066] | |- | [[:d:Q130784276|Q130784276]] | [[Wilken Bergmann]] | [[Minsch]] | | 1985 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1031155147 1031155147] | |- | [[:d:Q133322968|Q133322968]] | [[Fabian Grote]] | [[Minsch]] | | 1985 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1127054813 1127054813] | [[electrical engineer]] |- | [[:d:Q133363824|Q133363824]] | [[Daniel Schmidt]] | [[Minsch]] | | 1985 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1311757015 1311757015] | [[Social assistant]] |- | [[:d:Q133388445|Q133388445]] | [[Carolin Vogt]] | [[Minsch]] | | 1985 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1073707830 1073707830] | |- | [[:d:Q1521205|Q1521205]] | [[Nils Schwarzenberg]] | [[Minsch]] | | 1985-02-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Schauspeler]]<br/>[[Singer]] |- | [[:d:Q130786836|Q130786836]] | [[Florian Nottorf]] | [[Minsch]] | | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043691340 1043691340] | |- | [[:d:Q133415104|Q133415104]] | [[Sina Quante]] | [[Minsch]] | | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/107893021X 107893021X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133418264|Q133418264]] | [[Kim Burmester]] | [[Minsch]] | | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1074370643 1074370643] | |- | [[:d:Q136856757|Q136856757]] | [[Henrike Abels]] | [[Minsch]] | | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1064095488 1064095488] | [[dentist]] |- | [[:d:Q136857904|Q136857904]] | [[Imke Hoffmann]] | [[Minsch]] | | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1060807815 1060807815] | [[assistant physician]] |- | [[:d:Q137317557|Q137317557]] | [[Andreas Claus Ehrlich]] | [[Minsch]] | | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1205892869 1205892869] | [[veterinarian]] |- | [[:d:Q137350659|Q137350659]] | [[Simon Mewes]] | [[Minsch]] | | 1986 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1261479920 1261479920] | [[mechanical engineer]] |- | [[:d:Q1999601|Q1999601]] | [[Norman Martens]] | [[Minsch]] | [[Bild:Norman Martens.JPG|center|80px]] | 1986-05-24 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Ieshockeyspeler]] |- | [[:d:Q133376727|Q133376727]] | [[Stefanie Kristine Barth]] | [[Minsch]] | | 1987 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1081513004 1081513004] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q137311489|Q137311489]] | [[Jan Hitzwebel]] | [[Minsch]] | | 1987 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1144914574 1144914574] | |- | [[:d:Q137319603|Q137319603]] | [[Fabian Zschocke]] | [[Minsch]] | | 1987 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/121584980X 121584980X] | |- | [[:d:Q1605037|Q1605037]] | [[Hendrik Helmke]] | [[Minsch]] | | 1987-07-13 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q137311422|Q137311422]] | [[Sebastian Rönfeldt]] | [[Minsch]] | | 1987-10-31 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1144302706 1144302706] | [[biochemist]] |- | [[:d:Q73359443|Q73359443]] | [[Dominic Herbst]] | [[Minsch]] | [[Bild:2025-09-02 Dominic Herbst, Bürgermeister der Stadt Neustadt am Rübenberge.jpg|center|80px]] | 1987-12-10 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | |- | [[:d:Q130791977|Q130791977]] | [[Bernd Appel]] | [[Minsch]] | | 1988 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1159065225 1159065225] | [[Literaturwetenschopper]] |- | [[:d:Q133320068|Q133320068]] | [[Florian Kuhlmann]] | [[Minsch]] | | 1988 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1124410570 1124410570] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q133345154|Q133345154]] | [[Christian Appel]] | [[Minsch]] | | 1988 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1158988230 1158988230] | [[Literaturwetenschopper]] |- | [[:d:Q133370685|Q133370685]] | [[Christoph Subei]] | [[Minsch]] | | 1988 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1197922792 1197922792] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q133407445|Q133407445]] | [[Frauke Kathinka Helene Gellersen]] | [[Minsch]] | | 1988 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1178848698 1178848698] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q136974612|Q136974612]] | [[Michael Schütt]] | [[Minsch]] | | 1988 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1277778000 1277778000] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q136975091|Q136975091]] | [[Falko Weiß]] | [[Minsch]] | | 1988 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1188627503 1188627503] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q137334978|Q137334978]] | [[Christoph Kupfer]] | [[Minsch]] | | 1988 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1232368733 1232368733] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q1283100|Q1283100]] | [[Patrick Müller]] | [[Minsch]] | [[Bild:30 Jahre Unter uns-7644.jpg|center|80px]] | 1988-03-25 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1214997449 1214997449] | [[Schauspeler]]<br/>[[TV-Schauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q23794172|Q23794172]] | [[Alicia Melina]] | [[Minsch]] | [[Bild:Alicia Melina Kummer.png|center|80px]] | 1988-06-24 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Singer]]<br/>[[Boxer]] |- | [[:d:Q133338623|Q133338623]] | [[Noah Lorenz]] | [[Minsch]] | | 1989 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1236527313 1236527313] | [[Psycholoog (Q212980)|Psycholoog]] |- | [[:d:Q133402480|Q133402480]] | [[Heike Doll]] | [[Minsch]] | | 1989 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1118857607 1118857607] | [[Boinschenör]] |- | [[:d:Q133509924|Q133509924]] | [[Michel Wurlitzer]] | [[Minsch]] | | 1989 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1195781253 1195781253] | |- | [[:d:Q136587849|Q136587849]] | [[Sascha Lauer]] | [[Minsch]] | | 1989 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1277648344 1277648344] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q137313798|Q137313798]] | [[Sascha Ossinger]] | [[Minsch]] | | 1989 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1204520674 1204520674] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] |- | [[:d:Q137320419|Q137320419]] | [[Patrick Cordes]] | [[Minsch]] | | 1989 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1205322744 1205322744] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q137328284|Q137328284]] | [[Sebastian Beringer]] | [[Minsch]] | | 1989 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1225363551 1225363551] | |- | [[:d:Q133653279|Q133653279]] | [[Tobias Benecke]] | [[Minsch]] | | 1989-01-23 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132682737 132682737] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q133379149|Q133379149]] | [[Luisa Horstmann]] | [[Minsch]] | | 1990 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1183004168 1183004168] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q136973324|Q136973324]] | [[Oliver Jüllig]] | [[Minsch]] | | 1990 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1299382770 1299382770] | [[dentist]] |- | [[:d:Q137328113|Q137328113]] | [[Lukas Fries]] | [[Minsch]] | | 1990 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1207789720 1207789720] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q137333454|Q137333454]] | [[Alexander Matthies]] | [[Minsch]] | | 1990 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1225899931 1225899931] | |- | [[:d:Q137452470|Q137452470]] | [[Ulrike Frischen]] | [[Minsch]] | | 1990 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1141244020 1141244020] | [[musicologist]] |- | [[:d:Q106455|Q106455]] | [[Alexander Granzow]] | [[Minsch]] | | 1990-04-23 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q61596811|Q61596811]] | [[Yannik Meyer]] | [[Minsch]] | | 1991 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q137315021|Q137315021]] | [[Malte Plidschun]] | [[Minsch]] | | 1991 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1214663672 1214663672] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]] |- | [[:d:Q1592064|Q1592064]] | [[Hazel Franke]] | [[Minsch]] | | 1991-07-06 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1072159813 1072159813] | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q90403|Q90403]] | [[Nikias Arndt]] | [[Minsch]] | [[Bild:Nikias Arndt at the rider presentation of Itzulia Basque Country stage 3.jpg|center|80px]] | 1991-11-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Radrennfohrer]]<br/>[[Bahnradfohrer]] |- | [[:d:Q134071618|Q134071618]] | [[Kay Jäger]] | [[Minsch]] | | 1992 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q133346497|Q133346497]] | [[Fabian Rathje]] | [[Minsch]] | | 1992 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1174698217 1174698217] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q137345310|Q137345310]] | [[Karlo Oehring]] | [[Minsch]] | | 1992 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1256305898 1256305898] | [[business manager]] |- | [[:d:Q137337776|Q137337776]] | [[Christian Bender]] | [[Minsch]] | | 1993 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1232437298 1232437298] | [[political economist]] |- | [[:d:Q1162907|Q1162907]] | [[Daniel Thieben]] | [[Minsch]] | | 1993-09-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Baseballspeler]] |- | [[:d:Q136587091|Q136587091]] | [[Julius Zimmermann]] | [[Minsch]] | | 1994 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1277769052 1277769052] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q133421792|Q133421792]] | [[Jette Nicoline Kern]] | [[Minsch]] | | 1995 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1271740079 1271740079] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q106640619|Q106640619]] | [[Nic Fynder]] | [[Minsch]] | [[Bild:Nic Fynder Artist DJ Greifswald (cropped).jpg|center|80px]] | 1995-07-09 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Musikproduzent]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[recording artist]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[DJ]] |- | [[:d:Q133432535|Q133432535]] | [[Tanja Sophie Gesk]] | [[Minsch]] | | 1996 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1301162418 1301162418] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q136994127|Q136994127]] | [[Amélia Schmidt]] | [[Minsch]] | | 1996 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1276153201 1276153201] | |- | [[:d:Q113911655|Q113911655]] | [[Felix J. Mohr]] | [[Minsch]] | [[Bild:Felix J. Mohr Werbefoto.jpg|center|80px]] | 1996-09-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[playwright]]<br/>[[Theaterspeelbaas]] |- | [[:d:Q1338100|Q1338100]] | [[Emma Stach]] | [[Minsch]] | [[Bild:2022-06-25 Düsseldorf Flehe gegen 3x3 GöttingenBallers (3x3 Basketball Frauen at Berlin Finals 2022) by Sandro Halank–020.jpg|center|80px]] | 1996-10-04 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Basketballspeler (Q3665646)|Basketballspeler]] |- | [[:d:Q108489640|Q108489640]] | [[Marie-Thérèse Kaiser]] | [[Minsch]] | | 1996-11-28 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[model]] |- | [[:d:Q94994150|Q94994150]] | [[Jiena Viduka]] | [[Minsch]] | | 1998 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q27862224|Q27862224]] | [[Kira Kubbe]] | [[Minsch]] | [[Bild:2015-08-24-09-20-20-jem+u23-em-krakau-0213-kubbe(1).jpg|center|80px]] | 1998-06-15 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[canoeist]] |- | [[:d:Q66712655|Q66712655]] | [[Anton Stach]] | [[Minsch]] | [[Bild:Anton Stach 13092025 (1).jpg|center|80px]] | 1998-11-15 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q28546087|Q28546087]] | [[Tobias Nolde]] | [[Minsch]] | [[Bild:Rund um Köln 2018 018.jpg|center|80px]] | 1998-12-09 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Radrennfohrer]] |- | [[:d:Q15433917|Q15433917]] | [[Astrid Nestvogel]] | [[Minsch]] | | 20th century | [[Königsmoor]] | | | [https://d-nb.info/gnd/106213639X 106213639X] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]] |- | [[:d:Q18616400|Q18616400]] | [[Arne-Torben Voigts]] | [[Minsch]] | | 20th century | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[presenter]]<br/>[[Feernsehmoderator]] |- | [[:d:Q131323329|Q131323329]] | [[Alexander Budde]] | [[Minsch]] | | 2000-04-20 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[wheelchair basketball player]] |- | [[:d:Q66724785|Q66724785]] | [[Julian Rieckmann]] | [[Minsch]] | | 2000-08-01 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q135796760|Q135796760]] | [[Svea Frobel]] | [[Minsch]] | | 2000-11-27 | [[Ashusen]] | | | | [[Volleyballspeler]] |- | [[:d:Q135798531|Q135798531]] | [[Anna Hartig]] | [[Minsch]] | | 2000-12-08 | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | | | | [[Volleyballspeler]] |- | [[:d:Q124654450|Q124654450]] | [[Louis Kitzki]] | [[Minsch]] | | 2004-01-20 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Radrennfohrer]] |- | [[:d:Q95688170|Q95688170]] | [[Mürra Zabel]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Jesborg]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1089476256 1089476256] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]] |- | [[:d:Q108670235|Q108670235]] | [[Bakary Singateh]] | [[Minsch]] | | | | 1993-12-07 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | |- | [[:d:Q113751970|Q113751970]] | [[Timo Versemann]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1204169500 1204169500] | |- | [[:d:Q132947332|Q132947332]] | [[Joachim Ebel]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1019013273 1019013273] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q132960007|Q132960007]] | [[Marc Johannes Bornefeld]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1029423083 1029423083] | [[mineralogist]] |- | [[:d:Q133330983|Q133330983]] | [[Thomas Linkugel]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/116235111X 116235111X] | |- | [[:d:Q133365762|Q133365762]] | [[Johannes Schultze]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Wist|Wist]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142461067 142461067] | [[parson]] |- | [[:d:Q133372052|Q133372052]] | [[Sebastian Behr]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/119927075X 119927075X] | |- | [[:d:Q133412139|Q133412139]] | [[Bianca Osswald]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1073846601 1073846601] | |- | [[:d:Q137032915|Q137032915]] | [[Kai Freund]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/106121673X 106121673X] | |- | [[:d:Q137065235|Q137065235]] | [[Jörn Koepsell]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1079671625 1079671625] | [[Psycholoog (Q212980)|Psycholoog]] |} {{Wikidata list end}} 8cbp4gtxoh0ihuw09f0rqz5jngsqgil 0 145878 1062431 944513 2026-04-16T14:17:55Z Demonax 26219 1062431 wikitext text/x-wiki '''Manninger''' is de Familiennaam von * [[Alexander Manninger]] (1977–2026), öösterriekschen Footballspeler, * [[Karl Manninger]] (1912–2002), düütschen Karkenmaler, * [[Rezső Manninger|Rezső (Rudolf) Manninger]] (1890–1970), ungaarschen Veterinärmediziner. {{Mehrdüdig Begreep}} 3fbfyvbjn7327gdh9m8cmmrd4pe47rc 0 157731 1062463 967351 2026-04-17T09:40:32Z Demonax 26219 1062463 wikitext text/x-wiki '''Fairfax''' is de Familiennaam von * [[Justin Fairfax]] (1979–2026), US-amerikaanschen Politiker, * [[Mary Somerville|Mary Somerville Fairfax]] (1780–1872), schottsche Astronomin un Mathematikerin, * [[Nicholas Fairfax, 14. Lord Fairfax of Cameron]] (* 1956), brietschen Jurist, * [[Pauline Fairfax-Potter, Baroness de Rothschild]] (1908–1976), US-amerikaansche Designerin un Schrieversche, * [[Russell Fairfax]] (* 1952), austraalschen Rugbyspeler un -trainer, {{:Thomas Fairfax}}. '''Fairfax''' betekent * [[Lord Fairfax of Cameron]], schottschen Adelstitel, * [[Fairfax Financial]], Holdings, kanaadschen Finanzdeenstleister, * [[Fairfax Media]], austraalsch Medienünnernehmen, * ''[[Fairfax (Schipp, 1926)|Fairfax]]'', US-amerikaansch Passageerschipp, * [[Fairfax (Alabama)|Fairfax]], Oort in Alabama, USA, * [[Fairfax (Delaware)|Fairfax]], Oort in Delaware, USA, * [[Fairfax (Georgia)|Fairfax]], Oort in Georgia, USA, * [[Fairfax (Indiana)|Fairfax]], Oort in Indiana, USA, * [[Fairfax (Iowa)|Fairfax]], Oort in Iowa, USA, * [[Fairfax (Kalifornien)|Fairfax]], Oort in Kalifornien, USA, * [[Fairfax (Kansas)|Fairfax]], Oort in Kansas, USA, * [[Fairfax (Louisiana)|Fairfax]], Oort in Louisiana, USA, * [[Fairfax (Michigan)|Fairfax]], Oort in Michigan, USA, * [[Fairfax (Minnesota)|Fairfax]], Oort in Minnesota, USA, * [[Fairfax (Missouri)|Fairfax]], Oort in Missouri, USA, * [[Fairfax (North Carolina)|Fairfax]], Oort in North Carolina, USA, * [[Fairfax (Ohio)|Fairfax]], Oort in Ohio, USA, * [[Fairfax (Oklahoma)|Fairfax]], Oort in’n Osage County, Oklahoma, USA, * [[Fairfax (South Carolina)|Fairfax]], Oort in South Carolina, USA, * [[Fairfax (South Dakota)|Fairfax]], Oort in’n Gregory County, South Dakota, USA, * [[Fairfax (Vermont)|Fairfax]], Oort in Vermont, USA, * [[Fairfax (Virginia)|Fairfax]], Oort in Virginia, USA, * [[Fairfax (Washington)|Fairfax]], Oort in Washington, USA, * [[Fairfax (West Virginia)|Fairfax]], Oort in West Virginia, USA, * [[Fairfax Acres]], Oort in Virginia, USA, * [[Fairfax Falls]], Oort in Vermont, USA, * [[Fairfax Farms]], Oort in Virginia, USA, * [[Fairfax Forest]], Oort in Virginia, USA, * [[Fairfax Heights]], Oort in Tennessee, USA, * [[Fairfax Hills]], Oort in Virginia, USA, * [[Fairfax Park]], Oort in Virginia, USA, * [[Fairfax Station]], Oort in Virginia, USA, * [[Fairfax Woods]], Oort in Virginia, USA, * [[Fairfax County]], County in Virginia, USA, * [[Fairfax (Neeseeland)|Fairfax]], Oort in Neeseeland. Kiek ok bi: [[Fairfax Township]]. {{Mehrdüdig Begreep}} 58jvcljxubwvwp3ez4v8l3mijft5hmi 3 196933 1062444 2026-04-16T16:41:29Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062444 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Arsure-Arsurette}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 18:41, 16. Apr. 2026 (CEST) cznhyljg7lohl593r9ns6x0md9gm3n8 3 196934 1062446 2026-04-16T19:14:59Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062446 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Plxpi}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 21:14, 16. Apr. 2026 (CEST) 6p4gsl6udpnwu2vwswy8jqiztlc9lht 0 196935 1062449 2026-04-16T23:15:43Z Varlaam 7222 Redirect sett na [[Ludwig XIV.]] 1062449 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ludwig XIV.]] ku8rrsgzi0rxmq2al77au48r3jnyzea 3 196936 1062453 2026-04-17T05:28:57Z Itti 3208 Itti hett de Siet [[Bruker Diskuschoon:Josshh]] na [[Bruker Diskuschoon:Jhna.226]] verschaven: Seite während der Umbenennung des Benutzers „[[Special:CentralAuth/Josshh|Josshh]]“ in „[[Special:CentralAuth/Jhna.226|Jhna.226]]“ automatisch verschoben 1062453 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Bruker Diskuschoon:Jhna.226]] 48jmp6yxnr9tewocq4axx5uljgzdqok 3 196937 1062454 2026-04-17T06:16:30Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062454 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Spacegeek69}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 08:16, 17. Apr. 2026 (CEST) lzodi7rfdsaoc8wkbku0nvuk75fxcjh 3 196939 1062464 2026-04-17T11:17:20Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062464 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Shwabb1}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 13:17, 17. Apr. 2026 (CEST) tfnv3rkzucuo9tcljb2vz4q5nxfhudm 3 196940 1062465 2026-04-17T11:40:16Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062465 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Bsdpbi}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 13:40, 17. Apr. 2026 (CEST) 30g2fdo5kn6ditz21cnn4q8in2j8kof