Wikipedia ndswiki https://nds.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:H%C3%B6%C3%B6ftsiet MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Spezial Diskuschoon Bruker Bruker Diskuschoon Wikipedia Wikipedia Diskuschoon Bild Bild Diskuschoon MediaWiki MediaWiki Diskuschoon Vörlaag Vörlaag Diskuschoon Hülp Hülp Diskuschoon Kategorie Kategorie Diskuschoon Portal Portal Diskuschoon TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 293 1062561 1058724 2026-04-20T08:35:07Z CommonsDelinker 542 Replacing Panorámica_interior_del_Teatro_Colón_(cropped).jpg with [[File:Panorámica_interior_del_Teatro_Colón.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:Panorám 1062561 wikitext text/x-wiki [[File:Panorámica interior del Teatro Colón.jpg|thumb|Theater]] en '''Theater''' oder '''Theoter''' is en ole Kultursaak un en Vergneugen togliek. Dat Speel heet Theoter un dat Huus, wo Theoter speelt warrt, ok. Gifft ok de Utdrück [[Speeldeel]], [[Speelkoppel]] un Theatergrupp för Lüüd, de Theaterstücken spelen doot. == Historie == Wokeen dat anfungen hett, Theoter to spelen, dat weet wi nich. Man de olen [[Greken]] harrn dat to richtige Theoters bröcht. Ut de Tied (so wat bi [[500 v. Chr.|500 vör Christus]]) sünd ok de eersten opschreven Theoterstücken. Weern to’n Bispeel vun [[Euripides]] un [[Aristophanes]]. In de [[Röömsch Riek|Römertied]] weern dat denn to’n Bispill [[Plautus]] un [[Terentius]]. In dat [[Medeloller]] güng dat denn ok in den Norden los. Dor güng dat in all Spelen üm den Gloven. Vun [[Jesus Christus|Christi]] Geburt un vun sien Lieden un Starven. In de plattdüütschen Rebeden weern de Speel’ op plattdüütsch, to’n Bispill dat [[Redentiner Oosterspeel]] ut dat Johr [[1464]]. Obers denn geev dat ok wat to’n Högen. Weern meist Theoterspelers, de in de Lannen rümfohrt sünd. Dor keem uns plattdüütschet Vulkstheoter vun af. So mit [[Gotthold Ephraim Lessing|Lessing]] un anner güng dat denn mit orig Theoter los. [[1678]] geev dat dat eerste [[Opernhuus]] in [[Hamborg]]. [[1765]] harr [[Conrad Ernst Ackermann]] dat Comödienhaus opmaakt. Dor güng Lessing denn hen un schreev dor ok siene [[Hamborger Dramaturgie]]. [[1841]] wöör dat [[St. Pauli Theoter]] opmaakt, wat dat öllste Theoter vun Hamborg is, un dat gifft dat vandaag noch. == Oorten == Dat gifft ’n Slag ünnerscheedliche Oorten vun Stücken. * [[Snackttheoter]], wo tomeist snackt warrt un blots af un an wat sungen. ** [[Tragödie]], wat trurig is, to’n Bispill ''[[Hans Brüggemann]]'' vun [[Hans Ehrke]]. ** [[Drama]], wat spannend sien schall un ok nich jümmers lustig. ** [[Komödie]], wat to’n Högen is, obers ok mol eernst. ** [[Lustspeel]], wat reinweg to’n Smuustern un Lachen is. * [[Musiktheoter]], wo dat mehr üm de [[Musik]] geiht un nich so üm dat Snacken ** [[Oper]], mol eernst un mol lustig ** [[komische Oper]], de is reinweg to’n Högen. To’n Bispill [[de Brutschuss]] vun [[Karl Maria von Weber]]. ** [[Operette]], dat is ’n Komödie mit Musik ** [[Musical]], is lieksterwelt as en Operett, bloots mit modernere Slagers. == Weblenken == {{Commons|Theatre|Theater}} * [http://www.theaterkompass.de/ Theaterkompass] (hoogdüütsch) * [http://www.buehnenverein.de/ Deutscher Bühnenverein], [https://www.buehnenverein.de/de/jobs-und-bildung/berufe-am-theater-ueberblick.html Berufe am Theater] (hoogdüütsch) * [https://web.archive.org/web/20150528214928/http://www.theaterportal.de/ Theaterportal: Spielplaans för düütschsprakige Theaters] * [http://sammlungen.ulb.uni-muenster.de/nav/classification/1830188 Digitale Bibliotheek historische Theaterliteratuur] (hoogdüütsch) [[Kategorie:Kultur]] [[Kategorie:Theater]] 2tyz8hnhhh54wttxl72ntn5sxu8jezh 0 1916 1062542 1062504 2026-04-19T17:07:27Z Flaverius 21322 1062542 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun de rekonstrueerte [[oorindoeuropääsche Spraak]] af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt Warren, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele [[Iraansche Spraken|iraansche]] Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat plattdüütsche „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Bild:Balto-Slavic.svg|duum|Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön)]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche [[Ooldprüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolietsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ook wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Bild:Germanic-speaking areas in Europe.png|duum|Germaansche Spraken in Europa vundaag]] De [[Germaansche Spraken|germaanschen Spraken]] ümfaat de [[Westgermaansche Spraken|westgermaanschen]] Spraken as [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]], Plattdüütsch, [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un [[Freesche Spraken|Freesch]], [[Noordgermaansche Spraken|noordgermaansche]] Spraken, de uut’n [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]] ranwussen, so as [[Ieslannsche Spraak|Ieslandsch]], [[Norweegsche Spraak|Norweegsch]], [[Däänsche Spraak|Däänsch]], [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]] un [[Färöösche Spraak|Färöösch]], un de utstorven [[Oostgermaansche Spraken|oostgermaanschen]] Spraken, vun de wi bloots dat [[Gootsche Spraak|Gootsche]] in längeren Texten överlevert hebbt. Kennteken för’t Germaansche is de [[Eerste germaansche Luudwannel|germaansche Luudwannel]], de dat oorindoeuropääsche Konsonatensysteem verschaven het.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakrebeed warrt in dat süüdliche [[Skandinavien]] un vun de [[Polen|poolsche]] un [[Düütschland|düütsche]] [[Oostsee]]küst bet an de freesche un nederlandsche [[Noordsee]]küst vermoodt.<ref>Ekkehard Konig, Johan van der Auwera:''The Germanic Languages''. Routledge 1994.</ref> ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Ooldmakedoonsche Spraak|Ooldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] wirr in [[Lüttasien]] snackt un warte as enen egenstännigenTelgen vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken,<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> oder as ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche ist, anseen.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un sik as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ook verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]], [[Osksche Spraak|Osksch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]], un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinlensche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Osksch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Osksch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Osksch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Bild:Map of Attested and Hypothetical Old Indo-Iranian Dialects.png|duum|Dat Rebeed vun de verscheden indoiraanaschen Spraken ]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristaansche Spraken|nuristaanschen Spraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i a u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galizien (Spanien)|Galizien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Britannsche Spraken|britannschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de goideelschen Spraken mit Keltibeersche to dat q-Keltsche tohoop, ümdat se dat {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen dat p-keltsche Britannsch un dat Gallsche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmer- oder Korpussspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „[[Trümmerspraak|Trümmerspraken]]“ oder „Korpusspraken“. Dat sünd Sprake, de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt: * [[Illyrsche Spraak|Illyrsch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaansche) * [[Lusitaansche Spraak|Lusitaansch]] † (villicht keltsch oder neeg mit’n Keltschen verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht neeg bi’t Greeksche) * [[Messaapsche Spraak|Messaapsch]] † (villicht mit’t Illyrsche verwandt) * [[Phrygsche Spraak|Phrygsch]] † (wiest Gemeensaamkeiden mit Greeksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikuulsche Spraak|Sikuulsch]] † (villicht itaalsch) * [[Thraksche Spraak|Thraksch]] † (mit Dialekten as Daaksch, Geetsch, Moesisch) * [[Veneetsche Spraak|Veneetsch]] † (villicht to de itaalschen Spraken tohöörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreeden == {{See also|List of Indo-European languages}} [[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=En indoeuropäische Spraak is de Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich un Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich man Minderheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=En indoeuropäische Spraak is Kultur- oder Tweedsprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=En indoeuropäische Spraak warrt nich wiet verbreedt snackt}}]] [[Datei:Map-Romance Language World.png|thumb|upright=1.55|Romaansche Spraken in de Welt]] In’t 21. Johrhunnert warrt indoeuropäische Spraken vun Milliarden Minschen as Moder-Spraak snackt över all Kontinenten.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is mit Afstand de gröttste Spraakfamilie. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd teihn indoeuropäisch, dorünner [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustani]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Französische Spraak|Französch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjabi]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerten Millionen Minschen lehrt indoeuropäische Spraken ok as Tweed- oder Drittsprak. Alleen Engelsch hett rund 600 Millionen Lerner weltwiet.<ref>Ethnologue: English.</ref> De grote Verbreeden vun disse Spraakfamilie hangt tosamen mit meerdere Faktoren: de [[indoeuropäische Wanderungen]], de Verbreeden vun indoeuropäische Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völker as [[Indo-Arier]], [[Iranische Völker]], [[Kelten]], [[Griechen]], [[Römisches Reich|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebben in vele Gegenden fröhere [[pre-indoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Deelen vun den [[Naher Osten|Nahen Oosten]] un [[Nordafrika]] sünd awer noch [[Semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[Kaukasische Spraken]]. In Europa sünd ok nich-indoeuropäische Spraken as de [[Uralische Spraken]] (z. B. Ungarisch, Finnisch, Estnisch) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] erhollen bleven. Al vör de Erkenntnis vun de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropäische Völker kulturell un spraaklich grote Deelen vun Europa un Westasien domineert. To Tieden vun de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indo-Arier al große Gebieden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitisch, Dravidisch, Kaukasisch un Uralisch bestahn. En niege Höhepunkt vun de Verbreeden keem in de fröhe Nieg Tied dör de europäische Expansion in de [[Age of Discovery|Entdeckungszeit]] un de starke Bevölkerungswachs in den [[Indische Subkontinent]]. Dör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropäische Spraken ok in de [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Hüt sünd indoeuropäische Spraken oft Amtsspraken, ok in Lannen, wo se nich de oorsprüngliche Spraken sünd. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropäisch, un besünners Engelsch hett sik to en globale Verkehrsspraak (''lingua franca'') ontwikkelt. == Oorindoeuropääsche Spraak un Kultuur == === Oorspraak === De Oorspraak, dat so nöömde [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] (oder „Protoindoeuropääsch“), is döör den Vergliek vun de indoeuropääschen Spraken rekonstrueert. Döör den Vergliek vun allen levigen un uutstorven indoeuropääsche Spraken het een ene grote Tall vun [[Kognaat|Kognaten]] (Wörtels un Stammen), ene gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un ene gemeensame [[Syntax]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Phonologie ==== De Konsonanten hier ünner sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert:<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | [[Labial|Labiaal]] ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Plosiven ! stimmloos | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! stimmhaft | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! aspireert | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Liquifeb | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers het dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed twüschen stimmhafte, aspireerte un stimmlose Plosiven maakt, man eer twüschen stimmloos, [[ejektiv]] un stimmloos aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreders vun de „[[Glottaltheorie]]“, de toeerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslaan wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in een poor Wöör rekonstrueert warrn, de villicht Leenwöör sünd. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokaalsche Varianten vun de Halvvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} In’t Oorindoeuropääsche geev dat een Vöörgang in der Morphologie, de [[Afluud]] nöömt warrt. Bi’n Afluud kann sik de Vokaal binnen enen Woord je na Flekschoonsform ännern. Döör Afluud kann dat sülvige Woord mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogaar ganz aan Vokaal vöörkamen, wo denn een Konsonant syllaabsch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moder ne indoeuropääsche Spraken, to’n Bispeel in der germaansche starke Verben as plattdüütsch ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. De indoeuropääsche Afluud harr fiev Graden : Nullgraad („Ø“) un Vullgraad (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | null | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat Bispeel hierünner wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneet un wo de Reflexen in’t Greeksche utseet: :{| class="wikitable" |- | Afluudgraad | oorindoeuropääsch | greeksch | greeksch (translitereert) | Bedüden |- | e-Graad (Vullgraad) | ph<nowiki>₂</nowiki>-<nowiki>'''</nowiki>tér<nowiki>'''</nowiki>-m̥ | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | langen e-Graad | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en annamen: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. Een Deel Forschers meent op Grundlaag, vun de Genera in’t Hethietsche, dat dat in ene fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geev dree Numeri: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un harrn de [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dorto geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stämm (as in slaawsche Spraken un Greeksch). De Verben wurrn na dree Personen un – as de Substantiven – na dree Numeri böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde themaatsche Konjugatschoon (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Ole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultuur === Dör Rekonstruktschoon vun de Woordschatt vun de Oorspraak kriggt een ook war över de Kultuur vun de Oorindoeuropäers to weten. Dat givt hunnerde Wöör, de in de meisten oder den gröttsten Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Meed“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Koorn (as Garsten, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „seien“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Sweerd“ * *''lonkos'' „Bagen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Arm“ un „Boomrind“ (Bork) höört aaor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op ene Kultuur, de as Harders leven dee, un de ook eenfache Bueree kern. Se harrn Peer un bruken Wagens mit Räder för den [[Verkehr|Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ook anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sotschale Brüük un poeetsche [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers harrn waarschienlich merere Gödder, daarmang enen männlichen Himmelgodd *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leevt wieder in: Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́,'' Greeksch ''Zeùs patēr,'' Latiendch ''Jupiter'' un Oorgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den noordschen Godd [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peer spelen ene wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religioonsforscher [[Georges Dumézil]] meen, dat dat ene dreeledige Sellschop (Preesters, Kriegers, Arbeiders) geev. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansehn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indoeuropääsche Spraken|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfort, 1999 (chronoloogsche Grafik, hoogdüütsch) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument, hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB, hoogdüütsch) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] (hoogdüütsch) * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos vun de [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Chöttingen]] to de [[Grammatik]] vun ole indoeuropääsche Spraken (engelsch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bänn. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Ruutgevers: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reeg&nbsp;1, Lehr- und Handbücher. Winter, [[Heidelbarg]] 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Oplaag Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., heel nee bearbeidt Oplaag. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5.&nbsp;Oplaag. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, [[Heidelbarg]] 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelsch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band&nbsp;2, Nr.&nbsp;2, 2008, S.&nbsp;154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Ruutgevers): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S.&nbsp;17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat vun [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] un [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S.&nbsp;1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band&nbsp;5, Nr.&nbsp;1 (spring 1977), S.&nbsp;55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unverännert Nadruck vun de ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7.&nbsp;Reeg, Historische und philosophische Abteilung, Band&nbsp;IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgevers): ''Germanen und Indogermanen,'' Band&nbsp;2, S.&nbsp;45–95. [[Heidelbarg]] 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S.&nbsp;1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' [[Chöttingen]] 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgever): ''Germanen und Indogermanen,'' 2.&nbsp;Band, S.&nbsp;171–181. [[Heidelbarg]] 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S.&nbsp;301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft&nbsp;1, 2015, S.&nbsp;199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, [[München|Mönken]] 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6., Archäoloogsch Instituut vun de Ungaarsche Academie vun de Wetenschoppen un dat Spraakwetenschopliche Instituut vun de Universität Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (ook as Book). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Ruutgevers): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2.&nbsp;Oplaag. University Press, Cambridge 1995 (1.&nbsp;Oplaag 1987), <nowiki/>ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>à * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), S.&nbsp;185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: ''Varia neolithica III'', 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschopliche Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Oplaag. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] oeuikmv29dmy9w3l3k1zlcdy265yvln 1062543 1062542 2026-04-19T17:19:05Z Flaverius 21322 1062543 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun de rekonstrueerte [[oorindoeuropääsche Spraak]] af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt Warren, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele [[Iraansche Spraken|iraansche]] Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat plattdüütsche „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Bild:Balto-Slavic.svg|duum|Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön)]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche [[Ooldprüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolietsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ook wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Bild:Germanic-speaking areas in Europe.png|duum|Germaansche Spraken in Europa vundaag]] De [[Germaansche Spraken|germaanschen Spraken]] ümfaat de [[Westgermaansche Spraken|westgermaanschen]] Spraken as [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]], Plattdüütsch, [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un [[Freesche Spraken|Freesch]], [[Noordgermaansche Spraken|noordgermaansche]] Spraken, de uut’n [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]] ranwussen, so as [[Ieslannsche Spraak|Ieslandsch]], [[Norweegsche Spraak|Norweegsch]], [[Däänsche Spraak|Däänsch]], [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]] un [[Färöösche Spraak|Färöösch]], un de utstorven [[Oostgermaansche Spraken|oostgermaanschen]] Spraken, vun de wi bloots dat [[Gootsche Spraak|Gootsche]] in längeren Texten överlevert hebbt. Kennteken för’t Germaansche is de [[Eerste germaansche Luudwannel|germaansche Luudwannel]], de dat oorindoeuropääsche Konsonatensysteem verschaven het.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakrebeed warrt in dat süüdliche [[Skandinavien]] un vun de [[Polen|poolsche]] un [[Düütschland|düütsche]] [[Oostsee]]küst bet an de freesche un nederlandsche [[Noordsee]]küst vermoodt.<ref>Ekkehard Konig, Johan van der Auwera:''The Germanic Languages''. Routledge 1994.</ref> ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Ooldmakedoonsche Spraak|Ooldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] wirr in [[Lüttasien]] snackt un warte as enen egenstännigenTelgen vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken,<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> oder as ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche ist, anseen.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un sik as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ook verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]], [[Osksche Spraak|Osksch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]], un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinlensche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Osksch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Osksch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Osksch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Bild:Map of Attested and Hypothetical Old Indo-Iranian Dialects.png|duum|Dat Rebeed vun de verscheden indoiraanaschen Spraken ]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristaansche Spraken|nuristaanschen Spraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i a u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galizien (Spanien)|Galizien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Britannsche Spraken|britannschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de goideelschen Spraken mit Keltibeersche to dat q-Keltsche tohoop, ümdat se dat {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen dat p-keltsche Britannsch un dat Gallsche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmer- oder Korpussspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „[[Trümmerspraak|Trümmerspraken]]“ oder „Korpusspraken“. Dat sünd Sprake, de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt: * [[Illyrsche Spraak|Illyrsch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaansche) * [[Lusitaansche Spraak|Lusitaansch]] † (villicht keltsch oder neeg mit’n Keltschen verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht neeg bi’t Greeksche) * [[Messaapsche Spraak|Messaapsch]] † (villicht mit’t Illyrsche verwandt) * [[Phrygsche Spraak|Phrygsch]] † (wiest Gemeensaamkeiden mit Greeksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikuulsche Spraak|Sikuulsch]] † (villicht itaalsch) * [[Thraksche Spraak|Thraksch]] † (mit Dialekten as Daaksch, Geetsch, Moesisch) * [[Veneetsche Spraak|Veneetsch]] † (villicht to de itaalschen Spraken tohöörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreden == {{Kiek ook bi|List van indoeuropääsche Spraken}}[[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=En indoeuropäische Spraak is de Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich un Mehrheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=En indoeuropäische Spraak is amtlich man Minderheidssprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=En indoeuropäische Spraak is Kultur- oder Tweedsprak}} {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=En indoeuropäische Spraak warrt nich wiet verbreedt snackt}}]]In’t 21. Jaarhunnerd warrt indoeuropääsche Spraken vun Milliarden Minschen as Moderspraak över all Kontinenten verdeelt snackt.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is de Sprekertalen na mit Afstand de gröttste Spraakfamilie op den Eer. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd tein indoeuropääsch, daarmang [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustaansche Spraak|Hindustaansch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjaabsche Spraak|Pandschaabsch]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerde Millionen Minschen leert indoeuropääsche Spraken ok as Tweed- oder Drüddsprak. Engelsch alleen leert rund 600 Millionen Lüüd.<ref>Ethnologue: English.</ref> Dat grote Rebeed vun disse Spraakfamilie hangt mit verscheden Ümstänn tohoop: de indoeuropääsche Wannern, de Verbreden vun indoeuropääsche Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völkers as de Indoariers, Iraansche Völker, [[Kelten]], [[Greken]], [[Röömsch Riek|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebbt in vele Gegenden fröhere [[vöörindoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Delen vun den [[Nege Oosten|Negen Oosten]] un [[Noordafrika]] sünd man noch [[Semitsche Spraken|semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[kaukasische Spraken]]. In Europa kunnen sik ook nich-indoeuropääsche Spraken as de [[Uralische Spraken|uraalsche Spraken]] (t. B. [[Ungaarsche Spraak|Ungaarsch]], [[Finnsche Spraak|Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]]) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] hollen. Al vör dat Wegen üm de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropääsche Völker kulturell un spraaklich grote Delen vun Europa un Westasien domineert. In de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indoarier al grote Rebeden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitsch, [[Dravidsche Spraken|Dravidsch]], Kaukasisch un Uraalsch bestaan. In de fröhe Neetied wussen de indoeuropääsche Spraken mit europääsche Expanschoon in de Opdeckertied un dat starke Inwanerwassdom op de indsche Subkontinent. Döör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropääsche Spraken ook in [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Vundaag sünd indoeuropääsche Spraken faken Amtsspraken, ook in Länner, wo se oorsprünglich nicht verbreidt werden. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropääsch, un besünners Engelsch wuss to ene globale Spraak (''lingua franca'') ran. == Oorindoeuropääsche Spraak un Kultuur == === Oorspraak === De Oorspraak, dat so nöömde [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] (oder „Protoindoeuropääsch“), is döör den Vergliek vun de indoeuropääschen Spraken rekonstrueert. Döör den Vergliek vun allen levigen un uutstorven indoeuropääsche Spraken het een ene grote Tall vun [[Kognaat|Kognaten]] (Wörtels un Stammen), ene gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un ene gemeensame [[Syntax]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Phonologie ==== De Konsonanten hier ünner sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert:<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | [[Labial|Labiaal]] ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Plosiven ! stimmloos | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! stimmhaft | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! aspireert | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Liquifeb | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers het dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed twüschen stimmhafte, aspireerte un stimmlose Plosiven maakt, man eer twüschen stimmloos, [[ejektiv]] un stimmloos aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreders vun de „[[Glottaltheorie]]“, de toeerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslaan wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in een poor Wöör rekonstrueert warrn, de villicht Leenwöör sünd. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokaalsche Varianten vun de Halvvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} In’t Oorindoeuropääsche geev dat een Vöörgang in der Morphologie, de [[Afluud]] nöömt warrt. Bi’n Afluud kann sik de Vokaal binnen enen Woord je na Flekschoonsform ännern. Döör Afluud kann dat sülvige Woord mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogaar ganz aan Vokaal vöörkamen, wo denn een Konsonant syllaabsch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moder ne indoeuropääsche Spraken, to’n Bispeel in der germaansche starke Verben as plattdüütsch ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. De indoeuropääsche Afluud harr fiev Graden : Nullgraad („Ø“) un Vullgraad (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | null | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat Bispeel hierünner wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneet un wo de Reflexen in’t Greeksche utseet: :{| class="wikitable" |- | Afluudgraad | oorindoeuropääsch | greeksch | greeksch (translitereert) | Bedüden |- | e-Graad (Vullgraad) | ph<nowiki>₂</nowiki>-<nowiki>'''</nowiki>tér<nowiki>'''</nowiki>-m̥ | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | langen e-Graad | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en annamen: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. Een Deel Forschers meent op Grundlaag, vun de Genera in’t Hethietsche, dat dat in ene fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geev dree Numeri: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un harrn de [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dorto geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stämm (as in slaawsche Spraken un Greeksch). De Verben wurrn na dree Personen un – as de Substantiven – na dree Numeri böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde themaatsche Konjugatschoon (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Ole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultuur === Dör Rekonstruktschoon vun de Woordschatt vun de Oorspraak kriggt een ook war över de Kultuur vun de Oorindoeuropäers to weten. Dat givt hunnerde Wöör, de in de meisten oder den gröttsten Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Meed“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Koorn (as Garsten, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „seien“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Sweerd“ * *''lonkos'' „Bagen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Arm“ un „Boomrind“ (Bork) höört aaor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op ene Kultuur, de as Harders leven dee, un de ook eenfache Bueree kern. Se harrn Peer un bruken Wagens mit Räder för den [[Verkehr|Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ook anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sotschale Brüük un poeetsche [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers harrn waarschienlich merere Gödder, daarmang enen männlichen Himmelgodd *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leevt wieder in: Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́,'' Greeksch ''Zeùs patēr,'' Latiendch ''Jupiter'' un Oorgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den noordschen Godd [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peer spelen ene wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religioonsforscher [[Georges Dumézil]] meen, dat dat ene dreeledige Sellschop (Preesters, Kriegers, Arbeiders) geev. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansehn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indoeuropääsche Spraken|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfort, 1999 (chronoloogsche Grafik, hoogdüütsch) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument, hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB, hoogdüütsch) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] (hoogdüütsch) * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos vun de [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Chöttingen]] to de [[Grammatik]] vun ole indoeuropääsche Spraken (engelsch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bänn. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Ruutgevers: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reeg&nbsp;1, Lehr- und Handbücher. Winter, [[Heidelbarg]] 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Oplaag Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., heel nee bearbeidt Oplaag. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5.&nbsp;Oplaag. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, [[Heidelbarg]] 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelsch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band&nbsp;2, Nr.&nbsp;2, 2008, S.&nbsp;154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Ruutgevers): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S.&nbsp;17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat vun [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] un [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S.&nbsp;1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band&nbsp;5, Nr.&nbsp;1 (spring 1977), S.&nbsp;55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unverännert Nadruck vun de ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7.&nbsp;Reeg, Historische und philosophische Abteilung, Band&nbsp;IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgevers): ''Germanen und Indogermanen,'' Band&nbsp;2, S.&nbsp;45–95. [[Heidelbarg]] 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S.&nbsp;1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' [[Chöttingen]] 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgever): ''Germanen und Indogermanen,'' 2.&nbsp;Band, S.&nbsp;171–181. [[Heidelbarg]] 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S.&nbsp;301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft&nbsp;1, 2015, S.&nbsp;199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, [[München|Mönken]] 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6., Archäoloogsch Instituut vun de Ungaarsche Academie vun de Wetenschoppen un dat Spraakwetenschopliche Instituut vun de Universität Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (ook as Book). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Ruutgevers): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2.&nbsp;Oplaag. University Press, Cambridge 1995 (1.&nbsp;Oplaag 1987), <nowiki/>ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>à * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), S.&nbsp;185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: ''Varia neolithica III'', 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschopliche Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Oplaag. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] 2e428n7gvxzdy58os6wpmvfn7cwvzmy 1062544 1062543 2026-04-19T17:21:04Z Flaverius 21322 /* Hüdige Verbreden */ 1062544 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun de rekonstrueerte [[oorindoeuropääsche Spraak]] af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt Warren, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele [[Iraansche Spraken|iraansche]] Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat plattdüütsche „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Bild:Balto-Slavic.svg|duum|Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön)]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche [[Ooldprüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolietsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ook wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Bild:Germanic-speaking areas in Europe.png|duum|Germaansche Spraken in Europa vundaag]] De [[Germaansche Spraken|germaanschen Spraken]] ümfaat de [[Westgermaansche Spraken|westgermaanschen]] Spraken as [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]], Plattdüütsch, [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un [[Freesche Spraken|Freesch]], [[Noordgermaansche Spraken|noordgermaansche]] Spraken, de uut’n [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]] ranwussen, so as [[Ieslannsche Spraak|Ieslandsch]], [[Norweegsche Spraak|Norweegsch]], [[Däänsche Spraak|Däänsch]], [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]] un [[Färöösche Spraak|Färöösch]], un de utstorven [[Oostgermaansche Spraken|oostgermaanschen]] Spraken, vun de wi bloots dat [[Gootsche Spraak|Gootsche]] in längeren Texten överlevert hebbt. Kennteken för’t Germaansche is de [[Eerste germaansche Luudwannel|germaansche Luudwannel]], de dat oorindoeuropääsche Konsonatensysteem verschaven het.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakrebeed warrt in dat süüdliche [[Skandinavien]] un vun de [[Polen|poolsche]] un [[Düütschland|düütsche]] [[Oostsee]]küst bet an de freesche un nederlandsche [[Noordsee]]küst vermoodt.<ref>Ekkehard Konig, Johan van der Auwera:''The Germanic Languages''. Routledge 1994.</ref> ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Ooldmakedoonsche Spraak|Ooldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] wirr in [[Lüttasien]] snackt un warte as enen egenstännigenTelgen vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken,<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> oder as ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche ist, anseen.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un sik as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ook verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]], [[Osksche Spraak|Osksch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]], un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinlensche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Osksch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Osksch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Osksch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Bild:Map of Attested and Hypothetical Old Indo-Iranian Dialects.png|duum|Dat Rebeed vun de verscheden indoiraanaschen Spraken ]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristaansche Spraken|nuristaanschen Spraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i a u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galizien (Spanien)|Galizien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Britannsche Spraken|britannschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de goideelschen Spraken mit Keltibeersche to dat q-Keltsche tohoop, ümdat se dat {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen dat p-keltsche Britannsch un dat Gallsche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmer- oder Korpussspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „[[Trümmerspraak|Trümmerspraken]]“ oder „Korpusspraken“. Dat sünd Sprake, de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt: * [[Illyrsche Spraak|Illyrsch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaansche) * [[Lusitaansche Spraak|Lusitaansch]] † (villicht keltsch oder neeg mit’n Keltschen verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht neeg bi’t Greeksche) * [[Messaapsche Spraak|Messaapsch]] † (villicht mit’t Illyrsche verwandt) * [[Phrygsche Spraak|Phrygsch]] † (wiest Gemeensaamkeiden mit Greeksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikuulsche Spraak|Sikuulsch]] † (villicht itaalsch) * [[Thraksche Spraak|Thraksch]] † (mit Dialekten as Daaksch, Geetsch, Moesisch) * [[Veneetsche Spraak|Veneetsch]] † (villicht to de itaalschen Spraken tohöörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Forskningsgeschicht == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr eerst vörslagen vun Sir [[William Jones]] 1786. As een vun de eersten Europäers harr he Künnnis vun [[Sanskrit]], dat klassische Spraak vun de Inder, un wurr dor dör op de opfallenden Ähnlichkeiten in Grammatik un Woordschatt twüschen disse Spraak un Grieksch un Latiensch opmerksam.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse'', worin he wiest, dat de noordischen Spraken mit Grieksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik dat Verwantschop vun Wöör dör regelmätige [[Luudwetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudverschuven]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Johr later erschenn [[Franz Bopp]] sien Wark ''Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache''. So wurr allensidens klor, dat Indisch, Grieksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr bald as ''indogermaansch'' (vörslagen vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropäisch'' (vörslagen vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na ehr twee Ranngebieten nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westlicher keltisch noch nich as indoeuropäisch bekannt wurr).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> Dat eerste Naam is op Dütsch noch jümmers üblich (''indogermaansch''), man in anner Spraken hett sik de twete Form dörsett, wiel „germaansch“ as to eng empfunden wurr. Dat Woort ''arisch'' weer eigentlich de Sülvstbezeichnung vun de Inder un Iraaner, man wiel man anfangs fälschlich meen, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' in veele Kringen as Synonym för ''indoeuropäisch'' bruukt, ok noch, as man al erkennt harr, dat Sanskrit bloots en Telg vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Johrhunnert wurr de Spraakfamilie wieder utbredd, as dat klor wurr, dat dat utstörven Spraak Hethitisch, dat in Kleinasien un in den Mellen Oosten in biblische Tieden snackt wurr, ok en indoeuropäisch Spraak is. Later funn man oolde buddhistische Texten ut de zentralasiatische Tarim-Region noordlich vun de Gobi-Wööst, schreven in dat bet dorhen unbekannte Spraak Tocharisch, wat ok as Deel vun de Spraakfamilie erkent wurr.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref>=== Laryngaaltheorie === En grooten Schridd in dat Verstahn vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop överhaupt wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he erkannte, dat Ünnerscheeden in de Vokaalen twüschen de indoeuropäischen Spraken verklaart warrn köönt, wenn man annimmt, dat disse Ünnerscheeden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verschwunnen sünd, man de nafolgende oder vöranstahende Vokaalen op verschedene Wies beinfloed hebbt. Saussure sloog vör, dat de Oorspraak twee „sonantische Koeffizienten“ harr, de Vokaalen in Richten vun ''a'' oder ''o'' färven. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten lever dree verschedene [[Laryngaal]]-Fonemen weren (Luuden, de in de Kehl maakt warrt), de de Ünnerscheeden in de Vokaalen utlööst hebbt, vördat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst umstrieden, wiel dat keen direkt Bewies för de Existenz vun disse hypothetischen Laryngalen geef, man mit de Tied wurr se allmeen anerkent, besünners as sik wies, dat in dat Hethitische Laryngaal-Luuden vörkamen, de vun de Theorie vörutseggen wurrn.<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik eenig, dat dat dree Laryngalen geef, ok wenn en poor veer annehmen: {| |*''h₁'' |färvt en neegliggend ''e'' nich |- |*''h₂'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''a'' |- |*''h₃'' |färvt en neegliggend ''e'' to ''o'' |} In de moderne indoeuropäischen Spraken hett de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stunn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europäische Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indoeuropäistik as *''ə'' rekonstrueert. In’t Grieksch warrt de vokalisierte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', afhangen vun ehr Qualität. * Wenn de Laryngaal twüschen en Vokaal un en Konsonant stunn, verdwunn se, un de Vokaal wurr verlengt un villicht dör de Laryngaal färvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Oorhjem-Diskuschoon === {{Main|Indoeuropäisch Oorhjem}} [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreeden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreden == {{Kiek ook bi|List van indoeuropääsche Spraken}}[[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is de Mehrheidenssprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich un Mehrheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich man Minderheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is Kultuur- oder Tweedsprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is nich wied verbreedt}}]] In’t 21. Jaarhunnerd warrt indoeuropääsche Spraken vun Milliarden Minschen as Moderspraak över all Kontinenten verdeelt snackt.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is de Sprekertalen na mit Afstand de gröttste Spraakfamilie op den Eer. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd tein indoeuropääsch, daarmang [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustaansche Spraak|Hindustaansch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjaabsche Spraak|Pandschaabsch]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerde Millionen Minschen leert indoeuropääsche Spraken ok as Tweed- oder Drüddsprak. Engelsch alleen leert rund 600 Millionen Lüüd.<ref>Ethnologue: English.</ref> Dat grote Rebeed vun disse Spraakfamilie hangt mit verscheden Ümstänn tohoop: de indoeuropääsche Wannern, de Verbreden vun indoeuropääsche Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völkers as de Indoariers, Iraansche Völker, [[Kelten]], [[Greken]], [[Röömsch Riek|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebbt in vele Gegenden fröhere [[vöörindoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Delen vun den [[Nege Oosten|Negen Oosten]] un [[Noordafrika]] sünd man noch [[Semitsche Spraken|semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[kaukasische Spraken]]. In Europa kunnen sik ook nich-indoeuropääsche Spraken as de [[Uralische Spraken|uraalsche Spraken]] (t. B. [[Ungaarsche Spraak|Ungaarsch]], [[Finnsche Spraak|Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]]) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] hollen. Al vör dat Wegen üm de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropääsche Völker kulturell un spraaklich grote Delen vun Europa un Westasien domineert. In de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indoarier al grote Rebeden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitsch, [[Dravidsche Spraken|Dravidsch]], Kaukasisch un Uraalsch bestaan. In de fröhe Neetied wussen de indoeuropääsche Spraken mit europääsche Expanschoon in de Opdeckertied un dat starke Inwanerwassdom op de indsche Subkontinent. Döör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropääsche Spraken ook in [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Vundaag sünd indoeuropääsche Spraken faken Amtsspraken, ook in Länner, wo se oorsprünglich nicht verbreidt werden. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropääsch, un besünners Engelsch wuss to ene globale Spraak (''lingua franca'') ran. == Oorindoeuropääsche Spraak un Kultuur == === Oorspraak === De Oorspraak, dat so nöömde [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] (oder „Protoindoeuropääsch“), is döör den Vergliek vun de indoeuropääschen Spraken rekonstrueert. Döör den Vergliek vun allen levigen un uutstorven indoeuropääsche Spraken het een ene grote Tall vun [[Kognaat|Kognaten]] (Wörtels un Stammen), ene gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un ene gemeensame [[Syntax]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Phonologie ==== De Konsonanten hier ünner sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert:<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | [[Labial|Labiaal]] ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Plosiven ! stimmloos | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! stimmhaft | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! aspireert | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Liquifeb | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers het dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed twüschen stimmhafte, aspireerte un stimmlose Plosiven maakt, man eer twüschen stimmloos, [[ejektiv]] un stimmloos aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreders vun de „[[Glottaltheorie]]“, de toeerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslaan wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in een poor Wöör rekonstrueert warrn, de villicht Leenwöör sünd. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokaalsche Varianten vun de Halvvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} In’t Oorindoeuropääsche geev dat een Vöörgang in der Morphologie, de [[Afluud]] nöömt warrt. Bi’n Afluud kann sik de Vokaal binnen enen Woord je na Flekschoonsform ännern. Döör Afluud kann dat sülvige Woord mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogaar ganz aan Vokaal vöörkamen, wo denn een Konsonant syllaabsch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moder ne indoeuropääsche Spraken, to’n Bispeel in der germaansche starke Verben as plattdüütsch ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. De indoeuropääsche Afluud harr fiev Graden : Nullgraad („Ø“) un Vullgraad (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | null | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat Bispeel hierünner wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneet un wo de Reflexen in’t Greeksche utseet: :{| class="wikitable" |- | Afluudgraad | oorindoeuropääsch | greeksch | greeksch (translitereert) | Bedüden |- | e-Graad (Vullgraad) | ph<nowiki>₂</nowiki>-<nowiki>'''</nowiki>tér<nowiki>'''</nowiki>-m̥ | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | langen e-Graad | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en annamen: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. Een Deel Forschers meent op Grundlaag, vun de Genera in’t Hethietsche, dat dat in ene fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geev dree Numeri: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un harrn de [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dorto geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stämm (as in slaawsche Spraken un Greeksch). De Verben wurrn na dree Personen un – as de Substantiven – na dree Numeri böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde themaatsche Konjugatschoon (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Ole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultuur === Dör Rekonstruktschoon vun de Woordschatt vun de Oorspraak kriggt een ook war över de Kultuur vun de Oorindoeuropäers to weten. Dat givt hunnerde Wöör, de in de meisten oder den gröttsten Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Meed“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Koorn (as Garsten, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „seien“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Sweerd“ * *''lonkos'' „Bagen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Arm“ un „Boomrind“ (Bork) höört aaor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op ene Kultuur, de as Harders leven dee, un de ook eenfache Bueree kern. Se harrn Peer un bruken Wagens mit Räder för den [[Verkehr|Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ook anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sotschale Brüük un poeetsche [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers harrn waarschienlich merere Gödder, daarmang enen männlichen Himmelgodd *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leevt wieder in: Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́,'' Greeksch ''Zeùs patēr,'' Latiendch ''Jupiter'' un Oorgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den noordschen Godd [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peer spelen ene wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religioonsforscher [[Georges Dumézil]] meen, dat dat ene dreeledige Sellschop (Preesters, Kriegers, Arbeiders) geev. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansehn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indoeuropääsche Spraken|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfort, 1999 (chronoloogsche Grafik, hoogdüütsch) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument, hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB, hoogdüütsch) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] (hoogdüütsch) * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos vun de [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Chöttingen]] to de [[Grammatik]] vun ole indoeuropääsche Spraken (engelsch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bänn. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Ruutgevers: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reeg&nbsp;1, Lehr- und Handbücher. Winter, [[Heidelbarg]] 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Oplaag Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., heel nee bearbeidt Oplaag. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5.&nbsp;Oplaag. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, [[Heidelbarg]] 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelsch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band&nbsp;2, Nr.&nbsp;2, 2008, S.&nbsp;154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Ruutgevers): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S.&nbsp;17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat vun [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] un [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S.&nbsp;1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band&nbsp;5, Nr.&nbsp;1 (spring 1977), S.&nbsp;55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unverännert Nadruck vun de ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7.&nbsp;Reeg, Historische und philosophische Abteilung, Band&nbsp;IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgevers): ''Germanen und Indogermanen,'' Band&nbsp;2, S.&nbsp;45–95. [[Heidelbarg]] 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S.&nbsp;1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' [[Chöttingen]] 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgever): ''Germanen und Indogermanen,'' 2.&nbsp;Band, S.&nbsp;171–181. [[Heidelbarg]] 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S.&nbsp;301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft&nbsp;1, 2015, S.&nbsp;199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, [[München|Mönken]] 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6., Archäoloogsch Instituut vun de Ungaarsche Academie vun de Wetenschoppen un dat Spraakwetenschopliche Instituut vun de Universität Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (ook as Book). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Ruutgevers): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2.&nbsp;Oplaag. University Press, Cambridge 1995 (1.&nbsp;Oplaag 1987), <nowiki/>ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>à * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), S.&nbsp;185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: ''Varia neolithica III'', 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschopliche Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Oplaag. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] 9wreg1bqrudzyw0d8e6ychmhnna7z34 1062545 1062544 2026-04-19T17:35:46Z Flaverius 21322 1062545 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun de rekonstrueerte [[oorindoeuropääsche Spraak]] af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt Warren, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele [[Iraansche Spraken|iraansche]] Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat plattdüütsche „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Bild:Balto-Slavic.svg|duum|Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön)]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche [[Ooldprüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolietsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ook wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Bild:Germanic-speaking areas in Europe.png|duum|Germaansche Spraken in Europa vundaag]] De [[Germaansche Spraken|germaanschen Spraken]] ümfaat de [[Westgermaansche Spraken|westgermaanschen]] Spraken as [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]], Plattdüütsch, [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un [[Freesche Spraken|Freesch]], [[Noordgermaansche Spraken|noordgermaansche]] Spraken, de uut’n [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]] ranwussen, so as [[Ieslannsche Spraak|Ieslandsch]], [[Norweegsche Spraak|Norweegsch]], [[Däänsche Spraak|Däänsch]], [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]] un [[Färöösche Spraak|Färöösch]], un de utstorven [[Oostgermaansche Spraken|oostgermaanschen]] Spraken, vun de wi bloots dat [[Gootsche Spraak|Gootsche]] in längeren Texten överlevert hebbt. Kennteken för’t Germaansche is de [[Eerste germaansche Luudwannel|germaansche Luudwannel]], de dat oorindoeuropääsche Konsonatensysteem verschaven het.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakrebeed warrt in dat süüdliche [[Skandinavien]] un vun de [[Polen|poolsche]] un [[Düütschland|düütsche]] [[Oostsee]]küst bet an de freesche un nederlandsche [[Noordsee]]küst vermoodt.<ref>Ekkehard Konig, Johan van der Auwera:''The Germanic Languages''. Routledge 1994.</ref> ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Ooldmakedoonsche Spraak|Ooldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] wirr in [[Lüttasien]] snackt un warte as enen egenstännigenTelgen vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken,<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> oder as ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche ist, anseen.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un sik as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ook verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]], [[Osksche Spraak|Osksch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]], un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinlensche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Osksch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Osksch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Osksch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Bild:Map of Attested and Hypothetical Old Indo-Iranian Dialects.png|duum|Dat Rebeed vun de verscheden indoiraanaschen Spraken ]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristaansche Spraken|nuristaanschen Spraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i a u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galizien (Spanien)|Galizien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Britannsche Spraken|britannschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de goideelschen Spraken mit Keltibeersche to dat q-Keltsche tohoop, ümdat se dat {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen dat p-keltsche Britannsch un dat Gallsche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmer- oder Korpussspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „[[Trümmerspraak|Trümmerspraken]]“ oder „Korpusspraken“. Dat sünd Sprake, de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt: * [[Illyrsche Spraak|Illyrsch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaansche) * [[Lusitaansche Spraak|Lusitaansch]] † (villicht keltsch oder neeg mit’n Keltschen verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht neeg bi’t Greeksche) * [[Messaapsche Spraak|Messaapsch]] † (villicht mit’t Illyrsche verwandt) * [[Phrygsche Spraak|Phrygsch]] † (wiest Gemeensaamkeiden mit Greeksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikuulsche Spraak|Sikuulsch]] † (villicht itaalsch) * [[Thraksche Spraak|Thraksch]] † (mit Dialekten as Daaksch, Geetsch, Moesisch) * [[Veneetsche Spraak|Veneetsch]] † (villicht to de itaalschen Spraken tohöörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Historie vun’n Ünnersöök == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr toeerst 1786 vun Sir [[William Jones]] vöörslaa . As een vun de eersten Europäers harr he [[Sanskrit]], de klassische Spraak vun de Inder, leert so dat em de Gemeensaamkeiden in de Grammatik un de Woordschatt twüschen disse Spraak un Greeksch un Latiensch opfullen.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''{{lang|da|Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse}}'', wo he in wies, dat de noordschen Spraken mit Greeksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik de Verwantschop vun Wöör dör regelmatige [[Luudgesetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudwann]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Jaar later keem [[Franz Bopp]] sien Wark ''{{lang|der|Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache}}''. So wurr klaar, dat Indsch, Greeksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr boold as ''indogermaansch'' (vörslaan vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropääsch'' (vörslaan vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na eer twee Randrebeden nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westliche keltisch noch nich as indoeuropääsch bekannt weer).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> De eerste Naam is op Hoogdütsch noch jümmers begäng (''indogermanisch''), man in anner Spraken het sik de twede Form döörsett. Dat Woord ''arisch'' weer egens de Egennaam vun de Inder un Iraner, üm dat to Anfang dacht wirr, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' veelfach as Synonym för ''indoeuropääsch'' bruukt, ook noch, as al bekannt harr, dat Sanskrit bloots een Telgen vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Jaarhunnerd wurr de Spraakfamilie wieder utbreed, as dat klaar wurr, dat de uutstorven Spraak Hethietsch, dat in Lüttasien un in den Negen Oosten in bibelsche Tieden snackt wurr, ook en indoeuropääsch Spraak is. Later funn man ole buddhistiche Texten uut dat zentralasiaatche Tarimbeken nöördlich vun de Gobiwööst, schreven in de bet daarhen unbekannte Spraak Tochaarsch, wat ook as Deel vun de Spraakfamilie ruutstell.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref> === Laryngaaltheorie === En groten Schridd in dat Verständnis vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he seeg, dat Ünnerscheden in de Vokalen twüschen de indoeuropääschen Spraken verklaart warrn köönt, wenn een annimmt, dat disse Ünnerscheden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verswunnen sünd, man de Vokalen tovöör un achteran op verschedene Wies beinflood hebbt. Saussure sloog vöör, dat de Oorspraak twee „sonantsche Koeffizienten“ harr, de Vokalen na ''a'' oder ''o'' verfärbt hebbt. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten dree verschedene [[Laryngaal]]-Phonemen weren (Luden, de in de Keel maakt warrt), de de Ünnerscheden in de Vokaalen utlööst hebbt, eerdat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst ümstreden, üm dat’t keen direkten Bewies för de Existenz vun disse hypotheetschen Laryngalen geev, man mit de Tied wurr se allgemeen Konsens, besünners as sik wies, dat in dat Hethietsche Laryngaalluden vörkaamt, so as de Theorie der vöruutseggt harr<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik enig, dat dat dree Laryngalen geev, ook wenn en poor veer anneemt: {| |*''h₁'' |farvt een ''e'' ümto nich |- |*''h₂'' |farvt een ''e'' ümto to ''a'' |- |*''h₃'' |farvt een ''e'' ümto to ''o'' |} In de moderne indoeuropääschen Spraken het de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stünn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europääsche Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indogermanistim as *''ə'' rekonstrueert. In’t Greeksche warrt de vokaliseerte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', je na Laryngaal * Wenn de Laryngaal twüschen enen Vokaal un en Konsonant stünn, verswunn he un de Vokaal wurr langt un villicht döör de Laryngaal verfarvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Diskuschoon üm de Oorheimat === [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreden == {{Kiek ook bi|List van indoeuropääsche Spraken}}[[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is de Mehrheidenssprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich un Mehrheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich man Minderheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is Kultuur- oder Tweedsprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is nich wied verbreedt}}]] In’t 21. Jaarhunnerd warrt indoeuropääsche Spraken vun Milliarden Minschen as Moderspraak över all Kontinenten verdeelt snackt.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is de Sprekertalen na mit Afstand de gröttste Spraakfamilie op den Eer. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd tein indoeuropääsch, daarmang [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustaansche Spraak|Hindustaansch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjaabsche Spraak|Pandschaabsch]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerde Millionen Minschen leert indoeuropääsche Spraken ok as Tweed- oder Drüddsprak. Engelsch alleen leert rund 600 Millionen Lüüd.<ref>Ethnologue: English.</ref> Dat grote Rebeed vun disse Spraakfamilie hangt mit verscheden Ümstänn tohoop: de indoeuropääsche Wannern, de Verbreden vun indoeuropääsche Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völkers as de Indoariers, Iraansche Völker, [[Kelten]], [[Greken]], [[Röömsch Riek|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebbt in vele Gegenden fröhere [[vöörindoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Delen vun den [[Nege Oosten|Negen Oosten]] un [[Noordafrika]] sünd man noch [[Semitsche Spraken|semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[kaukasische Spraken]]. In Europa kunnen sik ook nich-indoeuropääsche Spraken as de [[Uralische Spraken|uraalsche Spraken]] (t. B. [[Ungaarsche Spraak|Ungaarsch]], [[Finnsche Spraak|Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]]) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] hollen. Al vör dat Wegen üm de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropääsche Völker kulturell un spraaklich grote Delen vun Europa un Westasien domineert. In de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indoarier al grote Rebeden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitsch, [[Dravidsche Spraken|Dravidsch]], Kaukasisch un Uraalsch bestaan. In de fröhe Neetied wussen de indoeuropääsche Spraken mit europääsche Expanschoon in de Opdeckertied un dat starke Inwanerwassdom op de indsche Subkontinent. Döör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropääsche Spraken ook in [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Vundaag sünd indoeuropääsche Spraken faken Amtsspraken, ook in Länner, wo se oorsprünglich nicht verbreidt werden. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropääsch, un besünners Engelsch wuss to ene globale Spraak (''lingua franca'') ran. == Oorindoeuropääsche Spraak un Kultuur == === Oorspraak === De Oorspraak, dat so nöömde [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] (oder „Protoindoeuropääsch“), is döör den Vergliek vun de indoeuropääschen Spraken rekonstrueert. Döör den Vergliek vun allen levigen un uutstorven indoeuropääsche Spraken het een ene grote Tall vun [[Kognaat|Kognaten]] (Wörtels un Stammen), ene gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un ene gemeensame [[Syntax]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Phonologie ==== De Konsonanten hier ünner sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert:<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | [[Labial|Labiaal]] ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Plosiven ! stimmloos | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! stimmhaft | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! aspireert | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Liquifeb | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers het dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed twüschen stimmhafte, aspireerte un stimmlose Plosiven maakt, man eer twüschen stimmloos, [[ejektiv]] un stimmloos aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreders vun de „[[Glottaltheorie]]“, de toeerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslaan wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in een poor Wöör rekonstrueert warrn, de villicht Leenwöör sünd. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokaalsche Varianten vun de Halvvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} In’t Oorindoeuropääsche geev dat een Vöörgang in der Morphologie, de [[Afluud]] nöömt warrt. Bi’n Afluud kann sik de Vokaal binnen enen Woord je na Flekschoonsform ännern. Döör Afluud kann dat sülvige Woord mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogaar ganz aan Vokaal vöörkamen, wo denn een Konsonant syllaabsch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moder ne indoeuropääsche Spraken, to’n Bispeel in der germaansche starke Verben as plattdüütsch ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. De indoeuropääsche Afluud harr fiev Graden : Nullgraad („Ø“) un Vullgraad (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | null | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat Bispeel hierünner wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneet un wo de Reflexen in’t Greeksche utseet: :{| class="wikitable" |- | Afluudgraad | oorindoeuropääsch | greeksch | greeksch (translitereert) | Bedüden |- | e-Graad (Vullgraad) | ph<nowiki>₂</nowiki>-<nowiki>'''</nowiki>tér<nowiki>'''</nowiki>-m̥ | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | langen e-Graad | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en annamen: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. Een Deel Forschers meent op Grundlaag, vun de Genera in’t Hethietsche, dat dat in ene fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geev dree Numeri: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un harrn de [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dorto geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stämm (as in slaawsche Spraken un Greeksch). De Verben wurrn na dree Personen un – as de Substantiven – na dree Numeri böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde themaatsche Konjugatschoon (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Ole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultuur === Dör Rekonstruktschoon vun de Woordschatt vun de Oorspraak kriggt een ook war över de Kultuur vun de Oorindoeuropäers to weten. Dat givt hunnerde Wöör, de in de meisten oder den gröttsten Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Meed“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Koorn (as Garsten, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „seien“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Sweerd“ * *''lonkos'' „Bagen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Arm“ un „Boomrind“ (Bork) höört aaor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op ene Kultuur, de as Harders leven dee, un de ook eenfache Bueree kern. Se harrn Peer un bruken Wagens mit Räder för den [[Verkehr|Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ook anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sotschale Brüük un poeetsche [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers harrn waarschienlich merere Gödder, daarmang enen männlichen Himmelgodd *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leevt wieder in: Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́,'' Greeksch ''Zeùs patēr,'' Latiendch ''Jupiter'' un Oorgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den noordschen Godd [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peer spelen ene wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religioonsforscher [[Georges Dumézil]] meen, dat dat ene dreeledige Sellschop (Preesters, Kriegers, Arbeiders) geev. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansehn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indoeuropääsche Spraken|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfort, 1999 (chronoloogsche Grafik, hoogdüütsch) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument, hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB, hoogdüütsch) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] (hoogdüütsch) * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos vun de [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Chöttingen]] to de [[Grammatik]] vun ole indoeuropääsche Spraken (engelsch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bänn. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Ruutgevers: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reeg&nbsp;1, Lehr- und Handbücher. Winter, [[Heidelbarg]] 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Oplaag Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., heel nee bearbeidt Oplaag. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5.&nbsp;Oplaag. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, [[Heidelbarg]] 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelsch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band&nbsp;2, Nr.&nbsp;2, 2008, S.&nbsp;154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Ruutgevers): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S.&nbsp;17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat vun [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] un [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S.&nbsp;1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band&nbsp;5, Nr.&nbsp;1 (spring 1977), S.&nbsp;55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unverännert Nadruck vun de ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7.&nbsp;Reeg, Historische und philosophische Abteilung, Band&nbsp;IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgevers): ''Germanen und Indogermanen,'' Band&nbsp;2, S.&nbsp;45–95. [[Heidelbarg]] 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S.&nbsp;1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' [[Chöttingen]] 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgever): ''Germanen und Indogermanen,'' 2.&nbsp;Band, S.&nbsp;171–181. [[Heidelbarg]] 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S.&nbsp;301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft&nbsp;1, 2015, S.&nbsp;199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, [[München|Mönken]] 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6., Archäoloogsch Instituut vun de Ungaarsche Academie vun de Wetenschoppen un dat Spraakwetenschopliche Instituut vun de Universität Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (ook as Book). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Ruutgevers): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2.&nbsp;Oplaag. University Press, Cambridge 1995 (1.&nbsp;Oplaag 1987), <nowiki/>ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>à * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), S.&nbsp;185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: ''Varia neolithica III'', 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschopliche Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Oplaag. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] 4172vwtfh3j5ys1qhdp1jpp12myq8f5 1062546 1062545 2026-04-19T18:15:32Z Flaverius 21322 1062546 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun dat[[oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]], eine [[Rekonstruktschoon (Spraakwetenschop)|rekonstrueerte]] Spraak af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, ook den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt Warren, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele [[Iraansche Spraken|iraansche]] Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat plattdüütsche „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Bild:Balto-Slavic.svg|duum|Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön)]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche [[Ooldprüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolietsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ook wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Bild:Germanic-speaking areas in Europe.png|duum|Germaansche Spraken in Europa vundaag]] De [[Germaansche Spraken|germaanschen Spraken]] ümfaat de [[Westgermaansche Spraken|westgermaanschen]] Spraken as [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]], Plattdüütsch, [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un [[Freesche Spraken|Freesch]], [[Noordgermaansche Spraken|noordgermaansche]] Spraken, de uut’n [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]] ranwussen, so as [[Ieslannsche Spraak|Ieslandsch]], [[Norweegsche Spraak|Norweegsch]], [[Däänsche Spraak|Däänsch]], [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]] un [[Färöösche Spraak|Färöösch]], un de utstorven [[Oostgermaansche Spraken|oostgermaanschen]] Spraken, vun de wi bloots dat [[Gootsche Spraak|Gootsche]] in längeren Texten överlevert hebbt. Kennteken för’t Germaansche is de [[Eerste germaansche Luudwannel|germaansche Luudwannel]], de dat oorindoeuropääsche Konsonatensysteem verschaven het.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakrebeed warrt in dat süüdliche [[Skandinavien]] un vun de [[Polen|poolsche]] un [[Düütschland|düütsche]] [[Oostsee]]küst bet an de freesche un nederlandsche [[Noordsee]]küst vermoodt.<ref>Ekkehard Konig, Johan van der Auwera:''The Germanic Languages''. Routledge 1994.</ref> ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Ooldmakedoonsche Spraak|Ooldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] wirr in [[Lüttasien]] snackt un warte as enen egenstännigenTelgen vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken,<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> oder as ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche ist, anseen.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un sik as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ook verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]], [[Osksche Spraak|Osksch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]], un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinlensche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Osksch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Osksch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Osksch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Bild:Map of Attested and Hypothetical Old Indo-Iranian Dialects.png|duum|Dat Rebeed vun de verscheden indoiraanaschen Spraken ]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristaansche Spraken|nuristaanschen Spraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i a u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galizien (Spanien)|Galizien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Britannsche Spraken|britannschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de goideelschen Spraken mit Keltibeersche to dat q-Keltsche tohoop, ümdat se dat {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen dat p-keltsche Britannsch un dat Gallsche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmer- oder Korpussspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „[[Trümmerspraak|Trümmerspraken]]“ oder „Korpusspraken“. Dat sünd Sprake, de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt: * [[Illyrsche Spraak|Illyrsch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaansche) * [[Lusitaansche Spraak|Lusitaansch]] † (villicht keltsch oder neeg mit’n Keltschen verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht neeg bi’t Greeksche) * [[Messaapsche Spraak|Messaapsch]] † (villicht mit’t Illyrsche verwandt) * [[Phrygsche Spraak|Phrygsch]] † (wiest Gemeensaamkeiden mit Greeksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikuulsche Spraak|Sikuulsch]] † (villicht itaalsch) * [[Thraksche Spraak|Thraksch]] † (mit Dialekten as Daaksch, Geetsch, Moesisch) * [[Veneetsche Spraak|Veneetsch]] † (villicht to de itaalschen Spraken tohöörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Historie vun’n Ünnersöök == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr toeerst 1786 vun Sir [[William Jones]] vöörslaa . As een vun de eersten Europäers harr he [[Sanskrit]], de klassische Spraak vun de Inder, leert so dat em de Gemeensaamkeiden in de Grammatik un de Woordschatt twüschen disse Spraak un Greeksch un Latiensch opfullen.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''{{lang|da|Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse}}'', wo he in wies, dat de noordschen Spraken mit Greeksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik de Verwantschop vun Wöör dör regelmatige [[Luudgesetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudwann]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Jaar later keem [[Franz Bopp]] sien Wark ''{{lang|der|Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache}}''. So wurr klaar, dat Indsch, Greeksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr boold as ''indogermaansch'' (vörslaan vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropääsch'' (vörslaan vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na eer twee Randrebeden nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westliche keltisch noch nich as indoeuropääsch bekannt weer).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> De eerste Naam is op Hoogdütsch noch jümmers begäng (''indogermanisch''), man in anner Spraken het sik de twede Form döörsett. Dat Woord ''arisch'' weer egens de Egennaam vun de Inder un Iraner, üm dat to Anfang dacht wirr, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' veelfach as Synonym för ''indoeuropääsch'' bruukt, ook noch, as al bekannt harr, dat Sanskrit bloots een Telgen vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Jaarhunnerd wurr de Spraakfamilie wieder utbreed, as dat klaar wurr, dat de uutstorven Spraak Hethietsch, dat in Lüttasien un in den Negen Oosten in bibelsche Tieden snackt wurr, ook en indoeuropääsch Spraak is. Later funn man ole buddhistiche Texten uut dat zentralasiaatche Tarimbeken nöördlich vun de Gobiwööst, schreven in de bet daarhen unbekannte Spraak Tochaarsch, wat ook as Deel vun de Spraakfamilie ruutstell.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref> === Laryngaaltheorie === En groten Schridd in dat Verständnis vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he seeg, dat Ünnerscheden in de Vokalen twüschen de indoeuropääschen Spraken verklaart warrn köönt, wenn een annimmt, dat disse Ünnerscheden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verswunnen sünd, man de Vokalen tovöör un achteran op verschedene Wies beinflood hebbt. Saussure sloog vöör, dat de Oorspraak twee „sonantsche Koeffizienten“ harr, de Vokalen na ''a'' oder ''o'' verfärbt hebbt. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten dree verschedene [[Laryngaal]]-Phonemen weren (Luden, de in de Keel maakt warrt), de de Ünnerscheden in de Vokaalen utlööst hebbt, eerdat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst ümstreden, üm dat’t keen direkten Bewies för de Existenz vun disse hypotheetschen Laryngalen geev, man mit de Tied wurr se allgemeen Konsens, besünners as sik wies, dat in dat Hethietsche Laryngaalluden vörkaamt, so as de Theorie der vöruutseggt harr<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik enig, dat dat dree Laryngalen geev, ook wenn en poor veer anneemt: {| |*''h₁'' |farvt een ''e'' ümto nich |- |*''h₂'' |farvt een ''e'' ümto to ''a'' |- |*''h₃'' |farvt een ''e'' ümto to ''o'' |} In de moderne indoeuropääschen Spraken het de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stünn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europääsche Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indogermanistim as *''ə'' rekonstrueert. In’t Greeksche warrt de vokaliseerte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', je na Laryngaal * Wenn de Laryngaal twüschen enen Vokaal un en Konsonant stünn, verswunn he un de Vokaal wurr langt un villicht döör de Laryngaal verfarvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Diskuschoon üm de Oorheimat === [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreden == {{Kiek ook bi|List van indoeuropääsche Spraken}}[[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is de Mehrheidenssprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich un Mehrheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich man Minderheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is Kultuur- oder Tweedsprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is nich wied verbreedt}}]] In’t 21. Jaarhunnerd warrt indoeuropääsche Spraken vun Milliarden Minschen as Moderspraak över all Kontinenten verdeelt snackt.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is de Sprekertalen na mit Afstand de gröttste Spraakfamilie op den Eer. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd tein indoeuropääsch, daarmang [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustaansche Spraak|Hindustaansch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjaabsche Spraak|Pandschaabsch]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerde Millionen Minschen leert indoeuropääsche Spraken ok as Tweed- oder Drüddsprak. Engelsch alleen leert rund 600 Millionen Lüüd.<ref>Ethnologue: English.</ref> Dat grote Rebeed vun disse Spraakfamilie hangt mit verscheden Ümstänn tohoop: de indoeuropääsche Wannern, de Verbreden vun indoeuropääsche Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völkers as de Indoariers, Iraansche Völker, [[Kelten]], [[Greken]], [[Röömsch Riek|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebbt in vele Gegenden fröhere [[vöörindoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Delen vun den [[Nege Oosten|Negen Oosten]] un [[Noordafrika]] sünd man noch [[Semitsche Spraken|semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[kaukasische Spraken]]. In Europa kunnen sik ook nich-indoeuropääsche Spraken as de [[Uralische Spraken|uraalsche Spraken]] (t. B. [[Ungaarsche Spraak|Ungaarsch]], [[Finnsche Spraak|Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]]) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] hollen. Al vör dat Wegen üm de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropääsche Völker kulturell un spraaklich grote Delen vun Europa un Westasien domineert. In de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indoarier al grote Rebeden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitsch, [[Dravidsche Spraken|Dravidsch]], Kaukasisch un Uraalsch bestaan. In de fröhe Neetied wussen de indoeuropääsche Spraken mit europääsche Expanschoon in de Opdeckertied un dat starke Inwanerwassdom op de indsche Subkontinent. Döör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropääsche Spraken ook in [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Vundaag sünd indoeuropääsche Spraken faken Amtsspraken, ook in Länner, wo se oorsprünglich nicht verbreidt werden. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropääsch, un besünners Engelsch wuss to ene globale Spraak (''lingua franca'') ran. == Oorindoeuropääsche Spraak un Kultuur == === Oorspraak === De Oorspraak, dat so nöömde [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] (oder „Protoindoeuropääsch“), is döör den Vergliek vun de indoeuropääschen Spraken rekonstrueert. Döör den Vergliek vun allen levigen un uutstorven indoeuropääsche Spraken het een ene grote Tall vun [[Kognaat|Kognaten]] (Wörtels un Stammen), ene gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un ene gemeensame [[Syntax]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Phonologie ==== De Konsonanten hier ünner sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert:<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | [[Labial|Labiaal]] ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Plosiven ! stimmloos | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! stimmhaft | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! aspireert | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Liquifeb | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers het dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed twüschen stimmhafte, aspireerte un stimmlose Plosiven maakt, man eer twüschen stimmloos, [[ejektiv]] un stimmloos aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreders vun de „[[Glottaltheorie]]“, de toeerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslaan wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in een poor Wöör rekonstrueert warrn, de villicht Leenwöör sünd. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokaalsche Varianten vun de Halvvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} In’t Oorindoeuropääsche geev dat een Vöörgang in der Morphologie, de [[Afluud]] nöömt warrt. Bi’n Afluud kann sik de Vokaal binnen enen Woord je na Flekschoonsform ännern. Döör Afluud kann dat sülvige Woord mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogaar ganz aan Vokaal vöörkamen, wo denn een Konsonant syllaabsch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moder ne indoeuropääsche Spraken, to’n Bispeel in der germaansche starke Verben as plattdüütsch ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. De indoeuropääsche Afluud harr fiev Graden : Nullgraad („Ø“) un Vullgraad (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | null | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat Bispeel hierünner wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneet un wo de Reflexen in’t Greeksche utseet: :{| class="wikitable" |- | Afluudgraad | oorindoeuropääsch | greeksch | greeksch (translitereert) | Bedüden |- | e-Graad (Vullgraad) | ph<nowiki>₂</nowiki>-<nowiki>'''</nowiki>tér<nowiki>'''</nowiki>-m̥ | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | langen e-Graad | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en annamen: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. Een Deel Forschers meent op Grundlaag, vun de Genera in’t Hethietsche, dat dat in ene fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geev dree Numeri: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un harrn de [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dorto geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stämm (as in slaawsche Spraken un Greeksch). De Verben wurrn na dree Personen un – as de Substantiven – na dree Numeri böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde themaatsche Konjugatschoon (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Ole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultuur === Dör Rekonstruktschoon vun de Woordschatt vun de Oorspraak kriggt een ook war över de Kultuur vun de Oorindoeuropäers to weten. Dat givt hunnerde Wöör, de in de meisten oder den gröttsten Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Meed“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Koorn (as Garsten, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „seien“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Sweerd“ * *''lonkos'' „Bagen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Arm“ un „Boomrind“ (Bork) höört aaor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op ene Kultuur, de as Harders leven dee, un de ook eenfache Bueree kern. Se harrn Peer un bruken Wagens mit Räder för den [[Verkehr|Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ook anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sotschale Brüük un poeetsche [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers harrn waarschienlich merere Gödder, daarmang enen männlichen Himmelgodd *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leevt wieder in: Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́,'' Greeksch ''Zeùs patēr,'' Latiendch ''Jupiter'' un Oorgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den noordschen Godd [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peer spelen ene wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religioonsforscher [[Georges Dumézil]] meen, dat dat ene dreeledige Sellschop (Preesters, Kriegers, Arbeiders) geev. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansehn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indoeuropääsche Spraken|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfort, 1999 (chronoloogsche Grafik, hoogdüütsch) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument, hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB, hoogdüütsch) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] (hoogdüütsch) * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos vun de [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Chöttingen]] to de [[Grammatik]] vun ole indoeuropääsche Spraken (engelsch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bänn. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Ruutgevers: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reeg&nbsp;1, Lehr- und Handbücher. Winter, [[Heidelbarg]] 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Oplaag Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., heel nee bearbeidt Oplaag. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5.&nbsp;Oplaag. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, [[Heidelbarg]] 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelsch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band&nbsp;2, Nr.&nbsp;2, 2008, S.&nbsp;154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Ruutgevers): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S.&nbsp;17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat vun [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] un [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S.&nbsp;1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band&nbsp;5, Nr.&nbsp;1 (spring 1977), S.&nbsp;55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unverännert Nadruck vun de ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7.&nbsp;Reeg, Historische und philosophische Abteilung, Band&nbsp;IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgevers): ''Germanen und Indogermanen,'' Band&nbsp;2, S.&nbsp;45–95. [[Heidelbarg]] 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S.&nbsp;1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' [[Chöttingen]] 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgever): ''Germanen und Indogermanen,'' 2.&nbsp;Band, S.&nbsp;171–181. [[Heidelbarg]] 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S.&nbsp;301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft&nbsp;1, 2015, S.&nbsp;199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, [[München|Mönken]] 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6., Archäoloogsch Instituut vun de Ungaarsche Academie vun de Wetenschoppen un dat Spraakwetenschopliche Instituut vun de Universität Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (ook as Book). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Ruutgevers): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2.&nbsp;Oplaag. University Press, Cambridge 1995 (1.&nbsp;Oplaag 1987), <nowiki/>ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>à * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), S.&nbsp;185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: ''Varia neolithica III'', 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschopliche Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Oplaag. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] gflhh3mpu616o3950t21f6u9to7ityv 1062547 1062546 2026-04-19T18:16:17Z Flaverius 21322 1062547 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun dat[[oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]], eine [[Rekonstruktschoon (Spraakwetenschop)|rekonstrueerte]] Spraak af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, ook den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt warrn, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele [[Iraansche Spraken|iraansche]] Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat plattdüütsche „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Bild:Balto-Slavic.svg|duum|Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön)]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche [[Ooldprüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolietsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ook wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Bild:Germanic-speaking areas in Europe.png|duum|Germaansche Spraken in Europa vundaag]] De [[Germaansche Spraken|germaanschen Spraken]] ümfaat de [[Westgermaansche Spraken|westgermaanschen]] Spraken as [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]], Plattdüütsch, [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un [[Freesche Spraken|Freesch]], [[Noordgermaansche Spraken|noordgermaansche]] Spraken, de uut’n [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]] ranwussen, so as [[Ieslannsche Spraak|Ieslandsch]], [[Norweegsche Spraak|Norweegsch]], [[Däänsche Spraak|Däänsch]], [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]] un [[Färöösche Spraak|Färöösch]], un de utstorven [[Oostgermaansche Spraken|oostgermaanschen]] Spraken, vun de wi bloots dat [[Gootsche Spraak|Gootsche]] in längeren Texten överlevert hebbt. Kennteken för’t Germaansche is de [[Eerste germaansche Luudwannel|germaansche Luudwannel]], de dat oorindoeuropääsche Konsonatensysteem verschaven het.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakrebeed warrt in dat süüdliche [[Skandinavien]] un vun de [[Polen|poolsche]] un [[Düütschland|düütsche]] [[Oostsee]]küst bet an de freesche un nederlandsche [[Noordsee]]küst vermoodt.<ref>Ekkehard Konig, Johan van der Auwera:''The Germanic Languages''. Routledge 1994.</ref> ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Ooldmakedoonsche Spraak|Ooldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] wirr in [[Lüttasien]] snackt un warte as enen egenstännigenTelgen vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken,<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> oder as ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche ist, anseen.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un sik as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ook verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]], [[Osksche Spraak|Osksch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]], un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinlensche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Osksch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Osksch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Osksch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Bild:Map of Attested and Hypothetical Old Indo-Iranian Dialects.png|duum|Dat Rebeed vun de verscheden indoiraanaschen Spraken ]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristaansche Spraken|nuristaanschen Spraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i a u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galizien (Spanien)|Galizien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Britannsche Spraken|britannschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de goideelschen Spraken mit Keltibeersche to dat q-Keltsche tohoop, ümdat se dat {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen dat p-keltsche Britannsch un dat Gallsche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmer- oder Korpussspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „[[Trümmerspraak|Trümmerspraken]]“ oder „Korpusspraken“. Dat sünd Sprake, de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt: * [[Illyrsche Spraak|Illyrsch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaansche) * [[Lusitaansche Spraak|Lusitaansch]] † (villicht keltsch oder neeg mit’n Keltschen verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht neeg bi’t Greeksche) * [[Messaapsche Spraak|Messaapsch]] † (villicht mit’t Illyrsche verwandt) * [[Phrygsche Spraak|Phrygsch]] † (wiest Gemeensaamkeiden mit Greeksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikuulsche Spraak|Sikuulsch]] † (villicht itaalsch) * [[Thraksche Spraak|Thraksch]] † (mit Dialekten as Daaksch, Geetsch, Moesisch) * [[Veneetsche Spraak|Veneetsch]] † (villicht to de itaalschen Spraken tohöörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Historie vun’n Ünnersöök == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr toeerst 1786 vun Sir [[William Jones]] vöörslaa . As een vun de eersten Europäers harr he [[Sanskrit]], de klassische Spraak vun de Inder, leert so dat em de Gemeensaamkeiden in de Grammatik un de Woordschatt twüschen disse Spraak un Greeksch un Latiensch opfullen.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''{{lang|da|Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse}}'', wo he in wies, dat de noordschen Spraken mit Greeksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik de Verwantschop vun Wöör dör regelmatige [[Luudgesetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudwann]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Jaar later keem [[Franz Bopp]] sien Wark ''{{lang|der|Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache}}''. So wurr klaar, dat Indsch, Greeksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr boold as ''indogermaansch'' (vörslaan vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropääsch'' (vörslaan vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na eer twee Randrebeden nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westliche keltisch noch nich as indoeuropääsch bekannt weer).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> De eerste Naam is op Hoogdütsch noch jümmers begäng (''indogermanisch''), man in anner Spraken het sik de twede Form döörsett. Dat Woord ''arisch'' weer egens de Egennaam vun de Inder un Iraner, üm dat to Anfang dacht wirr, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' veelfach as Synonym för ''indoeuropääsch'' bruukt, ook noch, as al bekannt harr, dat Sanskrit bloots een Telgen vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Jaarhunnerd wurr de Spraakfamilie wieder utbreed, as dat klaar wurr, dat de uutstorven Spraak Hethietsch, dat in Lüttasien un in den Negen Oosten in bibelsche Tieden snackt wurr, ook en indoeuropääsch Spraak is. Later funn man ole buddhistiche Texten uut dat zentralasiaatche Tarimbeken nöördlich vun de Gobiwööst, schreven in de bet daarhen unbekannte Spraak Tochaarsch, wat ook as Deel vun de Spraakfamilie ruutstell.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref> === Laryngaaltheorie === En groten Schridd in dat Verständnis vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he seeg, dat Ünnerscheden in de Vokalen twüschen de indoeuropääschen Spraken verklaart warrn köönt, wenn een annimmt, dat disse Ünnerscheden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verswunnen sünd, man de Vokalen tovöör un achteran op verschedene Wies beinflood hebbt. Saussure sloog vöör, dat de Oorspraak twee „sonantsche Koeffizienten“ harr, de Vokalen na ''a'' oder ''o'' verfärbt hebbt. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten dree verschedene [[Laryngaal]]-Phonemen weren (Luden, de in de Keel maakt warrt), de de Ünnerscheden in de Vokaalen utlööst hebbt, eerdat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst ümstreden, üm dat’t keen direkten Bewies för de Existenz vun disse hypotheetschen Laryngalen geev, man mit de Tied wurr se allgemeen Konsens, besünners as sik wies, dat in dat Hethietsche Laryngaalluden vörkaamt, so as de Theorie der vöruutseggt harr<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik enig, dat dat dree Laryngalen geev, ook wenn en poor veer anneemt: {| |*''h₁'' |farvt een ''e'' ümto nich |- |*''h₂'' |farvt een ''e'' ümto to ''a'' |- |*''h₃'' |farvt een ''e'' ümto to ''o'' |} In de moderne indoeuropääschen Spraken het de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stünn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europääsche Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indogermanistim as *''ə'' rekonstrueert. In’t Greeksche warrt de vokaliseerte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', je na Laryngaal * Wenn de Laryngaal twüschen enen Vokaal un en Konsonant stünn, verswunn he un de Vokaal wurr langt un villicht döör de Laryngaal verfarvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Diskuschoon üm de Oorheimat === [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreden == {{Kiek ook bi|List van indoeuropääsche Spraken}}[[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is de Mehrheidenssprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich un Mehrheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich man Minderheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is Kultuur- oder Tweedsprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is nich wied verbreedt}}]] In’t 21. Jaarhunnerd warrt indoeuropääsche Spraken vun Milliarden Minschen as Moderspraak över all Kontinenten verdeelt snackt.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is de Sprekertalen na mit Afstand de gröttste Spraakfamilie op den Eer. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd tein indoeuropääsch, daarmang [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustaansche Spraak|Hindustaansch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjaabsche Spraak|Pandschaabsch]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerde Millionen Minschen leert indoeuropääsche Spraken ok as Tweed- oder Drüddsprak. Engelsch alleen leert rund 600 Millionen Lüüd.<ref>Ethnologue: English.</ref> Dat grote Rebeed vun disse Spraakfamilie hangt mit verscheden Ümstänn tohoop: de indoeuropääsche Wannern, de Verbreden vun indoeuropääsche Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völkers as de Indoariers, Iraansche Völker, [[Kelten]], [[Greken]], [[Röömsch Riek|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebbt in vele Gegenden fröhere [[vöörindoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Delen vun den [[Nege Oosten|Negen Oosten]] un [[Noordafrika]] sünd man noch [[Semitsche Spraken|semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[kaukasische Spraken]]. In Europa kunnen sik ook nich-indoeuropääsche Spraken as de [[Uralische Spraken|uraalsche Spraken]] (t. B. [[Ungaarsche Spraak|Ungaarsch]], [[Finnsche Spraak|Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]]) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] hollen. Al vör dat Wegen üm de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropääsche Völker kulturell un spraaklich grote Delen vun Europa un Westasien domineert. In de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indoarier al grote Rebeden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitsch, [[Dravidsche Spraken|Dravidsch]], Kaukasisch un Uraalsch bestaan. In de fröhe Neetied wussen de indoeuropääsche Spraken mit europääsche Expanschoon in de Opdeckertied un dat starke Inwanerwassdom op de indsche Subkontinent. Döör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropääsche Spraken ook in [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Vundaag sünd indoeuropääsche Spraken faken Amtsspraken, ook in Länner, wo se oorsprünglich nicht verbreidt werden. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropääsch, un besünners Engelsch wuss to ene globale Spraak (''lingua franca'') ran. == Oorindoeuropääsche Spraak un Kultuur == === Oorspraak === De Oorspraak, dat so nöömde [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] (oder „Protoindoeuropääsch“), is döör den Vergliek vun de indoeuropääschen Spraken rekonstrueert. Döör den Vergliek vun allen levigen un uutstorven indoeuropääsche Spraken het een ene grote Tall vun [[Kognaat|Kognaten]] (Wörtels un Stammen), ene gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un ene gemeensame [[Syntax]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Phonologie ==== De Konsonanten hier ünner sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert:<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | [[Labial|Labiaal]] ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Plosiven ! stimmloos | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! stimmhaft | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! aspireert | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Liquifeb | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers het dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed twüschen stimmhafte, aspireerte un stimmlose Plosiven maakt, man eer twüschen stimmloos, [[ejektiv]] un stimmloos aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreders vun de „[[Glottaltheorie]]“, de toeerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslaan wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in een poor Wöör rekonstrueert warrn, de villicht Leenwöör sünd. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokaalsche Varianten vun de Halvvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} In’t Oorindoeuropääsche geev dat een Vöörgang in der Morphologie, de [[Afluud]] nöömt warrt. Bi’n Afluud kann sik de Vokaal binnen enen Woord je na Flekschoonsform ännern. Döör Afluud kann dat sülvige Woord mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogaar ganz aan Vokaal vöörkamen, wo denn een Konsonant syllaabsch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moder ne indoeuropääsche Spraken, to’n Bispeel in der germaansche starke Verben as plattdüütsch ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. De indoeuropääsche Afluud harr fiev Graden : Nullgraad („Ø“) un Vullgraad (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | null | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat Bispeel hierünner wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneet un wo de Reflexen in’t Greeksche utseet: :{| class="wikitable" |- | Afluudgraad | oorindoeuropääsch | greeksch | greeksch (translitereert) | Bedüden |- | e-Graad (Vullgraad) | ph<nowiki>₂</nowiki>-<nowiki>'''</nowiki>tér<nowiki>'''</nowiki>-m̥ | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | langen e-Graad | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en annamen: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. Een Deel Forschers meent op Grundlaag, vun de Genera in’t Hethietsche, dat dat in ene fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geev dree Numeri: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un harrn de [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dorto geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stämm (as in slaawsche Spraken un Greeksch). De Verben wurrn na dree Personen un – as de Substantiven – na dree Numeri böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde themaatsche Konjugatschoon (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Ole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultuur === Dör Rekonstruktschoon vun de Woordschatt vun de Oorspraak kriggt een ook war över de Kultuur vun de Oorindoeuropäers to weten. Dat givt hunnerde Wöör, de in de meisten oder den gröttsten Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Meed“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Koorn (as Garsten, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „seien“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Sweerd“ * *''lonkos'' „Bagen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Arm“ un „Boomrind“ (Bork) höört aaor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op ene Kultuur, de as Harders leven dee, un de ook eenfache Bueree kern. Se harrn Peer un bruken Wagens mit Räder för den [[Verkehr|Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ook anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sotschale Brüük un poeetsche [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers harrn waarschienlich merere Gödder, daarmang enen männlichen Himmelgodd *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leevt wieder in: Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́,'' Greeksch ''Zeùs patēr,'' Latiendch ''Jupiter'' un Oorgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den noordschen Godd [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peer spelen ene wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religioonsforscher [[Georges Dumézil]] meen, dat dat ene dreeledige Sellschop (Preesters, Kriegers, Arbeiders) geev. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansehn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indoeuropääsche Spraken|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfort, 1999 (chronoloogsche Grafik, hoogdüütsch) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument, hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB, hoogdüütsch) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] (hoogdüütsch) * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos vun de [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Chöttingen]] to de [[Grammatik]] vun ole indoeuropääsche Spraken (engelsch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bänn. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Ruutgevers: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reeg&nbsp;1, Lehr- und Handbücher. Winter, [[Heidelbarg]] 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Oplaag Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., heel nee bearbeidt Oplaag. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5.&nbsp;Oplaag. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, [[Heidelbarg]] 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelsch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band&nbsp;2, Nr.&nbsp;2, 2008, S.&nbsp;154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Ruutgevers): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S.&nbsp;17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat vun [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] un [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S.&nbsp;1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band&nbsp;5, Nr.&nbsp;1 (spring 1977), S.&nbsp;55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unverännert Nadruck vun de ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7.&nbsp;Reeg, Historische und philosophische Abteilung, Band&nbsp;IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgevers): ''Germanen und Indogermanen,'' Band&nbsp;2, S.&nbsp;45–95. [[Heidelbarg]] 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S.&nbsp;1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' [[Chöttingen]] 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgever): ''Germanen und Indogermanen,'' 2.&nbsp;Band, S.&nbsp;171–181. [[Heidelbarg]] 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S.&nbsp;301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft&nbsp;1, 2015, S.&nbsp;199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, [[München|Mönken]] 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6., Archäoloogsch Instituut vun de Ungaarsche Academie vun de Wetenschoppen un dat Spraakwetenschopliche Instituut vun de Universität Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (ook as Book). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Ruutgevers): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2.&nbsp;Oplaag. University Press, Cambridge 1995 (1.&nbsp;Oplaag 1987), <nowiki/>ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>à * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), S.&nbsp;185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: ''Varia neolithica III'', 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschopliche Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Oplaag. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] giclcwaklzbg6a6nvbvw28dobpexnsf 1062548 1062547 2026-04-19T18:17:03Z Flaverius 21322 1062548 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun dat[[oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]], eine [[Rekonstruktschoon (Spraakwetenschop)|rekonstrueerte]] Spraak af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, ook den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt warrn, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd de öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al frö kemen vele [[Iraansche Spraken|iraansche]] Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat plattdüütsche „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Bild:Balto-Slavic.svg|duum|Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön)]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche [[Ooldprüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolietsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ook wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Bild:Germanic-speaking areas in Europe.png|duum|Germaansche Spraken in Europa vundaag]] De [[Germaansche Spraken|germaanschen Spraken]] ümfaat de [[Westgermaansche Spraken|westgermaanschen]] Spraken as [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]], Plattdüütsch, [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un [[Freesche Spraken|Freesch]], [[Noordgermaansche Spraken|noordgermaansche]] Spraken, de uut’n [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]] ranwussen, so as [[Ieslannsche Spraak|Ieslandsch]], [[Norweegsche Spraak|Norweegsch]], [[Däänsche Spraak|Däänsch]], [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]] un [[Färöösche Spraak|Färöösch]], un de utstorven [[Oostgermaansche Spraken|oostgermaanschen]] Spraken, vun de wi bloots dat [[Gootsche Spraak|Gootsche]] in längeren Texten överlevert hebbt. Kennteken för’t Germaansche is de [[Eerste germaansche Luudwannel|germaansche Luudwannel]], de dat oorindoeuropääsche Konsonatensysteem verschaven het.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakrebeed warrt in dat süüdliche [[Skandinavien]] un vun de [[Polen|poolsche]] un [[Düütschland|düütsche]] [[Oostsee]]küst bet an de freesche un nederlandsche [[Noordsee]]küst vermoodt.<ref>Ekkehard Konig, Johan van der Auwera:''The Germanic Languages''. Routledge 1994.</ref> ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Ooldmakedoonsche Spraak|Ooldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] wirr in [[Lüttasien]] snackt un warte as enen egenstännigenTelgen vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken,<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> oder as ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche ist, anseen.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un sik as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ook verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]], [[Osksche Spraak|Osksch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]], un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinlensche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Osksch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Osksch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Osksch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Bild:Map of Attested and Hypothetical Old Indo-Iranian Dialects.png|duum|Dat Rebeed vun de verscheden indoiraanaschen Spraken ]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristaansche Spraken|nuristaanschen Spraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i a u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galizien (Spanien)|Galizien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Britannsche Spraken|britannschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de goideelschen Spraken mit Keltibeersche to dat q-Keltsche tohoop, ümdat se dat {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen dat p-keltsche Britannsch un dat Gallsche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmer- oder Korpussspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „[[Trümmerspraak|Trümmerspraken]]“ oder „Korpusspraken“. Dat sünd Sprake, de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt: * [[Illyrsche Spraak|Illyrsch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaansche) * [[Lusitaansche Spraak|Lusitaansch]] † (villicht keltsch oder neeg mit’n Keltschen verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht neeg bi’t Greeksche) * [[Messaapsche Spraak|Messaapsch]] † (villicht mit’t Illyrsche verwandt) * [[Phrygsche Spraak|Phrygsch]] † (wiest Gemeensaamkeiden mit Greeksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikuulsche Spraak|Sikuulsch]] † (villicht itaalsch) * [[Thraksche Spraak|Thraksch]] † (mit Dialekten as Daaksch, Geetsch, Moesisch) * [[Veneetsche Spraak|Veneetsch]] † (villicht to de itaalschen Spraken tohöörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Historie vun’n Ünnersöök == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr toeerst 1786 vun Sir [[William Jones]] vöörslaa . As een vun de eersten Europäers harr he [[Sanskrit]], de klassische Spraak vun de Inder, leert so dat em de Gemeensaamkeiden in de Grammatik un de Woordschatt twüschen disse Spraak un Greeksch un Latiensch opfullen.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''{{lang|da|Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse}}'', wo he in wies, dat de noordschen Spraken mit Greeksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik de Verwantschop vun Wöör dör regelmatige [[Luudgesetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudwann]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Jaar later keem [[Franz Bopp]] sien Wark ''{{lang|der|Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache}}''. So wurr klaar, dat Indsch, Greeksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr boold as ''indogermaansch'' (vörslaan vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropääsch'' (vörslaan vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na eer twee Randrebeden nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westliche keltisch noch nich as indoeuropääsch bekannt weer).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> De eerste Naam is op Hoogdütsch noch jümmers begäng (''indogermanisch''), man in anner Spraken het sik de twede Form döörsett. Dat Woord ''arisch'' weer egens de Egennaam vun de Inder un Iraner, üm dat to Anfang dacht wirr, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' veelfach as Synonym för ''indoeuropääsch'' bruukt, ook noch, as al bekannt harr, dat Sanskrit bloots een Telgen vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Jaarhunnerd wurr de Spraakfamilie wieder utbreed, as dat klaar wurr, dat de uutstorven Spraak Hethietsch, dat in Lüttasien un in den Negen Oosten in bibelsche Tieden snackt wurr, ook en indoeuropääsch Spraak is. Later funn man ole buddhistiche Texten uut dat zentralasiaatche Tarimbeken nöördlich vun de Gobiwööst, schreven in de bet daarhen unbekannte Spraak Tochaarsch, wat ook as Deel vun de Spraakfamilie ruutstell.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref> === Laryngaaltheorie === En groten Schridd in dat Verständnis vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he seeg, dat Ünnerscheden in de Vokalen twüschen de indoeuropääschen Spraken verklaart warrn köönt, wenn een annimmt, dat disse Ünnerscheden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verswunnen sünd, man de Vokalen tovöör un achteran op verschedene Wies beinflood hebbt. Saussure sloog vöör, dat de Oorspraak twee „sonantsche Koeffizienten“ harr, de Vokalen na ''a'' oder ''o'' verfärbt hebbt. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten dree verschedene [[Laryngaal]]-Phonemen weren (Luden, de in de Keel maakt warrt), de de Ünnerscheden in de Vokaalen utlööst hebbt, eerdat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst ümstreden, üm dat’t keen direkten Bewies för de Existenz vun disse hypotheetschen Laryngalen geev, man mit de Tied wurr se allgemeen Konsens, besünners as sik wies, dat in dat Hethietsche Laryngaalluden vörkaamt, so as de Theorie der vöruutseggt harr<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik enig, dat dat dree Laryngalen geev, ook wenn en poor veer anneemt: {| |*''h₁'' |farvt een ''e'' ümto nich |- |*''h₂'' |farvt een ''e'' ümto to ''a'' |- |*''h₃'' |farvt een ''e'' ümto to ''o'' |} In de moderne indoeuropääschen Spraken het de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stünn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europääsche Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indogermanistim as *''ə'' rekonstrueert. In’t Greeksche warrt de vokaliseerte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', je na Laryngaal * Wenn de Laryngaal twüschen enen Vokaal un en Konsonant stünn, verswunn he un de Vokaal wurr langt un villicht döör de Laryngaal verfarvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Diskuschoon üm de Oorheimat === [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreden == {{Kiek ook bi|List van indoeuropääsche Spraken}}[[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is de Mehrheidenssprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich un Mehrheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich man Minderheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is Kultuur- oder Tweedsprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is nich wied verbreedt}}]] In’t 21. Jaarhunnerd warrt indoeuropääsche Spraken vun Milliarden Minschen as Moderspraak över all Kontinenten verdeelt snackt.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is de Sprekertalen na mit Afstand de gröttste Spraakfamilie op den Eer. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd tein indoeuropääsch, daarmang [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustaansche Spraak|Hindustaansch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjaabsche Spraak|Pandschaabsch]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerde Millionen Minschen leert indoeuropääsche Spraken ok as Tweed- oder Drüddsprak. Engelsch alleen leert rund 600 Millionen Lüüd.<ref>Ethnologue: English.</ref> Dat grote Rebeed vun disse Spraakfamilie hangt mit verscheden Ümstänn tohoop: de indoeuropääsche Wannern, de Verbreden vun indoeuropääsche Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völkers as de Indoariers, Iraansche Völker, [[Kelten]], [[Greken]], [[Röömsch Riek|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebbt in vele Gegenden fröhere [[vöörindoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Delen vun den [[Nege Oosten|Negen Oosten]] un [[Noordafrika]] sünd man noch [[Semitsche Spraken|semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[kaukasische Spraken]]. In Europa kunnen sik ook nich-indoeuropääsche Spraken as de [[Uralische Spraken|uraalsche Spraken]] (t. B. [[Ungaarsche Spraak|Ungaarsch]], [[Finnsche Spraak|Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]]) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] hollen. Al vör dat Wegen üm de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropääsche Völker kulturell un spraaklich grote Delen vun Europa un Westasien domineert. In de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indoarier al grote Rebeden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitsch, [[Dravidsche Spraken|Dravidsch]], Kaukasisch un Uraalsch bestaan. In de fröhe Neetied wussen de indoeuropääsche Spraken mit europääsche Expanschoon in de Opdeckertied un dat starke Inwanerwassdom op de indsche Subkontinent. Döör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropääsche Spraken ook in [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Vundaag sünd indoeuropääsche Spraken faken Amtsspraken, ook in Länner, wo se oorsprünglich nicht verbreidt werden. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropääsch, un besünners Engelsch wuss to ene globale Spraak (''lingua franca'') ran. == Oorindoeuropääsche Spraak un Kultuur == === Oorspraak === De Oorspraak, dat so nöömde [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] (oder „Protoindoeuropääsch“), is döör den Vergliek vun de indoeuropääschen Spraken rekonstrueert. Döör den Vergliek vun allen levigen un uutstorven indoeuropääsche Spraken het een ene grote Tall vun [[Kognaat|Kognaten]] (Wörtels un Stammen), ene gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un ene gemeensame [[Syntax]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Phonologie ==== De Konsonanten hier ünner sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert:<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | [[Labial|Labiaal]] ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Plosiven ! stimmloos | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! stimmhaft | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! aspireert | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Liquifeb | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers het dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed twüschen stimmhafte, aspireerte un stimmlose Plosiven maakt, man eer twüschen stimmloos, [[ejektiv]] un stimmloos aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreders vun de „[[Glottaltheorie]]“, de toeerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslaan wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in een poor Wöör rekonstrueert warrn, de villicht Leenwöör sünd. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokaalsche Varianten vun de Halvvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} In’t Oorindoeuropääsche geev dat een Vöörgang in der Morphologie, de [[Afluud]] nöömt warrt. Bi’n Afluud kann sik de Vokaal binnen enen Woord je na Flekschoonsform ännern. Döör Afluud kann dat sülvige Woord mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogaar ganz aan Vokaal vöörkamen, wo denn een Konsonant syllaabsch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moder ne indoeuropääsche Spraken, to’n Bispeel in der germaansche starke Verben as plattdüütsch ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. De indoeuropääsche Afluud harr fiev Graden : Nullgraad („Ø“) un Vullgraad (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | null | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat Bispeel hierünner wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneet un wo de Reflexen in’t Greeksche utseet: :{| class="wikitable" |- | Afluudgraad | oorindoeuropääsch | greeksch | greeksch (translitereert) | Bedüden |- | e-Graad (Vullgraad) | ph<nowiki>₂</nowiki>-<nowiki>'''</nowiki>tér<nowiki>'''</nowiki>-m̥ | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | langen e-Graad | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en annamen: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. Een Deel Forschers meent op Grundlaag, vun de Genera in’t Hethietsche, dat dat in ene fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geev dree Numeri: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un harrn de [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dorto geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stämm (as in slaawsche Spraken un Greeksch). De Verben wurrn na dree Personen un – as de Substantiven – na dree Numeri böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde themaatsche Konjugatschoon (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Ole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultuur === Dör Rekonstruktschoon vun de Woordschatt vun de Oorspraak kriggt een ook war över de Kultuur vun de Oorindoeuropäers to weten. Dat givt hunnerde Wöör, de in de meisten oder den gröttsten Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Meed“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Koorn (as Garsten, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „seien“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Sweerd“ * *''lonkos'' „Bagen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Arm“ un „Boomrind“ (Bork) höört aaor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op ene Kultuur, de as Harders leven dee, un de ook eenfache Bueree kern. Se harrn Peer un bruken Wagens mit Räder för den [[Verkehr|Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ook anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sotschale Brüük un poeetsche [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers harrn waarschienlich merere Gödder, daarmang enen männlichen Himmelgodd *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leevt wieder in: Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́,'' Greeksch ''Zeùs patēr,'' Latiendch ''Jupiter'' un Oorgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den noordschen Godd [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peer spelen ene wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religioonsforscher [[Georges Dumézil]] meen, dat dat ene dreeledige Sellschop (Preesters, Kriegers, Arbeiders) geev. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansehn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indoeuropääsche Spraken|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfort, 1999 (chronoloogsche Grafik, hoogdüütsch) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument, hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB, hoogdüütsch) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] (hoogdüütsch) * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos vun de [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Chöttingen]] to de [[Grammatik]] vun ole indoeuropääsche Spraken (engelsch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bänn. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Ruutgevers: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reeg&nbsp;1, Lehr- und Handbücher. Winter, [[Heidelbarg]] 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Oplaag Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., heel nee bearbeidt Oplaag. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5.&nbsp;Oplaag. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, [[Heidelbarg]] 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelsch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band&nbsp;2, Nr.&nbsp;2, 2008, S.&nbsp;154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Ruutgevers): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S.&nbsp;17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat vun [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] un [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S.&nbsp;1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band&nbsp;5, Nr.&nbsp;1 (spring 1977), S.&nbsp;55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unverännert Nadruck vun de ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7.&nbsp;Reeg, Historische und philosophische Abteilung, Band&nbsp;IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgevers): ''Germanen und Indogermanen,'' Band&nbsp;2, S.&nbsp;45–95. [[Heidelbarg]] 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S.&nbsp;1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' [[Chöttingen]] 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgever): ''Germanen und Indogermanen,'' 2.&nbsp;Band, S.&nbsp;171–181. [[Heidelbarg]] 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S.&nbsp;301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft&nbsp;1, 2015, S.&nbsp;199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, [[München|Mönken]] 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6., Archäoloogsch Instituut vun de Ungaarsche Academie vun de Wetenschoppen un dat Spraakwetenschopliche Instituut vun de Universität Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (ook as Book). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Ruutgevers): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2.&nbsp;Oplaag. University Press, Cambridge 1995 (1.&nbsp;Oplaag 1987), <nowiki/>ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>à * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), S.&nbsp;185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: ''Varia neolithica III'', 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschopliche Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Oplaag. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] ou2r6kihbdbha8ft9wugkly1cqc64h7 1062549 1062548 2026-04-19T18:17:31Z Flaverius 21322 1062549 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun dat[[oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]], eine [[Rekonstruktschoon (Spraakwetenschop)|rekonstrueerte]] Spraak af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, ook den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt warrn, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd de öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al fröh kemen vele [[Iraansche Spraken|iraansche]] Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat [[Plattdüütsch|plattdüütsche]] „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Bild:Balto-Slavic.svg|duum|Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön)]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche [[Ooldprüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], de in dat 9. Johrhunnert in de [[Glagolitsche Schrift|glagolietsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ook wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Bild:Germanic-speaking areas in Europe.png|duum|Germaansche Spraken in Europa vundaag]] De [[Germaansche Spraken|germaanschen Spraken]] ümfaat de [[Westgermaansche Spraken|westgermaanschen]] Spraken as [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]], Plattdüütsch, [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un [[Freesche Spraken|Freesch]], [[Noordgermaansche Spraken|noordgermaansche]] Spraken, de uut’n [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]] ranwussen, so as [[Ieslannsche Spraak|Ieslandsch]], [[Norweegsche Spraak|Norweegsch]], [[Däänsche Spraak|Däänsch]], [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]] un [[Färöösche Spraak|Färöösch]], un de utstorven [[Oostgermaansche Spraken|oostgermaanschen]] Spraken, vun de wi bloots dat [[Gootsche Spraak|Gootsche]] in längeren Texten överlevert hebbt. Kennteken för’t Germaansche is de [[Eerste germaansche Luudwannel|germaansche Luudwannel]], de dat oorindoeuropääsche Konsonatensysteem verschaven het.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakrebeed warrt in dat süüdliche [[Skandinavien]] un vun de [[Polen|poolsche]] un [[Düütschland|düütsche]] [[Oostsee]]küst bet an de freesche un nederlandsche [[Noordsee]]küst vermoodt.<ref>Ekkehard Konig, Johan van der Auwera:''The Germanic Languages''. Routledge 1994.</ref> ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Ooldmakedoonsche Spraak|Ooldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] wirr in [[Lüttasien]] snackt un warte as enen egenstännigenTelgen vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken,<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> oder as ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche ist, anseen.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un sik as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ook verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]], [[Osksche Spraak|Osksch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]], un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinlensche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Osksch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Osksch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Osksch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Bild:Map of Attested and Hypothetical Old Indo-Iranian Dialects.png|duum|Dat Rebeed vun de verscheden indoiraanaschen Spraken ]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristaansche Spraken|nuristaanschen Spraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i a u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galizien (Spanien)|Galizien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Britannsche Spraken|britannschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de goideelschen Spraken mit Keltibeersche to dat q-Keltsche tohoop, ümdat se dat {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen dat p-keltsche Britannsch un dat Gallsche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmer- oder Korpussspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „[[Trümmerspraak|Trümmerspraken]]“ oder „Korpusspraken“. Dat sünd Sprake, de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt: * [[Illyrsche Spraak|Illyrsch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaansche) * [[Lusitaansche Spraak|Lusitaansch]] † (villicht keltsch oder neeg mit’n Keltschen verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht neeg bi’t Greeksche) * [[Messaapsche Spraak|Messaapsch]] † (villicht mit’t Illyrsche verwandt) * [[Phrygsche Spraak|Phrygsch]] † (wiest Gemeensaamkeiden mit Greeksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikuulsche Spraak|Sikuulsch]] † (villicht itaalsch) * [[Thraksche Spraak|Thraksch]] † (mit Dialekten as Daaksch, Geetsch, Moesisch) * [[Veneetsche Spraak|Veneetsch]] † (villicht to de itaalschen Spraken tohöörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Historie vun’n Ünnersöök == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr toeerst 1786 vun Sir [[William Jones]] vöörslaa . As een vun de eersten Europäers harr he [[Sanskrit]], de klassische Spraak vun de Inder, leert so dat em de Gemeensaamkeiden in de Grammatik un de Woordschatt twüschen disse Spraak un Greeksch un Latiensch opfullen.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''{{lang|da|Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse}}'', wo he in wies, dat de noordschen Spraken mit Greeksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik de Verwantschop vun Wöör dör regelmatige [[Luudgesetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudwann]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Jaar later keem [[Franz Bopp]] sien Wark ''{{lang|der|Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache}}''. So wurr klaar, dat Indsch, Greeksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr boold as ''indogermaansch'' (vörslaan vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropääsch'' (vörslaan vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na eer twee Randrebeden nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westliche keltisch noch nich as indoeuropääsch bekannt weer).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> De eerste Naam is op Hoogdütsch noch jümmers begäng (''indogermanisch''), man in anner Spraken het sik de twede Form döörsett. Dat Woord ''arisch'' weer egens de Egennaam vun de Inder un Iraner, üm dat to Anfang dacht wirr, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' veelfach as Synonym för ''indoeuropääsch'' bruukt, ook noch, as al bekannt harr, dat Sanskrit bloots een Telgen vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Jaarhunnerd wurr de Spraakfamilie wieder utbreed, as dat klaar wurr, dat de uutstorven Spraak Hethietsch, dat in Lüttasien un in den Negen Oosten in bibelsche Tieden snackt wurr, ook en indoeuropääsch Spraak is. Later funn man ole buddhistiche Texten uut dat zentralasiaatche Tarimbeken nöördlich vun de Gobiwööst, schreven in de bet daarhen unbekannte Spraak Tochaarsch, wat ook as Deel vun de Spraakfamilie ruutstell.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref> === Laryngaaltheorie === En groten Schridd in dat Verständnis vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he seeg, dat Ünnerscheden in de Vokalen twüschen de indoeuropääschen Spraken verklaart warrn köönt, wenn een annimmt, dat disse Ünnerscheden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verswunnen sünd, man de Vokalen tovöör un achteran op verschedene Wies beinflood hebbt. Saussure sloog vöör, dat de Oorspraak twee „sonantsche Koeffizienten“ harr, de Vokalen na ''a'' oder ''o'' verfärbt hebbt. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten dree verschedene [[Laryngaal]]-Phonemen weren (Luden, de in de Keel maakt warrt), de de Ünnerscheden in de Vokaalen utlööst hebbt, eerdat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst ümstreden, üm dat’t keen direkten Bewies för de Existenz vun disse hypotheetschen Laryngalen geev, man mit de Tied wurr se allgemeen Konsens, besünners as sik wies, dat in dat Hethietsche Laryngaalluden vörkaamt, so as de Theorie der vöruutseggt harr<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik enig, dat dat dree Laryngalen geev, ook wenn en poor veer anneemt: {| |*''h₁'' |farvt een ''e'' ümto nich |- |*''h₂'' |farvt een ''e'' ümto to ''a'' |- |*''h₃'' |farvt een ''e'' ümto to ''o'' |} In de moderne indoeuropääschen Spraken het de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stünn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europääsche Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indogermanistim as *''ə'' rekonstrueert. In’t Greeksche warrt de vokaliseerte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', je na Laryngaal * Wenn de Laryngaal twüschen enen Vokaal un en Konsonant stünn, verswunn he un de Vokaal wurr langt un villicht döör de Laryngaal verfarvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Diskuschoon üm de Oorheimat === [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreden == {{Kiek ook bi|List van indoeuropääsche Spraken}}[[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is de Mehrheidenssprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich un Mehrheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich man Minderheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is Kultuur- oder Tweedsprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is nich wied verbreedt}}]] In’t 21. Jaarhunnerd warrt indoeuropääsche Spraken vun Milliarden Minschen as Moderspraak över all Kontinenten verdeelt snackt.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is de Sprekertalen na mit Afstand de gröttste Spraakfamilie op den Eer. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd tein indoeuropääsch, daarmang [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustaansche Spraak|Hindustaansch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjaabsche Spraak|Pandschaabsch]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerde Millionen Minschen leert indoeuropääsche Spraken ok as Tweed- oder Drüddsprak. Engelsch alleen leert rund 600 Millionen Lüüd.<ref>Ethnologue: English.</ref> Dat grote Rebeed vun disse Spraakfamilie hangt mit verscheden Ümstänn tohoop: de indoeuropääsche Wannern, de Verbreden vun indoeuropääsche Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völkers as de Indoariers, Iraansche Völker, [[Kelten]], [[Greken]], [[Röömsch Riek|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebbt in vele Gegenden fröhere [[vöörindoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Delen vun den [[Nege Oosten|Negen Oosten]] un [[Noordafrika]] sünd man noch [[Semitsche Spraken|semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[kaukasische Spraken]]. In Europa kunnen sik ook nich-indoeuropääsche Spraken as de [[Uralische Spraken|uraalsche Spraken]] (t. B. [[Ungaarsche Spraak|Ungaarsch]], [[Finnsche Spraak|Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]]) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] hollen. Al vör dat Wegen üm de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropääsche Völker kulturell un spraaklich grote Delen vun Europa un Westasien domineert. In de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indoarier al grote Rebeden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitsch, [[Dravidsche Spraken|Dravidsch]], Kaukasisch un Uraalsch bestaan. In de fröhe Neetied wussen de indoeuropääsche Spraken mit europääsche Expanschoon in de Opdeckertied un dat starke Inwanerwassdom op de indsche Subkontinent. Döör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropääsche Spraken ook in [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Vundaag sünd indoeuropääsche Spraken faken Amtsspraken, ook in Länner, wo se oorsprünglich nicht verbreidt werden. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropääsch, un besünners Engelsch wuss to ene globale Spraak (''lingua franca'') ran. == Oorindoeuropääsche Spraak un Kultuur == === Oorspraak === De Oorspraak, dat so nöömde [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] (oder „Protoindoeuropääsch“), is döör den Vergliek vun de indoeuropääschen Spraken rekonstrueert. Döör den Vergliek vun allen levigen un uutstorven indoeuropääsche Spraken het een ene grote Tall vun [[Kognaat|Kognaten]] (Wörtels un Stammen), ene gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un ene gemeensame [[Syntax]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Phonologie ==== De Konsonanten hier ünner sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert:<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | [[Labial|Labiaal]] ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Plosiven ! stimmloos | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! stimmhaft | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! aspireert | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Liquifeb | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers het dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed twüschen stimmhafte, aspireerte un stimmlose Plosiven maakt, man eer twüschen stimmloos, [[ejektiv]] un stimmloos aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreders vun de „[[Glottaltheorie]]“, de toeerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslaan wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in een poor Wöör rekonstrueert warrn, de villicht Leenwöör sünd. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokaalsche Varianten vun de Halvvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} In’t Oorindoeuropääsche geev dat een Vöörgang in der Morphologie, de [[Afluud]] nöömt warrt. Bi’n Afluud kann sik de Vokaal binnen enen Woord je na Flekschoonsform ännern. Döör Afluud kann dat sülvige Woord mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogaar ganz aan Vokaal vöörkamen, wo denn een Konsonant syllaabsch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moder ne indoeuropääsche Spraken, to’n Bispeel in der germaansche starke Verben as plattdüütsch ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. De indoeuropääsche Afluud harr fiev Graden : Nullgraad („Ø“) un Vullgraad (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | null | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat Bispeel hierünner wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneet un wo de Reflexen in’t Greeksche utseet: :{| class="wikitable" |- | Afluudgraad | oorindoeuropääsch | greeksch | greeksch (translitereert) | Bedüden |- | e-Graad (Vullgraad) | ph<nowiki>₂</nowiki>-<nowiki>'''</nowiki>tér<nowiki>'''</nowiki>-m̥ | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | langen e-Graad | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en annamen: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. Een Deel Forschers meent op Grundlaag, vun de Genera in’t Hethietsche, dat dat in ene fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geev dree Numeri: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un harrn de [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dorto geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stämm (as in slaawsche Spraken un Greeksch). De Verben wurrn na dree Personen un – as de Substantiven – na dree Numeri böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde themaatsche Konjugatschoon (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Ole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultuur === Dör Rekonstruktschoon vun de Woordschatt vun de Oorspraak kriggt een ook war över de Kultuur vun de Oorindoeuropäers to weten. Dat givt hunnerde Wöör, de in de meisten oder den gröttsten Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Meed“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Koorn (as Garsten, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „seien“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Sweerd“ * *''lonkos'' „Bagen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Arm“ un „Boomrind“ (Bork) höört aaor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op ene Kultuur, de as Harders leven dee, un de ook eenfache Bueree kern. Se harrn Peer un bruken Wagens mit Räder för den [[Verkehr|Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ook anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sotschale Brüük un poeetsche [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers harrn waarschienlich merere Gödder, daarmang enen männlichen Himmelgodd *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leevt wieder in: Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́,'' Greeksch ''Zeùs patēr,'' Latiendch ''Jupiter'' un Oorgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den noordschen Godd [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peer spelen ene wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religioonsforscher [[Georges Dumézil]] meen, dat dat ene dreeledige Sellschop (Preesters, Kriegers, Arbeiders) geev. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansehn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indoeuropääsche Spraken|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfort, 1999 (chronoloogsche Grafik, hoogdüütsch) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument, hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB, hoogdüütsch) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] (hoogdüütsch) * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos vun de [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Chöttingen]] to de [[Grammatik]] vun ole indoeuropääsche Spraken (engelsch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bänn. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Ruutgevers: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reeg&nbsp;1, Lehr- und Handbücher. Winter, [[Heidelbarg]] 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Oplaag Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., heel nee bearbeidt Oplaag. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5.&nbsp;Oplaag. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, [[Heidelbarg]] 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelsch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band&nbsp;2, Nr.&nbsp;2, 2008, S.&nbsp;154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Ruutgevers): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S.&nbsp;17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat vun [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] un [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S.&nbsp;1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band&nbsp;5, Nr.&nbsp;1 (spring 1977), S.&nbsp;55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unverännert Nadruck vun de ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7.&nbsp;Reeg, Historische und philosophische Abteilung, Band&nbsp;IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgevers): ''Germanen und Indogermanen,'' Band&nbsp;2, S.&nbsp;45–95. [[Heidelbarg]] 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S.&nbsp;1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' [[Chöttingen]] 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgever): ''Germanen und Indogermanen,'' 2.&nbsp;Band, S.&nbsp;171–181. [[Heidelbarg]] 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S.&nbsp;301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft&nbsp;1, 2015, S.&nbsp;199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, [[München|Mönken]] 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6., Archäoloogsch Instituut vun de Ungaarsche Academie vun de Wetenschoppen un dat Spraakwetenschopliche Instituut vun de Universität Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (ook as Book). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Ruutgevers): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2.&nbsp;Oplaag. University Press, Cambridge 1995 (1.&nbsp;Oplaag 1987), <nowiki/>ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>à * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), S.&nbsp;185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: ''Varia neolithica III'', 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschopliche Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Oplaag. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] q3u9s68su2gxaobs8qay6sqfqi9jfzo 1062550 1062549 2026-04-19T18:18:29Z Flaverius 21322 1062550 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun dat[[oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]], eine [[Rekonstruktschoon (Spraakwetenschop)|rekonstrueerte]] Spraak af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, ook den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt warrn, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd de öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al fröh kemen vele [[Iraansche Spraken|iraansche]] Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat [[Plattdüütsch|plattdüütsche]] „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Bild:Balto-Slavic.svg|duum|Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön)]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche [[Ooldprüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is dat [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], dat in dat 9. Jaarhunnerd in de [[Glagolitsche Schrift|glagolietsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ook wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Bild:Germanic-speaking areas in Europe.png|duum|Germaansche Spraken in Europa vundaag]] De [[Germaansche Spraken|germaanschen Spraken]] ümfaat de [[Westgermaansche Spraken|westgermaanschen]] Spraken as [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]], Plattdüütsch, [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un [[Freesche Spraken|Freesch]], [[Noordgermaansche Spraken|noordgermaansche]] Spraken, de uut’n [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]] ranwussen, so as [[Ieslannsche Spraak|Ieslandsch]], [[Norweegsche Spraak|Norweegsch]], [[Däänsche Spraak|Däänsch]], [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]] un [[Färöösche Spraak|Färöösch]], un de utstorven [[Oostgermaansche Spraken|oostgermaanschen]] Spraken, vun de wi bloots dat [[Gootsche Spraak|Gootsche]] in längeren Texten överlevert hebbt. Kennteken för’t Germaansche is de [[Eerste germaansche Luudwannel|germaansche Luudwannel]], de dat oorindoeuropääsche Konsonatensysteem verschaven het.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakrebeed warrt in dat süüdliche [[Skandinavien]] un vun de [[Polen|poolsche]] un [[Düütschland|düütsche]] [[Oostsee]]küst bet an de freesche un nederlandsche [[Noordsee]]küst vermoodt.<ref>Ekkehard Konig, Johan van der Auwera:''The Germanic Languages''. Routledge 1994.</ref> ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Ooldmakedoonsche Spraak|Ooldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] wirr in [[Lüttasien]] snackt un warte as enen egenstännigenTelgen vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken,<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> oder as ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche ist, anseen.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un sik as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ook verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]], [[Osksche Spraak|Osksch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]], un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinlensche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Osksch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Osksch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Osksch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Bild:Map of Attested and Hypothetical Old Indo-Iranian Dialects.png|duum|Dat Rebeed vun de verscheden indoiraanaschen Spraken ]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristaansche Spraken|nuristaanschen Spraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i a u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galizien (Spanien)|Galizien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Britannsche Spraken|britannschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de goideelschen Spraken mit Keltibeersche to dat q-Keltsche tohoop, ümdat se dat {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen dat p-keltsche Britannsch un dat Gallsche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmer- oder Korpussspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „[[Trümmerspraak|Trümmerspraken]]“ oder „Korpusspraken“. Dat sünd Sprake, de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt: * [[Illyrsche Spraak|Illyrsch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaansche) * [[Lusitaansche Spraak|Lusitaansch]] † (villicht keltsch oder neeg mit’n Keltschen verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht neeg bi’t Greeksche) * [[Messaapsche Spraak|Messaapsch]] † (villicht mit’t Illyrsche verwandt) * [[Phrygsche Spraak|Phrygsch]] † (wiest Gemeensaamkeiden mit Greeksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikuulsche Spraak|Sikuulsch]] † (villicht itaalsch) * [[Thraksche Spraak|Thraksch]] † (mit Dialekten as Daaksch, Geetsch, Moesisch) * [[Veneetsche Spraak|Veneetsch]] † (villicht to de itaalschen Spraken tohöörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Historie vun’n Ünnersöök == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr toeerst 1786 vun Sir [[William Jones]] vöörslaa . As een vun de eersten Europäers harr he [[Sanskrit]], de klassische Spraak vun de Inder, leert so dat em de Gemeensaamkeiden in de Grammatik un de Woordschatt twüschen disse Spraak un Greeksch un Latiensch opfullen.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''{{lang|da|Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse}}'', wo he in wies, dat de noordschen Spraken mit Greeksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik de Verwantschop vun Wöör dör regelmatige [[Luudgesetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudwann]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Jaar later keem [[Franz Bopp]] sien Wark ''{{lang|der|Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache}}''. So wurr klaar, dat Indsch, Greeksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr boold as ''indogermaansch'' (vörslaan vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropääsch'' (vörslaan vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na eer twee Randrebeden nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westliche keltisch noch nich as indoeuropääsch bekannt weer).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> De eerste Naam is op Hoogdütsch noch jümmers begäng (''indogermanisch''), man in anner Spraken het sik de twede Form döörsett. Dat Woord ''arisch'' weer egens de Egennaam vun de Inder un Iraner, üm dat to Anfang dacht wirr, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' veelfach as Synonym för ''indoeuropääsch'' bruukt, ook noch, as al bekannt harr, dat Sanskrit bloots een Telgen vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Jaarhunnerd wurr de Spraakfamilie wieder utbreed, as dat klaar wurr, dat de uutstorven Spraak Hethietsch, dat in Lüttasien un in den Negen Oosten in bibelsche Tieden snackt wurr, ook en indoeuropääsch Spraak is. Later funn man ole buddhistiche Texten uut dat zentralasiaatche Tarimbeken nöördlich vun de Gobiwööst, schreven in de bet daarhen unbekannte Spraak Tochaarsch, wat ook as Deel vun de Spraakfamilie ruutstell.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref> === Laryngaaltheorie === En groten Schridd in dat Verständnis vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he seeg, dat Ünnerscheden in de Vokalen twüschen de indoeuropääschen Spraken verklaart warrn köönt, wenn een annimmt, dat disse Ünnerscheden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verswunnen sünd, man de Vokalen tovöör un achteran op verschedene Wies beinflood hebbt. Saussure sloog vöör, dat de Oorspraak twee „sonantsche Koeffizienten“ harr, de Vokalen na ''a'' oder ''o'' verfärbt hebbt. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten dree verschedene [[Laryngaal]]-Phonemen weren (Luden, de in de Keel maakt warrt), de de Ünnerscheden in de Vokaalen utlööst hebbt, eerdat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst ümstreden, üm dat’t keen direkten Bewies för de Existenz vun disse hypotheetschen Laryngalen geev, man mit de Tied wurr se allgemeen Konsens, besünners as sik wies, dat in dat Hethietsche Laryngaalluden vörkaamt, so as de Theorie der vöruutseggt harr<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik enig, dat dat dree Laryngalen geev, ook wenn en poor veer anneemt: {| |*''h₁'' |farvt een ''e'' ümto nich |- |*''h₂'' |farvt een ''e'' ümto to ''a'' |- |*''h₃'' |farvt een ''e'' ümto to ''o'' |} In de moderne indoeuropääschen Spraken het de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stünn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europääsche Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indogermanistim as *''ə'' rekonstrueert. In’t Greeksche warrt de vokaliseerte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', je na Laryngaal * Wenn de Laryngaal twüschen enen Vokaal un en Konsonant stünn, verswunn he un de Vokaal wurr langt un villicht döör de Laryngaal verfarvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Diskuschoon üm de Oorheimat === [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreden == {{Kiek ook bi|List van indoeuropääsche Spraken}}[[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is de Mehrheidenssprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich un Mehrheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich man Minderheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is Kultuur- oder Tweedsprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is nich wied verbreedt}}]] In’t 21. Jaarhunnerd warrt indoeuropääsche Spraken vun Milliarden Minschen as Moderspraak över all Kontinenten verdeelt snackt.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is de Sprekertalen na mit Afstand de gröttste Spraakfamilie op den Eer. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd tein indoeuropääsch, daarmang [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustaansche Spraak|Hindustaansch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjaabsche Spraak|Pandschaabsch]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerde Millionen Minschen leert indoeuropääsche Spraken ok as Tweed- oder Drüddsprak. Engelsch alleen leert rund 600 Millionen Lüüd.<ref>Ethnologue: English.</ref> Dat grote Rebeed vun disse Spraakfamilie hangt mit verscheden Ümstänn tohoop: de indoeuropääsche Wannern, de Verbreden vun indoeuropääsche Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völkers as de Indoariers, Iraansche Völker, [[Kelten]], [[Greken]], [[Röömsch Riek|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebbt in vele Gegenden fröhere [[vöörindoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Delen vun den [[Nege Oosten|Negen Oosten]] un [[Noordafrika]] sünd man noch [[Semitsche Spraken|semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[kaukasische Spraken]]. In Europa kunnen sik ook nich-indoeuropääsche Spraken as de [[Uralische Spraken|uraalsche Spraken]] (t. B. [[Ungaarsche Spraak|Ungaarsch]], [[Finnsche Spraak|Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]]) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] hollen. Al vör dat Wegen üm de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropääsche Völker kulturell un spraaklich grote Delen vun Europa un Westasien domineert. In de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indoarier al grote Rebeden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitsch, [[Dravidsche Spraken|Dravidsch]], Kaukasisch un Uraalsch bestaan. In de fröhe Neetied wussen de indoeuropääsche Spraken mit europääsche Expanschoon in de Opdeckertied un dat starke Inwanerwassdom op de indsche Subkontinent. Döör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropääsche Spraken ook in [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Vundaag sünd indoeuropääsche Spraken faken Amtsspraken, ook in Länner, wo se oorsprünglich nicht verbreidt werden. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropääsch, un besünners Engelsch wuss to ene globale Spraak (''lingua franca'') ran. == Oorindoeuropääsche Spraak un Kultuur == === Oorspraak === De Oorspraak, dat so nöömde [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] (oder „Protoindoeuropääsch“), is döör den Vergliek vun de indoeuropääschen Spraken rekonstrueert. Döör den Vergliek vun allen levigen un uutstorven indoeuropääsche Spraken het een ene grote Tall vun [[Kognaat|Kognaten]] (Wörtels un Stammen), ene gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un ene gemeensame [[Syntax]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Phonologie ==== De Konsonanten hier ünner sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert:<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | [[Labial|Labiaal]] ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Plosiven ! stimmloos | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! stimmhaft | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! aspireert | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Liquifeb | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers het dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed twüschen stimmhafte, aspireerte un stimmlose Plosiven maakt, man eer twüschen stimmloos, [[ejektiv]] un stimmloos aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreders vun de „[[Glottaltheorie]]“, de toeerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslaan wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in een poor Wöör rekonstrueert warrn, de villicht Leenwöör sünd. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokaalsche Varianten vun de Halvvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} In’t Oorindoeuropääsche geev dat een Vöörgang in der Morphologie, de [[Afluud]] nöömt warrt. Bi’n Afluud kann sik de Vokaal binnen enen Woord je na Flekschoonsform ännern. Döör Afluud kann dat sülvige Woord mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogaar ganz aan Vokaal vöörkamen, wo denn een Konsonant syllaabsch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moder ne indoeuropääsche Spraken, to’n Bispeel in der germaansche starke Verben as plattdüütsch ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. De indoeuropääsche Afluud harr fiev Graden : Nullgraad („Ø“) un Vullgraad (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | null | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat Bispeel hierünner wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneet un wo de Reflexen in’t Greeksche utseet: :{| class="wikitable" |- | Afluudgraad | oorindoeuropääsch | greeksch | greeksch (translitereert) | Bedüden |- | e-Graad (Vullgraad) | ph<nowiki>₂</nowiki>-<nowiki>'''</nowiki>tér<nowiki>'''</nowiki>-m̥ | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | langen e-Graad | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en annamen: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. Een Deel Forschers meent op Grundlaag, vun de Genera in’t Hethietsche, dat dat in ene fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geev dree Numeri: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un harrn de [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dorto geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stämm (as in slaawsche Spraken un Greeksch). De Verben wurrn na dree Personen un – as de Substantiven – na dree Numeri böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde themaatsche Konjugatschoon (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Ole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultuur === Dör Rekonstruktschoon vun de Woordschatt vun de Oorspraak kriggt een ook war över de Kultuur vun de Oorindoeuropäers to weten. Dat givt hunnerde Wöör, de in de meisten oder den gröttsten Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Meed“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Koorn (as Garsten, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „seien“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Sweerd“ * *''lonkos'' „Bagen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Arm“ un „Boomrind“ (Bork) höört aaor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op ene Kultuur, de as Harders leven dee, un de ook eenfache Bueree kern. Se harrn Peer un bruken Wagens mit Räder för den [[Verkehr|Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ook anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sotschale Brüük un poeetsche [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers harrn waarschienlich merere Gödder, daarmang enen männlichen Himmelgodd *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leevt wieder in: Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́,'' Greeksch ''Zeùs patēr,'' Latiendch ''Jupiter'' un Oorgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den noordschen Godd [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peer spelen ene wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religioonsforscher [[Georges Dumézil]] meen, dat dat ene dreeledige Sellschop (Preesters, Kriegers, Arbeiders) geev. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansehn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indoeuropääsche Spraken|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfort, 1999 (chronoloogsche Grafik, hoogdüütsch) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument, hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB, hoogdüütsch) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] (hoogdüütsch) * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos vun de [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Chöttingen]] to de [[Grammatik]] vun ole indoeuropääsche Spraken (engelsch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bänn. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Ruutgevers: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reeg&nbsp;1, Lehr- und Handbücher. Winter, [[Heidelbarg]] 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Oplaag Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., heel nee bearbeidt Oplaag. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5.&nbsp;Oplaag. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, [[Heidelbarg]] 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelsch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band&nbsp;2, Nr.&nbsp;2, 2008, S.&nbsp;154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Ruutgevers): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S.&nbsp;17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat vun [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] un [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S.&nbsp;1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band&nbsp;5, Nr.&nbsp;1 (spring 1977), S.&nbsp;55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unverännert Nadruck vun de ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7.&nbsp;Reeg, Historische und philosophische Abteilung, Band&nbsp;IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgevers): ''Germanen und Indogermanen,'' Band&nbsp;2, S.&nbsp;45–95. [[Heidelbarg]] 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S.&nbsp;1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' [[Chöttingen]] 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgever): ''Germanen und Indogermanen,'' 2.&nbsp;Band, S.&nbsp;171–181. [[Heidelbarg]] 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S.&nbsp;301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft&nbsp;1, 2015, S.&nbsp;199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, [[München|Mönken]] 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6., Archäoloogsch Instituut vun de Ungaarsche Academie vun de Wetenschoppen un dat Spraakwetenschopliche Instituut vun de Universität Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (ook as Book). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Ruutgevers): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2.&nbsp;Oplaag. University Press, Cambridge 1995 (1.&nbsp;Oplaag 1987), <nowiki/>ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>à * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), S.&nbsp;185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: ''Varia neolithica III'', 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschopliche Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Oplaag. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] 7rk4ycawz641i8x14dt63ssqpv2onji 1062551 1062550 2026-04-19T18:19:23Z Flaverius 21322 1062551 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun dat[[oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]], eine [[Rekonstruktschoon (Spraakwetenschop)|rekonstrueerte]] Spraak af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, ook den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt warrn, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd de öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al fröh kemen vele [[Iraansche Spraken|iraansche]] Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat [[Plattdüütsch|plattdüütsche]] „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Bild:Balto-Slavic.svg|duum|Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön)]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche [[Ooldprüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is dat [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], dat in dat 9. Jaarhunnerd in de [[Glagolitsche Schrift|glagolietsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ook wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Bild:Germanic-speaking areas in Europe.png|duum|Germaansche Spraken in Europa vundaag]] De [[Germaansche Spraken|germaanschen Spraken]] ümfaat de [[Westgermaansche Spraken|westgermaanschen]] Spraken as [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]], [[Plattdüütsch]], [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un [[Freesche Spraken|Freesch]], de [[Noordgermaansche Spraken|noordgermaansche]] Spraken, de uut’n [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]] ranwussen, so as [[Ieslannsche Spraak|Ieslandsch]], [[Norweegsche Spraak|Norweegsch]], [[Däänsche Spraak|Däänsch]], [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]] un [[Färöösche Spraak|Färöösch]], un de uutstorven [[Oostgermaansche Spraken|oostgermaanschen]] Spraken, vun de wi bloots dat [[Gootsche Spraak|Gootsche]] in längeren Texten överlevert hebbt. Kennteken för’t Germaansche is de [[Eerste germaansche Luudwannel|germaansche Luudwannel]], de dat oorindoeuropääsche Konsonatensysteem verschaven het.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakrebeed warrt in dat süüdliche [[Skandinavien]] un vun de [[Polen|poolsche]] un [[Düütschland|düütsche]] [[Oostsee]]küst bet an de freesche un nederlandsche [[Noordsee]]küst vermoodt.<ref>Ekkehard Konig, Johan van der Auwera:''The Germanic Languages''. Routledge 1994.</ref> ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut den [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Dorisch|Dorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Ooldmakedoonsche Spraak|Ooldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] wirr in [[Lüttasien]] snackt un warte as enen egenstännigenTelgen vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken,<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> oder as ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche ist, anseen.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un sik as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ook verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]], [[Osksche Spraak|Osksch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]], un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinlensche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Osksch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Osksch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Osksch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Bild:Map of Attested and Hypothetical Old Indo-Iranian Dialects.png|duum|Dat Rebeed vun de verscheden indoiraanaschen Spraken ]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristaansche Spraken|nuristaanschen Spraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i a u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galizien (Spanien)|Galizien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Britannsche Spraken|britannschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de goideelschen Spraken mit Keltibeersche to dat q-Keltsche tohoop, ümdat se dat {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen dat p-keltsche Britannsch un dat Gallsche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmer- oder Korpussspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „[[Trümmerspraak|Trümmerspraken]]“ oder „Korpusspraken“. Dat sünd Sprake, de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt: * [[Illyrsche Spraak|Illyrsch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaansche) * [[Lusitaansche Spraak|Lusitaansch]] † (villicht keltsch oder neeg mit’n Keltschen verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht neeg bi’t Greeksche) * [[Messaapsche Spraak|Messaapsch]] † (villicht mit’t Illyrsche verwandt) * [[Phrygsche Spraak|Phrygsch]] † (wiest Gemeensaamkeiden mit Greeksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikuulsche Spraak|Sikuulsch]] † (villicht itaalsch) * [[Thraksche Spraak|Thraksch]] † (mit Dialekten as Daaksch, Geetsch, Moesisch) * [[Veneetsche Spraak|Veneetsch]] † (villicht to de itaalschen Spraken tohöörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Historie vun’n Ünnersöök == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr toeerst 1786 vun Sir [[William Jones]] vöörslaa . As een vun de eersten Europäers harr he [[Sanskrit]], de klassische Spraak vun de Inder, leert so dat em de Gemeensaamkeiden in de Grammatik un de Woordschatt twüschen disse Spraak un Greeksch un Latiensch opfullen.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''{{lang|da|Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse}}'', wo he in wies, dat de noordschen Spraken mit Greeksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik de Verwantschop vun Wöör dör regelmatige [[Luudgesetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudwann]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Jaar later keem [[Franz Bopp]] sien Wark ''{{lang|der|Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache}}''. So wurr klaar, dat Indsch, Greeksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr boold as ''indogermaansch'' (vörslaan vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropääsch'' (vörslaan vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na eer twee Randrebeden nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westliche keltisch noch nich as indoeuropääsch bekannt weer).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> De eerste Naam is op Hoogdütsch noch jümmers begäng (''indogermanisch''), man in anner Spraken het sik de twede Form döörsett. Dat Woord ''arisch'' weer egens de Egennaam vun de Inder un Iraner, üm dat to Anfang dacht wirr, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' veelfach as Synonym för ''indoeuropääsch'' bruukt, ook noch, as al bekannt harr, dat Sanskrit bloots een Telgen vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Jaarhunnerd wurr de Spraakfamilie wieder utbreed, as dat klaar wurr, dat de uutstorven Spraak Hethietsch, dat in Lüttasien un in den Negen Oosten in bibelsche Tieden snackt wurr, ook en indoeuropääsch Spraak is. Later funn man ole buddhistiche Texten uut dat zentralasiaatche Tarimbeken nöördlich vun de Gobiwööst, schreven in de bet daarhen unbekannte Spraak Tochaarsch, wat ook as Deel vun de Spraakfamilie ruutstell.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref> === Laryngaaltheorie === En groten Schridd in dat Verständnis vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he seeg, dat Ünnerscheden in de Vokalen twüschen de indoeuropääschen Spraken verklaart warrn köönt, wenn een annimmt, dat disse Ünnerscheden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verswunnen sünd, man de Vokalen tovöör un achteran op verschedene Wies beinflood hebbt. Saussure sloog vöör, dat de Oorspraak twee „sonantsche Koeffizienten“ harr, de Vokalen na ''a'' oder ''o'' verfärbt hebbt. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten dree verschedene [[Laryngaal]]-Phonemen weren (Luden, de in de Keel maakt warrt), de de Ünnerscheden in de Vokaalen utlööst hebbt, eerdat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst ümstreden, üm dat’t keen direkten Bewies för de Existenz vun disse hypotheetschen Laryngalen geev, man mit de Tied wurr se allgemeen Konsens, besünners as sik wies, dat in dat Hethietsche Laryngaalluden vörkaamt, so as de Theorie der vöruutseggt harr<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik enig, dat dat dree Laryngalen geev, ook wenn en poor veer anneemt: {| |*''h₁'' |farvt een ''e'' ümto nich |- |*''h₂'' |farvt een ''e'' ümto to ''a'' |- |*''h₃'' |farvt een ''e'' ümto to ''o'' |} In de moderne indoeuropääschen Spraken het de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stünn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europääsche Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indogermanistim as *''ə'' rekonstrueert. In’t Greeksche warrt de vokaliseerte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', je na Laryngaal * Wenn de Laryngaal twüschen enen Vokaal un en Konsonant stünn, verswunn he un de Vokaal wurr langt un villicht döör de Laryngaal verfarvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Diskuschoon üm de Oorheimat === [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreden == {{Kiek ook bi|List van indoeuropääsche Spraken}}[[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is de Mehrheidenssprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich un Mehrheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich man Minderheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is Kultuur- oder Tweedsprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is nich wied verbreedt}}]] In’t 21. Jaarhunnerd warrt indoeuropääsche Spraken vun Milliarden Minschen as Moderspraak över all Kontinenten verdeelt snackt.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is de Sprekertalen na mit Afstand de gröttste Spraakfamilie op den Eer. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd tein indoeuropääsch, daarmang [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustaansche Spraak|Hindustaansch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjaabsche Spraak|Pandschaabsch]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerde Millionen Minschen leert indoeuropääsche Spraken ok as Tweed- oder Drüddsprak. Engelsch alleen leert rund 600 Millionen Lüüd.<ref>Ethnologue: English.</ref> Dat grote Rebeed vun disse Spraakfamilie hangt mit verscheden Ümstänn tohoop: de indoeuropääsche Wannern, de Verbreden vun indoeuropääsche Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völkers as de Indoariers, Iraansche Völker, [[Kelten]], [[Greken]], [[Röömsch Riek|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebbt in vele Gegenden fröhere [[vöörindoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Delen vun den [[Nege Oosten|Negen Oosten]] un [[Noordafrika]] sünd man noch [[Semitsche Spraken|semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[kaukasische Spraken]]. In Europa kunnen sik ook nich-indoeuropääsche Spraken as de [[Uralische Spraken|uraalsche Spraken]] (t. B. [[Ungaarsche Spraak|Ungaarsch]], [[Finnsche Spraak|Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]]) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] hollen. Al vör dat Wegen üm de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropääsche Völker kulturell un spraaklich grote Delen vun Europa un Westasien domineert. In de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indoarier al grote Rebeden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitsch, [[Dravidsche Spraken|Dravidsch]], Kaukasisch un Uraalsch bestaan. In de fröhe Neetied wussen de indoeuropääsche Spraken mit europääsche Expanschoon in de Opdeckertied un dat starke Inwanerwassdom op de indsche Subkontinent. Döör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropääsche Spraken ook in [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Vundaag sünd indoeuropääsche Spraken faken Amtsspraken, ook in Länner, wo se oorsprünglich nicht verbreidt werden. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropääsch, un besünners Engelsch wuss to ene globale Spraak (''lingua franca'') ran. == Oorindoeuropääsche Spraak un Kultuur == === Oorspraak === De Oorspraak, dat so nöömde [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] (oder „Protoindoeuropääsch“), is döör den Vergliek vun de indoeuropääschen Spraken rekonstrueert. Döör den Vergliek vun allen levigen un uutstorven indoeuropääsche Spraken het een ene grote Tall vun [[Kognaat|Kognaten]] (Wörtels un Stammen), ene gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un ene gemeensame [[Syntax]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Phonologie ==== De Konsonanten hier ünner sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert:<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | [[Labial|Labiaal]] ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Plosiven ! stimmloos | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! stimmhaft | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! aspireert | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Liquifeb | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers het dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed twüschen stimmhafte, aspireerte un stimmlose Plosiven maakt, man eer twüschen stimmloos, [[ejektiv]] un stimmloos aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreders vun de „[[Glottaltheorie]]“, de toeerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslaan wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in een poor Wöör rekonstrueert warrn, de villicht Leenwöör sünd. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokaalsche Varianten vun de Halvvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} In’t Oorindoeuropääsche geev dat een Vöörgang in der Morphologie, de [[Afluud]] nöömt warrt. Bi’n Afluud kann sik de Vokaal binnen enen Woord je na Flekschoonsform ännern. Döör Afluud kann dat sülvige Woord mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogaar ganz aan Vokaal vöörkamen, wo denn een Konsonant syllaabsch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moder ne indoeuropääsche Spraken, to’n Bispeel in der germaansche starke Verben as plattdüütsch ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. De indoeuropääsche Afluud harr fiev Graden : Nullgraad („Ø“) un Vullgraad (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | null | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat Bispeel hierünner wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneet un wo de Reflexen in’t Greeksche utseet: :{| class="wikitable" |- | Afluudgraad | oorindoeuropääsch | greeksch | greeksch (translitereert) | Bedüden |- | e-Graad (Vullgraad) | ph<nowiki>₂</nowiki>-<nowiki>'''</nowiki>tér<nowiki>'''</nowiki>-m̥ | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | langen e-Graad | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en annamen: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. Een Deel Forschers meent op Grundlaag, vun de Genera in’t Hethietsche, dat dat in ene fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geev dree Numeri: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un harrn de [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dorto geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stämm (as in slaawsche Spraken un Greeksch). De Verben wurrn na dree Personen un – as de Substantiven – na dree Numeri böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde themaatsche Konjugatschoon (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Ole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultuur === Dör Rekonstruktschoon vun de Woordschatt vun de Oorspraak kriggt een ook war över de Kultuur vun de Oorindoeuropäers to weten. Dat givt hunnerde Wöör, de in de meisten oder den gröttsten Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Meed“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Koorn (as Garsten, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „seien“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Sweerd“ * *''lonkos'' „Bagen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Arm“ un „Boomrind“ (Bork) höört aaor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op ene Kultuur, de as Harders leven dee, un de ook eenfache Bueree kern. Se harrn Peer un bruken Wagens mit Räder för den [[Verkehr|Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ook anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sotschale Brüük un poeetsche [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers harrn waarschienlich merere Gödder, daarmang enen männlichen Himmelgodd *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leevt wieder in: Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́,'' Greeksch ''Zeùs patēr,'' Latiendch ''Jupiter'' un Oorgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den noordschen Godd [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peer spelen ene wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religioonsforscher [[Georges Dumézil]] meen, dat dat ene dreeledige Sellschop (Preesters, Kriegers, Arbeiders) geev. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansehn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indoeuropääsche Spraken|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfort, 1999 (chronoloogsche Grafik, hoogdüütsch) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument, hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB, hoogdüütsch) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] (hoogdüütsch) * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos vun de [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Chöttingen]] to de [[Grammatik]] vun ole indoeuropääsche Spraken (engelsch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bänn. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Ruutgevers: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reeg&nbsp;1, Lehr- und Handbücher. Winter, [[Heidelbarg]] 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Oplaag Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., heel nee bearbeidt Oplaag. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5.&nbsp;Oplaag. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, [[Heidelbarg]] 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelsch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band&nbsp;2, Nr.&nbsp;2, 2008, S.&nbsp;154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Ruutgevers): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S.&nbsp;17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat vun [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] un [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S.&nbsp;1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band&nbsp;5, Nr.&nbsp;1 (spring 1977), S.&nbsp;55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unverännert Nadruck vun de ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7.&nbsp;Reeg, Historische und philosophische Abteilung, Band&nbsp;IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgevers): ''Germanen und Indogermanen,'' Band&nbsp;2, S.&nbsp;45–95. [[Heidelbarg]] 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S.&nbsp;1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' [[Chöttingen]] 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgever): ''Germanen und Indogermanen,'' 2.&nbsp;Band, S.&nbsp;171–181. [[Heidelbarg]] 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S.&nbsp;301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft&nbsp;1, 2015, S.&nbsp;199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, [[München|Mönken]] 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6., Archäoloogsch Instituut vun de Ungaarsche Academie vun de Wetenschoppen un dat Spraakwetenschopliche Instituut vun de Universität Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (ook as Book). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Ruutgevers): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2.&nbsp;Oplaag. University Press, Cambridge 1995 (1.&nbsp;Oplaag 1987), <nowiki/>ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>à * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), S.&nbsp;185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: ''Varia neolithica III'', 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschopliche Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Oplaag. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] h29gvpr1dkpcxhev1e1lsefgbprdpz6 1062552 1062551 2026-04-19T18:20:28Z Flaverius 21322 1062552 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun dat[[oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]], eine [[Rekonstruktschoon (Spraakwetenschop)|rekonstrueerte]] Spraak af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, ook den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt warrn, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd de öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al fröh kemen vele [[Iraansche Spraken|iraansche]] Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat [[Plattdüütsch|plattdüütsche]] „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Bild:Balto-Slavic.svg|duum|Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön)]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche [[Ooldprüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is dat [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], dat in dat 9. Jaarhunnerd in de [[Glagolitsche Schrift|glagolietsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ook wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Bild:Germanic-speaking areas in Europe.png|duum|Germaansche Spraken in Europa vundaag]] De [[Germaansche Spraken|germaanschen Spraken]] ümfaat de [[Westgermaansche Spraken|westgermaanschen]] Spraken as [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]], [[Plattdüütsch]], [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un [[Freesche Spraken|Freesch]], de [[Noordgermaansche Spraken|noordgermaansche]] Spraken, de uut’n [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]] ranwussen, so as [[Ieslannsche Spraak|Ieslandsch]], [[Norweegsche Spraak|Norweegsch]], [[Däänsche Spraak|Däänsch]], [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]] un [[Färöösche Spraak|Färöösch]], un de uutstorven [[Oostgermaansche Spraken|oostgermaanschen]] Spraken, vun de wi bloots dat [[Gootsche Spraak|Gootsche]] in längeren Texten överlevert hebbt. Kennteken för’t Germaansche is de [[Eerste germaansche Luudwannel|germaansche Luudwannel]], de dat oorindoeuropääsche Konsonatensysteem verschaven het.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakrebeed warrt in dat süüdliche [[Skandinavien]] un vun de [[Polen|poolsche]] un [[Düütschland|düütsche]] [[Oostsee]]küst bet an de freesche un nederlandsche [[Noordsee]]küst vermoodt.<ref>Ekkehard Konig, Johan van der Auwera:''The Germanic Languages''. Routledge 1994.</ref> ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut de [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Doorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Ooldmakedoonsche Spraak|Ooldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] wurr in [[Lüttasien]] snackt un warrt as enen egenstännigenTelgen vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken,<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> oder as ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche ist, anseen.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un sik as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ook verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latinsche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]], [[Osksche Spraak|Osksch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]], un de Süsterspraak vun dat Latiensche, [[Faliskische Spraak|Faliskisch]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Oskisch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latinlensche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to oskisch-umbersch ''pis'' passt. Osksch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Osksch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kenntekent vun’t Latinsche. Osksch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbredd. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Bild:Map of Attested and Hypothetical Old Indo-Iranian Dialects.png|duum|Dat Rebeed vun de verscheden indoiraanaschen Spraken ]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristaansche Spraken|nuristaanschen Spraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i a u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galizien (Spanien)|Galizien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Britannsche Spraken|britannschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de goideelschen Spraken mit Keltibeersche to dat q-Keltsche tohoop, ümdat se dat {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen dat p-keltsche Britannsch un dat Gallsche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmer- oder Korpussspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „[[Trümmerspraak|Trümmerspraken]]“ oder „Korpusspraken“. Dat sünd Sprake, de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt: * [[Illyrsche Spraak|Illyrsch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaansche) * [[Lusitaansche Spraak|Lusitaansch]] † (villicht keltsch oder neeg mit’n Keltschen verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht neeg bi’t Greeksche) * [[Messaapsche Spraak|Messaapsch]] † (villicht mit’t Illyrsche verwandt) * [[Phrygsche Spraak|Phrygsch]] † (wiest Gemeensaamkeiden mit Greeksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikuulsche Spraak|Sikuulsch]] † (villicht itaalsch) * [[Thraksche Spraak|Thraksch]] † (mit Dialekten as Daaksch, Geetsch, Moesisch) * [[Veneetsche Spraak|Veneetsch]] † (villicht to de itaalschen Spraken tohöörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Historie vun’n Ünnersöök == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr toeerst 1786 vun Sir [[William Jones]] vöörslaa . As een vun de eersten Europäers harr he [[Sanskrit]], de klassische Spraak vun de Inder, leert so dat em de Gemeensaamkeiden in de Grammatik un de Woordschatt twüschen disse Spraak un Greeksch un Latiensch opfullen.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''{{lang|da|Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse}}'', wo he in wies, dat de noordschen Spraken mit Greeksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik de Verwantschop vun Wöör dör regelmatige [[Luudgesetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudwann]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Jaar later keem [[Franz Bopp]] sien Wark ''{{lang|der|Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache}}''. So wurr klaar, dat Indsch, Greeksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr boold as ''indogermaansch'' (vörslaan vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropääsch'' (vörslaan vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na eer twee Randrebeden nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westliche keltisch noch nich as indoeuropääsch bekannt weer).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> De eerste Naam is op Hoogdütsch noch jümmers begäng (''indogermanisch''), man in anner Spraken het sik de twede Form döörsett. Dat Woord ''arisch'' weer egens de Egennaam vun de Inder un Iraner, üm dat to Anfang dacht wirr, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' veelfach as Synonym för ''indoeuropääsch'' bruukt, ook noch, as al bekannt harr, dat Sanskrit bloots een Telgen vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Jaarhunnerd wurr de Spraakfamilie wieder utbreed, as dat klaar wurr, dat de uutstorven Spraak Hethietsch, dat in Lüttasien un in den Negen Oosten in bibelsche Tieden snackt wurr, ook en indoeuropääsch Spraak is. Later funn man ole buddhistiche Texten uut dat zentralasiaatche Tarimbeken nöördlich vun de Gobiwööst, schreven in de bet daarhen unbekannte Spraak Tochaarsch, wat ook as Deel vun de Spraakfamilie ruutstell.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref> === Laryngaaltheorie === En groten Schridd in dat Verständnis vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he seeg, dat Ünnerscheden in de Vokalen twüschen de indoeuropääschen Spraken verklaart warrn köönt, wenn een annimmt, dat disse Ünnerscheden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verswunnen sünd, man de Vokalen tovöör un achteran op verschedene Wies beinflood hebbt. Saussure sloog vöör, dat de Oorspraak twee „sonantsche Koeffizienten“ harr, de Vokalen na ''a'' oder ''o'' verfärbt hebbt. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten dree verschedene [[Laryngaal]]-Phonemen weren (Luden, de in de Keel maakt warrt), de de Ünnerscheden in de Vokaalen utlööst hebbt, eerdat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst ümstreden, üm dat’t keen direkten Bewies för de Existenz vun disse hypotheetschen Laryngalen geev, man mit de Tied wurr se allgemeen Konsens, besünners as sik wies, dat in dat Hethietsche Laryngaalluden vörkaamt, so as de Theorie der vöruutseggt harr<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik enig, dat dat dree Laryngalen geev, ook wenn en poor veer anneemt: {| |*''h₁'' |farvt een ''e'' ümto nich |- |*''h₂'' |farvt een ''e'' ümto to ''a'' |- |*''h₃'' |farvt een ''e'' ümto to ''o'' |} In de moderne indoeuropääschen Spraken het de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stünn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europääsche Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indogermanistim as *''ə'' rekonstrueert. In’t Greeksche warrt de vokaliseerte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', je na Laryngaal * Wenn de Laryngaal twüschen enen Vokaal un en Konsonant stünn, verswunn he un de Vokaal wurr langt un villicht döör de Laryngaal verfarvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Diskuschoon üm de Oorheimat === [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreden == {{Kiek ook bi|List van indoeuropääsche Spraken}}[[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is de Mehrheidenssprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich un Mehrheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich man Minderheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is Kultuur- oder Tweedsprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is nich wied verbreedt}}]] In’t 21. Jaarhunnerd warrt indoeuropääsche Spraken vun Milliarden Minschen as Moderspraak över all Kontinenten verdeelt snackt.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is de Sprekertalen na mit Afstand de gröttste Spraakfamilie op den Eer. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd tein indoeuropääsch, daarmang [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustaansche Spraak|Hindustaansch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjaabsche Spraak|Pandschaabsch]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerde Millionen Minschen leert indoeuropääsche Spraken ok as Tweed- oder Drüddsprak. Engelsch alleen leert rund 600 Millionen Lüüd.<ref>Ethnologue: English.</ref> Dat grote Rebeed vun disse Spraakfamilie hangt mit verscheden Ümstänn tohoop: de indoeuropääsche Wannern, de Verbreden vun indoeuropääsche Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völkers as de Indoariers, Iraansche Völker, [[Kelten]], [[Greken]], [[Röömsch Riek|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebbt in vele Gegenden fröhere [[vöörindoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Delen vun den [[Nege Oosten|Negen Oosten]] un [[Noordafrika]] sünd man noch [[Semitsche Spraken|semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[kaukasische Spraken]]. In Europa kunnen sik ook nich-indoeuropääsche Spraken as de [[Uralische Spraken|uraalsche Spraken]] (t. B. [[Ungaarsche Spraak|Ungaarsch]], [[Finnsche Spraak|Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]]) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] hollen. Al vör dat Wegen üm de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropääsche Völker kulturell un spraaklich grote Delen vun Europa un Westasien domineert. In de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indoarier al grote Rebeden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitsch, [[Dravidsche Spraken|Dravidsch]], Kaukasisch un Uraalsch bestaan. In de fröhe Neetied wussen de indoeuropääsche Spraken mit europääsche Expanschoon in de Opdeckertied un dat starke Inwanerwassdom op de indsche Subkontinent. Döör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropääsche Spraken ook in [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Vundaag sünd indoeuropääsche Spraken faken Amtsspraken, ook in Länner, wo se oorsprünglich nicht verbreidt werden. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropääsch, un besünners Engelsch wuss to ene globale Spraak (''lingua franca'') ran. == Oorindoeuropääsche Spraak un Kultuur == === Oorspraak === De Oorspraak, dat so nöömde [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] (oder „Protoindoeuropääsch“), is döör den Vergliek vun de indoeuropääschen Spraken rekonstrueert. Döör den Vergliek vun allen levigen un uutstorven indoeuropääsche Spraken het een ene grote Tall vun [[Kognaat|Kognaten]] (Wörtels un Stammen), ene gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un ene gemeensame [[Syntax]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Phonologie ==== De Konsonanten hier ünner sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert:<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | [[Labial|Labiaal]] ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Plosiven ! stimmloos | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! stimmhaft | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! aspireert | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Liquifeb | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers het dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed twüschen stimmhafte, aspireerte un stimmlose Plosiven maakt, man eer twüschen stimmloos, [[ejektiv]] un stimmloos aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreders vun de „[[Glottaltheorie]]“, de toeerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslaan wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in een poor Wöör rekonstrueert warrn, de villicht Leenwöör sünd. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokaalsche Varianten vun de Halvvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} In’t Oorindoeuropääsche geev dat een Vöörgang in der Morphologie, de [[Afluud]] nöömt warrt. Bi’n Afluud kann sik de Vokaal binnen enen Woord je na Flekschoonsform ännern. Döör Afluud kann dat sülvige Woord mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogaar ganz aan Vokaal vöörkamen, wo denn een Konsonant syllaabsch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moder ne indoeuropääsche Spraken, to’n Bispeel in der germaansche starke Verben as plattdüütsch ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. De indoeuropääsche Afluud harr fiev Graden : Nullgraad („Ø“) un Vullgraad (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | null | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat Bispeel hierünner wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneet un wo de Reflexen in’t Greeksche utseet: :{| class="wikitable" |- | Afluudgraad | oorindoeuropääsch | greeksch | greeksch (translitereert) | Bedüden |- | e-Graad (Vullgraad) | ph<nowiki>₂</nowiki>-<nowiki>'''</nowiki>tér<nowiki>'''</nowiki>-m̥ | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | langen e-Graad | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en annamen: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. Een Deel Forschers meent op Grundlaag, vun de Genera in’t Hethietsche, dat dat in ene fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geev dree Numeri: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un harrn de [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dorto geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stämm (as in slaawsche Spraken un Greeksch). De Verben wurrn na dree Personen un – as de Substantiven – na dree Numeri böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde themaatsche Konjugatschoon (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Ole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultuur === Dör Rekonstruktschoon vun de Woordschatt vun de Oorspraak kriggt een ook war över de Kultuur vun de Oorindoeuropäers to weten. Dat givt hunnerde Wöör, de in de meisten oder den gröttsten Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Meed“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Koorn (as Garsten, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „seien“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Sweerd“ * *''lonkos'' „Bagen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Arm“ un „Boomrind“ (Bork) höört aaor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op ene Kultuur, de as Harders leven dee, un de ook eenfache Bueree kern. Se harrn Peer un bruken Wagens mit Räder för den [[Verkehr|Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ook anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sotschale Brüük un poeetsche [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers harrn waarschienlich merere Gödder, daarmang enen männlichen Himmelgodd *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leevt wieder in: Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́,'' Greeksch ''Zeùs patēr,'' Latiendch ''Jupiter'' un Oorgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den noordschen Godd [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peer spelen ene wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religioonsforscher [[Georges Dumézil]] meen, dat dat ene dreeledige Sellschop (Preesters, Kriegers, Arbeiders) geev. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansehn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indoeuropääsche Spraken|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfort, 1999 (chronoloogsche Grafik, hoogdüütsch) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument, hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB, hoogdüütsch) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] (hoogdüütsch) * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos vun de [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Chöttingen]] to de [[Grammatik]] vun ole indoeuropääsche Spraken (engelsch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bänn. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Ruutgevers: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reeg&nbsp;1, Lehr- und Handbücher. Winter, [[Heidelbarg]] 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Oplaag Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., heel nee bearbeidt Oplaag. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5.&nbsp;Oplaag. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, [[Heidelbarg]] 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelsch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band&nbsp;2, Nr.&nbsp;2, 2008, S.&nbsp;154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Ruutgevers): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S.&nbsp;17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat vun [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] un [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S.&nbsp;1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band&nbsp;5, Nr.&nbsp;1 (spring 1977), S.&nbsp;55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unverännert Nadruck vun de ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7.&nbsp;Reeg, Historische und philosophische Abteilung, Band&nbsp;IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgevers): ''Germanen und Indogermanen,'' Band&nbsp;2, S.&nbsp;45–95. [[Heidelbarg]] 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S.&nbsp;1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' [[Chöttingen]] 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgever): ''Germanen und Indogermanen,'' 2.&nbsp;Band, S.&nbsp;171–181. [[Heidelbarg]] 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S.&nbsp;301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft&nbsp;1, 2015, S.&nbsp;199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, [[München|Mönken]] 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6., Archäoloogsch Instituut vun de Ungaarsche Academie vun de Wetenschoppen un dat Spraakwetenschopliche Instituut vun de Universität Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (ook as Book). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Ruutgevers): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2.&nbsp;Oplaag. University Press, Cambridge 1995 (1.&nbsp;Oplaag 1987), <nowiki/>ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>à * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), S.&nbsp;185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: ''Varia neolithica III'', 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschopliche Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Oplaag. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] gi0v5ifh5tu6njhfn6d88mvpgqqvzkh 1062553 1062552 2026-04-19T18:22:51Z Flaverius 21322 1062553 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun dat[[oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]], eine [[Rekonstruktschoon (Spraakwetenschop)|rekonstrueerte]] Spraak af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, ook den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt warrn, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd de öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al fröh kemen vele [[Iraansche Spraken|iraansche]] Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat [[Plattdüütsch|plattdüütsche]] „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Bild:Balto-Slavic.svg|duum|Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön)]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche [[Ooldprüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is dat [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], dat in dat 9. Jaarhunnerd in de [[Glagolitsche Schrift|glagolietsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ook wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Bild:Germanic-speaking areas in Europe.png|duum|Germaansche Spraken in Europa vundaag]] De [[Germaansche Spraken|germaanschen Spraken]] ümfaat de [[Westgermaansche Spraken|westgermaanschen]] Spraken as [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]], [[Plattdüütsch]], [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un [[Freesche Spraken|Freesch]], de [[Noordgermaansche Spraken|noordgermaansche]] Spraken, de uut’n [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]] ranwussen, so as [[Ieslannsche Spraak|Ieslandsch]], [[Norweegsche Spraak|Norweegsch]], [[Däänsche Spraak|Däänsch]], [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]] un [[Färöösche Spraak|Färöösch]], un de uutstorven [[Oostgermaansche Spraken|oostgermaanschen]] Spraken, vun de wi bloots dat [[Gootsche Spraak|Gootsche]] in längeren Texten överlevert hebbt. Kennteken för’t Germaansche is de [[Eerste germaansche Luudwannel|germaansche Luudwannel]], de dat oorindoeuropääsche Konsonatensysteem verschaven het.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakrebeed warrt in dat süüdliche [[Skandinavien]] un vun de [[Polen|poolsche]] un [[Düütschland|düütsche]] [[Oostsee]]küst bet an de freesche un nederlandsche [[Noordsee]]küst vermoodt.<ref>Ekkehard Konig, Johan van der Auwera:''The Germanic Languages''. Routledge 1994.</ref> ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut de [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Doorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Ooldmakedoonsche Spraak|Ooldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] wurr in [[Lüttasien]] snackt un warrt as enen egenstännigenTelgen vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken,<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> oder as ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche ist, anseen.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un sik as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600&nbsp;v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ook verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latiensche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]], [[Osksche Spraak|Osksch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]], un de Süsterspraak vun dat Latiensche dat [[Falisksche Spraak|Falisksche]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Osksch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latiensche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to osksch un umbersch ''pis'' passt. Osksch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Osksch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kennteken vun’t Latiensche. Osksch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbreed. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Bild:Map of Attested and Hypothetical Old Indo-Iranian Dialects.png|duum|Dat Rebeed vun de verscheden indoiraanaschen Spraken ]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristaansche Spraken|nuristaanschen Spraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat de indschen Spraken as [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is, die anatoolschen Spraken uutbenamen, de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000 Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem vereenfacht op bloots dree Vokalen: /i a u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galizien (Spanien)|Galizien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Britannsche Spraken|britannschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de goideelschen Spraken mit Keltibeersche to dat q-Keltsche tohoop, ümdat se dat {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen dat p-keltsche Britannsch un dat Gallsche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmer- oder Korpussspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „[[Trümmerspraak|Trümmerspraken]]“ oder „Korpusspraken“. Dat sünd Sprake, de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt: * [[Illyrsche Spraak|Illyrsch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaansche) * [[Lusitaansche Spraak|Lusitaansch]] † (villicht keltsch oder neeg mit’n Keltschen verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht neeg bi’t Greeksche) * [[Messaapsche Spraak|Messaapsch]] † (villicht mit’t Illyrsche verwandt) * [[Phrygsche Spraak|Phrygsch]] † (wiest Gemeensaamkeiden mit Greeksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikuulsche Spraak|Sikuulsch]] † (villicht itaalsch) * [[Thraksche Spraak|Thraksch]] † (mit Dialekten as Daaksch, Geetsch, Moesisch) * [[Veneetsche Spraak|Veneetsch]] † (villicht to de itaalschen Spraken tohöörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Historie vun’n Ünnersöök == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr toeerst 1786 vun Sir [[William Jones]] vöörslaa . As een vun de eersten Europäers harr he [[Sanskrit]], de klassische Spraak vun de Inder, leert so dat em de Gemeensaamkeiden in de Grammatik un de Woordschatt twüschen disse Spraak un Greeksch un Latiensch opfullen.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''{{lang|da|Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse}}'', wo he in wies, dat de noordschen Spraken mit Greeksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik de Verwantschop vun Wöör dör regelmatige [[Luudgesetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudwann]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Jaar later keem [[Franz Bopp]] sien Wark ''{{lang|der|Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache}}''. So wurr klaar, dat Indsch, Greeksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr boold as ''indogermaansch'' (vörslaan vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropääsch'' (vörslaan vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na eer twee Randrebeden nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westliche keltisch noch nich as indoeuropääsch bekannt weer).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> De eerste Naam is op Hoogdütsch noch jümmers begäng (''indogermanisch''), man in anner Spraken het sik de twede Form döörsett. Dat Woord ''arisch'' weer egens de Egennaam vun de Inder un Iraner, üm dat to Anfang dacht wirr, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' veelfach as Synonym för ''indoeuropääsch'' bruukt, ook noch, as al bekannt harr, dat Sanskrit bloots een Telgen vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Jaarhunnerd wurr de Spraakfamilie wieder utbreed, as dat klaar wurr, dat de uutstorven Spraak Hethietsch, dat in Lüttasien un in den Negen Oosten in bibelsche Tieden snackt wurr, ook en indoeuropääsch Spraak is. Later funn man ole buddhistiche Texten uut dat zentralasiaatche Tarimbeken nöördlich vun de Gobiwööst, schreven in de bet daarhen unbekannte Spraak Tochaarsch, wat ook as Deel vun de Spraakfamilie ruutstell.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref> === Laryngaaltheorie === En groten Schridd in dat Verständnis vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he seeg, dat Ünnerscheden in de Vokalen twüschen de indoeuropääschen Spraken verklaart warrn köönt, wenn een annimmt, dat disse Ünnerscheden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verswunnen sünd, man de Vokalen tovöör un achteran op verschedene Wies beinflood hebbt. Saussure sloog vöör, dat de Oorspraak twee „sonantsche Koeffizienten“ harr, de Vokalen na ''a'' oder ''o'' verfärbt hebbt. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten dree verschedene [[Laryngaal]]-Phonemen weren (Luden, de in de Keel maakt warrt), de de Ünnerscheden in de Vokaalen utlööst hebbt, eerdat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst ümstreden, üm dat’t keen direkten Bewies för de Existenz vun disse hypotheetschen Laryngalen geev, man mit de Tied wurr se allgemeen Konsens, besünners as sik wies, dat in dat Hethietsche Laryngaalluden vörkaamt, so as de Theorie der vöruutseggt harr<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik enig, dat dat dree Laryngalen geev, ook wenn en poor veer anneemt: {| |*''h₁'' |farvt een ''e'' ümto nich |- |*''h₂'' |farvt een ''e'' ümto to ''a'' |- |*''h₃'' |farvt een ''e'' ümto to ''o'' |} In de moderne indoeuropääschen Spraken het de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stünn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europääsche Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indogermanistim as *''ə'' rekonstrueert. In’t Greeksche warrt de vokaliseerte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', je na Laryngaal * Wenn de Laryngaal twüschen enen Vokaal un en Konsonant stünn, verswunn he un de Vokaal wurr langt un villicht döör de Laryngaal verfarvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Diskuschoon üm de Oorheimat === [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreden == {{Kiek ook bi|List van indoeuropääsche Spraken}}[[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is de Mehrheidenssprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich un Mehrheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich man Minderheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is Kultuur- oder Tweedsprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is nich wied verbreedt}}]] In’t 21. Jaarhunnerd warrt indoeuropääsche Spraken vun Milliarden Minschen as Moderspraak över all Kontinenten verdeelt snackt.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is de Sprekertalen na mit Afstand de gröttste Spraakfamilie op den Eer. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd tein indoeuropääsch, daarmang [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustaansche Spraak|Hindustaansch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjaabsche Spraak|Pandschaabsch]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerde Millionen Minschen leert indoeuropääsche Spraken ok as Tweed- oder Drüddsprak. Engelsch alleen leert rund 600 Millionen Lüüd.<ref>Ethnologue: English.</ref> Dat grote Rebeed vun disse Spraakfamilie hangt mit verscheden Ümstänn tohoop: de indoeuropääsche Wannern, de Verbreden vun indoeuropääsche Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völkers as de Indoariers, Iraansche Völker, [[Kelten]], [[Greken]], [[Röömsch Riek|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebbt in vele Gegenden fröhere [[vöörindoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Delen vun den [[Nege Oosten|Negen Oosten]] un [[Noordafrika]] sünd man noch [[Semitsche Spraken|semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[kaukasische Spraken]]. In Europa kunnen sik ook nich-indoeuropääsche Spraken as de [[Uralische Spraken|uraalsche Spraken]] (t. B. [[Ungaarsche Spraak|Ungaarsch]], [[Finnsche Spraak|Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]]) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] hollen. Al vör dat Wegen üm de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropääsche Völker kulturell un spraaklich grote Delen vun Europa un Westasien domineert. In de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indoarier al grote Rebeden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitsch, [[Dravidsche Spraken|Dravidsch]], Kaukasisch un Uraalsch bestaan. In de fröhe Neetied wussen de indoeuropääsche Spraken mit europääsche Expanschoon in de Opdeckertied un dat starke Inwanerwassdom op de indsche Subkontinent. Döör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropääsche Spraken ook in [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Vundaag sünd indoeuropääsche Spraken faken Amtsspraken, ook in Länner, wo se oorsprünglich nicht verbreidt werden. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropääsch, un besünners Engelsch wuss to ene globale Spraak (''lingua franca'') ran. == Oorindoeuropääsche Spraak un Kultuur == === Oorspraak === De Oorspraak, dat so nöömde [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] (oder „Protoindoeuropääsch“), is döör den Vergliek vun de indoeuropääschen Spraken rekonstrueert. Döör den Vergliek vun allen levigen un uutstorven indoeuropääsche Spraken het een ene grote Tall vun [[Kognaat|Kognaten]] (Wörtels un Stammen), ene gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un ene gemeensame [[Syntax]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Phonologie ==== De Konsonanten hier ünner sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert:<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | [[Labial|Labiaal]] ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Plosiven ! stimmloos | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! stimmhaft | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! aspireert | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Liquifeb | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers het dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed twüschen stimmhafte, aspireerte un stimmlose Plosiven maakt, man eer twüschen stimmloos, [[ejektiv]] un stimmloos aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreders vun de „[[Glottaltheorie]]“, de toeerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslaan wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in een poor Wöör rekonstrueert warrn, de villicht Leenwöör sünd. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokaalsche Varianten vun de Halvvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} In’t Oorindoeuropääsche geev dat een Vöörgang in der Morphologie, de [[Afluud]] nöömt warrt. Bi’n Afluud kann sik de Vokaal binnen enen Woord je na Flekschoonsform ännern. Döör Afluud kann dat sülvige Woord mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogaar ganz aan Vokaal vöörkamen, wo denn een Konsonant syllaabsch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moder ne indoeuropääsche Spraken, to’n Bispeel in der germaansche starke Verben as plattdüütsch ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. De indoeuropääsche Afluud harr fiev Graden : Nullgraad („Ø“) un Vullgraad (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | null | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat Bispeel hierünner wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneet un wo de Reflexen in’t Greeksche utseet: :{| class="wikitable" |- | Afluudgraad | oorindoeuropääsch | greeksch | greeksch (translitereert) | Bedüden |- | e-Graad (Vullgraad) | ph<nowiki>₂</nowiki>-<nowiki>'''</nowiki>tér<nowiki>'''</nowiki>-m̥ | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | langen e-Graad | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en annamen: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. Een Deel Forschers meent op Grundlaag, vun de Genera in’t Hethietsche, dat dat in ene fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geev dree Numeri: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un harrn de [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dorto geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stämm (as in slaawsche Spraken un Greeksch). De Verben wurrn na dree Personen un – as de Substantiven – na dree Numeri böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde themaatsche Konjugatschoon (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Ole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultuur === Dör Rekonstruktschoon vun de Woordschatt vun de Oorspraak kriggt een ook war över de Kultuur vun de Oorindoeuropäers to weten. Dat givt hunnerde Wöör, de in de meisten oder den gröttsten Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Meed“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Koorn (as Garsten, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „seien“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Sweerd“ * *''lonkos'' „Bagen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Arm“ un „Boomrind“ (Bork) höört aaor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op ene Kultuur, de as Harders leven dee, un de ook eenfache Bueree kern. Se harrn Peer un bruken Wagens mit Räder för den [[Verkehr|Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ook anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sotschale Brüük un poeetsche [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers harrn waarschienlich merere Gödder, daarmang enen männlichen Himmelgodd *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leevt wieder in: Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́,'' Greeksch ''Zeùs patēr,'' Latiendch ''Jupiter'' un Oorgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den noordschen Godd [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peer spelen ene wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religioonsforscher [[Georges Dumézil]] meen, dat dat ene dreeledige Sellschop (Preesters, Kriegers, Arbeiders) geev. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansehn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indoeuropääsche Spraken|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfort, 1999 (chronoloogsche Grafik, hoogdüütsch) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument, hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB, hoogdüütsch) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] (hoogdüütsch) * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos vun de [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Chöttingen]] to de [[Grammatik]] vun ole indoeuropääsche Spraken (engelsch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bänn. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Ruutgevers: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reeg&nbsp;1, Lehr- und Handbücher. Winter, [[Heidelbarg]] 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Oplaag Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., heel nee bearbeidt Oplaag. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5.&nbsp;Oplaag. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, [[Heidelbarg]] 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelsch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band&nbsp;2, Nr.&nbsp;2, 2008, S.&nbsp;154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Ruutgevers): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S.&nbsp;17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat vun [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] un [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S.&nbsp;1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band&nbsp;5, Nr.&nbsp;1 (spring 1977), S.&nbsp;55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unverännert Nadruck vun de ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7.&nbsp;Reeg, Historische und philosophische Abteilung, Band&nbsp;IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgevers): ''Germanen und Indogermanen,'' Band&nbsp;2, S.&nbsp;45–95. [[Heidelbarg]] 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S.&nbsp;1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' [[Chöttingen]] 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgever): ''Germanen und Indogermanen,'' 2.&nbsp;Band, S.&nbsp;171–181. [[Heidelbarg]] 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S.&nbsp;301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft&nbsp;1, 2015, S.&nbsp;199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, [[München|Mönken]] 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6., Archäoloogsch Instituut vun de Ungaarsche Academie vun de Wetenschoppen un dat Spraakwetenschopliche Instituut vun de Universität Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (ook as Book). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Ruutgevers): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2.&nbsp;Oplaag. University Press, Cambridge 1995 (1.&nbsp;Oplaag 1987), <nowiki/>ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>à * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), S.&nbsp;185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: ''Varia neolithica III'', 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschopliche Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Oplaag. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] hqyr7upbwzfjigkwjtvjb6s6exxiqig 1062554 1062553 2026-04-19T18:25:03Z Flaverius 21322 1062554 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraakfamilie |Koort= |Spraak=Indoeuropääsch |Tied= |Länner=[[Europa]], [[Eurasien]], [[Süüdasien]], vundaag ook weltwied |Spreker=~3,4&nbsp;Mrd. |Klassifikatschoon=Primäre Spraakfamilie |KSpraak= |Oorspraak=[[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] |Ünnergruppen= [[Albaansche Spraak|Albaansch]]<br/> [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsch]]<br/> [[Armeensche Sprake|Armeensch]]<br/> [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]]<br/> [[Germaansche Spraken|Germaansch]]<br/> [[Greeksche Spraak|Greeksch]] <br/> [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]<br/> [[Itaalsche Spraken|Itaalsch]]<br/> [[Keltsche Spraken|Keltsch]]<br/> [[Tochaarsche Spraak|Tochaarsch]] |ISO1= |ISO2= |ISO2B= |ISO2T= |ISO3= |ISO5=ine |KeineAutoSprachzeile=Ja}} [[Bild:Indo-European_branches_map.png|duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFD800|[[Greeksche Spraak|Greeksch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#7F6A00|[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] (mit [[Romaansche Spraken|Romaansch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00269F|[[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAA00|[[Keltsche Spraken|Keltsch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#CD0000|[[Germaansche Spraken|Germaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#57007F|[[Armeensche Spraak|Armeensch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#4CC200|[[Baltoslaavsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Baltsche Spraken|Baltsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#007F0E|[[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ([[Slaawsche Spraken|Slaawsch]])}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#00D4FF|[[Albaansche Spraak|Albaansch]]}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#A3A3A3|nich-indoeuropääsche Spraak}}]] De '''indoeuropääschen''' oder '''indogermaanschen Spraken''' sünd ene grote [[Spraakfamilie]], de oorsprünglich in grote Deelen vun [[Europa]], in’n nöördlichen Deel vun’n [[Indsche Subkontinent|indsche Subkontinent]] un in’t [[Iraansch Hoogland|iraansche Hoogland]] snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4&nbsp;Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer. De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd [[Germaansche Spraken|Germaansch]], [[Romaansche Spraken|Romaansch]] (Itaalsch), [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]], [[Indoiraansche Spraken|Indoiraansch]], [[Keltsche Spraken|Keltsch]], [[Greeksche Spraak|Greeksch]], [[Armeensche Sprake|Armeensch]] un [[Albaansche Spraak|Albaansch]]. Uutstorven Telgen sünd dat [[Anatoolsche Spraken|Anatoolsche]] un [[Tochaarsche Spraken|Tochaarsche]]. Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun dat[[oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]], eine [[Rekonstruktschoon (Spraakwetenschop)|rekonstrueerte]] Spraak af, de sachtens üm 3000–1200&nbsp;v. Chr. tiedens de [[Jungsteentied]] un fröhe [[Bronzetiet|Bronztied]] in de [[indoeuropääsche Oorheimat]] – woll in de [[Stepp]] vun de hüdige [[Ukraine]] und dat süüdliche [[Russland]] – snackt wurr. In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in [[Europa]], [[Lüttasien]], [[Zentraalasien]] un [[Süüdasien]] uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Russische Spraak|Russisch]] un [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den [[Kolonialismus]] weltwied uutbreedt. De [[Indogermanistik]] is de Disziplin vun de [[Spraakwetenschop]], de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de [[komparative Methood]] uutsunnen het, ook den Grundsteen för de [[histoorsche Spraakwetenschop]] allgemeen leggt. == Telgen == === Albaansch === [[Bild:Albanian dialects.svg|duum|De alabaanschen Dialekten]] De [[albaansche Spraak]] is tohoop mit [[Greeksche Spraak|Greeksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert [[Illyrsche Spraken|illyrschen Spraken]] af, de in de [[Antike]] op’n [[Westbalkan]] snackt worrn sünd.<ref>''Comparative Studies on Albanian'' , 2007.</ref> Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt warrn, man ook nich as richtig anseggt warrn.<ref>Matthew Cowan Curtis: ''Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence''. S. 18 .</ref> De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche [[Gheg]] un dat süüdliche [[Tosk]] indeelt. [[Arbëresh]] warrt op dat [[Italien|italieensch]] Halveiland un [[Arvanitika]] in [[Grekenland]] snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15.&nbsp;Jhd. Naverspraken as [[Latiensche Spraak|Latiensch]], Greeksch, [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]] hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.<ref>Beekes 1998, S. 25.</ref> === Anatoolsch === [[Datei:Anatolian Languages in 2nd millennium BC.jpg|thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend&nbsp;v. Chr.]] De uutstorven [[Anatoolsche Spraken|anatoolschen Spraken]] sünd de öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun [[Kleitafel|Kleitafels]], de in [[Kielschrift]] schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in [[Luuwsche Hieroglyphen|luuwschen Hieroglyphen]]. De Spraken wurrn in [[Lüttasien]] in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd [[Hethietsche Spraak|Hethietsch]] un [[Luuwsche Spraak|Luuwsch]] överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as [[Palaasche Spraak|Palaasch]], [[Lyksche Spraak|Lyksch]], [[Karsche Spraak|Karsch]] un [[Lydsche Spraak|Lydsch]]. Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de [[Indogermanisitk]], üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de [[Laryngaaltheorie|Laryngalen]] beholen het.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 28–31.</ref> === Armeensch === De [[Armeensche Sprake|armeensche]] Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al fröh kemen vele [[Iraansche Spraken|iraansche]] Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.<ref>Beekes 1998:20</ref> To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee ''erku'' even so as dat [[Plattdüütsch|plattdüütsche]] „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche ''*dwō'' af.<ref>Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.</ref><ref>DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49</ref> === Baltoslaawsch === [[Bild:Balto-Slavic.svg|duum|Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön)]] [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] ümfaat de [[slaawsche Spraken]], daarmang Spraken as [[Russische Spraak|Russisch]], [[Poolsche Spraak|Poolsch]], [[Tschechsche Spraak|Tschechsch]], [[Bulgaarsche Spraak|Bulgaarsch]], [[Serbokroaatsche Spraak|Serbokroaatsch]], un de [[Baltsche Spraken|baltschen Spraken]], so as dat [[Oostbaltsche Spraken|oostbaltsche]] [[Litausche Spraak|Litausch]] un [[Lettsche Spraak|Lettsch]] un de uutstorven [[Westbaltsche Spraken|westbaltschen]] Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche [[Ooldprüßische Spraak|Ooldprüßisch]] gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is dat [[Ooldkarkenslaawsche Spraak|Ooldkarkenslaawsch]], dat in dat 9. Jaarhunnerd in de [[Glagolitsche Schrift|glagolietsche]] Schrift daalschreven wurr.<ref>Beekes 1995, S. 22–23.</ref><ref>R. Sussex, P. Cubberley: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, 2006.</ref> Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: [[Süüdslaawsche Spraken|Süüdslaawsch]] (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, [[Makedoonsche Spraak|Makedoonsch]], [[Sloweensche Spraak|Sloweensch]]), [[Westslaavske Sproken|Westslaawsch]] ([[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], Poolsch, Tschechsch, [[Slowaaksche Spraak|Slowaaksch]]) un Oostslaawsch (Russisch, [[Ukrainsche Spraak|Ukrainisch]] un [[Wittrussische Spraak|Wittrussisch]]). De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen [[Kasus]] un ook den [[Dual]], ook wenn dat [[Genus (Grammatik)|Genussysteem]] in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op [[maskulin]] un [[feminin]] (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat [[Neutrum]] bleven).<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.</ref> === Germaansch === [[Bild:Germanic-speaking areas in Europe.png|duum|Germaansche Spraken in Europa vundaag]] De [[Germaansche Spraken|germaanschen Spraken]] ümfaat de [[Westgermaansche Spraken|westgermaanschen]] Spraken as [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]], [[Plattdüütsch]], [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un [[Freesche Spraken|Freesch]], de [[Noordgermaansche Spraken|noordgermaansche]] Spraken, de uut’n [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]] ranwussen, so as [[Ieslannsche Spraak|Ieslandsch]], [[Norweegsche Spraak|Norweegsch]], [[Däänsche Spraak|Däänsch]], [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]] un [[Färöösche Spraak|Färöösch]], un de uutstorven [[Oostgermaansche Spraken|oostgermaanschen]] Spraken, vun de wi bloots dat [[Gootsche Spraak|Gootsche]] in längeren Texten överlevert hebbt. Kennteken för’t Germaansche is de [[Eerste germaansche Luudwannel|germaansche Luudwannel]], de dat oorindoeuropääsche Konsonatensysteem verschaven het.<ref>Beekes 1995, S. 27–29.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 19–23.</ref> Dat oorgermaansche Spraakrebeed warrt in dat süüdliche [[Skandinavien]] un vun de [[Polen|poolsche]] un [[Düütschland|düütsche]] [[Oostsee]]küst bet an de freesche un nederlandsche [[Noordsee]]küst vermoodt.<ref>Ekkehard Konig, Johan van der Auwera:''The Germanic Languages''. Routledge 1994.</ref> ===Greeksch=== [[Datei:AncientGreekDialects (Woodard) en.svg|thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun [[Lüttasien]] snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat [[Törksche Spraak|Törksche]] verdrängt wurr]] De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut de [[greeksche Spraak]] un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt [[Äoolsch]], [[Ioonsch]] un [[Doorsch]], un bavento dat [[Mykeensche Spraak|Mykeensche]] un [[Ooldmakedoonsche Spraak|Ooldmakedoonsche]]. Dat [[Phrygsche Spraak|Phrygsche]] wurr in [[Lüttasien]] snackt un warrt as enen egenstännigenTelgen vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken,<ref>Beekes 1995, S. 22.</ref> oder as ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche ist, anseen.<ref>Roger D. Woodard: ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.</ref> Mykeensch, dat op [[Kreta]] in de [[Minoers|minoosche]] Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de [[Linear B]]-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.<ref>Beekes 1995, S. 23–24.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 27–28.</ref> Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de [[Koiné]], ranwussen is un sik as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het. === Itaalsch === [[Datei:Iron Age Italy.png|thumb|De Spraken Italien üm 600&nbsp;v. Chr. De [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]] weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom ([[Latium]]) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche [[Etrusksche Spraak|Etrusksch]] snackt, un ook verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latiensche verdrängt]] De [[Itaalsche Spraken|itaalschen Spraken]] ümfaat de hele [[Romaansche Spraken|romaansche]] Spraakfamilie, de uut dat [[Latiensche Spraak|Latiensche]] ranwussen sünd un vundaag Spraken as [[Italieensche Spraak|Italieensch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Rumäänsche Spraak|Rumäänsch]] oder [[Rätoromaansch]] ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de [[Sabellsche Spraken|sabellschen Spraken]], [[Osksche Spraak|Osksch]] un [[Umbrische Spraak|Umbersch]], un de Süsterspraak vun dat Latiensche dat [[Falisksche Spraak|Falisksche]].<ref>Beekes 1995, S. 25–26.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 18–19.</ref> Osksch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latiensche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k{{IPA|ʷ}}/ het, so dat latiensch ''quis'' „wokeen“ to osksch un umbersch ''pis'' passt. Osksch harr daarto de Luud /z/ ([[Stimmhaften alveolaren Sibilant|stimmhafte alveolare Sibilant]]) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Osksch-Umbersch harr ook en anner [[Flekschoon|Flekschoonssysteem]] un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kennteken vun’t Latiensche. Osksch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat [[Röömsch Riek|Röömsche Riek]] uutbreed. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.<ref>Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): ''The Ancient Languages of Europe''. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.</ref> En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen [[Italokeltsche Spraken|italokeltschen]] Telgen tohoopfaat. === Indoiraansch === [[Bild:Map of Attested and Hypothetical Old Indo-Iranian Dialects.png|duum|Dat Rebeed vun de verscheden indoiraanaschen Spraken ]] De [[Indoiraansche Spraken|indoiraanschen Spraken]] sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de [[Indo-arische Spraken|indo-arischen Spraken]], de [[Iraansche Spraken|iraanschen Spraken]] un de [[Nuristaansche Spraken|nuristaanschen Spraken]]. De indo-arischen Spraken ümfaat dat klassische indsche [[Sanskrit]], de moderne noordindischen Spraken as [[Hindi]] un [[Urdu]], [[Marathi]], [[Gujarati]] un [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat [[Veedsch Sanskrit|veedsche Sanskrit]], in dat üm 1000 v. Chr. de [[Vedas]] affaat worden sünd, is – de anatoolschen Spraken uutbenamen – de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 32–35.</ref> De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as [[Persische Spraak|Persisch]], [[Kurdsche Spraken|Kurdsch]], [[Paschtuunsche Spraak|Paschtuunsch]] un [[Osseetsche Spraak|Osseetsch]]. [[Avestsche Spraak|Avestsch]] is ene klassische iraansche Spraak, de uut [[Zoroastrismus|zoroastersche]] religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd&nbsp;n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de [[Iesentiet|Iesentied]] wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de [[Meder]] un [[Skythen]] snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in [[Pakistan]] un [[Afghanistan]] vun rund 130.000&nbsp;Minschen snackt.<ref>Elena Efimovna Kuzʹmina: ''The Origin of the Indo-Iranians''. BRILL, 2007.</ref> De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem op bloots dree Vokalen vereenfacht: /i a u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ''ārya'' „[[Arier]]“. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in [[Rassismus|rassistsche]] Ideologien as dat [[Natschonaalsotschalismus|natschonaalsotschalistsche]] Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.<ref>Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: ''Language History, Language Change, and Language Relationship''. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.</ref> === Keltsch === [[File:Celts in Europe.png|300px|thumb|right|Histoorsch Rebeed vun keltsche Völker: <br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff43|TEXT=Karnrebeed vun de keltsche Hallstattkultuur, 600 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#97ffb6|TEXT=Maximaal keltsch Rebeed üm 275 v. Chr.}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d2ffd2|TEXT=Lusitaansch Rebeed op dat ibeersche Halveiland (unklaar of keltsch)}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#27c600|TEXT=De söss keltische Natschonen in de fröhe Neetied}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1a8000|TEXT=keltsch Spraakrebeed vundaag}} ]] De [[Keltsche Spraken|keltschen Spraken]] wurrn in de [[Prähistorie|Oor]]- un [[Fröhgeschicht]] bet un in de [[Antike]] in grote Delen vun [[Middeleuropa]] snackt. Dat oorkeltsche Spraakrebeed weer villicht de middeleuropääsche [[Hallstattkulturen|Hallstattkultuur]]. Vun daar bredden de Kelten sik na Westen to uut, na [[Spanien]] ([[Keltiberer]]s), [[Frankriek]] ([[Gallier]]s) un de [[Grootbritannien|britischen Eilannen]] ([[Britonnen]]). Keltsche Sedlers weren wied verbreedt un hebbt ook Regionen as [[Galizien (Spanien)|Galizien]] op dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]] eren Naam geven. De [[Galater]]s, de in den [[Breev an de Galater]] in [[Bibel]] staat, weren Kelten, de bet na [[Lüttasien|Anatolien]] wannern. Vundaag warrt keltsche Spraken bloots noch vun wenigen Minschen in [[Irland]], [[Schottland]], [[Wales]] un in de [[Bretagne]] in Frankriek snackt. De Familie warrt faken in twee Gruppen indeelt: Dat [[Eilandkeltsche Spraken|Eilandkeltsch]], daarmang de [[Goideelsche Spraken|goideelschen Spraken]] ([[Irisch Spraak|Iersch]], [[Schottsch-gäälsche Spraak|Schottsch]] un [[Manx]]) un de [[Britannsche Spraken|britannschen Spraken]] ([[Walisische Spraak|Walisisch]], [[Koornsche Spraak|Kornsch]] un [[Bretoonsche Spraak|Bretoonsch]]) un dat Fastlandkeltsche, wat op’t laatst in’t fröhe Middelöller uutstorven is, mit Spraken as [[Gallsche Spraak|Gallsch]] (inst in Frankriek snackt), [[Lepontsche Spraak|Lepontsch]] (inst in Noorditalien snackt), [[Keltibeersche Spraak|Keltibeersch]] (inst in Spanien un Portugal snackt) un [[Galatsche Spraak|Galatsch]] (inst in de Törkie snackt).<ref>Beekes 1995, S. 26–27.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 15–17.</ref><ref>Martin Ball, Nicole Muller: ''The Celtic Languages''. Routledge, 2012.</ref> Een anner Klassifikatschoon maakt enen Ünnerscheed twüschen „p-keltsch“ un „q-keltsch“, alldaarna, of de Spraken dat oorindoeuropääsche Phoneem {{IPA|*kʷ}} behollt oder to /p/ wannelt hebbt. In disse Klassifikatschoon fallt de goideelschen Spraken mit Keltibeersche to dat q-Keltsche tohoop, ümdat se dat {{IPA|*kʷ}} behollen het, wogegen dat p-keltsche Britannsch un dat Gallsche /p/ hebbt.<ref name=Celtic/> === Tocharsch === De uutstorven [[Tocharsche Spraken|tocharsche]] Telgen is in twee Spraakvarietäten överlevert: [[Tocharsch A]] un [[Tocharsch B]]. De Spraken sünd in buddhistschen Schriften uut dat Tarimbeken nableven, wat vundaag in de westchineesche Provint Xinjiang liggt, un stammt uut dat 6.&nbsp;–7.&nbsp;Jhd.<ref>James P. Mallory, Douglas Q. Adams: ''The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World'', S.&nbsp;35.</ref> === Trümmer- oder Korpussspraken === To de baven optellt Telgen kaamt ook ene Tall antike „[[Trümmerspraak|Trümmerspraken]]“ oder „Korpusspraken“. Dat sünd Sprake, de bloot stückwies överlevert sünd, so dat se na dat Materiaal as indoeuropääsch klasifizeert warrn köönt, de Stand binnen de indoeuropääsche Spraakfamilie avers unseker blivt: * [[Illyrsche Spraak|Illyrsch]] † (villicht de Vöörstufe vun dat Albaansche) * [[Lusitaansche Spraak|Lusitaansch]] † (villicht keltsch oder neeg mit’n Keltschen verwandt) * [[Makedonische Spraak|Makedonisch]] † (villicht neeg bi’t Greeksche) * [[Messaapsche Spraak|Messaapsch]] † (villicht mit’t Illyrsche verwandt) * [[Phrygsche Spraak|Phrygsch]] † (wiest Gemeensaamkeiden mit Greeksch un Armeensch)<ref>Benjamin W. Fortson: ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. 2. Oplaag. Blackwell, Malden/Oxford/Victoria 2010, S. 461 f.</ref> * [[Sikuulsche Spraak|Sikuulsch]] † (villicht itaalsch) * [[Thraksche Spraak|Thraksch]] † (mit Dialekten as Daaksch, Geetsch, Moesisch) * [[Veneetsche Spraak|Veneetsch]] † (villicht to de itaalschen Spraken tohöörig) == Klassifikatschoon == === Interne Klassifikatschoon === Fachlüüd hebbt jümmers wedder vöörslaan, dat bestimmte Telgen vun de indoeuropääschen Spraken enger mit eenanner verwandt sünd. Daarto tellt [[Italokeltsche Spraken|Italokeltsch]], [[Greeksch-Armeensch]], [[Gräkoarisch]] oder Greeksch-Armeensch-Arisch un Balto-Slawo-Germaansch. In Ünner­scheed to de tein traditschonellen Telgen sünd disse all mehr oder minner umstrieden.<ref>J. P. Mallory, D. Q. Adams: ''Encyclopedia of Indo-European Culture''. Fitzroy Dearborn, London 1997.</ref> De italokeltsche Ünnergrupp wurr lange Tied as relativ seker bekeken un vun [[Antoine Meillet]] sogaar as sekerer as Baltoslaawsch anseen. As Argumenten för dat Italokeltsche gellt dat Genitiv-Suffix ''-ī'', dat Superlativsuffix ''-m̥mo'', de Liddeannel vun /p/ to /kʷ/ vöör enen anner /kʷ/ in dat sülve Woord (as in ''penkʷe'' > ''*kʷenkʷe'' > Latiensch {{lang|la|quīnque}}, Ooldiersch {{lang|sga|cóic}}) un dat Konjunktivmorpheem ''-ā-''. Disse Bewiesen sünd later vun [[Calvert Watkins]] kritiseert worrn, wogegen Michael Weiss för de Ünnergrupp argumenteert hett.<ref>Calvert Watkins: „Italo-Celtic revisited“. In: ''Ancient Indo-European dialects''. University of California Press, Berkeley 1966, S. 29–50.</ref><ref>Michael Weiss: „Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic“. In: ''Proceedings of the 23rd annual UCLA Indo-European Conference''. Hempen, Bremen 2012, S. 151–173.</ref> Bewiesen för en Verwantschop twüschen Greeksch un Armeensch sünd de regelmatige Resultate vun den tweden [[Laryngaaltheorue|Laryngaal]] to ''a'' an’n Anfang vun Wöör un ook Woordformen för „Fru“ un „Schaap“.<ref>James Greppin: Review of ''The linguistic relationship between Armenian and Greek''. In: ''Language'' 72/4, 1996, S. 804–807.</ref> Greeksch un Indoiraansch deelt Innovatschonen vör allem in de Verbmorphologie un in Munstern vun de Nominaalderivatschoo <ref>Wolfram Euler: ''Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen''. Innsbruck 1979.</ref> Ook ene Verwantschopp twüschen Phrygsch un Greeksch, un twüschen Thraaksch un Armeensch sünd vöörslaan worrn.<ref>Colin Renfrew: ''Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins''. London 1987.</ref> Gemeensame Kennteken as de [[Aorist]] mit de perfektsche Aktivpartikel -s, dat an den Stamm bunnen is, verbindt disse Grupp neger mit de anatolischen Spraken un Tocharsch. Gemeensame Kennteken mit Baltoslaavsch köönt daargegen op later Kontakten torügggahn. De [[Indohethietsch]]e Hypothees seggt, dat de indoeuropääsche Spraakfamilie ut twee Höövdtelgen besteit: een mit de anatoolschen Spraken un een anner mit all anner indoeuropääsche Spraken. Ünnerscheeden twüschen Anatoolsch un de annern Telgen (as dat Genus- oder Verbsysteem) warrt deels as archaische Resten oder as Innovatschonen dör lang Isolatschoon düüdt. För disse Hypothees warrt as Argumenten, de gemeensame Indoeuropääsche Woortschatt üm den Bueree, un dat Bibeholen vun de Laryngalen anföhrt. In’t Geheel warrt disse Hypothees aver meist as överbewertet ansahn. En anner Ansicht seggt, dat de anatoolsche Telg sik nich as eerste, man bummelig to de sülve Tied as Indoiraansch oder sogor later as Greeksch oder Armeensch afspleten hett. En drüdde Ansicht – besünners in de franzöösche School – seggt, dat Gemeensaamkeiden in nich-[[satem]]-Spraken dör de Rabdlaag un dat fröhe Afspleten verklaart warrn köönt. Hans J. Holm kümmt op Grund vun lexikaalsche Berekebs to ern Bild, dat de allgemeene wetenschopliche Meinung ünnerstütt un de Indohethietsche Hypothees wedderlegt.<ref>Hans J. Holm: „The distribution of data in word lists and its impact on the subgrouping of languages“. 2008, S. 629–636.</ref> === Externe Verwantschop === Dat Indoeuropääsche is ene primäre Spraakfamilie, för de kene wiedere Verwandtschop mit ene anner Spraakfamilie nawiest warrn kann. Sied den Anfang vun de Indogermanistik geev man dat Versöök de indoeuropääschen Spraken mit anner Spraken oder Spraakfamilien to verbinnen. Kene Theorie is vundaag allgemeen akzepteert un de meiste Facklüüd in de indoeuropääsche Spraakwetenschop sünd skeptisch gegenöver disse Vörslääg.<ref name=Kallio2018>Petri Kallio, Jorma Koivulehto: „More remote relationships of Proto-Indo-European“. In: Jared Klein, Brian Joseph, Matthias Fritz (Ruutgever): ''Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics''. 2018, S. 2280–2291.</ref> Vörslääg, de de indoeuropääschen Spraken mit en anner Spraakfamilien to verbinnen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Indo-uraalsche Spraken|Indo-uraalsch]], dat Indoeuropääsch mit [[Uraalsche Spraken|Uraalsch]] tohoopstellt und [[Pontsche Spraken|Pontsch]], een Vöörslag vun [[John Colarusso]], de Indoeuropääsch mit dat [[Noordwestkaukasische]] verbinnt. Anner Vöörslääg dat Indoeuropääsche in [[Makrofamilie]]n intoornen sünd:<ref name=Kallio2018 /> [[Nostraatsch]], dat all oder enen groten Deel vun de eurasiaatschen Spraken un de [[Kartveelsche Spraken|kartveelschen]], [[Dravidsche Spraken|dravidschen]] un [[Afroasiaatsche Spraken|afroasiaatschen]] Spraakfamilien ümfaat un[[Eurasiaatsch]], ene Theorie vun [[Joseph Greenberg]], de de [[Uraalsche Spraken|uraalschen]], [[Altaische Spraken|altaischen]] un verschedene [[Paläosibiersche Spraken|paläosibiersche]] Familien ([[Ainu Spraken|Ainu]], [[Jukgiersche Spraken|Jukagiersch]], [[Niwchische Spraak|Niwchisch]], [[Tschuktscho-kamtschadaalsche Spraken|Tschuktscho-kamtschadaalsch]], [[Eskimo–Aleutsche Spraken|Eskimo-Aleutsch]]) un villicht noch anner ümfaat. Nostratsch un Eurasiatsch sünd wedderüm in noch gröttere Gruppen indeelt worrn, as [[Boreaansch]], ene Spraakfamilie, de [[Harold C. Fleming]] un [[Sergei Anatoljewitsch Starostin|Sergei Starostin]] vöörslaan hebbt, de meist all natüürliche Spraken op de Welt ümfaat, mit Utnaahm vun de Spraken in Afrika süüdlich vun de [[Sahara]], [[Neeguinea]], [[Australien]] un de [[Andamanen]]-Eilandgrupp. == Historie vun’n Ünnersöök == Dat disse Spraken vun en gemeensame Oorspraak afstammt, wurr toeerst 1786 vun Sir [[William Jones]] vöörslaa . As een vun de eersten Europäers harr he [[Sanskrit]], de klassische Spraak vun de Inder, leert so dat em de Gemeensaamkeiden in de Grammatik un de Woordschatt twüschen disse Spraak un Greeksch un Latiensch opfullen.<ref>Beekes 1994, S. 13–14.</ref> De däänsche Spraakforscher [[Rasmus Rask]] schreev 1814 de Priesopgaav ''{{lang|da|Undersøgelse om det gamle nordiske eller islandske sprogs oprindelse}}'', wo he in wies, dat de noordschen Spraken mit Greeksch un Latiensch verwandt sünd, un dat sik de Verwantschop vun Wöör dör regelmatige [[Luudgesetten]] bewiesen laat („de [[germaansche Luudwann]]“).<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> Twee Jaar later keem [[Franz Bopp]] sien Wark ''{{lang|der|Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenen der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache}}''. So wurr klaar, dat Indsch, Greeksch, Latiensch un Germaansch vun de sülve Wörtel afstammt.<ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 20.</ref> De Spraakfamilie wurr boold as ''indogermaansch'' (vörslaan vun [[Conrad Malte-Brun]], 1810) oder ''indoeuropääsch'' (vörslaan vun [[Thomas Young]], 1813) bekannt, wiel se na eer twee Randrebeden nöömt wurr (''-germaansch'', wiel dat westliche keltisch noch nich as indoeuropääsch bekannt weer).<ref>Robert Cowan: ''The Indo-German Identification: Reconciling South Asian Origins and European Destinies, 1765–1885''. Camden House, 2010, S. 3.</ref><ref>Hans Frede Nielsen: ''The Continental Backgrounds of English and Its Insular Development Until 1154''. John Benjamins Publishing, 1998, S. 21–22.</ref> De eerste Naam is op Hoogdütsch noch jümmers begäng (''indogermanisch''), man in anner Spraken het sik de twede Form döörsett. Dat Woord ''arisch'' weer egens de Egennaam vun de Inder un Iraner, üm dat to Anfang dacht wirr, dat Sanskrit direkt dat Oorindoeuropääsche weer, wurr ''arisch'' veelfach as Synonym för ''indoeuropääsch'' bruukt, ook noch, as al bekannt harr, dat Sanskrit bloots een Telgen vun de Spraakfamilie is.<ref>Anthony, S. 9–11.</ref> === Konsolideren === In dat 20. Jaarhunnerd wurr de Spraakfamilie wieder utbreed, as dat klaar wurr, dat de uutstorven Spraak Hethietsch, dat in Lüttasien un in den Negen Oosten in bibelsche Tieden snackt wurr, ook en indoeuropääsch Spraak is. Later funn man ole buddhistiche Texten uut dat zentralasiaatche Tarimbeken nöördlich vun de Gobiwööst, schreven in de bet daarhen unbekannte Spraak Tochaarsch, wat ook as Deel vun de Spraakfamilie ruutstell.<ref>Beekes 1995, S. 20.</ref> === Laryngaaltheorie === En groten Schridd in dat Verständnis vun dat Indoeuropääsche un in de Spraakwetenschop wurr 1879 vun [[Ferdinand de Saussure]] maakt, as he seeg, dat Ünnerscheden in de Vokalen twüschen de indoeuropääschen Spraken verklaart warrn köönt, wenn een annimmt, dat disse Ünnerscheden op Luudelementen in de Oorspraak torügggahn, de later verswunnen sünd, man de Vokalen tovöör un achteran op verschedene Wies beinflood hebbt. Saussure sloog vöör, dat de Oorspraak twee „sonantsche Koeffizienten“ harr, de Vokalen na ''a'' oder ''o'' verfärbt hebbt. Later sloog de Spraakforscher [[Hermann Møller]] vör, dat disse Koeffizienten dree verschedene [[Laryngaal]]-Phonemen weren (Luden, de in de Keel maakt warrt), de de Ünnerscheden in de Vokaalen utlööst hebbt, eerdat se wegfallen sünd. Disse Theorie warrt de [[Laryngaaltheorie]] nöömt. Se weer eerst ümstreden, üm dat’t keen direkten Bewies för de Existenz vun disse hypotheetschen Laryngalen geev, man mit de Tied wurr se allgemeen Konsens, besünners as sik wies, dat in dat Hethietsche Laryngaalluden vörkaamt, so as de Theorie der vöruutseggt harr<ref>Clackson 2007, S. 53–61.</ref><ref>Mallory & Adams 2006, S. 48–51.</ref> De meeste Forschers sünd sik enig, dat dat dree Laryngalen geev, ook wenn en poor veer anneemt: {| |*''h₁'' |farvt een ''e'' ümto nich |- |*''h₂'' |farvt een ''e'' ümto to ''a'' |- |*''h₃'' |farvt een ''e'' ümto to ''o'' |} In de moderne indoeuropääschen Spraken het de Laryngaal twee Sporen achterlaten: * Wenn de Laryngaal twüschen twee Konsonanten stünn, wurr se in Sanskrit to ''i'' oder ''Ø'' (Null), man in de europääsche Spraken to ''a''. Disse Luud wurr in de öllere Indogermanistim as *''ə'' rekonstrueert. In’t Greeksche warrt de vokaliseerte Laryngaal to ''e'', ''a'' oder ''o'', je na Laryngaal * Wenn de Laryngaal twüschen enen Vokaal un en Konsonant stünn, verswunn he un de Vokaal wurr langt un villicht döör de Laryngaal verfarvt.<ref>Beekes 1995, S. 142.</ref> === Diskuschoon üm de Oorheimat === [[Datei:IE expansion.png|thumb|right|De Utbreden vun de Oorindoeuropääers na de Kurgan-Hypothese.]] De Debatt doröver, wo de indoeuropäischen Spraken eerst ontstaan sünd un to welk archäologische Kultur ehr Sprekers höört hebbt, is een vun de meest diskutierte Fragen binnen dat Feld un is vundaag noch nich afslaten klärt. Eerst meenden veel Spraakforscher, dat Sanskrit dat oorsprüngliche Moder-Spraak weer, vun dat all anner Spraken afstammt sünd – dorüm harrn se Noordindien as Oorhjem ansahn. Anner meenden, dat Sanskrit en Rest vun en Infall vun [[Arier|arische]] Völkers weer, de vun Westen kamen un de dravidischen Bevölkerungen ünnerdrückt harrn. As dat klor wurr, dat Sanskrit nich öller as anner beleggte Spraken is, wurr ok klor, dat disse Ansicht nich stimmen kann. Vundaag warrt en indisch Oorhjem fast bloots noch vun indische Spraakforscher oder vun [[Hindutva|hindunationalistische]] Kringen vertegen. Anner Vörslääg weren ok stark politiseert, as dat vun den düütschen Nationalisten [[Gustaf Kossinna]], de dat Oorhjem in Dütschland setten wull.<ref>Anthony 2010, S. 10 ff.</ref> Vundaag steiht de Diskuschoon vör allem twüschen twee Mööglichkeiten: de anatolische Hööchte oder de pontische Steppe noordlich vun dat Kaspische Meer. De Kurgan-Hypothese, de de Oorindoeuropääers in de pontische Steppen set, warrt vundaag vun de meeste Spraakforscher vörtagen.<ref>Mallory & Adams 2006, S. 60–63.</ref> In de 1960er Johrn sloog de litauische Linguist [[Marija Gimbutas]] vör, dat de Oorindoeuropääers identisch weren mit de [[Sredny Stog-Kultur]] oder mit de nakamen [[Jamna-Kultur|Jamnakultur]], de sik üm 3500 v. Chr. vun de pontische Steppen na Westen utbredd. Disse Kulturen warrt ok as Kurgan-Kulturen nöömt, na ehr typischen Grafhögens (Kurganen), de üm 3000 v. Chr. in Oost- un Middeneuropa de ölleren Begräbnissformen verdrängen un as Teken för de Indräng vun de Indoeuropääers gellt. De Theorie baseert dorop, dat de materielle Funden goot to de rekonstrueerte Kultur un Tied vun de Oorindoeuropääers passt. De Jamnakultur weer en Hirtkultur, de Peer un Wagen bruukte, man keen Landbouw bedreev. Veel indoeuropäische Spraken deelt Wöör för Peer, Rieden un Räder, man nich för Landbouw, wat disse Theorie ünnerstützt.<ref>Anthony 2010.</ref> 2015 wies en genetische Studie, dat in dat drüdde Johrdusend v. Chr. en grote Inwannerung na Europa ut den Osten stattfunn, vun en Bevölkerungsgrupp, de neeg verwandt weer mit de Jamna-Kultur.<ref>Haak et al. 2015.</ref> Dat warrt as stark Bewies sehn, dat tominnst en Deel vun de indoeuropäischen Spraken vun Osten na Europa kamen is. In de 1980er Johrn sloog de Archäologen Colin Renfrew un Peter Bellwood vör, dat de Oorindoeuropääers lever de eersten Landbouwers weren, de sik siet üm 7000 v. Chr. na Europa utbredd. In 2003 un 2012 argumenteerden twee lexikostatistische Studien, dat de Tiedräumen twüschen de Opsplitting vun dat Oorindoeuropääsche länger weren as vörhen annamen, wat de anatolische Hypothese ünnerstützen schull.<ref>Gray & Atkinson 2003.</ref><ref>Bouckaert et al. 2012.</ref> Disse Argumenten sünd awer stark kritiseert worrn, wiel veel Forschers de Daterungen nich för verlässlich hollen.<ref>Pereltsvaig & Lewis 2015.</ref> == Hüdige Verbreden == {{Kiek ook bi|List van indoeuropääsche Spraken}}[[Datei:Indo-European distribution 2.png|thumb|upright=1.55| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#045a8d|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is de Mehrheidenssprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0674b6|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich un Mehrheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#439dd4|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is amtlich man Minderheidensprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#9bbae1|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is Kultuur- oder Tweedsprak}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|TEXT=Ene indoeuropääsche Spraak is nich wied verbreedt}}]] In’t 21. Jaarhunnerd warrt indoeuropääsche Spraken vun Milliarden Minschen as Moderspraak över all Kontinenten verdeelt snackt.<ref>Ethnologue 2019: List of language families.</ref> Dat is de Sprekertalen na mit Afstand de gröttste Spraakfamilie op den Eer. Vun de 20 Spraken mit de meeste Snackers sünd tein indoeuropääsch, daarmang [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Hindustaansche Spraak|Hindustaansch]], [[Spaansche Spraak|Spaansch]], [[Bengaalsche Spraak|Bengaalsch]], [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]], [[Russische Spraak|Russisch]], [[Portugeesche Spraak|Portugeesch]], [[Düütsche Spraak|Düütsch]], [[Persische Spraak|Persisch]] un [[Punjaabsche Spraak|Pandschaabsch]].<ref>Ethnologue 2018: Languages by number of speakers.</ref> Hunnerde Millionen Minschen leert indoeuropääsche Spraken ok as Tweed- oder Drüddsprak. Engelsch alleen leert rund 600 Millionen Lüüd.<ref>Ethnologue: English.</ref> Dat grote Rebeed vun disse Spraakfamilie hangt mit verscheden Ümstänn tohoop: de indoeuropääsche Wannern, de Verbreden vun indoeuropääsche Kulturen över [[Eurasien]] un de Dominanz vun Völkers as de Indoariers, Iraansche Völker, [[Kelten]], [[Greken]], [[Röömsch Riek|Römer]], [[Germanen]] un [[Slawen]]. Disse Gruppen hebbt in vele Gegenden fröhere [[vöörindoeuropäische Spraken]] verdrängt. In grote Delen vun den [[Nege Oosten|Negen Oosten]] un [[Noordafrika]] sünd man noch [[Semitsche Spraken|semitische Spraken]] dominant, un in den [[Kaukasus]] de [[kaukasische Spraken]]. In Europa kunnen sik ook nich-indoeuropääsche Spraken as de [[Uralische Spraken|uraalsche Spraken]] (t. B. [[Ungaarsche Spraak|Ungaarsch]], [[Finnsche Spraak|Finnisch]], [[Eestensche Spraak|Eestensch]]) un dat [[Baskische Spraak|Baskisch]] hollen. Al vör dat Wegen üm de gemeensame Oorsprung hebbt indoeuropääsche Völker kulturell un spraaklich grote Delen vun Europa un Westasien domineert. In de [[Antike]] harrn Kelten, Römer, Germanen, Slawen, Iraner un Indoarier al grote Rebeden besett. In de Middelöller bleven anner Spraakfamilien as Semitsch, [[Dravidsche Spraken|Dravidsch]], Kaukasisch un Uraalsch bestaan. In de fröhe Neetied wussen de indoeuropääsche Spraken mit europääsche Expanschoon in de Opdeckertied un dat starke Inwanerwassdom op de indsche Subkontinent. Döör [[Kolonialismus]] wurrn indoeuropääsche Spraken ook in [[Amerika]] un [[Ozeanien]] verbreedt. Vundaag sünd indoeuropääsche Spraken faken Amtsspraken, ook in Länner, wo se oorsprünglich nicht verbreidt werden. De meeste Spraken in’t Internet sünd indoeuropääsch, un besünners Engelsch wuss to ene globale Spraak (''lingua franca'') ran. == Oorindoeuropääsche Spraak un Kultuur == === Oorspraak === De Oorspraak, dat so nöömde [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]] (oder „Protoindoeuropääsch“), is döör den Vergliek vun de indoeuropääschen Spraken rekonstrueert. Döör den Vergliek vun allen levigen un uutstorven indoeuropääsche Spraken het een ene grote Tall vun [[Kognaat|Kognaten]] (Wörtels un Stammen), ene gemeensame [[Grammatik]] (Morphologie) un ene gemeensame [[Syntax]] faststellt.<ref>Clackson 2007, S. 27–33.</ref> ==== Phonologie ==== De Konsonanten hier ünner sünd för dat Oorindoeuropääsche rekonstrueert:<ref>Beekes 1995, S. 124.</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Rekonstrueerte oorindoeuropäische Konsonanten |- ! rowspan="2" colspan="2" | ! rowspan="2" | [[Labial|Labiaal]] ! rowspan="2" | Koronaal ! colspan=3| Dorsaal ! rowspan="2" | [[Laryngaal]] |- ! <small>palataal</small> ! <small>neutral</small> ! <small>labiaal</small> |- ! colspan="2" | Nasal | *{{IPA|m}} | *{{IPA|n}} | || || || |- ! rowspan=3| Plosiven ! stimmloos | *{{IPA|p}} | *{{IPA|t}} | *{{IPA|ḱ}} | *{{IPA|k}} | *{{IPA|kʷ}} | |- ! stimmhaft | (*{{IPA|b}}) | *{{IPA|d}} | *{{IPA|ǵ}} | *{{IPA|g}} | *{{IPA|gʷ}} | |- ! aspireert | *{{IPA|bʰ}} | *{{IPA|dʰ}} | *{{IPA|ǵʰ}} | *{{IPA|gʰ}} | *{{IPA|gʷʰ}} | |- ! colspan="2" | Frikativ | | *{{IPA|s}} | || || | *h₁, *h₂, *h₃ |- ! colspan="2" | Liquifeb | | {{IPA|*r, *l}} | || || || |- ! colspan="2" | Halvvokalen | | | *{{IPA|y}} {{IPA|[j]}} | | *{{IPA|w}} | |} Na en Deel Forschers het dat Oorindoeuropääsche nich so’n Ünnerscheed twüschen stimmhafte, aspireerte un stimmlose Plosiven maakt, man eer twüschen stimmloos, [[ejektiv]] un stimmloos aspireert.<ref>Beekes 1995, S. 132–133.</ref> Disse Forschers sünd Vertreders vun de „[[Glottaltheorie]]“, de toeerst vun den däänschen Spraakforscher [[Holger Pedersen (Spraakforscher)|Holger Pedersen]] vörslaan wurr. De Tall vun Vokaalen in’t Oorindoeuropääsche is noch ümstrieden. Villicht harr de Oorspraak bloots de Vokaalen ''e'' un ''o''. De Vokaal ''a'' kann bloots in een poor Wöör rekonstrueert warrn, de villicht Leenwöör sünd. De Vokaalen ''i'' un ''u'' sünd villicht bloots vokaalsche Varianten vun de Halvvokalen ''j'' un ''w''. {| | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Kortvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*i}}) | ({{IPA|*u}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*e}} | {{IPA|*o}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*a}}) |} | {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Langvokaalen |- ! ! Vöörn ! Achtern |- ! Slaten | ({{IPA|*ī}}) | ({{IPA|*ū}}) |- ! Halvapen | {{IPA|*ē}} | {{IPA|*ō}} |- ! Apen | colspan="2" | ({{IPA|*ā}}) |} |} In’t Oorindoeuropääsche geev dat een Vöörgang in der Morphologie, de [[Afluud]] nöömt warrt. Bi’n Afluud kann sik de Vokaal binnen enen Woord je na Flekschoonsform ännern. Döör Afluud kann dat sülvige Woord mit verschedene Vokaalen (*e, *o, *ē, *ō) oder sogaar ganz aan Vokaal vöörkamen, wo denn een Konsonant syllaabsch warrt. Disse Variatschoon spegelt sik noch in moder ne indoeuropääsche Spraken, to’n Bispeel in der germaansche starke Verben as plattdüütsch ''drinken'', ''drank'', ''drunken''. De indoeuropääsche Afluud harr fiev Graden : Nullgraad („Ø“) un Vullgraad (mit *e).<ref>Clackson 2007, S. 71–74.</ref> {| class="wikitable" | null | kort | lang |- | rowspan=2 | Ø | e | ē |- | o | ō |} Dat Bispeel hierünner wiest, wo de Ablaut in’t Oorindoeuropääsche bi dat Woort „Vader“ funkschoneet un wo de Reflexen in’t Greeksche utseet: :{| class="wikitable" |- | Afluudgraad | oorindoeuropääsch | greeksch | greeksch (translitereert) | Bedüden |- | e-Graad (Vullgraad) | ph<nowiki>₂</nowiki>-<nowiki>'''</nowiki>tér<nowiki>'''</nowiki>-m̥ | {{lang|grc|πα-'''τέρ'''-α}} | pa-'''tér'''-a | „Vader“ (Akkusativ) |- | langen e-Graad | *ph₂-'''t |} ==== Luudverännern ==== Ut dit oorsprüngliche Luudinventar köönt sik de moderne indoeuropäische Spraken ontwikkelt hebben, wenn man en Reeg Luudwetten annimmt – also systemaatsche Verännern vun bepaalde Luuden ünner bepaalde Bedingen in de verscheden Spraakgruppen. Elke Ünnergrupp vun de indoeuropäische Spraken kann dör allgemeene Luudverännern definieert warrn, de dat Moder-Spraak beinfloed hebbt, un dör spezielle Verännern in de enkelte Spraken. '''Kentumspraken un Satemspraken''' [[Datei:Centum Satem map.png|250px|thumb|Kentum-Spraken in blau, Satem-Spraken in rood]] En grundleggen Reeg vun Luudverännern hett all indoeuropäische Spraken beinfloedt, so dat man twüschen de sogenaamde „Kentumspraken“ un „Satemspraken“ ünnerscheden kann. Keen moderne indoeuropäische Spraak hett de dreefache Ünnerscheed vun dat Oorindoeuropääsche (labialisierte, palatalisierte un gewöhnliche [[Klusil]]en) behollen, man disse op en tweefache Ünnerscheed reduzert. In Kentumspraken sünd de Luuden ''*k'' un ''*ḱ'' tosamenfallen, wogegen Satemspraken de labialisierte Velaren ''*kʷ'' mit *k tosamenfallen laten, man ''*ḱ'' afsondert behollen.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> De Gruppen sünd nöömt na dat Woort för „hunnert“: latiensch ''centum'' (mit k-Luud) un sanskrit ''śatam'', beid ut oorindoeuropäisch *''ḱm̥tóm''. In Satemspraken (as Sanskrit) wurr ''*ḱ'' to ś, in lettisch, avestisch, russisch un armeensch to s, in litauisch to š [ʃ], un in albaanisch to th [θ]. In Kentumspraken (italisch, keltisch, germaansch) bleef ''*ḱ'' en k-Luud, wogegen *kʷ un *k tosamenfallen sünd.<ref>Beekes 1995, S. 129.</ref> {| class="wikitable" | || *kʷ, || *gʷ, || *gʷʰ || labialisierte velaren | rowspan="2" style="background:#fcc;" | tosamenfallen in satemspraken |- | rowspan="2" style="background:#ccf;" | tosamenfallen in kentumspraken | *k, || *g, || *gʰ || gewöhnliche velaren |- | *ḱ, || *ǵ, || *ǵʰ || palatalisierte velaren |} '''Grimms un Rasks Gesetz (de germaansche Luudverschuven)''' Grimms Gesetz beschrifft en Kettenverschuven in de germaanschen Spraken, wo dree Verännern naenanner passeren:<ref>Lyle Campbell: ''Historical Linguistics''. MIT Press, 2004, S. 49.</ref> # Oorindoeuropäische unstimmte Klusilen warrt to unstimmte Frikatieven. # Stimmte Klusilen warrt to unstimmte Klusilen. # Stimmte aspirierte Klusilen warrt to stimmte Klusilen oder Frikatieven. De Prozess: * {{IPA|bʰ}} > {{IPA|b}} > {{IPA|p}} > {{IPA|ɸ}} * {{IPA|dʰ}} > {{IPA|d}} > {{IPA|t}} > {{IPA|θ}} * {{IPA|gʰ}} > {{IPA|g}} > {{IPA|k}} > {{IPA|x}} * {{IPA|gʷʰ}} > {{IPA|gʷ}} > {{IPA|kʷ}} > {{IPA|xʷ}} Dat verklaart, worüm germaansche Spraken f hebben, wo anner Spraken p hebben (as „fisch“ vs. latiensch ''piscis''). '''Verners Gesetz''' Verners Gesetz verklaart Utnaahmen vun Grimms Gesetz: Klusilen warrt wedder stimmhaft, wenn se na en unbetoonte Silb stahn. So warrt *''ph₂tér'' to *''fadar'', man *''bhréh₂tēr'' to *''broþar''.<ref>Beekes 1995, S. 150.</ref> '''Grassmanns Gesetz''' En aspirierte Konsonant verlüürt ehr Aspiraatschoon, wenn en anner aspirierte Konsonant in de nakamen Silb steiht.<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Bartholomaes Gesetz''' In indoiranschen Spraken warrt Konsonantgruppen mit stimmte Luuden komplett stimmhaft, un de leste warrt aspireert (as ''buddha'').<ref>Beekes 1995, S. 128.</ref> '''Brugmanns Gesetz''' Kortvokaal *o warrt in indoiransch to a in apene Silben.<ref>Beekes 1995, S. 138.</ref> '''RUKI-Regeln''' Dat *s verännert sik na de Luuden *r, *u, *k, *i (ruki). In Sanskrit un Litauisch warrt dat palataliseert.<ref>Beekes 1995, S. 134–135.</ref> '''Saussure un Meillet''' Disse Gesetze beschrievt dat Tosammenspill vun Toonakzent un Stres in balto-slaavsch. '''Sievers' Gesetz''' Beschrifft, wann *i as Vokaal oder as Halvvokaal (j) utspraken warrt.<ref>Beekes 1995, S. 136.</ref> ==== Grammatik ==== Dat Grundspraak warrt traditschonell dree [[grammatisch Geslecht|grammatische Geslachten]] för [[Substantiv]]en annamen: [[Maskulinum]], [[Femininum]] un [[Neutrum]]. Een Deel Forschers meent op Grundlaag, vun de Genera in’t Hethietsche, dat dat in ene fröher Phase bloots twee Kategorien geven hett (levendige Wesen vs. nich-levendige Dingen).<ref>Clackson 2007, S. 90–112.</ref> Dat geev dree Numeri: [[Singular]], [[Dual]] un [[Plural]], un acht [[Kasus]]: [[Nominativ]], [[Vokativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Ablativ]], [[Dativ]], [[Lokativ]] un [[Instrumentalis]].<ref>Clackson 2007, S. 100–104.</ref> Enige Spraakwetenschoppers nehmt sogor teihn Kasus an, inklusiv [[Adessiv]] un [[Illativ]].<ref>Netleksikon: „Kasus“.</ref> De [[Verb]]en wurrn böögt in [[Aktiv]] un [[Medium (Grammatik)|Medium]] un harrn de [[Modus|Modi]]: [[Indikativ]], [[Injunktiv]], [[Konjunktiv]], [[Optativ]] un [[Imperativ]]. Traditschonell geiht man vun disse Tieden ut: [[Präsens]], [[Imperfekt]] / [[Präteritum]] (mit [[Augment]]), [[Perfekt]] un villicht [[Futur]]. Dorto geev ok en Ünnerscheed twüschen [[Imperfektiv]]- un [[Aorist]]-Stämm (as in slaawsche Spraken un Greeksch). De Verben wurrn na dree Personen un – as de Substantiven – na dree Numeri böögt: Singular, Dual un Plural.<ref>Clackson 2007, S. 114–155.</ref> De meiste Verbform, de sogenaamde themaatsche Konjugatschoon (mit Stammvokaal ''e/o''), seht in verschedene klasssche Spraken so ut: * Sanskrit ''bhár'''āmi''''', ''bhár'''asi''''', ''bhár'''ati''''', ''bhár'''āmasi''''', ''bhár'''ata''''', ''bhár'''anti''''' * Avestisch ''bar'''ā(mi)''''', ''bar'''ahi''''', ''bar'''aiti''''', ''bar'''āmahi''''', ''bar'''aθā''''', ''bar'''ənti''''' * Ooldgrieksch φέρ'''ω''', φέρ'''εις''', φέρ'''ει''', φέρ'''ομεν''', φέρ'''ετε''', φέρ'''οντι''' / '''-ουσι(ν)''' * Latien ''veh'''ō''''', ''veh'''is''''', ''veh'''it''''', ''veh'''imus''''', ''veh'''itis''''', ''veh'''unt''''' * Gotisch ''bair'''au''''', ''bair'''is''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''am''''', ''bair'''iþ''''', ''bair'''and''''' * Ooldkirkeslaavsch ''vez'''oͅ''''', ''vez'''eši''''', ''vez'''e(tъ)''''', ''vez'''emъ''''', ''vez'''ete''''', ''vez'''oͅtъ''''' * Litauisch ''vež'''ù''''', ''vež'''ì''''', ''vež'''a''''', ''vež'''ame''''', ''vež'''ate''''', ''vež'''a''''' * Ooldirsch ''bir'''u''''', ''bir'''i''''', ''ber'''id''''', ''ber'''mai''''', ''beir'''the''''', ''ber'''ait''''' * Hittitisch ''pí-eš-k'''i-mi''''', ''pí-iš-k'''i-ši''''', ''pí-eš-k'''iz-zi''''', ''pí-eš-g'''a-u-e-ni''''', ''pí-eš-k'''it-te-ni''''', ''pí-eš-k'''án-zi''''' Disse Formen gaht all torügg op en gemeensame Oorsprung, de traditschonell so rekonstrueert warrt: * Oorindoeuropääsch *''bher'''ō''''', *''bher'''esi''''', *''bher'''eti''''', *''bher'''omes''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' Niegere Ansichten (na [[Calvert Watkins]]) nehmt disse Formen an: * Oorindoeuropääsch *''bher'''oh₂''''', *''bher'''ei''''' → '''''esi''''', *''bher'''ei''''' → '''''eti''''', *''bher'''omos''''', *''bher'''ete''''', *''bher'''onti''''' De niegen Endungen sünd wierschienlich dör en anner Paradigma beeinflusst, dat sogenaamde athematische, as bi dat Verb „wesen“: * Sanskrit ''ás'''mi''''', ''á'''si''''', ''ás'''ti''''', ''s'''más''''', ''s'''thá''''', ''s'''ánti''''' * Avestisch ''ah'''mi''''', ''a'''hi''''', ''as'''ti''''', ''mahi'', ''stā'', ''h'''ənti''''' * Ooldgrieksch εἰ'''μί''', ε'''ἶ''', ἐσ'''τί''', εἰ'''μέν''', ἐσ'''τέ''', εἰ'''σί(ν)''' * Latien ''su'''m''''', ''e'''s''''', ''es'''t''''', ''su'''mus''''', ''es'''tis''''', ''s'''unt''''' * Gotisch ''i'''m''''', ''i'''s''''', ''is'''t''''', ''siju'''m''''', ''siju'''þ''''', ''s'''ind''''' * Hittitisch ''e-eš-'''mi''''', ''e-eš-'''ši''''', ''e-eš-'''zi''''', ''aš-'''wa-ni''''', ''aš-'''te-ni''''', ''a-š'''a-an-zi''''' ← Oorindoeuropääsch *''h₁és'''mi''''', *''h₁és'''si''''', *''h₁és'''ti''''', *''h₁s'''mós''''', *''h₁s'''té''''', *''h₁s'''énti'''''<ref>Clackson 2007, S. 124.</ref> === Ole gemeensame Wöör un oorindoeuropääsche Kultuur === Dör Rekonstruktschoon vun de Woordschatt vun de Oorspraak kriggt een ook war över de Kultuur vun de Oorindoeuropäers to weten. Dat givt hunnerde Wöör, de in de meisten oder den gröttsten Deel vun de indoeuropäische Spraken vörkaamt. Dor höört to’n Bispeel: * *''dems'' „Huus“ * *''dhueres'' „Döör“ * *''medhu'' „Honnig, Meed“ * *''albhis'' / *''bharos'' / *''g’hersdā'' / *''ieuos'' „Koorn (as Garsten, Spelt)“ * *''g’dhūs'' / *''piskos'' „Fisch“ * *''sals'' „Soolt“ * *''gwous'' „Koh, Oss“ * *''ek’uos'' „Peerd“ * *''ouis'' „Schaap“ * *''sūs'' „Swien“ * *''kwriəmoi'' „köpen“ * *''bherō'' „dregen“ * *''edmi'' „eten“ * *''sēiō'' „seien“ * *''ubhnāmi'' / *''uebhō'' „weven“ * *''ul̅nom'' „Wull“ * *''nogwnos'' „nackt“ * *''aios'' „Kopper“ * *''ausom'' „Goold“ * *''nsis'' „Sweerd“ * *''lonkos'' „Bagen“ * *''k’elus'' „Piel“ * *''nāus'' „Schipp“ * *''ueg’hō'' „föhren“ * *''kwekwlos'' „Rad“ * *''arətrom'' „[[Ploog]]“ (de Rekonstruktschoonen sünd klassisch, ahn [[Laryngaal]]en).<ref>Clackson 2007, S. 187–213.</ref> Wöör as „du“, „Modder“ un „Füür“ höört to de öllsten, de villicht bet 15.000 Johr torügggahn. Ok „Arm“ un „Boomrind“ (Bork) höört aaor to. [[Verb]]en ännern sik över Tied meist sneller, utnohmen dat Verb „geven“.<ref>National Post (PNAS-Artikel): „Ultraconserved words …“.</ref> Disse Wöör wiest op ene Kultuur, de as Harders leven dee, un de ook eenfache Bueree kern. Se harrn Peer un bruken Wagens mit Räder för den [[Verkehr|Transport]].<ref>Anthony 2007, S. 59–81; Beekes 1995, S. 35–55.</ref> Ook anner kulturelle Elementen laat sik rekonstrueren: [[Religion]], [[Mythologie]], Technik, sotschale Brüük un poeetsche [[Genre]]n.<ref>Mallory/Adams 2006, S. 409–434.</ref> De Oorindoeuropäers harrn waarschienlich merere Gödder, daarmang enen männlichen Himmelgodd *''Diḗus ph₂ter''. Disse Naam leevt wieder in: Sanskrit ''Dyáuṣ pitā́,'' Greeksch ''Zeùs patēr,'' Latiendch ''Jupiter'' un Oorgermaansch ''Tiwaz'' (vgl. den noordschen Godd [[Tyr (Gott)|Tyr]]) Veh un Peer spelen ene wichtige Rull in Mythologie un Ritualen. De Religioonsforscher [[Georges Dumézil]] meen, dat dat ene dreeledige Sellschop (Preesters, Kriegers, Arbeiders) geev. Disse Theorie warrt hüüt meist as nich belegt ansehn.<ref>Beekes 1995, S. 40–41.</ref> == Weblenken == {{Commonscat|Indo-European languages|Indoeuropääsche Spraken|audio=1|video=0}} * [[Jost Gippert]]: [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm ''Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe''] im [[Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien|TITUS]]-Projekt, Uni Frankfort, 1999 (chronoloogsche Grafik, hoogdüütsch) * [[Ernst Kausen]]: [http://homepages.fh-giessen.de/~hg8429/klassifikationen/Indogermanisch.doc ''Indogermanisch: Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen''], 2010 (Word-Dokument, hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.lrz-muenchen.de/~wolfgang_schindler/skripte/Sprachgeschichte1.pdf|text=Wolfgang Schindler, Einführung in die Sprachgeschichte|wayback=20041012155858}} (PDF; 295&nbsp;kB, hoogdüütsch) * [https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Anatolien-war-nicht-Ur-Heimat-der-indogermanischen-Staemme/20040313 Jürgen Udolph, „Anatolien war nicht Ur-Heimat der indogermanischen Stämme“] (hoogdüütsch) * [https://spw.uni-goettingen.de/projects/aig/ ''glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online''] Videos vun de [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Chöttingen]] to de [[Grammatik]] vun ole indoeuropääsche Spraken (engelsch) == Literatuur == === Översichten === * Hans J.J.G. Holm: ''Die ältesten Räder der Welt – von den Indogermanen erfunden oder nur bei ihrer Ausbreitung benutzt? Neueste archäologische und sprachwissenschaftliche Ergebnisse.'' Inspiration Unlimited 2024. ISBN 978-3-94512754-4. * Wolfram Euler: ''Die Rolle von Etymologie und Grammatik in Sprachentwicklung und Sprachverwandtschaft – Gesetzmäßigkeiten und Regeln.'' In: ''Studia Etymologica Cracoviensia.'' Band&nbsp;17, Krakau 2012, S.&nbsp;25–66 ([https://www.ejournals.eu/pliki/art/301/ PDF]; 508,3&nbsp;kB). * Émile Benveniste: ''Le vocabulaire des institutions indoeuropéennes.'' 2 Bänn. Éditions de Minuit, Paris 1969, ISBN 2-7073-0050-0. === Leerböker === * Robert S.P. Beekes: ''Vergelijkende taalwetenschap. Een inleiding in de vergelijkende Indo-europese taalwetenschap.'' Het Spectrum, Amsterdam 1990. * Warren Cowgill: ''Indogermanische Grammatik.'' Band I: Einleitung; Band II: Lautlehre. Begr. v.&nbsp;Jerzy Kuryłowicz, Ruutgevers: Manfred Mayrhofer. Indogermanische Bibliothek, Reeg&nbsp;1, Lehr- und Handbücher. Winter, [[Heidelbarg]] 1986. * [[Benjamin W. Fortson IV]]: ''Indo-European Language and Culture. An Introduction.'' 2004; 2. Oplaag Wiley-Blackwell, Malden, MA / Chichester 2010, ISBN 978-1-4051-8896-8. * [[Matthias Andreas Fritz|Matthias Fritz]], [[Michael Meier-Brügger]]: ''Indogermanische Sprachwissenschaft.'' 10., heel nee bearbeidt Oplaag. De Gruyter, Berlin 2021, ISBN 978-3-11-059832-2. * [[Oswald Szemerényi]]: ''Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft.'' 4. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04216-6. * [[Eva Tichy]]: ''Indogermanistisches Grundwissen.'' Hempen, Bremen 2000, ISBN 3-934106-14-5. === Historische Warken === * [[Berthold Delbrück]]: ''Einleitung in das Studium der indogermanischen Sprachen. Ein Beitrag zur Geschichte und Methodik der vergleichenden Sprachforschung'' (= ''Bibliothek indogermanischer Grammatiken.'' Band 4). 5.&nbsp;Oplaag. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908. ([[iarchive:einleitungindas00delbgoog/page/n5/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Johann Arnold Kanne]]: ''Ueber die Verwandtschaft der griechischen und teutschen Sprache.'' Rein, Leipzig 1804. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10585074?page=5 Digitalisat]). * [[Rasmus Rask]]: ''Undersögelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse.'' Gyldendalske Boghandlings Forlag, Kopenhagen 1818. ([[iarchive:undersgelseomde01raskgoog/page/n4/mode/2up|Digitalisat]]). * [[Friedrich Schlegel]]: ''Ueber die Sprache und Weisheit der Indier. Ein Beitrag zur Begründung der Alterthumskunde.'' Mohr und Zimmer, [[Heidelbarg]] 1808. ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10922018?page=5 Digitalisat]). * [[August Schleicher]]: ''Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.'' Böhlau, Weimar 1861. ([[iarchive:compendiumderve01schlgoog/page/n6/mode/2up|Digitalisat]]). === Betog to anner Spraakfamilien === '''Kartweelsch''' * [[Franz Bopp]]: ''Die kaukasischen Glieder des indoeuropäischen Sprachstamms.'' ([https://opacplus.bsb-muenchen.de/Vta2/bsb10524095/bsb:BV004809743?page=5 Digitalisat]) Berlin 1847. * [[Thomas V. Gamkrelidze]]: ''Kartvelian and Indo-European. A Typological Comparison of Reconstructed Linguistic Systems.'' In: ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences,'' Band&nbsp;2, Nr.&nbsp;2, 2008, S.&nbsp;154–160. * Thomas V. Gamkrelidze, Givi I. Mačavariani: ''Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.'' Tübingen 1982. '''Nostraatsch''' * [[Allan R. Bomhard]]: ''Nostratic, Eurasiatic, and Indo-European.'' In: Brian D. Joseph, Joseph C. Salmons (Ruutgevers): ''Nostratic: Sifting the Evidence.'' Amsterdam [u. a.]: John Benjamins, 1998, S.&nbsp;17–49. * Allan R. Bomhard: ''Reconstructing Proto-Nostratic.'' (Digitalisat vun [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_1/|Band 1]] un [[iarchive:reconstructing-proto-nostratic-2-vols/Reconstructing_Proto-Nostratic_Volume_2/|Band 2]]). Leiden: Brill, 2008. '''Semitsch/Afroasiaatsch''' * [[Václav Blažek]]: ''Indo-European Laryngeals in Afroasiatic perspective.'' In: ''Journal of Language Relationship'' 5, 2011, S.&nbsp;1–22. * Allan R. Bomhard: ''The ‘Indo-European-Semitic’ Hypothesis Re-examined.'' In: ''The Journal of Indo-European Studies,'' Band&nbsp;5, Nr.&nbsp;1 (spring 1977), S.&nbsp;55–99. * [[Linus Brunner]]: ''Die gemeinsamen Wurzeln des semitischen und indogermanischen Wortschatzes – Versuch einer Etymologie.'' Francke, Bern/München 1969. * [[Hermann Möller]]: ''Semitisch und Indogermanisch – 1. Teil: Konsonanten.'' ([[iarchive:semitischundindo00mlle|Digitalisat]]) Kopenhagen 1906. * Hermann Möller: ''Vergleichendes indogermanisch-semitisches Wörterbuch.'' ([[iarchive:VergleichendesIndogermanischSemitischesWorterbuch|Digitalisat]]) Göttingen ²1970 (unverännert Nadruck vun de ¹1911). * Hermann Møller: ''Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten.'' ([[iarchive:diesemitischvori00mlle|Digitalisat]]) (= ''D. Kgl. Danske Vidensk. Selsk. Skrifter'', 7.&nbsp;Reeg, Historische und philosophische Abteilung, Band&nbsp;IV.1) Kopenhagen, 1917. * [[Albert Schott (Assyriologe)|Albert Schott]]: ''Indogermanisch-Semitisch-Sumerisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgevers): ''Germanen und Indogermanen,'' Band&nbsp;2, S.&nbsp;45–95. [[Heidelbarg]] 1936. '''Uraalsch''' * [[Björn Collinder]]: ''Indo-uralisches Sprachgut.'' In: ''Uppsala Universitets Årsskrift 1934. Filosofi, Språkvetenskap och historiska vetenskaper I,'' S.&nbsp;1–116. Uppsala 1934. * [[Hermann Jacobsohn]]: ''Arier und Ugrofinnen.'' [[Chöttingen]] 1922. * [[Hans Jensen (Sprachwissenschaftler)|Hans Jensen]]: ''Indogermanisch und Uralisch.'' In: [[Helmut Arntz]] (Ruutgever): ''Germanen und Indogermanen,'' 2.&nbsp;Band, S.&nbsp;171–181. [[Heidelbarg]] 1936. * [[Aulis Joki]]: ''Uralier und Indogermanen. Die älteren Berührungen zwischen den uralischen und indogermanischen Sprachen.'' (= ''Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia,'' 151) Helsinki 1973. * Alexei Kassian, Mikhail Zhivlov, George Starostin: ''Proto-Indo-European-Uralic Comparison from the Probabilistic Point of View.'' In: ''Journal of Indo-European Studies'' 43, 2015, S.&nbsp;301–347. * [[Károly Rédei]]: ''Zu den indogermanisch-uralischen Sprachkontakten.'' Wien 1986. === Archäologie un Oorheimat === * David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World.'' Princeton University Press, Princeton 2007, ISBN 978-0-691-14818-2. * David W. Anthony, Don Ringe: „The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives“. In: ''Annual Review of Linguistics.'' Heft&nbsp;1, 2015, S.&nbsp;199–219 ([http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 annualreviews.org]). * [[Luigi Luca Cavalli-Sforza]]: ''Gene, Völker und Sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation.'' dtv, [[München|Mönken]] 2001, ISBN 3-423-33061-9 * Thomas W. Gamkrelidse, [[Wjatscheslaw Wsewolodowitsch Iwanow|Wjatscheslaw Iwanow]]: ''Die Frühgeschichte der indoeuropäischen Sprachen.'' In: ''[[Spektrum der Wissenschaft]]. Dossier. Die Evolution der Sprachen.'' Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000,1, S.&nbsp;50–57. {{ISSN|0947-7934}} * [[Marija Gimbutas]]: ''The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe. Selected Articles from 1952 to 1993.'' Institute for the Study of Man, Washington 1997, ISBN 0-941694-56-9 * Marija Gimbutas: ''Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas.'' In: ''Archeolingua.'' series minor 6., Archäoloogsch Instituut vun de Ungaarsche Academie vun de Wetenschoppen un dat Spraakwetenschopliche Instituut vun de Universität Innsbruck. Archaeolingua Alapítvány, Budapest 1994 (ook as Book). {{ISSN|1216-6847}} ISBN 3-85124-171-1 * [[James Patrick Mallory|James P. Mallory]]: ''In Search of the Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth.'' Thames & Hudson, London 1989, ISBN 0-500-27616-1 * James P. Mallory, D. Q. Adams (Ruutgevers): ''Encyclopedia of Indo-European Culture.'' Fitzroy Dearborn, London 1997, ISBN 1-884964-98-2 * Georges-Jean Pinault: ''La langue poétique indo-européenne – actes du colloque de travail de la Société des Études Indo-Européennes.'' Leuven, Peeters, 2006, ISBN 90-429-1781-4 * [[Colin Renfrew]]: ''Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins.'' 2.&nbsp;Oplaag. University Press, Cambridge 1995 (1.&nbsp;Oplaag 1987), <nowiki/>ISBN 0-521-38675-6<nowiki/>à * Colin Renfrew: ''Die Indoeuropäer&nbsp;– aus archäologischer Sicht.'' In: ''Spektrum der Wissenschaft.'' Dossier. Die Evolution der Sprachen. Spektrumverlag, [[Heidelbarg]] 2000, S.&nbsp;40–48. {{ISSN|0947-7934}} * [[Elmar Seebold]]: ''Versuch über die Herkunft der indogermanischen Verbalendungssysteme.'' In: ''Zeitschrift für vgl. Sprachforschung'' 85-2 (1971), S.&nbsp;185-210. * Jürgen E. Walkowitz: ''Die Sprache der ersten europäischen Bauern und die Archäologie'' In: ''Varia neolithica III'', 2004, ISBN 3-937517-03-0 === Populäärwetenschopliche Warken === * [[Milan Machovec]]: ''Heimat Indoeuropa: Das Leben unserer Vorfahren aufgrund eines Vergleichs einzelner Sprachen.'' Verlagsatelier Wagner, Linz 2002, ISBN 3-9500891-9-5 * [[Reinhard Schmoeckel]]: ''Die Indoeuropäer.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1999, ISBN 3-404-64162-0. * Harald Wiese: ''Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt.'' 2.&nbsp;Oplaag. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Spraakgrupp]] [[Kategorie:Indogermaansch]] m1h9np64917z8bnffbp86w1mrj9azda 3 61179 1062565 1049008 2026-04-20T11:39:05Z RikmiPl 61756 /* Heine Steenhagen */ nee Afsnitt 1062565 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Flaverius}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 19:16, 16. Apr. 2014 (CEST) == Freeluchtmuseum == Moin Flaverius, du hest bi [[Wikipedia:Mi fehlt dat Woort]] na en plattdüütsch Woord för ''Freilichtmuseum'' fraagt, de Fraag denn aver wedder rutnahmen. Wenn di dat liekers intresseert: ''Freeluchtmuseum'' passt. Dat Museum an'n Kiekebarg in'n Landkreis Horborg in Neddersassen nöömt sik sülvs op Plattdüütsch ok ''Butenmuseum''. Dat passt ok good, meen ik. --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 11:12, 22. Apr. 2014 (CEST) == Oostwestfalen-Lippe == Is [https://nds.wikipedia.org/w/index.php?title=Oostwestfalen-Lippe&curid=5420&diff=742287&oldid=682470 dat hier] en Versehn ween oder is ''Herm'' de Spitznaam von Hermann in Oostwestfalen-Lippe? --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 12:36, 26. Jun. 2015 (CEST) : Jo, dat de Spitznaam. Nenne seggt "Hermannsdenkmal". Kiekt man maal in Boiker up Lippsk Platt steuht dor jümmers "Herm". Dat höört en ok faken van de Hoogdüütschsnackern hür.--[[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 12:43, 26. Jun. 2015 (CEST) ==[[M. Düsterbrock]]== Dor moot noch een Satz översett wurrn. [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 09:15, 7. Aug. 2015 (CEST) == Russ'sch/Russisch == Worüm hest du nu ut [[Russ’sche Spraak]] de [[Russische Spraak]] maakt? --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 15:56, 23. Jan. 2016 (CET) Kann man auk wedder trüchschuven. Man ik sin just büi in de Sprakenartikels eun beten Ordnung teo bringen un dach dat villicht beter is in n Titel steuht Russisch just seo os Sassisch in Nedddersassisch. Auk wenn man wal Sass’sch schrüiven kann. Dat sind auk noch eun poor annere Sproken wo man dat sülvige mit de Schrüiven hett. Ik wullt dat eunhetlik hebben.--[[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 16:59, 23. Jan. 2016 (CET) == [[Johann Matthias Seling]] == Moin, inf. caus.: [https://de.wikipedia.org/wiki/Gesmold#Gesmolder_Pers.C3.B6nlichkeiten Seling/de-Wiki] LG --[[Bruker:Ἀστερίσκος|Ἀστερίσκος]] [[Bruker Diskuschoon:Ἀστερίσκος|✍]] 11:28, 8. Mär 2016 (CET) Besten Dank. Gifft dat süss noch jichenswo Infos över den Mann?--[[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 11:36, 8. Mär 2016 (CET) :Villicht in Gessem?--[[Bruker:Ἀστερίσκος|Ἀστερίσκος]] [[Bruker Diskuschoon:Ἀστερίσκος|✍]] 18:31, 8. Mär 2016 (CET) :Ik hebb mol 'n beten erweitert :)--[[Bruker:Ἀστερίσκος|Ἀστερίσκος]] [[Bruker Diskuschoon:Ἀστερίσκος|✍]] 19:08, 8. Mär 2016 (CET) ==Article request== Geoden Dag Flaverius, Could you help me create [[:en:Auckland Grammar School|this article]] in Plattdüütsch Wikipedia? Just 3-5 lines would be very much appreciated. By the way, we have students originally from Germany who go to that institution. Thanks. --[[Bruker:Insignem laudem|Insignem laudem]] [[Bruker Diskuschoon:Insignem laudem|✍]] 11:57, 1. Jul. 2016 (CEST) == Artikels schuven == Moin, Du büst jüst dorbi, eenige Oortsartikels in Gavelsieten ümtoschrieven und de ollen Artikels ünner en nee Lemma antoleggen. Dorto wull ik anmarken, dat de ollen Artikels nich eenfach kopeert warrn schüllt, man beter op dat ne'e Lemma schaven warrt. Dorto geihst du baven op den Rieder ''Mehr'' un klickst denn op ''Schuven''. De Rest schüll sik vun sülvst verkloren. Bi't schuven warrt en Wieterleiden anleggt. De kannst du dorna denn wedder apen maken und denn in en Gavelsiet ümschrieven. De Grund dorför is en rechtliche Saak, neemlich dat bi't Koperen un Nee Anleggen de Artikelhistorie verloren geiht, wat nich in'n Sinn vun't Oorheverrecht is. Dat sütt neemlich nu so ut, as wenn du den Text sülvst utdacht hest, wat jo nich stimmt. --[[Bruker:Iwoelbern|Iwoelbern]] [[Bruker Diskuschoon:Iwoelbern|✍]] 17:40, 22. Nov. 2016 (CET) Ahh..okay Besten Dank för den Henwies! ’t is natüürlik nich miene Absicht hier Plagiate to erstellen.--[[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 17:44, 22. Nov. 2016 (CET) :Dorvun bün ik ok nich utgahn. Man kann jo nich allns weten. --[[Bruker:Iwoelbern|Iwoelbern]] [[Bruker Diskuschoon:Iwoelbern|✍]] 17:54, 22. Nov. 2016 (CET) == [[Lübben]] und [[Lübben (Mehrdüdig Begreep)]] == Kannst du die Begriffsklärungsseiten zusammenführen? --[[Bruker:Ephraim33|Ephraim33]] [[Bruker Diskuschoon:Ephraim33|✍]] 16:36, 11. Aug. 2018 (CEST) == Gacy == Ob diese ganzen Weiterleitungen sein müssen, wage ich zu bezweifeln. Ich glaube in der deutschen WP ist das auch nicht so.[[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 17:27, 15. Apr. 2023 (CEST) :In’r engelsken Wikipedia sind olle Offers verlenkt. Wenn dat teovill es bidde lösken. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 17:29, 15. Apr. 2023 (CEST) == Dat Woort: œver == gifft dat in Plattdüütsch nich. Dat moot denn över heeten. Du hest in dien Artikel noch en paar so däänsch Teeken drin. Dat eenzig, wo dit "œ" is bi dat Wark vun Künstlers œvre. [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 22:00, 16. Nov. 2023 (CET) :Dat Woord is dat glieke. Ik hebbe bloot ene andere Orthographie uutprobeerd.Mien egen Lippsk es mi inr Schrivt sülvenst to gresig med sienen snaakschen Diphthongen. Dat es een Versöök, den sik na Sass un Noordneddersassisch richt med Extrateken, den ik för dat Westfœlsche bruke (œ=toonlang ö) [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 23:18, 16. Nov. 2023 (CET) == Basketball == Ik harr Basketballspeler un Basketballclu bzw. Vereen nich nah Basketball henverwiest. Dat kunn man beter ünner de Kategorie:Basketball tosommenfaaten.[[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 13:21, 15. Mai 2024 (CEST) :Ik kopeer meest de redirects uut de düütsche wiki. De hebbt dat daar so. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 13:53, 15. Mai 2024 (CEST) == Hentig, Gutbier usw. == In disse Artikels hett irgendeen Fent (anonym) so en dösig Video inpakt, wat dor nichts to söken hett. Kann man dat irgendwie blocken un rutnehmen? [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 15:31, 16. Mai 2024 (CEST) :Vanwegen dat upstunds keen Admin bi uus aktiv mött wi wal up dat "[[M:Beobachtungsteam kleiner Wikis|Beobachtungsteam kleiner Wikis]]" töven, de Vandalismus in lütten Wikis trüggdreit. :Versöket wi maal @[[Bruker:WikiBayer|Bruker:WikiBayer]] antopingen, de is hier een van den aktivsten uut den Team. : Bitte Beiträge dieser IP zurücksetzen und die IP sperren ([[Spezial:Bidrääg/24.222.28.117]]) [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 16:52, 16. Mai 2024 (CEST) == [[Waalfisch]] == De heet up düütsch ok blots Wal. Ut Pottwalfisch to'n Bispeel sücht ok man düchtig seltsam ut. Un Wale hörrn nich to de Fischen. Kiek den düütüschen Artikel. [Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 18:08, 23. Mai 2024 (CEST) :Man Nedderländsch heet dat ''walvis''. Wal is in de plattdüütsche Literatuur raar un de Wöörbökers van den Sass, ber Buurmann för Oostfreesland, un Wossildo-Teuchert för Mekelborg hebbet ''Waalfisch''. Waalfisch is also echt Plattdüütsch, Waal na’t Hoogdüütsche. :Klaar dat sind kene Fisch na de bioloogsche Systematik, man de nederländschen Biologen scheert sik daar ook nich ümme. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 18:11, 23. Mai 2024 (CEST) :Noch’n Nadrag: ''Pottwaalfisch'' givt dat echt nich, dat is de ''Pottwaal'' oder de ''Pottfisch'' in de plattdüütsche Literatuur. As Naam för heel dat Genus dücht doch jümmers noch Waalfisch better. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 18:26, 23. Mai 2024 (CEST) == [[Käthe Averwald]] == De Link wiest nah Albrecht hen. [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 22:00, 26. Jul. 2024 (CEST) :Ik sin just bi dat to fixen. Besten Dank för den Henwies [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 10:25, 27. Jul. 2024 (CEST) : Bi [[Agnes Ammann]] ok. == Löschd == Moin Herr, warum hest du min [[Kiara Advani]] Seite gelöscht ... kann ick dat wissen? [[Bruker:Razkoy|Razkoy]] [[Bruker Diskuschoon:Razkoy|✍]] 07:22, 30. Nov. 2024 (CET) :It was clearly a machine translated text and a mix of German and Dutch. It was no Low Saxon. We are happy for anyone trying to contribute in our wik. There are plenty of small things to do even if you don't speak any Low Saxon. Unfortunately we don't have enough active participant to fix all the machine translations that have been popping up recently. Since Low Saxon is not standardised and poorly supported by Technology the quality of such translations is much worse compared to other languages like English, German etc. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 08:48, 30. Nov. 2024 (CET) ::I'm trying... is this [https://nds.m.wikipedia.org/wiki/Bruker:Razkoy/Sandkaste] text is ok? [[Bruker:Razkoy|Razkoy]] [[Bruker Diskuschoon:Razkoy|✍]] 10:00, 30. Nov. 2024 (CET) :::It's Standard German with the occasional Dutch and some Low Saxon words thrown in. Machine translation do not work for Low Saxon. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 10:21, 30. Nov. 2024 (CET) ::::You mean the texts in my sandbox is Dutch low saxon? Is it? [[Bruker:Razkoy|Razkoy]] [[Bruker Diskuschoon:Razkoy|✍]] 12:39, 30. Nov. 2024 (CET) :::::Its not Dutch Low Saxon (Nedersaksisch) either. It's poorly translated Low German/Low Saxon (both refer to the language "Plattdüütsch") every second word is High German and the text is full of grammatical errors. Some sentences are completely incomprehensible. Machine translation does not work for our language yet and you clearly aren't proficient in Plattdüütsch to judge the poor quality by yourself or improve it accordingly. You do not help us by creating machine translated articles. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 14:04, 30. Nov. 2024 (CET) == Paapst == Blots as Vörslag: Ik würr Paapsten oder Päpste schrieven anstäe vun Pööpst. [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 19:59, 15. Dez. 2024 (CET) :"Pööpst" is de Pluraal na Sass. Uut mienen westföölschen Dialekt kenne ik tomindst ''pööpstliker os de Paapst''. De Meertall van Paapst hebbe ik int echte Leven noch nie up Platt to hören kregen. ''Paapsten'' dücht mi eer oostfreesch. Du hest al recht ik hädde nu eer in mienen lippsken Dialekt ''Pääpste'' Nat hoogdüütsche Vöörbild billt. Ik överlegg mi den Titel noch eenmaal, wenn nicht givt dat slichtweg eben paar redirects. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 21:30, 15. Dez. 2024 (CET) == Notice of expiration of your sysop right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Opsichtslüüd) will expire on 2025-01-04 03:58:34. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Bruker:Leaderbot|Leaderbot]] [[Bruker Diskuschoon:Leaderbot|✍]] 20:42, 28. Dez. 2024 (CET)</div> == Sudan == Nah dien List Milensteen is Sudan de 800. Artikel, nich de 700. Wünsch noch en goot nee Johr. [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 16:29, 1. Jan. 2025 (CET) == Wappen von Haut-Rhin == Hello,<br> I don't understand why you reverted my contribution [https://nds.wikipedia.org/w/index.php?title=Haut-Rhin&diff=prev&oldid=1032690 here], while I just replaced an unrelated nameless png file, that was solely used on nds-wiki, with the CoA file that's in use on the french wiki for this department ([[:fr:Haut-Rhin]])<br> Thank you, --[[Bruker:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] [[Bruker Diskuschoon:Kontributor 2K|✍]] 14:28, 3. Jan. 2025 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:23, 26. Jan. 2025 (CET) </div> == Vestfaliano un Lucildo Ahlert == Ik wull justemente wiäten, of diu düsse Texte in Lipsk schreiwen hes, or in Vestfaliano. [[Spezial:Bidrääg/2001:9E8:D598:7700:E077:2A29:30ED:FB09|2001:9E8:D598:7700:E077:2A29:30ED:FB09]] 13:46, 8. Jun. 2025 (CEST) :Dat is "mien" austwestfäölsken Dialekt. Op brasiliaansch Vestfaliano kann ek nich schriäwen sünner dat ik dat Wöörbook un de Grammatik in de hannen kriege. Un de sind leiders narms to finnen un to kriegen. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 13:59, 8. Jun. 2025 (CEST) == Himalaya == An den Artikel musst noch wat maaken. Sücht ja noor ut, mit de Fehlers. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 20:13, 14. Okt. 2025 (CEST) :Velen Dank för den Henwies. :Daar mutt ik eerstmaal noch de style.css för de verscheden Schriften opstellen un de Vörlang lang un S aktuell maken. Duurt een beten [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 20:51, 14. Okt. 2025 (CEST) == Plattdüütsch == Moin, wenn Du all de Literatur ingeven deihst, sullst Du dat ok in Plattdüütsch hollen. Eenfach kopeeren is denn nicht so dat Wohre. Kiek to'n Bispeel bi Goethe. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 09:49, 10. Nov. 2025 (CET) == So long == Nahdem Du up Diskussionsbidrääg vun mi un Henwiesen nah Ännern nich ingahn deihst, aber in’n Gegentoog vun mi anleggt Artikel löschen un nee schrieven deihst, is mi kloor wurrn, dat mien Arbeit hier nicht mehr geern sehn wurrd. Ik hebb för mien Arbeit an de plattdütsch WP sogor den Kulturpries „Keerke“ von de Oostfreesch Landschap kregen, aber mien Artikel weern denn woll doch nich so goot. Dat hett mi temelk drapen. Ik hebb jetzt noch en paar Artikel up Halde, de stüer ik gelegentlich noch bi, ansonsten stell ik de Arbeit hier in. Wenn Du mien Artikel all ännern wullt. Up mit beid Brukersieden sünd de van mi anleggt Artikel upführt. De kannst Du denn ja so nah un nah ännern, löschen, wat ok immer. Ik hebb in mien verbleeven Tiet noch noog anner Saken, de ik maken kann. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 11:04, 17. Nov. 2025 (CET) :Dat deit mi leed to hören. Dat is keen Angreep op di, dien Plattdüütsch oder dien grootaardige Arbeid hier in de Wikipedia. Daar velen Dank för. Dien Arbeid is geern gesehen. :Wikipedia is een Gemeenschopsprojekt un Artikels schöölt jümmers ümschreven un aktuell maakt warrn. All dien Artikels will ik gaarnich ännern. Daar is heel veel wichtige un gode Arbeid bi. Un natüürlich ook de schiere Ümfang. So veel Artiekels as du het keen een hier bidregen. Den Keerlke-Pries hest du di torecht verdeent. :De Artikels, de ik änner sünd de ''[[Wikipedia:List vun Artikels, de in all Wikipedias binnen ween schöölt|Artikels, de in all Wikipedias binnen ween schöölt]]''. Daar hest du över de Jaren ook al enen groten Deel to bidragen. Een groten Deel vun langsten Artikels in de List stammt uut diene Fedder. De Artikels, de ik änner sünd Artikels, de noch nich lang noog sünd (Alle 1000 Artikel schöölt tomnimdsten 30.000 Teken lang ween). Wenn ik een Artikel eenmaal uutbo un verlänger, is dat lichter för mi allens gliek in ene Variant ümtoschrieven. Ik kann geern versöken, de Artikels vun di in dienen Dialekt un Schrievwies wieder to schrieven. Alternativ kannst du geern de Artikels wieder schrieven. Oder ik schriev dien Artikels in mien Dialekt un Schrievwies wieder un du kannst se denn an dienen Dialekt anpassen. Generell schall ik geern een wat "moderater" ween Artikels antopassen. Dat is allens nix gegen dien Arbeid, dat is eenfach een Fraag, wat wi doot, wenn verscheden Lüud an de glieken Artikels arbeid. Denn de meisten Artikels sünd hier ja vun een Persoon schreven wurrn un warrt denn Jaren lang nich meer bearbeidt. Enige vun de 1000 Artikels sünd man so wichtig, dat se maal een Update bruukt un uutboot warrn schöölt. :Also nix gegen di, dien Arbeid, dien Plattdüütsch, dien Wark oder de Qualität vun dien Arbeid. Dat weer schaad, wenn du nix meer bidregen wullt. Deit mi leed, wenn ik dien groten Bidrag hier in de Wiki nich noog acht hebb un dat so uutseeg as wenn ik minnachtig op dien Arbeid kieken dee. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 11:41, 17. Nov. 2025 (CET) :::: Kann ik deelwies nahvulltrecken. Un Dien Arbeit is ja ok nich to verachten. Ik fohr trotzdem wat rünner, bin aber nich ganz weg. ::[[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 21:49, 18. Nov. 2025 (CET) :::Ik harr all Bedenken, dat Du nu dien Arbeit instellt harrst. Die neeste Henwies, wu Artikel in Plattdüütsch schreven wurrn söllt, is aber düppelt goot. Gooden Artikel un Du schriffst wiederhen. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] :::: Nee...bloot een paar Daag verpuusten na uns Stried hier. Seh ik ook in, dat ik daar över ene Grenz röver bün. Harr ik mi denken kunnt, wenn ik mi de Arbeidwies vun de "olen Hasen" hier ankiek. :::: Nu büst du vun den olen Hasen hier, de eenzige de aktiv bleven is. Un dat warrt nu een Probleem, denn ji hebbt alle Regels up allerhand Diskusschoonsieden afsnackt, man keeneen het de Sieden mit de Richtlienen daarto aktuell holen. (Kann ik verstaan, dat is de Deel vun de Wikipediaarbeid, de keen Spass maakt). Ik will woll versöken dat "Gewohnheitsrecht" hier tohoop to dregen un as konkrete Richtlienen daalschrieven. Noch een paar Ideen uut anner lütte Wiki (so as de allemannasche) daarto un hebb ik ene klare Richtsnoor, an de ik mi holen kann. Ik würr mi freuen, wenn du daar denn maal af un an röverkiekst, of dat denn mit de Regels vun de olen Hasen övereenstimmt --[[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 19:35, 20. Nov. 2025 (CET) ::::Maak ik. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 19:57, 20. Nov. 2025 (CET) == Heine Steenhagen == Die Seite ist als neue Seite eingestellt. Den Permalink habe ich nicht gefunden. Ich hoffe, das geht so.... [[Bruker:RikmiPl|RikmiPl]] [[Bruker Diskuschoon:RikmiPl|✍]] 13:39, 20. Apr. 2026 (CEST) ktajoe0a3a2p9ma0f3adakoqs8j6ik8 2 71710 1062536 1062386 2026-04-19T13:24:53Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1062536 wikitext text/x-wiki {{../Template WD List}} [[Image:CUX in Niedersachsen.svg|thumb]] This list shows people born or died in in the [[Landkreis Cuxhaven]] in [[Lower Saxony]]. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?tree0 wdt:P131* wd:Q5897. { ?item wdt:P19 ?sub0. ?tree0 wdt:P150* ?sub0. } UNION { ?item wdt:P20 ?sub1. ?tree0 wdt:P150* ?sub1. } } |sort=p569 |columns=item,label,p569,p18,p19,p570,p20,p227,p106 |thumb=80 |links=red }} {| class='wikitable sortable' ! item ! label ! Tied boren ! Bild ! Geboortsoort ! Tied doodbleven ! Starvoort ! GND-Nummer ! Beroop |- | [[:d:Q387129|Q387129]] | [[Hermann vun Buxhoeveden]] | 1163 | | [[Bexhöv]] | 1248 | | [https://d-nb.info/gnd/137326092 137326092] | [[kathoolschen Preester]]<br/>[[Catholic bishop]] |- | [[:d:Q60952|Q60952]] | [[Albert vun Buxhoeveden]] | 1165 | [[Bild:Albert of Riga.JPG|center|80px]] | [[Bexhöv]] | 1229-01-17 | [[Riga]] | [https://d-nb.info/gnd/11864761X 11864761X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[kathoolschen Preester]]<br/>[[Catholic bishop]] |- | [[:d:Q319244|Q319244]] | [[Hartwig of Uthlede]] | 12nd century | | [[Uthleer]] | 1207-11-03 | | [https://d-nb.info/gnd/137525567 137525567] | [[kathoolschen Preester]] |- | [[:d:Q541056|Q541056]] | [[Tjede Peckes]] | 1500s | | [[Padingbüddel]] | 1517-12-23 | [[Land Wusten]] | | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q85191353|Q85191353]] | [[Johan beym Graben]] | 1561-08-07 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | 1623-05-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [[Richter]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q97637|Q97637]] | [[Elisabeth vun Bronswiek-Wulfenbüttel]] | 1567-02-23 | [[Bild:1567 Elisabeth.jpg|center|80px]] | | 1618-10-24 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1196632995 1196632995] | [[aristocrat]] |- | [[:d:Q55126522|Q55126522]] | [[Christoph Schwanmann]] | 1569 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1653 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [https://d-nb.info/gnd/124437761 124437761] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q136811896|Q136811896]] | [[Eilhard Esich]] | 1573-08-08 | | [[Bremen]] | 1640-08-03 | [[Ritzbüttel]] | [https://d-nb.info/gnd/105313911X 105313911X] | [[Koopmann]]<br/>[[council member]]<br/>[[Amtmann]] |- | [[:d:Q1986818|Q1986818]] | [[Nikolaus Hardkopf]] | 1582-11-13 | [[Bild:PPN663956900 Bildnis von Nicolaus Hardkopf.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oosten]] | 1650-06-13 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/124686443 124686443] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q136681870|Q136681870]] | [[Gerhard Hackmann]] | 1592 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1647-01-17<br/>1647-01-16 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/121753727 121753727] | [[parson]] |- | [[:d:Q94927031|Q94927031]] | [[Nikolaus Freitag]] | 1602 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1653-03-05 | [[Gemeen Neenkarken]] | [https://d-nb.info/gnd/1075017254 1075017254] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q55124463|Q55124463]] | [[Jacob Hackmann]] | 1610 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1698 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/124740316 124740316] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Protestant theologian]] |- | [[:d:Q22071440|Q22071440]] | [[Johann Philipp Tonsor]] | 1621 | | [[Gießen]] | 1679 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/121117049 121117049] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q55891239|Q55891239]] | [[Daniel von Stephani]] | 1623 | | [[Beers]] | 1707 | | [https://d-nb.info/gnd/123323940 123323940] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q19284984|Q19284984]] | [[Hartwig von Spreckelsen]] | 1624-03-21 | | [[Hamborg]] | 1680 | [[Ritzbüttel]] | [https://d-nb.info/gnd/131663275 131663275] | [[Richter]] |- | [[:d:Q121362821|Q121362821]] | [[Wilhelm Zesch]] | 1629-11-08 | | [[Gemeen Beverst]] | 1682-08-03 | [[Jena]]<br/>[[Jena-Zentrum]] | [https://d-nb.info/gnd/124597238 124597238] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q55905901|Q55905901]] | [[Ursula Mithob]] | 1633 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1669 | | [https://d-nb.info/gnd/133923479 133923479] | [[pastor's wife]] |- | [[:d:Q22953418|Q22953418]] | [[Georg Jonas Tonsor]] | 1636 | | [[Gießen]] | 1693 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/133925064 133925064] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q94898196|Q94898196]] | [[Martin Hulle]] | 1642 | | [[Uthleer]] | 1715-01-10 | [[Fre’e Hansestadt Bremen (Q1209)|Fre’e Hansestadt Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/1138134686 1138134686] | |- | [[:d:Q133088665|Q133088665]] | [[Johann Strackerjan]] | 1643 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1720 | [[Twüschenahn]] | [https://d-nb.info/gnd/1044670746 1044670746] | [[parson]] |- | [[:d:Q17479643|Q17479643]] | [[Sebastian Bacmeister]] | 1646-08-09 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1704-05-14 | [[Tramünn|Travemünn]] | [https://d-nb.info/gnd/130160784 130160784] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q65154307|Q65154307]] | [[Peter Thode]] | 1647-10-20 | | | 1701-09-02 | [[Neewark (Q1577)|Neewark]] | | [[Vaagt]] |- | [[:d:Q62383|Q62383]] | [[Vincent Lübeck]] | 1654-09 | [[Bild:Vincent Lübeck.jpg|center|80px]] | [[Padingbüddel]] | 1740-02-07 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/119417812 119417812] | [[Komponist]]<br/>[[organist]] |- | [[:d:Q136857113|Q136857113]] | [[Anna Maria Ackenhusen]] | 1656-11-07 | | [[Helmstidde]] | 1679-09-25 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1166591646 1166591646] | |- | [[:d:Q89780032|Q89780032]] | [[Eibe Siade Johans]] | 1659 | | [[Padingbüddel]] | 1720-01-01 | [[Padingbüddel]] | [https://d-nb.info/gnd/1034916211 1034916211] | |- | [[:d:Q60412256|Q60412256]] | [[Engelbert Johann von Bardenfleth]] | 1667 | | [[Wortfleet|Wurthfleth]] | 1738-07-04 | [[Gemeen Geversdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1034669303 1034669303] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q101096|Q101096]] | [[Luneberg Mushard]] | 1672 | | [[Gemeen Lox]] | 1708 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/130138797 130138797] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q136865069|Q136865069]] | [[Joachim Hartwig Turban]] | 1676-05-06 | | [[Hamborg]] | 1720-10-31 | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | [https://d-nb.info/gnd/12916917X 12916917X] | [[Lutheran pastor]] |- | [[:d:Q136582477|Q136582477]] | [[Daniel Westing]] | 1686 | | [[Wremen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1055587411 1055587411] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q64559348|Q64559348]] | [[Alrich Witken]] | 1693 | | [[Büttel (Landkreis Cuxhoben)|Büttel]] | 1761-01-15 | [[Burgforde]] | [https://d-nb.info/gnd/103517619X 103517619X] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]] |- | [[:d:Q137307277|Q137307277]] | [[Hieronymus Martin Henrici]] | 1693-04-08 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1748-09-14 | | [https://d-nb.info/gnd/1034909401 1034909401] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q1696487|Q1696487]] | [[Johann Vogt]] | 1695-08-05 | [[Bild:Johann Vogt (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Beverst]] | 1764-08-28 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/132592290 132592290] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q133079425|Q133079425]] | [[Hector Johann Mithobius]] | 1698 | | [[Gemeen Neenkarken]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1033383643 1033383643] | |- | [[:d:Q1570761|Q1570761]] | [[Wolbrand Vogt]] | 1698-02-02 | | [[Gemeen Beverst]] | 1774-04-11 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/143452762 143452762] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q15431765|Q15431765]] | [[Tobias Heinrich Schubart]] | 1699-02-14 | [[Bild:PPN663948436 Bildnis von Tobias Heinrich Schubart (1729).jpg|center|80px]] | [[Oosterbrook]] | 1747-02-22 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/10125198X 10125198X] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q15907038|Q15907038]] | [[Johann Balthasar Pott]] | 17th century | | [[Builefeld]] | 1751-10-07 | [[Gemeen Hagen (Landkreis Cuxhoben)|Gemeen Hagen]] | | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q136968556|Q136968556]] | [[Franz Jürgen Buhr]] | 1700-03-09 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1745-10-15 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1295100479 1295100479] | [[municipal clerk]] |- | [[:d:Q18287985|Q18287985]] | [[Bernhard Krackau]] | 1703-06-17 | | [[Flögeln]] | 1753-07-18 | [[Söttmer]] | [https://d-nb.info/gnd/1034933906 1034933906] | |- | [[:d:Q1476037|Q1476037]] | [[Martin Kröncke]] | 1705-07<br/>1705 | | [[Gemeen Neenkarken]] | 1774-04-24 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/1034931083 1034931083] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q1695467|Q1695467]] | [[Johann Matthias Schreiber]] | 1716-05-17 | | [[Brauneberg]] | 1771-05-12 | [[Gemeen Lox]] | [https://d-nb.info/gnd/1165328011 1165328011] | [[Örgelboer]] |- | [[:d:Q816885|Q816885]] | [[Benedict von Bremer]] | 1717-08-14 | | [[Gemeen Kumbarg|Kumbarg]] | 1779-07-15 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | [https://d-nb.info/gnd/137213115 137213115] | [[Richter]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[minister]] |- | [[:d:Q137317261|Q137317261]] | [[Anton Heinrich Kemna]] | 1720-06-09 | | [[Beers]] | 1813-02-02 | [[Clausthal]] | [https://d-nb.info/gnd/1034925946 1034925946] | [[forester]] |- | [[:d:Q20607939|Q20607939]] | [[Levin von Schlepegrell]] | 1722 | | | 1801-11-15 | [[Gemeen Hagen (Landkreis Cuxhoben)|Gemeen Hagen]] | [https://d-nb.info/gnd/1163523844 1163523844] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q133369715|Q133369715]] | [[Christian Friedrich Wittmack]] | 1723 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1785 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1295099497 1295099497] | [[donor]] |- | [[:d:Q137150930|Q137150930]] | [[Petrus Detleef]] | 1723 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1015510825 1015510825] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q1694171|Q1694171]] | [[Johann Gotthard Schlichthorst]] | 1723-11-05 | | [[Gemeen Kumbarg|Kumbarg]] | 1780-12-15 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/133055515 133055515] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q1543488|Q1543488]] | [[Johann Hinrich Klapmeyer]] | 1724 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1792-03-06 | | | [[Örgelboer]] |- | [[:d:Q136864497|Q136864497]] | [[Johann Helfrich Willemer]] | 1724-05-13 | | [[Gemeen Achem|Achem]] | 1796-03-21 | [[Gemeen Öberndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/102829713 102829713] | [[Lutheran pastor]]<br/>[[Lutheran theologian]] |- | [[:d:Q133367749|Q133367749]] | [[Joachim Vosse]] | 1726 | | [[Ritzbüttel]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132845865 132845865] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q29629357|Q29629357]] | [[Heinrich Erhard Heeren]] | 1728-02-16 | [[Bild:Schwartz (attr) Erhard Hinrich Heeren 1804.jpg|center|80px]] | [[Wremen]] | 1811-03-07 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/100998429 100998429] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q2076112|Q2076112]] | [[Peter Joseph du Plat]] | 1728-03-14 | | [[Neukirchen]] | 1782-04-24 | [[Uthleer]] | | [[Kartograaf]] |- | [[:d:Q20605719|Q20605719]] | [[Arnold Johann Ludwig von Engelbrechten]] | 1730-09-02 | | [[Celle]] | 1776-02-22 | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | [https://d-nb.info/gnd/1034720430 1034720430] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q57420|Q57420]] | [[Carsten Niebuhr]] | 1733-03-17 | [[Bild:Carsten niebuhr trimmed.png|center|80px]] | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | 1815-04-26 | [[Meldörp]] | [https://d-nb.info/gnd/118734784 118734784] | [[Mathematiker (Q170790)|Mathematiker]]<br/>[[Forschungsreisiger]]<br/>[[Kartograaf]]<br/>[[Naturwetenschopper]]<br/>[[Zooloog (Q350979)|Zooloog]]<br/>[[Astronom]]<br/>[[Botaniker]] |- | [[:d:Q94760545|Q94760545]] | [[Johann Hinrich Pratje]] | 1736-06-17 | | [[Hornborg]] | 1789-01-05 | [[Gemeen Beverst]] | [https://d-nb.info/gnd/104378395 104378395] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Hebraist]] |- | [[:d:Q55901231|Q55901231]] | [[Jacob Rave]] | 1736-12-04 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1767-08-28 | [[Jena]] | [https://d-nb.info/gnd/142812579 142812579] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q26715028|Q26715028]] | [[Samuel Jordan]] | 1739<br/>1738 | | [[Horborg]] | 1788-11-22 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1016975724 1016975724] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q1667443|Q1667443]] | [[Johann Böse (Q1667443)|Johann Böse]] | 1739-05-26 | | [[Stotel]] | 1804-12-07 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/103465621X 103465621X] | |- | [[:d:Q55906456|Q55906456]] | [[Bernhard Hermann Matthaei]] | 1741 | | [[Karkwist]] | 1790 | | [https://d-nb.info/gnd/1012524841 1012524841] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q94916339|Q94916339]] | [[Johann Friedrich Sarnighausen]] | 1745-09-05 | | | 1810-01-10 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1035152622 1035152622] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q71587|Q71587]] | [[Christoph Meiners]] | 1747-07-31 | [[Bild:Christoph Meiners portrait by Johann Heinrich Tischbein the Younger (c. 1772).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Hemmoor]] | 1810-05-01 | [[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/116863498 116863498] | [[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[anthropologist]] |- | [[:d:Q20606572|Q20606572]] | [[Carl Friedrich Hotzen]] | 1747-10-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1827-10-13 | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | [https://d-nb.info/gnd/1034901095 1034901095] | [[Amtmann]] |- | [[:d:Q94744897|Q94744897]] | [[Eleonore Sophie von Borries]] | 1749 | | [[Beers]] | 1820 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1104172879 1104172879] | |- | [[:d:Q18221817|Q18221817]] | [[August Johann Michael Encke]] | 1749-05-10 | | [[Oolluunbarg]] | 1795-03-21 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/105313892X 105313892X] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q20606646|Q20606646]] | [[Heinrich Wilhelm Isenbart]] | 18th century | | | 1794 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1163520373 1163520373] | [[Amtmann]] |- | [[:d:Q20817123|Q20817123]] | [[Georg Friedrich Carl von Pufendorf]] | 18th century | | [[Beers]] | 1852-02-17 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1163522554 1163522554] | [[Beamten]]<br/>[[Amtmann]] |- | [[:d:Q55850912|Q55850912]] | [[Otto Ulrich Freiherr Grote]] | 1750 | | [[Breslau]] | 1808 | [[Beers]] | [https://d-nb.info/gnd/136141439 136141439] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q137130152|Q137130152]] | [[Hinrich Wilhelm Schmeelke]] | 1750 | | | 1825 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1035137860 1035137860] | [[Börgermeester]] |- | [[:d:Q55072494|Q55072494]] | [[Johann Dominicus Schulze]] | 1751-06-16 | | [[Groden (Oort)|Groden]] | 1790-05-22 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/115753990 115753990] | [[Entomoloog (Q3055126)|Entomoloog]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Naturwetenschopper]] |- | [[:d:Q133371814|Q133371814]] | [[Nicolaus Gottfried Ludwig Biedenweg]] | 1752 | | | 1814 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1295111047 1295111047] | [[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q1460909|Q1460909]] | [[Friedrich Ludwig Wilhelm Meyer]] | 1758-01-26<br/>1759-01-28 | [[Bild:FLWMeyer1.jpg|center|80px]] | [[Horborg]] | 1840-09-01 | [[Braamst (Oortschop)|Braamst]] | [https://d-nb.info/gnd/100819443 100819443] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Bibliothekar]]<br/>[[Dichterjurist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q98843214|Q98843214]] | [[Johann Friedrich Cordes]] | 1759-05-05<br/>1759-05-02 | | [[Dedesdorf]] | 1827-01-10 | [[Ollnborg]] | [https://d-nb.info/gnd/14379017X 14379017X] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q25422820|Q25422820]] | [[Peter Nicolas Petersen]] | 1761-09-02 | | [[Samtgemeen Beers]] | 1850-08-19 | [[Hamborg]] | | [[musicologist]] |- | [[:d:Q94879426|Q94879426]] | [[Carl Johann Conrad Wyneken]] | 1763-06-11 | | [[Spiek]] | 1825-04-22 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1015338240 1015338240] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[Pastoor]] |- | [[:d:Q1698043|Q1698043]] | [[Johann Michael Speckter]] | 1764-07-05 | [[Bild:PPN663944163 Joh. Michael Speckter. (1839).jpg|center|80px]] | [[Uthleer]] | 1845-03-01 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/10409186X 10409186X] | [[lithographer]] |- | [[:d:Q94910771|Q94910771]] | [[Christian Friedrich Bohn]] | 1764-11-10 | | | 1820-03-22 | [[Dorum]] | [https://d-nb.info/gnd/1034703773 1034703773] | [[cleric]] |- | [[:d:Q20607239|Q20607239]] | [[Engelbert Johann Marschalck von Bachtenbrock]] | 1766-05-06 | | [[Gemeen Hu’e]] | 1845-08-25 | [[Lohmöhlen]] | [https://d-nb.info/gnd/1026269156 1026269156] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q55594448|Q55594448]] | [[Jakob Albrecht von Sienen]] | 1768-06-25 | [[Bild:PPN663951577 Jakob Albrecht von Sienen J. U. Dr..jpg|center|80px]] | [[Schloss Ritzebüttel]] | 1837-01-17 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117372544 117372544] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Beamten]] |- | [[:d:Q19501941|Q19501941]] | [[Andreas Christian Wolters]] | 1770 | | [[Hamborg]] | 1827 | [[Ritzbüttel]] | [https://d-nb.info/gnd/1023760207 1023760207] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Richter]] |- | [[:d:Q67252|Q67252]] | [[Johann Georg Repsold]] | 1770-09-19 | [[Bild:PPN663944260 Johann Georg Repsold (1828) (cropped).jpg|center|80px]] | [[Wremen]] | 1830-01-14 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/11644889X 11644889X] | [[Astronom]]<br/>[[mechanic]]<br/>[[optician]]<br/>[[Füerwehr (Q107711)|Füerwehr]] |- | [[:d:Q94768389|Q94768389]] | [[Dorothea Catharina Thiess]] | 1771 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1798-08-10 | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/1019758619 1019758619] | |- | [[:d:Q1098634|Q1098634]] | [[Claus Kröncke]] | 1771-03-29 | | [[Gemeen Oosten]] | 1843-11-05 | [[Darmstadt]] | [https://d-nb.info/gnd/117579084 117579084] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q84938497|Q84938497]] | [[Johann Heinrich Dölle]] | 1772-10-03 | | [[Abtsbessingen]] | 1826-09-26 | [[Cuxhoben]] | | |- | [[:d:Q1714827|Q1714827]] | [[Samuel Christian Pape]] | 1774-11-22 | | [[Borgleessem|Borglesum]] | 1817-04-05 | [[Lee (Landkreis Cuxhoben)|Lee]] | [https://d-nb.info/gnd/116030569 116030569] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q99400|Q99400]] | [[Heinrich Schmelen]] | 1777 | [[Bild:Heinrich Schmelen.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Hagen (Landkreis Cuxhoben)|Gemeen Hagen]] | 1848 | [[Süüdafrika]] | [https://d-nb.info/gnd/129101613 129101613] | [[Översetter]]<br/>[[Bible translator]] |- | [[:d:Q66556|Q66556]] | [[Heinrich Wilhelm Brandes]] | 1777-07-27 | | [[Groden (Oort)|Groden]] | 1834-05-17 | [[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/100055427 100055427] | [[Mathematiker (Q170790)|Mathematiker]]<br/>[[Physiker (Q169470)|Physiker]]<br/>[[Astronom]]<br/>[[Meteoroloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q133067332|Q133067332]] | [[Joannes Petrus Knopff]] | 1778 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/10252419X 10252419X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q86360|Q86360]] | [[Heinrich Luden (Q86360)|Heinrich Luden]] | 1778-04-10 | [[Bild:Heinrich Luden (2).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Lox]] | 1847-05-23 | [[Jena]] | [https://d-nb.info/gnd/118822543 118822543] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q18508273|Q18508273]] | [[Heinrich Voß]] | 1779-10-29 | [[Bild:Heinrich Voß.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1822-10-20 | [[Heidelbarg]] | [https://d-nb.info/gnd/100689590 100689590] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Philoloog (Q13418253)|Philoloog]]<br/>[[Dichter]] |- | [[:d:Q29556688|Q29556688]] | [[August Leonhard Heinrich Dieterichs]] | 1785-04-08 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | 1868-09-04 | [[Hannober]] | | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q1261708|Q1261708]] | [[Hermann Ernst Freund]] | 1786-10-15 | [[Bild:Hermann Ernst Freund (1835 portraits).jpg|center|80px]] | [[Uthleer]] | 1840-06-30 | [[Kopenhagen]] | [https://d-nb.info/gnd/118862782 118862782] | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] |- | [[:d:Q137673116|Q137673116]] | [[Gustav Wilhelm von Marschalck]] | 1786-11-09 | | [[Geesthoff]] | 1853-10-06 | | [https://d-nb.info/gnd/103507446X 103507446X] | [[Offzeer]] |- | [[:d:Q55682845|Q55682845]] | [[Ernst Ludwig Cammann]] | 1788-01-23 | | [[Ringst (Oortschop)|Ringst]] | 1861-06-01 | [[Gemeen Veern|Veern]] | [https://d-nb.info/gnd/105798972X 105798972X] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q29586087|Q29586087]] | [[Anton Biehl]] | 1788-05-12 | | [[Gemeen Geestland]] | 1835-12-20 | [[Gemeen Geestland]] | [https://d-nb.info/gnd/1034704575 1034704575] | [[Wedderständler]] |- | [[:d:Q72938806|Q72938806]] | [[Conrad Wilhelm Wiedemann]] | 1789-12-20 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | 1866-02-09 | [[Gemeen Beverst]] | [https://d-nb.info/gnd/1035176866 1035176866] | [[superintendent]]<br/>[[musicologist]]<br/>[[copyist]] |- | [[:d:Q65308843|Q65308843]] | [[Georg Christian Freund]] | 1793 | | [[Uthleer]] | 1819 | | [https://d-nb.info/gnd/136009301 136009301] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q1439877|Q1439877]] | [[Heinrich Christian Meyer]] | 1797-06-04 | [[Bild:H.C. Meyer zum 25 jährigen Geschäftsjubiläum 1843 .jpg|center|80px]] | [[Ness (Q1309673)|Ness]] | 1848-07-26 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/119090600 119090600] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q126699135|Q126699135]] | [[Carsten Mehrtens]] | 1798-04-26 | | [[Donnern]] | 1861-08-15 | [[Bremerhoben]] | | [[Smid (Beroop)|Smed]] |- | [[:d:Q1693211|Q1693211]] | [[Johann David Schlichthorst]] | 1800-03-17 | | [[Fre’e Hansestadt Bremen (Q1209)|Fre’e Hansestadt Bremen]] | 1843-03-29 | [[Padingbüddel]] | [https://d-nb.info/gnd/100329780 100329780] | [[preacher]] |- | [[:d:Q16937723|Q16937723]] | [[Wilhelm Jantzen]] | 1800-03-29 | | [[Dorum]] | 1880-03-11 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1016413238 1016413238] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q133687569|Q133687569]] | [[Henriette Christine Lamprecht]] | 1800-10-21 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1872-03-06 | | [https://d-nb.info/gnd/1191406040 1191406040] | |- | [[:d:Q55847519|Q55847519]] | [[Julius Conrad Freund]] | 1801 | | [[Uthleer]] | 1877 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/136009379 136009379] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q18552355|Q18552355]] | [[Samuel Samuelson]] | 1801-05-15 | | [[Altno]] | 1868-01-02 | [[Ritzbüttel]] | [https://d-nb.info/gnd/1035152649 1035152649] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q1714477|Q1714477]] | [[Justus Alexander Saxer]] | 1801-11-21 | | [[Dorum]] | 1875-09-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/104115696 104115696] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q100560|Q100560]] | [[Wilhelm Friedrich Otto von Borries]] | 1802 | [[Bild:Wilhelm von Hassell, Geschichte des Königreichs Hannover, Bd. 2, S. 316-317, Wilhelm Friedrich Otto Graf von Borries.jpg|center|80px]] | [[Dorum]] | 1883 | [[Celle]] | [https://d-nb.info/gnd/116256117 116256117] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q20605688|Q20605688]] | [[Georg Eisendecher]] | 1803-07-24 | | [[Quokenbrügge]] | 1887-12-23 | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q2638418|Q2638418]] | [[Albert Lührs]] | 1804-04-02 | | [[Elm (Oortschop)|Elm]] | 1871-10-22 | [[Paane]] | [https://d-nb.info/gnd/117296740 117296740] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q20606618|Q20606618]] | [[Lühr Immen]] | 1805-12-02 | | [[Langen (Landkreis Cuxhoben)|Langen]] | 1880-04-29 | [[Langen (Landkreis Cuxhoben)|Langen]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q19258881|Q19258881]] | [[Alexander von Finckh]] | 1806 | | [[Dorum]] | 1888 | [[Ollnborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1034727036 1034727036] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q133488263|Q133488263]] | [[Nikolaus Daniel Wichmann]] | 1806-09-27 | | [[Cappel (Neddersassen)|Cappel]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1055256547 1055256547] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q6688084|Q6688084]] | [[Louis Rose]] | 1807-03-24 | [[Bild:Louis Rose.jpg|center|80px]] | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | 1888-02-14 | [[San Diego]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1270829|Q1270829]] | [[Johann Daniel von Finckh]] | 1807-08-26 | | [[Dorum]] | 1867-07-01 | [[Badenweiler]] | [https://d-nb.info/gnd/103472701X 103472701X] | [[Richter]] |- | [[:d:Q23710335|Q23710335]] | [[Christian Friedrich Rudolph Rüder]] | 1809-12-25 | | [[Dedesdorf]] | 1890-01-16 | [[Leipzig]] | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q55894426|Q55894426]] | [[Georg Reinhold Kerner]] | 1810-03-08 | | [[Hamborg]] | 1858-04-21 | [[Döös]] | [https://d-nb.info/gnd/11614159X 11614159X] | |- | [[:d:Q66339|Q66339]] | [[Bernhard von Langenbeck]] | 1810-11-09 | [[Bild:Bernhard von Langenbeck2.jpg|center|80px]] | [[Padingbüddel]] | 1887-09-29 | [[Wiesbaden]] | [https://d-nb.info/gnd/11887490X 11887490X] | [[military physician]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[surgeon]] |- | [[:d:Q1358139|Q1358139]] | [[Ernst Friedrich Adickes|Ernst Friederich Adickes]] | 1811-03-07 | [[Bild:Ernst Friedrich Adickes.jpg|center|80px]] | [[Cappel (Neddersassen)|Cappel]] | 1878-01-26 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/133301966 133301966] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1399909|Q1399909]] | [[Heinrich Biedenweg]] | 1811-08-08 | | [[Ness (Q1309673)|Ness]] | 1880-02-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1154352196 1154352196] | [[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1505251|Q1505251]] | [[Georg Ludwig Ulex]] | 1811-10-08 | [[Bild:Georg Ludwig Ulex.jpg|center|80px]] | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | 1883-03-25 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/103132791 103132791] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q20604857|Q20604857]] | [[Johann Peter Friedrich Biedenweg]] | 1812 | | [[Ness (Q1309673)|Ness]] | | | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1694613|Q1694613]] | [[Johann Hinrich Röver]] | 1812-01-02 | | [[Braamst (Oortschop)|Braamst]] | 1895 | [[Hausneindorf]] | | [[Örgelboer]] |- | [[:d:Q19964099|Q19964099]] | [[Georg Wilhelm Reye]] | 1813-02-18 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1885-06-06 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1019058536 1019058536] | [[Koopmann]]<br/>[[Ünnernehmer]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q29021411|Q29021411]] | [[William Finke]] | 1814 | | [[Cuxhoben]] | 1864-01-17 | [[Adelaide]] | | [[pastoralist]]<br/>[[prospector]]<br/>[[Mäzen]] |- | [[:d:Q18916714|Q18916714]] | [[Betty Müller]] | 1814-01-27 | | [[Lee (Landkreis Cuxhoben)|Lee]] | 1890-03-05 | [[Demost]] | [https://d-nb.info/gnd/138701504 138701504] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q28111181|Q28111181]] | [[August Cammann]] | 1814-08-05 | | [[Gemeen Heckthusen]] | 1882-12-11 | [[Hannober]] | | |- | [[:d:Q1037677|Q1037677]] | [[Carl Erxleben (Landdrost)|Carl Erxleben]] | 1815-12-30 | | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | 1882-02-14 | [[Auerk]] | | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q13188493|Q13188493]] | [[Johann Diedrich Plate|Johann Dietrich Plate]] | 1816-01-18 | | [[Graafschop Hoya]] | 1902-02-12 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035114232 1035114232] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q20970824|Q20970824]] | [[Wilhelm Diedrich Adickes]] | 1817-10-06 | | [[Rosengoorn (Millm)|Rosengoorn]] | 1896-10-14 | [[Fre’e Hansestadt Bremen (Q1209)|Fre’e Hansestadt Bremen]] | | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q5480792|Q5480792]] | [[Francis Dutton]] | 1818<br/>1818-10-18 | [[Bild:Francis Dutton.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | 1877-01-25 | [[London]] | [https://d-nb.info/gnd/1048250873 1048250873] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Diplomat]]<br/>[[agent-general]]<br/>[[commissioner]]<br/>[[mine entrepreneur]] |- | [[:d:Q19060061|Q19060061]] | [[Friedrich August Boye]] | 1819-12-10 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1891-07-01 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1013949846 1013949846] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q74511|Q74511]] | [[Hermann Allmers]] | 1821-02-11 | [[Bild:Hermann Allmers.JPG|center|80px]] | [[Rechtenfleth]] | 1902-03-09 | [[Rechtenfleth]] | [https://d-nb.info/gnd/118502107 118502107] | [[Schriever]]<br/>[[Dichter]] |- | [[:d:Q23060712|Q23060712]] | [[Adolf Kottmeier]] | 1822-07-22 | [[Bild:Adolf Kottmeier.png|center|80px]] | [[Gemeen Loomst]] | 1905-01-08 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [https://d-nb.info/gnd/1318527775 1318527775] | [[parson]] |- | [[:d:Q15614847|Q15614847]] | [[Karl Bostelmann]] | 1825-01-22 | | [[Hannober]] | 1912 | [[Gemeen Beverst]] | [https://d-nb.info/gnd/116267267 116267267] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q21028402|Q21028402]] | [[Diedrich August Bohlen]] | 1827-01-17 | | [[Gemeen Kumbarg|Kumbarg]] | 1890-06-01 | | | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q214228|Q214228]] | [[Claus Spreckels]] | 1828-07-09 | [[Bild:Claus Spreckels, The Sugar King (Cropped and enhanced).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Loomst]] | 1908-12-26 | [[San Francisco]] | [https://d-nb.info/gnd/1016839804 1016839804] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q365273|Q365273]] | [[Adolph Bernhard Cronemeyer]] | 1829-01-17 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | 1900-03-18 | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | [https://d-nb.info/gnd/103467725X 103467725X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q14906698|Q14906698]] | [[Heinrich Ludwig Frische]] | 1831-01-09 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | 1901-12-05 | [[Düsseldörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1034728164 1034728164] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q71061|Q71061]] | [[Sophus Ruge]] | 1831-03-28<br/>1831-03-26 | [[Bild:Sophus Ruge.jpg|center|80px]] | [[Dorum]] | 1903-12-23 | [[Klotzsche]] | [https://d-nb.info/gnd/116702133 116702133] | [[Ethnoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Geograaf (Q901402)|Geograaf]] |- | [[:d:Q2038914|Q2038914]] | [[Otto Goetze]] | 1832-01-05 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1894-05-04 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/102417297X 102417297X] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q15433090|Q15433090]] | [[Johann Hinrich Angelbeck]] | 1833-02-17 | | [[Cuxhoben]] | 1911-10-18 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1011940167 1011940167] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q20979846|Q20979846]] | [[Wilhelm Reye]] | 1833-04-22 | | [[Ritzbüttel]] | 1912-02-15 | [[Hamborg]] | | [[Psychiater]] |- | [[:d:Q15452039|Q15452039]] | [[Justus Ruperti]] | 1833-12-21 | | [[Gemeen Oosten]] | 1899-05-16 | [[Niemünster]] | [https://d-nb.info/gnd/11670831X 11670831X] | [[Protestant theologian]] |- | [[:d:Q133672568|Q133672568]] | [[Arnold Samuelson]] | 1837 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1124028471 1124028471] | [[Inschenör]]<br/>[[Översetter]] |- | [[:d:Q361896|Q361896]] | [[Adolf Goetze (Verwaltungsjurist)|Adolf Goetze]] | 1837-07-05 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1920-05-26 | [[Hannober]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q20606555|Q20606555]] | [[Johann Georg Hottendorf]] | 1838-01-30 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q110059|Q110059]] | [[Theodor Reye]] | 1838-06-20 | [[Bild:ETH-BIB-Reye, Karl Theodor (1838-1919)-Portr 06109.tif|center|80px]] | [[Ritzbüttel]] | 1919-07-02 | [[Würzborg]] | [https://d-nb.info/gnd/116457872 116457872] | [[Mathematiker (Q170790)|Mathematiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Physiker (Q169470)|Physiker]]<br/>[[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q55681830|Q55681830]] | [[Anton Friedrich Allmers]] | 1839-03-23 | | [[Gemeen Saans|Saans]] | 1905-05-14 | [[Heidelbarg]] | [https://d-nb.info/gnd/1049182995 1049182995] | [[coppersmith]] |- | [[:d:Q4290961|Q4290961]] | [[Friedrich Adolf Mehrkens]] | 1840-04-22 | | [[Gemeen Neenkarken]] | 1899-05-31 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117003131 117003131] | [[conductor]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[Choorbaas]]<br/>[[piano teacher]] |- | [[:d:Q50674817|Q50674817]] | [[Hans Wilhelm Schleyer]] | 1840-08-12 | | [[Cuxhoben]] | 1925-07-10 | [[Chillán]] | | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q85424850|Q85424850]] | [[Johann Diedrich Rohde]] | 1842-08-01 | | [[Berge (Q686878)|Berge]] | 1908-12-10 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/137037112 137037112] | [[Philoloog (Q13418253)|Philoloog]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q18624074|Q18624074]] | [[Ferdinand Alpers]] | 1842-12-05 | | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | 1912-02-16<br/>1912 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/117254959 117254959] | [[Botaniker]]<br/>[[Sakenbökerschriever]] |- | [[:d:Q135300189|Q135300189]] | [[Carl H. Seemann]] | 1843-01-19 | | [[Cuxhoben]] | 1897-09-24 | [[Hamborg]] | | [[map maker]]<br/>[[hydrographer]]<br/>[[ship captain]] |- | [[:d:Q13188294|Q13188294]] | [[Franz Grabe]] | 1843-03-12 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | 1923-03-30 | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | [https://d-nb.info/gnd/116799048 116799048] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q62079882|Q62079882]] | [[Elisabeth Nørregård]] | 1843-03-12 | | [[Kalvehave Parish]] | 1912-06-07 | [[Holt (Cuxhoben)|Holt]] | | |- | [[:d:Q84999593|Q84999593]] | [[Ernst Gehben]] | 1844 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | 1916-01-04 | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | | |- | [[:d:Q18621242|Q18621242]] | [[Adolph Hachtmann]] | 1844-11-29 | | [[Groden (Oort)|Groden]] | 1919-09-16 | [[Kings County (Q18419)|Kings County]] | [https://d-nb.info/gnd/1034744461 1034744461] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q94779088|Q94779088]] | [[Heinrich Achgelis]] | 1845-06-02 | | [[Gemeen Saans|Saans]] | 1913-09-05 | [[Geestmünn]] | [https://d-nb.info/gnd/116005254 116005254] | |- | [[:d:Q1556428|Q1556428]] | [[Gustav Stille]] | 1845-11-21 | | [[Gemeen Steenau]] | 1920-02-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117259152 117259152] | [[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Sozioloog]] |- | [[:d:Q137122535|Q137122535]] | [[Otto Andreas Benöhr]] | 1845-12-08 | | | 1918-12-01 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1013600959 1013600959] | [[Buur]] |- | [[:d:Q2575563|Q2575563]] | [[Wilhelm Walther]] | 1846-01-07 | [[Bild:Wilhelm Walther Theologe (1846-1924).jpg|center|80px]] | [[Ritzbüttel]] | 1924-04-24 | [[Rostock]]<br/>[[Gehlsdorf]] | [https://d-nb.info/gnd/117132349 117132349] | [[Karkenhistoriker]]<br/>[[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q21810664|Q21810664]] | [[Wilhelm Hasselbach]] | 1846-06-28 | | [[Dorum]] | 1921<br/>1919 | [[München]] | [https://d-nb.info/gnd/108965037X 108965037X] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q66312110|Q66312110]] | [[Conrad Justus Bredenkamp]] | 1847 | | [[Gemeen Hemmoor]] | 1904-03-25 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/116440635 116440635] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q20608123|Q20608123]] | [[Heinrich Schriefer]] | 1847-01-22 | | [[Slussdorp]] | 1912-12-22 | [[Kassbrook|Kassebruch]] | [https://d-nb.info/gnd/1023577976 1023577976] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1731081|Q1731081]] | [[Karl Friedrich Kerner]] | 1847-03-12 | [[Bild:Karl Friedrich Kerner (1847-1920).jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | 1920-03-07 | [[Rostock]] | [https://d-nb.info/gnd/1055324046 1055324046] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q20606519|Q20606519]] | [[Gustav Holthusen]] | 1848 | | [[Stotel]] | 1883-05 | [[Deadwood]] | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1539230|Q1539230]] | [[Gottfried Holthusen]] | 1848-03-06 | [[Bild:Gottfried Holthusen 1905.jpg|center|80px]] | [[Flögeln]] | 1920-06-18 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1016169183 1016169183] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[wine merchant]] |- | [[:d:Q112520483|Q112520483]] | [[Ludwig Heitkamp]] | 1849 | | [[Wehden]] | 1913 | [[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/102216189X 102216189X] | [[Pädagoog]]<br/>[[Klassischen Philoloog]]<br/>[[secondary school teacher]] |- | [[:d:Q56195258|Q56195258]] | [[Robert Dohrmann]] | 1850 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1932-11-27 | [[Bonn]] | | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q20748328|Q20748328]] | [[Julius Krusewitz]] | 1850-05-06 | | [[Gemeen Wolsbuddel|Wolsbuddel]] | 1923-05-25 | [[Gotha]] | [https://d-nb.info/gnd/122506987 122506987] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q1530948|Q1530948]] | [[Hermann Schmidt (Q1530948)|Hermann Schmidt]] | 1851-06-16 | [[Bild:Hermann Schmidt.jpg|center|80px]] | [[Dedesdorf]] | 1921-02-28 | [[Erfurt]] | [https://d-nb.info/gnd/1081740345 1081740345] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q1346802|Q1346802]] | [[Martin Börsmann]] | 1851-12-05 | [[Bild:Portrait Martin Börsmann.JPG|center|80px]] | [[Stubben (Landkreis Cuxhoben)|Stubben]] | 1903-02-22 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/116225165 116225165] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1039044|Q1039044]] | [[Carl Johann Heinrich Röver]] | 1851-12-20 | | [[Gemeen Beverst]] | 1929-03-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [[Örgelboer]] |- | [[:d:Q1041291|Q1041291]] | [[Carl von Bergen]] | 1853 | | [[Cuxhoben]] | 1933 | [[München]] | [https://d-nb.info/gnd/1036710327 1036710327] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q18577920|Q18577920]] | [[Friedrich Corleis]] | 1853 | | [[Öberndörp]] | 1896 | | [https://d-nb.info/gnd/116672846 116672846] | [[watchmaker]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q84756411|Q84756411]] | [[Karl von Bergen]] | 1853-12-08 | | [[Cuxhoben]] | 1933-01-29 | [[München]] | | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[draftsperson]] |- | [[:d:Q133468496|Q133468496]] | [[Friedrich Hermann Meyer]] | 1854 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | 1942 | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | [https://d-nb.info/gnd/101485735X 101485735X] | |- | [[:d:Q55680199|Q55680199]] | [[Georg Hindrichson]] | 1854-03-22 | [[Bild:Georg Hindrichson.jpg|center|80px]] | [[Bremerhoben]] | 1945-05-21 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1022634593 1022634593] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q2717100|Q2717100]] | [[Hermann Goldberger]] | 1854-05-22 | | [[Gemeen Beverst]] | 1930 | [[Illinois]] | | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Utgever]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q1693753|Q1693753]] | [[Johann Ganten]] | 1855-06-21 | [[Bild:Johann ganten.jpg|center|80px]] | [[Stinst (Gemeen Lox)|Stinst]] | 1936-01-13 | [[Luunst]] | | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q84847729|Q84847729]] | [[Friedrich Duge]] | 1856-08-20 | | [[Mękelborg]] | 1927-06-02 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1071921797 1071921797] | |- | [[:d:Q94893081|Q94893081]] | [[Justus Harcken]] | 1856-12-19 | | [[Sievern (Land Wusten)|Sievern]] | 1919-08-02 | [[Fre’e Hansestadt Bremen (Q1209)|Fre’e Hansestadt Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/1131102843 1131102843] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q87113998|Q87113998]] | [[Wilhelm Werle]] | 1857 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1018674330 1018674330] | [[Pädagoog]]<br/>[[secondary school teacher]] |- | [[:d:Q55848299|Q55848299]] | [[Johann Heinrich Christian Adolf Bartels]] | 1857 | | | 1911 | [[Gemeen Oosten]] | [https://d-nb.info/gnd/1215952473 1215952473] | [[Protestant theologian]]<br/>[[superintendent]] |- | [[:d:Q106908447|Q106908447]] | [[William Wieboldt]] | 1857-03-08 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | 1954-12-09 | [[Evanston Hospital]] | | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q117279451|Q117279451]] | [[Alwine Tettenborn]] | 1857-10-07 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 20th century | [[Wiesbaden]] | [https://d-nb.info/gnd/173091199 173091199] | [[legal scholar]] |- | [[:d:Q133605929|Q133605929]] | [[August Roth]] | 1858-07-10 | | [[Ringst (Oortschop)|Ringst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043117520 1043117520] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q113042350|Q113042350]] | [[Carl Friedrich Utermöhlen]] | 1858-10-02 | | [[Oosterndörp]] | 1937-11-10 | [[Amsterdam]] | | [[business executive]]<br/>[[Militärperson]] |- | [[:d:Q101287|Q101287]] | [[Diederich Hahn]] | 1859 | [[Bild:Foto diederich hahn.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oosten]] | 1918 | [[Barmbek]] | [https://d-nb.info/gnd/117377457 117377457] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Buur]] |- | [[:d:Q15432024|Q15432024]] | [[Heinrich Johann August Gock]] | 1859-06-04 | | [[Cuxhoben]] | 1954-08-18 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/101511329X 101511329X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q102707|Q102707]] | [[Friedrich Oltmanns]] | 1860-07-11 | | [[Gemeen Öberndörp]] | 1945-12-13 | [[Freiburg im Breisgau]] | [https://d-nb.info/gnd/117123528 117123528] | [[Botaniker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q95233019|Q95233019]] | [[Viktor Domeier]] | 1861 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1138798266 1138798266] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[secondary school teacher]]<br/>[[Dichter]] |- | [[:d:Q136573228|Q136573228]] | [[Hermann August Bulle]] | 1861-02-16 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | 1947-07-16 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1014124042 1014124042] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q20608309|Q20608309]] | [[Theodor Tamm]] | 1861-10-06 | | [[Öberndörp]] | 1938-05-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1035163217 1035163217] | [[Schriever]]<br/>[[superintendent]] |- | [[:d:Q2575724|Q2575724]] | [[Wilhelm August Wrage]] | 1861-10-23 | | [[Braamst (Oortschop)|Braamst]] | 1941 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/103817418X 103817418X] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q94872682|Q94872682]] | [[Heinrich Rühmkorf]] | 1862-10-14 | | [[Hitzacker]] | 1940-11-13 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1161690697 1161690697] | [[superintendent]] |- | [[:d:Q122884559|Q122884559]] | [[Diedrich Rusch]] | 1863-06-29 | | [[Gemeen Oosten]] | 1959 | | [https://d-nb.info/gnd/1035116138 1035116138] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[landscape painter]] |- | [[:d:Q132962419|Q132962419]] | [[Ludwig Wicht]] | 1863-08-21 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1032154098 1032154098] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q101933|Q101933]] | [[Eduard von der Hellen]] | 1863-10-27 | | [[Wellen (Landkreis Cuxhoben)|Wellen]] | 1927-12-17 | [[Stuttgart]] | [https://d-nb.info/gnd/116684798 116684798] | [[Archivar]]<br/>[[editor]]<br/>[[Philoloog (Q13418253)|Philoloog]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[playwright]] |- | [[:d:Q55032316|Q55032316]] | [[Carl Fiedler]] | 1864-08-31 | | [[Dorum]] | 1955-08-08 | [[Suhl]] | [https://d-nb.info/gnd/130388408 130388408] | [[Entomoloog (Q3055126)|Entomoloog]] |- | [[:d:Q20980042|Q20980042]] | [[Carl Götze]] | 1865-01-02 | | [[Pinnbarg]] | 1947-05-02 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/136046436 136046436] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q106281450|Q106281450]] | [[Betty Grünefeld]] | 1865-05-01 | | [[Eidewarden]] | 1943-05-03 | [[Ghetto Theresienstadt]] | | |- | [[:d:Q21039157|Q21039157]] | [[Otto Meyer]] | 1865-09-19 | | [[Gemeen Beverst]] | 1939 | | | [[Boinschenör]] |- | [[:d:Q107116442|Q107116442]] | [[Ehler Behring]] | 1865-11-07 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1918-07-07 | [[Brügge]] | | |- | [[:d:Q94757589|Q94757589]] | [[Gustav von der Osten]] | 1866 | | [[Misselwarden]] | 1923 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/137995539 137995539] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[head teacher]] |- | [[:d:Q1234161|Q1234161]] | [[Heinrich Meldau]] | 1866-01-11 | | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | 1937-04-23 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/11687290X 11687290X] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q15445397|Q15445397]] | [[Heinrich Rüther]] | 1866-09-05 | [[Bild:Heinrich Rüther.jpg|center|80px]] | [[Lee (Landkreis Cuxhoben)|Lee]] | 1954-04-12 | [[Gemeen Heckthusen]] | [https://d-nb.info/gnd/124006078 124006078] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q17321911|Q17321911]] | [[Georg Freiherr von Schröder]] | 1867-02-24 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | 1940 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1176070347 1176070347] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Buur]] |- | [[:d:Q133596854|Q133596854]] | [[Ernst Daacke]] | 1867-07-09 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1041528086 1041528086] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q13188418|Q13188418]] | [[Heinrich Teut]] | 1868 | | [[Oosterbrook]] | 1963-08-26 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117278971 117278971] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1503654|Q1503654]] | [[Georg Beckmann]] | 1868-12-29 | | [[Gemeen Öberndörp]] | 1939-01-07 | [[Gießen]] | [https://d-nb.info/gnd/129849782 129849782] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q85112286|Q85112286]] | [[Ernst Gock]] | 1869-02-27 | | [[Cuxhoben]] | 1957-04-25 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/118695576 118695576] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q59198|Q59198]] | [[Max Bleicken]] | 1869-05-27 | | [[Bredstedt]] | 1959-06-18 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/126209081 126209081] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q19196132|Q19196132]] | [[Ferdinand Krome]] | 1869-06-21 | | [[Dorum]] | 1958-11-14 | [[Ingelheim an’n Rhien]] | [https://d-nb.info/gnd/1026217024 1026217024] | [[Musikpädagoog]] |- | [[:d:Q23062470|Q23062470]] | [[Fritz Goebel]] | 1869-06-21 | | [[Gemeen Belen]] | 1927-05-15 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/116698098 116698098] | [[Bibliothekar]] |- | [[:d:Q6775761|Q6775761]] | [[Martin Itjen]] | 1870-01-24 | [[Bild:Alaska Cruise - September 2019 (0982).jpg|center|80px]] | [[Dorum]] | 1942-12-03 | [[Skagway]] | | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q94817963|Q94817963]] | [[Waldemar Pieper]] | 1871 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | 1945 | [[Bad Berleburg]] | [https://d-nb.info/gnd/1026856507 1026856507] | [[Offzeer]]<br/>[[admiral]] |- | [[:d:Q325874|Q325874]] | [[Duke Friedrich Wilhelm of Mecklenburg-Schwerin]] | 1871-04-05 | [[Bild:WP Friedrich Wilhelm von Mecklenburg-Schwerin.jpg|center|80px]] | [[Swerin]] | 1897-09-22 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1100688935 1100688935] | [[Offzeer]] |- | [[:d:Q23071852|Q23071852]] | [[Eduard Rüther]] | 1871-09-18 | [[Bild:Eduard Rüther.jpg|center|80px]] | [[Lee (Landkreis Cuxhoben)|Lee]] | 1941-08-31 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1035124505 1035124505] | [[local historian]] |- | [[:d:Q87654167|Q87654167]] | [[Heinrich Siebern]] | 1872-10-02 | | [[Dorum]] | 1938-07-24 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035155214 1035155214] | [[preservationist]]<br/>[[Landeskonservator]]<br/>[[Beamten]] |- | [[:d:Q99032|Q99032]] | [[Nikolaus Tietjen]] | 1873-09-15 | | [[Gemeen Beverst]] | 1924-01-21 | [[Appeln]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q133572446|Q133572446]] | [[Edwiga Gantenberg]] | 1873-12-01 | | | 1957-03-28 | [[Gemeen Wingst]] | [https://d-nb.info/gnd/1325321656 1325321656] | [[dancer]] |- | [[:d:Q4710475|Q4710475]] | [[Albert Hinrich Hussmann]] | 1874-03-03 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | 1946-11-15 | [[Fürstenberg]] | [https://d-nb.info/gnd/1209243075 1209243075] | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]]<br/>[[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q563372|Q563372]] | [[Anna Stemmermann]] | 1874-10-12 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | 1926-04-14 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/1035152835 1035152835] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q1221773|Q1221773]] | [[Leopold Ziegenbein]] | 1874-11-16 | [[Bild:Bundesarchiv Bild 102-11434, Leopold Ziegenbein, Kapitän der "Bremen".jpg|center|80px]] | [[Celle]] | 1950-06-21 | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | [https://d-nb.info/gnd/124981992 124981992] | [[ship captain]] |- | [[:d:Q120549061|Q120549061]] | [[Anna Becker]] | 1875-07-20 | | [[Quokenbrügge]] | 1953-01-27 | [[Cuxhoben]] | | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q21514599|Q21514599]] | [[Juan Andreas Hämmerle]] | 1876-07-25 | | [[Coro]] | 1930-12 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1133110320 1133110320]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1157804047 1157804047] | [[Botaniker]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q2062930|Q2062930]] | [[Paul Vogt]] | 1877-04-27 | | [[Burg]] | 2000s | [[Gemeen Kumbarg|Kumbarg]] | [https://d-nb.info/gnd/133793222 133793222] | [[Richter]] |- | [[:d:Q1336485|Q1336485]] | [[Emil Maetzel]] | 1877-05-05 | [[Bild:Dorothea Maetzel-Johannsen Emil Maetzel 1920.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | 1955-06-23 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/124861555 124861555] | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]]<br/>[[Architekt (Q42973)|Architekt]]<br/>[[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[graphic artist]] |- | [[:d:Q133509450|Q133509450]] | [[Luise von Seht]] | 1877-05-18 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1954-09-07 | [[Rottenbuch]] | [https://d-nb.info/gnd/1194400981 1194400981] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q85669114|Q85669114]] | [[Achmet Steinmetz]] | 1878-01-21 | | [[Groden (Oort)|Groden]] | 1947-08-18 | [[Cuxhoben]] | | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q1542845|Q1542845]] | [[Heinrich Meyer (Politiker, 1878)|Heinrich Meyer]] | 1878-11-19 | | [[Gemeen Bülkau]] | 1948-06-07 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/130076414 130076414] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q55680137|Q55680137]] | [[Heinrich Hermann Joseph Weinrich]] | 1878-11-24 | | [[Heilbad Heiligenstadt]] | 1945-02-28 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1021300241 1021300241] | [[Timmermann (Beroop)]] |- | [[:d:Q112397105|Q112397105]] | [[Hugo Rautmann]] | 1879 | [[Bild:Hugo Rautmann.jpg|center|80px]] | [[Bronswiek]] | 1956-04-01 | [[Olenwoold]] | [https://d-nb.info/gnd/13652799X 13652799X] | [[veterinarian]] |- | [[:d:Q501148|Q501148]] | [[Andreas Walther]] | 1879-02-10 | | [[Cuxhoben]] | 1960-06-16 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117131636 117131636] | [[Sozioloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]] |- | [[:d:Q54168290|Q54168290]] | [[Otto-Georg Beckmann]] | 1879-06-19 | | [[Ritzbüttel]] | 1967-07-05 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1216397368 1216397368] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q66722409|Q66722409]] | [[Greten Handorf]] | 1880 | | [[Wrohm]] | 1944-01-18 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1234418509 1234418509] | |- | [[:d:Q28922620|Q28922620]] | [[Albert de Badrihaye]] | 1880-06-12 | | [[Brügge]] | 1976-05-04 | [[Cuxhoben]] | | [[heraldist]]<br/>[[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q1220314|Q1220314]] | [[Diedrich Steilen]] | 1880-07-16 | | [[Driftseth|Driftsethe]] | 1961-05-09 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/117237698 117237698] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] |- | [[:d:Q1353157|Q1353157]] | [[Erich Schlesinger]] | 1880-12-23 | | [[Gemeen Hemmoor]] | 1956-12-17 | [[Rostock]] | [https://d-nb.info/gnd/11860810X 11860810X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q94911524|Q94911524]] | [[Alfred Harms]] | 1881-05-06 | | [[Gemeen Langen]] | 1935-12-05 | [[Wesermünde]] | [https://d-nb.info/gnd/1034743686 1034743686] | [[Künstler]]<br/>[[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[draftsperson]] |- | [[:d:Q54304896|Q54304896]] | [[Hans Windels]] | 1882-04-10 | | [[Dorum]] | 1949-12-05 | [[Leer]] | [https://d-nb.info/gnd/1035170604 1035170604] | |- | [[:d:Q20820566|Q20820566]] | [[Paul Windels]] | 1883-04-19 | | [[Dorum]] | 1970-01-26 | [[Bad Godesberg]] | | [[administrative lawyer]] |- | [[:d:Q117019136|Q117019136]] | [[Walter Basset]] | 1883-07-09 | | [[Gemeen Beverst]] | 1964-09-11 | [[Hannober]] | | [[Offzeer]] |- | [[:d:Q102008|Q102008]] | [[Johann Culemeyer]] | 1883-10-16<br/>1883-09-16 | | [[Hannober]] | 1951-01-20 | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | [https://d-nb.info/gnd/127659943 127659943] | [[Inschenör]]<br/>[[railway engineer]] |- | [[:d:Q94808904|Q94808904]] | [[Thilo Schnurre]] | 1884-05-24 | | [[Gemeen Oosten]] | 1959-06-14 | [[Kirchditmold]] | [https://d-nb.info/gnd/172398754 172398754] | [[Bibliothekar]] |- | [[:d:Q2075492|Q2075492]] | [[Peter Hartmann]] | 1884-09-22 | | [[Friedrichskoog]] | 1982-12-08 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1083288989 1083288989] | [[sailor]] |- | [[:d:Q108916717|Q108916717]] | [[Claus Eduard Richters]] | 1884-10-12 | | [[Kedenbrook]] | 1957 | [[Gemeen Bülkau]] | [https://d-nb.info/gnd/173266797 173266797] | [[veterinarian]]<br/>[[Militärperson]] |- | [[:d:Q95685194|Q95685194]] | [[Erna Becker-Ernst]] | 1885 | | [[Groden (Oort)|Groden]] | 1945 | | [https://d-nb.info/gnd/11610550X 11610550X] | [[Komponist]]<br/>[[pianist]]<br/>[[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q64739375|Q64739375]] | [[Wilhelm Lührs]] | 1885 | | [[Hipst]] | 1974-07-14 | [[Stubben (Landkreis Cuxhoben)|Stubben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034939769 1034939769] | [[local politician]] |- | [[:d:Q1040525|Q1040525]] | [[Carl Schultz (Q1040525)|Carl Schultz]] | 1885-08-14 | | [[Hamborg]] | 1966-07-09 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035133806 1035133806] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q137123206|Q137123206]] | [[Hans Ludwig Candié]] | 1885-08-18 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1014315174 1014315174] | |- | [[:d:Q28334380|Q28334380]] | [[Anna Strohsahl]] | 1885-10-02 | [[Bild:Anna Strohsahl Portrait.jpg|center|80px]] | [[Seifhennersdorf]] | 1953-01-01 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035152770 1035152770] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q137857719|Q137857719]] | [[Max Berndt von Saldern]] | 1886-07-03 | | [[Mętno Małe]] | 1968-07-04 | [[Gemeen Heckthusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1159032254 1159032254] | [[Landraad (Q514725)|Landraad]] |- | [[:d:Q98400242|Q98400242]] | [[Carl Willecke]] | 1886-12-04 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1946-12-16 | | [https://d-nb.info/gnd/133794393 133794393] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[ministry official]] |- | [[:d:Q132973753|Q132973753]] | [[Hermann Schmidt (Q132973753)|Hermann Schmidt]] | 1887-05-30 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132098385 132098385] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q993652|Q993652]] | [[Bruno Peyn]] | 1887-06-08 | | [[Cuxhoben]] | 1970-05-31 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/101532040 101532040] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q64944848|Q64944848]] | [[Adolf von Seht]] | 1887-06-18 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1947-09-07 | [[Hamborg]] | | |- | [[:d:Q55677237|Q55677237]] | [[Hans Wilhelm von Zwehl]] | 1888-03-17 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1943-10-23 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/133795012 133795012] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q1732511|Q1732511]] | [[Karl Olfers]] | 1888-04-14 | | [[Dorum]] | 1968-04-22 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/129262315 129262315] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q2061909|Q2061909]] | [[Paul Riege]] | 1888-08-27 | [[Bild:Paul Riege at the Nuremberg Trials.jpg|center|80px]] | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | 1980-10-13 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [https://d-nb.info/gnd/1027028535 1027028535] | [[Schriever]]<br/>[[Polizeibeamten]] |- | [[:d:Q133690989|Q133690989]] | [[Rudolf Jahncke]] | 1889-04-17 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1266191984 1266191984] | |- | [[:d:Q27888680|Q27888680]] | [[Emil Nowatzky]] | 1889-11-17 | | | 1976-08-14 | [[Cuxhoben]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q102193303|Q102193303]] | [[Julius Post]] | 1889-11-26 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | | | [https://d-nb.info/gnd/125650078 125650078] | |- | [[:d:Q1598130|Q1598130]] | [[Heinrich Küver]] | 1889-12-10 | | [[Gemeen Helmworth]] | 1983-06-05 | [[Gemeen Steenau]] | [https://d-nb.info/gnd/1034931342 1034931342] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1512835|Q1512835]] | [[Gerhard van Heukelum]] | 1890-01-15 | | [[Nordstrand]] | 1969-05-05 | [[Debst]]<br/>[[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034904000 1034904000] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q52150839|Q52150839]] | [[Wilhelm Wieger]] | 1890-05-02 | | [[Hardegsen]] | 1964 | [[Cappel (Neddersassen)|Cappel]] | [https://d-nb.info/gnd/1035176823 1035176823] | [[graphic artist]]<br/>[[pastellist]]<br/>[[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q2033976|Q2033976]] | [[Oskar Schulze]] | 1890-06-26 | | [[Gemeen Öberndörp]] | 1968-06-09 | [[Bremen]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[trade unionist]] |- | [[:d:Q13189018|Q13189018]] | [[Willy Klenck]] | 1890-09-29 | | | 1959-05-31 | [[Gemeen Loomst]] | [https://d-nb.info/gnd/1034934708 1034934708] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q121245103|Q121245103]] | [[Erich Paul Jansen Friedrichs]] | 1890-11-02 | [[Bild:Infotafel Vorhaben Verrat Verurteilung Helgoländer Widerständler (Cuxhaven-Sahlenburg) 02.jpg|center|80px]] | [[Helgoland]] | 1945-04-21 | [[Sahlenborg]] | | [[Wedderständler]] |- | [[:d:Q109328594|Q109328594]] | [[Hugo Wittneben]] | 1890-11-26 | | [[Basbeek]] | | | | |- | [[:d:Q55683744|Q55683744]] | [[Karl Bringmann]] | 1891-06-11 | | [[Gelsenkiärken]] | 1950-06-28 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1078795037 1078795037] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q135646568|Q135646568]] | [[Richard Curdes]] | 1891-11-29 | | [[Warschau]] | 1974-10-05 | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1034674927 1034674927] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q102703|Q102703]] | [[Karl Waller]] | 1892 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | 1963-05-15 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/118965042 118965042] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q2544754|Q2544754]] | [[Walter Hildebrandt (Q2544754)|Walter Hildebrandt]] | 1892-04-02 | | [[Prabuty]] | 1966-04-19 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/103490390X 103490390X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q109337341|Q109337341]] | [[Hans-Releff Riege]] | 1892-04-23 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | 1941-05-27 | [[North Atlantic Ocean]] | | |- | [[:d:Q1777277|Q1777277]] | [[Richard Graf von Schwerin]] | 1892-05-24 | | [[Ostrów Pieckowski]] | 1951-07-23 | [[Dobrook]] | | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q94886276|Q94886276]] | [[Walter Höpcke]] | 1892-07-10 | | | 1978-05-11 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1029140170 1029140170] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[Archivar]]<br/>[[genealogist]]<br/>[[local historian]] |- | [[:d:Q55681006|Q55681006]] | [[Richard Tiensch]] | 1892-08-31 | | [[Hoya]] | 1971-03-09 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/103516261X 103516261X] | [[local historian]] |- | [[:d:Q100968|Q100968]] | [[Alfred Vagts]] | 1892-12-01 | [[Bild:Aloys Wach Ex libris Alfred Vagts.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Hemmoor]] | 1986-06-19 | [[Cambridge]] | [https://d-nb.info/gnd/117324981 117324981] | [[Militärhistoriker]]<br/>[[Sakenbökerschriever]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[Översetter]] |- | [[:d:Q15428335|Q15428335]] | [[Walther Meyer-Delvendahl]] | 1893-01-05 | | [[Cuxhoben]] | 20th century | | [https://d-nb.info/gnd/1038510228 1038510228] | [[Landraad (Q514725)|Landraad]] |- | [[:d:Q696120|Q696120]] | [[Arnold Schmidt-Niechciol]] | 1893-01-11 | | | 1960-04-16 | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | [https://d-nb.info/gnd/118956426 118956426] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q73973|Q73973]] | [[Hinnerk Willem Kopp]] | 1893-05-06 | [[Bild:Bundesarchiv B 145 Bild-F046120-0016, Koblenz, "Rittersturz-Konferenz", Kopf.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Neenkarken]] | 1961-12-21 | [[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/118565265 118565265] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q133581753|Q133581753]] | [[Arthur Seligmann]] | 1893-06-08 | | [[Gemeen Helmworth]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1024541789 1024541789] | |- | [[:d:Q1667678|Q1667678]] | [[Wilhelm Dieckmann (Wedderstandskämper, 1893)|Wilhelm Dieckmann]] | 1893-07-17 | | [[Stotel]] | 1944-09-13 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/123492564 123492564] | [[Archivar]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q137318396|Q137318396]] | [[Hans Schröder]] | 1893-08-12 | | [[Gemeen Öberndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1148783288 1148783288] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q1468605|Q1468605]] | [[Fritz Taeger]] | 1894-01-01 | | [[Gemeen Oosten]] | 1960-08-15 | [[Marborg]] | [https://d-nb.info/gnd/122796675 122796675] | [[historian of classical antiquity]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q133702796|Q133702796]] | [[Margarete Westphal]] | 1894 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/138067392 138067392] | |- | [[:d:Q1319204|Q1319204]] | [[Helmuth Schepp]] | 1894-03-07 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | 1982-09-16 | [[Aken]] | [https://d-nb.info/gnd/11945467X 11945467X] | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1353595|Q1353595]] | [[Erich von Lehe]] | 1894-06-13 | | [[Padingbüddel]] | 1983-04-23 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/11686155X 11686155X] | [[Regionalhistoriker]]<br/>[[Archivar]] |- | [[:d:Q1458687|Q1458687]] | [[Johann Nikolaus Frers]] | 1895-08-06 | | [[Dorum]] | 1952-01-20 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/128206608 128206608] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] |- | [[:d:Q94944361|Q94944361]] | [[Erich Adickes]] | 1895-11-16 | | [[Millm]] | 1969 | | [https://d-nb.info/gnd/143704435 143704435] | |- | [[:d:Q109538594|Q109538594]] | [[Mario Oehlschläger]] | 1895-12-11 | | [[Mailand]] | 1978-09-05 | [[Gemeen Helmworth]] | | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q55692151|Q55692151]] | [[Dorothea Von der Osten]] | 1896 | | [[Misselwarden]] | 1985 | [[Wiesbaden]] | | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q78175|Q78175]] | [[Erich Vagts]] | 1896 | | [[Cuxhoben]] | 1980 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/124959245 124959245] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q25994661|Q25994661]] | [[Kurt Dietrich Schmidt]] | 1896 | | [[Uthleer]] | 1964 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/118759698 118759698] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Karkenhistoriker]] |- | [[:d:Q133337338|Q133337338]] | [[Walter Goldberger]] | 1896-02-03 | | [[Gemeen Beverst]] | 1985-03-14 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1172481954 1172481954] | |- | [[:d:Q98508|Q98508]] | [[Curt Rothenberger]] | 1896-06-30 | [[Bild:Curt Rothenberger.JPG|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | 1959-09-01 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/123399505 123399505] | [[Richter]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Landgerichtsrat]] |- | [[:d:Q18621716|Q18621716]] | [[Heinrich Detjen (Schriever)|Heinrich Detjen]] | 1896-08-11 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1031959580 1031959580] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1630111|Q1630111]] | [[Horst de Marées]] | 1896-10-25 | | [[Weimar]] | 1988-02-01 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/119129760 119129760] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q1385831|Q1385831]] | [[Eymer Friedrich Illies]] | 1896-12-14 | | [[Gemeen Saans|Saans]] | 1962-09-28 | [[Builefeld]] | [https://d-nb.info/gnd/1034914898 1034914898] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q18603816|Q18603816]] | [[Adolf Peter Krönke]] | 1897-02-06 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | 1984-04-27 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | [https://d-nb.info/gnd/103372422X 103372422X] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q34674741|Q34674741]] | [[Hermann Grauerholz]] | 1897-03-09 | | [[Gemeen Schippdörp]] | 1991-02-04 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/103473525X 103473525X] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[Turner]] |- | [[:d:Q1447898|Q1447898]] | [[Franz Krause]] | 1897-05-20 | | [[Gemeen Hemmoor]] | 1979-10-29 | [[Wupperdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/118715704 118715704] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q137134882|Q137134882]] | [[Hermann Bulle]] | 1898 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | | | [https://d-nb.info/gnd/127437851 127437851] | [[Boinschenör]] |- | [[:d:Q710631|Q710631]] | [[Arthur Mertins]] | 1898-04-25 | | [[Tels]] | 1979-12-09 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/106628321 106628321] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q2638659|Q2638659]] | [[Albert Rodegerdts]] | 1898-09-23<br/>1898-02-23 | | [[Gemeen Belen]] | 1973-02-11 | | [https://d-nb.info/gnd/1035121271 1035121271] | [[local politician]] |- | [[:d:Q2041459|Q2041459]] | [[Ottomar Haxsen]] | 1898-10-27 | | [[Fleest (Landkreis Cuxhoben)|Fleest]] | 1972-09-19 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034745409 1034745409] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1357024|Q1357024]] | [[Ernst-August von der Wense]] | 1899-01-11 | | [[Niegenstrelitz|Nieg Strelitz]] | 1966-01-30 | [[Gemeen Wingst]] | [https://d-nb.info/gnd/1035172755 1035172755] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q2645042|Q2645042]] | [[Alfred Goldberger]] | 1899-05-21 | | [[Gemeen Beverst]] | 1992-05-25 | [[New York]] | [https://d-nb.info/gnd/125618158 125618158] | [[Afkaat (Q613087)|Afkaat]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q98083|Q98083]] | [[Helmuth Friedrichs]] | 1899-09-22 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1945-02<br/>1945-12-31 | [[Ossenbrügge]] | [https://d-nb.info/gnd/130472263 130472263] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q107491607|Q107491607]] | [[Richard Auhagen]] | 19th century | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1900 | [[Hannober]] | | [[Architekt (Q42973)|Architekt]]<br/>[[hydraulic engineer]] |- | [[:d:Q20604908|Q20604908]] | [[Georg Bobrowski]] | 1900 | | [[Grudziądz]] | 1976 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1189682753 1189682753] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q38956116|Q38956116]] | [[Hanns Farenburg]] | 1900-02-28 | | [[Gemeen Steenau]] | 1964-06-03 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1061490696 1061490696] | [[television director]] |- | [[:d:Q694483|Q694483]] | [[Arno Pötzsch]] | 1900-04-25 | [[Bild:Büste Arno Pötsch in Cuxhaven.jpg|center|80px]] | [[Leipzig]] | 1956-04-19 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/116250348 116250348] | [[Schriever]]<br/>[[Lutheran pastor]]<br/>[[hymnwriter]] |- | [[:d:Q13188272|Q13188272]] | [[Ernst Söhl]] | 1901-02-23 | | [[Oosterbrook]] | 1990-03-09 | [[Helmworth]] | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q137309441|Q137309441]] | [[Hermann Reffken]] | 1901-12-28 | | [[Gemeen Saans|Saans]] | 1977-11-26 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/108093247 108093247] | |- | [[:d:Q94940475|Q94940475]] | [[Hubert Grüter]] | 1902 | | [[Velbert]] | 1987 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1078509972 1078509972] | [[Künstler]]<br/>[[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[graphic artist]] |- | [[:d:Q132946132|Q132946132]] | [[Otto Meyer]] | 1902 | | [[Padingbüddel]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1077386400 1077386400] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q102685|Q102685]] | [[Heinrich Schmidt-Barrien]] | 1902-01-19 | | [[Uthleer]] | 1996-12-09 | [[Gemeen Leendaal|Leendaal]] | [https://d-nb.info/gnd/119021714 119021714] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1457906|Q1457906]] | [[Friedrich-Wilhelm Lütt]] | 1902-05-06 | | [[Cuxhoben]] | 1973-06-27 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034939750 1034939750] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q107166471|Q107166471]] | [[Ernst Witte]] | 1902-07-09 | | [[Dorum]] | 1970 | | [https://d-nb.info/gnd/14350701X 14350701X] | |- | [[:d:Q124844099|Q124844099]] | [[Heima von Wedel]] | 1902-08-21 | | [[Wiesenau]] | 1992-07 | [[Klooster Niewohl]] | [https://d-nb.info/gnd/11954833X 11954833X] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q24033407|Q24033407]] | [[Gerhard Meyer]] | 1903-01-16 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | 1973-12-30 | [[Chicago]] | [https://d-nb.info/gnd/1017513562 1017513562] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q20605570|Q20605570]] | [[Ernst Drewes]] | 1903-03-21 | | [[Gemeen Kumbarg|Kumbarg]] | 1991-04-28 | [[Bronswiek]] | [https://d-nb.info/gnd/1123058253 1123058253] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q92316704|Q92316704]] | [[Hans Biallas]] | 1903-03-22 | | [[Berlin]] | 1977-02-15 | [[Gemeen Hemmoor]] | | [[graphic artist]]<br/>[[opinion journalist]] |- | [[:d:Q1695894|Q1695894]] | [[Johann Pieper]] | 1903-12-20 | | [[Greetsiel]] | 1985-08-13 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1035111896 1035111896] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q35772327|Q35772327]] | [[Anita Düvel]] | 1903-12-20 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1976-04-12 | [[Prien am Chiemsee]] | [https://d-nb.info/gnd/106199595X 106199595X] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]] |- | [[:d:Q22675125|Q22675125]] | [[Hans Hartwigk]] | 1904-02-10 | | [[Cuxhoben]] | 1991-09-18 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/1275778208 1275778208] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q20606833|Q20606833]] | [[Ernst Klemeyer]] | 1904-04-19 | | [[Gemeen Blenner|Blenner]] | 1992-05-14 | [[Gemeen Langen]] | [https://d-nb.info/gnd/1034934732 1034934732] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q15854725|Q15854725]] | [[Willy Rieger]] | 1904-09-05 | | [[Breslau]] | 1967-03-14 | [[Cuxhoben]] | | [[Bahnradfohrer]] |- | [[:d:Q136635385|Q136635385]] | [[Emil Locht]] | 1905 | | [[Hamborg]] | 1950 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1117053792 1117053792] | [[Beamter]] |- | [[:d:Q916831|Q916831]] | [[Brigitte von Arnim]] | 1905-02-05 | | [[Rawicz]] | 1965-11-07 | [[Cuxhoben]] | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1702730|Q1702730]] | [[Robert Fiedler]] | 1905-08-25 | | [[Bremerhoben]] | 1974-10-05 | [[Gemeen Lox]] | [https://d-nb.info/gnd/1034726471 1034726471] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q63985489|Q63985489]] | [[Emil Memmen]] | 1905-10-08 | | [[Stubben (Landkreis Cuxhoben)|Stubben]] | 1998-05-01 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1186882220 1186882220] | [[ship captain]] |- | [[:d:Q21035474|Q21035474]] | [[Karl Franzius]] | 1905-12-25 | [[Bild:Karl Franzius.JPG|center|80px]] | [[Havelberg]] | 1993-12-10 | [[Gemeen Langen]] | | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q133714650|Q133714650]] | [[Ernst August Abraham]] | 1906 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139769366 139769366] | [[political economist]] |- | [[:d:Q136963340|Q136963340]] | [[Otto Böttcher]] | 1906 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1055481931 1055481931] | [[Kunsthistoriker]] |- | [[:d:Q51668503|Q51668503]] | [[Walter Knape]] | 1906-01-14 | | [[Bernburg]] | 2000-11-14 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/129290041 129290041] | [[conductor]] |- | [[:d:Q122614938|Q122614938]] | [[Karl Buttmann]] | 1906-04-12 | | [[Danzig]] | 2005-03-16 | [[Gemeen Wolsbuddel|Wolsbuddel]] | | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q2158753|Q2158753]] | [[Robert Schormann]] | 1906-07-02 | | [[Dössen]] | 1962-03-07 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/130524980 130524980] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1794061|Q1794061]] | [[Kurt Schmidt-Klevenow]] | 1906-08-19 | [[Bild:Kurt Schmidt-Klevenow.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | 1980-01-30 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1037941624 1037941624] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q17323442|Q17323442]] | [[Ludwig Arps]] | 1907 | | [[Padingbüddel]] | 1974 | [[Gräfelfing]] | [https://d-nb.info/gnd/1154797333 1154797333] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q131909691|Q131909691]] | [[Klaus Messer]] | 1907-04-11 | | [[Gemeen Helmworth]] | 1942-01-19 | [[Staraya Russa]] | [https://d-nb.info/gnd/125141572 125141572] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Gauführer]] |- | [[:d:Q1793952|Q1793952]] | [[Kurt Pester]] | 1907-08-10 | [[Bild:Infotafel Vorhaben Verrat Verurteilung Helgoländer Widerständler (Cuxhaven-Sahlenburg) 02.jpg|center|80px]] | [[Nobitz]] | 1945-04-21 | [[Sahlenborg]] | [https://d-nb.info/gnd/136742327 136742327] | [[Mürger]]<br/>[[Wedderständler]] |- | [[:d:Q111021880|Q111021880]] | [[Ernst Wallhöfer]] | 1907-11-18 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | 1992-06-09 | [[Lümborg]] | | |- | [[:d:Q2163336|Q2163336]] | [[Rolf Dircksen]] | 1907-11-25 | | [[Wremen]] | 1983-11-28 | [[Enger]] | [https://d-nb.info/gnd/13709048X 13709048X] | [[Ornitholoog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q72209|Q72209]] | [[Harro Schacht]] | 1907-12-15 | | [[Cuxhoben]] | 1943-01-13 | [[Natal]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Militärperson]]<br/>[[Marineoffizier]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q18601191|Q18601191]] | [[Meta Grube]] | 1908-02-19 | | [[Ohrensfluchtermoor]] | 1988-01-18 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1053136757 1053136757] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q2274073|Q2274073]] | [[Servais Cabolet]] | 1908-04-24 | | [[Gemeen Hemmoor]]<br/>[[Warstood]] | 1976-05-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1034676180 1034676180] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q50376401|Q50376401]] | [[Maria Dehn-Misselhorn]] | 1908-07-03 | | [[Appeln]] | 1980-05-04 | [[Appeln]] | [https://d-nb.info/gnd/139441611 139441611] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q15202722|Q15202722]] | [[Heinz Wachtendorf]] | 1908-08-12 | | [[Nordenham]] | 2000-11 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1106871820 1106871820] | [[legal counselor]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q4535448|Q4535448]] | [[Arthur Jüttner]] | 1908-08-18 | | [[Kattowitz]] | 2003-12-01 | [[Braamst (Oortschop)|Braamst]] | [https://d-nb.info/gnd/118981749 118981749] | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q50282236|Q50282236]] | [[Heinrich Sievers (Q50282236)|Heinrich Sievers]] | 1908-08-20 | | [[Dorum]] | 1999-09-17 | [[Garatshausen]] | [https://d-nb.info/gnd/118614126 118614126] | [[editor]]<br/>[[musicologist]] |- | [[:d:Q111745387|Q111745387]] | [[Hertha Degn]] | 1908-11-01 | [[Bild:Porträt Hertha Degn (1934).JPG|center|80px]] | [[Bremen]] | 2003-09-28 | [[Gemeen Beverst]] | | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q1505753|Q1505753]] | [[Georg Rieper]] | 1909 | [[Bild:Georg Rieper.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Steenau]] | 1982 | [[Bremen]] | | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q1600741|Q1600741]] | [[Heinz Petermann]] | 1909-01-23 | | [[Braamst (Oortschop)|Braamst]] | 1972 | | [https://d-nb.info/gnd/1035114844 1035114844] | [[Buur]] |- | [[:d:Q2562698|Q2562698]] | [[Werner Stelly]] | 1909-06-25 | | [[Gemeen Kumbarg|Kumbarg]] | 1997-08-31 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1049557174 1049557174] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]] |- | [[:d:Q23061059|Q23061059]] | [[Jürgen Tern]] | 1909-07-01 | | [[Lee (Landkreis Cuxhoben)|Lee]] | 1975-02-20 | [[Frankfort an’n Main]] | [https://d-nb.info/gnd/117273309 117273309] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[editor]]<br/>[[opinion journalist]] |- | [[:d:Q1598821|Q1598821]] | [[Heinrich Schröder (1909–1989)|Heinrich Schröder]] | 1909-08-23 | | [[Sells]] | 1989-02-28 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035133865 1035133865] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1510683|Q1510683]] | [[Gerd Mingram]] | 1910 | | [[Hamborg]] | 2001 | [[Gemeen Hemmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/119152525 119152525] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q1515397|Q1515397]] | [[Gert von der Osten]] | 1910-05-17 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1983-11-30 | [[Brühl (Rhienland)|Brühl]] | [https://d-nb.info/gnd/118590448 118590448] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q110523475|Q110523475]] | [[Gerhard Stoelker]] | 1910-05-26 | | [[Neenhusen]] | 1971-01-30 | | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q122008|Q122008]] | [[Heinrich Hoffmann]] | 1910-08-17 | | [[Bottrop]] | 1998-01-29 | [[Wehden]] | [https://d-nb.info/gnd/1119762561 1119762561] | [[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q29413588|Q29413588]] | [[Jürgen Ulderup]] | 1910-10-11 | | [[Cuxhoben]] | 1991-04-23 | [[Haldem]] | [https://d-nb.info/gnd/119488760 119488760] | [[Ünnernehmer]]<br/>[[Mäzen]] |- | [[:d:Q21039215|Q21039215]] | [[Franz Rotter]] | 1910-10-27 | | [[Komárom]] | 1989-09-06 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/12882042X 12882042X] | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] |- | [[:d:Q20606845|Q20606845]] | [[Walter Klie]] | 1910-12-26 | | [[Wisch (Gemeen Kumbarg)|Wisch]] | | | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q993848|Q993848]] | [[Bruno Stöwsand]] | 1911-01-27 | | [[Cuxhoben]] | 1996-02-24 | [[Cuxhoben]] | | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[editor-in-chief]] |- | [[:d:Q120692|Q120692]] | [[Hans-Joachim Wegener]] | 1911-05-18 | | [[Wieszyno]] | 1993-08-31 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035178028 1035178028] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q84762548|Q84762548]] | [[Hermann Borrmann]] | 1911-07-16 | | [[Lemwerder]] | 1998-05-18 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034701207 1034701207] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q23061562|Q23061562]] | [[Werner Knop]] | 1911-12-29 | | [[Cuxhoben]] | 1970-10-01 | | [https://d-nb.info/gnd/1152844660 1152844660] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q1579765|Q1579765]] | [[Hans Georg Schütz]] | 1912-03-02<br/>1912-03-21 | | [[Stettin]] | 1976-06-05 | [[Gemeen Hemmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/134647130 134647130] | [[Komponist]]<br/>[[Baas von en Musikgrupp]]<br/>[[film score composer]]<br/>[[accordionist]]<br/>[[pianist]] |- | [[:d:Q75119|Q75119]] | [[August Dieckmann]] | 1912-05-29 | [[Bild:August Dieckmann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Kumbarg|Kumbarg]] | 1943-10-10 | [[Dnieper]] | | [[Offzeer]] |- | [[:d:Q5740470|Q5740470]] | [[Hermann-Albert Schrader]] | 1913-02-10 | | [[Gemeen Beverst]] | 1942-06-13 | [[Sevastopol]] | | |- | [[:d:Q1603593|Q1603593]] | [[Helmut Grube]] | 1913-11-21 | | [[Hameln]] | 1980-01-08 | [[Gemeen Hemmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/1034738631 1034738631] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q137338709|Q137338709]] | [[Kurt Langner]] | 1913-12-11 | | | 1989-04-26 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034940600 1034940600] | |- | [[:d:Q5735215|Q5735215]] | [[Herbert Panknin]] | 1913-12-27 | | [[Nien Stettin]] | 2001-03-15 | [[Gemeen Langen]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q1512324|Q1512324]] | [[Gerhard Reintanz]] | 1914-03-01 | | [[Cuxhoben]] | 1997-11-18 | [[Halle (Saale)]] | [https://d-nb.info/gnd/104604205X 104604205X] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q10294270|Q10294270]] | [[Heino Bohmann]] | 1914-03-11 | | [[Holsseln]] | 1942-09-12 | [[Nöördlike Iessee|Arktische Ozean]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q1464946|Q1464946]] | [[Günter Schlichting-von Rönn]] | 1914-04-13 | | [[Kiel]] | 1976-04-01 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1339566893 1339566893] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q21033109|Q21033109]] | [[Julius Brumsack]] | 1915-01-19 | [[Bild:Julius 1932.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Beverst]] | 2011-10-22 | [[Ollnborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1173384332 1173384332] | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q95296253|Q95296253]] | [[Heinz Asendorf]] | 1915-02-03 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/117732982 117732982] | [[student]] |- | [[:d:Q36647879|Q36647879]] | [[Otto Tinschert]] | 1915-03-02 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 2006-05-16 | [[Guatemala City]] | [https://d-nb.info/gnd/1056305231 1056305231] | [[Soldaat]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Marineoffizier]]<br/>[[Botaniker]] |- | [[:d:Q20607554|Q20607554]] | [[Otto Peschel]] | 1915-08-28 | | [[Kraupa]] | 1986-11-18 | [[Basbeek]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q7377239|Q7377239]] | [[Rudolf Kurz]] | 1916-01-29 | [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-2006-0085, Karl Koch.jpg|center|80px]] | [[Kiel]] | 1979-06-12 | [[Cuxhoben]] | | |- | [[:d:Q10293740|Q10293740]] | [[Hans-Joachim Bertelsmann]] | 1916-04-29 | | [[Cuxhoben]] | 1944-02-19 | [[Atlantik]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q96761802|Q96761802]] | [[Klaus Hornbostel]] | 1916-06-04 | | [[Cuxhoben]] | 2013-07-17 | [[Tübingen]] | | [[Soldaat]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q5649624|Q5649624]] | [[Hans-Jürgen Burmester]] | 1916-06-11 | | [[Gemeen Loomst]] | 1998-09-22 | [[Witzeeze]] | | |- | [[:d:Q1505311|Q1505311]] | [[Georg Manecke]] | 1916-06-13 | | | 1990-01-06 | [[Beers]] | [https://d-nb.info/gnd/1209300680 1209300680] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1580157|Q1580157]] | [[Hans Helmcke]] | 1917 | | [[Cuxhoben]] | 1973-08-16 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1302651544 1302651544] | [[Bordellbesitter]] |- | [[:d:Q20643096|Q20643096]] | [[Paul Kriebel]] | 1917-01-29 | [[Bild:Paul Kriebel (cropped).jpg|center|80px]] | [[Berlin]] | 2015-04-06 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1111533784 1111533784] | [[Offzeer]] |- | [[:d:Q110559607|Q110559607]] | [[Helmut von Tippelskirch]] | 1917-12-07 | | [[Cuxhoben]] | 1943-05-04 | [[Atlantik]] | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q105079648|Q105079648]] | [[Hank Piro]] | 1917-12-20 | | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | 2011-04-18 | | | [[American football player]] |- | [[:d:Q117430318|Q117430318]] | [[Max Schegulla]] | 1918-01-10 | | [[Trachenberg]] | 2008-04-14 | [[Mulsen (Land Wusten)|Mulsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1133198996 1133198996] | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] |- | [[:d:Q1381804|Q1381804]] | [[Gerhild Weber]] | 1918-05-03 | | | 1996-11-07 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035167328 1035167328] | [[Schauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q91213814|Q91213814]] | [[Henry Stewart Treviranus]] | 1918-09-19 | | [[Cuxhoben]] | 2008-02-29 | | | [[equestrian]] |- | [[:d:Q105372233|Q105372233]] | [[Lisa Menco]] | 1918-10-13 | | [[Cuxhoben]] | 1940s | | | |- | [[:d:Q42972270|Q42972270]] | [[Heinz Bürgel]] | 1918-11-12 | | [[Cuxhoben]] | 1983-06-30 | | | |- | [[:d:Q18602755|Q18602755]] | [[Wilhelm Hartung]] | 1919 | | [[Westerwisch (Cuxhoben)|Westerwisch]] | 2003-11-28 | [[Reinbeek]] | [https://d-nb.info/gnd/123518547 123518547] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q10314495|Q10314495]] | [[Klaus Euler]] | 1919-01-21 | | [[Hannober]] | 1969-01-16 | [[Beers]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q110492961|Q110492961]] | [[Hans-Walter Pahl]] | 1919-08-16 | | [[Cuxhoben]] | No/unknown value | | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q2561670|Q2561670]] | [[Werner Kammann]] | 1919-09-17 | | [[Cuxhoben]] | 1985-11-20 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034923331 1034923331] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q19958951|Q19958951]] | [[Walter Behrends]] | 1919-09-30 | | [[Ringst (Oortschop)|Ringst]] | 1990-11-02 | [[Stuttgart]] | | |- | [[:d:Q110515918|Q110515918]] | [[Paul-Heinrich Sass]] | 1919-10-03 | | [[Cuxhoben]] | 1944-01-29 | [[Biskai]] | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q59558579|Q59558579]] | [[Karl B. Kühne]] | 1920 | | [[Brannenborg]] | 2018-04-30 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/123357527 123357527] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q15444352|Q15444352]] | [[Volker Starke]] | 1920-02-02 | | [[Cuxhoben]] | 2002-04-04 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1030129290 1030129290] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q6536566|Q6536566]] | [[Magda Roos]] | 1920-04-29 | [[Bild:Magda Roos.JPG|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | 1976-07-16 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/134296281 134296281] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q5650349|Q5650349]] | [[Hans Krumminga]] | 1920-05-06 | | [[Bokel (Q668186)|Bokel]] | 1943-11-28 | [[Apostolove]] | | |- | [[:d:Q71262|Q71262]] | [[Walter Schuck]] | 1920-07-20 | | [[Frankenholz]] | 2015-03-27 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/132908719 132908719] | [[Fleger]]<br/>[[Militärperson]]<br/>[[veteran]] |- | [[:d:Q95305725|Q95305725]] | [[Gisela Jahn]] | 1920-08-15 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | 2024-03-19 | [[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/133764966 133764966] | |- | [[:d:Q94664027|Q94664027]] | [[Heinz-Jürgen Breyer]] | 1921 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1019485914 1019485914] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q127786687|Q127786687]] | [[Josef Škop]] | 1921-03-30 | | | 1957-11-11 | [[Elv]] | | |- | [[:d:Q10273591|Q10273591]] | [[Erich Faust]] | 1921-04-22 | | [[Cuxhoben]] | 1944-08-14 | [[Biskai]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q1400125|Q1400125]] | [[Klaus Bemmer]] | 1921-07-15 | [[Bild:Bemmerselbstbildnis.jpg|center|80px]] | [[Gaggenau]] | 1979-11-17 | [[Luunst]] | [https://d-nb.info/gnd/1034668374 1034668374] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[Restaurater]] |- | [[:d:Q16887951|Q16887951]] | [[Jo Filke]] | 1921-10-09 | | [[Głuchołazy]] | 2001-09-11 | [[Gemeen Schippdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1173439196 1173439196] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q18020861|Q18020861]] | [[Herbert Huster]] | 1921-12-15 | [[Bild:Herbert Huster.jpg|center|80px]] | [[Mühltroff]] | 2005-01-13 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/126456232 126456232] | [[Utgever]] |- | [[:d:Q91636|Q91636]] | [[Rudolf Haag]] | 1922 | [[Bild:Haag color 300 dpi v003 jpg.jpg|center|80px]] | [[Tübingen]] | 2016-01-05 | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | [https://d-nb.info/gnd/124520987 124520987] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q133682197|Q133682197]] | [[Ursula Becker-Mosbach]] | 1922-12-23 | | [[Balikpapan]] | 2002-06-12 | [[Gemeen Hemmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/1189983605 1189983605] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q136975645|Q136975645]] | [[Emil Völzmann]] | 1923 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1190048973 1190048973] | [[Polier]] |- | [[:d:Q111223|Q111223]] | [[Udo von Soosten]] | 1923-03-24 | | [[Wehdel]] | 1986-08-05 | [[Bad Öinusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1035150964 1035150964] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1048299|Q1048299]] | [[Cassen Eils]] | 1923-07-04 | [[Bild:Cassen Eils.jpg|center|80px]] | [[Nördernee]] | 2010-01-06 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1111425809 1111425809] | [[Reederee (Q500251)|Reederee]] |- | [[:d:Q1581680|Q1581680]] | [[Hans Peter Jürgens]] | 1924-03-03 | [[Bild:Hans Peter Jürgens (Kiel 66.296).jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | 2018-10-11 | [[Holtenau]] | [https://d-nb.info/gnd/119008750 119008750] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[ship captain]]<br/>[[Cape Horner]] |- | [[:d:Q2807339|Q2807339]] | [[Werner Schröder]] | 1924-09-15 | [[Bild:Werner Schröder (Theologe).jpg|center|80px]] | [[Lee (Landkreis Cuxhoben)|Lee]] | 2019-10-13 | [[Auerk]] | | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q105051|Q105051]] | [[Werner Tiet]] | 1924-09-20 | | [[Gemeen Neenkarken]] | 1984-05-02 | [[Gemeen Neenkarken]] | [https://d-nb.info/gnd/1053243081 1053243081] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1729691|Q1729691]] | [[Karl-Arnold Eickmeyer]] | 1925-06-07 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | 2007-10-12 | | [https://d-nb.info/gnd/1118917944 1118917944] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Imker]] |- | [[:d:Q108698186|Q108698186]] | [[Gustav Schröder]] | 1925-11-05 | | [[Kotzenau]] | 1960-06-13 | [[Elv]]<br/>[[Boizenburg/Elbe]] | | |- | [[:d:Q65950369|Q65950369]] | [[Hans Aust]] | 1926 | | [[Doornbusch]] | 1984 | [[Beers]] | [https://d-nb.info/gnd/1033724238 1033724238] | [[Prähistoriker]] |- | [[:d:Q1299459|Q1299459]] | [[Hartmut Nöldeke]] | 1926-01-10 | | [[Cuxhoben]] | 2013-02-09 | [[Schortens]] | [https://d-nb.info/gnd/124675247 124675247] | [[Militärhistoriker]]<br/>[[Sakenbökerschriever]] |- | [[:d:Q112056111|Q112056111]] | [[Hein Carstens]] | 1926-01-23<br/>1926 | | [[Wremen]] | 2022-03-02 | | [https://d-nb.info/gnd/111877601 111877601] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[editing staff]] |- | [[:d:Q20607069|Q20607069]] | [[Karl Leifermann]] | 1926-02-28 | [[Bild:Karl Leifermann 1985.jpg|center|80px]] | [[Schippdörp]] | 1995-09-27 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/134442520 134442520] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q123419134|Q123419134]] | [[Margarete Jelten]] | 1926-09-26 | | | 2022-06-15 | [[Gemeen Schippdörp]] | | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] |- | [[:d:Q123458382|Q123458382]] | [[Adolf Wohlers]] | 1927 | | [[Millm]] | 2018-05-09 | | [https://d-nb.info/gnd/12115355X 12115355X] | [[Buur]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q106251227|Q106251227]] | [[Gerda Zimmermann]] | 1927 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Ballettdanzer]] |- | [[:d:Q65555628|Q65555628]] | [[Franz von Klenck]] | 1927-04-26 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1958-09-12 | [[Köln]] | | [[jazz musician]]<br/>[[saxophonist]] |- | [[:d:Q61924268|Q61924268]] | [[Hermann Ringeling]] | 1928-01-12 | | [[Cuxhoben]] | 2014-02-03 | [[Bern]] | [https://d-nb.info/gnd/119135647 119135647] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q1435323|Q1435323]] | [[Horst von Hassel]] | 1928-05-24 | | [[Gemeen Langen]] | 2020-06-05 | [[Bremen]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q131349710|Q131349710]] | [[Burchard Scheper]] | 1928-09-05 | | [[Gemeen Langen]] | 2014-11-29 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/129440590 129440590] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Archivar]] |- | [[:d:Q13424072|Q13424072]] | [[Heinz Hermann Brauer]] | 1929-05-30 | | [[Gemeen Langen]] | 2016-01-31 | | [https://d-nb.info/gnd/12296702X 12296702X] | [[Richter]] |- | [[:d:Q1462656|Q1462656]] | [[Friedrich Vogel (Q1462656)|Friedrich Vogel]] | 1929-06-02 | [[Bild:Bundesarchiv B 145 Bild-F073880-0008, Bonn, Bundesrat, Antrittsrede Bundesratspräsident (cropped).jpg|center|80px]] | [[Hahnenknoop]] | 2005-12-09 | [[Warnduorp]] | [https://d-nb.info/gnd/1030486352 1030486352] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q85423107|Q85423107]] | [[Friedrich Wilhelm Riedel]] | 1929-10-24 | | [[Cuxhoben]] | 2020-09-10 | [[Sonthofen]] | [https://d-nb.info/gnd/121041042 121041042] | [[musicologist]] |- | [[:d:Q1612419|Q1612419]] | [[Hermann Rauhe]] | 1930-03-06 | [[Bild:Hermann Rauhe CJD Koenigswinter.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Wannen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/12080994X 12080994X] | [[musicologist]]<br/>[[Musikpädagoog]]<br/>[[Sakenbökerschriever]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[pianist]]<br/>[[conductor]]<br/>[[Komponist]] |- | [[:d:Q1611206|Q1611206]] | [[Hermann Gerken]] | 1931-04-28 | [[Bild:HermannGerken2011-01.JPG|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 2024-02-17 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1111425116 1111425116] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1300602|Q1300602]] | [[Friwi Sternberg]] | 1931-05-23 | | [[Lauenburg]] | 2018-03-18 | [[Beers]] | [https://d-nb.info/gnd/134530594 134530594] | [[Musikpädagoog]]<br/>[[Sakenbökerschriever]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[clarinetist]] |- | [[:d:Q1577139|Q1577139]] | [[Hans-Heinrich Eilers]] | 1931-08-30 | | [[Cuxhoben]] | 2019-08-07 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034721054 1034721054] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q29642185|Q29642185]] | [[Frijo Müller-Belecke]] | 1932 | | [[Delitzsch]] | 2008 | [[Gemeen Hemmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/1034657348 1034657348] | [[art educator]]<br/>[[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] |- | [[:d:Q132804674|Q132804674]] | [[Helmut Heuer]] | 1932 | | [[Cuxhoben]] | 2011 | | [https://d-nb.info/gnd/119071541 119071541] | [[scholar of English]] |- | [[:d:Q53568843|Q53568843]] | [[Horst Kirschner]] | 1932-08-20 | | [[Gemeen Langen]] | 2022-11-19 | [[Gießen]] | [https://d-nb.info/gnd/1021217107 1021217107] | [[dentist]] |- | [[:d:Q1745742|Q1745742]] | [[Klaus Staudt]] | 1932-09-14 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/118616935 118616935] | [[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[visual artist]] |- | [[:d:Q66817640|Q66817640]] | [[Udo Vogel]] | 1933-03-16 | [[Bild:Prof. Udo Vogel Foto.jpg|center|80px]] | [[Tels]] | 2015-02-14 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/172438713 172438713] | [[Boinschenör]] |- | [[:d:Q1320948|Q1320948]] | [[Hermann Fischer (Q1320948)|Hermann Fischer]] | 1933-05-18 | | [[Cuxhoben]] | 2012-06-11 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/122826434 122826434] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[educator]]<br/>[[professor]] |- | [[:d:Q1388926|Q1388926]] | [[Klaus Höpcke]] | 1933-11-27 | [[Bild:DIE LINKE Bundesparteitag Mai 2014 Höpcke, Klaus.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | 2023-10-14 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/119426668 119426668] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1351778|Q1351778]] | [[Horst Eylmann]] | 1933-12-01 | | [[Gemeen Oosten]] | 2014-02-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/121692957 121692957] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q132909744|Q132909744]] | [[Hans-Henning Pistor]] | 1934 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/171457528 171457528] | |- | [[:d:Q133339057|Q133339057]] | [[Uwe Bartels]] | 1934 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1283370298 1283370298] | [[horn player]] |- | [[:d:Q133381271|Q133381271]] | [[Ilse Vahl]] | 1934 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1117226700 1117226700] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]] |- | [[:d:Q136577650|Q136577650]] | [[Heinz Baubkus]] | 1934 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1204022550 1204022550] | |- | [[:d:Q63533486|Q63533486]] | [[Lutz Lesle]] | 1934-01-17 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/109141539 109141539] | [[Bibliothekar]] |- | [[:d:Q980391|Q980391]] | [[Hans Haider]] | 1935 | | [[Cuxhoben]] | 2010-11-20 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/134395646 134395646] | [[Komponist]]<br/>[[Gitarrspeler]]<br/>[[musical instrument maker]]<br/>[[Musiker]] |- | [[:d:Q109122|Q109122]] | [[Martin Döscher]] | 1935-02-03 | | [[Köhlen (Landkreis Cuxhoben)|Köhlen]] | 2019-09-22 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034711482 1034711482] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q13188423|Q13188423]] | [[Heinz Fick]] | 1935-03-31 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | 1996-09-03 | [[Ox]] | [https://d-nb.info/gnd/1034726579 1034726579] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1604097|Q1604097]] | [[Helmut Salzinger]] | 1935-12-27 | | [[Essen]] | 1993-12-03 | [[Godshem]] | [https://d-nb.info/gnd/119415402 119415402] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q131765214|Q131765214]] | [[Martha Hennig]] | 1936 | | [[Lintig (Oortschop)|Lintig]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1275281362 1275281362] | [[Schooster (Beroop)|Schohmaker]] |- | [[:d:Q136971550|Q136971550]] | [[Jörg Brehm]] | 1936 | | [[Beers]] | 2009 | | [https://d-nb.info/gnd/1203074123 1203074123] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q137346327|Q137346327]] | [[Günter Köpke]] | 1936 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1243763531 1243763531] | |- | [[:d:Q15479786|Q15479786]] | [[Gerd Hölscher]] | 1936-05-03 | | [[Beers]] | 2004-01-17 | [[Builefeld]] | [https://d-nb.info/gnd/118829440 118829440] | [[draftsperson]] |- | [[:d:Q2077442|Q2077442]] | [[Peter Paterna]] | 1937-12-22 | [[Bild:Peter Paterna.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | 2018-10-30 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1211367193 1211367193] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q56461661|Q56461661]] | [[Rudi Steinkamp]] | 1938 | | [[Dorum]] | | | | [[basketball official]] |- | [[:d:Q133506620|Q133506620]] | [[Roger Prahlkett]] | 1938 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1021931721 1021931721] | [[Literaturwetenschopper]] |- | [[:d:Q20606953|Q20606953]] | [[Horst Kuhlins]] | 1938-01-28 | | [[Cuxhoben]] | 2013-12-09 | | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q2140808|Q2140808]] | [[Reinhard Krückemeyer]] | 1938-04-06 | | [[Cuxhoben]] | 2007-10-31 | [[Kuşadası]] | [https://d-nb.info/gnd/1098925262 1098925262] | [[Boxer]] |- | [[:d:Q2061451|Q2061451]] | [[Paul Neese]] | 1939-04-10 | | [[Gemeen Hemmoor]] | 2000-04-03 | [[Gemeen Hemmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/1035101424 1035101424] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q122921021|Q122921021]] | [[Gerhard Tiedemann]] | 1939-09-23 | | [[Bornbarg]] | 1972-08-31 | | | [[Ornitholoog]] |- | [[:d:Q126809|Q126809]] | [[Peter Schütt (Q126809)|Peter Schütt]] | 1939-12-10 | | [[Gemeen Hemmoor]] | | | [https://d-nb.info/gnd/119082764 119082764] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q60829814|Q60829814]] | [[Jürgen Herrguth]] | 1940 | | [[Cuxhoben]] | 2009 | [[Vallendar]] | [https://d-nb.info/gnd/1051167221 1051167221] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q137128870|Q137128870]] | [[Uwe Treter]] | 1940 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1259364798 1259364798] | [[Geograaf (Q901402)|Geograaf]] |- | [[:d:Q133625980|Q133625980]] | [[Jens Dircksen]] | 1940-09-24 | | [[Builefeld]] | 2023-09-12 | [[Wremen]] | [https://d-nb.info/gnd/1030489572 1030489572] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]] |- | [[:d:Q1716955|Q1716955]] | [[Jürgen Abraham]] | 1940-10-17 | [[Bild:Agrarium2012-05-04no24.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q99694073|Q99694073]] | [[Enno Kleinert]] | 1941 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q137350411|Q137350411]] | [[Peter Wilhelm Fischer]] | 1941 | | [[Berlin]] | 2019 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/17208671X 17208671X] | |- | [[:d:Q11778348|Q11778348]] | [[Michael Hahn]] | 1941-05-07 | [[Bild:Michael Hahn 2006.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 2014-07-12 | [[Marborg]] | [https://d-nb.info/gnd/118719890 118719890] | [[Indoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q2074879|Q2074879]] | [[Peter Fischer (Q2074879)|Peter Fischer]] | 1941-07-10 | | [[Berlin]] | 2019-02-01 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/130802220 130802220] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q94537678|Q94537678]] | [[Klaus Erichsen]] | 1942 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/118954814 118954814] | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q18601096|Q18601096]] | [[Traute Brüggebors]] | 1942 | | [[Spiek]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133798224 133798224] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q133758240|Q133758240]] | [[Hans-Joachim Paffenholz]] | 1942 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/171029704 171029704] | |- | [[:d:Q137140757|Q137140757]] | [[Hanns-Reimer Koch]] | 1942 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/172191866 172191866] | [[Richter]] |- | [[:d:Q2162784|Q2162784]] | [[Roland Hanewald]] | 1942-03-15 | [[Bild:Roland Hanewald.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120179784 120179784] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Schriever (Q482980)|Schriever]]<br/>[[Sakenbökerschriever]] |- | [[:d:Q95233027|Q95233027]] | [[Heine Schoof]] | 1942-11-18 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1047738155 1047738155] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]]<br/>[[Schauspeler]] |- | [[:d:Q133746424|Q133746424]] | [[Henning von Glahn]] | 1943 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133547175 133547175] | |- | [[:d:Q109923631|Q109923631]] | [[Uwe Liszkowski]] | 1943-09-12 | | [[Gemeen Geversdörp]] | | | | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] |- | [[:d:Q32752980|Q32752980]] | [[Dieter Hartwig]] | 1943-10-05 | [[Bild:D-hartwig foto 2002.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/111738881 111738881] | [[Politoloog]] |- | [[:d:Q2136577|Q2136577]] | [[Reent Reins]] | 1943-10-10 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 2025-12-09 | | [https://d-nb.info/gnd/134046005 134046005] | [[Spreker]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q21395533|Q21395533]] | [[Vollrad Etzel]] | 1944 | | | 2012 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1317334191 1317334191] | [[Ichthyoloog]]<br/>[[veterinarian]] |- | [[:d:Q134698864|Q134698864]] | [[Frauke Dettmer]] | 1944 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/130425346 130425346] | [[Bibliothekar]]<br/>[[folklorist]] |- | [[:d:Q88467254|Q88467254]] | [[Dorothea Hagena]] | 1944-01-08 | | [[Gemeen Lox]] | | | [https://d-nb.info/gnd/106218131X 106218131X] | [[Schauspeler]]<br/>[[audio drama actor]] |- | [[:d:Q2589680|Q2589680]] | [[Wolfgang Gerke]] | 1944-02-03 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/122278542 122278542] | [[Ökonoom]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q824027|Q824027]] | [[Bernd Ravens]] | 1944-05-30 | [[Bild:14-07-16-bernd-ravens-01.jpg|center|80px]] | [[Drangst]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q916089|Q916089]] | [[Brigitte Adler]] | 1944-06-22 | | [[Drangst]] | 2004-10-25 | [[Würzborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1022965387 1022965387] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q105836012|Q105836012]] | [[Walter Tenfelde]] | 1944-06-29 | | [[Drangst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/130125008 130125008] | |- | [[:d:Q130825261|Q130825261]] | [[Ursel Wolfram-Seifert]] | 1944-07-13 | | [[Cuxhoben]] | 1995-12-18 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/17042409X 17042409X] | [[Geograaf (Q901402)|Geograaf]] |- | [[:d:Q2591867|Q2591867]] | [[Wolfgang von Geldern]] | 1944-11-04 | [[Bild:KAS-Geldern, Wolfgang von-Bild-3006-1.jpg|center|80px]] | [[Dorum]] | | | [https://d-nb.info/gnd/107980681 107980681] | [[Notar]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q807332|Q807332]] | [[Barbara Ambrosius]] | 1944-11-25 | | [[Drangst]] | 2023-07-28 | | [https://d-nb.info/gnd/132533316 132533316] | [[Richter]] |- | [[:d:Q112395605|Q112395605]] | [[Jutta Timm]] | 1945 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120431629 120431629] | [[graphic artist]]<br/>[[Illustrater]] |- | [[:d:Q1322661|Q1322661]] | [[Tony Hendrik]] | 1945-03-04 | | [[Beers]] | | | [https://d-nb.info/gnd/134403061 134403061] | [[Komponist]]<br/>[[Musikproduzent]]<br/>[[songwriter]] |- | [[:d:Q2444903|Q2444903]] | [[Torsten Lange]] | 1945-03-16 | [[Bild:Torsten Lange.jpg|center|80px]] | [[Drangst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1276237685 1276237685] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1729403|Q1729403]] | [[Karin Blumberger-Sauerteig]] | 1945-04-03 | | [[Drangst]] | | | | [[Diplomat]] |- | [[:d:Q108112|Q108112]] | [[Rainer Feist]] | 1945-04-12 | [[Bild:Rainer Feist.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | 2007-05-19 | [[Timmendorfer Strand]] | [https://d-nb.info/gnd/1131256700 1131256700] | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q136582229|Q136582229]] | [[Karl Wilhelm Wagner]] | 1945-05-30 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1121593771 1121593771] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q1624501|Q1624501]] | [[Holger Fischer (Q1624501)|Holger Fischer]] | 1946 | | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/12158366X 12158366X] | [[Philoloog (Q13418253)|Philoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q130770965|Q130770965]] | [[Michael Blesin]] | 1946 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/14074049X 14074049X] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q813167|Q813167]] | [[Beate Morgenstern]] | 1946-04-15 | [[Bild:Beate Morgenstern, Dortmund 2017.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/119304732 119304732] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1121455|Q1121455]] | [[Werner Hoyer]] | 1946-06-15 | | [[Drangst]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q114038|Q114038]] | [[Emil Schmalfuß]] | 1946-07-30 | | [[Gemeen Helmworth]] | | | | [[Richter]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1362823|Q1362823]] | [[Fiete Münzner]] | 1946-08-05 | | [[Cuxhoben]] | 2015-03-04 | [[Seelze]] | [https://d-nb.info/gnd/134468902 134468902] | [[Musiker]]<br/>[[Feernsehmoderator]]<br/>[[Singer]] |- | [[:d:Q1605494|Q1605494]] | [[Henning Hoops]] | 1946-12-16 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1298800633 1298800633] | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q95341986|Q95341986]] | [[Ulrich Schröder]] | 1947 | | [[Gemeen Bülkau]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133375285 133375285] | [[Schoolmeester (Q37226)|Schoolmeester]]<br/>[[Schriever (Q482980)|Schriever]] |- | [[:d:Q2427527|Q2427527]] | [[Thomas Stöwsand]] | 1947 | | [[Cuxhoben]] | 2006-10-05 | [[Schwaz]] | [https://d-nb.info/gnd/1130346218 1130346218] | [[Cellospeler]] |- | [[:d:Q136583332|Q136583332]] | [[Werner Liedtke]] | 1947-01-31 | | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1124469168 1124469168] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q13188952|Q13188952]] | [[Ulf-Thomas Lesle]] | 1947-04-18 | | [[Cuxhoben]] | 2023-02-08 | [[Friedrichstadt]] | [https://d-nb.info/gnd/108982629 108982629] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1786385|Q1786385]] | [[Kralle Krawinkel]] | 1947-04-21 | [[Bild:Gert "Kralle" Krawinkel (cropped).jpg|center|80px]] | [[Willemshaven]] | 2014-02-16 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/134818946 134818946] | [[Musiker]]<br/>[[Gitarrspeler]] |- | [[:d:Q15431299|Q15431299]] | [[Wolfgang Wittrock]] | 1947-05-01 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1028625405 1028625405] | [[art dealer]] |- | [[:d:Q121476142|Q121476142]] | [[Jens Zimmermann]] | 1947-05-15 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q89046775|Q89046775]] | [[Astrid Janson]] | 1947-06-09 | | [[Cappel (Neddersassen)|Cappel]] | | | | [[Kledaaschmaker]] |- | [[:d:Q566559|Q566559]] | [[Annette Faße]] | 1947-09-06 | | [[Imßen (Oortschop)|Imßen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1024148211 1024148211] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1342945|Q1342945]] | [[Siegfried Breuer]] | 1947-12-22 | | [[Mulsen (Land Wusten)|Mulsen]] | 2018-05-02 | [[Bremen]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q112500438|Q112500438]] | [[Wilfrid Haubeck]] | 1948 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/123975786 123975786] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[linguist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q112536620|Q112536620]] | [[Henrik Uterwedde]] | 1948 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131581260 131581260] | [[Politoloog]] |- | [[:d:Q137448046|Q137448046]] | [[Birgit Plath]] | 1948 | | [[Gemeen Helmworth]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1140810650 1140810650] | |- | [[:d:Q113774548|Q113774548]] | [[Jan-A. Bühner]] | 1948-01-20 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/108670775 108670775] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Pastoor]] |- | [[:d:Q126689347|Q126689347]] | [[Gerhard Nikolaus]] | 1948-01-31 | | [[Cuxhoben]] | 2023-03-31 | [[Cuxhoben]] | | [[Ornitholoog]]<br/>[[conservationist]] |- | [[:d:Q1083322|Q1083322]] | [[Frank Horch]] | 1948-02-25 | [[Bild:Frank Horch - Verkehrsministerkonferenz Köln-3300.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Geversdörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/101325337X 101325337X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q15275414|Q15275414]] | [[Ute Wedemeier]] | 1948-04-10 | | [[Lüttwöhrn]] | | | [https://d-nb.info/gnd/121730746X 121730746X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q130762651|Q130762651]] | [[Gerd Peyke]] | 1948-06-27 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1175568880 1175568880] | [[Geograaf (Q901402)|Geograaf]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q120660|Q120660]] | [[Uwe Biester]] | 1948-09-03 | [[Bild:Landtag Niedersachsen DSCF7192.JPG|center|80px]] | [[Lee (Landkreis Cuxhoben)|Lee]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034655361 1034655361] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q41335863|Q41335863]] | [[Achim Duchow]] | 1948-10-07 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 1993-09-16 | [[Düsseldörp]] | [https://d-nb.info/gnd/109098064 109098064] | [[Fotograaf]]<br/>[[Maler (Q1028181)|Maler]]<br/>[[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] |- | [[:d:Q64828691|Q64828691]] | [[Marie-Luise Favreau-Lilie]] | 1948-10-08 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/110057465 110057465] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q1275521|Q1275521]] | [[Günther Rüther]] | 1948-10-16 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/109302567 109302567] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1929777|Q1929777]] | [[Michael Weisser]] | 1948-10-18 | [[Bild:Michael-Weisser.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/118831135 118831135] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q123574146|Q123574146]] | [[Jürgen Heesemann]] | 1948-11-26 | [[Bild:Jürgen Heesemann im November 2023.jpg|center|80px]] | [[Kassbrook|Kassebruch]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1257236636 1257236636] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1085676|Q1085676]] | [[Christoph Radke]] | 1949 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Künstler]] |- | [[:d:Q133414762|Q133414762]] | [[Petra Thobaben]] | 1949 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1078126321 1078126321] | |- | [[:d:Q64355049|Q64355049]] | [[Rolf Geffken]] | 1949-02-12 | [[Bild:Dr. Rolf Geffken.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Wingst]] | 2023-04-26 | | [https://d-nb.info/gnd/119150948 119150948] | [[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q1605760|Q1605760]] | [[Reiner Benecke]] | 1949-08-27 | | [[Cuxhoben]] | 2017-08-08 | | [https://d-nb.info/gnd/137746938 137746938] | [[Neuroloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q66088911|Q66088911]] | [[Thomas Lambrecht]] | 20th century | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Basketballspeler (Q3665646)|Basketballspeler]] |- | [[:d:Q110096855|Q110096855]] | [[Jörg Otto Meier]] | 1950 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/118820885 118820885] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q1788934|Q1788934]] | [[Kriki]] | 1950 | | [[Gemeen Loomst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/113652011 113652011] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q136970536|Q136970536]] | [[Heiner Kübler]] | 1950 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/107141948X 107141948X] | [[business consultant]] |- | [[:d:Q1889468|Q1889468]] | [[Manfred Zöllmer]] | 1950-08-29 | [[Bild:Zöllmer, Manfred-1929.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Bülkau]] | | | [https://d-nb.info/gnd/189551046 189551046] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q23062636|Q23062636]] | [[Karl Hemeyer]] | 1950-10-21 | | [[Oolluunbarg]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142792284 142792284] | [[Schauspeler]]<br/>[[Schriever (Q482980)|Schriever]] |- | [[:d:Q1446841|Q1446841]] | [[Hans-Jürgen Weißbach]] | 1950-12-29 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139869905 139869905] | [[Sozioloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q95321539|Q95321539]] | [[Günter Bose]] | 1951 | | [[Debst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/12083412X 12083412X] | [[Künstler]]<br/>[[Utgever]]<br/>[[professor]]<br/>[[typesetter]]<br/>[[art collector]] |- | [[:d:Q1575825|Q1575825]] | [[Hanne Kulessa]] | 1951 | [[Bild:Hanne-Kulessa 1985 ©Petra-Kammann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Lox]] | 2022-07-24 | [[Frankfort an’n Main]] | [https://d-nb.info/gnd/12324112X 12324112X] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Radiomoderator]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q137450303|Q137450303]] | [[Angelika Marie Hauck]] | 1951 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1037090586 1037090586] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q38388723|Q38388723]] | [[Maria Spieker]] | 1951-09-23 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q133756846|Q133756846]] | [[Michael von Allesch]] | 1952 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132233452 132233452] | |- | [[:d:Q123514028|Q123514028]] | [[Peter Uhlig (Q123514028)|Peter Uhlig]] | 1952-05-07 | | [[Drangst]] | | | | |- | [[:d:Q136969194|Q136969194]] | [[Götz Gunnar Gerhardt]] | 1953 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1154538826 1154538826] | |- | [[:d:Q136972783|Q136972783]] | [[Wilfried Stüven]] | 1953 | | [[Gemeen Oosten]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1106351290 1106351290] | [[special education teacher]]<br/>[[remedial teacher]] |- | [[:d:Q137160422|Q137160422]] | [[Dietmar Widlewski]] | 1953 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035226286 1035226286] | [[Geograaf (Q901402)|Geograaf]] |- | [[:d:Q1409708|Q1409708]] | [[Jörg Schulz]] | 1953-10-15 | [[Bild:Joerg Schulz 2008-05-02-D.jpg|center|80px]] | [[Rechtenfleth]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035129825 1035129825] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q100567|Q100567]] | [[Claus Johannßen]] | 1953-12-20 | [[Bild:Claus Johannßen 01.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1131383583 1131383583] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1484733|Q1484733]] | [[Petra Haffter]] | 1953-12-29 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/137411960 137411960] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Filmproduzent]] |- | [[:d:Q48870249|Q48870249]] | [[Michael Meyer-Blanck]] | 1954 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120562081 120562081] | [[liturgist]] |- | [[:d:Q113748329|Q113748329]] | [[Cornelia Essner]] | 1954 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1198415924 1198415924] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] |- | [[:d:Q1083341|Q1083341]] | [[Christina von Haaren]] | 1954 | | [[Beers]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129104574 129104574] | [[landscape designer]]<br/>[[ecologist]] |- | [[:d:Q95724124|Q95724124]] | [[Volker Woest]] | 1954 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1194204600 1194204600] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]]<br/>[[chemistry didactician]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q824221|Q824221]] | [[Bernd Schönemann]] | 1954-07-17 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/110466926 110466926] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q137154419|Q137154419]] | [[Karl-Peter Julius]] | 1955 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/111888859 111888859] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q2141421|Q2141421]] | [[Reinhold J. W. Schaube]] | 1955-01-23 | | [[Beers]] | 2021-06-24 | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q92675534|Q92675534]] | [[Ronald Hübner]] | 1955-02-27 | | [[Dieksenn]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120439430X 120439430X] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q113804665|Q113804665]] | [[Gunnar Lehmann]] | 1955-05-05 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1036102432 1036102432] | [[Archäoloog]] |- | [[:d:Q1078077|Q1078077]] | [[Christa Hein]] | 1955-08-25 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120764911 120764911] | [[Översetter]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q16005925|Q16005925]] | [[Ralf Gründer]] | 1955-10-15 | | [[Beers]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132688328 132688328] | [[Fotograaf]]<br/>[[Kameramann]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]] |- | [[:d:Q15441020|Q15441020]] | [[Wolfgang Vockel]] | 1955-12-19 | [[Bild:Wolfgang Vockel (2016).jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1190585332 1190585332] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q95311463|Q95311463]] | [[Horst Kahrs]] | 1956 | | [[Gemeen Beverst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/103553617X 103553617X] | [[social scientist]] |- | [[:d:Q132270829|Q132270829]] | [[Monika Kiel-Hinrichsen]] | 1956 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/121174298 121174298] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q132929403|Q132929403]] | [[Helmut Hildebrandt]] | 1956 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/173679420 173679420] | [[Psycholoog (Q212980)|Psycholoog]] |- | [[:d:Q137160193|Q137160193]] | [[Johannes Kalsow]] | 1956 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1012009734 1012009734] | [[graphic artist]] |- | [[:d:Q137160380|Q137160380]] | [[Karl-Heinz Ritsche]] | 1956 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034091670 1034091670] | |- | [[:d:Q81212303|Q81212303]] | [[Erwin Heiber]] | 1956-03-01 | | [[Gemeen Hemmoor]] | | | | [[Boxer]] |- | [[:d:Q15438541|Q15438541]] | [[Martin Schneider-Jacoby]] | 1956-07-14 | | [[Cuxhoben]] | 2012-08-15 | [[Radolfzell am Bodensee]] | [https://d-nb.info/gnd/173125891 173125891] | [[Ornitholoog]] |- | [[:d:Q750910|Q750910]] | [[Astrid Vockert]] | 1956-11-27 | [[Bild:Astrid Vockert (Martin Rulsch) 2.jpg|center|80px]] | [[Sells]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1025526562 1025526562] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q62590|Q62590]] | [[Arno Stabbert]] | 1956-12-31 | [[Bild:Arno Stabbert 2007 by-RaBoe 01.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q2080134|Q2080134]] | [[Petra Böttcher]] | 1957 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/174190719 174190719] | [[Künstler]] |- | [[:d:Q137145986|Q137145986]] | [[Jens Johannes Kramer]] | 1957 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/121886107 121886107]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1042550999 1042550999]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1013443322 1013443322] | [[Ethnoloog]] |- | [[:d:Q80948533|Q80948533]] | [[Christoph Hinkelmann]] | 1957-02-14 | [[Bild:Christoph Hinkelmann.jpg|center|80px]] | [[Lee (Landkreis Cuxhoben)|Lee]] | | | | [[Ornitholoog]] |- | [[:d:Q13188769|Q13188769]] | [[Peter Kämpfert]] | 1957-03-11 | | [[Bülkau]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034921754 1034921754] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q90877652|Q90877652]] | [[Dorothea Schröder]] | 1957-04-25 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/128443596 128443596] | [[musicologist]]<br/>[[Kunsthistoriker]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[conductor]] |- | [[:d:Q1437792|Q1437792]] | [[Volker Herres]] | 1957-07-23 | [[Bild:2018-04-23 ARD Volker Herres-7029.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120459078 120459078] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Programmdirekter]] |- | [[:d:Q1332155|Q1332155]] | [[Rolf Bergmeier]] | 1957-12-13 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/136047084 136047084] | [[Bildhauer (Q1281618)|Bildhauer]] |- | [[:d:Q108901056|Q108901056]] | [[Kai Richter]] | 1958 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/123054281 123054281] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q137451285|Q137451285]] | [[Ingeborg Dammann-Arndt]] | 1958 | | [[Beers]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1140862545 1140862545] | [[graphic designer]] |- | [[:d:Q1438114|Q1438114]] | [[Peter Hertel]] | 1958-03-15 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Schachspeler]]<br/>[[correspondence chess player]] |- | [[:d:Q135077823|Q135077823]] | [[Heinz Burghardt]] | 1958-05-22 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[dub director]]<br/>[[dialogue writer]] |- | [[:d:Q101511|Q101511]] | [[Norbert König]] | 1958-09-04 | [[Bild:Norbert König.jpg|center|80px]] | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | | | | [[Sportkummentater]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q105043|Q105043]] | [[Ela Nitzsche]] | 1959 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/103448866X 103448866X] | [[Schauspeler]]<br/>[[Spreker]]<br/>[[Synchroonspreker]] |- | [[:d:Q1420256|Q1420256]] | [[Olaf Kraemer]] | 1959 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/111966973 111966973] | [[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Tekstdichter]]<br/>[[Biograaf]]<br/>[[Science-Fiction-Schriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]] |- | [[:d:Q110927859|Q110927859]] | [[Hans Becker von Sothen]] | 1959-01-27 | | [[Cuxhoben]] | 2014-06-26 | [[Graz]] | [https://d-nb.info/gnd/1038269083 1038269083] | [[literary editor]] |- | [[:d:Q1283699|Q1283699]] | [[Klaus Schreiber]] | 1959-07-14 | [[Bild:Klaus Christian Schreiber.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1048370542 1048370542] | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q1016541|Q1016541]] | [[Burkhardt Müller-Sönksen]] | 1959-08-24 | [[Bild:Burkhardt Müller-Sönksen 3.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1314812491 1314812491] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q68777|Q68777]] | [[Wolfgang Rolff]] | 1959-12-26 | [[Bild:Wolfgang Rolff - SV Werder Bremen (1).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Loomst]] | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]]<br/>[[Footballtrainer]] |- | [[:d:Q86740493|Q86740493]] | [[Thomas Ebelt]] | 1960 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132130777 132130777] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q495901|Q495901]] | [[Andreas Baesler]] | 1960 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Speelbaas (Q3455803)|Speelbaas]] |- | [[:d:Q1899225|Q1899225]] | [[Marion Philadelphia]] | 1960 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/122283104 122283104] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q23062299|Q23062299]] | [[Eilert Wilcks]] | 1960-10-03 | | [[Stotel]] | | | | [[Architekt (Q42973)|Architekt]] |- | [[:d:Q25621726|Q25621726]] | [[Torsten Meinberg]] | 1960-10-31 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Beamten]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q18022177|Q18022177]] | [[Kirsten Muster]] | 1960-11-27 | [[Bild:2016-12-15 Dr. Kirsten Muster (Landtagsprojekt Sachsen) by Sandro Halank (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q20724934|Q20724934]] | [[Christiane Arp]] | 1961-05-11 | [[Bild:Christiane Arp - QVC.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stinst|Stinst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1047940701 1047940701] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q95208808|Q95208808]] | [[Britta Mümmler]] | 1962 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/136725430 136725430] | [[Literaturwetenschopper]]<br/>[[Översetter]] |- | [[:d:Q19968192|Q19968192]] | [[Jens Braband]] | 1962 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/113372299 113372299] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q26715036|Q26715036]] | [[Bernhard Koch]] | 1962 | | [[Gemeen Hemmoor]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115394885 115394885] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q865284|Q865284]] | [[Birgit Meyn-Horeis]] | 1962-01-25 | | [[Gemeen Öberndörp]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q1535021|Q1535021]] | [[Thomas Kaufmann]] | 1962-03-29 | [[Bild:Thomas Kaufmann (historian) 2015.JPG|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120240939 120240939] | [[Karkenhistoriker]]<br/>[[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[professor]] |- | [[:d:Q21685313|Q21685313]] | [[Ina Lepel]] | 1962-04-18 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Diplomat]] |- | [[:d:Q20752105|Q20752105]] | [[Brage Bei der Wieden]] | 1963 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/123832209 123832209] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Archivar]] |- | [[:d:Q24242924|Q24242924]] | [[Ralph Dohrmann]] | 1963 | | [[Beers]] | | | [https://d-nb.info/gnd/121031810 121031810] | [[Schriever (Q482980)|Schriever]] |- | [[:d:Q113824697|Q113824697]] | [[Christiane Rösel]] | 1963 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/106278877X 106278877X] | [[editing staff]] |- | [[:d:Q323091|Q323091]] | [[Jochen Fraatz]] | 1963-05-14 | [[Bild:Jochen Fraatz 01.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Handballspeler]] |- | [[:d:Q43674131|Q43674131]] | [[Detlef Kornett]] | 1963-05-30<br/>1963-05 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Basketballspeler (Q3665646)|Basketballspeler]] |- | [[:d:Q136573158|Q136573158]] | [[Holger Hinrichsen]] | 1963-08-29 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1011708604 1011708604] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q89828050|Q89828050]] | [[Jens-Uwe Grabow]] | 1964 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/113413572 113413572] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] |- | [[:d:Q1479900|Q1479900]] | [[Onno Groß]] | 1964 | | [[Cuxhoben]] | 2016-10-03 | [[Budapest]] | [https://d-nb.info/gnd/120863391 120863391] | [[marine biologist]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q137337919|Q137337919]] | [[Lars Schrader]] | 1964 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1019576057 1019576057] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q23060197|Q23060197]] | [[Christoph Müller-Meinhard]] | 1964-03-29 | | [[Cuxhoben]] | | | | |- | [[:d:Q657084|Q657084]] | [[Gunnar Sauer]] | 1964-06-11 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q22342681|Q22342681]] | [[Andreas Nagel]] | 1964-11-07 | [[Bild:Andreas Nagel.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Hagen (Landkreis Cuxhoben)|Gemeen Hagen]] | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q112829195|Q112829195]] | [[Ulrike Elsner]] | 1965 | [[Bild:Ulrike Elsner Juni 2022.jpg|center|80px]] | [[Godendörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1028087799 1028087799] | |- | [[:d:Q92170387|Q92170387]] | [[Dirk Hempel]] | 1965 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/122506510 122506510] | [[Literaturwetenschopper]] |- | [[:d:Q133406807|Q133406807]] | [[Corinna Stephanie Walger]] | 1965 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1048197980 1048197980] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q137140892|Q137140892]] | [[Ulrich Schwarz-Schampera]] | 1965 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/122366891 122366891] | [[geologist]] |- | [[:d:Q137153026|Q137153026]] | [[Ralf Tiedemann]] | 1965-03-13 | | [[Gemeen Loomst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/112454143 112454143] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] |- | [[:d:Q78185|Q78185]] | [[Ina Müller]] | 1965-07-25 | [[Bild:2017 Ina Mueller - by 2eight - DSC8793.jpg|center|80px]] | [[Samtgemeen Beers]] | | | [https://d-nb.info/gnd/124263771 124263771] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[comedian]]<br/>[[Singer]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[film score composer]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[recording artist]] |- | [[:d:Q15852303|Q15852303]] | [[Uwe Santjer]] | 1965-10-23 | [[Bild:Santjer, Uwe-9224.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/117343724X 117343724X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q108293965|Q108293965]] | [[Knut Henkel]] | 1965-11-26 | [[Bild:Foto zu Prof. Dr. Knut Henkel.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133800601 133800601] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q95197136|Q95197136]] | [[Margit Schild]] | 1966 | | [[Beers]] | | | [https://d-nb.info/gnd/130668400 130668400] | [[Künstler]]<br/>[[landscape architect]] |- | [[:d:Q113398869|Q113398869]] | [[Eick Sternhagen]] | 1966 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115432469 115432469] | [[Theoloog (Q1234713)|Theoloog]] |- | [[:d:Q1078944|Q1078944]] | [[Christian Berg (Q1078944)|Christian Berg]] | 1966 | [[Bild:2001 Cuxhaven Berg Wecker Riemann.jpg|center|80px]] | [[Bad Öinusen]] | 2022-01-17 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/135257085 135257085] | [[Schriever]]<br/>[[Musikproduzent]] |- | [[:d:Q1777592|Q1777592]] | [[Knud Kohr]] | 1966 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/122630130 122630130] | [[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q105038337|Q105038337]] | [[Ralf Krack]] | 1966 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/113547927 113547927] | [[legal scholar]] |- | [[:d:Q132992779|Q132992779]] | [[Martin Rolf Schwiede]] | 1966 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133155919 133155919] | [[Geograaf (Q901402)|Geograaf]] |- | [[:d:Q133668099|Q133668099]] | [[Katrin Gerken]] | 1966 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/128567082 128567082] | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q24512592|Q24512592]] | [[Carolina Romahn]] | 1966-02-13 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115823611 115823611] | [[Literaturwetenschopper]] |- | [[:d:Q1466480|Q1466480]] | [[Fritz Güntzler]] | 1966-05-06 | [[Bild:Fritz Güntzler.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/103473153X 103473153X] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[Stüürberader]]<br/>[[statutory auditor]] |- | [[:d:Q95246334|Q95246334]] | [[Rudolf Ites]] | 1967 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/114829217 114829217] | |- | [[:d:Q112358388|Q112358388]] | [[Andreas Rathjens]] | 1967 | | [[Gemeen Loomst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1209781379 1209781379] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] |- | [[:d:Q133363943|Q133363943]] | [[Matthias Jahn]] | 1967 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131613790 131613790] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q92463705|Q92463705]] | [[Uta Wilkens]] | 1967 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120492547 120492547] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q136968722|Q136968722]] | [[Jürgen Harder]] | 1967 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1310843937 1310843937] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] |- | [[:d:Q137444436|Q137444436]] | [[Björn Schwarze]] | 1967 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1027288197 1027288197] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q109141|Q109141]] | [[Sandra Keck]] | 1967-10-08 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129927791 129927791] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Singer]] |- | [[:d:Q87817063|Q87817063]] | [[Michael Spleth]] | 1967-10-31 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[presenter]] |- | [[:d:Q72740096|Q72740096]] | [[Kristian Kersting]] | 1967-11-28 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/173912001 173912001] | [[computer scientist]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[artificial intelligence researcher]] |- | [[:d:Q113782958|Q113782958]] | [[Stefan Borchers]] | 1968 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1013290704 1013290704] | [[Philoloog (Q13418253)|Philoloog]]<br/>[[Historiker (Q201788)|Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q132992091|Q132992091]] | [[Rolf Freitag]] | 1968 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133029433 133029433] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]] |- | [[:d:Q133339529|Q133339529]] | [[Sven Riepe]] | 1968 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1182548253 1182548253] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q1663131|Q1663131]] | [[Ingo Hoppe]] | 1968-04-26 | [[Bild:Ingo Hoppe und Boris Aljinovic IFA2008.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | | [[Radiomoderator]] |- | [[:d:Q1901800|Q1901800]] | [[Markus Sehlmeyer]] | 1968-05-16 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/128834129 128834129] | [[historian of classical antiquity]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1416980|Q1416980]] | [[Hauke Kenzler]] | 1969 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/122634241 122634241] | [[Archäoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[lecturer]] |- | [[:d:Q132936960|Q132936960]] | [[Anke Dutschke]] | 1969 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133980103 133980103] | [[Physiker (Q169470)|Physiker]] |- | [[:d:Q117466257|Q117466257]] | [[Katja Lucker]] | 1969-09-23 | | [[Gemeen Oosten]] | | | | |- | [[:d:Q100402|Q100402]] | [[Volker Neumüller]] | 1969-10-18 | [[Bild:Volker Neumueller1.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Künstlermanager]]<br/>[[Musikproduzent]] |- | [[:d:Q18683965|Q18683965]] | [[Jessica Backhaus]] | 1970 | [[Bild:Jessica Backhaus.jpeg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131522345 131522345] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q19963960|Q19963960]] | [[Olaf Satzer]] | 1970 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/135353572 135353572] | [[Musiker]] |- | [[:d:Q133002205|Q133002205]] | [[Christine Frese]] | 1970 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/137027265 137027265] | |- | [[:d:Q137308169|Q137308169]] | [[Roman Gilz]] | 1970 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1208661019 1208661019] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q18626162|Q18626162]] | [[JanLeonardo]] | 1970-07-30 | [[Bild:Light Art Photographer JanLeonardo.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142454540 142454540] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q115650885|Q115650885]] | [[Matthias Gersonde]] | 1970-11-29 | | [[Gemeen Hemmoor]] | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q132995380|Q132995380]] | [[Jens-Christian Mangels]] | 1971 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133356213 133356213] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q133023080|Q133023080]] | [[Sven Sehlmeyer]] | 1971 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/14248346X 14248346X] | [[Aftheker]] |- | [[:d:Q114598530|Q114598530]] | [[Oliver Ebken]] | 1971-04-15 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q134589189|Q134589189]] | [[Sandra Schlichting]] | 1972 | | [[Gemeen Wingst]] | | | | [[Maler (Q1028181)|Maler]] |- | [[:d:Q6577813|Q6577813]] | [[Sevda Demirel]] | 1972-04-28 | | [[Gemeen Langen]] | | | | [[model]]<br/>[[Schauspeler]] |- | [[:d:Q108855002|Q108855002]] | [[Kati Hannken-Illjes]] | 1972-10-09 | | [[Hein (Landkreis Cuxhoben)|Hein]] | | | [https://d-nb.info/gnd/128661844 128661844] | [[Germanist]]<br/>[[linguist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q133015951|Q133015951]] | [[Dagmar Borchers]] | 1973 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139619909 139619909] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q1097827|Q1097827]] | [[Claudia Tietje]] | 1973-03-21 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | 2013-01-11 | [[Berlin]] | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q133007092|Q133007092]] | [[Silke Keiner]] | 1973-03-27 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/134123018 134123018] | [[Aftheker]] |- | [[:d:Q20243243|Q20243243]] | [[Oliver Schumacher]] | 1973-08-03 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/141854596 141854596] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q20172678|Q20172678]] | [[Björn Kerbein]] | 1973-10-01 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129013552 129013552] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q133022466|Q133022466]] | [[Mario Neukirch]] | 1974 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/141649089 141649089] | |- | [[:d:Q133374976|Q133374976]] | [[Frauke Mohr]] | 1974 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1053013175 1053013175] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q133581566|Q133581566]] | [[Birgit Kellner]] | 1974 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1053151241 1053151241] | |- | [[:d:Q137157728|Q137157728]] | [[Nils Gundlach]] | 1974 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1036380483 1036380483] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q78281|Q78281]] | [[Thees Uhlmann]] | 1974-04-16 | [[Bild:Thees Uhlmann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Hemmoor]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1025106024 1025106024] | [[Schriever]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[Singer]]<br/>[[Gitarrspeler]] |- | [[:d:Q95220513|Q95220513]] | [[Christoph Steinau]] | 1975 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061689921 1061689921] | [[Schauspeler]]<br/>[[Speelbaas (Q3455803)|Speelbaas]]<br/>[[Filmproduzent]] |- | [[:d:Q133081811|Q133081811]] | [[Christian Voigt]] | 1975 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1038175607 1038175607] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q133481969|Q133481969]] | [[Birgit Pauly]] | 1975 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132445808 132445808] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q133794385|Q133794385]] | [[Daniel Rothert]] | 1975 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/173853919 173853919] | [[flautist]] |- | [[:d:Q137448206|Q137448206]] | [[Kathrin Fetz]] | 1975 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129379565 129379565] | |- | [[:d:Q133596230|Q133596230]] | [[Katja Peus]] | 1975-05-04 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1014946409 1014946409] | |- | [[:d:Q132982841|Q132982841]] | [[Melanie Bauer]] | 1975-06-24 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132413892 132413892] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q23564284|Q23564284]] | [[Carina Linge]] | 1976 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/140323252 140323252] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q133473867|Q133473867]] | [[Holger Klammer]] | 1976 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131871595 131871595] | |- | [[:d:Q133708431|Q133708431]] | [[Sandra Schwarz]] | 1976 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139326219 139326219] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q2429255|Q2429255]] | [[Thorsten Schriever]] | 1976-03-07 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | | [[association football referee]] |- | [[:d:Q136968870|Q136968870]] | [[Rüdiger Hoppe]] | 1976-03-10 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132231735 132231735] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q16321004|Q16321004]] | [[Thomas von Lüdinghausen]] | 1976-10-23 | [[Bild:Thomas von Lüdinghausen.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[flautist]] |- | [[:d:Q108758092|Q108758092]] | [[Daniel Schneider]] | 1976-12-11 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1326828835 1326828835] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q132992971|Q132992971]] | [[Anne-Brit Krappmann]] | 1977 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133169626 133169626] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q132995730|Q132995730]] | [[Wiebke Lang]] | 1977 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133393836 133393836] | [[spatial planner]] |- | [[:d:Q132997548|Q132997548]] | [[Julia Damrot]] | 1977 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/136618464 136618464] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q133024313|Q133024313]] | [[Oliver Weidler]] | 1977 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142630586 142630586] | |- | [[:d:Q133006134|Q133006134]] | [[Thomas Leppin]] | 1977-05-23 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/134072642 134072642] | [[agricultural engineer]] |- | [[:d:Q20607275|Q20607275]] | [[Hilke Martinek]] | 1977-09-09 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061830101 1061830101] | [[Dreihbookschriever (Q28389)|Dreihbookschriever]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q1080592|Q1080592]] | [[Christian Keltermann]] | 1977-11-14 | [[Bild:Christian Keltermann.jpg|center|80px]] | [[Uelzen]] | 2024-05-02 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/139013563 139013563] | [[comedian]]<br/>[[Kabarettist]] |- | [[:d:Q2642072|Q2642072]] | [[Alexander Fechner]] | 1977-11-24 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Illustrater]] |- | [[:d:Q1616525|Q1616525]] | [[Mathias Casanova]] | 1978 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1062184041 1062184041] | [[Filmproduzent]] |- | [[:d:Q130798081|Q130798081]] | [[Tonia Wiatrowski]] | 1978 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1023819708 1023819708] | [[Illustrater]] |- | [[:d:Q133017825|Q133017825]] | [[Gernot Kissel]] | 1978 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139757082 139757082] | [[Aftheker]] |- | [[:d:Q133028264|Q133028264]] | [[Lars Brandt]] | 1978 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/143999303 143999303] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] |- | [[:d:Q133397182|Q133397182]] | [[Bianca Roskam]] | 1978 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1082209309 1082209309] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q60684073|Q60684073]] | [[Till Oeltermann]] | 1978-05-23 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Basketballspeler (Q3665646)|Basketballspeler]] |- | [[:d:Q133316015|Q133316015]] | [[Michael Bartelt]] | 1979 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1098216199 1098216199] | |- | [[:d:Q136968592|Q136968592]] | [[Timo Lühr]] | 1979 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1055047239 1055047239] | |- | [[:d:Q137305996|Q137305996]] | [[Stefan Thiems]] | 1979 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1036688364 1036688364] | |- | [[:d:Q42560482|Q42560482]] | [[Thiemo Röhler]] | 1979-06-02 | [[Bild:Röhler, Thiemo.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q1127922|Q1127922]] | [[Constantin Schreiber]] | 1979-06-14 | [[Bild:Frankfurter Buchmesse 2016 - Constantin Schreiber 1.JPG|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142292826 142292826] | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]]<br/>[[Feernsehmoderator]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q1317332|Q1317332]] | [[Vanida Karun]] | 1979-10-09 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1023141795 1023141795] | [[Schauspeler]]<br/>[[Spreker]] |- | [[:d:Q95308604|Q95308604]] | [[Philipp Maaß]] | 1980 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1076879772 1076879772] | [[social scientist]] |- | [[:d:Q133360811|Q133360811]] | [[Arne Timm]] | 1980 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1189624362 1189624362] | [[Historiker (Q201788)|Historiker]] |- | [[:d:Q136857824|Q136857824]] | [[Henrike Telse Andres]] | 1980 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/105982227X 105982227X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q137312619|Q137312619]] | [[Gerrit Bruns]] | 1980 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1047563851 1047563851] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q137452291|Q137452291]] | [[Ute Regina Haedke]] | 1980 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/105135384X 105135384X] | |- | [[:d:Q67008249|Q67008249]] | [[Wiebke Binder]] | 1980-08-19 | [[Bild:2019-09-01 Wahlabend Sachsen by Sandro Halank–030.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q132932137|Q132932137]] | [[Susan Ehlers]] | 1980-09-02 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1022247433 1022247433] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] |- | [[:d:Q130785095|Q130785095]] | [[Alexander Kriebel]] | 1981 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1033004944 1033004944] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q133014297|Q133014297]] | [[Henny Elisabeth Mahler]] | 1981 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139368701 139368701] | |- | [[:d:Q133021215|Q133021215]] | [[Anne Kathrin Abenstein]] | 1981 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/141464615 141464615] | [[assistant physician]] |- | [[:d:Q133490469|Q133490469]] | [[Finn Kornau]] | 1981 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1162639741 1162639741] | [[orthopedist]] |- | [[:d:Q137331843|Q137331843]] | [[Christian Helmrich]] | 1981 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1137162724 1137162724] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q136860136|Q136860136]] | [[Johanna Bochow]] | 1982 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/116290495X 116290495X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q137307066|Q137307066]] | [[Henner Tönjes]] | 1982 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1051404371 1051404371] | |- | [[:d:Q130778686|Q130778686]] | [[Torben Tiedemann]] | 1982-05-19 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1018477683 1018477683] | [[agronomist]] |- | [[:d:Q132943242|Q132943242]] | [[Beke Gredner]] | 1983 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1016697996 1016697996] | |- | [[:d:Q133068936|Q133068936]] | [[Nils Becker]] | 1983 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/106564034X 106564034X] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] |- | [[:d:Q133128448|Q133128448]] | [[Robert Julian Tschakert]] | 1983 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1078877548 1078877548] | [[dentist]] |- | [[:d:Q133376894|Q133376894]] | [[Katharina Noeres]] | 1983 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1112763740 1112763740] | [[assistant physician]] |- | [[:d:Q133469095|Q133469095]] | [[Rike Wrede]] | 1983 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/141576863 141576863] | |- | [[:d:Q137307143|Q137307143]] | [[Ruben-Simon Kühnel]] | 1983 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1051721709 1051721709] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] |- | [[:d:Q137341118|Q137341118]] | [[Timo Schlichting]] | 1983 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1234256614 1234256614] | |- | [[:d:Q130797692|Q130797692]] | [[Janne Sofia Margret Janzik]] | 1984 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1027483046 1027483046] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133024116|Q133024116]] | [[Marina Junge]] | 1984 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142608262 142608262] | |- | [[:d:Q133468173|Q133468173]] | [[Hendrik Haase]] | 1984 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/140929029 140929029] | [[Künstler]] |- | [[:d:Q133490190|Q133490190]] | [[Ralf-Bernhardt Rues]] | 1984 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1162215496 1162215496] | [[biochemist]] |- | [[:d:Q136962394|Q136962394]] | [[Sören Könneker]] | 1984 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1016763824 1016763824] | [[plastic surgeon]] |- | [[:d:Q136966225|Q136966225]] | [[Carsten König]] | 1984 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1046689762 1046689762] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q132733521|Q132733521]] | [[Christoph Frauenpreiß]] | 1984-11-15 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1358761957 1358761957] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q133127453|Q133127453]] | [[Bjarne Wiegard]] | 1985 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1120044189 1120044189] | [[mechanical engineer]] |- | [[:d:Q133325238|Q133325238]] | [[Fabian Harders]] | 1985 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1160219567 1160219567] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133356581|Q133356581]] | [[Tilmann Stein]] | 1985 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1203660936 1203660936] | |- | [[:d:Q133425834|Q133425834]] | [[Annika Jagels]] | 1985 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1203647638 1203647638] | |- | [[:d:Q133490285|Q133490285]] | [[Moritz Philipp Friedrich Ehlken]] | 1985 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1068891696 1068891696] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q136856476|Q136856476]] | [[Andrea Woltmann]] | 1985 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1060272032 1060272032] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q136857114|Q136857114]] | [[Hanna Karoline Ebert]] | 1985 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1059142260 1059142260] | [[Chemiker (Q593644)|Chemiker]] |- | [[:d:Q136969347|Q136969347]] | [[Immo Kämpf]] | 1985 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1099991293 1099991293] | [[ecologist]] |- | [[:d:Q1806204|Q1806204]] | [[Lars Friedrich]] | 1985-04-23 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Handballspeler]] |- | [[:d:Q27903982|Q27903982]] | [[Tiemo Wölken]] | 1985-12-05 | [[Bild:1697101117567 20211202 WÖLKEN Tiemo DE.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1337719897 1337719897] | [[Politiker (Q82955)|Politiker]]<br/>[[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q95218687|Q95218687]] | [[Jeff Gielkens]] | 1986 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1062167171 1062167171] | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q130800096|Q130800096]] | [[Ineke Lawrenz]] | 1986 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1041363931 1041363931] | |- | [[:d:Q133056819|Q133056819]] | [[Philip-Helge Arnemann]] | 1986 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1045692190 1045692190] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133389405|Q133389405]] | [[Katharina Heike Buchheim]] | 1986 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1123667810 1123667810] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q98960110|Q98960110]] | [[Jeffy Jacobson]] | 1986-03-13 | [[Bild:Jeffy Jacosbon (2020).jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q42161549|Q42161549]] | [[Lasse Weritz]] | 1986-05-30 | [[Bild:Weritz, Lasse.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q100560996|Q100560996]] | [[Sebastian Cammann]] | 1987 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1156357519 1156357519] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q133426328|Q133426328]] | [[Madita Hoy]] | 1987 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/128211378X 128211378X] | [[Psycholoog (Q212980)|Psycholoog]] |- | [[:d:Q136974368|Q136974368]] | [[Andreas Löcken]] | 1987 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1195473419 1195473419] | |- | [[:d:Q136991108|Q136991108]] | [[Laura Katharina Mühlhausen]] | 1987 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1112629114 1112629114] | [[assistant physician]] |- | [[:d:Q19964086|Q19964086]] | [[Tobias Reinkemeier]] | 1987-04-07 | [[Bild:Tobias Reinkemeier (cropped).jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Pokerspeler]] |- | [[:d:Q133350337|Q133350337]] | [[Heiner Zille]] | 1988 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120263561X 120263561X] | |- | [[:d:Q133360207|Q133360207]] | [[Jan Philipp Lemmerhirt]] | 1988 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1196850682 1196850682] | [[Aftheker]] |- | [[:d:Q136854495|Q136854495]] | [[Leonie Ascheberg]] | 1988 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1053975554 1053975554] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q136973158|Q136973158]] | [[Torben Göpel]] | 1988 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1193264472 1193264472] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q133313402|Q133313402]] | [[Daniel Walacides]] | 1989 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1095553070 1095553070] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133339212|Q133339212]] | [[Adriaan den Hertog]] | 1989 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1236583116 1236583116] | [[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q133345149|Q133345149]] | [[Lennart Caspers]] | 1989 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1201827493 1201827493] | [[mechanical engineer]] |- | [[:d:Q1731236|Q1731236]] | [[Alligatoah]] | 1989-09-28 | [[Bild:Alligatoah - Pressefoto 2015 - 3.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Langen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1051542863 1051542863] | [[Rapper]]<br/>[[Singer]]<br/>[[DJ]]<br/>[[Musikproduzent]] |- | [[:d:Q112862335|Q112862335]] | [[Julia Carstens]] | 1989-11-23 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[political appointee]]<br/>[[Politiker (Q82955)|Politiker]] |- | [[:d:Q133348446|Q133348446]] | [[Finn Richter]] | 1990 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1193265894 1193265894] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q136584195|Q136584195]] | [[Lennart Bolten]] | 1990 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/126845480X 126845480X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q519462|Q519462]] | [[André Hahn]] | 1990-08-13 | [[Bild:Andre Hahn.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q17321795|Q17321795]] | [[Frozen Skies]] | 1990-10-29 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[DJ]]<br/>[[Musikproduzent]] |- | [[:d:Q133371191|Q133371191]] | [[Matthias Schilde]] | 1991 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1299239773 1299239773] | [[agronomist]] |- | [[:d:Q133330667|Q133330667]] | [[Christopher Rinckhoff]] | 1992 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1171006845 1171006845] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q133349032|Q133349032]] | [[Tobias Picker]] | 1992 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1275413277 1275413277] | [[mechanical engineer]] |- | [[:d:Q136859676|Q136859676]] | [[Jule Brielmaier]] | 1993 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1302304178 1302304178] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q136862608|Q136862608]] | [[Annike Knabe]] | 1993 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131066546X 131066546X] | [[geodesist]] |- | [[:d:Q1817332|Q1817332]] | [[Lena Petermann]] | 1994-02-05 | [[Bild:Lena Petermann FIFA Women's World Cup Canada 2015 - Edmonton (19441949965) (2) (cropped).jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1264076010 1264076010] | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q122898409|Q122898409]] | [[Hendrik Gruhn]] | 1994-08-13 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[basketball coach]]<br/>[[Basketballspeler (Q3665646)|Basketballspeler]] |- | [[:d:Q133435406|Q133435406]] | [[Janne Uhlenbruck]] | 1995 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1310465738 1310465738] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q136993067|Q136993067]] | [[Alexandra Veronika Jürs]] | 1995 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1289528896 1289528896] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133435550|Q133435550]] | [[Wiebke Arfmann]] | 1997 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1310724075 1310724075] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q92985234|Q92985234]] | [[Lisa Borutta]] | 1997-12-03 | [[Bild:2021-05-16 Handball Frauen, OLYMP Final4 2021, HL Buchholz 08-Rosengarten vs. SG BBM Bietigheim 1DX 3666 by Stepro (cropped).jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Handballspeler]] |- | [[:d:Q30068040|Q30068040]] | [[Alicia Kersten]] | 1998-07-22 | [[Bild:Alicia Kersten 20181125.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Footballspeler (Q937857)|Footballspeler]] |- | [[:d:Q56707598|Q56707598]] | [[Thorben Döding]] | 1999-03-07 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Basketballspeler (Q3665646)|Basketballspeler]] |- | [[:d:Q1340027|Q1340027]] | [[Imke Müller]] | 20th century | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q2076031|Q2076031]] | [[Peter Jensen]] | 20th century | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Journalist (Q1930187)|Journalist]] |- | [[:d:Q15435413|Q15435413]] | [[Birte Schaake]] | 20th century | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Trainer]]<br/>[[basketball coach]] |- | [[:d:Q118847932|Q118847932]] | [[Jonas Martens]] | 2000-01-23 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q115161434|Q115161434]] | [[Kilian Brockhoff]] | 2004-05-17 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Basketballspeler (Q3665646)|Basketballspeler]] |- | [[:d:Q40927350|Q40927350]] | [[Olaf Hiort]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/112321615 112321615] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[endocrinologist]] |- | [[:d:Q85016610|Q85016610]] | [[Ralf Bösch]] | | [[Bild:Ralf Boesch 2014.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | | [[Wikimedian]] |- | [[:d:Q87632142|Q87632142]] | [[Julia Butt]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1135595070 1135595070] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q88053508|Q88053508]] | [[Arne Jahn]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1030354324 1030354324] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q91823151|Q91823151]] | [[Nicola Benjamin]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1031704345 1031704345] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q95325299|Q95325299]] | [[Petrus Barbarossa]] | | | | 1598 | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | [https://d-nb.info/gnd/1034669311 1034669311] | [[Pastoor]]<br/>[[superintendent]] |- | [[:d:Q95791683|Q95791683]] | [[Oliver Bode]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1095694928 1095694928] | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q113842285|Q113842285]] | [[Wolfgang Nein]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1115672088 1115672088] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q130814527|Q130814527]] | [[Marina Mellenthin]] | | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1024421716 1024421716] | |- | [[:d:Q130832478|Q130832478]] | [[Heide Boeth]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043244204 1043244204] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q131769252|Q131769252]] | [[Jacob Friedrich Reinicke]] | | | [[Ringst (Oortschop)|Ringst]] | | [[Schmalkalden]] | [https://d-nb.info/gnd/1195738781 1195738781] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q131776386|Q131776386]] | [[Gerhard Benz]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/17431924X 17431924X] | [[Architekt (Q42973)|Architekt]]<br/>[[video artist]]<br/>[[installation artist]] |- | [[:d:Q132929567|Q132929567]] | [[Kurt Dreikorn]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1117941868 1117941868] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133066981|Q133066981]] | [[Johann Justus Crusius]] | | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1025031318 1025031318] | |- | [[:d:Q133094042|Q133094042]] | [[Johannes Finck]] | | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1075511461 1075511461] | |- | [[:d:Q133127593|Q133127593]] | [[Claas Heymann]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1078337187 1078337187] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q133323510|Q133323510]] | [[Melchior Jacob Bluhm]] | | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1130194248 1130194248] | [[law student]] |- | [[:d:Q133334496|Q133334496]] | [[Ken Felix Kraffert]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1172049017 1172049017] | |- | [[:d:Q133335820|Q133335820]] | [[Jens Mohr]] | | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1156281415 1156281415] | [[Naturwetenschopper]] |- | [[:d:Q133357841|Q133357841]] | [[Hendrik Arendt]] | | | [[Duhnen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1204031088 1204031088] | [[Jurist (Q185351)|Jurist]] |- | [[:d:Q133360810|Q133360810]] | [[Oscar-Rupert Arndt]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1179111036 1179111036] | [[Pharmazeut]] |- | [[:d:Q133373544|Q133373544]] | [[Heinrich Henrici]] | | | [[Antwarp]] | 1657 | [[Gemeen Neenkarken]] | [https://d-nb.info/gnd/131661108 131661108] | [[parson]]<br/>[[Lutheran theologian]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[Schoolmeester an en Gymnasium]] |- | [[:d:Q133380632|Q133380632]] | [[Jana Weinberg]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1069961248 1069961248] | |- | [[:d:Q133381392|Q133381392]] | [[Brigitte Lampe]] | | | [[Beers]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1028792727 1028792727] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133383569|Q133383569]] | [[Anna Juliane Vesting]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1187538175 1187538175] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q133394478|Q133394478]] | [[Jutta Siegmeyer]] | | | [[Stettin]] | | [[Gemeen Hagen (Landkreis Cuxhoben)|Gemeen Hagen]] | [https://d-nb.info/gnd/1127554085 1127554085] | [[Heimatpfleger]] |- | [[:d:Q133414398|Q133414398]] | [[Verena Labenski]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1077263783 1077263783] | |- | [[:d:Q134431944|Q134431944]] | [[Martin Gotthard Kunhardt]] | | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/12200258X 12200258X] | [[Lutheran pastor]] |- | [[:d:Q136469032|Q136469032]] | [[Georg Eduard Braun]] | | | | 1945-04-21 | [[Sahlenborg]] | | [[Wedderständler]] |- | [[:d:Q136470538|Q136470538]] | [[Karl Fnouka]] | | [[Bild:Infotafel Vorhaben Verrat Verurteilung Helgoländer Widerständler (Cuxhaven-Sahlenburg) 02.jpg|center|80px]] | | 1945-04-21 | [[Sahlenborg]] | | [[Wedderständler]] |- | [[:d:Q136470624|Q136470624]] | [[Martin Otto Wachtel]] | | [[Bild:Infotafel Vorhaben Verrat Verurteilung Helgoländer Widerständler (Cuxhaven-Sahlenburg) 02.jpg|center|80px]] | | 1945-04-21 | [[Sahlenborg]] | | [[Wedderständler]] |- | [[:d:Q136866960|Q136866960]] | [[Paul Andreas Matthaei]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [[Karkwist]] | [https://d-nb.info/gnd/1298137942 1298137942] | [[Lutheran pastor]]<br/>[[Lutheran theologian]] |- | [[:d:Q137001831|Q137001831]] | [[Ernst Langner]] | | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1025137132 1025137132] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q137012664|Q137012664]] | [[Murat Karaboğa]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1081742046 1081742046] | [[Politoloog]] |- | [[:d:Q137017431|Q137017431]] | [[Horst Thode]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061145220 1061145220] | [[master craftsman]] |- | [[:d:Q137037738|Q137037738]] | [[Carl Ferdinand Haeseler]] | | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1073365816 1073365816] | |- | [[:d:Q137084879|Q137084879]] | [[Britta Gädtke]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1156348293 1156348293] | |- | [[:d:Q137100549|Q137100549]] | [[Ricarda Johanna Seemann]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1273764587 1273764587] | [[orthopedist]] |- | [[:d:Q137105845|Q137105845]] | [[Sarah Heinisch]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1283591383 1283591383] | [[Philosoph (Q4964182)|Philosoph]] |- | [[:d:Q137319661|Q137319661]] | [[Jürgen Quantz]] | | | [[Gemeen Oosten]] | | | [https://d-nb.info/gnd/171508998 171508998] | [[industrial management assistant]] |} {{Wikidata list end}} amhhd9ulpik0kt7i0pr6qihiaq814tz 0 110651 1062558 963778 2026-04-20T06:31:34Z Demonax 26219 1062558 wikitext text/x-wiki '''Muldoon''' is de Familiennaam von * [[Bristow Muldoon]] (* 1964), schottschen Politiker, * [[Patrick Muldoon]] (1968–2026), US-amerikaanschen Schauspeler un Sänger, * [[Paul Muldoon]] (* 1951), noordeirschen Dichter, * [[Pete Muldoon]] (1881–1929), kanaadschen Ieshockeytrainer un -funkschonär, * [[Peter James Muldoon]] (1862–1927), US-amerikaanschen Geistlichen, * [[Robert Muldoon]] (1921–1992), neeseelandschen Politiker, * [[Sylvan Muldoon]] (1903–1969), US-amerikaanschen Schriever, * [[Thomas William Muldoon]] (1917–1986), austraalschen Wiehbischop, * [[Tomás Andrés Mauro Muldoon]] (* 1938), US-amerikaanschen Geistlichen, * [[Vincent Muldoon]] (* 1990), eirschen Snookerspeler. '''Muldoon''' betekent * [[Muldoon (Texas)|Muldoon]], Oort in Texas, USA. {{Mehrdüdig Begreep}} 02mdcnxe985tfym7acl45hlmnw4m7zm 1062559 1062558 2026-04-20T06:33:45Z Demonax 26219 1062559 wikitext text/x-wiki '''Muldoon''' is de Familiennaam von * [[Bristow Muldoon]] (* 1964), schottschen Politiker, * [[Patrick Muldoon]] (1968–2026), US-amerikaanschen Schauspeler un Sänger, * [[Paul Muldoon]] (* 1951), noordeirschen Dichter, * [[Pete Muldoon]] (1881–1929), kanaadschen Ieshockeytrainer un -funkschonär, * [[Peter James Muldoon]] (1862–1927), US-amerikaanschen Geistlichen, * [[Robert Muldoon]] (1921–1992), neeseelandschen Politiker, * [[Sylvan Muldoon]] (1903–1969), US-amerikaanschen Schriever, * [[Thomas William Muldoon]] (1917–1986), austraalschen Wiehbischop, * [[Tomás Andrés Mauro Muldoon]] (1938–2024), US-amerikaanschen Geistlichen, * [[Vincent Muldoon]] (* 1990), eirschen Snookerspeler. '''Muldoon''' betekent * [[Muldoon (Texas)|Muldoon]], Oort in Texas, USA. {{Mehrdüdig Begreep}} 9thr8l4s5gehqr70mc0ppqp2bxfs9yq 3 163467 1062531 976617 2026-04-19T13:02:03Z RikmiPl 61756 1062531 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Kompetenter}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 13:15, 5. Feb. 2021 (CET) Moin, Kompetenter. Ich bin ganz neu auf Wikipedia, im Plattdeutsch-Milieu aufgewachsen, das Platt lesend, aber nicht aktiv beherrschend. Ich bin auf die Diskussion um die Löschung des Artikels Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! in der hochdeutschen Wikipedia aufmerksam gemacht worden, ein Buch von Friedrich Ernst Peters. Die Löschung ist kontrovers diskutiert worden. U.a. haben sich dabei RAL 1028 und kompetenter dabei zu Wort gemeldet. Vielleicht können die sich nochmal melden. Ich würde gerne erfahren, wie es mit Heine weitergeht. Ich hatte damals das Buch gelesen und wundere mich über die Löschung. Vielen Dank für eine Rückmeldung. Auch die Ansichten von RAL 1028 würden mich interessieren. Ich bin über meine Seite erreichbar. 7w609fyrrh4kmvhuybxygj42xpjpc0v 3 196965 1062530 1062529 2026-04-19T12:07:51Z RikmiPl 61756 1062530 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=RikmiPl}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 13:55, 19. Apr. 2026 (CEST) Moin, ihr lieben Plattdeutschen. Ich bin ganz neu auf Wikipedia, im Plattdeutsch-Milieu aufgewachsen, das Platt lesend, aber nicht aktiv beherrschend. Ich bin auf die Diskussion um die Löschung des Artikels Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! in der hochdeutschen Wikipedia aufmerksam gemacht worden, ein Buch von Friedrich Ernst Peters. Die Löschung ist kontrovers diskutiert worden. U.a. haben sich dabei RAL 1028 und kompetenter dabei zu Wort gemeldet. Vielleicht können die sich nochmal melden. Ich würde gerne erfahren, wie es mit Heine weitergeht. Ich hatte damals das Buch gelesen und wundere mich über die Löschung. Vielen Dank für eine Rückmeldung bo445j90twac93v229lkgowclt7bwss 1062532 1062530 2026-04-19T13:10:48Z Kompetenter 42845 Aw 1062532 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=RikmiPl}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 13:55, 19. Apr. 2026 (CEST) Moin, ihr lieben Plattdeutschen. Ich bin ganz neu auf Wikipedia, im Plattdeutsch-Milieu aufgewachsen, das Platt lesend, aber nicht aktiv beherrschend. Ich bin auf die Diskussion um die Löschung des Artikels Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! in der hochdeutschen Wikipedia aufmerksam gemacht worden, ein Buch von Friedrich Ernst Peters. Die Löschung ist kontrovers diskutiert worden. U.a. haben sich dabei RAL 1028 und kompetenter dabei zu Wort gemeldet. Vielleicht können die sich nochmal melden. Ich würde gerne erfahren, wie es mit Heine weitergeht. Ich hatte damals das Buch gelesen und wundere mich über die Löschung. Vielen Dank für eine Rückmeldung {{unsigned|RikmiPl|14:07, 19. Apr. 2026 (CEST)}} :Hallo, ich kann leider kein Plattdeutsch, daher ist hier eigentlich der falsche Ort für diese Frage. Solange niemand eine zweite Löschprüfung einleitet, die Erfolg hat, wird der Artikel in der deutschsprachigen Wikipedia gelöscht bleiben. Gegen die Anlage eines Artikels [[Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen]] in der plattdeutschen Wikipedia spräche aber m. E. nichts. --[[Bruker:Kompetenter|Kompetenter]] [[Bruker Diskuschoon:Kompetenter|✍]] 15:10, 19. Apr. 2026 (CEST) bvq5r7fsvqpexzzjm17urg3qg2jcfd8 1062537 1062532 2026-04-19T13:25:37Z RikmiPl 61756 /* Willkamen */ Anter 1062537 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=RikmiPl}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 13:55, 19. Apr. 2026 (CEST) Moin, ihr lieben Plattdeutschen. Ich bin ganz neu auf Wikipedia, im Plattdeutsch-Milieu aufgewachsen, das Platt lesend, aber nicht aktiv beherrschend. Ich bin auf die Diskussion um die Löschung des Artikels Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! in der hochdeutschen Wikipedia aufmerksam gemacht worden, ein Buch von Friedrich Ernst Peters. Die Löschung ist kontrovers diskutiert worden. U.a. haben sich dabei RAL 1028 und kompetenter dabei zu Wort gemeldet. Vielleicht können die sich nochmal melden. Ich würde gerne erfahren, wie es mit Heine weitergeht. Ich hatte damals das Buch gelesen und wundere mich über die Löschung. Vielen Dank für eine Rückmeldung {{unsigned|RikmiPl|14:07, 19. Apr. 2026 (CEST)}} :Hallo, ich kann leider kein Plattdeutsch, daher ist hier eigentlich der falsche Ort für diese Frage. Solange niemand eine zweite Löschprüfung einleitet, die Erfolg hat, wird der Artikel in der deutschsprachigen Wikipedia gelöscht bleiben. Gegen die Anlage eines Artikels [[Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen]] in der plattdeutschen Wikipedia spräche aber m. E. nichts. --[[Bruker:Kompetenter|Kompetenter]] [[Bruker Diskuschoon:Kompetenter|✍]] 15:10, 19. Apr. 2026 (CEST) ::Der Artikel in der plattdeutschen Wikipedia müsste dann aber auf Plattdeutsch verfasst sein? Ein Artikel dort wäre natürlich wünschenswert, genauso wichtig wäre aber der Artikel in der hochdeutschen Wikipedia, da ein Teil des Buches auf Hochdeutsch ist. Die zweite Löschprüfung würde die ganze Diskussion, über die ich von Bekannten informiert worden bin, aber wieder ganz von vorne beginnen lassen und die Prüfer wären die selben? Dann brächte das ja nichts ... [[Bruker:RikmiPl|RikmiPl]] [[Bruker Diskuschoon:RikmiPl|✍]] 15:25, 19. Apr. 2026 (CEST) djujco4bbf926h56bevxxnb29fwvqon 1062540 1062537 2026-04-19T16:27:54Z Flaverius 21322 /* Willkamen */ Anter 1062540 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=RikmiPl}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 13:55, 19. Apr. 2026 (CEST) Moin, ihr lieben Plattdeutschen. Ich bin ganz neu auf Wikipedia, im Plattdeutsch-Milieu aufgewachsen, das Platt lesend, aber nicht aktiv beherrschend. Ich bin auf die Diskussion um die Löschung des Artikels Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! in der hochdeutschen Wikipedia aufmerksam gemacht worden, ein Buch von Friedrich Ernst Peters. Die Löschung ist kontrovers diskutiert worden. U.a. haben sich dabei RAL 1028 und kompetenter dabei zu Wort gemeldet. Vielleicht können die sich nochmal melden. Ich würde gerne erfahren, wie es mit Heine weitergeht. Ich hatte damals das Buch gelesen und wundere mich über die Löschung. Vielen Dank für eine Rückmeldung {{unsigned|RikmiPl|14:07, 19. Apr. 2026 (CEST)}} :Hallo, ich kann leider kein Plattdeutsch, daher ist hier eigentlich der falsche Ort für diese Frage. Solange niemand eine zweite Löschprüfung einleitet, die Erfolg hat, wird der Artikel in der deutschsprachigen Wikipedia gelöscht bleiben. Gegen die Anlage eines Artikels [[Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen]] in der plattdeutschen Wikipedia spräche aber m. E. nichts. --[[Bruker:Kompetenter|Kompetenter]] [[Bruker Diskuschoon:Kompetenter|✍]] 15:10, 19. Apr. 2026 (CEST) ::Der Artikel in der plattdeutschen Wikipedia müsste dann aber auf Plattdeutsch verfasst sein? Ein Artikel dort wäre natürlich wünschenswert, genauso wichtig wäre aber der Artikel in der hochdeutschen Wikipedia, da ein Teil des Buches auf Hochdeutsch ist. Die zweite Löschprüfung würde die ganze Diskussion, über die ich von Bekannten informiert worden bin, aber wieder ganz von vorne beginnen lassen und die Prüfer wären die selben? Dann brächte das ja nichts ... [[Bruker:RikmiPl|RikmiPl]] [[Bruker Diskuschoon:RikmiPl|✍]] 15:25, 19. Apr. 2026 (CEST) :::Artikel mit Plattdeutsch-Bezug, die Löschkandidaten auf de.wiki sind, können gern zunächst auf Hochdeutsch in de plattdeutsche Wikipedia übertragen werden (Kopieren unter Angabe des Permalinks auf die Version, Versionsimport ist bei uns leider nicht möglich). Wir übersetzten den Artikel im Anschluss. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 18:27, 19. Apr. 2026 (CEST) sgogvqgxpw5ne3wohphotigukkuqhw7 1062555 1062540 2026-04-19T19:14:35Z RikmiPl 61756 /* Willkamen */ Anter 1062555 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=RikmiPl}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 13:55, 19. Apr. 2026 (CEST) Moin, ihr lieben Plattdeutschen. Ich bin ganz neu auf Wikipedia, im Plattdeutsch-Milieu aufgewachsen, das Platt lesend, aber nicht aktiv beherrschend. Ich bin auf die Diskussion um die Löschung des Artikels Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! in der hochdeutschen Wikipedia aufmerksam gemacht worden, ein Buch von Friedrich Ernst Peters. Die Löschung ist kontrovers diskutiert worden. U.a. haben sich dabei RAL 1028 und kompetenter dabei zu Wort gemeldet. Vielleicht können die sich nochmal melden. Ich würde gerne erfahren, wie es mit Heine weitergeht. Ich hatte damals das Buch gelesen und wundere mich über die Löschung. Vielen Dank für eine Rückmeldung {{unsigned|RikmiPl|14:07, 19. Apr. 2026 (CEST)}} :Hallo, ich kann leider kein Plattdeutsch, daher ist hier eigentlich der falsche Ort für diese Frage. Solange niemand eine zweite Löschprüfung einleitet, die Erfolg hat, wird der Artikel in der deutschsprachigen Wikipedia gelöscht bleiben. Gegen die Anlage eines Artikels [[Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen]] in der plattdeutschen Wikipedia spräche aber m. E. nichts. --[[Bruker:Kompetenter|Kompetenter]] [[Bruker Diskuschoon:Kompetenter|✍]] 15:10, 19. Apr. 2026 (CEST) ::Der Artikel in der plattdeutschen Wikipedia müsste dann aber auf Plattdeutsch verfasst sein? Ein Artikel dort wäre natürlich wünschenswert, genauso wichtig wäre aber der Artikel in der hochdeutschen Wikipedia, da ein Teil des Buches auf Hochdeutsch ist. Die zweite Löschprüfung würde die ganze Diskussion, über die ich von Bekannten informiert worden bin, aber wieder ganz von vorne beginnen lassen und die Prüfer wären die selben? Dann brächte das ja nichts ... [[Bruker:RikmiPl|RikmiPl]] [[Bruker Diskuschoon:RikmiPl|✍]] 15:25, 19. Apr. 2026 (CEST) :::Artikel mit Plattdeutsch-Bezug, die Löschkandidaten auf de.wiki sind, können gern zunächst auf Hochdeutsch in de plattdeutsche Wikipedia übertragen werden (Kopieren unter Angabe des Permalinks auf die Version, Versionsimport ist bei uns leider nicht möglich). Wir übersetzten den Artikel im Anschluss. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 18:27, 19. Apr. 2026 (CEST) ::::Vielen tausdend Dank für dieses nette Angebot. Ich hatte.mir schon früher gewünscht, dass Heine auch in der plattdeutschen Wikipedia vertreten ist, da ich aber kein Niederdeutsch kann, habe ich es ausgeschlossen. Ich versuche morgen, das hinzubekommen. Vielleicht bekomme ich ja perspekivisch auch noch eine Info zu der Möglichkeit einer zweiten unabhängigen Löschprüfung in der hochdeutschen Wikipedia. Erstmal vielen Dank. [[Bruker:RikmiPl|RikmiPl]] [[Bruker Diskuschoon:RikmiPl|✍]] 21:14, 19. Apr. 2026 (CEST) q99n59yqwvdvf8axrfvyg1dizgg36iv 3 196966 1062533 2026-04-19T13:17:43Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062533 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Mika Staege}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 15:17, 19. Apr. 2026 (CEST) m0ub4u9iyzq7v4lom78hrcly33kbagp 3 196967 1062534 2026-04-19T13:18:38Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062534 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Keirmcewan}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 15:18, 19. Apr. 2026 (CEST) l8c3zun7ozns775we4es65a4xw5ffdx 3 196968 1062535 2026-04-19T13:20:30Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062535 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Erudhalion}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 15:20, 19. Apr. 2026 (CEST) 527daw4kwufd985p6sjryqoddvn6qqf 3 196969 1062538 2026-04-19T14:16:54Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062538 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Conny Blockhuis-IJland}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 16:16, 19. Apr. 2026 (CEST) d39rvilyxkd8weg6v924bl9f1b0a03u 1 196970 1062539 2026-04-19T15:33:57Z ~2026-24174-35 61762 /* „Aktualisierung veralteter Angaben */ nee Afsnitt 1062539 wikitext text/x-wiki == „Aktualisierung veralteter Angaben == <blockquote>'''Ich bin Edith Jürgens, Autorin für plattdeutsche und hochdeutsche Satiren und Kurzprosa.''' '''Geboren 1957 in Bremerhaven, lebe ich heute in Beverstedt.''' '''Auf meiner Website „Lenchens‑Satiren“ veröffentliche ich regelmäßig satirische Texte und Miniaturen.''' '''Die Angaben im aktuellen Wikipedia‑Artikel sind veraltet und entsprechen nicht mehr meinem heutigen Leben.''' '''Quelle: <nowiki>https://lenchens-satiren.de</nowiki>'''</blockquote>[[Spezial:Bidrääg/&#126;2026-24174-35|&#126;2026-24174-35]] ([[Bruker Diskuschoon:&#126;2026-24174-35|Diskussion]]) 17:33, 19. Apr. 2026 (CEST) g6pxje274qfur7s58pcdws8lklkdkd3 1062541 1062539 2026-04-19T16:30:35Z Flaverius 21322 /* „Aktualisierung veralteter Angaben */ Anter 1062541 wikitext text/x-wiki == „Aktualisierung veralteter Angaben == <blockquote>'''Ich bin Edith Jürgens, Autorin für plattdeutsche und hochdeutsche Satiren und Kurzprosa.''' '''Geboren 1957 in Bremerhaven, lebe ich heute in Beverstedt.''' '''Auf meiner Website „Lenchens‑Satiren“ veröffentliche ich regelmäßig satirische Texte und Miniaturen.''' '''Die Angaben im aktuellen Wikipedia‑Artikel sind veraltet und entsprechen nicht mehr meinem heutigen Leben.''' '''Quelle: <nowiki>https://lenchens-satiren.de</nowiki>'''</blockquote>[[Spezial:Bidrääg/&#126;2026-24174-35|&#126;2026-24174-35]] ([[Bruker Diskuschoon:&#126;2026-24174-35|Diskussion]]) 17:33, 19. Apr. 2026 (CEST) :Velen Dank, leev Edith. Wi arbeidt ne ne’en Informatschonen geern in den Artikel in. Du kannst den Artikel man ook sülvenst ännern. Jeedeen, der Plattdüütsch kann, kann bi us mitmaken. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 18:30, 19. Apr. 2026 (CEST) cvf20c40mg9t3x9tfjjlwjz4od5jn2r 3 196971 1062556 2026-04-19T20:45:25Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062556 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Ronnie Young}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 22:45, 19. Apr. 2026 (CEST) dwe8g6vfndqmsyhovknkqup1vxcb64v 3 196972 1062557 2026-04-20T05:45:40Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062557 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=KlarmacherKlaus}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 07:45, 20. Apr. 2026 (CEST) shjum974a9cgd7282rlj79wwypmhbou 3 196973 1062560 2026-04-20T06:53:35Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062560 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=MBA Comic}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 08:53, 20. Apr. 2026 (CEST) a4nnq3fscv3m12m1lsbtk87j6l7rsh3 3 196974 1062562 2026-04-20T09:29:48Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062562 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Naabrimeesee}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 11:29, 20. Apr. 2026 (CEST) 24uyhndr5z80qbl59tsck5vawbldj1e 3 196975 1062563 2026-04-20T10:43:51Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1062563 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=PaulistaWiki}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 12:43, 20. Apr. 2026 (CEST) s4khrcpe0m6q5ciq56cf8wa9cevr9n9 0 196976 1062564 2026-04-20T11:29:10Z RikmiPl 61756 Ne’e Siet anleggt: ‚'''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen'''<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Volltext ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen'']</ref> ist ein Roman von [[Friedrich Ernst Peters]] aus dem Jahr 1925. Das Werk ist ein zweisprachiger [[plattdeutsch]]-hochdeutscher [[Bildungsroman]] und als solcher ein Novum in der Geschichte der Gattung. Erzählt wird die…‘ 1062564 wikitext text/x-wiki '''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen'''<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Volltext ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen'']</ref> ist ein Roman von [[Friedrich Ernst Peters]] aus dem Jahr 1925. Das Werk ist ein zweisprachiger [[plattdeutsch]]-hochdeutscher [[Bildungsroman]] und als solcher ein Novum in der Geschichte der Gattung. Erzählt wird die Geschichte von Aufstieg und Fall eines unehelichen Kindes, das um 1900 in einem [[holstein]]ischen Dorf, dem fiktiven ''Vollstedt'', aufwächst und als Ausgleich für die in der Jugend erlittenen Demütigungen eine militärische Karriere anstrebt. Heine will es seinem Heimatdorf zeigen („Ik wöll ju dat woll wiesen!“). Als er beginnt, die Sprossen der sozialen Leiter zu erklimmen, wird sein Jugendfeind Jürgen Grootholm zu einem Hindernis auf dem Weg nach oben. Um ihn zu „überholen“, sich an den Vollstedtern zu rächen und die berechnende Margot Kandelhardt heiraten zu können, denunziert Heinrich Steinhagen den Konkurrenten wegen einer Urlaubsüberschreitung in der Hoffnung, dessen Beförderung zu vereiteln. Damit leitet er sein eigenes Ende ein. Der Roman gliedert sich in zwei Teile, einen plattdeutschen, Heine Steenhagens Jugend auf dem Land (dreizehn Kapitel), und einen hochdeutschen, Heinrich Steinhagens militärische Karriere (acht Kapitel). Das Ende des hochdeutschen Teils ist wieder in niederdeutscher Sprache verfasst. Damit verweist die kreisförmige Anlage des Romans den Leser zurück auf die Herkunft des Helden und seine sprachlichen Wurzeln. Die perspektivische Verschiebung, die damit einhergeht – die Dorfgemeinschaft rückt in den Vordergrund, der Held verliert an Bedeutung – zitiert über den Vergleich Heines mit [[Ikarus]] das berühmte Gemälde [[Landschaft mit dem Sturz des Ikarus]]. == Inhalt == === Plattdeutscher Teil === Der Roman beginnt mit dem Hinweis auf die erste wichtige Zäsur im Leben Heine Steenhagens, den anstehenden Eintritt in die Berufs- und Erwachsenenwelt. Er ist 11 Jahre alt und sollte eigentlich schon mit 10 als Dienstjunge bei einem Bauern arbeiten: „En Daglöhnerkind, dat möss mit teihn Johr na 'n Buern, so hürss sik dat nu eenmal.“. Die ersten drei Kapitel bestehen aus einer Rückblende auf seine Kindheit. Der Dorfklatsch offenbart dem Leser, dass Heine ein „beslapen“, also ein uneheliches Kind ist und dass sein Vater vermutlich Hinnerk Grootholm ist, der Sohn des mächtigen Amtsvorstehers Detelt Grootholm. Heines Mutter Gretjn schweigt sich zwar zu der Identität des Vaters aus, aber die Gerüchte lassen nicht nach und sie muss, schwanger, das Dorf verlassen. Nach zwei Jahren kehrt sie zurück mit ihrem Sohn und dessen Stiefvater, Hannes Schröder, einem Tagelöhner, den ein Vollstedter Bauer trotz des Widerstandes des Amtsvorstehers einstellt. Der kleine Heine wächst in Vollstedt auf und lebt in der Phantasiewelt seiner Märchenbücher. Schnell erlebt er erste Demütigungen, die seine seelische Entwicklung und seinen späteren Lebensweg bestimmen werden. Der gleichaltrige Jörn Grootholm, der Sohn des Amtsvorstehers aus zweiter Ehe, verhöhnt ihn beim gemeinsamen Blumenpflücken wegen seiner Armut. Es folgt eine Reihe weiterer Kränkungen: der Amtsvorsteher versetzt dem ahnungslosen Jungen einen brutalen Peitschenhieb ins Gesicht, weil er sich durch ihn provoziert fühlt, eine hochmütige Bauerntochter weigert sich, mit Heine zu tanzen und Jörn Grootholm erklärt ihm, dass Bauernsöhne, die keinen Hof erben, sich „infreen“, d.&nbsp;h. eine Erbin heiraten können, aber: „Infreen künnt sik doch bloß Buerjungs.“, eine neue Demütigung für Heine, das Tagelöhnerkind. Als der Protagonist durch die Näherin Lena Wiem Einblick in die Skandalchronik Vollstedts bekommt, lernt er, sein Heimatdorf zu verachten. Trotzdem scheint sich durch Jochen Suhr, einen Großknecht und väterlichen Freund, doch noch alles zum Guten zu wenden. Heine erarbeitet sich durch seine guten Leistungen den Respekt der Dorfgemeinschaft und Jochen Suhr bewahrt ihn vor Ausschweifungen. Beide Bezugspersonen, Lena Wiem und Jochen Suhr, empfehlen Heine eine Karriere beim Militär, das einen Aufstieg unabhängig vom sozialen Status ermöglicht. Heine fühlt sich angezogen durch diesen Berufsstand, der in dem Ruf steht, Bauern keine Vorteile einzuräumen. Dann verliebt er sich in Anna Pahl und macht ihr in einer erotischen Fensterszene Avancen. Seine Eifersucht verleitet ihn dazu, später eine Prügelei mit Jörn Grootholm anzufangen, bei der Anna sich sofort auf die Seite des Bauernsohnes Jörn schlägt. Jochen Suhr trennt die beiden und die Sache verläuft im Sand. Der Amtsvorsteher lässt Heine jedoch ausrichten, dass er sich zu entschuldigen habe. Dieser lehnt ab und droht, ihm das Haus über dem Kopf anzuzünden. Anna Pahl wird schwanger von Heine und muss sehr schnell den jungen Sohn eines Meiereiverwalters aus dem Nachbardorf heiraten. Der Bauer regelt die Angelegenheit mit Geld und Heine betrinkt sich aus Verzweiflung. Er will, wie Jörn Grootholm, zur Artillerie, um sich mit diesem messen zu können. In der Hoffnung, den Amtsvorsteher zu ärgern, geht Heine mit einem Freund fischen, obwohl Grootholm die Fischerei gepachtet und ein Fischereiverbot (De Fischeree, de ruht!) erlassen hat. Die beiden hängen eine Fischkopfgirlande über dessen Tür. Der Amtsvorsteher verdächtigt sofort Heine und schickt einen Gendarmen, der ihn abführt. Der Gang durch das Dorf in Begleitung des Gendarmen ist eine neue Schmach für Heine. Aber er hält den Verhören stand und man kann ihm nichts nachweisen. Am 14. März brennt Grootholms Scheune ab. In der Zeitung wird der Brand auf einen Racheakt zurückgeführt und natürlich erinnert sich jeder an die Drohung Heines, dem Amtsvorsteher das Haus über dem Kopf anzuzünden. Dementsprechend fällt der Verdacht auf ihn, obwohl die Meinungen diesbezüglich auseinandergehen. Letztlich kann man ihm auch hier nichts nachweisen und der Leser wird nicht abschließend über die Schuldfrage aufgeklärt. Heine wartet sehnsüchtig auf seinen letzten Tag in Vollstedt und schwört Vergeltung, während das Dorf hofft, dass das Militär einen „anständigen Menschen“ aus ihm macht. === Hochdeutscher Teil === Heinrich Steinhagen ist bei der Artillerie in Bahrenfeld. Er hat sich in einen autoritätsgläubigen Vertreter der kaiserlichen Armee verwandelt, ein „Schwein“, das seine Mannschaften quält, die Bewunderung der Zivilbevölkerung genießt und sich „schneidige“ Vertreter des Militärs zum Vorbild nimmt. Er spricht nur noch hochdeutsch, obwohl sein lückenhaftes künstliches Berlinern sich auf die Wiedergabe abgegriffener Floskeln reduziert und zwingt auch die Bauernsöhne zum Hochdeutsch. Er selbst versucht seine Bildung durch die Lektüre der „Klassiker“, insbesondere Schillers zu vervollkommnen. Nach zwei Jahren lässt er sich nach Rendsburg versetzen, wo auch Jürgen Grootholm stationiert ist, da er immer noch hofft, sich an ihm und an seinem Heimatdorf rächen zu können und es allen durch eine glänzende Karriere „zeigen“ zu können. Jürgen Grootholm hingegen begegnet ihm mit großer Freundlichkeit und hat die Kindereien aus Jugendtagen längst vergessen. Er bietet Heinrich Steinhagen wiederholt erfolglos die Versöhnung an. Auf einem Frühlingsball lernt Heine die „vornehme“ Margot Kandelhardt kennen, die Schwester von Frau Wachtmeister Müller, die große Begeisterung für „klassische“ Bildung simuliert und sich affektiert als Angehörige der höheren Gesellschaft zu geben versucht. Heine ist tief beeindruckt und fängt an, sich regelmäßig mit ihr zu treffen. Sie hält ihn aber mit klugem Kalkül auf Distanz und verspricht ihm schließlich die Verlobung nur unter der Voraussetzung, dass es ihm gelingt, sich zum Wachtmeister befördern zu lassen, denn sie möchte es ihrerseits „ihrer Schwester zeigen“. Sie weist ihn kalt darauf hin, dass Jürgen Grootholm, der mit Heine zusammen zum Sergeanten befördert worden ist, sein einziger Konkurrent ist und dass es gilt, „ihn aus dem Weg zu räumen“. Heine entschließt sich dazu, Jürgen Grootholm wegen einer Urlaubsüberschreitung zu denunzieren, kurz nachdem dieser einen letzten Versuch gemacht hat, sich mit ihm zu versöhnen. Dem hochdeutschen Teil des Romans liegt ein reales Geschehen aus der Zeit von Peters' Militärzeit zugrunde, einer Zeit der persönlichen Entwicklung und ästhetischen Wende für den Schriftsteller: "Das Militärjahr hat mich doch weiser gemacht und ich glaube, dass ich nun weniger einseitig bin. Ich werde nun nicht mehr allein stille Geschichten von weltabgewandten, mimosenhaften Künstlernaturen schreiben, sondern auch andere, voll maßloser Liebe und maßlosem Hass, Strebertum, Ehrgeiz und Gemeinheit. Vor kurzem erschoss sich hier ein Sergeant, weil er in seinem Ehrgeiz einem hirnlosen Spieler gleich seine Zukunft auf eine Karte setzte und, als der Streich fehlschlug, hinging und sich eine Kugel durch den Kopf jagte. Das wäre so etwas!"<ref>Brief von Peters an den Freund Otto Kröger vom 9. Dezember 1912, Nachlass Peters der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek.</ref> == Zeitgeschichte / Sprache == Für die Untersuchung der norddeutschen Kultur- und Mentalitätsgeschichte der Jahrhundertwende stellt dieser Roman eine wertvolle Quelle dar. Im '''plattdeutschen Teil''' werden die damals auf dem Land üblichen Feste beschrieben, so das Ringfahren der Mädchen und das Wettschießen der Jungen, das „Schülerbier“ oder auch das Erntefest im Krug. Es finden sich darüber hinaus zahlreiche Hinweise auf Sitten und Bräuche, auf das Ringreiten und dessen Verlierer, den „Sandreiter“, das Hochzeitsritual des „Strickens“, das Schülersingen bei einem Begräbnis oder die Zusammenkünfte anlässlich einer Taufe (das „Kindsfoot“).<ref> Vgl. hier ''Heimatbuch des Kreises Rendsburg.'' Hrsg. von Jürgen Kleen u.&nbsp;a. Rendsburg, Möller, 1922; ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' Hrsg. von [[Otto Mensing]]. Neumünster: Wachholtz, 1927 ff. </ref> Die auf dem Umfang des bäuerlichen Besitzes, der [[Hufe]], fußende Gesellschaftsordnung wird thematisiert und gleichzeitig das zunehmende Aufbegehren der Bevölkerung gegen soziale Benachteiligungen geschildert: so rebellieren die Frauen gegen eine Bevorzugung der Bauerntöchter beim Ringfahren und am Anfang des Romans kommt Gretjn Steenhagen nur deswegen zurück nach Vollstedt, weil Heines Stiefvater Arbeit auf einem Hof findet, dessen sozialdemokratisch gesinnter Knecht zur besten Erntezeit das Dorf im Streit verlassen hat. Im '''hochdeutschen Teil''' findet man eine kritisch-satirische Darstellung des wilhelminischen Kleinbürgertums und des kaiserlichen Militärs, die an den Roman von [[Heinrich Mann]] [[Der Untertan]] (1914) erinnert. Das hohe Ansehen des Deutschen Heeres, sein Ehrenkodex, der militärische Prunk und dessen Kehrseite, die sozialen Probleme der Soldaten (Syphilis-Erkrankungen, Spielschulden, Trunksucht, risikoreiche Wiedereingliederung in die Zivilgesellschaft), das ignorante Stammtisch-Renommieren und Bemühen von Feindbildern unter Berufung auf das "Rassensolidaritätsgefühl" beherrschen die Beschreibung von Heines Umfeld in der Rendsburger Kaserne. Der Protagonist selbst lernt den Umgang mit der Macht schnell und diese Schule des Lebens ist der wichtigste Teil seines Bildungsweges: „Wenn Fräulein Margot durch eisigen Widerstand ihrem Kavalier das Gefühl seines Nichts einmal wieder durchbohrend gemacht hatte, so half es dem am nächsten Tage auf die Beine, wenn er einen der „Kerls“ vor sich im Staub oder Regenschmutz liegen sah. Man war doch immer noch ein nicht zu unterschätzender Faktor! „Hinlegen – auf! Hinlegen – auf!“ Spaßig, wie der Hampelmann mit Armen und Beinen um sich schlug! Und wie ein Kind, das seinen Willen nicht durchsetzen kann, so lange an seinem Hampelmann zerrt, bis die Drähte reißen, so setzte der Sergeant Steinhagen seinen Scherz fort, bis dem Soldaten die Zunge aus dem Munde hing. Auf solche Weise musste er sich das Selbstbewusstsein wiederverschaffen, wenn Fräulein Margot ihn gedemütigt hatte.“ (235) Fräulein Margot Kandelhardt, einer Kaufhausangestellten, ist, wie den meisten Figuren des Romans, der Schein wichtiger als das Sein. Sie will nur einen Mann heiraten, der ihr einen bestimmten gesellschaftlichen Status bieten kann: "Er fand die Liebe der Minna [von Barnhelm] ergreifend; aber Margot lachte schneidend: „Schön dumm, sich so dem Major an den Hals zu werfen. Die Männer müssen kurz gehalten werden.“ „Könnten Sie nicht so lieben?“ fragte Heinrich in großer Beklemmung. „Ich?“ sagte sie mit demselben harten Lachen. „Na, so blau!“ (S. 231) Wirtschaftliche Interessen stehen immer im Vordergrund und Gefühle sind durchweg ökonomisch begründet. Gemildert wird diese pessimistische Weltsicht durch Peters' Humor und seine Ironie, die in den zwei Sprachen unterschiedlich zum Ausdruck kommen, sanfter im niederdeutschen, deutlich schärfer im hochdeutschen Teil. Sprachlich kennzeichnend für den Roman insgesamt ist die Lust an der Phraseologie, an dem Verwenden fester Redewendungen. Besonders der '''plattdeutsche Teil''' mit seinem Wortwitz, seinen Reimen, Sprichwörtern usw. illustriert Peters Vortrag über die „Formelhaftigkeit des Plattdeutschen“ (1939),<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5524 Volltext ''Formelhaftigkeit, ein Wesenszug des Plattdeutschen'']</ref> u.&nbsp;a. indem er ritualisierte Unterhaltungen zwischen den Figuren inszeniert, z.&nbsp;B. in einer Angelszene: „Ümmer Tog üm Tog“, sä Heine. „Denn mal 'n Heek un denn mal 'n Pogg, bröch Kröschen Sass de Saak to Enn.“, (130). So sind im Anhang zu "Heine Steenhagen" auch erstmals die "Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen" veröffentlicht, Peters' Liebeserklärung an das Plattdeutsche und eine Antwort auf diejenigen, die in seinem Vortrag zur "Formelhaftigkeit" einen Angriff auf das Niederdeutsche sehen wollten. Der '''hochdeutsche Teil''' entlarvt die hierarchiebetonte Rhetorik des Militärs und dokumentiert die hohlen Sprüche, die Heine, das Landei, aufschnappt und unkritisch reproduziert: „Da hatte Heinrich ganz kalt und überlegen gesagt: „Herr Einjährig-Freiwilliger von Reißwitz, wollen Sie vielleicht die Gewogenheit zeitigen und lassen das Grinsen nach?“ So kann man aber natürlich diese eingebildeten Laffen nur abfahren lassen, wenn man Bildung besitzt.“(177) Für Heines [[Pseudologie]] und Renommiersucht liefert Peters bereits in seinem frühen Essay über [[Henrik Ibsen]] (1911) ein literarisches Vorbild: [[Peer Gynt]] flieht in ein Märchenland, in dem er Kaiser ist. Er ist „Lügner aus Schaffenssehnsucht und Dichterweh und Verlangen nach dem Glück; er lügt seine krumme Welt wieder gerade, macht gut, was der Herrgott verbrochen hat.“<ref> ''Der Individualismus Henrik Ibsens. Ein Versuch.'', eigh. Manuskript, 18. November 1911, Nachlass F. E. Peters der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek in Kiel, Cb 106.25:8,01, S. 29–31.</ref> In seiner Nachfolge wird Heine Steenhagen auch zur Dichterfigur, sein Ikarus-Sturz zum Scheitern der Phantasie im Lebenskampf, des Künstlers an der Realität. == Intermedialität == „Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!“ ist eingebettet in eine Vielzahl von intertextuellen und intermedialen Bezügen. Das Werk ist durchsetzt mit realen und fingierten Zitaten, in seiner Gesamtstruktur verweist es auf das Genre des Bildungsromans, dessen gattungsspezifische Merkmale es aufgreift und ironisch bricht. Im hochdeutschen Teil sind hauptsächlich klassische Zitate präsent. Sie stammen vorwiegend aus [[Wallenstein]] und [[Minna von Barnhelm]] und dokumentieren den Bildungsanspruch des aufstiegsbesessenen Helden und seiner mittelmäßigen Umgebung. Die positiven, aber auch negativen Vorbilder, an denen sich der Protagonist im Laufe seiner „Bildungsgeschichte“ orientiert, werden u.&nbsp;a. über diese Zitate transportiert. Der plattdeutsche Teil insbesondere enthält ein umfangreiches mehrseitiges [[Pastiche]] von Unterhaltungsliteratur der Jahrhundertwende, das Heines trivialliterarisch geprägte Aufstiegsträume und seinen kindlichen Bovarysmus begründet. Auf die literarhistorische Tradition des Bildungsromans verweisen u.&nbsp;a.:<ref>Vgl. hier Selbmann, Rolf: Der deutsche Bildungsroman. 2., überarb. und erw. Aufl. Stuttgart: Metzler 1994, S. 31ff.</ref> * der Vorname des Helden: Heine/Heinrich ist auch der Vorname der Protagonisten der großen Bildungsromane des 19. Jahrhunderts, s. Heinrich Lee in [[Der grüne Heinrich]] (1854/55) und Heinrich Schaumann in [[Stopfkuchen]] (1891). * der Durchlauf der typischen Bildungsstufen, d.&nbsp;h. die Auseinandersetzung mit dem Elternhaus (hauptsächlich in Teil II), die Einwirkung von Mentoren (Jochen Suhr, Lena Wiem) und Erziehungsinstitutionen (das Militär), die Begegnung mit der Sphäre der Kunst (Lena Wiems „Romanböker“, der Deutschunterricht bei Lehrer Hamann), erotische (Seelen)Abenteuer (Anna Pahl, Margot Kandelhardt), die Selbsterprobung in einem Beruf und der Kontakt zum öffentlich-politischen Leben (beides beim Militär).<ref> Aufzählung aus: Jacobs, Jürgen/Markus Krause: ''Der deutsche Bildungsroman: Gattungsgeschichte vom 18. bis zum 20. Jahrhundert.'' München, Beck 1989, S.&nbsp;37</ref> * die Struktur des Romans: als negativer Bildungsroman ist Heine Steenhagen nicht, wie der klassische Bildungsroman, dreigeteilt nach dem Muster des [[Wilhelm Meister]] (Jugendjahre – Wanderjahre – Meisterjahre), sondern beschränkt sich auf die Jugend- und Wanderjahre (Teil I u. II), da Heines Bildungsgeschichte abbricht und am Ende weder eine Integration in die Gesellschaft noch eine Versöhnung mit der Welt stattfindet. Der rückwärtsgewandte Held bleibt gefangen in seinem Rachefeldzug, in dem Kampf mit der Vergangenheit. * die Erzieherfiguren, die den Helden beraten (Jochen Suhr, Lena Wiem) und gelegentlich das Geschehen, auch für den Leser, kommentieren (Hauptmann Goesch). * schließlich die ständige und zentrale Thematisierung von Bildung, nicht nur im Sinne des humanistischen Bildungsideals, sondern auch im Sinne des von [[Pierre Bourdieu|Bourdieu]] geprägten soziologischen Begriffes der Distinktion.<ref> Pierre Bourdieu: ''Die feinen Unterschiede. Kritik der gesellschaftlichen Urteilskraft.'' Frankfurt/Main, Suhrkamp 1987.</ref> Dass Peters sich bewusst mit Romantheorie beschäftigt hat, belegt sein von [[Thomas Mann]] selbst geschätzter Essay ''Thomas Mann und die Romantik'' (1926),<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5804 Volltext ''Thomas Mann und die Romantik''], Brief von Thomas Mann an Peters vom 19. März 1929: "Die kluge Arbeit, die abstrakte Dinge auf eine so lebendige Art zu behandeln weiß, „vergegenwärtigt“ ebensoviel von meiner geistigen Biographie wie von Ihrer [...]. Es sind viele feine Einsichten und Hinweise darin." </ref> in dem er sich in Abschnitt 7 ("Der Roman") mit der Gattung auseinandersetzt und ausführlich auf den großen Bildungsroman seiner Zeit, den [[Der Zauberberg|Zauberberg]], und die "Bildsamkeit" des Protagonisten Hans Castorp eingeht.<ref>''Thomas Mann und die Romantik'', S. 83 u. 84: "Was sie [die Romantiker] an diesem Buch [''Wilhelm Meister''] so sehr entzückte, war die Darstellung des unendlichen Werdens. Ein Roman dieser Art gebraucht Helden mit "grenzenloser Bildsamkeit" und "vielseitiger Empfänglichkeit". Nicht gedient ist ihm mit einem fertigen, starren Charakter, der die Ereignisse biegt und bricht. So deutet sich das Wort des Novalis von der passiven Natur des Romanhelden. Oft genug ist bei Gelegenheit des Zauberberges an Wilhelm Meister erinnert worden. Und wirklich ist der grenzenlosen Bildsamkeit und vielseitigen Empfänglichkeit des Meister Hans Castorp verwandt in seiner Bereitwilligkeit, alles "hörenswert" zu finden und nach Art begabter Jugend mit den verschiedenen Standpunkten zum Leben vorläufig zu dilettieren, unverbindliche Versuche anzustellen. Thomas Mann erweist sich damit als echten Romantiker und Nachfahren des Novalis." Auch in ''Heine Steenhagen'' wird die Fähigkeit von Peters' Held, gut zuzuhören, unterstrichen: "Lena harr noch nüms funnen, de so fein tohören kunn." Seine eingeschränkte und vorwiegend negativ ausgerichtete "Bildsamkeit" hingegen ist charakteristisch für den Anti-Bildungsroman.</ref> Einen Bogen von der Autobiographie, "Beleg der Bildungsgeschichte", zum "tiefdeutschen" Bildungsroman spannt Peters am Ende einer wichtigen Studie zu Seume (''Ein Jugendfreund. Johann Gottfried Seume'', 1927). Das zentrale Ereignis in ''Heine Steenhagen'', der Peitschenhieb des Amtsvorstehers, der den Rachefeldzug Heines auslöst, findet in diesem Text leidenschaftliche Erwähnung: "Jeder ungerecht empfangene Schlag kann gelegentlich heute noch brennen wie damals, als er ausgeteilt wurde, und den Menschen, von denen sie ausgingen, ist in ihrem Grabe nicht verziehen." Die Verletzlichkeit und der Stolz, die sich hier offenbaren, scheinen nicht nur Eigenschaften des Romanhelden allein zu sein. Am Ende von ''Heine Steenhagen'' werden die gescheiterte Bildungsgeschichte und der selbstverschuldete Absturz des Helden von Hauptmann Goesch mit der Bemerkung „auch ein Ikarus“ quittiert. Dieser Vergleich verweist nicht nur auf [[Ovid]]s [[Metamorphosen (Ovid)|Metamorphosen]] (Buch 8), sondern baut auch eine Text-Bild-Relation zwischen Peters' Roman und dem rätselhaften Gemälde „Landschaft mit dem Sturz des Ikarus“ auf, das lange Bruegel dem Älteren zugeschrieben wurde und dessen Entdeckung 1912 die Schlagzeilen der Kunstwelt beherrschte. Die Besonderheit des Bildes besteht in seiner außergewöhnlichen Behandlung des Ikarus-Stoffes, in der Kühnheit, mit der der Sturz der mythologischen Figur als Fußnote des Weltgeschehens dargestellt und seine existentielle Tragik durch die Gleichgültigkeit der Beobachter (eines Bauern, eines Anglers, eines Hirten und eines Rebhuhns) als Nebensächlichkeit eingestuft wird. Das Schicksal des Einzelnen hält den Lauf der Welt und den Rhythmus der Jahreszeiten nicht auf. Dieser Botschaft entsprechend unterhalten sich am Ende von „Heine Steenhagen“ die Vollstedter Bauern auch naiv erstaunt über das Scheitern des Protagonisten. Sie wollen den Priester fragen, was es denn mit dem Ikarus-Vergleich von Hauptmann Goesch auf sich hat. Sehr bald aber beschäftigt sie viel mehr als Heines Ende eine Kindstaufe bei Eggert Reimers, Sinnbild für den Kreislauf des Lebens und dessen Sieg über den Tod. == ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' == Die Figur Heine Steenhagens wirkt in Peters' Œuvre weiter. Der Protagonist der Erzählung ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' (1931) ist in vielerlei Hinsicht ein Bruder Heines. Als Sohn eines alkoholsüchtigen Bahnarbeiters und gescheiterten Bauern leidet er unter seiner Mittellosigkeit, der demütigenden Abhängigkeit von einer staatlichen Erziehungsbeihilfe und fehlendem gesellschaftlichem Ansehen. Während im Fall Heines die Frustration zu blinder Unterordnung beim preußischen Militär und brutalen Aufstiegsphantasien führt, entscheidet sich der junge Franz Wende, wie Heine eine zutiefst unreife Persönlichkeit, zuerst für den [[Nationalsozialismus]] und später für die [[Landvolkbewegung (Schleswig-Holstein)]] der späten 1920er Jahre, um dann schließlich, nach einer Gefängnisstrafe geläutert, zum einfachen bäuerlichen Leben seiner Vorfahren zurückzufinden. Im Mittelpunkt dieses hochpolitischen Textes steht – analog zu ''Heine Steenhagen'' – die Frage nach den Ursachen von Radikalisierung und Extremismus. Schuldirektorin von Pahlen fasst die Schlüsselbotschaft der Erzählung zusammen: "Franz Wende ist Dynamit. Wenn wir ihn nicht hineinlassen in die Bergwerke des Geistes, wo er – wie ich trotz allem glaube – von seinen Gaben einen Gebrauch machen wird, der der Gesellschaft nützt, wenn wir ihn abweisen, so wird er einmal Bomben werfen. Ich will damit sagen, dass wir ihn nicht extremen politischen Parteien in die Arme treiben dürfen. Ich pflegte wohl gelegentlich zu sagen: Wir haben keine Veranlassung, solche Parteien mit verfeinerter Intelligenz zu beliefern." ''Franz Wende im Frühjahrssturm'', stellenweise eine Weimarer Variante von ''Heine Steenhagen'', die verschiedene Motive und Szenen aus dem frühen Bildungsroman aufgreift und auch Autobiographisches verarbeitet, dokumentiert am Vorabend der Machtergreifung Hitlers Peters' klare Sicht auf die Klientel radikaler politischer Strömungen am rechten wie am linken Rand. == Literatur == '''Referenzausgabe''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Volltext ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen'']</ref> Hrsg. Ulrike Michalowsky. Husum: Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, 2012. Im Anhang: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' '''Textgrundlagen''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' [Schleswig] 17. Juli 1925. Manuskript aus dem Nachlass F.E. Peters der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek in Kiel. Cb 106.23:09,01-02. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' Schleswig, 17. Juli 1925. Vom Autor handschriftlich korrigiertes Typoskript aus dem Nachlass der Erben. * Friedrich Ernst Peters: "Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen". In: ''Frontbrief Norderdithmarschen'', Heide, o.&nbsp;J. [der einzige veröffentlichte Auszug, 4 Seiten]. Nachlass SHLB in Kiel: Cb 106.34:02,06. * Friedrich Ernst Peters: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen''. Typoskript o.O.o.D. aus dem Nachlass der SHLB: Cb 106.24:11. * ''Friedrich Ernst Peters erzählt [[Döntje]]s''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6470 Volltext ''Friedrich Ernst Peters erzählt Döntjes'']</ref> Typoskript aus dem Nachlass der Erben und Typoskript aus dem Nachlass der SHLB: Cb 106.41:17:01. '''Weitere Quellen''' * Friedrich Ernst Peters: ''Thomas Mann und die Romantik''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5804 Volltext ''Thomas Mann und die Romantik'']</ref> Schleswig, 1926. [mit einem Brief von Thomas Mann an F.E.Peters]. Typoskript aus dem Nachlass der SHLB: Cb 106.25:11,01. Das Manuskript schließt an das Manuskript von ''Heine Steenhagen'' in Cb 106.23:09,02 an. * Friedrich Ernst Peters: ''Ein Jugendfreund. Johann Gottfried Seume.'' Schleswig, 1927. Typoskript aus dem Nachlass der SHLB: Cb 106.25:15,01 und Cb 106.25:19,02. * Friedrich Ernst Peters: ''Franz Wende im Frühjahrssturm''. Schleswig, 1931. Typoskript aus dem Nachlass der SHLB: Cb 106.23:05.01. == Einzelnachweise == <references /> {{SORTIERUNG:Heine Steenhagen Woll Ju Dat Wiesen Die Geschichte Eines Ehrgeizigen}} [[Kategorie:Literarisches Werk]] [[Kategorie:Roman, Epik]] [[Kategorie:Literatur (20. Jahrhundert)]] [[Kategorie:Literatur (Deutsch)]] [[Kategorie:Literatur (Niederdeutsch)]] lehzl3yzpu96thq6mw3pm7kxv7hzwzr