Wikipedia newwiki https://new.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%82_%E0%A4%AA%E0%A5%8C MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter माध्यम विशेष खँलाबँला छ्येलेमि छ्येलेमि खँलाबँला विकिपिडिया विकिपिडिया खँलाबँला किपा किपा खँलाबँला मिडियाविकि मिडियाविकि खँलाबँला Template Template talk ग्वाहालि ग्वाहालि खँलाबँला पुचः पुचः खँलाबँला दबू दबू खँलाबँला TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2274 1122710 1104071 2026-08-15T23:22:18Z Eukesh 11 1122710 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/रेल}} [[Image:Claude Monet - Arrival of the Normandy Train, Gare Saint-Lazare - Google Art Project.jpg|thumb|right|''[[Arrival of the Normandy Train, Gare Saint-Lazare]]]] [[Image:Stockton & Darlington Railway (Brown via Getty Images).jpg|thumb|Stockton and Darlington special inaugural train 1825: six wagons of coal, directors coach, then people in wagons.]] [[Image:BNSF 5350 20040808 Prairie du Chien WI.jpg|thumb|right|300px |[[United States|American]] freight service]] रेल धाःगु [[रेल लँ]] जुया जुइगु गसा ख। थन्यागु गसायात मनू व सामान छथासं मेथासय् यंकेत छ्यलिगु या। रेलय् छगः निसें अप्वः क्याब बाय् क्वथा दुथ्याइ। थुकियात अप्वः यानाः मनू वा मालसामान छथासं मेगु थासय् यङ्केत छ्येलि। रेलया लँपु अप्वः यानाः सिँ, सिमेन्ट वा नँया बँय् तयातःगु नँया पतिं दयेकातःगु दइ। रेलमार्गय् वनिगु जूगुलिं थुकियात रेल गसा/रेल धाइगु खः। रेलया विकासं यानाः हलिमय् व्यापार व जनजीवनय् तःधँगु हिउपाः वःगु दु। थौंकन्हे रेल बिजली, डिजेल वा ग्यासं न्ह्याइगु या। छुं आधुनिक रेल तच्वःगु गतिं (high-speed train) वनेफु। रेलमार्गय् यानाः ताःपाःगु थासय् अःपुक्क थ्यंके फइ। सार्वजनिक यातायातया रूपय् रेलया महत्व तसकं अप्वया वःगु दु। रेल स्टेशनय् मनूतेसं रेलय् गयेगु वा कुहाँ वनेगु याइ। युरोप व एसियाया यक्व देसय् रेल सेवा तसकं प्रभावकारी दु। रेलया लँपु तयार यायेत तःधँगु पूर्वाधार व लगानी माः। == लिधंसा == <references/> == स्वयादिसँ == * [[यातातयात]] * [[इन्जिन]] [[पुचः:यातायात]] [[पुचः:प्रविधि]] 6i7oak4zxkm87nn8u45xb6zw19ah0lw 1122711 1122710 2026-08-15T23:22:32Z Eukesh 11 /* स्वयादिसँ */ 1122711 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/रेल}} [[Image:Claude Monet - Arrival of the Normandy Train, Gare Saint-Lazare - Google Art Project.jpg|thumb|right|''[[Arrival of the Normandy Train, Gare Saint-Lazare]]]] [[Image:Stockton & Darlington Railway (Brown via Getty Images).jpg|thumb|Stockton and Darlington special inaugural train 1825: six wagons of coal, directors coach, then people in wagons.]] [[Image:BNSF 5350 20040808 Prairie du Chien WI.jpg|thumb|right|300px |[[United States|American]] freight service]] रेल धाःगु [[रेल लँ]] जुया जुइगु गसा ख। थन्यागु गसायात मनू व सामान छथासं मेथासय् यंकेत छ्यलिगु या। रेलय् छगः निसें अप्वः क्याब बाय् क्वथा दुथ्याइ। थुकियात अप्वः यानाः मनू वा मालसामान छथासं मेगु थासय् यङ्केत छ्येलि। रेलया लँपु अप्वः यानाः सिँ, सिमेन्ट वा नँया बँय् तयातःगु नँया पतिं दयेकातःगु दइ। रेलमार्गय् वनिगु जूगुलिं थुकियात रेल गसा/रेल धाइगु खः। रेलया विकासं यानाः हलिमय् व्यापार व जनजीवनय् तःधँगु हिउपाः वःगु दु। थौंकन्हे रेल बिजली, डिजेल वा ग्यासं न्ह्याइगु या। छुं आधुनिक रेल तच्वःगु गतिं (high-speed train) वनेफु। रेलमार्गय् यानाः ताःपाःगु थासय् अःपुक्क थ्यंके फइ। सार्वजनिक यातायातया रूपय् रेलया महत्व तसकं अप्वया वःगु दु। रेल स्टेशनय् मनूतेसं रेलय् गयेगु वा कुहाँ वनेगु याइ। युरोप व एसियाया यक्व देसय् रेल सेवा तसकं प्रभावकारी दु। रेलया लँपु तयार यायेत तःधँगु पूर्वाधार व लगानी माः। == लिधंसा == <references/> == स्वयादिसँ == * [[यातायात]] * [[इन्जिन]] [[पुचः:यातायात]] [[पुचः:प्रविधि]] cpw4y32ldfujj212fcydtuz7btz4jpa 0 6073 1122729 1084658 2026-08-16T00:09:46Z Eukesh 11 1122729 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/पाणिनि}} [[Image:Arya chandas1.jpg|thumb]] [[Image:Birch bark MS from Kashmir of the Rupavatra Wellcome L0032691.jpg|thumb]] [[Image:Grammarian Panini.png|thumb]] {{Infobox writer|image=|image_size=300px|caption='''व्याकरणशास्त्रया रचयिता पाणिनि'''|name=पाणिनिः <!-- deleting this line will use the article title as the page name -->|birth_date=क्रैस्तपूर्वं सप्तमशताब्दी|birth_place=शालातुरग्रामः (सद्यः पाकिस्थानस्य लाहौर-नगरस्य समीपे)|death_date=त्रयोदश्यां तिथौ|death_place=|occupation=वैयाकरणः, कविः|other names=|nationality=भारतीयः|ethnicity=|education=|genre=संस्कृतव्याकरणस्य सूत्ररचयिता|subject=[[अष्टाध्यायी]], [[लिङ्गानुशासनम्]], जाम्बुवतीवजियम्|movement=|notableworks=अष्टाध्यायी|spouse=|partner=दाक्षी (माता), पणिनः (शालङ्किः) (पिता)|children=|relatives=|influences=[[संस्कृत व्याकरण]]|influenced=}} '''पाणिनि''' प्राचीन भारतया छम्ह नांजाःम्ह संस्कृत व्याकरणविद् व भाषाशास्त्री खः। वय्‌कःयात भाषाशास्त्रया इतिहासय् छम्ह तसकं तःधँम्ह विद्वानया रूपय् काय्‌गु या। वय्‌कःया जन्म गान्धार क्षेत्रया शालातुर धइगु थासय् जूगु खः। वय्‌कलं संस्कृत भाषाया व्याकरणयात सुत्रबद्ध यानाः प्रसिद्ध ग्रन्थ '[[अष्टाध्यायी]]' च्वयादिल। अष्टाध्यायीइ कुल च्यागु अध्याय व मुक्कं प्यद्वः (४०००)ति सुत्रत दुथ्यानाच्वंगु दु। पाणिनिया थ्व सुत्रत तसकं जटिल व वैज्ञानिक ढाँचां दयेकातःगु दु। थ्व ग्रन्थं संस्कृत भाषायात छगू निश्चित व व्यवस्थित रूप बिल। पाणिनिया व्याकरण प्रणालीइ गणितीय व तार्किक शुद्धता खनेदु। वय्‌कःया ज्यायात थौंकन्हेया कम्प्युटर विज्ञान व प्रोग्रामिङ भाषाया व्याकरण (formal grammar) लिसे नं तुलना यायेगु या। अष्टाध्यायी स्वया न्ह्यः नं यक्व व्याकरण ग्रन्थत दुगु खः, तर पाणिनिया ज्यां मेगु सकल ग्रन्थयात किचलय् लाकाबिल। वय्‌कःया सुत्रय् आधारित जुयाः लिपा कात्यायन व पतञ्जलि थेंज्याःपिं विद्वान्‌तय्‍सं तःधँगु टिप्पणी च्वयादिल। थ्व स्वंगू विद्वान्‌तयेत संस्कृत व्याकरणया 'त्रिमुनि' धकाः म्हसीकिगु या। पाणिनिया योगदानं यानाः वैदिक संस्कृत लिपाया लौकिक संस्कृत भाषा तसकं नियमबद्ध जुल। वय्‌कःया अष्टाध्यायी ग्रन्थय् सः, रूप व वाक्य संरचनाया सूक्ष्म विश्लेषण यानातःगु दु। आधुनिक हलिमय् भाषाशास्त्रया विकासय् पाणिनिया सिद्धान्तया तःधँगु प्रभाव लाःगु दु। पाश्चात्य भाषाशास्त्रीतय्‍सं नं पाणिनिया वैज्ञानिक विश्लेषण पद्धतियात तसकं उच्च सम्मान याःगु दु। पाणिनिया ज्यां प्राचीन भारतया बौद्धिक व भाषिक परम्परायात विश्वय् नांजाकेत ग्वाहालि यात। वय्‌कःया व्याकरण लिपाया सहस्राब्दी तक नं संस्कृत अध्ययनया मू आधार जुयाच्वन। == च्वखँ == * [[शिव सूत्र]] - स्वर शास्त्र * [[अष्टाध्यायी]] - शब्द विश्लेषण * [[धातुपथ]] - धातुमूल (क्रिया मूल रूप) * [[गणपथ]] == स्वयादिसं == * [[भारतीय गणितिज्ञ सूची]] * [[संस्कृत]] * [[भाषाशास्त्र]] * [[अष्टाध्यायी]] == पिनेयागु स्वापूतः == * [https://web.archive.org/web/20060211133359/http://sanskrit.gde.to/doc_z_misc_major_works/ {{unicode|Pāṇini}}'s ''Ashtadhyayi''] in [[ITRANS]]literation and [[देवनागरी]] [[लिपि]] * [http://www.taralabalu.org/panini/ Software] based on {{unicode|Pāṇini}}'s Sanskrit Grammar * [http://arxiv.org/abs/physics/0411080 Mendeleev and the Periodic Table of Elements] in the [[:en:ArXiv.org e-print archive]] == लिधंसा == <references/> [[पुचः:भाषाशास्त्र]] [[पुचः:संस्कृत]] [[en:Pāṇini]] q3ryyrq17k2eajabjlwqd6zcyu8xcsi 1122732 1122729 2026-08-16T00:10:58Z Eukesh 11 /* लिधंसा */ 1122732 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/पाणिनि}} [[Image:Arya chandas1.jpg|thumb]] [[Image:Birch bark MS from Kashmir of the Rupavatra Wellcome L0032691.jpg|thumb]] [[Image:Grammarian Panini.png|thumb]] {{Infobox writer|image=|image_size=300px|caption='''व्याकरणशास्त्रया रचयिता पाणिनि'''|name=पाणिनिः <!-- deleting this line will use the article title as the page name -->|birth_date=क्रैस्तपूर्वं सप्तमशताब्दी|birth_place=शालातुरग्रामः (सद्यः पाकिस्थानस्य लाहौर-नगरस्य समीपे)|death_date=त्रयोदश्यां तिथौ|death_place=|occupation=वैयाकरणः, कविः|other names=|nationality=भारतीयः|ethnicity=|education=|genre=संस्कृतव्याकरणस्य सूत्ररचयिता|subject=[[अष्टाध्यायी]], [[लिङ्गानुशासनम्]], जाम्बुवतीवजियम्|movement=|notableworks=अष्टाध्यायी|spouse=|partner=दाक्षी (माता), पणिनः (शालङ्किः) (पिता)|children=|relatives=|influences=[[संस्कृत व्याकरण]]|influenced=}} '''पाणिनि''' प्राचीन भारतया छम्ह नांजाःम्ह संस्कृत व्याकरणविद् व भाषाशास्त्री खः। वय्‌कःयात भाषाशास्त्रया इतिहासय् छम्ह तसकं तःधँम्ह विद्वानया रूपय् काय्‌गु या। वय्‌कःया जन्म गान्धार क्षेत्रया शालातुर धइगु थासय् जूगु खः। वय्‌कलं संस्कृत भाषाया व्याकरणयात सुत्रबद्ध यानाः प्रसिद्ध ग्रन्थ '[[अष्टाध्यायी]]' च्वयादिल। अष्टाध्यायीइ कुल च्यागु अध्याय व मुक्कं प्यद्वः (४०००)ति सुत्रत दुथ्यानाच्वंगु दु। पाणिनिया थ्व सुत्रत तसकं जटिल व वैज्ञानिक ढाँचां दयेकातःगु दु। थ्व ग्रन्थं संस्कृत भाषायात छगू निश्चित व व्यवस्थित रूप बिल। पाणिनिया व्याकरण प्रणालीइ गणितीय व तार्किक शुद्धता खनेदु। वय्‌कःया ज्यायात थौंकन्हेया कम्प्युटर विज्ञान व प्रोग्रामिङ भाषाया व्याकरण (formal grammar) लिसे नं तुलना यायेगु या। अष्टाध्यायी स्वया न्ह्यः नं यक्व व्याकरण ग्रन्थत दुगु खः, तर पाणिनिया ज्यां मेगु सकल ग्रन्थयात किचलय् लाकाबिल। वय्‌कःया सुत्रय् आधारित जुयाः लिपा कात्यायन व पतञ्जलि थेंज्याःपिं विद्वान्‌तय्‍सं तःधँगु टिप्पणी च्वयादिल। थ्व स्वंगू विद्वान्‌तयेत संस्कृत व्याकरणया 'त्रिमुनि' धकाः म्हसीकिगु या। पाणिनिया योगदानं यानाः वैदिक संस्कृत लिपाया लौकिक संस्कृत भाषा तसकं नियमबद्ध जुल। वय्‌कःया अष्टाध्यायी ग्रन्थय् सः, रूप व वाक्य संरचनाया सूक्ष्म विश्लेषण यानातःगु दु। आधुनिक हलिमय् भाषाशास्त्रया विकासय् पाणिनिया सिद्धान्तया तःधँगु प्रभाव लाःगु दु। पाश्चात्य भाषाशास्त्रीतय्‍सं नं पाणिनिया वैज्ञानिक विश्लेषण पद्धतियात तसकं उच्च सम्मान याःगु दु। पाणिनिया ज्यां प्राचीन भारतया बौद्धिक व भाषिक परम्परायात विश्वय् नांजाकेत ग्वाहालि यात। वय्‌कःया व्याकरण लिपाया सहस्राब्दी तक नं संस्कृत अध्ययनया मू आधार जुयाच्वन। == च्वखँ == * [[शिव सूत्र]] - स्वर शास्त्र * [[अष्टाध्यायी]] - शब्द विश्लेषण * [[धातुपथ]] - धातुमूल (क्रिया मूल रूप) * [[गणपथ]] == स्वयादिसं == * [[भारतीय गणितिज्ञ सूची]] * [[संस्कृत]] * [[भाषाशास्त्र]] * [[अष्टाध्यायी]] == पिनेयागु स्वापूतः == * [https://web.archive.org/web/20060211133359/http://sanskrit.gde.to/doc_z_misc_major_works/ {{unicode|Pāṇini}}'s ''Ashtadhyayi''] in [[ITRANS]]literation and [[देवनागरी]] [[लिपि]] * [http://www.taralabalu.org/panini/ Software] based on {{unicode|Pāṇini}}'s Sanskrit Grammar * [http://arxiv.org/abs/physics/0411080 Mendeleev and the Periodic Table of Elements] in the [[:en:ArXiv.org e-print archive]] == लिधंसा == <references/> [[पुचः:भाषाशास्त्र]] [[पुचः:संस्कृत]] 7yyc8zqc92rkr0iqx7n3eqz5mvps2st 0 6606 1122733 1049147 2026-08-16T00:14:03Z Eukesh 11 1122733 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अष्टाध्यायी}} [[Image:Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg|thumb|600px|[[Palm-leaf manuscript|Palm-leaf page]]]] '''अष्टाध्यायी''' महर्षि [[पणिनि|पाणिनिं]] च्वयादीगु पुलां संस्कृत [[भाय्‌लचं]]या छगू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण व युगान्तकारी ग्रन्थ खः। थ्व ग्रन्थयात संसारया दकलय् न्हापांगु संरचनात्मक व औपचारिक भाषाविज्ञानया ग्रन्थत मध्ये छगू ख। अष्टाध्यायी संस्कृत भाषाया पद, वाक्य, धातु, व प्रत्ययया निर्माण नियमतय्त वैज्ञानिक व गणितात्मक ढंगं व्याख्या याइगु ग्रन्थ खः। ==पिनेया स्वापूतः== *[https://web.archive.org/web/20060211133359/http://sanskrit.gde.to/doc_z_misc_major_works/ {{unicode|Pāṇini}}'s ''Ashtadhyayi''] in [[आइट्रान्स| ITRANSliteration]] and [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] [[लिपि]] *[http://www.taralabalu.org/panini/ Software] based on {{unicode|Pāṇini}}'s Sanskrit Grammar *[http://arxiv.org/abs/physics/0411080 Mendeleev and the Periodic Table of Elements] in the [[:en:ArXiv.org e-print archive]] [[Category:संस्कृत]] == दसु == * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80 विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी]</ref> * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम्]</ref> == लिधंसा == <references/> [[पुचः:संस्कृत]] ey6tophqx20wp8fhargooo7jcr6xo0i 1122734 1122733 2026-08-16T00:16:53Z Eukesh 11 /* पिनेया स्वापूतः */ 1122734 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अष्टाध्यायी}} [[Image:Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg|thumb|600px|[[Palm-leaf manuscript|Palm-leaf page]]]] '''अष्टाध्यायी''' महर्षि [[पणिनि|पाणिनिं]] च्वयादीगु पुलां संस्कृत [[भाय्‌लचं]]या छगू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण व युगान्तकारी ग्रन्थ खः। थ्व ग्रन्थयात संसारया दकलय् न्हापांगु संरचनात्मक व औपचारिक भाषाविज्ञानया ग्रन्थत मध्ये छगू ख। अष्टाध्यायी संस्कृत भाषाया पद, वाक्य, धातु, व प्रत्ययया निर्माण नियमतय्त वैज्ञानिक व गणितात्मक ढंगं व्याख्या याइगु ग्रन्थ खः। == ग्रन्थया संरचना व विभाजन == अष्टाध्यायीया संरचना अत्यन्त व्यवस्थित, क्रमिक व तार्किक आधारय् दु। थ्व ग्रन्थय् च्यागू अध्याय दु व प्रत्येक अध्याययात प्यंगू-प्यंगू पादय् बायातःगु दु। थ्व कथं मुक्कं ग्रन्थय् ३२ पाद दु। ग्रन्थय् संकलित सूत्रतयेगु ल्याः पाणिनीय परम्परा अनुसार लगभग ३,९९६ दु। पाणिनीय व्याकरणया थ्व मू ग्रन्थ स्वया अतिरिक्त मेगु प्यंगू सहायक ग्रन्थत दु, गुकियात 'पञ्चाङ्ग व्याकरण' धाइ। थ्व प्यंगू सहायक ग्रन्थत शिवसूत्र (अक्षरसमाम्नाय), धातुपाठ, गणपाठ, व लिङ्गानुशासन खः। शिवसूत्रय् संस्कृत भाषाया सकल वर्णतय्त १४ गू सूत्रय् संगठित यानातःगु दु, गुकिया आधारय् 'प्रत्याहार' (संक्षिप्त वर्ण समूह) दयेकेगु या। धातुपाठय् संस्कृत भाषाया मुक्कं धातु (verbs) तयेगु धलः दु, गुकिं क्रिया रूप दयेकेत ग्वहाली याइ। गणपाठय् समान व्याकरणिक नियम लागू जुइगु खँग्वःतयेगु पुचः मुंकातःगु दु। लिङ्गानुशासनय् शब्दतयेगु लिङ्ग (gender) निर्धारण यायेगु नियमत दु। अष्टाध्यायीया सूत्रतय्त ६ गू मुख्य प्रकारय् विभाजित यानातःगु दु: संज्ञा, परिभाषा, विधि, नियम, अतिदेश, व अधिकार। संज्ञा सूत्रं व्याकरणिक पारिभाषिक शब्दतयेगु अर्थ स्पष्ट याइ। परिभाषा सूत्रं सूत्रतयेगु प्रयोग यायेगु नियम व प्राथमिकता निर्धारण याइ। विधि सूत्रं मुख्य रूपं शब्द सिद्धिया प्रक्रिया वा नियम दयेकी। नियम सूत्रं अनिश्चितता दुगु थासय् छगू स्पष्ट नियम लागू याइ। अतिदेश सूत्रं छगू धर्मयात मेगु धर्मय् आरोपित याइ। अधिकार सूत्रं लिपाया सूत्रतय्सं गुगु सीमा तक ज्या याइ धइगु खँ निश्चित याइ। ==पिनेया स्वापूतः== *[https://web.archive.org/web/20060211133359/http://sanskrit.gde.to/doc_z_misc_major_works/ {{unicode|Pāṇini}}'s ''Ashtadhyayi''] in [[आइट्रान्स| ITRANSliteration]] and [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] [[लिपि]] *[http://www.taralabalu.org/panini/ Software] based on {{unicode|Pāṇini}}'s Sanskrit Grammar *[http://arxiv.org/abs/physics/0411080 Mendeleev and the Periodic Table of Elements] in the [[:en:ArXiv.org e-print archive]] [[Category:संस्कृत]] == दसु == * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80 विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी]</ref> * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम्]</ref> == लिधंसा == <references/> [[पुचः:संस्कृत]] amz9wyjxqcggqvkwq2sa25ncpnyh4q2 1122735 1122734 2026-08-16T00:19:24Z Eukesh 11 /* ग्रन्थया संरचना व विभाजन */ 1122735 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अष्टाध्यायी}} [[Image:Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg|thumb|600px|[[Palm-leaf manuscript|Palm-leaf page]]]] '''अष्टाध्यायी''' महर्षि [[पणिनि|पाणिनिं]] च्वयादीगु पुलां संस्कृत [[भाय्‌लचं]]या छगू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण व युगान्तकारी ग्रन्थ खः। थ्व ग्रन्थयात संसारया दकलय् न्हापांगु संरचनात्मक व औपचारिक भाषाविज्ञानया ग्रन्थत मध्ये छगू ख। अष्टाध्यायी संस्कृत भाषाया पद, वाक्य, धातु, व प्रत्ययया निर्माण नियमतय्त वैज्ञानिक व गणितात्मक ढंगं व्याख्या याइगु ग्रन्थ खः। == ग्रन्थया संरचना व विभाजन == अष्टाध्यायीया संरचना अत्यन्त व्यवस्थित, क्रमिक व तार्किक आधारय् दु। थ्व ग्रन्थय् च्यागू अध्याय दु व प्रत्येक अध्याययात प्यंगू-प्यंगू पादय् बायातःगु दु। थ्व कथं मुक्कं ग्रन्थय् ३२ पाद दु। ग्रन्थय् संकलित सूत्रतयेगु ल्याः पाणिनीय परम्परा अनुसार लगभग ३,९९६ दु। पाणिनीय व्याकरणया थ्व मू ग्रन्थ स्वया अतिरिक्त मेगु प्यंगू सहायक ग्रन्थत दु, गुकियात 'पञ्चाङ्ग व्याकरण' धाइ। थ्व प्यंगू सहायक ग्रन्थत शिवसूत्र (अक्षरसमाम्नाय), धातुपाठ, गणपाठ, व लिङ्गानुशासन खः। शिवसूत्रय् संस्कृत भाषाया सकल वर्णतय्त १४ गू सूत्रय् संगठित यानातःगु दु, गुकिया आधारय् 'प्रत्याहार' (संक्षिप्त वर्ण समूह) दयेकेगु या। धातुपाठय् संस्कृत भाषाया मुक्कं धातु (verbs) तयेगु धलः दु, गुकिं क्रिया रूप दयेकेत ग्वहाली याइ। गणपाठय् समान व्याकरणिक नियम लागू जुइगु खँग्वःतयेगु पुचः मुंकातःगु दु। लिङ्गानुशासनय् शब्दतयेगु लिङ्ग (gender) निर्धारण यायेगु नियमत दु। अष्टाध्यायीया सूत्रतय्त ६ गू मुख्य प्रकारय् विभाजित यानातःगु दु: संज्ञा, परिभाषा, विधि, नियम, अतिदेश, व अधिकार। संज्ञा सूत्रं व्याकरणिक पारिभाषिक शब्दतयेगु अर्थ स्पष्ट याइ। परिभाषा सूत्रं सूत्रतयेगु प्रयोग यायेगु नियम व प्राथमिकता निर्धारण याइ। विधि सूत्रं मुख्य रूपं शब्द सिद्धिया प्रक्रिया वा नियम दयेकी। नियम सूत्रं अनिश्चितता दुगु थासय् छगू स्पष्ट नियम लागू याइ। अतिदेश सूत्रं छगू धर्मयात मेगु धर्मय् आरोपित याइ। अधिकार सूत्रं लिपाया सूत्रतय्सं गुगु सीमा तक ज्या याइ धइगु खँ निश्चित याइ। == पाणिनि व वय्‌कःया समय == अष्टाध्यायीया रचयिता महर्षि पाणिनि जुयादी। प्राचीन परम्परा व आधुनिक इतिहासकारतयेगु अनुसार पाणिनिया जन्म शलातुर नामं प्रख्यात थासय् जूगु खः, गुगु वर्तमान पाकिस्तानया अटक जिल्ला निसें गान्धार क्षेत्र दुने ला। थ्व कारणं पाणिनियात 'रालातुरीय' नं धायेगु या। पाणिनिया माःया नामं दाक्षी व अबुया नामं पणिन खः धइगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय्सं याइ। वय्‌कःया समययात कयाः इतिहासकारतयेगु दथुइ छुं मतभेद दुसां सामान्यतया ईसा पूर्व ५ गु शताब्दी निसें ईसा पूर्व ४ गु शताब्दीया दथुइ वय्‌कःया कालखण्ड जूगु मान्यता दु। पाणिनि [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] नाप स्वापू दुम्ह महान विद्वान जुयादीगु खः। वय्‌कः स्वया न्ह्यः नं संस्कृत भाषाय् व्याकरणया तःधँगु परम्परा अस्तित्वय् दुगु खः। पाणिनिं थगु अष्टाध्यायीय् १० म्ह प्राचीन व्याकरणविद्‌तयेत नामं उल्लेख यानादीगु दु, गुकिं शाकटायन, शाकल्य, आपिशलि, स्फोटायन, व गार्ग्य आदि मू खः। थ्व खँयात स्वयेबलय् पाणिनि स्वया न्ह्यः हे व्याकरण शास्त्रया विकास जुइधुंकूगु खनेदु, तर पाणिनिं उगु सकल परम्परायात परिमार्जित यानाः छगू पूर्ण व वैज्ञानिक रूप प्रदान यानादिल। पाणिनिया थ्व योगदानं यानाः वय्‌कः स्वया न्ह्यःया यक्व व्याकरण ग्रन्थत कालान्तरय् लोप जुया वन। पाणिनिया भाषा विश्लेषण शैली अत्यन्त सूक्ष्म, व्यवस्थित व पूर्ण रूपं निष्पक्ष दु। वय्‌कलं केवल भाषाया स्वरूपयात अध्ययन यानाः उकिया नियमतय्त संकलित यानादिल। ==पिनेया स्वापूतः== *[https://web.archive.org/web/20060211133359/http://sanskrit.gde.to/doc_z_misc_major_works/ {{unicode|Pāṇini}}'s ''Ashtadhyayi''] in [[आइट्रान्स| ITRANSliteration]] and [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] [[लिपि]] *[http://www.taralabalu.org/panini/ Software] based on {{unicode|Pāṇini}}'s Sanskrit Grammar *[http://arxiv.org/abs/physics/0411080 Mendeleev and the Periodic Table of Elements] in the [[:en:ArXiv.org e-print archive]] [[Category:संस्कृत]] == दसु == * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80 विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी]</ref> * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम्]</ref> == लिधंसा == <references/> [[पुचः:संस्कृत]] 7bge02xdz823jwd7cojlj8e4dawi441 1122736 1122735 2026-08-16T00:22:03Z Eukesh 11 /* ग्रन्थया संरचना व विभाजन */ 1122736 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अष्टाध्यायी}} [[Image:Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg|thumb|600px|[[Palm-leaf manuscript|Palm-leaf page]]]] '''अष्टाध्यायी''' महर्षि [[पणिनि|पाणिनिं]] च्वयादीगु पुलां संस्कृत [[भाय्‌लचं]]या छगू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण व युगान्तकारी ग्रन्थ खः। थ्व ग्रन्थयात संसारया दकलय् न्हापांगु संरचनात्मक व औपचारिक भाषाविज्ञानया ग्रन्थत मध्ये छगू ख। अष्टाध्यायी संस्कृत भाषाया पद, वाक्य, धातु, व प्रत्ययया निर्माण नियमतय्त वैज्ञानिक व गणितात्मक ढंगं व्याख्या याइगु ग्रन्थ खः। == ग्रन्थया संरचना व विभाजन == अष्टाध्यायीया संरचना अत्यन्त व्यवस्थित, क्रमिक व तार्किक आधारय् दु। थ्व ग्रन्थय् च्यागू अध्याय दु व प्रत्येक अध्याययात प्यंगू-प्यंगू पादय् बायातःगु दु। थ्व कथं मुक्कं ग्रन्थय् ३२ पाद दु। ग्रन्थय् संकलित सूत्रतयेगु ल्याः पाणिनीय परम्परा अनुसार लगभग ३,९९६ दु। पाणिनीय व्याकरणया थ्व मू ग्रन्थ स्वया अतिरिक्त मेगु प्यंगू सहायक ग्रन्थत दु, गुकियात 'पञ्चाङ्ग व्याकरण' धाइ। थ्व प्यंगू सहायक ग्रन्थत शिवसूत्र (अक्षरसमाम्नाय), धातुपाठ, गणपाठ, व लिङ्गानुशासन खः। शिवसूत्रय् संस्कृत भाषाया सकल वर्णतय्त १४ गू सूत्रय् संगठित यानातःगु दु, गुकिया आधारय् 'प्रत्याहार' (संक्षिप्त वर्ण समूह) दयेकेगु या। धातुपाठय् संस्कृत भाषाया मुक्कं धातु (verbs) तयेगु धलः दु, गुकिं क्रिया रूप दयेकेत ग्वहाली याइ। गणपाठय् समान व्याकरणिक नियम लागू जुइगु खँग्वःतयेगु पुचः मुंकातःगु दु। लिङ्गानुशासनय् शब्दतयेगु लिङ्ग (gender) निर्धारण यायेगु नियमत दु। अष्टाध्यायीया सूत्रतय्त ६ गू मुख्य प्रकारय् विभाजित यानातःगु दु: संज्ञा, परिभाषा, विधि, नियम, अतिदेश, व अधिकार। संज्ञा सूत्रं व्याकरणिक पारिभाषिक शब्दतयेगु अर्थ स्पष्ट याइ। परिभाषा सूत्रं सूत्रतयेगु प्रयोग यायेगु नियम व प्राथमिकता निर्धारण याइ। विधि सूत्रं मुख्य रूपं शब्द सिद्धिया प्रक्रिया वा नियम दयेकी। नियम सूत्रं अनिश्चितता दुगु थासय् छगू स्पष्ट नियम लागू याइ। अतिदेश सूत्रं छगू धर्मयात मेगु धर्मय् आरोपित याइ। अधिकार सूत्रं लिपाया सूत्रतय्सं गुगु सीमा तक ज्या याइ धइगु खँ निश्चित याइ। {| class="wikitable" |+ अष्टाध्यायी ग्रन्थया संरचना व विशेषतात |- ! विषय !! लिखँ |- | ग्रन्थया नामं || अष्टाध्यायी |- | च्वमि || महर्षि पाणिनि |- | रचना काल || ईसा पूर्व ५ गु निसें ४ गु शताब्दी ति |- | भाषा || संस्कृत (लौकिक व वैदिक) |- | अध्याय ल्याः || ८ अध्याय |- | पाद ल्याः || ३२ पाद (प्रत्येक अध्यायय् ४ पाद) |- | सूत्र ल्याः || ३,९९६ सूत्रत |- | मू सहायक ग्रन्थत || शिवसूत्र, धातुपाठ, गणपाठ, लिङ्गानुशासन |- | त्रिमुनि परम्परा || पाणिनि (सूत्रकार), कात्यायन (वार्तिककार), पतञ्जलि (भाष्यकार) |- | मू प्रसिद्ध टीका || काशिकावृत्ति, महाभाष्य, सिद्धान्तकौमुदी |- | आधुनिक महत्त्व || कम्प्युटेशनल लिङ्ग्विस्टिक्स, भाषाविज्ञान, गणितीय एल्गोरिदम |} == पाणिनि व वय्‌कःया समय == अष्टाध्यायीया रचयिता महर्षि पाणिनि जुयादी। प्राचीन परम्परा व आधुनिक इतिहासकारतयेगु अनुसार पाणिनिया जन्म शलातुर नामं प्रख्यात थासय् जूगु खः, गुगु वर्तमान पाकिस्तानया अटक जिल्ला निसें गान्धार क्षेत्र दुने ला। थ्व कारणं पाणिनियात 'रालातुरीय' नं धायेगु या। पाणिनिया माःया नामं दाक्षी व अबुया नामं पणिन खः धइगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय्सं याइ। वय्‌कःया समययात कयाः इतिहासकारतयेगु दथुइ छुं मतभेद दुसां सामान्यतया ईसा पूर्व ५ गु शताब्दी निसें ईसा पूर्व ४ गु शताब्दीया दथुइ वय्‌कःया कालखण्ड जूगु मान्यता दु। पाणिनि [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] नाप स्वापू दुम्ह महान विद्वान जुयादीगु खः। वय्‌कः स्वया न्ह्यः नं संस्कृत भाषाय् व्याकरणया तःधँगु परम्परा अस्तित्वय् दुगु खः। पाणिनिं थगु अष्टाध्यायीय् १० म्ह प्राचीन व्याकरणविद्‌तयेत नामं उल्लेख यानादीगु दु, गुकिं शाकटायन, शाकल्य, आपिशलि, स्फोटायन, व गार्ग्य आदि मू खः। थ्व खँयात स्वयेबलय् पाणिनि स्वया न्ह्यः हे व्याकरण शास्त्रया विकास जुइधुंकूगु खनेदु, तर पाणिनिं उगु सकल परम्परायात परिमार्जित यानाः छगू पूर्ण व वैज्ञानिक रूप प्रदान यानादिल। पाणिनिया थ्व योगदानं यानाः वय्‌कः स्वया न्ह्यःया यक्व व्याकरण ग्रन्थत कालान्तरय् लोप जुया वन। पाणिनिया भाषा विश्लेषण शैली अत्यन्त सूक्ष्म, व्यवस्थित व पूर्ण रूपं निष्पक्ष दु। वय्‌कलं केवल भाषाया स्वरूपयात अध्ययन यानाः उकिया नियमतय्त संकलित यानादिल। ==पिनेया स्वापूतः== *[https://web.archive.org/web/20060211133359/http://sanskrit.gde.to/doc_z_misc_major_works/ {{unicode|Pāṇini}}'s ''Ashtadhyayi''] in [[आइट्रान्स| ITRANSliteration]] and [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] [[लिपि]] *[http://www.taralabalu.org/panini/ Software] based on {{unicode|Pāṇini}}'s Sanskrit Grammar *[http://arxiv.org/abs/physics/0411080 Mendeleev and the Periodic Table of Elements] in the [[:en:ArXiv.org e-print archive]] [[Category:संस्कृत]] == दसु == * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80 विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी]</ref> * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम्]</ref> == लिधंसा == <references/> [[पुचः:संस्कृत]] kwjml2zuy137jldmzvc5vt38u8so9se 1122737 1122736 2026-08-16T00:25:49Z Eukesh 11 /* पिनेया स्वापूतः */ 1122737 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अष्टाध्यायी}} [[Image:Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg|thumb|600px|[[Palm-leaf manuscript|Palm-leaf page]]]] '''अष्टाध्यायी''' महर्षि [[पणिनि|पाणिनिं]] च्वयादीगु पुलां संस्कृत [[भाय्‌लचं]]या छगू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण व युगान्तकारी ग्रन्थ खः। थ्व ग्रन्थयात संसारया दकलय् न्हापांगु संरचनात्मक व औपचारिक भाषाविज्ञानया ग्रन्थत मध्ये छगू ख। अष्टाध्यायी संस्कृत भाषाया पद, वाक्य, धातु, व प्रत्ययया निर्माण नियमतय्त वैज्ञानिक व गणितात्मक ढंगं व्याख्या याइगु ग्रन्थ खः। == ग्रन्थया संरचना व विभाजन == अष्टाध्यायीया संरचना अत्यन्त व्यवस्थित, क्रमिक व तार्किक आधारय् दु। थ्व ग्रन्थय् च्यागू अध्याय दु व प्रत्येक अध्याययात प्यंगू-प्यंगू पादय् बायातःगु दु। थ्व कथं मुक्कं ग्रन्थय् ३२ पाद दु। ग्रन्थय् संकलित सूत्रतयेगु ल्याः पाणिनीय परम्परा अनुसार लगभग ३,९९६ दु। पाणिनीय व्याकरणया थ्व मू ग्रन्थ स्वया अतिरिक्त मेगु प्यंगू सहायक ग्रन्थत दु, गुकियात 'पञ्चाङ्ग व्याकरण' धाइ। थ्व प्यंगू सहायक ग्रन्थत शिवसूत्र (अक्षरसमाम्नाय), धातुपाठ, गणपाठ, व लिङ्गानुशासन खः। शिवसूत्रय् संस्कृत भाषाया सकल वर्णतय्त १४ गू सूत्रय् संगठित यानातःगु दु, गुकिया आधारय् 'प्रत्याहार' (संक्षिप्त वर्ण समूह) दयेकेगु या। धातुपाठय् संस्कृत भाषाया मुक्कं धातु (verbs) तयेगु धलः दु, गुकिं क्रिया रूप दयेकेत ग्वहाली याइ। गणपाठय् समान व्याकरणिक नियम लागू जुइगु खँग्वःतयेगु पुचः मुंकातःगु दु। लिङ्गानुशासनय् शब्दतयेगु लिङ्ग (gender) निर्धारण यायेगु नियमत दु। अष्टाध्यायीया सूत्रतय्त ६ गू मुख्य प्रकारय् विभाजित यानातःगु दु: संज्ञा, परिभाषा, विधि, नियम, अतिदेश, व अधिकार। संज्ञा सूत्रं व्याकरणिक पारिभाषिक शब्दतयेगु अर्थ स्पष्ट याइ। परिभाषा सूत्रं सूत्रतयेगु प्रयोग यायेगु नियम व प्राथमिकता निर्धारण याइ। विधि सूत्रं मुख्य रूपं शब्द सिद्धिया प्रक्रिया वा नियम दयेकी। नियम सूत्रं अनिश्चितता दुगु थासय् छगू स्पष्ट नियम लागू याइ। अतिदेश सूत्रं छगू धर्मयात मेगु धर्मय् आरोपित याइ। अधिकार सूत्रं लिपाया सूत्रतय्सं गुगु सीमा तक ज्या याइ धइगु खँ निश्चित याइ। {| class="wikitable" |+ अष्टाध्यायी ग्रन्थया संरचना व विशेषतात |- ! विषय !! लिखँ |- | ग्रन्थया नामं || अष्टाध्यायी |- | च्वमि || महर्षि पाणिनि |- | रचना काल || ईसा पूर्व ५ गु निसें ४ गु शताब्दी ति |- | भाषा || संस्कृत (लौकिक व वैदिक) |- | अध्याय ल्याः || ८ अध्याय |- | पाद ल्याः || ३२ पाद (प्रत्येक अध्यायय् ४ पाद) |- | सूत्र ल्याः || ३,९९६ सूत्रत |- | मू सहायक ग्रन्थत || शिवसूत्र, धातुपाठ, गणपाठ, लिङ्गानुशासन |- | त्रिमुनि परम्परा || पाणिनि (सूत्रकार), कात्यायन (वार्तिककार), पतञ्जलि (भाष्यकार) |- | मू प्रसिद्ध टीका || काशिकावृत्ति, महाभाष्य, सिद्धान्तकौमुदी |- | आधुनिक महत्त्व || कम्प्युटेशनल लिङ्ग्विस्टिक्स, भाषाविज्ञान, गणितीय एल्गोरिदम |} == पाणिनि व वय्‌कःया समय == अष्टाध्यायीया रचयिता महर्षि पाणिनि जुयादी। प्राचीन परम्परा व आधुनिक इतिहासकारतयेगु अनुसार पाणिनिया जन्म शलातुर नामं प्रख्यात थासय् जूगु खः, गुगु वर्तमान पाकिस्तानया अटक जिल्ला निसें गान्धार क्षेत्र दुने ला। थ्व कारणं पाणिनियात 'रालातुरीय' नं धायेगु या। पाणिनिया माःया नामं दाक्षी व अबुया नामं पणिन खः धइगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय्सं याइ। वय्‌कःया समययात कयाः इतिहासकारतयेगु दथुइ छुं मतभेद दुसां सामान्यतया ईसा पूर्व ५ गु शताब्दी निसें ईसा पूर्व ४ गु शताब्दीया दथुइ वय्‌कःया कालखण्ड जूगु मान्यता दु। पाणिनि [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] नाप स्वापू दुम्ह महान विद्वान जुयादीगु खः। वय्‌कः स्वया न्ह्यः नं संस्कृत भाषाय् व्याकरणया तःधँगु परम्परा अस्तित्वय् दुगु खः। पाणिनिं थगु अष्टाध्यायीय् १० म्ह प्राचीन व्याकरणविद्‌तयेत नामं उल्लेख यानादीगु दु, गुकिं शाकटायन, शाकल्य, आपिशलि, स्फोटायन, व गार्ग्य आदि मू खः। थ्व खँयात स्वयेबलय् पाणिनि स्वया न्ह्यः हे व्याकरण शास्त्रया विकास जुइधुंकूगु खनेदु, तर पाणिनिं उगु सकल परम्परायात परिमार्जित यानाः छगू पूर्ण व वैज्ञानिक रूप प्रदान यानादिल। पाणिनिया थ्व योगदानं यानाः वय्‌कः स्वया न्ह्यःया यक्व व्याकरण ग्रन्थत कालान्तरय् लोप जुया वन। पाणिनिया भाषा विश्लेषण शैली अत्यन्त सूक्ष्म, व्यवस्थित व पूर्ण रूपं निष्पक्ष दु। वय्‌कलं केवल भाषाया स्वरूपयात अध्ययन यानाः उकिया नियमतय्त संकलित यानादिल। == पाणिनीय सूत्रया कार्यप्रणाली व विशेषता == पाणिनीय व्याकरणया दकलय् तःधँगु विशेषता थुकिया सघनता (conciseness) व गणितात्मक संरचना खः। पाणिनिं सूत्रत दयेकेत अत्यन्त संक्षिप्त भाषा व साङ्केतिक चिंतयेत छ्यलादिल। थ्व ग्रन्थय् 'लाघव' (लाघवता वा म्हो शब्द प्रयोग यायेगु) या सिद्धान्तयात दकलय् च्वय् तयातःगु दु। व्याकरणय् छगू मात्रया नं लाघव जुल धाःसा व्याकरणविद्‌तय्सं पुत्र जन्म जूगु थें लसकुस याइ धइगु प्रसिद्ध भनाइ दु। पाणिनिं प्रत्याहार सूत्र (शिवसूत्र) या माध्यमं विस्तृत वर्ण समूहयात छगू वा निसः अक्षरय् संक्षिप्त यात। दसुया निंतिं 'अण्' धइबलय् अ, इ, उ वर्णतयेगु बोध जुइ, अले 'अच्' धइबलय् सकल स्वर वर्णतयेगु बोध जुइ। पाणिनिया थ्व सूत्र प्रणालीय् नियमतयेगु छगू स्पष्ट प्यंगू स्तरया पद्यानुक्रम (hierarchy) दु। थुकिलि सामान्य नियम (उत्सर्ग) व अपवाद नियम (अपवाद) या दथुइ वैज्ञानिक सम्बन्ध स्थापित यानातःगु दु। गुबलें सामान्य नियम व अपवाद नियमया दथुइ द्वन्द्व उपन्न जुइ, उब्ले अपवाद नियमं सामान्य नियमयात विस्थापित याइ। थुकियात 'निरवकाश' सिद्धान्त धाइ। पाणिनीय अष्टाध्यायीया मेगु मू विशेषता 'असिद्धत्व' व 'अनुवृत्ति' खः। अनुवृत्ति धइगु पूर्व सूत्रया शब्दत लिपाया सूत्रय् स्वतः आकृष्ट जुइगु प्रक्रिया खः, गुकिं यानाः सूत्रत लिहा वयेमाःगु आवश्यकता मदु। थ्व कार्यप्रणाली आधुनिक कम्प्युटर वैज्ञानिकतयेगु 'कम्पाइलर' (compiler) व 'एल्गोरिदम' (algorithm) या कार्यप्रणाली नाप ज्वः। थ्व वैज्ञानिकताया कारणं पाणिनिया व्याकरणयात हलिंया दकलय् न्हापांगु 'प्रोग्रामिङ ल्याङ्ग्वेज' (programming language) नं धायेगु या। ==पिनेया स्वापूतः== *[https://web.archive.org/web/20060211133359/http://sanskrit.gde.to/doc_z_misc_major_works/ {{unicode|Pāṇini}}'s ''Ashtadhyayi''] in [[आइट्रान्स| ITRANSliteration]] and [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] [[लिपि]] *[http://www.taralabalu.org/panini/ Software] based on {{unicode|Pāṇini}}'s Sanskrit Grammar *[http://arxiv.org/abs/physics/0411080 Mendeleev and the Periodic Table of Elements] in the [[:en:ArXiv.org e-print archive]] [[Category:संस्कृत]] == दसु == * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80 विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी]</ref> * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम्]</ref> == लिधंसा == <references/> [[पुचः:संस्कृत]] jyxc745ovkn2sew61hk9xhui5dl86ds 1122738 1122737 2026-08-16T00:26:32Z Eukesh 11 1122738 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अष्टाध्यायी}} '''अष्टाध्यायी''' महर्षि [[पणिनि|पाणिनिं]] च्वयादीगु पुलां संस्कृत [[भाय्‌लचं]]या छगू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण व युगान्तकारी ग्रन्थ खः। थ्व ग्रन्थयात संसारया दकलय् न्हापांगु संरचनात्मक व औपचारिक भाषाविज्ञानया ग्रन्थत मध्ये छगू ख। अष्टाध्यायी संस्कृत भाषाया पद, वाक्य, धातु, व प्रत्ययया निर्माण नियमतय्त वैज्ञानिक व गणितात्मक ढंगं व्याख्या याइगु ग्रन्थ खः। == ग्रन्थया संरचना व विभाजन == [[Image:Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg|thumb|600px|दक्षिण ग्रन्थ लिपिया पाण्डुलिपि]] अष्टाध्यायीया संरचना अत्यन्त व्यवस्थित, क्रमिक व तार्किक आधारय् दु। थ्व ग्रन्थय् च्यागू अध्याय दु व प्रत्येक अध्याययात प्यंगू-प्यंगू पादय् बायातःगु दु। थ्व कथं मुक्कं ग्रन्थय् ३२ पाद दु। ग्रन्थय् संकलित सूत्रतयेगु ल्याः पाणिनीय परम्परा अनुसार लगभग ३,९९६ दु। पाणिनीय व्याकरणया थ्व मू ग्रन्थ स्वया अतिरिक्त मेगु प्यंगू सहायक ग्रन्थत दु, गुकियात 'पञ्चाङ्ग व्याकरण' धाइ। थ्व प्यंगू सहायक ग्रन्थत शिवसूत्र (अक्षरसमाम्नाय), धातुपाठ, गणपाठ, व लिङ्गानुशासन खः। शिवसूत्रय् संस्कृत भाषाया सकल वर्णतय्त १४ गू सूत्रय् संगठित यानातःगु दु, गुकिया आधारय् 'प्रत्याहार' (संक्षिप्त वर्ण समूह) दयेकेगु या। धातुपाठय् संस्कृत भाषाया मुक्कं धातु (verbs) तयेगु धलः दु, गुकिं क्रिया रूप दयेकेत ग्वहाली याइ। गणपाठय् समान व्याकरणिक नियम लागू जुइगु खँग्वःतयेगु पुचः मुंकातःगु दु। लिङ्गानुशासनय् शब्दतयेगु लिङ्ग (gender) निर्धारण यायेगु नियमत दु। अष्टाध्यायीया सूत्रतय्त ६ गू मुख्य प्रकारय् विभाजित यानातःगु दु: संज्ञा, परिभाषा, विधि, नियम, अतिदेश, व अधिकार। संज्ञा सूत्रं व्याकरणिक पारिभाषिक शब्दतयेगु अर्थ स्पष्ट याइ। परिभाषा सूत्रं सूत्रतयेगु प्रयोग यायेगु नियम व प्राथमिकता निर्धारण याइ। विधि सूत्रं मुख्य रूपं शब्द सिद्धिया प्रक्रिया वा नियम दयेकी। नियम सूत्रं अनिश्चितता दुगु थासय् छगू स्पष्ट नियम लागू याइ। अतिदेश सूत्रं छगू धर्मयात मेगु धर्मय् आरोपित याइ। अधिकार सूत्रं लिपाया सूत्रतय्सं गुगु सीमा तक ज्या याइ धइगु खँ निश्चित याइ। {| class="wikitable" |+ अष्टाध्यायी ग्रन्थया संरचना व विशेषतात |- ! विषय !! लिखँ |- | ग्रन्थया नामं || अष्टाध्यायी |- | च्वमि || महर्षि पाणिनि |- | रचना काल || ईसा पूर्व ५ गु निसें ४ गु शताब्दी ति |- | भाषा || संस्कृत (लौकिक व वैदिक) |- | अध्याय ल्याः || ८ अध्याय |- | पाद ल्याः || ३२ पाद (प्रत्येक अध्यायय् ४ पाद) |- | सूत्र ल्याः || ३,९९६ सूत्रत |- | मू सहायक ग्रन्थत || शिवसूत्र, धातुपाठ, गणपाठ, लिङ्गानुशासन |- | त्रिमुनि परम्परा || पाणिनि (सूत्रकार), कात्यायन (वार्तिककार), पतञ्जलि (भाष्यकार) |- | मू प्रसिद्ध टीका || काशिकावृत्ति, महाभाष्य, सिद्धान्तकौमुदी |- | आधुनिक महत्त्व || कम्प्युटेशनल लिङ्ग्विस्टिक्स, भाषाविज्ञान, गणितीय एल्गोरिदम |} == पाणिनि व वय्‌कःया समय == अष्टाध्यायीया रचयिता महर्षि पाणिनि जुयादी। प्राचीन परम्परा व आधुनिक इतिहासकारतयेगु अनुसार पाणिनिया जन्म शलातुर नामं प्रख्यात थासय् जूगु खः, गुगु वर्तमान पाकिस्तानया अटक जिल्ला निसें गान्धार क्षेत्र दुने ला। थ्व कारणं पाणिनियात 'रालातुरीय' नं धायेगु या। पाणिनिया माःया नामं दाक्षी व अबुया नामं पणिन खः धइगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय्सं याइ। वय्‌कःया समययात कयाः इतिहासकारतयेगु दथुइ छुं मतभेद दुसां सामान्यतया ईसा पूर्व ५ गु शताब्दी निसें ईसा पूर्व ४ गु शताब्दीया दथुइ वय्‌कःया कालखण्ड जूगु मान्यता दु। पाणिनि [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] नाप स्वापू दुम्ह महान विद्वान जुयादीगु खः। वय्‌कः स्वया न्ह्यः नं संस्कृत भाषाय् व्याकरणया तःधँगु परम्परा अस्तित्वय् दुगु खः। पाणिनिं थगु अष्टाध्यायीय् १० म्ह प्राचीन व्याकरणविद्‌तयेत नामं उल्लेख यानादीगु दु, गुकिं शाकटायन, शाकल्य, आपिशलि, स्फोटायन, व गार्ग्य आदि मू खः। थ्व खँयात स्वयेबलय् पाणिनि स्वया न्ह्यः हे व्याकरण शास्त्रया विकास जुइधुंकूगु खनेदु, तर पाणिनिं उगु सकल परम्परायात परिमार्जित यानाः छगू पूर्ण व वैज्ञानिक रूप प्रदान यानादिल। पाणिनिया थ्व योगदानं यानाः वय्‌कः स्वया न्ह्यःया यक्व व्याकरण ग्रन्थत कालान्तरय् लोप जुया वन। पाणिनिया भाषा विश्लेषण शैली अत्यन्त सूक्ष्म, व्यवस्थित व पूर्ण रूपं निष्पक्ष दु। वय्‌कलं केवल भाषाया स्वरूपयात अध्ययन यानाः उकिया नियमतय्त संकलित यानादिल। == पाणिनीय सूत्रया कार्यप्रणाली व विशेषता == पाणिनीय व्याकरणया दकलय् तःधँगु विशेषता थुकिया सघनता (conciseness) व गणितात्मक संरचना खः। पाणिनिं सूत्रत दयेकेत अत्यन्त संक्षिप्त भाषा व साङ्केतिक चिंतयेत छ्यलादिल। थ्व ग्रन्थय् 'लाघव' (लाघवता वा म्हो शब्द प्रयोग यायेगु) या सिद्धान्तयात दकलय् च्वय् तयातःगु दु। व्याकरणय् छगू मात्रया नं लाघव जुल धाःसा व्याकरणविद्‌तय्सं पुत्र जन्म जूगु थें लसकुस याइ धइगु प्रसिद्ध भनाइ दु। पाणिनिं प्रत्याहार सूत्र (शिवसूत्र) या माध्यमं विस्तृत वर्ण समूहयात छगू वा निसः अक्षरय् संक्षिप्त यात। दसुया निंतिं 'अण्' धइबलय् अ, इ, उ वर्णतयेगु बोध जुइ, अले 'अच्' धइबलय् सकल स्वर वर्णतयेगु बोध जुइ। पाणिनिया थ्व सूत्र प्रणालीय् नियमतयेगु छगू स्पष्ट प्यंगू स्तरया पद्यानुक्रम (hierarchy) दु। थुकिलि सामान्य नियम (उत्सर्ग) व अपवाद नियम (अपवाद) या दथुइ वैज्ञानिक सम्बन्ध स्थापित यानातःगु दु। गुबलें सामान्य नियम व अपवाद नियमया दथुइ द्वन्द्व उपन्न जुइ, उब्ले अपवाद नियमं सामान्य नियमयात विस्थापित याइ। थुकियात 'निरवकाश' सिद्धान्त धाइ। पाणिनीय अष्टाध्यायीया मेगु मू विशेषता 'असिद्धत्व' व 'अनुवृत्ति' खः। अनुवृत्ति धइगु पूर्व सूत्रया शब्दत लिपाया सूत्रय् स्वतः आकृष्ट जुइगु प्रक्रिया खः, गुकिं यानाः सूत्रत लिहा वयेमाःगु आवश्यकता मदु। थ्व कार्यप्रणाली आधुनिक कम्प्युटर वैज्ञानिकतयेगु 'कम्पाइलर' (compiler) व 'एल्गोरिदम' (algorithm) या कार्यप्रणाली नाप ज्वः। थ्व वैज्ञानिकताया कारणं पाणिनिया व्याकरणयात हलिंया दकलय् न्हापांगु 'प्रोग्रामिङ ल्याङ्ग्वेज' (programming language) नं धायेगु या। ==पिनेया स्वापूतः== *[https://web.archive.org/web/20060211133359/http://sanskrit.gde.to/doc_z_misc_major_works/ {{unicode|Pāṇini}}'s ''Ashtadhyayi''] in [[आइट्रान्स| ITRANSliteration]] and [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] [[लिपि]] *[http://www.taralabalu.org/panini/ Software] based on {{unicode|Pāṇini}}'s Sanskrit Grammar *[http://arxiv.org/abs/physics/0411080 Mendeleev and the Periodic Table of Elements] in the [[:en:ArXiv.org e-print archive]] [[Category:संस्कृत]] == दसु == * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80 विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी]</ref> * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम्]</ref> == लिधंसा == <references/> [[पुचः:संस्कृत]] 3ydk6m1lmb9umx0npd1nq55v4s3l5lb 1122744 1122738 2026-08-16T02:02:56Z Eukesh 11 /* ग्रन्थया संरचना व विभाजन */ 1122744 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अष्टाध्यायी}} '''अष्टाध्यायी''' महर्षि [[पणिनि|पाणिनिं]] च्वयादीगु पुलां संस्कृत [[भाय्‌लचं]]या छगू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण व युगान्तकारी ग्रन्थ खः। थ्व ग्रन्थयात संसारया दकलय् न्हापांगु संरचनात्मक व औपचारिक भाषाविज्ञानया ग्रन्थत मध्ये छगू ख। अष्टाध्यायी संस्कृत भाषाया पद, वाक्य, धातु, व प्रत्ययया निर्माण नियमतय्त वैज्ञानिक व गणितात्मक ढंगं व्याख्या याइगु ग्रन्थ खः। {| class="wikitable" |+ अष्टाध्यायी ग्रन्थया संरचना व विशेषतात |- ! विषय !! लिखँ |- | ग्रन्थया नामं || अष्टाध्यायी |- | च्वमि || महर्षि पाणिनि |- | रचना काल || ईसा पूर्व ५ गु निसें ४ गु शताब्दी ति |- | भाषा || संस्कृत (लौकिक व वैदिक) |- | अध्याय ल्याः || ८ अध्याय |- | पाद ल्याः || ३२ पाद (प्रत्येक अध्यायय् ४ पाद) |- | सूत्र ल्याः || ३,९९६ सूत्रत |- | मू सहायक ग्रन्थत || शिवसूत्र, धातुपाठ, गणपाठ, लिङ्गानुशासन |- | त्रिमुनि परम्परा || पाणिनि (सूत्रकार), कात्यायन (वार्तिककार), पतञ्जलि (भाष्यकार) |- | मू प्रसिद्ध टीका || काशिकावृत्ति, महाभाष्य, सिद्धान्तकौमुदी |- | आधुनिक महत्त्व || कम्प्युटेशनल लिङ्ग्विस्टिक्स, भाषाविज्ञान, गणितीय एल्गोरिदम |} == ग्रन्थया संरचना व ब्वथला == [[Image:Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg|thumb|600px|दक्षिण ग्रन्थ लिपिया पाण्डुलिपि]] अष्टाध्यायीया संरचना अत्यन्त व्यवस्थित, क्रमिक व तार्किक आधारय् दु। थ्व ग्रन्थय् च्यागू अध्याय दु व प्रत्येक अध्याययात प्यंगू-प्यंगू पादय् बायातःगु दु। थ्व कथं मुक्कं ग्रन्थय् ३२ पाद दु। ग्रन्थय् संकलित सूत्रतयेगु ल्याः पाणिनीय परम्परा अनुसार लगभग ३,९९६ दु। पाणिनीय व्याकरणया थ्व मू ग्रन्थ स्वया अतिरिक्त मेगु प्यंगू सहायक ग्रन्थत दु, गुकियात 'पञ्चाङ्ग व्याकरण' धाइ। थ्व प्यंगू सहायक ग्रन्थत शिवसूत्र (अक्षरसमाम्नाय), धातुपाठ, गणपाठ, व लिङ्गानुशासन खः। शिवसूत्रय् संस्कृत भाषाया सकल वर्णतय्त १४ गू सूत्रय् संगठित यानातःगु दु, गुकिया आधारय् 'प्रत्याहार' (संक्षिप्त वर्ण समूह) दयेकेगु या। धातुपाठय् संस्कृत भाषाया मुक्कं धातु (verbs) तयेगु धलः दु, गुकिं क्रिया रूप दयेकेत ग्वहाली याइ। गणपाठय् समान व्याकरणिक नियम लागू जुइगु खँग्वःतयेगु पुचः मुंकातःगु दु। लिङ्गानुशासनय् शब्दतयेगु लिङ्ग (gender) निर्धारण यायेगु नियमत दु। अष्टाध्यायीया सूत्रतय्त ६ गू मुख्य प्रकारय् विभाजित यानातःगु दु: संज्ञा, परिभाषा, विधि, नियम, अतिदेश, व अधिकार। संज्ञा सूत्रं व्याकरणिक पारिभाषिक शब्दतयेगु अर्थ स्पष्ट याइ। परिभाषा सूत्रं सूत्रतयेगु प्रयोग यायेगु नियम व प्राथमिकता निर्धारण याइ। विधि सूत्रं मुख्य रूपं शब्द सिद्धिया प्रक्रिया वा नियम दयेकी। नियम सूत्रं अनिश्चितता दुगु थासय् छगू स्पष्ट नियम लागू याइ। अतिदेश सूत्रं छगू धर्मयात मेगु धर्मय् आरोपित याइ। अधिकार सूत्रं लिपाया सूत्रतय्सं गुगु सीमा तक ज्या याइ धइगु खँ निश्चित याइ। {| class="wikitable" |+ अष्टाध्यायीया च्यागू अध्यायया संक्षिप्त विवरण |- ! अध्याय !! मुख्य विषयवस्तु !! पाद ल्याः !! मू विशेषता व अधिकार |- | प्रथम अध्याय || संज्ञा, परिभाषा, कारक नियम || ४ पाद || व्याकरणया पारिभाषिक शब्द, विप्रतिषेध नियम, कारक |- | द्वितीय अध्याय || समास, कारक विभक्ति, लुक्-लोप || ४ पाद || सामर्थ्य सिद्धान्त, विभक्ति विधान, समास भेद |- | तृतीय अध्याय || कृदन्त प्रत्यय (कृत्-प्रत्यय) || ४ पाद || धातु निसें शब्द दयेकेगु, सन्, णिच्, लकार अर्थ |- | चतुर्थ अध्याय || स्त्रीप्रत्यय, तद्धित प्रत्यय (भाग १) || ४ पाद || स्त्रीलिङ्ग रूप, अपत्यार्थक तद्धित प्रत्यय |- | पञ्चम अध्याय || तद्धित प्रत्यय (भाग २) || ४ पाद || मतुप्, स्वार्थिक प्रत्यय, विविध तद्धित नियम |- | षष्ठ अध्याय || स्वर, द्वित्व, सम्प्रसारण, अङ्ग कार्य || ४ पाद || उदात्त-अनुदात्त स्वर, पूर्व रूप, गुण-वृद्धि |- | सप्तम अध्याय || अङ्ग-कार्य, इट्-आगम, वृद्धि || ४ पाद || अङ्गस्य अधिकार, इट्/नुम् आगम, वर्ण परिवर्तन |- | अष्टम अध्याय || सन्धि, नत्व, षत्व, त्रिपादी || ४ पाद || पूर्वत्रासिद्धम् नियम, असिद्धत्व, वाक्य सन्धि |} == पाणिनि व वय्‌कःया समय == अष्टाध्यायीया रचयिता महर्षि पाणिनि जुयादी। प्राचीन परम्परा व आधुनिक इतिहासकारतयेगु अनुसार पाणिनिया जन्म शलातुर नामं प्रख्यात थासय् जूगु खः, गुगु वर्तमान पाकिस्तानया अटक जिल्ला निसें गान्धार क्षेत्र दुने ला। थ्व कारणं पाणिनियात 'रालातुरीय' नं धायेगु या। पाणिनिया माःया नामं दाक्षी व अबुया नामं पणिन खः धइगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय्सं याइ। वय्‌कःया समययात कयाः इतिहासकारतयेगु दथुइ छुं मतभेद दुसां सामान्यतया ईसा पूर्व ५ गु शताब्दी निसें ईसा पूर्व ४ गु शताब्दीया दथुइ वय्‌कःया कालखण्ड जूगु मान्यता दु। पाणिनि [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] नाप स्वापू दुम्ह महान विद्वान जुयादीगु खः। वय्‌कः स्वया न्ह्यः नं संस्कृत भाषाय् व्याकरणया तःधँगु परम्परा अस्तित्वय् दुगु खः। पाणिनिं थगु अष्टाध्यायीय् १० म्ह प्राचीन व्याकरणविद्‌तयेत नामं उल्लेख यानादीगु दु, गुकिं शाकटायन, शाकल्य, आपिशलि, स्फोटायन, व गार्ग्य आदि मू खः। थ्व खँयात स्वयेबलय् पाणिनि स्वया न्ह्यः हे व्याकरण शास्त्रया विकास जुइधुंकूगु खनेदु, तर पाणिनिं उगु सकल परम्परायात परिमार्जित यानाः छगू पूर्ण व वैज्ञानिक रूप प्रदान यानादिल। पाणिनिया थ्व योगदानं यानाः वय्‌कः स्वया न्ह्यःया यक्व व्याकरण ग्रन्थत कालान्तरय् लोप जुया वन। पाणिनिया भाषा विश्लेषण शैली अत्यन्त सूक्ष्म, व्यवस्थित व पूर्ण रूपं निष्पक्ष दु। वय्‌कलं केवल भाषाया स्वरूपयात अध्ययन यानाः उकिया नियमतय्त संकलित यानादिल। == पाणिनीय सूत्रया कार्यप्रणाली व विशेषता == पाणिनीय व्याकरणया दकलय् तःधँगु विशेषता थुकिया सघनता (conciseness) व गणितात्मक संरचना खः। पाणिनिं सूत्रत दयेकेत अत्यन्त संक्षिप्त भाषा व साङ्केतिक चिंतयेत छ्यलादिल। थ्व ग्रन्थय् 'लाघव' (लाघवता वा म्हो शब्द प्रयोग यायेगु) या सिद्धान्तयात दकलय् च्वय् तयातःगु दु। व्याकरणय् छगू मात्रया नं लाघव जुल धाःसा व्याकरणविद्‌तय्सं पुत्र जन्म जूगु थें लसकुस याइ धइगु प्रसिद्ध भनाइ दु। पाणिनिं प्रत्याहार सूत्र (शिवसूत्र) या माध्यमं विस्तृत वर्ण समूहयात छगू वा निसः अक्षरय् संक्षिप्त यात। दसुया निंतिं 'अण्' धइबलय् अ, इ, उ वर्णतयेगु बोध जुइ, अले 'अच्' धइबलय् सकल स्वर वर्णतयेगु बोध जुइ। पाणिनिया थ्व सूत्र प्रणालीय् नियमतयेगु छगू स्पष्ट प्यंगू स्तरया पद्यानुक्रम (hierarchy) दु। थुकिलि सामान्य नियम (उत्सर्ग) व अपवाद नियम (अपवाद) या दथुइ वैज्ञानिक सम्बन्ध स्थापित यानातःगु दु। गुबलें सामान्य नियम व अपवाद नियमया दथुइ द्वन्द्व उपन्न जुइ, उब्ले अपवाद नियमं सामान्य नियमयात विस्थापित याइ। थुकियात 'निरवकाश' सिद्धान्त धाइ। पाणिनीय अष्टाध्यायीया मेगु मू विशेषता 'असिद्धत्व' व 'अनुवृत्ति' खः। अनुवृत्ति धइगु पूर्व सूत्रया शब्दत लिपाया सूत्रय् स्वतः आकृष्ट जुइगु प्रक्रिया खः, गुकिं यानाः सूत्रत लिहा वयेमाःगु आवश्यकता मदु। थ्व कार्यप्रणाली आधुनिक कम्प्युटर वैज्ञानिकतयेगु 'कम्पाइलर' (compiler) व 'एल्गोरिदम' (algorithm) या कार्यप्रणाली नाप ज्वः। थ्व वैज्ञानिकताया कारणं पाणिनिया व्याकरणयात हलिंया दकलय् न्हापांगु 'प्रोग्रामिङ ल्याङ्ग्वेज' (programming language) नं धायेगु या। ==पिनेया स्वापूतः== *[https://web.archive.org/web/20060211133359/http://sanskrit.gde.to/doc_z_misc_major_works/ {{unicode|Pāṇini}}'s ''Ashtadhyayi''] in [[आइट्रान्स| ITRANSliteration]] and [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] [[लिपि]] *[http://www.taralabalu.org/panini/ Software] based on {{unicode|Pāṇini}}'s Sanskrit Grammar *[http://arxiv.org/abs/physics/0411080 Mendeleev and the Periodic Table of Elements] in the [[:en:ArXiv.org e-print archive]] [[Category:संस्कृत]] == दसु == * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80 विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी]</ref> * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम्]</ref> == लिधंसा == <references/> [[पुचः:संस्कृत]] h6eb8qnt6oir5l7st85fhlfuh617q83 1122745 1122744 2026-08-16T02:06:46Z Eukesh 11 /* ग्रन्थया संरचना व ब्वथला */ 1122745 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अष्टाध्यायी}} '''अष्टाध्यायी''' महर्षि [[पणिनि|पाणिनिं]] च्वयादीगु पुलां संस्कृत [[भाय्‌लचं]]या छगू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण व युगान्तकारी ग्रन्थ खः। थ्व ग्रन्थयात संसारया दकलय् न्हापांगु संरचनात्मक व औपचारिक भाषाविज्ञानया ग्रन्थत मध्ये छगू ख। अष्टाध्यायी संस्कृत भाषाया पद, वाक्य, धातु, व प्रत्ययया निर्माण नियमतय्त वैज्ञानिक व गणितात्मक ढंगं व्याख्या याइगु ग्रन्थ खः। {| class="wikitable" |+ अष्टाध्यायी ग्रन्थया संरचना व विशेषतात |- ! विषय !! लिखँ |- | ग्रन्थया नामं || अष्टाध्यायी |- | च्वमि || महर्षि पाणिनि |- | रचना काल || ईसा पूर्व ५ गु निसें ४ गु शताब्दी ति |- | भाषा || संस्कृत (लौकिक व वैदिक) |- | अध्याय ल्याः || ८ अध्याय |- | पाद ल्याः || ३२ पाद (प्रत्येक अध्यायय् ४ पाद) |- | सूत्र ल्याः || ३,९९६ सूत्रत |- | मू सहायक ग्रन्थत || शिवसूत्र, धातुपाठ, गणपाठ, लिङ्गानुशासन |- | त्रिमुनि परम्परा || पाणिनि (सूत्रकार), कात्यायन (वार्तिककार), पतञ्जलि (भाष्यकार) |- | मू प्रसिद्ध टीका || काशिकावृत्ति, महाभाष्य, सिद्धान्तकौमुदी |- | आधुनिक महत्त्व || कम्प्युटेशनल लिङ्ग्विस्टिक्स, भाषाविज्ञान, गणितीय एल्गोरिदम |} == ग्रन्थया संरचना व ब्वथला == [[Image:Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg|thumb|600px|दक्षिण ग्रन्थ लिपिया पाण्डुलिपि]] अष्टाध्यायीया संरचना अत्यन्त व्यवस्थित, क्रमिक व तार्किक आधारय् दु। थ्व ग्रन्थय् च्यागू अध्याय दु व प्रत्येक अध्याययात प्यंगू-प्यंगू पादय् बायातःगु दु। थ्व कथं मुक्कं ग्रन्थय् ३२ पाद दु। ग्रन्थय् संकलित सूत्रतयेगु ल्याः पाणिनीय परम्परा अनुसार लगभग ३,९९६ दु। पाणिनीय व्याकरणया थ्व मू ग्रन्थ स्वया अतिरिक्त मेगु प्यंगू सहायक ग्रन्थत दु, गुकियात 'पञ्चाङ्ग व्याकरण' धाइ। थ्व प्यंगू सहायक ग्रन्थत शिवसूत्र (अक्षरसमाम्नाय), धातुपाठ, गणपाठ, व लिङ्गानुशासन खः। शिवसूत्रय् संस्कृत भाषाया सकल वर्णतय्त १४ गू सूत्रय् संगठित यानातःगु दु, गुकिया आधारय् 'प्रत्याहार' (संक्षिप्त वर्ण समूह) दयेकेगु या। धातुपाठय् संस्कृत भाषाया मुक्कं धातु (verbs) तयेगु धलः दु, गुकिं क्रिया रूप दयेकेत ग्वहाली याइ। गणपाठय् समान व्याकरणिक नियम लागू जुइगु खँग्वःतयेगु पुचः मुंकातःगु दु। लिङ्गानुशासनय् शब्दतयेगु लिङ्ग (gender) निर्धारण यायेगु नियमत दु। अष्टाध्यायीया सूत्रतय्त ६ गू मुख्य प्रकारय् विभाजित यानातःगु दु: संज्ञा, परिभाषा, विधि, नियम, अतिदेश, व अधिकार। संज्ञा सूत्रं व्याकरणिक पारिभाषिक शब्दतयेगु अर्थ स्पष्ट याइ। परिभाषा सूत्रं सूत्रतयेगु प्रयोग यायेगु नियम व प्राथमिकता निर्धारण याइ। विधि सूत्रं मुख्य रूपं शब्द सिद्धिया प्रक्रिया वा नियम दयेकी। नियम सूत्रं अनिश्चितता दुगु थासय् छगू स्पष्ट नियम लागू याइ। अतिदेश सूत्रं छगू धर्मयात मेगु धर्मय् आरोपित याइ। अधिकार सूत्रं लिपाया सूत्रतय्सं गुगु सीमा तक ज्या याइ धइगु खँ निश्चित याइ। {| class="wikitable" |+ अष्टाध्यायीया च्यागू अध्यायया संक्षिप्त विवरण |- ! अध्याय !! मुख्य विषयवस्तु !! पाद ल्याः !! मू विशेषता व अधिकार |- | प्रथम अध्याय || संज्ञा, परिभाषा, कारक नियम || ४ पाद || व्याकरणया पारिभाषिक शब्द, विप्रतिषेध नियम, कारक |- | द्वितीय अध्याय || समास, कारक विभक्ति, लुक्-लोप || ४ पाद || सामर्थ्य सिद्धान्त, विभक्ति विधान, समास भेद |- | तृतीय अध्याय || कृदन्त प्रत्यय (कृत्-प्रत्यय) || ४ पाद || धातु निसें शब्द दयेकेगु, सन्, णिच्, लकार अर्थ |- | चतुर्थ अध्याय || स्त्रीप्रत्यय, तद्धित प्रत्यय (भाग १) || ४ पाद || स्त्रीलिङ्ग रूप, अपत्यार्थक तद्धित प्रत्यय |- | पञ्चम अध्याय || तद्धित प्रत्यय (भाग २) || ४ पाद || मतुप्, स्वार्थिक प्रत्यय, विविध तद्धित नियम |- | षष्ठ अध्याय || स्वर, द्वित्व, सम्प्रसारण, अङ्ग कार्य || ४ पाद || उदात्त-अनुदात्त स्वर, पूर्व रूप, गुण-वृद्धि |- | सप्तम अध्याय || अङ्ग-कार्य, इट्-आगम, वृद्धि || ४ पाद || अङ्गस्य अधिकार, इट्/नुम् आगम, वर्ण परिवर्तन |- | अष्टम अध्याय || सन्धि, नत्व, षत्व, त्रिपादी || ४ पाद || पूर्वत्रासिद्धम् नियम, असिद्धत्व, वाक्य सन्धि |} === प्रथम अध्याय: संज्ञा व परिभाषा === अष्टाध्यायीया न्हापांगु अध्याय (प्रथम अध्याय) सकल पाणिनीय व्याकरणया आधारस्तम्भ खः। थ्व अध्यायय् पाणिनीय व्याकरणय् छ्यलीगु मू पारिभाषिक खँग्वःतयेगु परिभाषा (संज्ञा) व सूत्रतयेगु छ्यलीगु नियम (परिभाषा) तय यानातःगु दु। प्रथम अध्यायय् मुक्कं प्यंगू पाद दु व थुकिइ व्याकरणिक प्रक्रियातयेगु प्राथमिक जग तयातःगु दु। प्रथम अध्यायया प्रथम पादय् मुख्य रूपं 'वृद्धि', 'गुण', 'संयोग', व 'अनुनासिक' थेंज्याःगु पारिभाषिक संज्ञा सूत्रत समाविष्ट दु। थुकिइ सूत्रतयेसं गुगु वर्ण वा पदयात गुगु संज्ञा बीगु धइगु खँ स्पष्ट याइ। द्वितीय पादय् आत्मनेपद व परस्मैपद क्रियातयेगु प्रयोग नियम व धातु सम्बन्धी संज्ञा सूत्रतय्गु चर्चा यानातःगु दु। तृतीय पादय् धातुनाप स्वापू दुगु 'अङ्गाधिकार' व 'लकार' (tenses and moods) या मू सिद्धान्ततयेगु व्याख्या दु। चतुर्थ पादय् 'कारक'या अत्यन्त महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त सुरु जुइ। थन कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, व अधिकरण कारकतयेगु स्पष्ट संज्ञा निर्धारण यानातःगु दु। प्रथम अध्यायया मू विशेषता थ्व खः कि थुकिलि 'अष्टाध्यायी' या सकल लिपाया अध्यायय् छ्यलीगु 'भाषा नियमावली' तयार यानातःगु दु। थ्व अध्यायया ज्ञान मदेक लिपाया अध्यायया सूत्रतय्त थुइकेगु व छ्य्लेगु ज्या मुक्कं असम्भव जुइ। थ्व अध्यायय् पाणिनिं प्रत्याहार सूत्र (शिवसूत्र) या माध्यमं वर्ण समूहयात संक्षिप्त यायेगु कला क्यनादीगु दु। थन संकलित परिभाषा सूत्रतय्सं निगू नियम दथुइ द्वन्द्व उपन्न जुइबलय् गुगु नियम लागू जुइ धइगु निर्णय यायेत ग्वहाली याइ। थुकियात 'विप्रतिषेधे परं कार्यम्' नियम धाइ, गुकिया उल्लेख थ्व हे अध्यायय् दु। थ्व प्रकारं न्हापांगु अध्यायं व्याकरण शास्त्रयात छगू स्पष्ट दार्शनिक व तार्किक आधार प्रदान याइ। == पाणिनि व वय्‌कःया समय == अष्टाध्यायीया रचयिता महर्षि पाणिनि जुयादी। प्राचीन परम्परा व आधुनिक इतिहासकारतयेगु अनुसार पाणिनिया जन्म शलातुर नामं प्रख्यात थासय् जूगु खः, गुगु वर्तमान पाकिस्तानया अटक जिल्ला निसें गान्धार क्षेत्र दुने ला। थ्व कारणं पाणिनियात 'रालातुरीय' नं धायेगु या। पाणिनिया माःया नामं दाक्षी व अबुया नामं पणिन खः धइगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय्सं याइ। वय्‌कःया समययात कयाः इतिहासकारतयेगु दथुइ छुं मतभेद दुसां सामान्यतया ईसा पूर्व ५ गु शताब्दी निसें ईसा पूर्व ४ गु शताब्दीया दथुइ वय्‌कःया कालखण्ड जूगु मान्यता दु। पाणिनि [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] नाप स्वापू दुम्ह महान विद्वान जुयादीगु खः। वय्‌कः स्वया न्ह्यः नं संस्कृत भाषाय् व्याकरणया तःधँगु परम्परा अस्तित्वय् दुगु खः। पाणिनिं थगु अष्टाध्यायीय् १० म्ह प्राचीन व्याकरणविद्‌तयेत नामं उल्लेख यानादीगु दु, गुकिं शाकटायन, शाकल्य, आपिशलि, स्फोटायन, व गार्ग्य आदि मू खः। थ्व खँयात स्वयेबलय् पाणिनि स्वया न्ह्यः हे व्याकरण शास्त्रया विकास जुइधुंकूगु खनेदु, तर पाणिनिं उगु सकल परम्परायात परिमार्जित यानाः छगू पूर्ण व वैज्ञानिक रूप प्रदान यानादिल। पाणिनिया थ्व योगदानं यानाः वय्‌कः स्वया न्ह्यःया यक्व व्याकरण ग्रन्थत कालान्तरय् लोप जुया वन। पाणिनिया भाषा विश्लेषण शैली अत्यन्त सूक्ष्म, व्यवस्थित व पूर्ण रूपं निष्पक्ष दु। वय्‌कलं केवल भाषाया स्वरूपयात अध्ययन यानाः उकिया नियमतय्त संकलित यानादिल। == पाणिनीय सूत्रया कार्यप्रणाली व विशेषता == पाणिनीय व्याकरणया दकलय् तःधँगु विशेषता थुकिया सघनता (conciseness) व गणितात्मक संरचना खः। पाणिनिं सूत्रत दयेकेत अत्यन्त संक्षिप्त भाषा व साङ्केतिक चिंतयेत छ्यलादिल। थ्व ग्रन्थय् 'लाघव' (लाघवता वा म्हो शब्द प्रयोग यायेगु) या सिद्धान्तयात दकलय् च्वय् तयातःगु दु। व्याकरणय् छगू मात्रया नं लाघव जुल धाःसा व्याकरणविद्‌तय्सं पुत्र जन्म जूगु थें लसकुस याइ धइगु प्रसिद्ध भनाइ दु। पाणिनिं प्रत्याहार सूत्र (शिवसूत्र) या माध्यमं विस्तृत वर्ण समूहयात छगू वा निसः अक्षरय् संक्षिप्त यात। दसुया निंतिं 'अण्' धइबलय् अ, इ, उ वर्णतयेगु बोध जुइ, अले 'अच्' धइबलय् सकल स्वर वर्णतयेगु बोध जुइ। पाणिनिया थ्व सूत्र प्रणालीय् नियमतयेगु छगू स्पष्ट प्यंगू स्तरया पद्यानुक्रम (hierarchy) दु। थुकिलि सामान्य नियम (उत्सर्ग) व अपवाद नियम (अपवाद) या दथुइ वैज्ञानिक सम्बन्ध स्थापित यानातःगु दु। गुबलें सामान्य नियम व अपवाद नियमया दथुइ द्वन्द्व उपन्न जुइ, उब्ले अपवाद नियमं सामान्य नियमयात विस्थापित याइ। थुकियात 'निरवकाश' सिद्धान्त धाइ। पाणिनीय अष्टाध्यायीया मेगु मू विशेषता 'असिद्धत्व' व 'अनुवृत्ति' खः। अनुवृत्ति धइगु पूर्व सूत्रया शब्दत लिपाया सूत्रय् स्वतः आकृष्ट जुइगु प्रक्रिया खः, गुकिं यानाः सूत्रत लिहा वयेमाःगु आवश्यकता मदु। थ्व कार्यप्रणाली आधुनिक कम्प्युटर वैज्ञानिकतयेगु 'कम्पाइलर' (compiler) व 'एल्गोरिदम' (algorithm) या कार्यप्रणाली नाप ज्वः। थ्व वैज्ञानिकताया कारणं पाणिनिया व्याकरणयात हलिंया दकलय् न्हापांगु 'प्रोग्रामिङ ल्याङ्ग्वेज' (programming language) नं धायेगु या। ==पिनेया स्वापूतः== *[https://web.archive.org/web/20060211133359/http://sanskrit.gde.to/doc_z_misc_major_works/ {{unicode|Pāṇini}}'s ''Ashtadhyayi''] in [[आइट्रान्स| ITRANSliteration]] and [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] [[लिपि]] *[http://www.taralabalu.org/panini/ Software] based on {{unicode|Pāṇini}}'s Sanskrit Grammar *[http://arxiv.org/abs/physics/0411080 Mendeleev and the Periodic Table of Elements] in the [[:en:ArXiv.org e-print archive]] [[Category:संस्कृत]] == दसु == * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80 विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी]</ref> * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम्]</ref> == लिधंसा == <references/> [[पुचः:संस्कृत]] ly75odq1urqs10k3wc0xg7q6o4qjo5c 1122746 1122745 2026-08-16T02:09:25Z Eukesh 11 /* प्रथम अध्याय: संज्ञा व परिभाषा */ 1122746 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अष्टाध्यायी}} '''अष्टाध्यायी''' महर्षि [[पणिनि|पाणिनिं]] च्वयादीगु पुलां संस्कृत [[भाय्‌लचं]]या छगू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण व युगान्तकारी ग्रन्थ खः। थ्व ग्रन्थयात संसारया दकलय् न्हापांगु संरचनात्मक व औपचारिक भाषाविज्ञानया ग्रन्थत मध्ये छगू ख। अष्टाध्यायी संस्कृत भाषाया पद, वाक्य, धातु, व प्रत्ययया निर्माण नियमतय्त वैज्ञानिक व गणितात्मक ढंगं व्याख्या याइगु ग्रन्थ खः। {| class="wikitable" |+ अष्टाध्यायी ग्रन्थया संरचना व विशेषतात |- ! विषय !! लिखँ |- | ग्रन्थया नामं || अष्टाध्यायी |- | च्वमि || महर्षि पाणिनि |- | रचना काल || ईसा पूर्व ५ गु निसें ४ गु शताब्दी ति |- | भाषा || संस्कृत (लौकिक व वैदिक) |- | अध्याय ल्याः || ८ अध्याय |- | पाद ल्याः || ३२ पाद (प्रत्येक अध्यायय् ४ पाद) |- | सूत्र ल्याः || ३,९९६ सूत्रत |- | मू सहायक ग्रन्थत || शिवसूत्र, धातुपाठ, गणपाठ, लिङ्गानुशासन |- | त्रिमुनि परम्परा || पाणिनि (सूत्रकार), कात्यायन (वार्तिककार), पतञ्जलि (भाष्यकार) |- | मू प्रसिद्ध टीका || काशिकावृत्ति, महाभाष्य, सिद्धान्तकौमुदी |- | आधुनिक महत्त्व || कम्प्युटेशनल लिङ्ग्विस्टिक्स, भाषाविज्ञान, गणितीय एल्गोरिदम |} == ग्रन्थया संरचना व ब्वथला == [[Image:Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg|thumb|600px|दक्षिण ग्रन्थ लिपिया पाण्डुलिपि]] अष्टाध्यायीया संरचना अत्यन्त व्यवस्थित, क्रमिक व तार्किक आधारय् दु। थ्व ग्रन्थय् च्यागू अध्याय दु व प्रत्येक अध्याययात प्यंगू-प्यंगू पादय् बायातःगु दु। थ्व कथं मुक्कं ग्रन्थय् ३२ पाद दु। ग्रन्थय् संकलित सूत्रतयेगु ल्याः पाणिनीय परम्परा अनुसार लगभग ३,९९६ दु। पाणिनीय व्याकरणया थ्व मू ग्रन्थ स्वया अतिरिक्त मेगु प्यंगू सहायक ग्रन्थत दु, गुकियात 'पञ्चाङ्ग व्याकरण' धाइ। थ्व प्यंगू सहायक ग्रन्थत शिवसूत्र (अक्षरसमाम्नाय), धातुपाठ, गणपाठ, व लिङ्गानुशासन खः। शिवसूत्रय् संस्कृत भाषाया सकल वर्णतय्त १४ गू सूत्रय् संगठित यानातःगु दु, गुकिया आधारय् 'प्रत्याहार' (संक्षिप्त वर्ण समूह) दयेकेगु या। धातुपाठय् संस्कृत भाषाया मुक्कं धातु (verbs) तयेगु धलः दु, गुकिं क्रिया रूप दयेकेत ग्वहाली याइ। गणपाठय् समान व्याकरणिक नियम लागू जुइगु खँग्वःतयेगु पुचः मुंकातःगु दु। लिङ्गानुशासनय् शब्दतयेगु लिङ्ग (gender) निर्धारण यायेगु नियमत दु। अष्टाध्यायीया सूत्रतय्त ६ गू मुख्य प्रकारय् विभाजित यानातःगु दु: संज्ञा, परिभाषा, विधि, नियम, अतिदेश, व अधिकार। संज्ञा सूत्रं व्याकरणिक पारिभाषिक शब्दतयेगु अर्थ स्पष्ट याइ। परिभाषा सूत्रं सूत्रतयेगु प्रयोग यायेगु नियम व प्राथमिकता निर्धारण याइ। विधि सूत्रं मुख्य रूपं शब्द सिद्धिया प्रक्रिया वा नियम दयेकी। नियम सूत्रं अनिश्चितता दुगु थासय् छगू स्पष्ट नियम लागू याइ। अतिदेश सूत्रं छगू धर्मयात मेगु धर्मय् आरोपित याइ। अधिकार सूत्रं लिपाया सूत्रतय्सं गुगु सीमा तक ज्या याइ धइगु खँ निश्चित याइ। {| class="wikitable" |+ अष्टाध्यायीया च्यागू अध्यायया संक्षिप्त विवरण |- ! अध्याय !! मुख्य विषयवस्तु !! पाद ल्याः !! मू विशेषता व अधिकार |- | प्रथम अध्याय || संज्ञा, परिभाषा, कारक नियम || ४ पाद || व्याकरणया पारिभाषिक शब्द, विप्रतिषेध नियम, कारक |- | द्वितीय अध्याय || समास, कारक विभक्ति, लुक्-लोप || ४ पाद || सामर्थ्य सिद्धान्त, विभक्ति विधान, समास भेद |- | तृतीय अध्याय || कृदन्त प्रत्यय (कृत्-प्रत्यय) || ४ पाद || धातु निसें शब्द दयेकेगु, सन्, णिच्, लकार अर्थ |- | चतुर्थ अध्याय || स्त्रीप्रत्यय, तद्धित प्रत्यय (भाग १) || ४ पाद || स्त्रीलिङ्ग रूप, अपत्यार्थक तद्धित प्रत्यय |- | पञ्चम अध्याय || तद्धित प्रत्यय (भाग २) || ४ पाद || मतुप्, स्वार्थिक प्रत्यय, विविध तद्धित नियम |- | षष्ठ अध्याय || स्वर, द्वित्व, सम्प्रसारण, अङ्ग कार्य || ४ पाद || उदात्त-अनुदात्त स्वर, पूर्व रूप, गुण-वृद्धि |- | सप्तम अध्याय || अङ्ग-कार्य, इट्-आगम, वृद्धि || ४ पाद || अङ्गस्य अधिकार, इट्/नुम् आगम, वर्ण परिवर्तन |- | अष्टम अध्याय || सन्धि, नत्व, षत्व, त्रिपादी || ४ पाद || पूर्वत्रासिद्धम् नियम, असिद्धत्व, वाक्य सन्धि |} === प्रथम अध्याय: संज्ञा व परिभाषा === अष्टाध्यायीया न्हापांगु अध्याय (प्रथम अध्याय) सकल पाणिनीय व्याकरणया आधारस्तम्भ खः। थ्व अध्यायय् पाणिनीय व्याकरणय् छ्यलीगु मू पारिभाषिक खँग्वःतयेगु परिभाषा (संज्ञा) व सूत्रतयेगु छ्यलीगु नियम (परिभाषा) तय यानातःगु दु। प्रथम अध्यायय् मुक्कं प्यंगू पाद दु व थुकिइ व्याकरणिक प्रक्रियातयेगु प्राथमिक जग तयातःगु दु। प्रथम अध्यायया प्रथम पादय् मुख्य रूपं 'वृद्धि', 'गुण', 'संयोग', व 'अनुनासिक' थेंज्याःगु पारिभाषिक संज्ञा सूत्रत समाविष्ट दु। थुकिइ सूत्रतयेसं गुगु वर्ण वा पदयात गुगु संज्ञा बीगु धइगु खँ स्पष्ट याइ। द्वितीय पादय् आत्मनेपद व परस्मैपद क्रियातयेगु प्रयोग नियम व धातु सम्बन्धी संज्ञा सूत्रतय्गु चर्चा यानातःगु दु। तृतीय पादय् धातुनाप स्वापू दुगु 'अङ्गाधिकार' व 'लकार' (tenses and moods) या मू सिद्धान्ततयेगु व्याख्या दु। चतुर्थ पादय् 'कारक'या अत्यन्त महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त सुरु जुइ। थन कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, व अधिकरण कारकतयेगु स्पष्ट संज्ञा निर्धारण यानातःगु दु। प्रथम अध्यायया मू विशेषता थ्व खः कि थुकिलि 'अष्टाध्यायी' या सकल लिपाया अध्यायय् छ्यलीगु 'भाषा नियमावली' तयार यानातःगु दु। थ्व अध्यायया ज्ञान मदेक लिपाया अध्यायया सूत्रतय्त थुइकेगु व छ्य्लेगु ज्या मुक्कं असम्भव जुइ। थ्व अध्यायय् पाणिनिं प्रत्याहार सूत्र (शिवसूत्र) या माध्यमं वर्ण समूहयात संक्षिप्त यायेगु कला क्यनादीगु दु। थन संकलित परिभाषा सूत्रतय्सं निगू नियम दथुइ द्वन्द्व उपन्न जुइबलय् गुगु नियम लागू जुइ धइगु निर्णय यायेत ग्वहाली याइ। थुकियात 'विप्रतिषेधे परं कार्यम्' नियम धाइ, गुकिया उल्लेख थ्व हे अध्यायय् दु। थ्व प्रकारं न्हापांगु अध्यायं व्याकरण शास्त्रयात छगू स्पष्ट दार्शनिक व तार्किक आधार प्रदान याइ। === द्वितीय अध्याय: समास व कारक विभक्ति === द्वितीय अध्याय अष्टाध्यायीया दकलय् व्यवहारिक व महत्त्वपूर्ण भागत मध्ये छगू खः। थ्व अध्यायय् मू रूपं समास (compound words), कारक विभक्ति (case endings), व लुक्-लुप् (elision) सम्बन्धी नियमत समाविष्ट जुयाच्वंगु दु। थ्व अध्यायय् नं प्यंगू पाद दु। प्रथम पादय् समासया मू अवधारणा व 'सामर्थ्य' (semantic compatibility) या सिद्धान्त व्याख्या यानातःगु दु। पाणिनि अनुसार निगू वा निगू स्वया अप्व पद स्वानाः छगू न्हुगु पद दयेकेत पदतयेगु दथुइ अर्थगत सामर्थ्य जुयेमा। थ्व पादय् अव्ययीभाव समास व तत्पुरुष समासया प्राथमिक नियमत बियातःगु दु। द्वितीय पादय् तत्पुरुष समासया ल्यंगु भाग, द्विगु समास, कर्मधारय समास, बहुव्रीहि समास, व द्वन्द्व समासया विस्तृत सूत्रत बियातःगु दु। थन गुगु समासय् गुगु पद मू जुइ (पूर्वपद वा उत्तरपद) धइगु खँ स्पष्ट यानातःगु दु। तृतीय पादय् 'कारक विभक्ति' सम्बन्धी सूत्रत मुंकातःगु दु। प्रथमा विभक्ति निसें सप्तमी विभक्ति तक गुगु कारकय् गुगु विभक्ति लागू जुइ धइगु वैज्ञानिक नियम थन च्वयातःगु दु। दसुया निंतिं, अपादान कारकय् पञ्चमी विभक्ति व सम्प्रदान कारकय् चतुर्थी विभक्ति प्रयोग जुइगु नियम थ्व हे पादय् दु। चतुर्थ पादय् समासय् जुइगु स्वर परिवर्तन, सुप् प्रत्ययया लोप (elision), व समासान्त प्रत्ययतयेगु चर्चा दु। थ्व अध्यायं संस्कृत भासाय् जटिल व सामासिक पदतयेगु रचना यायेत सुदृढ मार्गदर्शन प्रदान याइ। == पाणिनि व वय्‌कःया समय == अष्टाध्यायीया रचयिता महर्षि पाणिनि जुयादी। प्राचीन परम्परा व आधुनिक इतिहासकारतयेगु अनुसार पाणिनिया जन्म शलातुर नामं प्रख्यात थासय् जूगु खः, गुगु वर्तमान पाकिस्तानया अटक जिल्ला निसें गान्धार क्षेत्र दुने ला। थ्व कारणं पाणिनियात 'रालातुरीय' नं धायेगु या। पाणिनिया माःया नामं दाक्षी व अबुया नामं पणिन खः धइगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय्सं याइ। वय्‌कःया समययात कयाः इतिहासकारतयेगु दथुइ छुं मतभेद दुसां सामान्यतया ईसा पूर्व ५ गु शताब्दी निसें ईसा पूर्व ४ गु शताब्दीया दथुइ वय्‌कःया कालखण्ड जूगु मान्यता दु। पाणिनि [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] नाप स्वापू दुम्ह महान विद्वान जुयादीगु खः। वय्‌कः स्वया न्ह्यः नं संस्कृत भाषाय् व्याकरणया तःधँगु परम्परा अस्तित्वय् दुगु खः। पाणिनिं थगु अष्टाध्यायीय् १० म्ह प्राचीन व्याकरणविद्‌तयेत नामं उल्लेख यानादीगु दु, गुकिं शाकटायन, शाकल्य, आपिशलि, स्फोटायन, व गार्ग्य आदि मू खः। थ्व खँयात स्वयेबलय् पाणिनि स्वया न्ह्यः हे व्याकरण शास्त्रया विकास जुइधुंकूगु खनेदु, तर पाणिनिं उगु सकल परम्परायात परिमार्जित यानाः छगू पूर्ण व वैज्ञानिक रूप प्रदान यानादिल। पाणिनिया थ्व योगदानं यानाः वय्‌कः स्वया न्ह्यःया यक्व व्याकरण ग्रन्थत कालान्तरय् लोप जुया वन। पाणिनिया भाषा विश्लेषण शैली अत्यन्त सूक्ष्म, व्यवस्थित व पूर्ण रूपं निष्पक्ष दु। वय्‌कलं केवल भाषाया स्वरूपयात अध्ययन यानाः उकिया नियमतय्त संकलित यानादिल। == पाणिनीय सूत्रया कार्यप्रणाली व विशेषता == पाणिनीय व्याकरणया दकलय् तःधँगु विशेषता थुकिया सघनता (conciseness) व गणितात्मक संरचना खः। पाणिनिं सूत्रत दयेकेत अत्यन्त संक्षिप्त भाषा व साङ्केतिक चिंतयेत छ्यलादिल। थ्व ग्रन्थय् 'लाघव' (लाघवता वा म्हो शब्द प्रयोग यायेगु) या सिद्धान्तयात दकलय् च्वय् तयातःगु दु। व्याकरणय् छगू मात्रया नं लाघव जुल धाःसा व्याकरणविद्‌तय्सं पुत्र जन्म जूगु थें लसकुस याइ धइगु प्रसिद्ध भनाइ दु। पाणिनिं प्रत्याहार सूत्र (शिवसूत्र) या माध्यमं विस्तृत वर्ण समूहयात छगू वा निसः अक्षरय् संक्षिप्त यात। दसुया निंतिं 'अण्' धइबलय् अ, इ, उ वर्णतयेगु बोध जुइ, अले 'अच्' धइबलय् सकल स्वर वर्णतयेगु बोध जुइ। पाणिनिया थ्व सूत्र प्रणालीय् नियमतयेगु छगू स्पष्ट प्यंगू स्तरया पद्यानुक्रम (hierarchy) दु। थुकिलि सामान्य नियम (उत्सर्ग) व अपवाद नियम (अपवाद) या दथुइ वैज्ञानिक सम्बन्ध स्थापित यानातःगु दु। गुबलें सामान्य नियम व अपवाद नियमया दथुइ द्वन्द्व उपन्न जुइ, उब्ले अपवाद नियमं सामान्य नियमयात विस्थापित याइ। थुकियात 'निरवकाश' सिद्धान्त धाइ। पाणिनीय अष्टाध्यायीया मेगु मू विशेषता 'असिद्धत्व' व 'अनुवृत्ति' खः। अनुवृत्ति धइगु पूर्व सूत्रया शब्दत लिपाया सूत्रय् स्वतः आकृष्ट जुइगु प्रक्रिया खः, गुकिं यानाः सूत्रत लिहा वयेमाःगु आवश्यकता मदु। थ्व कार्यप्रणाली आधुनिक कम्प्युटर वैज्ञानिकतयेगु 'कम्पाइलर' (compiler) व 'एल्गोरिदम' (algorithm) या कार्यप्रणाली नाप ज्वः। थ्व वैज्ञानिकताया कारणं पाणिनिया व्याकरणयात हलिंया दकलय् न्हापांगु 'प्रोग्रामिङ ल्याङ्ग्वेज' (programming language) नं धायेगु या। ==पिनेया स्वापूतः== *[https://web.archive.org/web/20060211133359/http://sanskrit.gde.to/doc_z_misc_major_works/ {{unicode|Pāṇini}}'s ''Ashtadhyayi''] in [[आइट्रान्स| ITRANSliteration]] and [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] [[लिपि]] *[http://www.taralabalu.org/panini/ Software] based on {{unicode|Pāṇini}}'s Sanskrit Grammar *[http://arxiv.org/abs/physics/0411080 Mendeleev and the Periodic Table of Elements] in the [[:en:ArXiv.org e-print archive]] [[Category:संस्कृत]] == दसु == * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80 विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी]</ref> * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम्]</ref> == लिधंसा == <references/> [[पुचः:संस्कृत]] 6dcahva2ms9htrcdocdw9lkn4ccse8m 1122748 1122746 2026-08-16T02:12:01Z Eukesh 11 1122748 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अष्टाध्यायी}} {{Infobox book | italic title = <!-- (see above) --> | name = अष्टाध्यायी | image = Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg | image_size = | border = | alt = | caption = ग्रन्थ लिपिइ थ्व सफूया ल्हातं च्वयातःगु सफू | author = [[पाणिनी]] | audio_read_by = | title_orig = | title_working = | translator = | illustrator = | cover_artist = | language = [[संस्कृत]] | series = | release_number = | subject = [[भाय्‌लचं]], [[भाषा]] | genre = | set_in = | publisher = | publisher2 = | pub_date = {{circa|600}}–400&nbsp;BCE | pub_place = | english_pub_date = | published = | media_type = | pages = | awards = | isbn = | isbn_note = | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = <!-- for books in a series --> | followed_by = <!-- for books in a series --> |orig_lang_code=sa| native_wikisource = अष्टाध्यायी | wikisource = | notes = | exclude_cover = | website = | module = }} '''अष्टाध्यायी''' महर्षि [[पणिनि|पाणिनिं]] च्वयादीगु पुलां संस्कृत [[भाय्‌लचं]]या छगू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण व युगान्तकारी ग्रन्थ खः। थ्व ग्रन्थयात संसारया दकलय् न्हापांगु संरचनात्मक व औपचारिक भाषाविज्ञानया ग्रन्थत मध्ये छगू ख। अष्टाध्यायी संस्कृत भाषाया पद, वाक्य, धातु, व प्रत्ययया निर्माण नियमतय्त वैज्ञानिक व गणितात्मक ढंगं व्याख्या याइगु ग्रन्थ खः। {| class="wikitable" |+ अष्टाध्यायी ग्रन्थया संरचना व विशेषतात |- ! विषय !! लिखँ |- | ग्रन्थया नामं || अष्टाध्यायी |- | च्वमि || महर्षि पाणिनि |- | रचना काल || ईसा पूर्व ५ गु निसें ४ गु शताब्दी ति |- | भाषा || संस्कृत (लौकिक व वैदिक) |- | अध्याय ल्याः || ८ अध्याय |- | पाद ल्याः || ३२ पाद (प्रत्येक अध्यायय् ४ पाद) |- | सूत्र ल्याः || ३,९९६ सूत्रत |- | मू सहायक ग्रन्थत || शिवसूत्र, धातुपाठ, गणपाठ, लिङ्गानुशासन |- | त्रिमुनि परम्परा || पाणिनि (सूत्रकार), कात्यायन (वार्तिककार), पतञ्जलि (भाष्यकार) |- | मू प्रसिद्ध टीका || काशिकावृत्ति, महाभाष्य, सिद्धान्तकौमुदी |- | आधुनिक महत्त्व || कम्प्युटेशनल लिङ्ग्विस्टिक्स, भाषाविज्ञान, गणितीय एल्गोरिदम |} == ग्रन्थया संरचना व ब्वथला == [[Image:Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg|thumb|600px|दक्षिण ग्रन्थ लिपिया पाण्डुलिपि]] अष्टाध्यायीया संरचना अत्यन्त व्यवस्थित, क्रमिक व तार्किक आधारय् दु। थ्व ग्रन्थय् च्यागू अध्याय दु व प्रत्येक अध्याययात प्यंगू-प्यंगू पादय् बायातःगु दु। थ्व कथं मुक्कं ग्रन्थय् ३२ पाद दु। ग्रन्थय् संकलित सूत्रतयेगु ल्याः पाणिनीय परम्परा अनुसार लगभग ३,९९६ दु। पाणिनीय व्याकरणया थ्व मू ग्रन्थ स्वया अतिरिक्त मेगु प्यंगू सहायक ग्रन्थत दु, गुकियात 'पञ्चाङ्ग व्याकरण' धाइ। थ्व प्यंगू सहायक ग्रन्थत शिवसूत्र (अक्षरसमाम्नाय), धातुपाठ, गणपाठ, व लिङ्गानुशासन खः। शिवसूत्रय् संस्कृत भाषाया सकल वर्णतय्त १४ गू सूत्रय् संगठित यानातःगु दु, गुकिया आधारय् 'प्रत्याहार' (संक्षिप्त वर्ण समूह) दयेकेगु या। धातुपाठय् संस्कृत भाषाया मुक्कं धातु (verbs) तयेगु धलः दु, गुकिं क्रिया रूप दयेकेत ग्वहाली याइ। गणपाठय् समान व्याकरणिक नियम लागू जुइगु खँग्वःतयेगु पुचः मुंकातःगु दु। लिङ्गानुशासनय् शब्दतयेगु लिङ्ग (gender) निर्धारण यायेगु नियमत दु। अष्टाध्यायीया सूत्रतय्त ६ गू मुख्य प्रकारय् विभाजित यानातःगु दु: संज्ञा, परिभाषा, विधि, नियम, अतिदेश, व अधिकार। संज्ञा सूत्रं व्याकरणिक पारिभाषिक शब्दतयेगु अर्थ स्पष्ट याइ। परिभाषा सूत्रं सूत्रतयेगु प्रयोग यायेगु नियम व प्राथमिकता निर्धारण याइ। विधि सूत्रं मुख्य रूपं शब्द सिद्धिया प्रक्रिया वा नियम दयेकी। नियम सूत्रं अनिश्चितता दुगु थासय् छगू स्पष्ट नियम लागू याइ। अतिदेश सूत्रं छगू धर्मयात मेगु धर्मय् आरोपित याइ। अधिकार सूत्रं लिपाया सूत्रतय्सं गुगु सीमा तक ज्या याइ धइगु खँ निश्चित याइ। {| class="wikitable" |+ अष्टाध्यायीया च्यागू अध्यायया संक्षिप्त विवरण |- ! अध्याय !! मुख्य विषयवस्तु !! पाद ल्याः !! मू विशेषता व अधिकार |- | प्रथम अध्याय || संज्ञा, परिभाषा, कारक नियम || ४ पाद || व्याकरणया पारिभाषिक शब्द, विप्रतिषेध नियम, कारक |- | द्वितीय अध्याय || समास, कारक विभक्ति, लुक्-लोप || ४ पाद || सामर्थ्य सिद्धान्त, विभक्ति विधान, समास भेद |- | तृतीय अध्याय || कृदन्त प्रत्यय (कृत्-प्रत्यय) || ४ पाद || धातु निसें शब्द दयेकेगु, सन्, णिच्, लकार अर्थ |- | चतुर्थ अध्याय || स्त्रीप्रत्यय, तद्धित प्रत्यय (भाग १) || ४ पाद || स्त्रीलिङ्ग रूप, अपत्यार्थक तद्धित प्रत्यय |- | पञ्चम अध्याय || तद्धित प्रत्यय (भाग २) || ४ पाद || मतुप्, स्वार्थिक प्रत्यय, विविध तद्धित नियम |- | षष्ठ अध्याय || स्वर, द्वित्व, सम्प्रसारण, अङ्ग कार्य || ४ पाद || उदात्त-अनुदात्त स्वर, पूर्व रूप, गुण-वृद्धि |- | सप्तम अध्याय || अङ्ग-कार्य, इट्-आगम, वृद्धि || ४ पाद || अङ्गस्य अधिकार, इट्/नुम् आगम, वर्ण परिवर्तन |- | अष्टम अध्याय || सन्धि, नत्व, षत्व, त्रिपादी || ४ पाद || पूर्वत्रासिद्धम् नियम, असिद्धत्व, वाक्य सन्धि |} === प्रथम अध्याय: संज्ञा व परिभाषा === अष्टाध्यायीया न्हापांगु अध्याय (प्रथम अध्याय) सकल पाणिनीय व्याकरणया आधारस्तम्भ खः। थ्व अध्यायय् पाणिनीय व्याकरणय् छ्यलीगु मू पारिभाषिक खँग्वःतयेगु परिभाषा (संज्ञा) व सूत्रतयेगु छ्यलीगु नियम (परिभाषा) तय यानातःगु दु। प्रथम अध्यायय् मुक्कं प्यंगू पाद दु व थुकिइ व्याकरणिक प्रक्रियातयेगु प्राथमिक जग तयातःगु दु। प्रथम अध्यायया प्रथम पादय् मुख्य रूपं 'वृद्धि', 'गुण', 'संयोग', व 'अनुनासिक' थेंज्याःगु पारिभाषिक संज्ञा सूत्रत समाविष्ट दु। थुकिइ सूत्रतयेसं गुगु वर्ण वा पदयात गुगु संज्ञा बीगु धइगु खँ स्पष्ट याइ। द्वितीय पादय् आत्मनेपद व परस्मैपद क्रियातयेगु प्रयोग नियम व धातु सम्बन्धी संज्ञा सूत्रतय्गु चर्चा यानातःगु दु। तृतीय पादय् धातुनाप स्वापू दुगु 'अङ्गाधिकार' व 'लकार' (tenses and moods) या मू सिद्धान्ततयेगु व्याख्या दु। चतुर्थ पादय् 'कारक'या अत्यन्त महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त सुरु जुइ। थन कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, व अधिकरण कारकतयेगु स्पष्ट संज्ञा निर्धारण यानातःगु दु। प्रथम अध्यायया मू विशेषता थ्व खः कि थुकिलि 'अष्टाध्यायी' या सकल लिपाया अध्यायय् छ्यलीगु 'भाषा नियमावली' तयार यानातःगु दु। थ्व अध्यायया ज्ञान मदेक लिपाया अध्यायया सूत्रतय्त थुइकेगु व छ्य्लेगु ज्या मुक्कं असम्भव जुइ। थ्व अध्यायय् पाणिनिं प्रत्याहार सूत्र (शिवसूत्र) या माध्यमं वर्ण समूहयात संक्षिप्त यायेगु कला क्यनादीगु दु। थन संकलित परिभाषा सूत्रतय्सं निगू नियम दथुइ द्वन्द्व उपन्न जुइबलय् गुगु नियम लागू जुइ धइगु निर्णय यायेत ग्वहाली याइ। थुकियात 'विप्रतिषेधे परं कार्यम्' नियम धाइ, गुकिया उल्लेख थ्व हे अध्यायय् दु। थ्व प्रकारं न्हापांगु अध्यायं व्याकरण शास्त्रयात छगू स्पष्ट दार्शनिक व तार्किक आधार प्रदान याइ। === द्वितीय अध्याय: समास व कारक विभक्ति === द्वितीय अध्याय अष्टाध्यायीया दकलय् व्यवहारिक व महत्त्वपूर्ण भागत मध्ये छगू खः। थ्व अध्यायय् मू रूपं समास (compound words), कारक विभक्ति (case endings), व लुक्-लुप् (elision) सम्बन्धी नियमत समाविष्ट जुयाच्वंगु दु। थ्व अध्यायय् नं प्यंगू पाद दु। प्रथम पादय् समासया मू अवधारणा व 'सामर्थ्य' (semantic compatibility) या सिद्धान्त व्याख्या यानातःगु दु। पाणिनि अनुसार निगू वा निगू स्वया अप्व पद स्वानाः छगू न्हुगु पद दयेकेत पदतयेगु दथुइ अर्थगत सामर्थ्य जुयेमा। थ्व पादय् अव्ययीभाव समास व तत्पुरुष समासया प्राथमिक नियमत बियातःगु दु। द्वितीय पादय् तत्पुरुष समासया ल्यंगु भाग, द्विगु समास, कर्मधारय समास, बहुव्रीहि समास, व द्वन्द्व समासया विस्तृत सूत्रत बियातःगु दु। थन गुगु समासय् गुगु पद मू जुइ (पूर्वपद वा उत्तरपद) धइगु खँ स्पष्ट यानातःगु दु। तृतीय पादय् 'कारक विभक्ति' सम्बन्धी सूत्रत मुंकातःगु दु। प्रथमा विभक्ति निसें सप्तमी विभक्ति तक गुगु कारकय् गुगु विभक्ति लागू जुइ धइगु वैज्ञानिक नियम थन च्वयातःगु दु। दसुया निंतिं, अपादान कारकय् पञ्चमी विभक्ति व सम्प्रदान कारकय् चतुर्थी विभक्ति प्रयोग जुइगु नियम थ्व हे पादय् दु। चतुर्थ पादय् समासय् जुइगु स्वर परिवर्तन, सुप् प्रत्ययया लोप (elision), व समासान्त प्रत्ययतयेगु चर्चा दु। थ्व अध्यायं संस्कृत भासाय् जटिल व सामासिक पदतयेगु रचना यायेत सुदृढ मार्गदर्शन प्रदान याइ। == पाणिनि व वय्‌कःया समय == अष्टाध्यायीया रचयिता महर्षि पाणिनि जुयादी। प्राचीन परम्परा व आधुनिक इतिहासकारतयेगु अनुसार पाणिनिया जन्म शलातुर नामं प्रख्यात थासय् जूगु खः, गुगु वर्तमान पाकिस्तानया अटक जिल्ला निसें गान्धार क्षेत्र दुने ला। थ्व कारणं पाणिनियात 'रालातुरीय' नं धायेगु या। पाणिनिया माःया नामं दाक्षी व अबुया नामं पणिन खः धइगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय्सं याइ। वय्‌कःया समययात कयाः इतिहासकारतयेगु दथुइ छुं मतभेद दुसां सामान्यतया ईसा पूर्व ५ गु शताब्दी निसें ईसा पूर्व ४ गु शताब्दीया दथुइ वय्‌कःया कालखण्ड जूगु मान्यता दु। पाणिनि [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] नाप स्वापू दुम्ह महान विद्वान जुयादीगु खः। वय्‌कः स्वया न्ह्यः नं संस्कृत भाषाय् व्याकरणया तःधँगु परम्परा अस्तित्वय् दुगु खः। पाणिनिं थगु अष्टाध्यायीय् १० म्ह प्राचीन व्याकरणविद्‌तयेत नामं उल्लेख यानादीगु दु, गुकिं शाकटायन, शाकल्य, आपिशलि, स्फोटायन, व गार्ग्य आदि मू खः। थ्व खँयात स्वयेबलय् पाणिनि स्वया न्ह्यः हे व्याकरण शास्त्रया विकास जुइधुंकूगु खनेदु, तर पाणिनिं उगु सकल परम्परायात परिमार्जित यानाः छगू पूर्ण व वैज्ञानिक रूप प्रदान यानादिल। पाणिनिया थ्व योगदानं यानाः वय्‌कः स्वया न्ह्यःया यक्व व्याकरण ग्रन्थत कालान्तरय् लोप जुया वन। पाणिनिया भाषा विश्लेषण शैली अत्यन्त सूक्ष्म, व्यवस्थित व पूर्ण रूपं निष्पक्ष दु। वय्‌कलं केवल भाषाया स्वरूपयात अध्ययन यानाः उकिया नियमतय्त संकलित यानादिल। == पाणिनीय सूत्रया कार्यप्रणाली व विशेषता == पाणिनीय व्याकरणया दकलय् तःधँगु विशेषता थुकिया सघनता (conciseness) व गणितात्मक संरचना खः। पाणिनिं सूत्रत दयेकेत अत्यन्त संक्षिप्त भाषा व साङ्केतिक चिंतयेत छ्यलादिल। थ्व ग्रन्थय् 'लाघव' (लाघवता वा म्हो शब्द प्रयोग यायेगु) या सिद्धान्तयात दकलय् च्वय् तयातःगु दु। व्याकरणय् छगू मात्रया नं लाघव जुल धाःसा व्याकरणविद्‌तय्सं पुत्र जन्म जूगु थें लसकुस याइ धइगु प्रसिद्ध भनाइ दु। पाणिनिं प्रत्याहार सूत्र (शिवसूत्र) या माध्यमं विस्तृत वर्ण समूहयात छगू वा निसः अक्षरय् संक्षिप्त यात। दसुया निंतिं 'अण्' धइबलय् अ, इ, उ वर्णतयेगु बोध जुइ, अले 'अच्' धइबलय् सकल स्वर वर्णतयेगु बोध जुइ। पाणिनिया थ्व सूत्र प्रणालीय् नियमतयेगु छगू स्पष्ट प्यंगू स्तरया पद्यानुक्रम (hierarchy) दु। थुकिलि सामान्य नियम (उत्सर्ग) व अपवाद नियम (अपवाद) या दथुइ वैज्ञानिक सम्बन्ध स्थापित यानातःगु दु। गुबलें सामान्य नियम व अपवाद नियमया दथुइ द्वन्द्व उपन्न जुइ, उब्ले अपवाद नियमं सामान्य नियमयात विस्थापित याइ। थुकियात 'निरवकाश' सिद्धान्त धाइ। पाणिनीय अष्टाध्यायीया मेगु मू विशेषता 'असिद्धत्व' व 'अनुवृत्ति' खः। अनुवृत्ति धइगु पूर्व सूत्रया शब्दत लिपाया सूत्रय् स्वतः आकृष्ट जुइगु प्रक्रिया खः, गुकिं यानाः सूत्रत लिहा वयेमाःगु आवश्यकता मदु। थ्व कार्यप्रणाली आधुनिक कम्प्युटर वैज्ञानिकतयेगु 'कम्पाइलर' (compiler) व 'एल्गोरिदम' (algorithm) या कार्यप्रणाली नाप ज्वः। थ्व वैज्ञानिकताया कारणं पाणिनिया व्याकरणयात हलिंया दकलय् न्हापांगु 'प्रोग्रामिङ ल्याङ्ग्वेज' (programming language) नं धायेगु या। ==पिनेया स्वापूतः== *[https://web.archive.org/web/20060211133359/http://sanskrit.gde.to/doc_z_misc_major_works/ {{unicode|Pāṇini}}'s ''Ashtadhyayi''] in [[आइट्रान्स| ITRANSliteration]] and [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] [[लिपि]] *[http://www.taralabalu.org/panini/ Software] based on {{unicode|Pāṇini}}'s Sanskrit Grammar *[http://arxiv.org/abs/physics/0411080 Mendeleev and the Periodic Table of Elements] in the [[:en:ArXiv.org e-print archive]] [[Category:संस्कृत]] == दसु == * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80 विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी]</ref> * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम्]</ref> == लिधंसा == <references/> [[पुचः:संस्कृत]] 6y9b9jo1ghylvgdgpllllem44de3uxp 1122749 1122748 2026-08-16T02:14:03Z Eukesh 11 /* द्वितीय अध्याय: समास व कारक विभक्ति */ 1122749 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अष्टाध्यायी}} {{Infobox book | italic title = <!-- (see above) --> | name = अष्टाध्यायी | image = Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg | image_size = | border = | alt = | caption = ग्रन्थ लिपिइ थ्व सफूया ल्हातं च्वयातःगु सफू | author = [[पाणिनी]] | audio_read_by = | title_orig = | title_working = | translator = | illustrator = | cover_artist = | language = [[संस्कृत]] | series = | release_number = | subject = [[भाय्‌लचं]], [[भाषा]] | genre = | set_in = | publisher = | publisher2 = | pub_date = {{circa|600}}–400&nbsp;BCE | pub_place = | english_pub_date = | published = | media_type = | pages = | awards = | isbn = | isbn_note = | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = <!-- for books in a series --> | followed_by = <!-- for books in a series --> |orig_lang_code=sa| native_wikisource = अष्टाध्यायी | wikisource = | notes = | exclude_cover = | website = | module = }} '''अष्टाध्यायी''' महर्षि [[पणिनि|पाणिनिं]] च्वयादीगु पुलां संस्कृत [[भाय्‌लचं]]या छगू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण व युगान्तकारी ग्रन्थ खः। थ्व ग्रन्थयात संसारया दकलय् न्हापांगु संरचनात्मक व औपचारिक भाषाविज्ञानया ग्रन्थत मध्ये छगू ख। अष्टाध्यायी संस्कृत भाषाया पद, वाक्य, धातु, व प्रत्ययया निर्माण नियमतय्त वैज्ञानिक व गणितात्मक ढंगं व्याख्या याइगु ग्रन्थ खः। {| class="wikitable" |+ अष्टाध्यायी ग्रन्थया संरचना व विशेषतात |- ! विषय !! लिखँ |- | ग्रन्थया नामं || अष्टाध्यायी |- | च्वमि || महर्षि पाणिनि |- | रचना काल || ईसा पूर्व ५ गु निसें ४ गु शताब्दी ति |- | भाषा || संस्कृत (लौकिक व वैदिक) |- | अध्याय ल्याः || ८ अध्याय |- | पाद ल्याः || ३२ पाद (प्रत्येक अध्यायय् ४ पाद) |- | सूत्र ल्याः || ३,९९६ सूत्रत |- | मू सहायक ग्रन्थत || शिवसूत्र, धातुपाठ, गणपाठ, लिङ्गानुशासन |- | त्रिमुनि परम्परा || पाणिनि (सूत्रकार), कात्यायन (वार्तिककार), पतञ्जलि (भाष्यकार) |- | मू प्रसिद्ध टीका || काशिकावृत्ति, महाभाष्य, सिद्धान्तकौमुदी |- | आधुनिक महत्त्व || कम्प्युटेशनल लिङ्ग्विस्टिक्स, भाषाविज्ञान, गणितीय एल्गोरिदम |} == ग्रन्थया संरचना व ब्वथला == [[Image:Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg|thumb|600px|दक्षिण ग्रन्थ लिपिया पाण्डुलिपि]] अष्टाध्यायीया संरचना अत्यन्त व्यवस्थित, क्रमिक व तार्किक आधारय् दु। थ्व ग्रन्थय् च्यागू अध्याय दु व प्रत्येक अध्याययात प्यंगू-प्यंगू पादय् बायातःगु दु। थ्व कथं मुक्कं ग्रन्थय् ३२ पाद दु। ग्रन्थय् संकलित सूत्रतयेगु ल्याः पाणिनीय परम्परा अनुसार लगभग ३,९९६ दु। पाणिनीय व्याकरणया थ्व मू ग्रन्थ स्वया अतिरिक्त मेगु प्यंगू सहायक ग्रन्थत दु, गुकियात 'पञ्चाङ्ग व्याकरण' धाइ। थ्व प्यंगू सहायक ग्रन्थत शिवसूत्र (अक्षरसमाम्नाय), धातुपाठ, गणपाठ, व लिङ्गानुशासन खः। शिवसूत्रय् संस्कृत भाषाया सकल वर्णतय्त १४ गू सूत्रय् संगठित यानातःगु दु, गुकिया आधारय् 'प्रत्याहार' (संक्षिप्त वर्ण समूह) दयेकेगु या। धातुपाठय् संस्कृत भाषाया मुक्कं धातु (verbs) तयेगु धलः दु, गुकिं क्रिया रूप दयेकेत ग्वहाली याइ। गणपाठय् समान व्याकरणिक नियम लागू जुइगु खँग्वःतयेगु पुचः मुंकातःगु दु। लिङ्गानुशासनय् शब्दतयेगु लिङ्ग (gender) निर्धारण यायेगु नियमत दु। अष्टाध्यायीया सूत्रतय्त ६ गू मुख्य प्रकारय् विभाजित यानातःगु दु: संज्ञा, परिभाषा, विधि, नियम, अतिदेश, व अधिकार। संज्ञा सूत्रं व्याकरणिक पारिभाषिक शब्दतयेगु अर्थ स्पष्ट याइ। परिभाषा सूत्रं सूत्रतयेगु प्रयोग यायेगु नियम व प्राथमिकता निर्धारण याइ। विधि सूत्रं मुख्य रूपं शब्द सिद्धिया प्रक्रिया वा नियम दयेकी। नियम सूत्रं अनिश्चितता दुगु थासय् छगू स्पष्ट नियम लागू याइ। अतिदेश सूत्रं छगू धर्मयात मेगु धर्मय् आरोपित याइ। अधिकार सूत्रं लिपाया सूत्रतय्सं गुगु सीमा तक ज्या याइ धइगु खँ निश्चित याइ। {| class="wikitable" |+ अष्टाध्यायीया च्यागू अध्यायया संक्षिप्त विवरण |- ! अध्याय !! मुख्य विषयवस्तु !! पाद ल्याः !! मू विशेषता व अधिकार |- | प्रथम अध्याय || संज्ञा, परिभाषा, कारक नियम || ४ पाद || व्याकरणया पारिभाषिक शब्द, विप्रतिषेध नियम, कारक |- | द्वितीय अध्याय || समास, कारक विभक्ति, लुक्-लोप || ४ पाद || सामर्थ्य सिद्धान्त, विभक्ति विधान, समास भेद |- | तृतीय अध्याय || कृदन्त प्रत्यय (कृत्-प्रत्यय) || ४ पाद || धातु निसें शब्द दयेकेगु, सन्, णिच्, लकार अर्थ |- | चतुर्थ अध्याय || स्त्रीप्रत्यय, तद्धित प्रत्यय (भाग १) || ४ पाद || स्त्रीलिङ्ग रूप, अपत्यार्थक तद्धित प्रत्यय |- | पञ्चम अध्याय || तद्धित प्रत्यय (भाग २) || ४ पाद || मतुप्, स्वार्थिक प्रत्यय, विविध तद्धित नियम |- | षष्ठ अध्याय || स्वर, द्वित्व, सम्प्रसारण, अङ्ग कार्य || ४ पाद || उदात्त-अनुदात्त स्वर, पूर्व रूप, गुण-वृद्धि |- | सप्तम अध्याय || अङ्ग-कार्य, इट्-आगम, वृद्धि || ४ पाद || अङ्गस्य अधिकार, इट्/नुम् आगम, वर्ण परिवर्तन |- | अष्टम अध्याय || सन्धि, नत्व, षत्व, त्रिपादी || ४ पाद || पूर्वत्रासिद्धम् नियम, असिद्धत्व, वाक्य सन्धि |} === प्रथम अध्याय: संज्ञा व परिभाषा === अष्टाध्यायीया न्हापांगु अध्याय (प्रथम अध्याय) सकल पाणिनीय व्याकरणया आधारस्तम्भ खः। थ्व अध्यायय् पाणिनीय व्याकरणय् छ्यलीगु मू पारिभाषिक खँग्वःतयेगु परिभाषा (संज्ञा) व सूत्रतयेगु छ्यलीगु नियम (परिभाषा) तय यानातःगु दु। प्रथम अध्यायय् मुक्कं प्यंगू पाद दु व थुकिइ व्याकरणिक प्रक्रियातयेगु प्राथमिक जग तयातःगु दु। प्रथम अध्यायया प्रथम पादय् मुख्य रूपं 'वृद्धि', 'गुण', 'संयोग', व 'अनुनासिक' थेंज्याःगु पारिभाषिक संज्ञा सूत्रत समाविष्ट दु। थुकिइ सूत्रतयेसं गुगु वर्ण वा पदयात गुगु संज्ञा बीगु धइगु खँ स्पष्ट याइ। द्वितीय पादय् आत्मनेपद व परस्मैपद क्रियातयेगु प्रयोग नियम व धातु सम्बन्धी संज्ञा सूत्रतय्गु चर्चा यानातःगु दु। तृतीय पादय् धातुनाप स्वापू दुगु 'अङ्गाधिकार' व 'लकार' (tenses and moods) या मू सिद्धान्ततयेगु व्याख्या दु। चतुर्थ पादय् 'कारक'या अत्यन्त महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त सुरु जुइ। थन कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, व अधिकरण कारकतयेगु स्पष्ट संज्ञा निर्धारण यानातःगु दु। प्रथम अध्यायया मू विशेषता थ्व खः कि थुकिलि 'अष्टाध्यायी' या सकल लिपाया अध्यायय् छ्यलीगु 'भाषा नियमावली' तयार यानातःगु दु। थ्व अध्यायया ज्ञान मदेक लिपाया अध्यायया सूत्रतय्त थुइकेगु व छ्य्लेगु ज्या मुक्कं असम्भव जुइ। थ्व अध्यायय् पाणिनिं प्रत्याहार सूत्र (शिवसूत्र) या माध्यमं वर्ण समूहयात संक्षिप्त यायेगु कला क्यनादीगु दु। थन संकलित परिभाषा सूत्रतय्सं निगू नियम दथुइ द्वन्द्व उपन्न जुइबलय् गुगु नियम लागू जुइ धइगु निर्णय यायेत ग्वहाली याइ। थुकियात 'विप्रतिषेधे परं कार्यम्' नियम धाइ, गुकिया उल्लेख थ्व हे अध्यायय् दु। थ्व प्रकारं न्हापांगु अध्यायं व्याकरण शास्त्रयात छगू स्पष्ट दार्शनिक व तार्किक आधार प्रदान याइ। === द्वितीय अध्याय: समास व कारक विभक्ति === द्वितीय अध्याय अष्टाध्यायीया दकलय् व्यवहारिक व महत्त्वपूर्ण भागत मध्ये छगू खः। थ्व अध्यायय् मू रूपं समास (compound words), कारक विभक्ति (case endings), व लुक्-लुप् (elision) सम्बन्धी नियमत समाविष्ट जुयाच्वंगु दु। थ्व अध्यायय् नं प्यंगू पाद दु। प्रथम पादय् समासया मू अवधारणा व 'सामर्थ्य' (semantic compatibility) या सिद्धान्त व्याख्या यानातःगु दु। पाणिनि अनुसार निगू वा निगू स्वया अप्व पद स्वानाः छगू न्हुगु पद दयेकेत पदतयेगु दथुइ अर्थगत सामर्थ्य जुयेमा। थ्व पादय् अव्ययीभाव समास व तत्पुरुष समासया प्राथमिक नियमत बियातःगु दु। द्वितीय पादय् तत्पुरुष समासया ल्यंगु भाग, द्विगु समास, कर्मधारय समास, बहुव्रीहि समास, व द्वन्द्व समासया विस्तृत सूत्रत बियातःगु दु। थन गुगु समासय् गुगु पद मू जुइ (पूर्वपद वा उत्तरपद) धइगु खँ स्पष्ट यानातःगु दु। तृतीय पादय् 'कारक विभक्ति' सम्बन्धी सूत्रत मुंकातःगु दु। प्रथमा विभक्ति निसें सप्तमी विभक्ति तक गुगु कारकय् गुगु विभक्ति लागू जुइ धइगु वैज्ञानिक नियम थन च्वयातःगु दु। दसुया निंतिं, अपादान कारकय् पञ्चमी विभक्ति व सम्प्रदान कारकय् चतुर्थी विभक्ति प्रयोग जुइगु नियम थ्व हे पादय् दु। चतुर्थ पादय् समासय् जुइगु स्वर परिवर्तन, सुप् प्रत्ययया लोप (elision), व समासान्त प्रत्ययतयेगु चर्चा दु। थ्व अध्यायं संस्कृत भासाय् जटिल व सामासिक पदतयेगु रचना यायेत सुदृढ मार्गदर्शन प्रदान याइ। === तृतीय अध्याय: कृदन्त प्रत्यय (कृत् प्रत्यय) === तृतीय अध्याय अष्टाध्यायीया प्रत्यय प्रकरण (suffixation) या मू प्रवेशद्वार खः। थ्व अध्याय निसें न्यागूगु अध्याय तक मुक्कं प्रत्ययतयेगु अधिकारया नियमत दयेकातःगु दु ('प्रत्ययः' व 'परश्च')। तृतीय अध्यायय् मू रूपं 'कृत् प्रत्यय' (verbal suffixes) तयेगु गम्भीर चिन्तन दु। कृत् प्रत्यय धइगु धातु (verb roots) या लिउने स्वाइगु प्रत्यय खः, गुकिं न्हुगु संज्ञा, विशेषण वा क्रियापद दयेकेगु या। थ्व अध्यायया प्रथम पादय् 'सन्' (desiderative), 'यङ्' (frequentative), व 'णिच्' (causative) थेंज्याःगु धातु-प्रत्ययतयेगु चर्चा दु। थ्व प्रत्ययतय्सं मूल धातुयात न्हुगु अर्थय् रूपान्तरित याइ। द्वितीय पादय् वर्तमान, भूत, व भविष्यत् कालया प्रत्ययत (दसु: शतृ, शानच्, क्त, क्तवतु) सम्बन्धी सूत्रत दु। थन धातु निसें कृदन्त शब्दत दयेकेगु विस्तृत प्रक्रिया बियातःगु दु। तृतीय पादय् संज्ञा व भाववाचक शब्दत दयेकेत प्रयोग जुइगु कृत् प्रत्ययत (दसु: घञ्, ल्युट्, अच्) समाविष्ट दु। चतुर्थ पादय् तुमुन्, क्त्वा, ल्यप् थेंज्याःगु अव्यय कृदन्त प्रत्ययत व लकारतयेगु अर्थय् जुइगु प्रत्ययतयेगु विस्तृत व्याख्या यानातःगु दु। तृतीय अध्यायया अध्ययनं संस्कृत धातु निसें द्वलंद्व न्हुगु शब्दत दयेकेगु अद्भूत क्षमता प्राप्त जुइ। थ्व अध्यायसं पाणिनिया धातु-विश्लेषण प्रणालीया गम्भीरता खनेदु। == पाणिनि व वय्‌कःया समय == अष्टाध्यायीया रचयिता महर्षि पाणिनि जुयादी। प्राचीन परम्परा व आधुनिक इतिहासकारतयेगु अनुसार पाणिनिया जन्म शलातुर नामं प्रख्यात थासय् जूगु खः, गुगु वर्तमान पाकिस्तानया अटक जिल्ला निसें गान्धार क्षेत्र दुने ला। थ्व कारणं पाणिनियात 'रालातुरीय' नं धायेगु या। पाणिनिया माःया नामं दाक्षी व अबुया नामं पणिन खः धइगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय्सं याइ। वय्‌कःया समययात कयाः इतिहासकारतयेगु दथुइ छुं मतभेद दुसां सामान्यतया ईसा पूर्व ५ गु शताब्दी निसें ईसा पूर्व ४ गु शताब्दीया दथुइ वय्‌कःया कालखण्ड जूगु मान्यता दु। पाणिनि [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] नाप स्वापू दुम्ह महान विद्वान जुयादीगु खः। वय्‌कः स्वया न्ह्यः नं संस्कृत भाषाय् व्याकरणया तःधँगु परम्परा अस्तित्वय् दुगु खः। पाणिनिं थगु अष्टाध्यायीय् १० म्ह प्राचीन व्याकरणविद्‌तयेत नामं उल्लेख यानादीगु दु, गुकिं शाकटायन, शाकल्य, आपिशलि, स्फोटायन, व गार्ग्य आदि मू खः। थ्व खँयात स्वयेबलय् पाणिनि स्वया न्ह्यः हे व्याकरण शास्त्रया विकास जुइधुंकूगु खनेदु, तर पाणिनिं उगु सकल परम्परायात परिमार्जित यानाः छगू पूर्ण व वैज्ञानिक रूप प्रदान यानादिल। पाणिनिया थ्व योगदानं यानाः वय्‌कः स्वया न्ह्यःया यक्व व्याकरण ग्रन्थत कालान्तरय् लोप जुया वन। पाणिनिया भाषा विश्लेषण शैली अत्यन्त सूक्ष्म, व्यवस्थित व पूर्ण रूपं निष्पक्ष दु। वय्‌कलं केवल भाषाया स्वरूपयात अध्ययन यानाः उकिया नियमतय्त संकलित यानादिल। == पाणिनीय सूत्रया कार्यप्रणाली व विशेषता == पाणिनीय व्याकरणया दकलय् तःधँगु विशेषता थुकिया सघनता (conciseness) व गणितात्मक संरचना खः। पाणिनिं सूत्रत दयेकेत अत्यन्त संक्षिप्त भाषा व साङ्केतिक चिंतयेत छ्यलादिल। थ्व ग्रन्थय् 'लाघव' (लाघवता वा म्हो शब्द प्रयोग यायेगु) या सिद्धान्तयात दकलय् च्वय् तयातःगु दु। व्याकरणय् छगू मात्रया नं लाघव जुल धाःसा व्याकरणविद्‌तय्सं पुत्र जन्म जूगु थें लसकुस याइ धइगु प्रसिद्ध भनाइ दु। पाणिनिं प्रत्याहार सूत्र (शिवसूत्र) या माध्यमं विस्तृत वर्ण समूहयात छगू वा निसः अक्षरय् संक्षिप्त यात। दसुया निंतिं 'अण्' धइबलय् अ, इ, उ वर्णतयेगु बोध जुइ, अले 'अच्' धइबलय् सकल स्वर वर्णतयेगु बोध जुइ। पाणिनिया थ्व सूत्र प्रणालीय् नियमतयेगु छगू स्पष्ट प्यंगू स्तरया पद्यानुक्रम (hierarchy) दु। थुकिलि सामान्य नियम (उत्सर्ग) व अपवाद नियम (अपवाद) या दथुइ वैज्ञानिक सम्बन्ध स्थापित यानातःगु दु। गुबलें सामान्य नियम व अपवाद नियमया दथुइ द्वन्द्व उपन्न जुइ, उब्ले अपवाद नियमं सामान्य नियमयात विस्थापित याइ। थुकियात 'निरवकाश' सिद्धान्त धाइ। पाणिनीय अष्टाध्यायीया मेगु मू विशेषता 'असिद्धत्व' व 'अनुवृत्ति' खः। अनुवृत्ति धइगु पूर्व सूत्रया शब्दत लिपाया सूत्रय् स्वतः आकृष्ट जुइगु प्रक्रिया खः, गुकिं यानाः सूत्रत लिहा वयेमाःगु आवश्यकता मदु। थ्व कार्यप्रणाली आधुनिक कम्प्युटर वैज्ञानिकतयेगु 'कम्पाइलर' (compiler) व 'एल्गोरिदम' (algorithm) या कार्यप्रणाली नाप ज्वः। थ्व वैज्ञानिकताया कारणं पाणिनिया व्याकरणयात हलिंया दकलय् न्हापांगु 'प्रोग्रामिङ ल्याङ्ग्वेज' (programming language) नं धायेगु या। ==पिनेया स्वापूतः== *[https://web.archive.org/web/20060211133359/http://sanskrit.gde.to/doc_z_misc_major_works/ {{unicode|Pāṇini}}'s ''Ashtadhyayi''] in [[आइट्रान्स| ITRANSliteration]] and [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] [[लिपि]] *[http://www.taralabalu.org/panini/ Software] based on {{unicode|Pāṇini}}'s Sanskrit Grammar *[http://arxiv.org/abs/physics/0411080 Mendeleev and the Periodic Table of Elements] in the [[:en:ArXiv.org e-print archive]] [[Category:संस्कृत]] == दसु == * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80 विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी]</ref> * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम्]</ref> == लिधंसा == <references/> [[पुचः:संस्कृत]] i50ih6qkfujjjj76z2hdo1blcdzvzgn 1122750 1122749 2026-08-16T02:21:16Z Eukesh 11 /* तृतीय अध्याय: कृदन्त प्रत्यय (कृत् प्रत्यय) */ 1122750 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अष्टाध्यायी}} {{Infobox book | italic title = <!-- (see above) --> | name = अष्टाध्यायी | image = Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg | image_size = | border = | alt = | caption = ग्रन्थ लिपिइ थ्व सफूया ल्हातं च्वयातःगु सफू | author = [[पाणिनी]] | audio_read_by = | title_orig = | title_working = | translator = | illustrator = | cover_artist = | language = [[संस्कृत]] | series = | release_number = | subject = [[भाय्‌लचं]], [[भाषा]] | genre = | set_in = | publisher = | publisher2 = | pub_date = {{circa|600}}–400&nbsp;BCE | pub_place = | english_pub_date = | published = | media_type = | pages = | awards = | isbn = | isbn_note = | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = <!-- for books in a series --> | followed_by = <!-- for books in a series --> |orig_lang_code=sa| native_wikisource = अष्टाध्यायी | wikisource = | notes = | exclude_cover = | website = | module = }} '''अष्टाध्यायी''' महर्षि [[पणिनि|पाणिनिं]] च्वयादीगु पुलां संस्कृत [[भाय्‌लचं]]या छगू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण व युगान्तकारी ग्रन्थ खः। थ्व ग्रन्थयात संसारया दकलय् न्हापांगु संरचनात्मक व औपचारिक भाषाविज्ञानया ग्रन्थत मध्ये छगू ख। अष्टाध्यायी संस्कृत भाषाया पद, वाक्य, धातु, व प्रत्ययया निर्माण नियमतय्त वैज्ञानिक व गणितात्मक ढंगं व्याख्या याइगु ग्रन्थ खः। {| class="wikitable" |+ अष्टाध्यायी ग्रन्थया संरचना व विशेषतात |- ! विषय !! लिखँ |- | ग्रन्थया नामं || अष्टाध्यायी |- | च्वमि || महर्षि पाणिनि |- | रचना काल || ईसा पूर्व ५ गु निसें ४ गु शताब्दी ति |- | भाषा || संस्कृत (लौकिक व वैदिक) |- | अध्याय ल्याः || ८ अध्याय |- | पाद ल्याः || ३२ पाद (प्रत्येक अध्यायय् ४ पाद) |- | सूत्र ल्याः || ३,९९६ सूत्रत |- | मू सहायक ग्रन्थत || शिवसूत्र, धातुपाठ, गणपाठ, लिङ्गानुशासन |- | त्रिमुनि परम्परा || पाणिनि (सूत्रकार), कात्यायन (वार्तिककार), पतञ्जलि (भाष्यकार) |- | मू प्रसिद्ध टीका || काशिकावृत्ति, महाभाष्य, सिद्धान्तकौमुदी |- | आधुनिक महत्त्व || कम्प्युटेशनल लिङ्ग्विस्टिक्स, भाषाविज्ञान, गणितीय एल्गोरिदम |} == ग्रन्थया संरचना व ब्वथला == [[Image:Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg|thumb|600px|दक्षिण ग्रन्थ लिपिया पाण्डुलिपि]] अष्टाध्यायीया संरचना अत्यन्त व्यवस्थित, क्रमिक व तार्किक आधारय् दु। थ्व ग्रन्थय् च्यागू अध्याय दु व प्रत्येक अध्याययात प्यंगू-प्यंगू पादय् बायातःगु दु। थ्व कथं मुक्कं ग्रन्थय् ३२ पाद दु। ग्रन्थय् संकलित सूत्रतयेगु ल्याः पाणिनीय परम्परा अनुसार लगभग ३,९९६ दु। पाणिनीय व्याकरणया थ्व मू ग्रन्थ स्वया अतिरिक्त मेगु प्यंगू सहायक ग्रन्थत दु, गुकियात 'पञ्चाङ्ग व्याकरण' धाइ। थ्व प्यंगू सहायक ग्रन्थत शिवसूत्र (अक्षरसमाम्नाय), धातुपाठ, गणपाठ, व लिङ्गानुशासन खः। शिवसूत्रय् संस्कृत भाषाया सकल वर्णतय्त १४ गू सूत्रय् संगठित यानातःगु दु, गुकिया आधारय् 'प्रत्याहार' (संक्षिप्त वर्ण समूह) दयेकेगु या। धातुपाठय् संस्कृत भाषाया मुक्कं धातु (verbs) तयेगु धलः दु, गुकिं क्रिया रूप दयेकेत ग्वहाली याइ। गणपाठय् समान व्याकरणिक नियम लागू जुइगु खँग्वःतयेगु पुचः मुंकातःगु दु। लिङ्गानुशासनय् शब्दतयेगु लिङ्ग (gender) निर्धारण यायेगु नियमत दु। अष्टाध्यायीया सूत्रतय्त ६ गू मुख्य प्रकारय् विभाजित यानातःगु दु: संज्ञा, परिभाषा, विधि, नियम, अतिदेश, व अधिकार। संज्ञा सूत्रं व्याकरणिक पारिभाषिक शब्दतयेगु अर्थ स्पष्ट याइ। परिभाषा सूत्रं सूत्रतयेगु प्रयोग यायेगु नियम व प्राथमिकता निर्धारण याइ। विधि सूत्रं मुख्य रूपं शब्द सिद्धिया प्रक्रिया वा नियम दयेकी। नियम सूत्रं अनिश्चितता दुगु थासय् छगू स्पष्ट नियम लागू याइ। अतिदेश सूत्रं छगू धर्मयात मेगु धर्मय् आरोपित याइ। अधिकार सूत्रं लिपाया सूत्रतय्सं गुगु सीमा तक ज्या याइ धइगु खँ निश्चित याइ। {| class="wikitable" |+ अष्टाध्यायीया च्यागू अध्यायया संक्षिप्त विवरण |- ! अध्याय !! मुख्य विषयवस्तु !! पाद ल्याः !! मू विशेषता व अधिकार |- | प्रथम अध्याय || संज्ञा, परिभाषा, कारक नियम || ४ पाद || व्याकरणया पारिभाषिक शब्द, विप्रतिषेध नियम, कारक |- | द्वितीय अध्याय || समास, कारक विभक्ति, लुक्-लोप || ४ पाद || सामर्थ्य सिद्धान्त, विभक्ति विधान, समास भेद |- | तृतीय अध्याय || कृदन्त प्रत्यय (कृत्-प्रत्यय) || ४ पाद || धातु निसें शब्द दयेकेगु, सन्, णिच्, लकार अर्थ |- | चतुर्थ अध्याय || स्त्रीप्रत्यय, तद्धित प्रत्यय (भाग १) || ४ पाद || स्त्रीलिङ्ग रूप, अपत्यार्थक तद्धित प्रत्यय |- | पञ्चम अध्याय || तद्धित प्रत्यय (भाग २) || ४ पाद || मतुप्, स्वार्थिक प्रत्यय, विविध तद्धित नियम |- | षष्ठ अध्याय || स्वर, द्वित्व, सम्प्रसारण, अङ्ग कार्य || ४ पाद || उदात्त-अनुदात्त स्वर, पूर्व रूप, गुण-वृद्धि |- | सप्तम अध्याय || अङ्ग-कार्य, इट्-आगम, वृद्धि || ४ पाद || अङ्गस्य अधिकार, इट्/नुम् आगम, वर्ण परिवर्तन |- | अष्टम अध्याय || सन्धि, नत्व, षत्व, त्रिपादी || ४ पाद || पूर्वत्रासिद्धम् नियम, असिद्धत्व, वाक्य सन्धि |} === प्रथम अध्याय: संज्ञा व परिभाषा === अष्टाध्यायीया न्हापांगु अध्याय (प्रथम अध्याय) सकल पाणिनीय व्याकरणया आधारस्तम्भ खः। थ्व अध्यायय् पाणिनीय व्याकरणय् छ्यलीगु मू पारिभाषिक खँग्वःतयेगु परिभाषा (संज्ञा) व सूत्रतयेगु छ्यलीगु नियम (परिभाषा) तय यानातःगु दु। प्रथम अध्यायय् मुक्कं प्यंगू पाद दु व थुकिइ व्याकरणिक प्रक्रियातयेगु प्राथमिक जग तयातःगु दु। प्रथम अध्यायया प्रथम पादय् मुख्य रूपं 'वृद्धि', 'गुण', 'संयोग', व 'अनुनासिक' थेंज्याःगु पारिभाषिक संज्ञा सूत्रत समाविष्ट दु। थुकिइ सूत्रतयेसं गुगु वर्ण वा पदयात गुगु संज्ञा बीगु धइगु खँ स्पष्ट याइ। द्वितीय पादय् आत्मनेपद व परस्मैपद क्रियातयेगु प्रयोग नियम व धातु सम्बन्धी संज्ञा सूत्रतय्गु चर्चा यानातःगु दु। तृतीय पादय् धातुनाप स्वापू दुगु 'अङ्गाधिकार' व 'लकार' (tenses and moods) या मू सिद्धान्ततयेगु व्याख्या दु। चतुर्थ पादय् 'कारक'या अत्यन्त महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त सुरु जुइ। थन कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, व अधिकरण कारकतयेगु स्पष्ट संज्ञा निर्धारण यानातःगु दु। प्रथम अध्यायया मू विशेषता थ्व खः कि थुकिलि 'अष्टाध्यायी' या सकल लिपाया अध्यायय् छ्यलीगु 'भाषा नियमावली' तयार यानातःगु दु। थ्व अध्यायया ज्ञान मदेक लिपाया अध्यायया सूत्रतय्त थुइकेगु व छ्य्लेगु ज्या मुक्कं असम्भव जुइ। थ्व अध्यायय् पाणिनिं प्रत्याहार सूत्र (शिवसूत्र) या माध्यमं वर्ण समूहयात संक्षिप्त यायेगु कला क्यनादीगु दु। थन संकलित परिभाषा सूत्रतय्सं निगू नियम दथुइ द्वन्द्व उपन्न जुइबलय् गुगु नियम लागू जुइ धइगु निर्णय यायेत ग्वहाली याइ। थुकियात 'विप्रतिषेधे परं कार्यम्' नियम धाइ, गुकिया उल्लेख थ्व हे अध्यायय् दु। थ्व प्रकारं न्हापांगु अध्यायं व्याकरण शास्त्रयात छगू स्पष्ट दार्शनिक व तार्किक आधार प्रदान याइ। === द्वितीय अध्याय: समास व कारक विभक्ति === द्वितीय अध्याय अष्टाध्यायीया दकलय् व्यवहारिक व महत्त्वपूर्ण भागत मध्ये छगू खः। थ्व अध्यायय् मू रूपं समास (compound words), कारक विभक्ति (case endings), व लुक्-लुप् (elision) सम्बन्धी नियमत समाविष्ट जुयाच्वंगु दु। थ्व अध्यायय् नं प्यंगू पाद दु। प्रथम पादय् समासया मू अवधारणा व 'सामर्थ्य' (semantic compatibility) या सिद्धान्त व्याख्या यानातःगु दु। पाणिनि अनुसार निगू वा निगू स्वया अप्व पद स्वानाः छगू न्हुगु पद दयेकेत पदतयेगु दथुइ अर्थगत सामर्थ्य जुयेमा। थ्व पादय् अव्ययीभाव समास व तत्पुरुष समासया प्राथमिक नियमत बियातःगु दु। द्वितीय पादय् तत्पुरुष समासया ल्यंगु भाग, द्विगु समास, कर्मधारय समास, बहुव्रीहि समास, व द्वन्द्व समासया विस्तृत सूत्रत बियातःगु दु। थन गुगु समासय् गुगु पद मू जुइ (पूर्वपद वा उत्तरपद) धइगु खँ स्पष्ट यानातःगु दु। तृतीय पादय् 'कारक विभक्ति' सम्बन्धी सूत्रत मुंकातःगु दु। प्रथमा विभक्ति निसें सप्तमी विभक्ति तक गुगु कारकय् गुगु विभक्ति लागू जुइ धइगु वैज्ञानिक नियम थन च्वयातःगु दु। दसुया निंतिं, अपादान कारकय् पञ्चमी विभक्ति व सम्प्रदान कारकय् चतुर्थी विभक्ति प्रयोग जुइगु नियम थ्व हे पादय् दु। चतुर्थ पादय् समासय् जुइगु स्वर परिवर्तन, सुप् प्रत्ययया लोप (elision), व समासान्त प्रत्ययतयेगु चर्चा दु। थ्व अध्यायं संस्कृत भासाय् जटिल व सामासिक पदतयेगु रचना यायेत सुदृढ मार्गदर्शन प्रदान याइ। === तृतीय अध्याय: कृदन्त प्रत्यय (कृत् प्रत्यय) === तृतीय अध्याय अष्टाध्यायीया प्रत्यय प्रकरण (suffixation) या मू प्रवेशद्वार खः। थ्व अध्याय निसें न्यागूगु अध्याय तक मुक्कं प्रत्ययतयेगु अधिकारया नियमत दयेकातःगु दु ('प्रत्ययः' व 'परश्च')। तृतीय अध्यायय् मू रूपं 'कृत् प्रत्यय' (verbal suffixes) तयेगु गम्भीर चिन्तन दु। कृत् प्रत्यय धइगु धातु (verb roots) या लिउने स्वाइगु प्रत्यय खः, गुकिं न्हुगु संज्ञा, विशेषण वा क्रियापद दयेकेगु या। थ्व अध्यायया प्रथम पादय् 'सन्' (desiderative), 'यङ्' (frequentative), व 'णिच्' (causative) थेंज्याःगु धातु-प्रत्ययतयेगु चर्चा दु। थ्व प्रत्ययतय्सं मूल धातुयात न्हुगु अर्थय् रूपान्तरित याइ। द्वितीय पादय् वर्तमान, भूत, व भविष्यत् कालया प्रत्ययत (दसु: शतृ, शानच्, क्त, क्तवतु) सम्बन्धी सूत्रत दु। थन धातु निसें कृदन्त शब्दत दयेकेगु विस्तृत प्रक्रिया बियातःगु दु। तृतीय पादय् संज्ञा व भाववाचक शब्दत दयेकेत प्रयोग जुइगु कृत् प्रत्ययत (दसु: घञ्, ल्युट्, अच्) समाविष्ट दु। चतुर्थ पादय् तुमुन्, क्त्वा, ल्यप् थेंज्याःगु अव्यय कृदन्त प्रत्ययत व लकारतयेगु अर्थय् जुइगु प्रत्ययतयेगु विस्तृत व्याख्या यानातःगु दु। तृतीय अध्यायया अध्ययनं संस्कृत धातु निसें द्वलंद्व न्हुगु शब्दत दयेकेगु अद्भूत क्षमता प्राप्त जुइ। थ्व अध्यायसं पाणिनिया धातु-विश्लेषण प्रणालीया गम्भीरता खनेदु। === चतुर्थ व पञ्चम अध्याय: तद्धित प्रत्यय व स्त्रीप्रत्यय === अष्टाध्यायीया चतुर्थ व पञ्चम अध्याययात संयुक्त रूपं 'तद्धित प्रत्यय' व 'स्त्रीप्रत्यय' या विशाल भण्डार धकाः म्हसीकी। तद्धित प्रत्यय धइगु संज्ञा, विशेषण वा अव्यय शब्दया लिउने स्वाइगु प्रत्यय खः, गुकिं अपत्य (सन्तान), भाव, समूह, वा गुण थेंज्याःगु न्हुगु अर्थत दयेकी। चतुर्थ अध्यायया प्रथम पादय् मू रूपं 'स्त्रीप्रत्यय' (feminine suffixes) तयेगु वर्णन दु। पुलिङ्ग शब्दयात स्त्रीलिङ्गय् रूपान्तरण यायेत प्रयोग जुइगु प्रत्ययत (दसु: टाप्, डीप्, डीन्, ती) थ्व पादय् व्याख्या यानातःगु दु। थुकिया लिपा चतुर्थ अध्यायया ल्यंगु भागय् अण, इञ्, ढक् थेंज्याःगु अपत्यार्थक तद्धित प्रत्ययतयेगु अधिकार सुरु जुइ, गुकिं 'वासुदेव', 'दशरथि' थेंज्याःगु शब्द सिद्ध जुइ। पञ्चम अध्यायय् मेमेगु विविध तद्धित प्रत्ययतयेगु चर्चा दु। पञ्चम अध्यायया प्रथम पादय् 'तस्मै हितम्' (उकिया निंतिं हितकर) व 'तस्य ईस्वरः' थेंज्याःगु अर्थय् जुइगु प्रत्ययत दु। द्वितीय पादय् मतुप् (स्वामित्व वा गुण क्यनिगु) व वतुप् प्रत्ययतयेगु वर्णन दु। तृतीय व चतुर्थ पादय् स्वार्थिक तद्धित प्रत्यय व समासान्त तद्धित प्रत्ययत दुथ्याः। थ्व निगू अध्याययं संस्कृत शब्दकोशया विस्तार व शब्द दयेकेगु अद्भूत संरचनात्मक स्वरुप प्रदान याइ। === षष्ठ व सप्तम अध्याय: अङ्ग कार्य, सन्धि व स्वर === खुगूगु व न्हागूगु (षष्ठ व सप्तम) अध्याय अष्टाध्यायीया प्रक्रिया भाग (derivational process) या दकलय् जटिल व गहन भाग खः। थ्व निगू अध्यायय् शब्द दयेकेगु ईलय् जुइगु वर्ण विकृति, स्वर (accentuation), गुण, वृद्धि, व अङ्ग-कार्य (stem modifications) या नियमत संकलित दु। षष्ठ अध्यायया प्रथम पादय् द्वित्व (doublings), सम्प्रसारण (semi-vowel transformations), व पूर्वरूप/पररूप सन्धिया नियमत दु। द्वितीय व तृतीय पादय् मुख्य रूपं स्वर-प्रक्रिया (accents - उदात्त, अनुदात्त, स्वरित) सम्बन्धी सूत्रत दु। पाणिनिया ईलय् वैदिक संस्कृतय् स्वरया अत्यन्त महत्त्व दुगु खः, गुकिया सुक्ष्म नियमत थ्व पादय् बियातःगु दु। चतुर्थ पादय् अङ्गया लोप, दीर्घ, व गुण जुइगु नियमत बियातःगु दु। सप्तम अध्याय मुक्कं 'अङ्गस्य' अधिकार दुने लाः। थुकिया प्रथम व द्वितीय पादय् प्रत्यय लाइबिले अङ्गय् (stem) जुइगु गुण, वृद्धि, इट्-आगम (i-augment), व नुम्-आगम नियमत दु। तृतीय व चतुर्थ पादय् धातु व प्रातिपदिकया अन्त्य वर्णय् जुइगु परिवर्तनत (दसु: कुत्व, जश्त्व) व्याख्या यानातःगु दु। थ्व निगू अध्याय अष्टाध्यायीया कम्प्युटेशनल सिद्धिया निंतिं अत्यन्त महत्त्वपूर्ण खः, गुकिं शब्दया वास्तविक ध्वन्यात्मक रूप दयेकी। === अष्टम अध्याय: असिद्धत्व व त्रिपादी === अष्टाध्यायीया च्यागूगु अध्याय (अष्टम अध्याय) मुक्कं ग्रन्थया अन्तिम व निर्णायक भाग खः। थ्व अध्यायय् सन्धि, नत्व (ण-त्व), षत्व (ष-त्व), व वाक्य व्याकरणया मू सूत्रत दु। थ्व अध्यायया दकलय् तःधँगु विशेषता थुकिया दुने दूगु 'त्रिपादी' भाग खः। अष्टम अध्यायया प्रथम पादय् आमन्त्रित (सम्बोधन) व पद-द्वित्व सम्बन्धी नियमत दु। द्वितीय पादय् वाक्य सन्धि व नत्व-षत्वया सामान्य नियमत बियातःगु दु। अष्टम अध्यायया द्वितीय पादया प्रथम सूत्र खः— '[[पूर्वत्रासिद्धम्]]' (८.२.१)। थ्व सूत्रं मुक्कं अष्टाध्यायीयात निगू असन्तुलित भागय् विभाजित याइ: * सपादसप्ताध्यायी: न्हापांगु अध्याय निसें अष्टम अध्यायया प्रथम पाद तक (मुक्कं ७ अध्याय व १ पाद)। * त्रिपादी (Tripadi): अष्टम अध्यायया द्वितीय, तृतीय व चतुर्थ पाद (मुक्कं ३ पाद)। 'पूर्वत्रासिद्धम्' सूत्रया सिद्धान्त अनुसार त्रिपादी दुने च्वंगु सूत्रत सपादसप्ताध्यायीया सूत्रतयेगु निंतिं 'असिद्ध' (invalid/non-existent) जुइ। अथेहे त्रिपादी दुने नं लिपाया सूत्र स्वया पूर्वया सूत्र बलवान जुइ। थ्व असिद्धत्वया सिद्धान्तं अष्टाध्यायीया प्रक्रियाय् अनन्त चक्र (infinite loops) व द्वन्द्वयात पनिगु ज्या याइ। थ्व गणितात्मक नियमं पाणिनीय व्याकरणयात छगू पूर्ण व त्रुटिरहित (error-free) व्यवस्था दयेकी। == पाणिनि व वय्‌कःया समय == अष्टाध्यायीया रचयिता महर्षि पाणिनि जुयादी। प्राचीन परम्परा व आधुनिक इतिहासकारतयेगु अनुसार पाणिनिया जन्म शलातुर नामं प्रख्यात थासय् जूगु खः, गुगु वर्तमान पाकिस्तानया अटक जिल्ला निसें गान्धार क्षेत्र दुने ला। थ्व कारणं पाणिनियात 'रालातुरीय' नं धायेगु या। पाणिनिया माःया नामं दाक्षी व अबुया नामं पणिन खः धइगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय्सं याइ। वय्‌कःया समययात कयाः इतिहासकारतयेगु दथुइ छुं मतभेद दुसां सामान्यतया ईसा पूर्व ५ गु शताब्दी निसें ईसा पूर्व ४ गु शताब्दीया दथुइ वय्‌कःया कालखण्ड जूगु मान्यता दु। पाणिनि [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] नाप स्वापू दुम्ह महान विद्वान जुयादीगु खः। वय्‌कः स्वया न्ह्यः नं संस्कृत भाषाय् व्याकरणया तःधँगु परम्परा अस्तित्वय् दुगु खः। पाणिनिं थगु अष्टाध्यायीय् १० म्ह प्राचीन व्याकरणविद्‌तयेत नामं उल्लेख यानादीगु दु, गुकिं शाकटायन, शाकल्य, आपिशलि, स्फोटायन, व गार्ग्य आदि मू खः। थ्व खँयात स्वयेबलय् पाणिनि स्वया न्ह्यः हे व्याकरण शास्त्रया विकास जुइधुंकूगु खनेदु, तर पाणिनिं उगु सकल परम्परायात परिमार्जित यानाः छगू पूर्ण व वैज्ञानिक रूप प्रदान यानादिल। पाणिनिया थ्व योगदानं यानाः वय्‌कः स्वया न्ह्यःया यक्व व्याकरण ग्रन्थत कालान्तरय् लोप जुया वन। पाणिनिया भाषा विश्लेषण शैली अत्यन्त सूक्ष्म, व्यवस्थित व पूर्ण रूपं निष्पक्ष दु। वय्‌कलं केवल भाषाया स्वरूपयात अध्ययन यानाः उकिया नियमतय्त संकलित यानादिल। == पाणिनीय सूत्रया कार्यप्रणाली व विशेषता == पाणिनीय व्याकरणया दकलय् तःधँगु विशेषता थुकिया सघनता (conciseness) व गणितात्मक संरचना खः। पाणिनिं सूत्रत दयेकेत अत्यन्त संक्षिप्त भाषा व साङ्केतिक चिंतयेत छ्यलादिल। थ्व ग्रन्थय् 'लाघव' (लाघवता वा म्हो शब्द प्रयोग यायेगु) या सिद्धान्तयात दकलय् च्वय् तयातःगु दु। व्याकरणय् छगू मात्रया नं लाघव जुल धाःसा व्याकरणविद्‌तय्सं पुत्र जन्म जूगु थें लसकुस याइ धइगु प्रसिद्ध भनाइ दु। पाणिनिं प्रत्याहार सूत्र (शिवसूत्र) या माध्यमं विस्तृत वर्ण समूहयात छगू वा निसः अक्षरय् संक्षिप्त यात। दसुया निंतिं 'अण्' धइबलय् अ, इ, उ वर्णतयेगु बोध जुइ, अले 'अच्' धइबलय् सकल स्वर वर्णतयेगु बोध जुइ। पाणिनिया थ्व सूत्र प्रणालीय् नियमतयेगु छगू स्पष्ट प्यंगू स्तरया पद्यानुक्रम (hierarchy) दु। थुकिलि सामान्य नियम (उत्सर्ग) व अपवाद नियम (अपवाद) या दथुइ वैज्ञानिक सम्बन्ध स्थापित यानातःगु दु। गुबलें सामान्य नियम व अपवाद नियमया दथुइ द्वन्द्व उपन्न जुइ, उब्ले अपवाद नियमं सामान्य नियमयात विस्थापित याइ। थुकियात 'निरवकाश' सिद्धान्त धाइ। पाणिनीय अष्टाध्यायीया मेगु मू विशेषता 'असिद्धत्व' व 'अनुवृत्ति' खः। अनुवृत्ति धइगु पूर्व सूत्रया शब्दत लिपाया सूत्रय् स्वतः आकृष्ट जुइगु प्रक्रिया खः, गुकिं यानाः सूत्रत लिहा वयेमाःगु आवश्यकता मदु। थ्व कार्यप्रणाली आधुनिक कम्प्युटर वैज्ञानिकतयेगु 'कम्पाइलर' (compiler) व 'एल्गोरिदम' (algorithm) या कार्यप्रणाली नाप ज्वः। थ्व वैज्ञानिकताया कारणं पाणिनिया व्याकरणयात हलिंया दकलय् न्हापांगु 'प्रोग्रामिङ ल्याङ्ग्वेज' (programming language) नं धायेगु या। ==पिनेया स्वापूतः== *[https://web.archive.org/web/20060211133359/http://sanskrit.gde.to/doc_z_misc_major_works/ {{unicode|Pāṇini}}'s ''Ashtadhyayi''] in [[आइट्रान्स| ITRANSliteration]] and [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] [[लिपि]] *[http://www.taralabalu.org/panini/ Software] based on {{unicode|Pāṇini}}'s Sanskrit Grammar *[http://arxiv.org/abs/physics/0411080 Mendeleev and the Periodic Table of Elements] in the [[:en:ArXiv.org e-print archive]] [[Category:संस्कृत]] == दसु == * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80 विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी]</ref> * दसु — वर्गः:'''अष्टाध्यायी'''। <ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D विकिस्रोतः – अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम्]</ref> == लिधंसा == <references/> [[पुचः:संस्कृत]] tcu72l4rb24kcn36t15arg3a48a2p0n 0 7857 1122763 1064869 2026-08-16T06:00:54Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[गुप्त राजवंश]] to [[गुप्त साम्राज्य]] 1064869 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/गुप्त राजवंश}} [[Image:South Asia historical AD375 EN.svg|upright=1.15|250px|frameless]] [[Image:South Asia historical AD450 EN.svg|upright=1.15|250px|frameless]] {{Infobox Former Country |conventional_long_name = Gupta Empire |common_name = गुप्त राजवंश |continent = Asia |region = India |country = India |era = Ancient history |status = |event_start = |year_start = 320 CE |date_start = |event1 = |date_event1 = |event_end = |year_end = 550 CE |date_end = |p1 = Mahameghavahana dynasty |flag_p1 = Kharavela-Kingdom.GIF |p2 = Kanva dynasty |flag_p2 = |p3 = Kushan Empire |flag_p3 = |p4 = Bharshiva Dynasty |flag_p4 = Bharshiva Empire.jpg |s1 = Gurjara-Pratihara |flag_s1 = |s2 = Pala Empire |flag_s2 = |s3 = Rashtrakuta Dynasty |flag_s3 = |s4 = Hephthalite |image_flag = |flag_type = |image_coat = |image_map = Gupta Empire 320 - 600 ad.PNG |image_map_caption = The Gupta Empire at its greatest extent. |capital = [[Pataliputra]] |common_languages = [[संस्कृत|Sanskrit]] |religion = [[Hinduism]]<br>[[Buddhism]] |government_type = Monarchy |stat_area = 3500000 |leader1 = [[Maharaja Śri Gupta|Sri-Gupta]] |year_leader1 = 240s–280s |leader2 = [[Chandragupta I]] |year_leader2 = 319–335 |leader3 = [[Vishnu Gupta (Gupta Empire)|Vishnu Gupta]] |year_leader3 = 540–550 |title_leader = [[Maharajadhiraja]] |legislature = |stat_area1 = 3500000 |today = {{flag|India}}<br>{{flag|Pakistan}}<br>{{flag|Bangladesh}}<br>{{flag|Nepal}} }} '''गुप्त राजवंश''' वा गुप्त वंश [[प्राचीन भारत]] यागु छगु मू राजवंश खः। थ्व वंशयागु ई यात भारतयागु स्वर्ण युग धका हनि। [[किपा:Indischer_Maler_des_6._Jahrhunderts_001.jpg|300px|right|thumb|थ्व कालयागु [[अजन्ता]] किपा]] * [[श्रीगुप्त]] २४०-२८० * [[घटोट्कच गुप्त]] २८०-३१९ * [[चन्द्रगुप्त]] ३१९-३३५ * [[समुद्रगुप्त]] ३३५-३८० * [[रामगुप्त]] ३८० * [[चन्द्रगुप्त विक्रमादित्य]] ३८०-४१३ * [[कुमारगु्प्त १]] ४१३-४५५ * [[स्कन्दगुप्त]] ४५५-४६७ * [[नरसिंहगुप्त बालादित्य]] ४६७-४७३ * [[कुमारगुप्त २]] ४७३-४७६ * [[बुधगुप्त|बुद्धगुप्त]] ४७६-४९५ ==स्वयादिसँ== * [[भारत]] * [[भारतया इतिहास]] {{Commonscat|Gupta Empire}} [[पुचः:भारतया इतिहास]] ec5fkoyaoul729nmclj32j6c18ax7mc 1122765 1122763 2026-08-16T06:06:40Z Eukesh 11 1122765 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/गुप्त राजवंश}} [[Image:South Asia historical AD375 EN.svg|upright=1.15|250px|frameless]] [[Image:South Asia historical AD450 EN.svg|upright=1.15|250px|frameless]] {{Infobox Former Country |conventional_long_name = Gupta Empire |common_name = गुप्त राजवंश |continent = Asia |region = India |country = India |era = Ancient history |status = |event_start = |year_start = 320 CE |date_start = |event1 = |date_event1 = |event_end = |year_end = 550 CE |date_end = |p1 = Mahameghavahana dynasty |flag_p1 = Kharavela-Kingdom.GIF |p2 = Kanva dynasty |flag_p2 = |p3 = Kushan Empire |flag_p3 = |p4 = Bharshiva Dynasty |flag_p4 = Bharshiva Empire.jpg |s1 = Gurjara-Pratihara |flag_s1 = |s2 = Pala Empire |flag_s2 = |s3 = Rashtrakuta Dynasty |flag_s3 = |s4 = Hephthalite |image_flag = |flag_type = |image_coat = |image_map = Gupta Empire 320 - 600 ad.PNG |image_map_caption = The Gupta Empire at its greatest extent. |capital = [[Pataliputra]] |common_languages = [[संस्कृत|Sanskrit]] |religion = [[Hinduism]]<br>[[Buddhism]] |government_type = Monarchy |stat_area = 3500000 |leader1 = [[Maharaja Śri Gupta|Sri-Gupta]] |year_leader1 = 240s–280s |leader2 = [[Chandragupta I]] |year_leader2 = 319–335 |leader3 = [[Vishnu Gupta (Gupta Empire)|Vishnu Gupta]] |year_leader3 = 540–550 |title_leader = [[Maharajadhiraja]] |legislature = |stat_area1 = 3500000 |today = {{flag|India}}<br>{{flag|Pakistan}}<br>{{flag|Bangladesh}}<br>{{flag|Nepal}} }} [[किपा:Indischer_Maler_des_6._Jahrhunderts_001.jpg|300px|right|thumb|थ्व कालयागु [[अजन्ता]] किपा]] '''गुप्त साम्राज्य''' प्राचीन भारतया छगू शक्तिशाली व नांजागु साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया उदय ईसाया ४गु शताब्दीइ मगधया क्षेत्रय् जूगु खः। श्रीगुप्तयात थ्व साम्राज्यया पलिस्थामि धकाः कायेगु या। लिपा चन्द्रगुप्त प्रथमं थ्व साम्राज्ययात तःधंगु राजनैतिक शक्ति दयेकादील। सम्राट समुद्रगुप्तया ईलय् थ्व साम्राज्यया सीमा भारतया यक्व थासय् थ्यन। समुद्रगुप्तयात वय्कःया सैन्य विजयया कारणं 'भारतया नेपोलियन' नं धायेगु या। वय्कःया काय् चन्द्रगुप्त द्वितीय (विक्रमादित्य)या शासनकालय् साम्राज्य कला, साहित्य व संस्कृति थःगु सर्वोच्च शिखरय् थ्यन। गुप्त कालयात भारतया इतिहासय् 'स्वर्णयुग' (Gold Age) धकाः हनिगु याः। थ्व ईलय् [[कालिदास]] थेंज्याःपिं नांजाःपिं चिनाखँमि व नाटककारतयेसं तःधंगु साहित्यया रचना यानादील। खगोलशास्त्र व गणितया क्षेत्रय् [[आर्यभट्ट]] व वराहमिहिर थेंज्याःपिं महान विद्वानतयेसं थ्व हे ईलय् तःधंगु योगदान बियादीगु खः। विज्ञान, वास्तुशास्त्र, व मूर्तिकलाया क्षेत्रय् नं थ्व ईलय् सिक्क यक्व प्रगति जुल। प्रसिद्ध [[नालन्दा]] विश्वविद्यालयया पलिस्था नं गुप्त कालया सम्राट कुमारगुप्त प्रथमं यानादीगु खः। थ्व साम्राज्यय् वैदिक धर्मया पुनरुत्थान जुसां बौद्ध व जैन धर्मयात नं समान आदर बीगु या। थ्व साम्राज्यया शासन व्यवस्था सिक्क सुव्यवस्थित व केन्द्रीकृत जुयाच्वन। व्यापार व वाणिज्यया विकासं यानाः थ्व ईलय् प्रजातयेगु जीवनस्तर समृद्ध जुयाच्वन। ५गु शताब्दीया लिपांगु ईलय् मध्य एशिया निसें हूणतयेगु आक्रमण सुरु जुल। लिपा हूणतयेगु झ्वलं आक्रमण व आन्तरिक कलहया कारणं थ्व तःधंगु साम्राज्यया ह्रास व पतन जुल। ==जुजुतेगु धलः== * [[श्रीगुप्त]] २४०-२८० * [[घटोट्कच गुप्त]] २८०-३१९ * [[चन्द्रगुप्त]] ३१९-३३५ * [[समुद्रगुप्त]] ३३५-३८० * [[रामगुप्त]] ३८० * [[चन्द्रगुप्त विक्रमादित्य]] ३८०-४१३ * [[कुमारगु्प्त १]] ४१३-४५५ * [[स्कन्दगुप्त]] ४५५-४६७ * [[नरसिंहगुप्त बालादित्य]] ४६७-४७३ * [[कुमारगुप्त २]] ४७३-४७६ * [[बुधगुप्त|बुद्धगुप्त]] ४७६-४९५ == लिधंसा == <references /> == स्वयादिसँ == * [[कुमारगुप्त प्रथम]] * [[चन्द्रगुप्त द्वितीय]] * [[समुद्रगुप्त]] * [[नालन्दा]] * [[भारत]] * [[भारतया इतिहास]] {{Commonscat|Gupta Empire}} [[पुचः:गुप्त साम्राज्य]] [[पुचः:प्राचीन भारत]] [[पुचः:इतिहास]] [[पुचः:भारतया इतिहास]] [[en:Gupta Empire]] 4h52rek8ypnx3lkrhaoplqhjsbu23ld 0 7869 1122760 1059563 2026-08-16T05:57:56Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[कुमारगु्प्त १]] to [[कुमारगुप्त प्रथम]] 1059563 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/कुमारगु्प्त १}} {{Infobox monarch | name =कुमारगु्प्त १ (महेन्द्रादित्य) | title =[[गुप्त राजवंश|Gupta]] emperor | image= KumaraguptaFightingLion.jpg | caption =Gold coin of Kumaragupta. | reign =414–455 CE | coronation = | othertitles = | full name = | predecessor =[[Chandragupta II]] | successor = [[Skandagupta]] | suc-type = | heir = | queen = | consort = | spouse 1 = | spouse 2 = | spouse 3 = | spouse 4 = | spouse 5 = | spouse 6 = | issue = | royal house = | dynasty = | royal anthem = | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = |}} '''{{PAGENAME}}''' [[गुप्त राजवंश]]यागु छम्ह जुजु खः। [[Category:जीवनी]] 20hhbkkss8rp8vipv352fywpvf7zz7b 1122762 1122760 2026-08-16T06:00:36Z Eukesh 11 1122762 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/कुमारगु्प्त १}} {{Infobox monarch | name =कुमारगु्प्त १ (महेन्द्रादित्य) | title =[[गुप्त राजवंश|Gupta]] emperor | image= KumaraguptaFightingLion.jpg | caption =Gold coin of Kumaragupta. | reign =414–455 CE | coronation = | othertitles = | full name = | predecessor =[[Chandragupta II]] | successor = [[Skandagupta]] | suc-type = | heir = | queen = | consort = | spouse 1 = | spouse 2 = | spouse 3 = | spouse 4 = | spouse 5 = | spouse 6 = | issue = | royal house = | dynasty = | royal anthem = | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = |}} '''कुमारगुप्त प्रथम''' प्राचीन भारतया [[गुप्त साम्राज्य]]या छम्ह नांजाम्ह सम्राट खः। वय्कः सम्राट चन्द्रगुप्त द्वितीय (विक्रमादित्य) व महारानी ध्रुवदेवीया काय् खः। वय्कःयात 'महेंद्रादित्य' धइगु उपाधिं नं म्हसीकी। वय्कलं ईसा ४१५ निसें ४५५ तक लभगभ ४० दँ तक गुप्त साम्राज्यय् शासन यानादील। वय्कःया शासनकालयात गुप्त साम्राज्यया इतिहासय् शान्ति, समृद्धि, व संस्कृतिया स्वर्णयुग धकाः कायेगु या। वय्कःया शासनकालय् साम्राज्यया सीमा पश्चिमि भारत निसें पूर्वय् बंगाल तक दयाच्वन। वय्कः छम्ह तःधँम्ह सहिष्णु व कलाप्रेमी शासक खः। वय्कःया शासनकालया दक्ले तःधंगु योगदान [[नालन्दा]] विश्वविद्यालयया पलिस्था खः। वय्कलं बुद्ध धर्मया अध्ययन व अध्यापनया निंतिं नालन्दा महाविहार दयेकादीगु खः। थ्व नापं वय्कलं थःगु शासनकालय् थीथी प्रकारया सुवर्ण व रजत मुद्रा (सिक्का) निष्कासन यानादील। वय्कःया देगः व अभिलेखत भारतया थीथी थासय् लूगु दु। वय्कःया ईलय् साहित्य व कलाया क्षेत्रय् नं यक्व विकास जुल। वय्कःया शासनया लिपांगु ईलय् पुष्यमित्र व पुचःतयेगु आक्रमण जुल। थ्व आक्रमणयात वय्कःया काय् राजकुमार स्कन्दगुप्तं सफलतापूर्वक परास्त यानादीगु खः। वय्कःया मृत्यु लिपा वय्कःया काय् स्कन्दगुप्त गुप्त साम्राज्यया सम्राट जुयादील। == लिधंसा == <references /> == स्वयादिसँ == * [[गुप्त साम्राज्य]] * [[चन्द्रगुप्त द्वितीय]] * [[नालन्दा]] [[पुचः:गुप्त साम्राज्यया सम्राट]] [[पुचः:इतिहास]] [[Category:जीवनी]] {{stub}} [[en:Kumaragupta I]] o9yta894gbb9qov9nzwjm2friyjal21 0 33815 1122722 1117406 2026-08-15T23:43:06Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[स्यान जोआक्विन, क्यालिफोर्निया]] to [[स्यान होआक्विन, क्यालिफोर्निया]] 1117406 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/स्यान जोआक्विन, क्यालिफोर्निया}} [[Image:CALIFORNIA--SAN JOAQUIN VALLEY - NARA - 542532.jpg|thumb]] [[Image:Fresno County California Incorporated and Unincorporated areas San Joaquin Highlighted.svg|thumb]] [[Image:Main St. in San Joaquin, CA.jpg|thumb]] {{अमेरिकायागु नगर इलाकायागु तथ्यांक | native_name = स्यान जोआक्विन | type = सिटी | latd = ३६.६०७०६ |longd = १२०.१९१३६५ | state_name = क्यालिफोर्निया | leader_title = | leader_name = | population_as_of = 2001 | population_total = ३२७०| population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | }} '''स्यान जोआक्विन''' [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिकायागु]] [[क्यालिफोर्निया]] राज्ययागु छगु [[सिटी]] खः। ==जनसंख्या== सन् २०००यागु तथ्यांक कथलं थ्व थाय्‌यागु जनसंख्या ३२७० दु धाःसा थ्व थासे ७३५ खा छें दु<ref name="census">{{cite web | accessdate = जुन ९ | accessyear = २००७ | url = http://www.census.gov/tiger/tms/gazetteer/places2k.txt | title = अमेरिकी जनगणना २००१}}</ref>। ==भूगोल== थ्व शहरयागु अक्षांश ३६.६०७०६ उत्तर व देशान्तर १२०.१९१३६५ पश्चिम खः ({{coor d|36.60706|N|120.191365|W|}})। थ्व थासे २५६४५६० वर्ग मिटर (०.९९०१८२ वर्ग माइल) जमिन दु धाःसा ० वर्ग मिटर (० वर्ग माइल) ल दु<ref name="census">{{cite web | accessdate = जुन ९ | accessyear = २००७ | url = http://www.census.gov/tiger/tms/gazetteer/places2k.txt | title = अमेरिकी जनगणना २००१}}</ref>। ==लिधंसा== <references/> {{क्यालिफोर्नियायागु थाय्}} [[Category: क्यालिफोर्नियायागु शहर]] ocgctwp739igyilm32f9vg4dflgnd1s 0 89008 1122715 1107905 2026-08-15T23:30:45Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[विमानम्‌]] to [[विमान]] 1107905 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/विमानम्‌}} {{भाषा व खँग्व | native_name = विमानम्‌ | original_language = [[संस्कृत]] | footnotes = | }} '''विमानम्‌''' छगु [[संस्कृत]] भाषायागु [[खँग्वः]] खः। थ्व खँग्वःयागु छ्येलेज्या येक्व [[सफू]] व [[स्तोत्र]]य् जुगु दु। ==खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या== ===उत्पत्ति व विकास=== थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु [[तत्सम खँग्व]]या रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। ===छ्येलेज्या=== थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। ==मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप== मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु *[[नेपाल भाषा]] : *[[पालि]] : *[[हिन्दी]] : *[[खेँ भाषा]] : *[[बांग्ला भाषा]] : *[[मराठी भाषा]] : *[[भोजपुरी भाषा]] : *[[उडिया भाषा]] : *[[गुजराती भाषा]] : *[[मणिपुरी भाषा]] : *[[रोमानी भाषा]] : *[[पञ्जाबी भाषा]] : *[[आसामी भाषा]] : *[[मैथिली भाषा]] : *[[द्रविड भाषात]] : *मेमेगु भाषा: ==स्वया दिसँ== *[[संस्कृत]] ==पिनेयागु स्वापू== [http://sanskritdocuments.org/dict/dictall.txt संस्कृत खँग्वसफू]{{भाषा जग-च्वसु}} [[Category: संस्कृत]] 2an05jk4qcow1101at0klsor40i1h5d 1122719 1122715 2026-08-15T23:38:34Z Eukesh 11 /* मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप */ 1122719 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/विमानम्‌}} {{भाषा व खँग्व | native_name = विमानम्‌ | original_language = [[संस्कृत]] | footnotes = | }} '''विमानम्‌''' छगु [[संस्कृत]] भाषायागु [[खँग्वः]] खः। थ्व खँग्वःयागु छ्येलेज्या येक्व [[सफू]] व [[स्तोत्र]]य् जुगु दु। ==खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या== ===उत्पत्ति व विकास=== थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु [[तत्सम खँग्व]]या रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। ===छ्येलेज्या=== थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। ==छ्यला== :१. वास्तुकला: हिन्दू देगः वास्तुकलाय् (विशेषयानाः दक्षिण भारतीय वास्तुकलाय्) देगःया दुनेया मू देगः (गर्भगृह) च्वये च्वंगु तजाःगु गजु वा देगःया संरचनायात विमान धाइ। थ्व संरचनायात वास्तुशास्त्रया निर्दिष्ट नाप व अनुपात कथं जक दयेकीगु जूगुलिं थुकियात 'विमान' धियातःगु खः। :२. पौराणिक व प्राचीन साहित्य: रामायण, महाभारत व मेमेगु प्राचीन हिन्दू ग्रन्थय् द्यःपिं, जुजुपिं वा ऋषिमुनिपिं वायुमण्डलय् ब्वयेगु गसा, रथ वा फसय् दूगु लाय्‌कूयात 'विमान' धयातःगु दु। रामायणया प्रसिद्ध 'पुष्पक विमान' थुकिया छगू दसु खः। : ३. आधुनिक भाषा: आधुनिक नेपालभाषा, बंगाली, हिन्दी, व मैथिली थेंज्याःगु भारत-आर्य भाषातयेगु प्रभावं यानाः आःया ईले विमान (वा विमानसाधन) धयागु हवाईजहाज (Airplane/Aircraft) या पर्यायया रूपय् छ्यलीगु या। ==स्वया दिसँ== *[[संस्कृत]] ==पिनेयागु स्वापू== [http://sanskritdocuments.org/dict/dictall.txt संस्कृत खँग्वसफू]{{भाषा जग-च्वसु}} [[Category: संस्कृत]] 65dl6kou5nrt0czwkefn0xiu8447bjc 1122720 1122719 2026-08-15T23:39:08Z Eukesh 11 1122720 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/विमानम्‌}} {{भाषा व खँग्व | native_name = विमानम्‌ | original_language = [[संस्कृत]] | footnotes = | }} '''विमान (संस्कृत: विमानम्‌)''' छगु [[संस्कृत]] भाषायागु [[खँग्वः]] खः। थ्व खँग्वःयागु छ्येलेज्या येक्व [[सफू]] व [[स्तोत्र]]य् जुगु दु। ==खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या== ===उत्पत्ति व विकास=== थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु [[तत्सम खँग्व]]या रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। ===छ्येलेज्या=== थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। ==छ्यला== :१. वास्तुकला: हिन्दू देगः वास्तुकलाय् (विशेषयानाः दक्षिण भारतीय वास्तुकलाय्) देगःया दुनेया मू देगः (गर्भगृह) च्वये च्वंगु तजाःगु गजु वा देगःया संरचनायात विमान धाइ। थ्व संरचनायात वास्तुशास्त्रया निर्दिष्ट नाप व अनुपात कथं जक दयेकीगु जूगुलिं थुकियात 'विमान' धियातःगु खः। :२. पौराणिक व प्राचीन साहित्य: रामायण, महाभारत व मेमेगु प्राचीन हिन्दू ग्रन्थय् द्यःपिं, जुजुपिं वा ऋषिमुनिपिं वायुमण्डलय् ब्वयेगु गसा, रथ वा फसय् दूगु लाय्‌कूयात 'विमान' धयातःगु दु। रामायणया प्रसिद्ध 'पुष्पक विमान' थुकिया छगू दसु खः। : ३. आधुनिक भाषा: आधुनिक नेपालभाषा, बंगाली, हिन्दी, व मैथिली थेंज्याःगु भारत-आर्य भाषातयेगु प्रभावं यानाः आःया ईले विमान (वा विमानसाधन) धयागु हवाईजहाज (Airplane/Aircraft) या पर्यायया रूपय् छ्यलीगु या। ==स्वया दिसँ== *[[संस्कृत]] ==पिनेयागु स्वापू== [http://sanskritdocuments.org/dict/dictall.txt संस्कृत खँग्वसफू]{{भाषा जग-च्वसु}} [[Category: संस्कृत]] bp742k01uc6x78tvdwozo04jvy5edbr 1 143626 1122717 461362 2026-08-15T23:30:46Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[खँलाबँला:विमानम्‌]] to [[खँलाबँला:विमान]] 461362 wikitext text/x-wiki '''खँलाबँला:विमानम्‌'''{{खँलाबँला}} 3nixkjk4vluz69mjt7pnrnqmcxwp5ji 0 155684 1122713 485614 2026-08-15T23:29:17Z Eukesh 11 Removed redirect to [[विकिपिडिया:विकिज्याझ्वः यातायात]] 1122713 wikitext text/x-wiki '''यातायात''' धाःगु मनुतः, पशुतः व सामानत छगु थासँ मेगु थासय् यङ्केगु प्रक्रिया व साधन खः। यातायातया मुख्य उद्देश्य भौतिक रुपं तापाःगु थाय्या मनुतयेगु स्वापू व व्यापारयात अःपुका बीगु खः। थौंकन्हेया आधुनिक हलिमय् यातायात मानव सभ्यताया छगू मदयेक माःगु अंग जुयाच्वंगु दु। यातायातया साधनयात बँ-लँपु, लः व वायुमार्ग यानाः मू स्वंगू भागय् बायेछिं। बँ-लँ यातायातय् बस, कार, मोटरसाइकल, रेल व ट्रक थेंज्याःगु साधनत छ्येलिगु या। लःया यातायातय् नांचा, लःखः (ship), सबमरिन आदि लाः, गुकिं मू कथं समुद्र व खुसिइ मालसामान व मनुत यङ्केगु ज्या याइ। वायु यातायातय् [[फय्‌खः]](aeroplane) हेलिकप्टर आदि लाः, गुकिं तसकं याकनं व तापाःगु दूरी पार यायेफु। यातायातया विकासं यानाः हलिमय् व्यापार, पर्यटन व उद्योगया क्षेत्रय् तःधँगु हिउपाः वःगु दु। बांलाःगु यातायात व्यवस्थां देय्‌या अर्थतन्त्रयात बल्लाकी। ग्रामीण व शहरी क्षेत्रयात स्वायेत नं यातायातया लँपुत तसकं महत्त्वपूर्ण जुइ। प्राचीन कालय् मनुत न्यासिवना बाय् पशु छ्यलाः यातायात याइगु खः। आःया युगय् प्रविधिया विकास नापं आधुनिक इन्जिनं न्ह्याइगु साधनत मू यातायात पहः जूगु दु। सार्वजनिक यातायातं तःधँगु ल्याखनय् मनुतयेत छथासं मेगु थासय् अःपुक्क थ्यंकेत ग्वाहालि याइ। यातायातया साधनं प्रदुषण थेंज्याःगु समस्या नं न्ह्यथंगु दु, गुकियात म्हो यायेत इलेक्ट्रीक वाहनया छ्येलेज्या अप्वया वःगु दु। == लिधंसा == <references/> == स्वयादिसँ == * [[रेल]] * [[विमान]] * [[लःजः]] * [[विकिपिडिया:विकिज्याझ्वः यातायात]] [[पुचः:यातायात]] [[पुचः:प्रविधि]] [[en:Transport]] {{stub}} b7j5ngds2rujxugh1mndheub806zfz2 1122714 1122713 2026-08-15T23:29:38Z Eukesh 11 /* स्वयादिसँ */ 1122714 wikitext text/x-wiki '''यातायात''' धाःगु मनुतः, पशुतः व सामानत छगु थासँ मेगु थासय् यङ्केगु प्रक्रिया व साधन खः। यातायातया मुख्य उद्देश्य भौतिक रुपं तापाःगु थाय्या मनुतयेगु स्वापू व व्यापारयात अःपुका बीगु खः। थौंकन्हेया आधुनिक हलिमय् यातायात मानव सभ्यताया छगू मदयेक माःगु अंग जुयाच्वंगु दु। यातायातया साधनयात बँ-लँपु, लः व वायुमार्ग यानाः मू स्वंगू भागय् बायेछिं। बँ-लँ यातायातय् बस, कार, मोटरसाइकल, रेल व ट्रक थेंज्याःगु साधनत छ्येलिगु या। लःया यातायातय् नांचा, लःखः (ship), सबमरिन आदि लाः, गुकिं मू कथं समुद्र व खुसिइ मालसामान व मनुत यङ्केगु ज्या याइ। वायु यातायातय् [[फय्‌खः]](aeroplane) हेलिकप्टर आदि लाः, गुकिं तसकं याकनं व तापाःगु दूरी पार यायेफु। यातायातया विकासं यानाः हलिमय् व्यापार, पर्यटन व उद्योगया क्षेत्रय् तःधँगु हिउपाः वःगु दु। बांलाःगु यातायात व्यवस्थां देय्‌या अर्थतन्त्रयात बल्लाकी। ग्रामीण व शहरी क्षेत्रयात स्वायेत नं यातायातया लँपुत तसकं महत्त्वपूर्ण जुइ। प्राचीन कालय् मनुत न्यासिवना बाय् पशु छ्यलाः यातायात याइगु खः। आःया युगय् प्रविधिया विकास नापं आधुनिक इन्जिनं न्ह्याइगु साधनत मू यातायात पहः जूगु दु। सार्वजनिक यातायातं तःधँगु ल्याखनय् मनुतयेत छथासं मेगु थासय् अःपुक्क थ्यंकेत ग्वाहालि याइ। यातायातया साधनं प्रदुषण थेंज्याःगु समस्या नं न्ह्यथंगु दु, गुकियात म्हो यायेत इलेक्ट्रीक वाहनया छ्येलेज्या अप्वया वःगु दु। == लिधंसा == <references/> == स्वयादिसँ == * [[रेल]] * [[फय्‌खः]] * [[लःखः]] * [[विकिपिडिया:विकिज्याझ्वः यातायात]] [[पुचः:यातायात]] [[पुचः:प्रविधि]] [[en:Transport]] {{stub}} 9he9e6h9zq80y9jc2kn21npm6cdx6r4 0 190884 1122751 1081067 2026-08-16T05:19:02Z Eukesh 11 1122751 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/नालन्दा}} [[Image:Map of Nalanda by Alexander Cunningham, 1861-62.jpg|thumbnail|right|A map of Nalanda and its environs from Alexander Cunningham's 1861–62 ASI report which shows a number of ponds (''pokhar'') around the Mahavihara.]] [[Image:Nalanda, Buddhist university 04.jpg|thumb|left|Nalanda was founded by the Gupta emperors in the early 5th century and then expanded over the next 7 centuries.]] [[Image:Nalanda clay seal of Kumaragupta III.jpg|thumb|Nalanda clay seal of [[Kumaragupta III]]]] '''नालन्दा''' प्राचीन बुद्ध धर्म सीकिगु छगु तःधंगु थाय् ख। थ्व थाय्‌ आःया भारतया बिहार राज्यय् ला। थ्व थाय्‌यात हलिंया दकले न्हापांगु विश्वविद्यालयय् छगुया रुपय् नालेगु या। थ्व ब्वंकुथि दकले तच्वःगु अवस्थाय् थन द्वलंद्व भिक्षु व शिष्यत च्वनिगु या। == प्रसिद्ध कुलपति, आचार्य == नालन्दा विश्वविद्यालय नाप प्राचीन एशियाया दकलय् महान विद्वानत, दार्शनिक व विचारकतयेगु नां स्वानाच्वंगु दु। थ्व विश्वविद्यालयया कुलपति व आचार्यत थःथःगु क्षेत्रय् प्रकाण्ड विद्वान जुयादीगु खः। थनया छुं नांजाःपिं विद्वानत थथे दु: * शीलभद्र: नालन्दाया दकलय् प्रसिद्ध कुलपति, गुम्हेस्यां चिनियाँ यात्रु ह्वेनसाङयात योगाचार दर्शन व संस्कृतया गम्भीर शिक्षा प्रदान यानादिल। * [[नागार्जुन]]: बौद्ध दर्शनया माध्यमिक वा शून्यवाद कचाया पलिस्था यानादीम्ह महान दार्शनिक। * आर्यदेव: नागार्जुनया मुख्य शिष्य व प्रसिद्ध बौद्ध दार्शनिक, गुम्हेस्यां शून्यवादयात अझ सुदृढ यानादिल। * असङ्ग व वसुबन्धु: योगाचार वा विज्ञानवाद कचायाअ पलिस्था यानादीपिं निम्ह दाजुकिजा, गुपिन्सं नालन्दाय् यक्व दँ तक अध्यापन यानादिल। * दिक्नाग व धर्मकीर्ति: भारतीय तर्कशास्त्र व प्रमाणशास्त्रया पिताया कथं हनातःपिं महान विचारकत, गुपिन्सं नालन्दाया तर्कशास्त्रयात सर्वोच्च उँचाई तक थ्यंकादिल। * शान्तरक्षित व पद्मसम्भव: ८ गु शताब्दीइ नालन्दा निसें सँदेसय् थ्यंपिं महान विद्वानत, गुपिन्सं तिब्बतय् बौद्ध धर्मया पलिस्था यानादिल व साम्ये गुम्बा दयेकादिल। * चिनियाँ यात्रुत: ह्वेनसाङ (Xuanzang) व इत्सिङ (Yijing), गुपिन्सं नालन्दाय् च्वनाः यक्व दँ तक अध्ययन यानादिल व थःगु ग्रन्थय् नालन्दाया विस्तृत विवरण च्वयादिल। थ्व महान आचार्यतयेगु योगदानं नालन्दायात सम्पूर्ण हलिमय् ज्ञानया केन्द्रया रूपय् स्थापित यात। ==स्वयादिसँ== * [[बुद्ध धर्म]] {{Commonscat|Nalanda}} [[पुचः:बुद्ध धर्म]] 3ql2syg1jga6fjfwf4uyrkaajqxw21o 1122752 1122751 2026-08-16T05:22:23Z Eukesh 11 1122752 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/नालन्दा}} [[Image:Map of Nalanda by Alexander Cunningham, 1861-62.jpg|thumbnail|right|A map of Nalanda and its environs from Alexander Cunningham's 1861–62 ASI report which shows a number of ponds (''pokhar'') around the Mahavihara.]] [[Image:Nalanda, Buddhist university 04.jpg|thumb|left|Nalanda was founded by the Gupta emperors in the early 5th century and then expanded over the next 7 centuries.]] [[Image:Nalanda clay seal of Kumaragupta III.jpg|thumb|Nalanda clay seal of [[Kumaragupta III]]]] '''नालन्दा''' प्राचीन मगध राज्यय् लाःगु छगू नांजाःगु उच्च शिक्षा केन्द्र व बौद्ध विहार खः। थ्व थाय् आःया भारतया बिहार राज्यया नालन्दा जिल्लाय् ला। ईसा ५गु शताब्दी निसें ईसा १२गु शताब्दी तक थ्व विश्वविद्यालयं उच्च शिक्षाया क्षेत्रय् तःधंगु योगदान बियाच्वन। [[गुप्त साम्राज्य]]या शासनकालय् जुजु कुमारगुप्त प्रथमं थ्व विश्वविद्यालयया पलिस्था यानादीगु खः। थ्व विश्वविद्यालयय् अध्ययन यायेत हलिंया थीथी देशं छात्रत वइगु खः। थन मुख्य रूपं बौद्ध दर्शन, न्याय, व्याकरण, चिकित्सा, व खगोल शास्त्रया विषयय् उच्च शिक्षा बीगु या। थ्व विश्वविद्यालयय् द्वलँद्वः छात्रत व प्रध्यापकत छथासँ च्वनाः अध्ययन-अध्यापन याइगु खः। नालन्दा विश्वविद्यालयय् तःधंगु सफूधुकू (पुस्तकालय) दुगु खः गुकियात 'धर्मगञ्ज' धाइगु खः। ह्वेन सांग व इत्सिङ थेंज्याःपिं प्रसिद्ध चिनियाँ यात्रिप्रपिं थन वयाः दँयँदँ तक अध्ययन यानादीगु खः। नागार्जुन, धर्मकीर्ति, व शान्तरक्षित थेंज्याःपिं प्रसिद्ध बौद्ध विद्वानतयेसं थन हे अध्यापन यानादिल। थ्व विश्वविद्यालयय् भिक्षुतयेगु च्वनिगु व अध्ययनया लागिं तःधंगु संरचनात दयेकातःगु खः। १२गु शताब्दीया अन्त्यय् बख्तियार खिलजीया आक्रमणया कारणं थ्व नांजाःगु विश्वविद्यालय ध्वस्त जुल। थ्व आक्रमणय् नालन्दाया तःधंगु पुस्तकालय यक्व ला तक च्यानाच्वन। सन् २०१६ य् युनेस्कों नालन्दा महाविहारया पुरातात्विक स्थलयात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। आःया ईलय् नालन्दा पुरातात्विक अध्ययन व पर्यटनया छगू महत्वपूर्ण केन्द्र खः। भारत सरकारं थन हे नापं न्हुगु नालन्दा अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयया पलिस्था याःगु दु। == प्रसिद्ध कुलपति, आचार्य == नालन्दा विश्वविद्यालय नाप प्राचीन एशियाया दकलय् महान विद्वानत, दार्शनिक व विचारकतयेगु नां स्वानाच्वंगु दु। थ्व विश्वविद्यालयया कुलपति व आचार्यत थःथःगु क्षेत्रय् प्रकाण्ड विद्वान जुयादीगु खः। थनया छुं नांजाःपिं विद्वानत थथे दु: * शीलभद्र: नालन्दाया दकलय् प्रसिद्ध कुलपति, गुम्हेस्यां चिनियाँ यात्रु ह्वेनसाङयात योगाचार दर्शन व संस्कृतया गम्भीर शिक्षा प्रदान यानादिल। * [[नागार्जुन]]: बौद्ध दर्शनया माध्यमिक वा शून्यवाद कचाया पलिस्था यानादीम्ह महान दार्शनिक। * आर्यदेव: नागार्जुनया मुख्य शिष्य व प्रसिद्ध बौद्ध दार्शनिक, गुम्हेस्यां शून्यवादयात अझ सुदृढ यानादिल। * असङ्ग व वसुबन्धु: योगाचार वा विज्ञानवाद कचायाअ पलिस्था यानादीपिं निम्ह दाजुकिजा, गुपिन्सं नालन्दाय् यक्व दँ तक अध्यापन यानादिल। * दिक्नाग व धर्मकीर्ति: भारतीय तर्कशास्त्र व प्रमाणशास्त्रया पिताया कथं हनातःपिं महान विचारकत, गुपिन्सं नालन्दाया तर्कशास्त्रयात सर्वोच्च उँचाई तक थ्यंकादिल। * शान्तरक्षित व पद्मसम्भव: ८ गु शताब्दीइ नालन्दा निसें सँदेसय् थ्यंपिं महान विद्वानत, गुपिन्सं तिब्बतय् बौद्ध धर्मया पलिस्था यानादिल व साम्ये गुम्बा दयेकादिल। * चिनियाँ यात्रुत: ह्वेनसाङ (Xuanzang) व इत्सिङ (Yijing), गुपिन्सं नालन्दाय् च्वनाः यक्व दँ तक अध्ययन यानादिल व थःगु ग्रन्थय् नालन्दाया विस्तृत विवरण च्वयादिल। थ्व महान आचार्यतयेगु योगदानं नालन्दायात सम्पूर्ण हलिमय् ज्ञानया केन्द्रया रूपय् स्थापित यात। ==स्वयादिसँ== * [[बुद्ध धर्म]] {{Commonscat|Nalanda}} == लिधंसा == <references /> == स्वयादिसँ == * [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] * [[विक्रमशिला]] * [[मगध]] [[पुचः:प्राचीन विश्वविद्यालय]] [[पुचः:बुद्ध धर्म]] 1jwy1op62ngs9v4ptgcjpsgqxwrm1cj 1122753 1122752 2026-08-16T05:26:43Z Eukesh 11 /* प्रसिद्ध कुलपति, आचार्य */ 1122753 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/नालन्दा}} [[Image:Map of Nalanda by Alexander Cunningham, 1861-62.jpg|thumbnail|right|A map of Nalanda and its environs from Alexander Cunningham's 1861–62 ASI report which shows a number of ponds (''pokhar'') around the Mahavihara.]] [[Image:Nalanda, Buddhist university 04.jpg|thumb|left|Nalanda was founded by the Gupta emperors in the early 5th century and then expanded over the next 7 centuries.]] [[Image:Nalanda clay seal of Kumaragupta III.jpg|thumb|Nalanda clay seal of [[Kumaragupta III]]]] '''नालन्दा''' प्राचीन मगध राज्यय् लाःगु छगू नांजाःगु उच्च शिक्षा केन्द्र व बौद्ध विहार खः। थ्व थाय् आःया भारतया बिहार राज्यया नालन्दा जिल्लाय् ला। ईसा ५गु शताब्दी निसें ईसा १२गु शताब्दी तक थ्व विश्वविद्यालयं उच्च शिक्षाया क्षेत्रय् तःधंगु योगदान बियाच्वन। [[गुप्त साम्राज्य]]या शासनकालय् जुजु कुमारगुप्त प्रथमं थ्व विश्वविद्यालयया पलिस्था यानादीगु खः। थ्व विश्वविद्यालयय् अध्ययन यायेत हलिंया थीथी देशं छात्रत वइगु खः। थन मुख्य रूपं बौद्ध दर्शन, न्याय, व्याकरण, चिकित्सा, व खगोल शास्त्रया विषयय् उच्च शिक्षा बीगु या। थ्व विश्वविद्यालयय् द्वलँद्वः छात्रत व प्रध्यापकत छथासँ च्वनाः अध्ययन-अध्यापन याइगु खः। नालन्दा विश्वविद्यालयय् तःधंगु सफूधुकू (पुस्तकालय) दुगु खः गुकियात 'धर्मगञ्ज' धाइगु खः। ह्वेन सांग व इत्सिङ थेंज्याःपिं प्रसिद्ध चिनियाँ यात्रिप्रपिं थन वयाः दँयँदँ तक अध्ययन यानादीगु खः। नागार्जुन, धर्मकीर्ति, व शान्तरक्षित थेंज्याःपिं प्रसिद्ध बौद्ध विद्वानतयेसं थन हे अध्यापन यानादिल। थ्व विश्वविद्यालयय् भिक्षुतयेगु च्वनिगु व अध्ययनया लागिं तःधंगु संरचनात दयेकातःगु खः। १२गु शताब्दीया अन्त्यय् बख्तियार खिलजीया आक्रमणया कारणं थ्व नांजाःगु विश्वविद्यालय ध्वस्त जुल। थ्व आक्रमणय् नालन्दाया तःधंगु पुस्तकालय यक्व ला तक च्यानाच्वन। सन् २०१६ य् युनेस्कों नालन्दा महाविहारया पुरातात्विक स्थलयात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। आःया ईलय् नालन्दा पुरातात्विक अध्ययन व पर्यटनया छगू महत्वपूर्ण केन्द्र खः। भारत सरकारं थन हे नापं न्हुगु नालन्दा अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयया पलिस्था याःगु दु। == नांछुना व भौगोलिक थाय्बाय् == नालन्दा नांया उत्पत्ति सम्बन्धय् प्राचीन ग्रन्थ व चिनियाँ यात्रुतयेगु यात्रा वृत्तान्तय् थीथी ऐतिहासिक कथानकत खनेदु। प्रसिद्ध चिनियाँ बौद्ध भिक्षु व विद्वान ह्वेनसाङ (Xuanzang) या कथं 'नालन्दा' खँग्वः निगू संस्कृत शब्द 'नालम्' (पलेस्वाँ वा ज्ञानया प्रतीक) व 'दा' (बीगु वा प्रदान यायेगु) स्वानाः दयेकातःगु खः। थुकिया अर्थ 'अविराम ज्ञान प्रदान याइगु थाय्' जुइ। मेम्ह चिनियाँ यात्रु इत्सिङ (Yijing) या अनुसार थ्व थासय् च्वंगु छगू विशाल पुखुलि 'नालन्द' नामं प्रख्यात नागराज च्वनिगु याः, गुकिया नामं थ्व थाय्या नां नालन्दा जुल। भौगोलिक रूपं प्राचीन नालन्दा महाविहार मगध क्षेत्रया राजगृह (आःया राजगीर) नगर स्वया १५ किलोमीटर ति उत्तर-पश्चिमय् व पटना (प्राचीन पाटलिपुत्र) स्वया ९० किलोमीटर ति दक्षिण-पूर्वय् अवस्थित जुयाच्वंगु दु। थ्व थाय् प्राचीन काल निसें हे व्यापारिक, धार्मिक व सांस्कृतिक लँपुया मुख्य केन्द्र जुयाच्वंगु खः। भगवान बुद्ध व भगवान महावीर निम्हं थःगु जीवनकालय् नालन्दा बिज्याःगु व थन वर्षावास यानादीगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय् खनेदु। थ्व भौगोलिक स्थितिया कारणं नालन्दा धार्मिक केन्द्र जक मखुसे अन्तर्राष्ट्रिय विचाःत कायेबिये याइगु महान केन्द्र नं खतः। थुकिया अवशेषत वर्तमान भारतया बिहार राज्यया [[नालन्दा जिल्ला]]य् अवस्थित बडगाँव गांया नापं लुयावःगु दु। थ्व प्राचीन भौगोलिक वातावरणं विश्वविद्यालययात प्राकृतिक सुरक्षा, शान्त वातावरण व समृद्ध कृषि क्षेत्रया आधार प्रदान याःगु खः। == प्रसिद्ध कुलपति, आचार्य == नालन्दा विश्वविद्यालय नाप प्राचीन एशियाया दकलय् महान विद्वानत, दार्शनिक व विचारकतयेगु नां स्वानाच्वंगु दु। थ्व विश्वविद्यालयया कुलपति व आचार्यत थःथःगु क्षेत्रय् प्रकाण्ड विद्वान जुयादीगु खः। थनया छुं नांजाःपिं विद्वानत थथे दु: * शीलभद्र: नालन्दाया दकलय् प्रसिद्ध कुलपति, गुम्हेस्यां चिनियाँ यात्रु ह्वेनसाङयात योगाचार दर्शन व संस्कृतया गम्भीर शिक्षा प्रदान यानादिल। * [[नागार्जुन]]: बौद्ध दर्शनया माध्यमिक वा शून्यवाद कचाया पलिस्था यानादीम्ह महान दार्शनिक। * आर्यदेव: नागार्जुनया मुख्य शिष्य व प्रसिद्ध बौद्ध दार्शनिक, गुम्हेस्यां शून्यवादयात अझ सुदृढ यानादिल। * असङ्ग व वसुबन्धु: योगाचार वा विज्ञानवाद कचायाअ पलिस्था यानादीपिं निम्ह दाजुकिजा, गुपिन्सं नालन्दाय् यक्व दँ तक अध्यापन यानादिल। * दिक्नाग व धर्मकीर्ति: भारतीय तर्कशास्त्र व प्रमाणशास्त्रया पिताया कथं हनातःपिं महान विचारकत, गुपिन्सं नालन्दाया तर्कशास्त्रयात सर्वोच्च उँचाई तक थ्यंकादिल। * शान्तरक्षित व पद्मसम्भव: ८ गु शताब्दीइ नालन्दा निसें सँदेसय् थ्यंपिं महान विद्वानत, गुपिन्सं तिब्बतय् बौद्ध धर्मया पलिस्था यानादिल व साम्ये गुम्बा दयेकादिल। * चिनियाँ यात्रुत: ह्वेनसाङ (Xuanzang) व इत्सिङ (Yijing), गुपिन्सं नालन्दाय् च्वनाः यक्व दँ तक अध्ययन यानादिल व थःगु ग्रन्थय् नालन्दाया विस्तृत विवरण च्वयादिल। थ्व महान आचार्यतयेगु योगदानं नालन्दायात सम्पूर्ण हलिमय् ज्ञानया केन्द्रया रूपय् स्थापित यात। ==स्वयादिसँ== * [[बुद्ध धर्म]] {{Commonscat|Nalanda}} == लिधंसा == <references /> == स्वयादिसँ == * [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] * [[विक्रमशिला]] * [[मगध]] [[पुचः:प्राचीन विश्वविद्यालय]] [[पुचः:बुद्ध धर्म]] kb0hku9896r69m69cy6rl4bprbcm3rv 1122754 1122753 2026-08-16T05:30:18Z Eukesh 11 /* नांछुना व भौगोलिक थाय्बाय् */ 1122754 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/नालन्दा}} [[Image:Map of Nalanda by Alexander Cunningham, 1861-62.jpg|thumbnail|right|A map of Nalanda and its environs from Alexander Cunningham's 1861–62 ASI report which shows a number of ponds (''pokhar'') around the Mahavihara.]] [[Image:Nalanda, Buddhist university 04.jpg|thumb|left|Nalanda was founded by the Gupta emperors in the early 5th century and then expanded over the next 7 centuries.]] [[Image:Nalanda clay seal of Kumaragupta III.jpg|thumb|Nalanda clay seal of [[Kumaragupta III]]]] '''नालन्दा''' प्राचीन मगध राज्यय् लाःगु छगू नांजाःगु उच्च शिक्षा केन्द्र व बौद्ध विहार खः। थ्व थाय् आःया भारतया बिहार राज्यया नालन्दा जिल्लाय् ला। ईसा ५गु शताब्दी निसें ईसा १२गु शताब्दी तक थ्व विश्वविद्यालयं उच्च शिक्षाया क्षेत्रय् तःधंगु योगदान बियाच्वन। [[गुप्त साम्राज्य]]या शासनकालय् जुजु कुमारगुप्त प्रथमं थ्व विश्वविद्यालयया पलिस्था यानादीगु खः। थ्व विश्वविद्यालयय् अध्ययन यायेत हलिंया थीथी देशं छात्रत वइगु खः। थन मुख्य रूपं बौद्ध दर्शन, न्याय, व्याकरण, चिकित्सा, व खगोल शास्त्रया विषयय् उच्च शिक्षा बीगु या। थ्व विश्वविद्यालयय् द्वलँद्वः छात्रत व प्रध्यापकत छथासँ च्वनाः अध्ययन-अध्यापन याइगु खः। नालन्दा विश्वविद्यालयय् तःधंगु सफूधुकू (पुस्तकालय) दुगु खः गुकियात 'धर्मगञ्ज' धाइगु खः। ह्वेन सांग व इत्सिङ थेंज्याःपिं प्रसिद्ध चिनियाँ यात्रिप्रपिं थन वयाः दँयँदँ तक अध्ययन यानादीगु खः। नागार्जुन, धर्मकीर्ति, व शान्तरक्षित थेंज्याःपिं प्रसिद्ध बौद्ध विद्वानतयेसं थन हे अध्यापन यानादिल। थ्व विश्वविद्यालयय् भिक्षुतयेगु च्वनिगु व अध्ययनया लागिं तःधंगु संरचनात दयेकातःगु खः। १२गु शताब्दीया अन्त्यय् बख्तियार खिलजीया आक्रमणया कारणं थ्व नांजाःगु विश्वविद्यालय ध्वस्त जुल। थ्व आक्रमणय् नालन्दाया तःधंगु पुस्तकालय यक्व ला तक च्यानाच्वन। सन् २०१६ य् युनेस्कों नालन्दा महाविहारया पुरातात्विक स्थलयात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। आःया ईलय् नालन्दा पुरातात्विक अध्ययन व पर्यटनया छगू महत्वपूर्ण केन्द्र खः। भारत सरकारं थन हे नापं न्हुगु नालन्दा अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयया पलिस्था याःगु दु। == नांछुना व भौगोलिक थाय्बाय् == नालन्दा नांया उत्पत्ति सम्बन्धय् प्राचीन ग्रन्थ व चिनियाँ यात्रुतयेगु यात्रा वृत्तान्तय् थीथी ऐतिहासिक कथानकत खनेदु। प्रसिद्ध चिनियाँ बौद्ध भिक्षु व विद्वान ह्वेनसाङ (Xuanzang) या कथं 'नालन्दा' खँग्वः निगू संस्कृत शब्द 'नालम्' (पलेस्वाँ वा ज्ञानया प्रतीक) व 'दा' (बीगु वा प्रदान यायेगु) स्वानाः दयेकातःगु खः। थुकिया अर्थ 'अविराम ज्ञान प्रदान याइगु थाय्' जुइ। मेम्ह चिनियाँ यात्रु इत्सिङ (Yijing) या अनुसार थ्व थासय् च्वंगु छगू विशाल पुखुलि 'नालन्द' नामं प्रख्यात नागराज च्वनिगु याः, गुकिया नामं थ्व थाय्या नां नालन्दा जुल। भौगोलिक रूपं प्राचीन नालन्दा महाविहार मगध क्षेत्रया राजगृह (आःया राजगीर) नगर स्वया १५ किलोमीटर ति उत्तर-पश्चिमय् व पटना (प्राचीन पाटलिपुत्र) स्वया ९० किलोमीटर ति दक्षिण-पूर्वय् अवस्थित जुयाच्वंगु दु। थ्व थाय् प्राचीन काल निसें हे व्यापारिक, धार्मिक व सांस्कृतिक लँपुया मुख्य केन्द्र जुयाच्वंगु खः। भगवान बुद्ध व भगवान महावीर निम्हं थःगु जीवनकालय् नालन्दा बिज्याःगु व थन वर्षावास यानादीगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय् खनेदु। थ्व भौगोलिक स्थितिया कारणं नालन्दा धार्मिक केन्द्र जक मखुसे अन्तर्राष्ट्रिय विचाःत कायेबिये याइगु महान केन्द्र नं खतः। थुकिया अवशेषत वर्तमान भारतया बिहार राज्यया [[नालन्दा जिल्ला]]य् अवस्थित बडगाँव गांया नापं लुयावःगु दु। थ्व प्राचीन भौगोलिक वातावरणं विश्वविद्यालययात प्राकृतिक सुरक्षा, शान्त वातावरण व समृद्ध कृषि क्षेत्रया आधार प्रदान याःगु खः। == इतिहास व विकास == नालन्दाया इतिहास भगवान बुद्ध व भगवान महावीरया ई (ईसा पूर्व ६ गु शताब्दी) निसें सुरु जुसां छगू संगठित विश्वविद्यालयया रूपय् थुकिया विकास ईसा ५ गु शताब्दीइ जुल। पालि साहित्य अनुसार भगवान बुद्धया मू मुख्य श्रावक [[सारिपुत्त]]या जन्म व परिनिर्वाण नालन्दा नापं च्वंगु 'नालक' गामय् जूगु खः। ईसा ३ गु शताब्दीइ सम्राट अशोकं सारिपुत्तया लुमन्तिइ थन छगू स्तूप व विहार दयेकादीगु खः, गुकिं नालन्दाया प्राथमिक धार्मिक आधार दयेकल। छगू तःधंगु अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयया रूपय् नालन्दाया वास्तविक पलिस्था गुप्त वंशया सम्राट [[कुमारगुप्त प्रथम]] (४१५-४५५ ईस्वी) या शासनकालय् जुल। कुमारगुप्त लिपा बुद्धगुप्त, तथागतगुप्त, व बालादित्य थेंज्याःपिं गुप्त शासकतय्सं थन न्हु-न्हुगु विहारत दयेकाः थुकिया विस्तार यानादिल। ६ गु शताब्दीइ हुण आक्रमणकारी मिहिरकुलं थुकियात छुं भचा क्षति याःसां गुप्त शासकतय्सं थुकिया पुनःनिर्माण याकादिल। ७ गु शताब्दीइ कन्नौजया महान सम्राट [[हर्षवर्धन]]या शासनकालय् नालन्दा थःगु ज्ञानया सर्वोच्च शिखरय् थ्यन। हर्षवर्धनं नालन्दा महाविहारयात १०० स्वया अप्व गाम्य् काइगु राजस्व दान बियाः थुकिया आर्थिक सुरक्षा सुदृढ यानादिल। लिपा ८ गु निसें १२ गु शताब्दी तक बंगाल व बिहारय् शासन याःपिं [[पाल वंश]]या शासकतय्सं (दसु: धर्मपाल, देवपाल) नालन्दायात राज्यया मुख्य संरक्षण प्रदान यानादिल। पाल शासकतयेगु कालय् नालन्दा महाविहारं [[विक्रमशिला]] व [[ओदन्तपुरी]] थेंज्याःगु मेमेगु बौद्ध महाविहारत नाप जीवन्त बौद्धिक स्वापू तय यानातःगु खः। थ्व ईलय् नालन्दा तन्त्रयान व वज्रयान बौद्ध दर्शनया नं मू केन्द्र जुयाः पिहाँ वल। == प्रसिद्ध कुलपति, आचार्य == नालन्दा विश्वविद्यालय नाप प्राचीन एशियाया दकलय् महान विद्वानत, दार्शनिक व विचारकतयेगु नां स्वानाच्वंगु दु। थ्व विश्वविद्यालयया कुलपति व आचार्यत थःथःगु क्षेत्रय् प्रकाण्ड विद्वान जुयादीगु खः। थनया छुं नांजाःपिं विद्वानत थथे दु: * शीलभद्र: नालन्दाया दकलय् प्रसिद्ध कुलपति, गुम्हेस्यां चिनियाँ यात्रु ह्वेनसाङयात योगाचार दर्शन व संस्कृतया गम्भीर शिक्षा प्रदान यानादिल। * [[नागार्जुन]]: बौद्ध दर्शनया माध्यमिक वा शून्यवाद कचाया पलिस्था यानादीम्ह महान दार्शनिक। * आर्यदेव: नागार्जुनया मुख्य शिष्य व प्रसिद्ध बौद्ध दार्शनिक, गुम्हेस्यां शून्यवादयात अझ सुदृढ यानादिल। * असङ्ग व वसुबन्धु: योगाचार वा विज्ञानवाद कचायाअ पलिस्था यानादीपिं निम्ह दाजुकिजा, गुपिन्सं नालन्दाय् यक्व दँ तक अध्यापन यानादिल। * दिक्नाग व धर्मकीर्ति: भारतीय तर्कशास्त्र व प्रमाणशास्त्रया पिताया कथं हनातःपिं महान विचारकत, गुपिन्सं नालन्दाया तर्कशास्त्रयात सर्वोच्च उँचाई तक थ्यंकादिल। * शान्तरक्षित व पद्मसम्भव: ८ गु शताब्दीइ नालन्दा निसें सँदेसय् थ्यंपिं महान विद्वानत, गुपिन्सं तिब्बतय् बौद्ध धर्मया पलिस्था यानादिल व साम्ये गुम्बा दयेकादिल। * चिनियाँ यात्रुत: ह्वेनसाङ (Xuanzang) व इत्सिङ (Yijing), गुपिन्सं नालन्दाय् च्वनाः यक्व दँ तक अध्ययन यानादिल व थःगु ग्रन्थय् नालन्दाया विस्तृत विवरण च्वयादिल। थ्व महान आचार्यतयेगु योगदानं नालन्दायात सम्पूर्ण हलिमय् ज्ञानया केन्द्रया रूपय् स्थापित यात। ==स्वयादिसँ== * [[बुद्ध धर्म]] {{Commonscat|Nalanda}} == लिधंसा == <references /> == स्वयादिसँ == * [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] * [[विक्रमशिला]] * [[मगध]] [[पुचः:प्राचीन विश्वविद्यालय]] [[पुचः:बुद्ध धर्म]] 73zm3w3xobblcalo32rvbf1i290j0pn 1122755 1122754 2026-08-16T05:37:47Z Eukesh 11 /* इतिहास व विकास */ 1122755 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/नालन्दा}} [[Image:Map of Nalanda by Alexander Cunningham, 1861-62.jpg|thumbnail|right|A map of Nalanda and its environs from Alexander Cunningham's 1861–62 ASI report which shows a number of ponds (''pokhar'') around the Mahavihara.]] [[Image:Nalanda, Buddhist university 04.jpg|thumb|left|Nalanda was founded by the Gupta emperors in the early 5th century and then expanded over the next 7 centuries.]] [[Image:Nalanda clay seal of Kumaragupta III.jpg|thumb|Nalanda clay seal of [[Kumaragupta III]]]] '''नालन्दा''' प्राचीन मगध राज्यय् लाःगु छगू नांजाःगु उच्च शिक्षा केन्द्र व बौद्ध विहार खः। थ्व थाय् आःया भारतया बिहार राज्यया नालन्दा जिल्लाय् ला। ईसा ५गु शताब्दी निसें ईसा १२गु शताब्दी तक थ्व विश्वविद्यालयं उच्च शिक्षाया क्षेत्रय् तःधंगु योगदान बियाच्वन। [[गुप्त साम्राज्य]]या शासनकालय् जुजु कुमारगुप्त प्रथमं थ्व विश्वविद्यालयया पलिस्था यानादीगु खः। थ्व विश्वविद्यालयय् अध्ययन यायेत हलिंया थीथी देशं छात्रत वइगु खः। थन मुख्य रूपं बौद्ध दर्शन, न्याय, व्याकरण, चिकित्सा, व खगोल शास्त्रया विषयय् उच्च शिक्षा बीगु या। थ्व विश्वविद्यालयय् द्वलँद्वः छात्रत व प्रध्यापकत छथासँ च्वनाः अध्ययन-अध्यापन याइगु खः। नालन्दा विश्वविद्यालयय् तःधंगु सफूधुकू (पुस्तकालय) दुगु खः गुकियात 'धर्मगञ्ज' धाइगु खः। ह्वेन सांग व इत्सिङ थेंज्याःपिं प्रसिद्ध चिनियाँ यात्रिप्रपिं थन वयाः दँयँदँ तक अध्ययन यानादीगु खः। नागार्जुन, धर्मकीर्ति, व शान्तरक्षित थेंज्याःपिं प्रसिद्ध बौद्ध विद्वानतयेसं थन हे अध्यापन यानादिल। थ्व विश्वविद्यालयय् भिक्षुतयेगु च्वनिगु व अध्ययनया लागिं तःधंगु संरचनात दयेकातःगु खः। १२गु शताब्दीया अन्त्यय् बख्तियार खिलजीया आक्रमणया कारणं थ्व नांजाःगु विश्वविद्यालय ध्वस्त जुल। थ्व आक्रमणय् नालन्दाया तःधंगु पुस्तकालय यक्व ला तक च्यानाच्वन। सन् २०१६ य् युनेस्कों नालन्दा महाविहारया पुरातात्विक स्थलयात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। आःया ईलय् नालन्दा पुरातात्विक अध्ययन व पर्यटनया छगू महत्वपूर्ण केन्द्र खः। भारत सरकारं थन हे नापं न्हुगु नालन्दा अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयया पलिस्था याःगु दु। == नांछुना व भौगोलिक थाय्बाय् == नालन्दा नांया उत्पत्ति सम्बन्धय् प्राचीन ग्रन्थ व चिनियाँ यात्रुतयेगु यात्रा वृत्तान्तय् थीथी ऐतिहासिक कथानकत खनेदु। प्रसिद्ध चिनियाँ बौद्ध भिक्षु व विद्वान ह्वेनसाङ (Xuanzang) या कथं 'नालन्दा' खँग्वः निगू संस्कृत शब्द 'नालम्' (पलेस्वाँ वा ज्ञानया प्रतीक) व 'दा' (बीगु वा प्रदान यायेगु) स्वानाः दयेकातःगु खः। थुकिया अर्थ 'अविराम ज्ञान प्रदान याइगु थाय्' जुइ। मेम्ह चिनियाँ यात्रु इत्सिङ (Yijing) या अनुसार थ्व थासय् च्वंगु छगू विशाल पुखुलि 'नालन्द' नामं प्रख्यात नागराज च्वनिगु याः, गुकिया नामं थ्व थाय्या नां नालन्दा जुल। भौगोलिक रूपं प्राचीन नालन्दा महाविहार मगध क्षेत्रया राजगृह (आःया राजगीर) नगर स्वया १५ किलोमीटर ति उत्तर-पश्चिमय् व पटना (प्राचीन पाटलिपुत्र) स्वया ९० किलोमीटर ति दक्षिण-पूर्वय् अवस्थित जुयाच्वंगु दु। थ्व थाय् प्राचीन काल निसें हे व्यापारिक, धार्मिक व सांस्कृतिक लँपुया मुख्य केन्द्र जुयाच्वंगु खः। भगवान बुद्ध व भगवान महावीर निम्हं थःगु जीवनकालय् नालन्दा बिज्याःगु व थन वर्षावास यानादीगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय् खनेदु। थ्व भौगोलिक स्थितिया कारणं नालन्दा धार्मिक केन्द्र जक मखुसे अन्तर्राष्ट्रिय विचाःत कायेबिये याइगु महान केन्द्र नं खतः। थुकिया अवशेषत वर्तमान भारतया बिहार राज्यया [[नालन्दा जिल्ला]]य् अवस्थित बडगाँव गांया नापं लुयावःगु दु। थ्व प्राचीन भौगोलिक वातावरणं विश्वविद्यालययात प्राकृतिक सुरक्षा, शान्त वातावरण व समृद्ध कृषि क्षेत्रया आधार प्रदान याःगु खः। == इतिहास व विकास == नालन्दाया इतिहास भगवान बुद्ध व भगवान महावीरया ई (ईसा पूर्व ६ गु शताब्दी) निसें सुरु जुसां छगू संगठित विश्वविद्यालयया रूपय् थुकिया विकास ईसा ५ गु शताब्दीइ जुल। पालि साहित्य अनुसार भगवान बुद्धया मू मुख्य श्रावक [[सारिपुत्त]]या जन्म व परिनिर्वाण नालन्दा नापं च्वंगु 'नालक' गामय् जूगु खः। ईसा ३ गु शताब्दीइ सम्राट अशोकं सारिपुत्तया लुमन्तिइ थन छगू स्तूप व विहार दयेकादीगु खः, गुकिं नालन्दाया प्राथमिक धार्मिक आधार दयेकल। छगू तःधंगु अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयया रूपय् नालन्दाया वास्तविक पलिस्था गुप्त वंशया सम्राट [[कुमारगुप्त प्रथम]] (४१५-४५५ ईस्वी) या शासनकालय् जुल। कुमारगुप्त लिपा बुद्धगुप्त, तथागतगुप्त, व बालादित्य थेंज्याःपिं गुप्त शासकतय्सं थन न्हु-न्हुगु विहारत दयेकाः थुकिया विस्तार यानादिल। ६ गु शताब्दीइ हुण आक्रमणकारी मिहिरकुलं थुकियात छुं भचा क्षति याःसां गुप्त शासकतय्सं थुकिया पुनःनिर्माण याकादिल। ७ गु शताब्दीइ कन्नौजया महान सम्राट [[हर्षवर्धन]]या शासनकालय् नालन्दा थःगु ज्ञानया सर्वोच्च शिखरय् थ्यन। हर्षवर्धनं नालन्दा महाविहारयात १०० स्वया अप्व गाम्य् काइगु राजस्व दान बियाः थुकिया आर्थिक सुरक्षा सुदृढ यानादिल। लिपा ८ गु निसें १२ गु शताब्दी तक बंगाल व बिहारय् शासन याःपिं [[पाल वंश]]या शासकतय्सं (दसु: धर्मपाल, देवपाल) नालन्दायात राज्यया मुख्य संरक्षण प्रदान यानादिल। पाल शासकतयेगु कालय् नालन्दा महाविहारं [[विक्रमशिला]] व [[ओदन्तपुरी]] थेंज्याःगु मेमेगु बौद्ध महाविहारत नाप जीवन्त बौद्धिक स्वापू तय यानातःगु खः। थ्व ईलय् नालन्दा तन्त्रयान व वज्रयान बौद्ध दर्शनया नं मू केन्द्र जुयाः पिहाँ वल। == वास्तुकला व योजना == नालन्दा महाविहारया वास्तुकला व क्याम्पस योजना प्राचीन ग्रिड प्रणाली (grid system) व अत्यन्त वैज्ञानिक वास्तुकलाय् आधारित जुयाच्वंगु खः। पुरातात्विक उत्खनन निसें लुयावःगु अवशेषतय्सं क्यनि कि नालन्दा महाविहार १,६०० फीट य् ७०० फीट स्वया नं तःधंगु क्षेत्रय् दयाच्वंगु खः। सम्पूर्ण क्षेत्रयात छगू तःधँगु व सुरक्षात्मक अङ्गलं प्यखेंर भुनाः तल, गुकिलि दुहांवनेत छगू हे मू ध्वाखा दुगु खः। नालन्दाया दुने दक्षिण निसें उत्तर पाखे झ्वलाक्क दयेकातःगु विशाल विहारत व उकिया पूर्व पाखे झ्वलाक्क दयेकातःगु देगः व स्तूपत अवस्थित दुगु खः। नालन्दाय् मुक्कं ११ गू तःधंगु व यक्व जाः दूगु विहारत लुयावःगु दु, गुगु दक्व च्वय्या भागय् च्वंगु देगः नाप समानान्तर रूपं अवस्थित दु। प्रत्येक विहारया दथुइ छगू तःधँगु चुकः दुगु खः, गुकिया प्यखेँ छात्रत च्वनेगु व अध्ययन यायेगु क्वथा (cells) दयेकातःगु दु। दक्वं विहारय् ल व्यवस्थापनया निंतिं दुने हे तुं व लः पिहाँ वनेगु धः (drainage system) या अद्भूत व्यवस्था दुगु खः। भवनत दयेकेत अपाः (bricks) व लोंह आपालं छ्यलातःगु खनेदु। देगः दथुइ 'देगः ३' (Temple 3) दकलय् विशाल व भव्य स्तूप आकारया देगः खः, गुगु ७क तक पुनःनिर्माण जुयाः तःधँगु जुयावःगु खः। थ्व लागा दुने सभा भवन, भोजन कक्ष, व ध्यान यायेगु गुफा (caves) नं अत्यन्त व्यवस्थित रूपं निर्माण यानातःगु दु। नालन्दाया थ्व स्थापत्य शैलीं लिपा दक्षिण-पूर्व एशिया व सँदेय्या बौद्ध विहार वास्तुकलाय् तःधँगु प्रभाव लाकल। == प्रसिद्ध कुलपति, आचार्य == नालन्दा विश्वविद्यालय नाप प्राचीन एशियाया दकलय् महान विद्वानत, दार्शनिक व विचारकतयेगु नां स्वानाच्वंगु दु। थ्व विश्वविद्यालयया कुलपति व आचार्यत थःथःगु क्षेत्रय् प्रकाण्ड विद्वान जुयादीगु खः। थनया छुं नांजाःपिं विद्वानत थथे दु: * शीलभद्र: नालन्दाया दकलय् प्रसिद्ध कुलपति, गुम्हेस्यां चिनियाँ यात्रु ह्वेनसाङयात योगाचार दर्शन व संस्कृतया गम्भीर शिक्षा प्रदान यानादिल। * [[नागार्जुन]]: बौद्ध दर्शनया माध्यमिक वा शून्यवाद कचाया पलिस्था यानादीम्ह महान दार्शनिक। * आर्यदेव: नागार्जुनया मुख्य शिष्य व प्रसिद्ध बौद्ध दार्शनिक, गुम्हेस्यां शून्यवादयात अझ सुदृढ यानादिल। * असङ्ग व वसुबन्धु: योगाचार वा विज्ञानवाद कचायाअ पलिस्था यानादीपिं निम्ह दाजुकिजा, गुपिन्सं नालन्दाय् यक्व दँ तक अध्यापन यानादिल। * दिक्नाग व धर्मकीर्ति: भारतीय तर्कशास्त्र व प्रमाणशास्त्रया पिताया कथं हनातःपिं महान विचारकत, गुपिन्सं नालन्दाया तर्कशास्त्रयात सर्वोच्च उँचाई तक थ्यंकादिल। * शान्तरक्षित व पद्मसम्भव: ८ गु शताब्दीइ नालन्दा निसें सँदेसय् थ्यंपिं महान विद्वानत, गुपिन्सं तिब्बतय् बौद्ध धर्मया पलिस्था यानादिल व साम्ये गुम्बा दयेकादिल। * चिनियाँ यात्रुत: ह्वेनसाङ (Xuanzang) व इत्सिङ (Yijing), गुपिन्सं नालन्दाय् च्वनाः यक्व दँ तक अध्ययन यानादिल व थःगु ग्रन्थय् नालन्दाया विस्तृत विवरण च्वयादिल। थ्व महान आचार्यतयेगु योगदानं नालन्दायात सम्पूर्ण हलिमय् ज्ञानया केन्द्रया रूपय् स्थापित यात। ==स्वयादिसँ== * [[बुद्ध धर्म]] {{Commonscat|Nalanda}} == लिधंसा == <references /> == स्वयादिसँ == * [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] * [[विक्रमशिला]] * [[मगध]] [[पुचः:प्राचीन विश्वविद्यालय]] [[पुचः:बुद्ध धर्म]] jtjox65k7bmlgmmhgcsw7jv961vz92q 1122756 1122755 2026-08-16T05:38:10Z Eukesh 11 /* प्रसिद्ध कुलपति, आचार्य */ 1122756 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/नालन्दा}} [[Image:Map of Nalanda by Alexander Cunningham, 1861-62.jpg|thumbnail|right|A map of Nalanda and its environs from Alexander Cunningham's 1861–62 ASI report which shows a number of ponds (''pokhar'') around the Mahavihara.]] [[Image:Nalanda, Buddhist university 04.jpg|thumb|left|Nalanda was founded by the Gupta emperors in the early 5th century and then expanded over the next 7 centuries.]] [[Image:Nalanda clay seal of Kumaragupta III.jpg|thumb|Nalanda clay seal of [[Kumaragupta III]]]] '''नालन्दा''' प्राचीन मगध राज्यय् लाःगु छगू नांजाःगु उच्च शिक्षा केन्द्र व बौद्ध विहार खः। थ्व थाय् आःया भारतया बिहार राज्यया नालन्दा जिल्लाय् ला। ईसा ५गु शताब्दी निसें ईसा १२गु शताब्दी तक थ्व विश्वविद्यालयं उच्च शिक्षाया क्षेत्रय् तःधंगु योगदान बियाच्वन। [[गुप्त साम्राज्य]]या शासनकालय् जुजु कुमारगुप्त प्रथमं थ्व विश्वविद्यालयया पलिस्था यानादीगु खः। थ्व विश्वविद्यालयय् अध्ययन यायेत हलिंया थीथी देशं छात्रत वइगु खः। थन मुख्य रूपं बौद्ध दर्शन, न्याय, व्याकरण, चिकित्सा, व खगोल शास्त्रया विषयय् उच्च शिक्षा बीगु या। थ्व विश्वविद्यालयय् द्वलँद्वः छात्रत व प्रध्यापकत छथासँ च्वनाः अध्ययन-अध्यापन याइगु खः। नालन्दा विश्वविद्यालयय् तःधंगु सफूधुकू (पुस्तकालय) दुगु खः गुकियात 'धर्मगञ्ज' धाइगु खः। ह्वेन सांग व इत्सिङ थेंज्याःपिं प्रसिद्ध चिनियाँ यात्रिप्रपिं थन वयाः दँयँदँ तक अध्ययन यानादीगु खः। नागार्जुन, धर्मकीर्ति, व शान्तरक्षित थेंज्याःपिं प्रसिद्ध बौद्ध विद्वानतयेसं थन हे अध्यापन यानादिल। थ्व विश्वविद्यालयय् भिक्षुतयेगु च्वनिगु व अध्ययनया लागिं तःधंगु संरचनात दयेकातःगु खः। १२गु शताब्दीया अन्त्यय् बख्तियार खिलजीया आक्रमणया कारणं थ्व नांजाःगु विश्वविद्यालय ध्वस्त जुल। थ्व आक्रमणय् नालन्दाया तःधंगु पुस्तकालय यक्व ला तक च्यानाच्वन। सन् २०१६ य् युनेस्कों नालन्दा महाविहारया पुरातात्विक स्थलयात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। आःया ईलय् नालन्दा पुरातात्विक अध्ययन व पर्यटनया छगू महत्वपूर्ण केन्द्र खः। भारत सरकारं थन हे नापं न्हुगु नालन्दा अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयया पलिस्था याःगु दु। == नांछुना व भौगोलिक थाय्बाय् == नालन्दा नांया उत्पत्ति सम्बन्धय् प्राचीन ग्रन्थ व चिनियाँ यात्रुतयेगु यात्रा वृत्तान्तय् थीथी ऐतिहासिक कथानकत खनेदु। प्रसिद्ध चिनियाँ बौद्ध भिक्षु व विद्वान ह्वेनसाङ (Xuanzang) या कथं 'नालन्दा' खँग्वः निगू संस्कृत शब्द 'नालम्' (पलेस्वाँ वा ज्ञानया प्रतीक) व 'दा' (बीगु वा प्रदान यायेगु) स्वानाः दयेकातःगु खः। थुकिया अर्थ 'अविराम ज्ञान प्रदान याइगु थाय्' जुइ। मेम्ह चिनियाँ यात्रु इत्सिङ (Yijing) या अनुसार थ्व थासय् च्वंगु छगू विशाल पुखुलि 'नालन्द' नामं प्रख्यात नागराज च्वनिगु याः, गुकिया नामं थ्व थाय्या नां नालन्दा जुल। भौगोलिक रूपं प्राचीन नालन्दा महाविहार मगध क्षेत्रया राजगृह (आःया राजगीर) नगर स्वया १५ किलोमीटर ति उत्तर-पश्चिमय् व पटना (प्राचीन पाटलिपुत्र) स्वया ९० किलोमीटर ति दक्षिण-पूर्वय् अवस्थित जुयाच्वंगु दु। थ्व थाय् प्राचीन काल निसें हे व्यापारिक, धार्मिक व सांस्कृतिक लँपुया मुख्य केन्द्र जुयाच्वंगु खः। भगवान बुद्ध व भगवान महावीर निम्हं थःगु जीवनकालय् नालन्दा बिज्याःगु व थन वर्षावास यानादीगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय् खनेदु। थ्व भौगोलिक स्थितिया कारणं नालन्दा धार्मिक केन्द्र जक मखुसे अन्तर्राष्ट्रिय विचाःत कायेबिये याइगु महान केन्द्र नं खतः। थुकिया अवशेषत वर्तमान भारतया बिहार राज्यया [[नालन्दा जिल्ला]]य् अवस्थित बडगाँव गांया नापं लुयावःगु दु। थ्व प्राचीन भौगोलिक वातावरणं विश्वविद्यालययात प्राकृतिक सुरक्षा, शान्त वातावरण व समृद्ध कृषि क्षेत्रया आधार प्रदान याःगु खः। == इतिहास व विकास == नालन्दाया इतिहास भगवान बुद्ध व भगवान महावीरया ई (ईसा पूर्व ६ गु शताब्दी) निसें सुरु जुसां छगू संगठित विश्वविद्यालयया रूपय् थुकिया विकास ईसा ५ गु शताब्दीइ जुल। पालि साहित्य अनुसार भगवान बुद्धया मू मुख्य श्रावक [[सारिपुत्त]]या जन्म व परिनिर्वाण नालन्दा नापं च्वंगु 'नालक' गामय् जूगु खः। ईसा ३ गु शताब्दीइ सम्राट अशोकं सारिपुत्तया लुमन्तिइ थन छगू स्तूप व विहार दयेकादीगु खः, गुकिं नालन्दाया प्राथमिक धार्मिक आधार दयेकल। छगू तःधंगु अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयया रूपय् नालन्दाया वास्तविक पलिस्था गुप्त वंशया सम्राट [[कुमारगुप्त प्रथम]] (४१५-४५५ ईस्वी) या शासनकालय् जुल। कुमारगुप्त लिपा बुद्धगुप्त, तथागतगुप्त, व बालादित्य थेंज्याःपिं गुप्त शासकतय्सं थन न्हु-न्हुगु विहारत दयेकाः थुकिया विस्तार यानादिल। ६ गु शताब्दीइ हुण आक्रमणकारी मिहिरकुलं थुकियात छुं भचा क्षति याःसां गुप्त शासकतय्सं थुकिया पुनःनिर्माण याकादिल। ७ गु शताब्दीइ कन्नौजया महान सम्राट [[हर्षवर्धन]]या शासनकालय् नालन्दा थःगु ज्ञानया सर्वोच्च शिखरय् थ्यन। हर्षवर्धनं नालन्दा महाविहारयात १०० स्वया अप्व गाम्य् काइगु राजस्व दान बियाः थुकिया आर्थिक सुरक्षा सुदृढ यानादिल। लिपा ८ गु निसें १२ गु शताब्दी तक बंगाल व बिहारय् शासन याःपिं [[पाल वंश]]या शासकतय्सं (दसु: धर्मपाल, देवपाल) नालन्दायात राज्यया मुख्य संरक्षण प्रदान यानादिल। पाल शासकतयेगु कालय् नालन्दा महाविहारं [[विक्रमशिला]] व [[ओदन्तपुरी]] थेंज्याःगु मेमेगु बौद्ध महाविहारत नाप जीवन्त बौद्धिक स्वापू तय यानातःगु खः। थ्व ईलय् नालन्दा तन्त्रयान व वज्रयान बौद्ध दर्शनया नं मू केन्द्र जुयाः पिहाँ वल। == वास्तुकला व योजना == नालन्दा महाविहारया वास्तुकला व क्याम्पस योजना प्राचीन ग्रिड प्रणाली (grid system) व अत्यन्त वैज्ञानिक वास्तुकलाय् आधारित जुयाच्वंगु खः। पुरातात्विक उत्खनन निसें लुयावःगु अवशेषतय्सं क्यनि कि नालन्दा महाविहार १,६०० फीट य् ७०० फीट स्वया नं तःधंगु क्षेत्रय् दयाच्वंगु खः। सम्पूर्ण क्षेत्रयात छगू तःधँगु व सुरक्षात्मक अङ्गलं प्यखेंर भुनाः तल, गुकिलि दुहांवनेत छगू हे मू ध्वाखा दुगु खः। नालन्दाया दुने दक्षिण निसें उत्तर पाखे झ्वलाक्क दयेकातःगु विशाल विहारत व उकिया पूर्व पाखे झ्वलाक्क दयेकातःगु देगः व स्तूपत अवस्थित दुगु खः। नालन्दाय् मुक्कं ११ गू तःधंगु व यक्व जाः दूगु विहारत लुयावःगु दु, गुगु दक्व च्वय्या भागय् च्वंगु देगः नाप समानान्तर रूपं अवस्थित दु। प्रत्येक विहारया दथुइ छगू तःधँगु चुकः दुगु खः, गुकिया प्यखेँ छात्रत च्वनेगु व अध्ययन यायेगु क्वथा (cells) दयेकातःगु दु। दक्वं विहारय् ल व्यवस्थापनया निंतिं दुने हे तुं व लः पिहाँ वनेगु धः (drainage system) या अद्भूत व्यवस्था दुगु खः। भवनत दयेकेत अपाः (bricks) व लोंह आपालं छ्यलातःगु खनेदु। देगः दथुइ 'देगः ३' (Temple 3) दकलय् विशाल व भव्य स्तूप आकारया देगः खः, गुगु ७क तक पुनःनिर्माण जुयाः तःधँगु जुयावःगु खः। थ्व लागा दुने सभा भवन, भोजन कक्ष, व ध्यान यायेगु गुफा (caves) नं अत्यन्त व्यवस्थित रूपं निर्माण यानातःगु दु। नालन्दाया थ्व स्थापत्य शैलीं लिपा दक्षिण-पूर्व एशिया व सँदेय्या बौद्ध विहार वास्तुकलाय् तःधँगु प्रभाव लाकल। == नांजाःपिं विद्वानत == नालन्दा विश्वविद्यालय नाप प्राचीन एशियाया दकलय् महान विद्वानत, दार्शनिक व विचारकतयेगु नां स्वानाच्वंगु दु। थ्व विश्वविद्यालयया कुलपति व आचार्यत थःथःगु क्षेत्रय् प्रकाण्ड विद्वान जुयादीगु खः। थनया छुं नांजाःपिं विद्वानत थथे दु: * शीलभद्र: नालन्दाया दकलय् प्रसिद्ध कुलपति, गुम्हेस्यां चिनियाँ यात्रु ह्वेनसाङयात योगाचार दर्शन व संस्कृतया गम्भीर शिक्षा प्रदान यानादिल। * [[नागार्जुन]]: बौद्ध दर्शनया माध्यमिक वा शून्यवाद कचाया पलिस्था यानादीम्ह महान दार्शनिक। * आर्यदेव: नागार्जुनया मुख्य शिष्य व प्रसिद्ध बौद्ध दार्शनिक, गुम्हेस्यां शून्यवादयात अझ सुदृढ यानादिल। * असङ्ग व वसुबन्धु: योगाचार वा विज्ञानवाद कचायाअ पलिस्था यानादीपिं निम्ह दाजुकिजा, गुपिन्सं नालन्दाय् यक्व दँ तक अध्यापन यानादिल। * दिक्नाग व धर्मकीर्ति: भारतीय तर्कशास्त्र व प्रमाणशास्त्रया पिताया कथं हनातःपिं महान विचारकत, गुपिन्सं नालन्दाया तर्कशास्त्रयात सर्वोच्च उँचाई तक थ्यंकादिल। * शान्तरक्षित व पद्मसम्भव: ८ गु शताब्दीइ नालन्दा निसें सँदेसय् थ्यंपिं महान विद्वानत, गुपिन्सं तिब्बतय् बौद्ध धर्मया पलिस्था यानादिल व साम्ये गुम्बा दयेकादिल। * चिनियाँ यात्रुत: ह्वेनसाङ (Xuanzang) व इत्सिङ (Yijing), गुपिन्सं नालन्दाय् च्वनाः यक्व दँ तक अध्ययन यानादिल व थःगु ग्रन्थय् नालन्दाया विस्तृत विवरण च्वयादिल। थ्व महान आचार्यतयेगु योगदानं नालन्दायात सम्पूर्ण हलिमय् ज्ञानया केन्द्रया रूपय् स्थापित यात। ==स्वयादिसँ== * [[बुद्ध धर्म]] {{Commonscat|Nalanda}} == लिधंसा == <references /> == स्वयादिसँ == * [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] * [[विक्रमशिला]] * [[मगध]] [[पुचः:प्राचीन विश्वविद्यालय]] [[पुचः:बुद्ध धर्म]] s435tj8ru5mozv5dsg98at8ek2fgdfq 1122757 1122756 2026-08-16T05:45:20Z Eukesh 11 /* वास्तुकला व योजना */ 1122757 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/नालन्दा}} [[Image:Map of Nalanda by Alexander Cunningham, 1861-62.jpg|thumbnail|right|A map of Nalanda and its environs from Alexander Cunningham's 1861–62 ASI report which shows a number of ponds (''pokhar'') around the Mahavihara.]] [[Image:Nalanda, Buddhist university 04.jpg|thumb|left|Nalanda was founded by the Gupta emperors in the early 5th century and then expanded over the next 7 centuries.]] [[Image:Nalanda clay seal of Kumaragupta III.jpg|thumb|Nalanda clay seal of [[Kumaragupta III]]]] '''नालन्दा''' प्राचीन मगध राज्यय् लाःगु छगू नांजाःगु उच्च शिक्षा केन्द्र व बौद्ध विहार खः। थ्व थाय् आःया भारतया बिहार राज्यया नालन्दा जिल्लाय् ला। ईसा ५गु शताब्दी निसें ईसा १२गु शताब्दी तक थ्व विश्वविद्यालयं उच्च शिक्षाया क्षेत्रय् तःधंगु योगदान बियाच्वन। [[गुप्त साम्राज्य]]या शासनकालय् जुजु कुमारगुप्त प्रथमं थ्व विश्वविद्यालयया पलिस्था यानादीगु खः। थ्व विश्वविद्यालयय् अध्ययन यायेत हलिंया थीथी देशं छात्रत वइगु खः। थन मुख्य रूपं बौद्ध दर्शन, न्याय, व्याकरण, चिकित्सा, व खगोल शास्त्रया विषयय् उच्च शिक्षा बीगु या। थ्व विश्वविद्यालयय् द्वलँद्वः छात्रत व प्रध्यापकत छथासँ च्वनाः अध्ययन-अध्यापन याइगु खः। नालन्दा विश्वविद्यालयय् तःधंगु सफूधुकू (पुस्तकालय) दुगु खः गुकियात 'धर्मगञ्ज' धाइगु खः। ह्वेन सांग व इत्सिङ थेंज्याःपिं प्रसिद्ध चिनियाँ यात्रिप्रपिं थन वयाः दँयँदँ तक अध्ययन यानादीगु खः। नागार्जुन, धर्मकीर्ति, व शान्तरक्षित थेंज्याःपिं प्रसिद्ध बौद्ध विद्वानतयेसं थन हे अध्यापन यानादिल। थ्व विश्वविद्यालयय् भिक्षुतयेगु च्वनिगु व अध्ययनया लागिं तःधंगु संरचनात दयेकातःगु खः। १२गु शताब्दीया अन्त्यय् बख्तियार खिलजीया आक्रमणया कारणं थ्व नांजाःगु विश्वविद्यालय ध्वस्त जुल। थ्व आक्रमणय् नालन्दाया तःधंगु पुस्तकालय यक्व ला तक च्यानाच्वन। सन् २०१६ य् युनेस्कों नालन्दा महाविहारया पुरातात्विक स्थलयात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। आःया ईलय् नालन्दा पुरातात्विक अध्ययन व पर्यटनया छगू महत्वपूर्ण केन्द्र खः। भारत सरकारं थन हे नापं न्हुगु नालन्दा अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयया पलिस्था याःगु दु। == नांछुना व भौगोलिक थाय्बाय् == नालन्दा नांया उत्पत्ति सम्बन्धय् प्राचीन ग्रन्थ व चिनियाँ यात्रुतयेगु यात्रा वृत्तान्तय् थीथी ऐतिहासिक कथानकत खनेदु। प्रसिद्ध चिनियाँ बौद्ध भिक्षु व विद्वान ह्वेनसाङ (Xuanzang) या कथं 'नालन्दा' खँग्वः निगू संस्कृत शब्द 'नालम्' (पलेस्वाँ वा ज्ञानया प्रतीक) व 'दा' (बीगु वा प्रदान यायेगु) स्वानाः दयेकातःगु खः। थुकिया अर्थ 'अविराम ज्ञान प्रदान याइगु थाय्' जुइ। मेम्ह चिनियाँ यात्रु इत्सिङ (Yijing) या अनुसार थ्व थासय् च्वंगु छगू विशाल पुखुलि 'नालन्द' नामं प्रख्यात नागराज च्वनिगु याः, गुकिया नामं थ्व थाय्या नां नालन्दा जुल। भौगोलिक रूपं प्राचीन नालन्दा महाविहार मगध क्षेत्रया राजगृह (आःया राजगीर) नगर स्वया १५ किलोमीटर ति उत्तर-पश्चिमय् व पटना (प्राचीन पाटलिपुत्र) स्वया ९० किलोमीटर ति दक्षिण-पूर्वय् अवस्थित जुयाच्वंगु दु। थ्व थाय् प्राचीन काल निसें हे व्यापारिक, धार्मिक व सांस्कृतिक लँपुया मुख्य केन्द्र जुयाच्वंगु खः। भगवान बुद्ध व भगवान महावीर निम्हं थःगु जीवनकालय् नालन्दा बिज्याःगु व थन वर्षावास यानादीगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय् खनेदु। थ्व भौगोलिक स्थितिया कारणं नालन्दा धार्मिक केन्द्र जक मखुसे अन्तर्राष्ट्रिय विचाःत कायेबिये याइगु महान केन्द्र नं खतः। थुकिया अवशेषत वर्तमान भारतया बिहार राज्यया [[नालन्दा जिल्ला]]य् अवस्थित बडगाँव गांया नापं लुयावःगु दु। थ्व प्राचीन भौगोलिक वातावरणं विश्वविद्यालययात प्राकृतिक सुरक्षा, शान्त वातावरण व समृद्ध कृषि क्षेत्रया आधार प्रदान याःगु खः। == इतिहास व विकास == नालन्दाया इतिहास भगवान बुद्ध व भगवान महावीरया ई (ईसा पूर्व ६ गु शताब्दी) निसें सुरु जुसां छगू संगठित विश्वविद्यालयया रूपय् थुकिया विकास ईसा ५ गु शताब्दीइ जुल। पालि साहित्य अनुसार भगवान बुद्धया मू मुख्य श्रावक [[सारिपुत्त]]या जन्म व परिनिर्वाण नालन्दा नापं च्वंगु 'नालक' गामय् जूगु खः। ईसा ३ गु शताब्दीइ सम्राट अशोकं सारिपुत्तया लुमन्तिइ थन छगू स्तूप व विहार दयेकादीगु खः, गुकिं नालन्दाया प्राथमिक धार्मिक आधार दयेकल। छगू तःधंगु अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयया रूपय् नालन्दाया वास्तविक पलिस्था गुप्त वंशया सम्राट [[कुमारगुप्त प्रथम]] (४१५-४५५ ईस्वी) या शासनकालय् जुल। कुमारगुप्त लिपा बुद्धगुप्त, तथागतगुप्त, व बालादित्य थेंज्याःपिं गुप्त शासकतय्सं थन न्हु-न्हुगु विहारत दयेकाः थुकिया विस्तार यानादिल। ६ गु शताब्दीइ हुण आक्रमणकारी मिहिरकुलं थुकियात छुं भचा क्षति याःसां गुप्त शासकतय्सं थुकिया पुनःनिर्माण याकादिल। ७ गु शताब्दीइ कन्नौजया महान सम्राट [[हर्षवर्धन]]या शासनकालय् नालन्दा थःगु ज्ञानया सर्वोच्च शिखरय् थ्यन। हर्षवर्धनं नालन्दा महाविहारयात १०० स्वया अप्व गाम्य् काइगु राजस्व दान बियाः थुकिया आर्थिक सुरक्षा सुदृढ यानादिल। लिपा ८ गु निसें १२ गु शताब्दी तक बंगाल व बिहारय् शासन याःपिं [[पाल वंश]]या शासकतय्सं (दसु: धर्मपाल, देवपाल) नालन्दायात राज्यया मुख्य संरक्षण प्रदान यानादिल। पाल शासकतयेगु कालय् नालन्दा महाविहारं [[विक्रमशिला]] व [[ओदन्तपुरी]] थेंज्याःगु मेमेगु बौद्ध महाविहारत नाप जीवन्त बौद्धिक स्वापू तय यानातःगु खः। थ्व ईलय् नालन्दा तन्त्रयान व वज्रयान बौद्ध दर्शनया नं मू केन्द्र जुयाः पिहाँ वल। == वास्तुकला व योजना == नालन्दा महाविहारया वास्तुकला व क्याम्पस योजना प्राचीन ग्रिड प्रणाली (grid system) व अत्यन्त वैज्ञानिक वास्तुकलाय् आधारित जुयाच्वंगु खः। पुरातात्विक उत्खनन निसें लुयावःगु अवशेषतय्सं क्यनि कि नालन्दा महाविहार १,६०० फीट य् ७०० फीट स्वया नं तःधंगु क्षेत्रय् दयाच्वंगु खः। सम्पूर्ण क्षेत्रयात छगू तःधँगु व सुरक्षात्मक अङ्गलं प्यखेंर भुनाः तल, गुकिलि दुहांवनेत छगू हे मू ध्वाखा दुगु खः। नालन्दाया दुने दक्षिण निसें उत्तर पाखे झ्वलाक्क दयेकातःगु विशाल विहारत व उकिया पूर्व पाखे झ्वलाक्क दयेकातःगु देगः व स्तूपत अवस्थित दुगु खः। नालन्दाय् मुक्कं ११ गू तःधंगु व यक्व जाः दूगु विहारत लुयावःगु दु, गुगु दक्व च्वय्या भागय् च्वंगु देगः नाप समानान्तर रूपं अवस्थित दु। प्रत्येक विहारया दथुइ छगू तःधँगु चुकः दुगु खः, गुकिया प्यखेँ छात्रत च्वनेगु व अध्ययन यायेगु क्वथा (cells) दयेकातःगु दु। दक्वं विहारय् ल व्यवस्थापनया निंतिं दुने हे तुं व लः पिहाँ वनेगु धः (drainage system) या अद्भूत व्यवस्था दुगु खः। भवनत दयेकेत अपाः (bricks) व लोंह आपालं छ्यलातःगु खनेदु। देगः दथुइ 'देगः ३' (Temple 3) दकलय् विशाल व भव्य स्तूप आकारया देगः खः, गुगु ७क तक पुनःनिर्माण जुयाः तःधँगु जुयावःगु खः। थ्व लागा दुने सभा भवन, भोजन कक्ष, व ध्यान यायेगु गुफा (caves) नं अत्यन्त व्यवस्थित रूपं निर्माण यानातःगु दु। नालन्दाया थ्व स्थापत्य शैलीं लिपा दक्षिण-पूर्व एशिया व सँदेय्या बौद्ध विहार वास्तुकलाय् तःधँगु प्रभाव लाकल। == धर्मगञ्ज (तःधंगु सफूधुकू) == नालन्दा विश्वविद्यालयया दकलय् प्रसिद्ध, तःधंगु व अद्भुत ब्वः थुकिया सफूधुकू खः, गुकियात 'धर्मगञ्ज' धकाः म्हसीकातःगु दु। थ्व सफूधुकू भारतया जक मखुसे तत्कालीन सम्पूर्ण हलिंया दकलय् तःधँगु ज्ञान भण्डारय् छगू खः। धर्मगञ्ज सफूधुकू नापं स्वंगू मू तःधंगु व यक्व जाः दूगु छेँंत थथे दयाच्वंगु खः: * '''रत्नसागर:''' थ्व ९ तजाःगु तःधँगु भवन खः, गुकिलि दकलय् दुर्लभ, पवित्र व गम्भीर ग्रन्थत सुरक्षित तयातःगु दतः। * '''रत्नदधि:''' थन द्वलंद्व शास्त्र, तार्किक ग्रन्थ व विज्ञान सम्बन्धी हस्तलिखित ग्रन्थत मुंकातःगु जुयाच्वन। * '''रत्नरञ्जक:''' थन मुख्य रूपं कला, साहित्य व व्यावहारिक विज्ञान सम्बन्धी ग्रन्थत तयातःगु दतः। धर्मगञ्ज सफूधुकूलि मुक्कं भूर्जपत्र, ताडपत्र व सुवर्ण पत्रय् संस्कृत, पालि व मेमेगु भासय् च्वयातःगु लखौं-लखः हस्तलिखित ग्रन्थत सुरक्षित दुगु खः। थन बुद्ध धर्मया त्रिपिटक, महायान सूत्रत, तन्त्र ग्रन्थत नापं सांख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, शब्दविद्या, चिकित्सा, खगोल विज्ञान, व गणित विषयया दुर्लभ ग्रन्थत मुंकातःगु जुल। विदेशी छात्रत व विद्वानत नालन्दाय् वइगु मुख्य आकर्षण थ्व हे पुस्तकालयय् च्वंगु ग्रन्थतयेगु प्रतिलिपि दयेकेगु व थःगु देशय् यंकेगु खः। चिनियाँ यात्रु ह्वेनसाङं थन निसें ६५७पू मू संस्कृत ग्रन्थत सलः व उँटय् तयाः चीनय् यंकूगु खः। थ्व सफूधुकूया बिनाशं मानव सभ्यतायात छगू अपूरणीय क्षति यात। == नांजाःपिं विद्वानत == नालन्दा विश्वविद्यालय नाप प्राचीन एशियाया दकलय् महान विद्वानत, दार्शनिक व विचारकतयेगु नां स्वानाच्वंगु दु। थ्व विश्वविद्यालयया कुलपति व आचार्यत थःथःगु क्षेत्रय् प्रकाण्ड विद्वान जुयादीगु खः। थनया छुं नांजाःपिं विद्वानत थथे दु: * शीलभद्र: नालन्दाया दकलय् प्रसिद्ध कुलपति, गुम्हेस्यां चिनियाँ यात्रु ह्वेनसाङयात योगाचार दर्शन व संस्कृतया गम्भीर शिक्षा प्रदान यानादिल। * [[नागार्जुन]]: बौद्ध दर्शनया माध्यमिक वा शून्यवाद कचाया पलिस्था यानादीम्ह महान दार्शनिक। * आर्यदेव: नागार्जुनया मुख्य शिष्य व प्रसिद्ध बौद्ध दार्शनिक, गुम्हेस्यां शून्यवादयात अझ सुदृढ यानादिल। * असङ्ग व वसुबन्धु: योगाचार वा विज्ञानवाद कचायाअ पलिस्था यानादीपिं निम्ह दाजुकिजा, गुपिन्सं नालन्दाय् यक्व दँ तक अध्यापन यानादिल। * दिक्नाग व धर्मकीर्ति: भारतीय तर्कशास्त्र व प्रमाणशास्त्रया पिताया कथं हनातःपिं महान विचारकत, गुपिन्सं नालन्दाया तर्कशास्त्रयात सर्वोच्च उँचाई तक थ्यंकादिल। * शान्तरक्षित व पद्मसम्भव: ८ गु शताब्दीइ नालन्दा निसें सँदेसय् थ्यंपिं महान विद्वानत, गुपिन्सं तिब्बतय् बौद्ध धर्मया पलिस्था यानादिल व साम्ये गुम्बा दयेकादिल। * चिनियाँ यात्रुत: ह्वेनसाङ (Xuanzang) व इत्सिङ (Yijing), गुपिन्सं नालन्दाय् च्वनाः यक्व दँ तक अध्ययन यानादिल व थःगु ग्रन्थय् नालन्दाया विस्तृत विवरण च्वयादिल। थ्व महान आचार्यतयेगु योगदानं नालन्दायात सम्पूर्ण हलिमय् ज्ञानया केन्द्रया रूपय् स्थापित यात। ==स्वयादिसँ== * [[बुद्ध धर्म]] {{Commonscat|Nalanda}} == लिधंसा == <references /> == स्वयादिसँ == * [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] * [[विक्रमशिला]] * [[मगध]] [[पुचः:प्राचीन विश्वविद्यालय]] [[पुचः:बुद्ध धर्म]] ctd2agzth238dz6hi4g2tm8yn3fy7lv 1122758 1122757 2026-08-16T05:49:12Z Eukesh 11 /* धर्मगञ्ज (तःधंगु सफूधुकू) */ 1122758 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/नालन्दा}} [[Image:Map of Nalanda by Alexander Cunningham, 1861-62.jpg|thumbnail|right|A map of Nalanda and its environs from Alexander Cunningham's 1861–62 ASI report which shows a number of ponds (''pokhar'') around the Mahavihara.]] [[Image:Nalanda, Buddhist university 04.jpg|thumb|left|Nalanda was founded by the Gupta emperors in the early 5th century and then expanded over the next 7 centuries.]] [[Image:Nalanda clay seal of Kumaragupta III.jpg|thumb|Nalanda clay seal of [[Kumaragupta III]]]] '''नालन्दा''' प्राचीन मगध राज्यय् लाःगु छगू नांजाःगु उच्च शिक्षा केन्द्र व बौद्ध विहार खः। थ्व थाय् आःया भारतया बिहार राज्यया नालन्दा जिल्लाय् ला। ईसा ५गु शताब्दी निसें ईसा १२गु शताब्दी तक थ्व विश्वविद्यालयं उच्च शिक्षाया क्षेत्रय् तःधंगु योगदान बियाच्वन। [[गुप्त साम्राज्य]]या शासनकालय् जुजु कुमारगुप्त प्रथमं थ्व विश्वविद्यालयया पलिस्था यानादीगु खः। थ्व विश्वविद्यालयय् अध्ययन यायेत हलिंया थीथी देशं छात्रत वइगु खः। थन मुख्य रूपं बौद्ध दर्शन, न्याय, व्याकरण, चिकित्सा, व खगोल शास्त्रया विषयय् उच्च शिक्षा बीगु या। थ्व विश्वविद्यालयय् द्वलँद्वः छात्रत व प्रध्यापकत छथासँ च्वनाः अध्ययन-अध्यापन याइगु खः। नालन्दा विश्वविद्यालयय् तःधंगु सफूधुकू (पुस्तकालय) दुगु खः गुकियात 'धर्मगञ्ज' धाइगु खः। ह्वेन सांग व इत्सिङ थेंज्याःपिं प्रसिद्ध चिनियाँ यात्रिप्रपिं थन वयाः दँयँदँ तक अध्ययन यानादीगु खः। नागार्जुन, धर्मकीर्ति, व शान्तरक्षित थेंज्याःपिं प्रसिद्ध बौद्ध विद्वानतयेसं थन हे अध्यापन यानादिल। थ्व विश्वविद्यालयय् भिक्षुतयेगु च्वनिगु व अध्ययनया लागिं तःधंगु संरचनात दयेकातःगु खः। १२गु शताब्दीया अन्त्यय् बख्तियार खिलजीया आक्रमणया कारणं थ्व नांजाःगु विश्वविद्यालय ध्वस्त जुल। थ्व आक्रमणय् नालन्दाया तःधंगु पुस्तकालय यक्व ला तक च्यानाच्वन। सन् २०१६ य् युनेस्कों नालन्दा महाविहारया पुरातात्विक स्थलयात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। आःया ईलय् नालन्दा पुरातात्विक अध्ययन व पर्यटनया छगू महत्वपूर्ण केन्द्र खः। भारत सरकारं थन हे नापं न्हुगु नालन्दा अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयया पलिस्था याःगु दु। == नांछुना व भौगोलिक थाय्बाय् == नालन्दा नांया उत्पत्ति सम्बन्धय् प्राचीन ग्रन्थ व चिनियाँ यात्रुतयेगु यात्रा वृत्तान्तय् थीथी ऐतिहासिक कथानकत खनेदु। प्रसिद्ध चिनियाँ बौद्ध भिक्षु व विद्वान ह्वेनसाङ (Xuanzang) या कथं 'नालन्दा' खँग्वः निगू संस्कृत शब्द 'नालम्' (पलेस्वाँ वा ज्ञानया प्रतीक) व 'दा' (बीगु वा प्रदान यायेगु) स्वानाः दयेकातःगु खः। थुकिया अर्थ 'अविराम ज्ञान प्रदान याइगु थाय्' जुइ। मेम्ह चिनियाँ यात्रु इत्सिङ (Yijing) या अनुसार थ्व थासय् च्वंगु छगू विशाल पुखुलि 'नालन्द' नामं प्रख्यात नागराज च्वनिगु याः, गुकिया नामं थ्व थाय्या नां नालन्दा जुल। भौगोलिक रूपं प्राचीन नालन्दा महाविहार मगध क्षेत्रया राजगृह (आःया राजगीर) नगर स्वया १५ किलोमीटर ति उत्तर-पश्चिमय् व पटना (प्राचीन पाटलिपुत्र) स्वया ९० किलोमीटर ति दक्षिण-पूर्वय् अवस्थित जुयाच्वंगु दु। थ्व थाय् प्राचीन काल निसें हे व्यापारिक, धार्मिक व सांस्कृतिक लँपुया मुख्य केन्द्र जुयाच्वंगु खः। भगवान बुद्ध व भगवान महावीर निम्हं थःगु जीवनकालय् नालन्दा बिज्याःगु व थन वर्षावास यानादीगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय् खनेदु। थ्व भौगोलिक स्थितिया कारणं नालन्दा धार्मिक केन्द्र जक मखुसे अन्तर्राष्ट्रिय विचाःत कायेबिये याइगु महान केन्द्र नं खतः। थुकिया अवशेषत वर्तमान भारतया बिहार राज्यया [[नालन्दा जिल्ला]]य् अवस्थित बडगाँव गांया नापं लुयावःगु दु। थ्व प्राचीन भौगोलिक वातावरणं विश्वविद्यालययात प्राकृतिक सुरक्षा, शान्त वातावरण व समृद्ध कृषि क्षेत्रया आधार प्रदान याःगु खः। == इतिहास व विकास == नालन्दाया इतिहास भगवान बुद्ध व भगवान महावीरया ई (ईसा पूर्व ६ गु शताब्दी) निसें सुरु जुसां छगू संगठित विश्वविद्यालयया रूपय् थुकिया विकास ईसा ५ गु शताब्दीइ जुल। पालि साहित्य अनुसार भगवान बुद्धया मू मुख्य श्रावक [[सारिपुत्त]]या जन्म व परिनिर्वाण नालन्दा नापं च्वंगु 'नालक' गामय् जूगु खः। ईसा ३ गु शताब्दीइ सम्राट अशोकं सारिपुत्तया लुमन्तिइ थन छगू स्तूप व विहार दयेकादीगु खः, गुकिं नालन्दाया प्राथमिक धार्मिक आधार दयेकल। छगू तःधंगु अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयया रूपय् नालन्दाया वास्तविक पलिस्था गुप्त वंशया सम्राट [[कुमारगुप्त प्रथम]] (४१५-४५५ ईस्वी) या शासनकालय् जुल। कुमारगुप्त लिपा बुद्धगुप्त, तथागतगुप्त, व बालादित्य थेंज्याःपिं गुप्त शासकतय्सं थन न्हु-न्हुगु विहारत दयेकाः थुकिया विस्तार यानादिल। ६ गु शताब्दीइ हुण आक्रमणकारी मिहिरकुलं थुकियात छुं भचा क्षति याःसां गुप्त शासकतय्सं थुकिया पुनःनिर्माण याकादिल। ७ गु शताब्दीइ कन्नौजया महान सम्राट [[हर्षवर्धन]]या शासनकालय् नालन्दा थःगु ज्ञानया सर्वोच्च शिखरय् थ्यन। हर्षवर्धनं नालन्दा महाविहारयात १०० स्वया अप्व गाम्य् काइगु राजस्व दान बियाः थुकिया आर्थिक सुरक्षा सुदृढ यानादिल। लिपा ८ गु निसें १२ गु शताब्दी तक बंगाल व बिहारय् शासन याःपिं [[पाल वंश]]या शासकतय्सं (दसु: धर्मपाल, देवपाल) नालन्दायात राज्यया मुख्य संरक्षण प्रदान यानादिल। पाल शासकतयेगु कालय् नालन्दा महाविहारं [[विक्रमशिला]] व [[ओदन्तपुरी]] थेंज्याःगु मेमेगु बौद्ध महाविहारत नाप जीवन्त बौद्धिक स्वापू तय यानातःगु खः। थ्व ईलय् नालन्दा तन्त्रयान व वज्रयान बौद्ध दर्शनया नं मू केन्द्र जुयाः पिहाँ वल। == वास्तुकला व योजना == नालन्दा महाविहारया वास्तुकला व क्याम्पस योजना प्राचीन ग्रिड प्रणाली (grid system) व अत्यन्त वैज्ञानिक वास्तुकलाय् आधारित जुयाच्वंगु खः। पुरातात्विक उत्खनन निसें लुयावःगु अवशेषतय्सं क्यनि कि नालन्दा महाविहार १,६०० फीट य् ७०० फीट स्वया नं तःधंगु क्षेत्रय् दयाच्वंगु खः। सम्पूर्ण क्षेत्रयात छगू तःधँगु व सुरक्षात्मक अङ्गलं प्यखेंर भुनाः तल, गुकिलि दुहांवनेत छगू हे मू ध्वाखा दुगु खः। नालन्दाया दुने दक्षिण निसें उत्तर पाखे झ्वलाक्क दयेकातःगु विशाल विहारत व उकिया पूर्व पाखे झ्वलाक्क दयेकातःगु देगः व स्तूपत अवस्थित दुगु खः। नालन्दाय् मुक्कं ११ गू तःधंगु व यक्व जाः दूगु विहारत लुयावःगु दु, गुगु दक्व च्वय्या भागय् च्वंगु देगः नाप समानान्तर रूपं अवस्थित दु। प्रत्येक विहारया दथुइ छगू तःधँगु चुकः दुगु खः, गुकिया प्यखेँ छात्रत च्वनेगु व अध्ययन यायेगु क्वथा (cells) दयेकातःगु दु। दक्वं विहारय् ल व्यवस्थापनया निंतिं दुने हे तुं व लः पिहाँ वनेगु धः (drainage system) या अद्भूत व्यवस्था दुगु खः। भवनत दयेकेत अपाः (bricks) व लोंह आपालं छ्यलातःगु खनेदु। देगः दथुइ 'देगः ३' (Temple 3) दकलय् विशाल व भव्य स्तूप आकारया देगः खः, गुगु ७क तक पुनःनिर्माण जुयाः तःधँगु जुयावःगु खः। थ्व लागा दुने सभा भवन, भोजन कक्ष, व ध्यान यायेगु गुफा (caves) नं अत्यन्त व्यवस्थित रूपं निर्माण यानातःगु दु। नालन्दाया थ्व स्थापत्य शैलीं लिपा दक्षिण-पूर्व एशिया व सँदेय्या बौद्ध विहार वास्तुकलाय् तःधँगु प्रभाव लाकल। == धर्मगञ्ज (तःधंगु सफूधुकू) == नालन्दा विश्वविद्यालयया दकलय् प्रसिद्ध, तःधंगु व अद्भुत ब्वः थुकिया सफूधुकू खः, गुकियात 'धर्मगञ्ज' धकाः म्हसीकातःगु दु। थ्व सफूधुकू भारतया जक मखुसे तत्कालीन सम्पूर्ण हलिंया दकलय् तःधँगु ज्ञान भण्डारय् छगू खः। धर्मगञ्ज सफूधुकू नापं स्वंगू मू तःधंगु व यक्व जाः दूगु छेँंत थथे दयाच्वंगु खः: * '''रत्नसागर:''' थ्व ९ तजाःगु तःधँगु भवन खः, गुकिलि दकलय् दुर्लभ, पवित्र व गम्भीर ग्रन्थत सुरक्षित तयातःगु दतः। * '''रत्नदधि:''' थन द्वलंद्व शास्त्र, तार्किक ग्रन्थ व विज्ञान सम्बन्धी हस्तलिखित ग्रन्थत मुंकातःगु जुयाच्वन। * '''रत्नरञ्जक:''' थन मुख्य रूपं कला, साहित्य व व्यावहारिक विज्ञान सम्बन्धी ग्रन्थत तयातःगु दतः। धर्मगञ्ज सफूधुकूलि मुक्कं भूर्जपत्र, ताडपत्र व सुवर्ण पत्रय् संस्कृत, पालि व मेमेगु भासय् च्वयातःगु लखौं-लखः हस्तलिखित ग्रन्थत सुरक्षित दुगु खः। थन बुद्ध धर्मया त्रिपिटक, महायान सूत्रत, तन्त्र ग्रन्थत नापं सांख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, शब्दविद्या, चिकित्सा, खगोल विज्ञान, व गणित विषयया दुर्लभ ग्रन्थत मुंकातःगु जुल। विदेशी छात्रत व विद्वानत नालन्दाय् वइगु मुख्य आकर्षण थ्व हे पुस्तकालयय् च्वंगु ग्रन्थतयेगु प्रतिलिपि दयेकेगु व थःगु देशय् यंकेगु खः। चिनियाँ यात्रु ह्वेनसाङं थन निसें ६५७पू मू संस्कृत ग्रन्थत सलः व उँटय् तयाः चीनय् यंकूगु खः। थ्व सफूधुकूया बिनाशं मानव सभ्यतायात छगू अपूरणीय क्षति यात। == शिक्षा प्रणाली व प्रवेश प्रक्रिया == नालन्दा विश्वविद्यालयया शिक्षा प्रणाली व प्रवेश प्रक्रिया अत्यन्त कठिन, व्यवस्थित व उच्च स्तरीय जुयाच्वंगु खः। नालन्दा छगू केन्द्रीकृत व आवासीय विश्वविद्यालय जूगुलिं थन च्वंपिं सकल छात्रतय्त विश्वविद्यालय परिसर दुने हे च्वनेगु व अध्ययन यायेगु अनिवार्य व्यवस्था दुगु खः। थन प्रवेश कायेत छात्र २० दँ जुयेमाःगु नियम दुगु खः। नालन्दाय् प्रवेश कायेगु प्रक्रिया अत्यन्त कठिन जुयाच्वंगु खः, गुकिया निंतिं द्वारय् च्वंम्ह विद्वान गुम्हेसित 'द्वारपण्डित' (Gatekeeper Scholar) धाइगु खः, वयात कठिन मौखिक परीक्षा (oral test) बीमाःगु जुइगु खः। द्वारपण्डितं छात्रया बौद्धिक क्षमता, तर्कशक्ति व पूर्व ज्ञानया कठिन परीक्षा काइगु खः। ह्वेनसाङया विवरण अनुसार प्रवेश परीक्षा थुलिमछि कठिन जुइगु खः कि प्रवेश कायेत वइपिं १० म्ह छात्रत मध्ये केवल २ वा ३ म्ह छात्रतय्सं जक प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण यायेफइगु खः। प्रवेश कायेधुंकाः छात्रतय्सं कठोर अनुशासित जीवन यापना यायेमाःगु जुइ। विश्वविद्यालयय् नियमित रूपं शास्त्रार्थ (debates), तर्क, व व्याख्यानत जुइगु याः। थनया शिक्षा प्रणालीइ ग्रन्थ ब्वनेगु जक मखुसे तर्कशास्त्र (Logic) व हेतुविद्या (Epistemology) या माध्यमं विषययात दार्शनिक रूपं सिद्ध यायेमाःगु जुइ। विश्वविद्यालयया कुलपतिया रूपय् दकलय् श्रेष्ठ व प्रकाण्ड विद्वानयात चयन यायेगु या। छात्रतय्त भोजन, आवास, वस्त्र व चिकित्सा सेवा निशुल्क रूपं बिइगु याः, गुकिया खर्च जुजुपिन्सं दान बियातःगु गांतयेगु राजस्व निसें पुलेगु या। थन अध्ययनया ई अवधि सामान्यतया ३ दँ निसें ८ दँ तक जुइगु खः। नालन्दा निसें डिग्री वा उपाधि प्राप्त यायेगु अत्यन्त प्रतिष्ठा व सम्मानया खँ जुइगु जुयाच्वन। थन निष्कासित जुइगु वा अनुशासनहीनताया घटना अत्यन्त दुर्लभ जुइगु जुयाच्वन। == नांजाःपिं विद्वानत == नालन्दा विश्वविद्यालय नाप प्राचीन एशियाया दकलय् महान विद्वानत, दार्शनिक व विचारकतयेगु नां स्वानाच्वंगु दु। थ्व विश्वविद्यालयया कुलपति व आचार्यत थःथःगु क्षेत्रय् प्रकाण्ड विद्वान जुयादीगु खः। थनया छुं नांजाःपिं विद्वानत थथे दु: * शीलभद्र: नालन्दाया दकलय् प्रसिद्ध कुलपति, गुम्हेस्यां चिनियाँ यात्रु ह्वेनसाङयात योगाचार दर्शन व संस्कृतया गम्भीर शिक्षा प्रदान यानादिल। * [[नागार्जुन]]: बौद्ध दर्शनया माध्यमिक वा शून्यवाद कचाया पलिस्था यानादीम्ह महान दार्शनिक। * आर्यदेव: नागार्जुनया मुख्य शिष्य व प्रसिद्ध बौद्ध दार्शनिक, गुम्हेस्यां शून्यवादयात अझ सुदृढ यानादिल। * असङ्ग व वसुबन्धु: योगाचार वा विज्ञानवाद कचायाअ पलिस्था यानादीपिं निम्ह दाजुकिजा, गुपिन्सं नालन्दाय् यक्व दँ तक अध्यापन यानादिल। * दिक्नाग व धर्मकीर्ति: भारतीय तर्कशास्त्र व प्रमाणशास्त्रया पिताया कथं हनातःपिं महान विचारकत, गुपिन्सं नालन्दाया तर्कशास्त्रयात सर्वोच्च उँचाई तक थ्यंकादिल। * शान्तरक्षित व पद्मसम्भव: ८ गु शताब्दीइ नालन्दा निसें सँदेसय् थ्यंपिं महान विद्वानत, गुपिन्सं तिब्बतय् बौद्ध धर्मया पलिस्था यानादिल व साम्ये गुम्बा दयेकादिल। * चिनियाँ यात्रुत: ह्वेनसाङ (Xuanzang) व इत्सिङ (Yijing), गुपिन्सं नालन्दाय् च्वनाः यक्व दँ तक अध्ययन यानादिल व थःगु ग्रन्थय् नालन्दाया विस्तृत विवरण च्वयादिल। थ्व महान आचार्यतयेगु योगदानं नालन्दायात सम्पूर्ण हलिमय् ज्ञानया केन्द्रया रूपय् स्थापित यात। ==स्वयादिसँ== * [[बुद्ध धर्म]] {{Commonscat|Nalanda}} == लिधंसा == <references /> == स्वयादिसँ == * [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] * [[विक्रमशिला]] * [[मगध]] [[पुचः:प्राचीन विश्वविद्यालय]] [[पुचः:बुद्ध धर्म]] 5jp1s54f2td010nlxatnjtrbthv9icc 1122759 1122758 2026-08-16T05:52:52Z Eukesh 11 /* शिक्षा प्रणाली व प्रवेश प्रक्रिया */ 1122759 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/नालन्दा}} [[Image:Map of Nalanda by Alexander Cunningham, 1861-62.jpg|thumbnail|right|A map of Nalanda and its environs from Alexander Cunningham's 1861–62 ASI report which shows a number of ponds (''pokhar'') around the Mahavihara.]] [[Image:Nalanda, Buddhist university 04.jpg|thumb|left|Nalanda was founded by the Gupta emperors in the early 5th century and then expanded over the next 7 centuries.]] [[Image:Nalanda clay seal of Kumaragupta III.jpg|thumb|Nalanda clay seal of [[Kumaragupta III]]]] '''नालन्दा''' प्राचीन मगध राज्यय् लाःगु छगू नांजाःगु उच्च शिक्षा केन्द्र व बौद्ध विहार खः। थ्व थाय् आःया भारतया बिहार राज्यया नालन्दा जिल्लाय् ला। ईसा ५गु शताब्दी निसें ईसा १२गु शताब्दी तक थ्व विश्वविद्यालयं उच्च शिक्षाया क्षेत्रय् तःधंगु योगदान बियाच्वन। [[गुप्त साम्राज्य]]या शासनकालय् जुजु कुमारगुप्त प्रथमं थ्व विश्वविद्यालयया पलिस्था यानादीगु खः। थ्व विश्वविद्यालयय् अध्ययन यायेत हलिंया थीथी देशं छात्रत वइगु खः। थन मुख्य रूपं बौद्ध दर्शन, न्याय, व्याकरण, चिकित्सा, व खगोल शास्त्रया विषयय् उच्च शिक्षा बीगु या। थ्व विश्वविद्यालयय् द्वलँद्वः छात्रत व प्रध्यापकत छथासँ च्वनाः अध्ययन-अध्यापन याइगु खः। नालन्दा विश्वविद्यालयय् तःधंगु सफूधुकू (पुस्तकालय) दुगु खः गुकियात 'धर्मगञ्ज' धाइगु खः। ह्वेन सांग व इत्सिङ थेंज्याःपिं प्रसिद्ध चिनियाँ यात्रिप्रपिं थन वयाः दँयँदँ तक अध्ययन यानादीगु खः। नागार्जुन, धर्मकीर्ति, व शान्तरक्षित थेंज्याःपिं प्रसिद्ध बौद्ध विद्वानतयेसं थन हे अध्यापन यानादिल। थ्व विश्वविद्यालयय् भिक्षुतयेगु च्वनिगु व अध्ययनया लागिं तःधंगु संरचनात दयेकातःगु खः। १२गु शताब्दीया अन्त्यय् बख्तियार खिलजीया आक्रमणया कारणं थ्व नांजाःगु विश्वविद्यालय ध्वस्त जुल। थ्व आक्रमणय् नालन्दाया तःधंगु पुस्तकालय यक्व ला तक च्यानाच्वन। सन् २०१६ य् युनेस्कों नालन्दा महाविहारया पुरातात्विक स्थलयात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। आःया ईलय् नालन्दा पुरातात्विक अध्ययन व पर्यटनया छगू महत्वपूर्ण केन्द्र खः। भारत सरकारं थन हे नापं न्हुगु नालन्दा अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयया पलिस्था याःगु दु। == नांछुना व भौगोलिक थाय्बाय् == नालन्दा नांया उत्पत्ति सम्बन्धय् प्राचीन ग्रन्थ व चिनियाँ यात्रुतयेगु यात्रा वृत्तान्तय् थीथी ऐतिहासिक कथानकत खनेदु। प्रसिद्ध चिनियाँ बौद्ध भिक्षु व विद्वान ह्वेनसाङ (Xuanzang) या कथं 'नालन्दा' खँग्वः निगू संस्कृत शब्द 'नालम्' (पलेस्वाँ वा ज्ञानया प्रतीक) व 'दा' (बीगु वा प्रदान यायेगु) स्वानाः दयेकातःगु खः। थुकिया अर्थ 'अविराम ज्ञान प्रदान याइगु थाय्' जुइ। मेम्ह चिनियाँ यात्रु इत्सिङ (Yijing) या अनुसार थ्व थासय् च्वंगु छगू विशाल पुखुलि 'नालन्द' नामं प्रख्यात नागराज च्वनिगु याः, गुकिया नामं थ्व थाय्या नां नालन्दा जुल। भौगोलिक रूपं प्राचीन नालन्दा महाविहार मगध क्षेत्रया राजगृह (आःया राजगीर) नगर स्वया १५ किलोमीटर ति उत्तर-पश्चिमय् व पटना (प्राचीन पाटलिपुत्र) स्वया ९० किलोमीटर ति दक्षिण-पूर्वय् अवस्थित जुयाच्वंगु दु। थ्व थाय् प्राचीन काल निसें हे व्यापारिक, धार्मिक व सांस्कृतिक लँपुया मुख्य केन्द्र जुयाच्वंगु खः। भगवान बुद्ध व भगवान महावीर निम्हं थःगु जीवनकालय् नालन्दा बिज्याःगु व थन वर्षावास यानादीगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय् खनेदु। थ्व भौगोलिक स्थितिया कारणं नालन्दा धार्मिक केन्द्र जक मखुसे अन्तर्राष्ट्रिय विचाःत कायेबिये याइगु महान केन्द्र नं खतः। थुकिया अवशेषत वर्तमान भारतया बिहार राज्यया [[नालन्दा जिल्ला]]य् अवस्थित बडगाँव गांया नापं लुयावःगु दु। थ्व प्राचीन भौगोलिक वातावरणं विश्वविद्यालययात प्राकृतिक सुरक्षा, शान्त वातावरण व समृद्ध कृषि क्षेत्रया आधार प्रदान याःगु खः। == इतिहास व विकास == नालन्दाया इतिहास भगवान बुद्ध व भगवान महावीरया ई (ईसा पूर्व ६ गु शताब्दी) निसें सुरु जुसां छगू संगठित विश्वविद्यालयया रूपय् थुकिया विकास ईसा ५ गु शताब्दीइ जुल। पालि साहित्य अनुसार भगवान बुद्धया मू मुख्य श्रावक [[सारिपुत्त]]या जन्म व परिनिर्वाण नालन्दा नापं च्वंगु 'नालक' गामय् जूगु खः। ईसा ३ गु शताब्दीइ सम्राट अशोकं सारिपुत्तया लुमन्तिइ थन छगू स्तूप व विहार दयेकादीगु खः, गुकिं नालन्दाया प्राथमिक धार्मिक आधार दयेकल। छगू तःधंगु अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयया रूपय् नालन्दाया वास्तविक पलिस्था गुप्त वंशया सम्राट [[कुमारगुप्त प्रथम]] (४१५-४५५ ईस्वी) या शासनकालय् जुल। कुमारगुप्त लिपा बुद्धगुप्त, तथागतगुप्त, व बालादित्य थेंज्याःपिं गुप्त शासकतय्सं थन न्हु-न्हुगु विहारत दयेकाः थुकिया विस्तार यानादिल। ६ गु शताब्दीइ हुण आक्रमणकारी मिहिरकुलं थुकियात छुं भचा क्षति याःसां गुप्त शासकतय्सं थुकिया पुनःनिर्माण याकादिल। ७ गु शताब्दीइ कन्नौजया महान सम्राट [[हर्षवर्धन]]या शासनकालय् नालन्दा थःगु ज्ञानया सर्वोच्च शिखरय् थ्यन। हर्षवर्धनं नालन्दा महाविहारयात १०० स्वया अप्व गाम्य् काइगु राजस्व दान बियाः थुकिया आर्थिक सुरक्षा सुदृढ यानादिल। लिपा ८ गु निसें १२ गु शताब्दी तक बंगाल व बिहारय् शासन याःपिं [[पाल वंश]]या शासकतय्सं (दसु: धर्मपाल, देवपाल) नालन्दायात राज्यया मुख्य संरक्षण प्रदान यानादिल। पाल शासकतयेगु कालय् नालन्दा महाविहारं [[विक्रमशिला]] व [[ओदन्तपुरी]] थेंज्याःगु मेमेगु बौद्ध महाविहारत नाप जीवन्त बौद्धिक स्वापू तय यानातःगु खः। थ्व ईलय् नालन्दा तन्त्रयान व वज्रयान बौद्ध दर्शनया नं मू केन्द्र जुयाः पिहाँ वल। == वास्तुकला व योजना == नालन्दा महाविहारया वास्तुकला व क्याम्पस योजना प्राचीन ग्रिड प्रणाली (grid system) व अत्यन्त वैज्ञानिक वास्तुकलाय् आधारित जुयाच्वंगु खः। पुरातात्विक उत्खनन निसें लुयावःगु अवशेषतय्सं क्यनि कि नालन्दा महाविहार १,६०० फीट य् ७०० फीट स्वया नं तःधंगु क्षेत्रय् दयाच्वंगु खः। सम्पूर्ण क्षेत्रयात छगू तःधँगु व सुरक्षात्मक अङ्गलं प्यखेंर भुनाः तल, गुकिलि दुहांवनेत छगू हे मू ध्वाखा दुगु खः। नालन्दाया दुने दक्षिण निसें उत्तर पाखे झ्वलाक्क दयेकातःगु विशाल विहारत व उकिया पूर्व पाखे झ्वलाक्क दयेकातःगु देगः व स्तूपत अवस्थित दुगु खः। नालन्दाय् मुक्कं ११ गू तःधंगु व यक्व जाः दूगु विहारत लुयावःगु दु, गुगु दक्व च्वय्या भागय् च्वंगु देगः नाप समानान्तर रूपं अवस्थित दु। प्रत्येक विहारया दथुइ छगू तःधँगु चुकः दुगु खः, गुकिया प्यखेँ छात्रत च्वनेगु व अध्ययन यायेगु क्वथा (cells) दयेकातःगु दु। दक्वं विहारय् ल व्यवस्थापनया निंतिं दुने हे तुं व लः पिहाँ वनेगु धः (drainage system) या अद्भूत व्यवस्था दुगु खः। भवनत दयेकेत अपाः (bricks) व लोंह आपालं छ्यलातःगु खनेदु। देगः दथुइ 'देगः ३' (Temple 3) दकलय् विशाल व भव्य स्तूप आकारया देगः खः, गुगु ७क तक पुनःनिर्माण जुयाः तःधँगु जुयावःगु खः। थ्व लागा दुने सभा भवन, भोजन कक्ष, व ध्यान यायेगु गुफा (caves) नं अत्यन्त व्यवस्थित रूपं निर्माण यानातःगु दु। नालन्दाया थ्व स्थापत्य शैलीं लिपा दक्षिण-पूर्व एशिया व सँदेय्या बौद्ध विहार वास्तुकलाय् तःधँगु प्रभाव लाकल। == धर्मगञ्ज (तःधंगु सफूधुकू) == नालन्दा विश्वविद्यालयया दकलय् प्रसिद्ध, तःधंगु व अद्भुत ब्वः थुकिया सफूधुकू खः, गुकियात 'धर्मगञ्ज' धकाः म्हसीकातःगु दु। थ्व सफूधुकू भारतया जक मखुसे तत्कालीन सम्पूर्ण हलिंया दकलय् तःधँगु ज्ञान भण्डारय् छगू खः। धर्मगञ्ज सफूधुकू नापं स्वंगू मू तःधंगु व यक्व जाः दूगु छेँंत थथे दयाच्वंगु खः: * '''रत्नसागर:''' थ्व ९ तजाःगु तःधँगु भवन खः, गुकिलि दकलय् दुर्लभ, पवित्र व गम्भीर ग्रन्थत सुरक्षित तयातःगु दतः। * '''रत्नदधि:''' थन द्वलंद्व शास्त्र, तार्किक ग्रन्थ व विज्ञान सम्बन्धी हस्तलिखित ग्रन्थत मुंकातःगु जुयाच्वन। * '''रत्नरञ्जक:''' थन मुख्य रूपं कला, साहित्य व व्यावहारिक विज्ञान सम्बन्धी ग्रन्थत तयातःगु दतः। धर्मगञ्ज सफूधुकूलि मुक्कं भूर्जपत्र, ताडपत्र व सुवर्ण पत्रय् संस्कृत, पालि व मेमेगु भासय् च्वयातःगु लखौं-लखः हस्तलिखित ग्रन्थत सुरक्षित दुगु खः। थन बुद्ध धर्मया त्रिपिटक, महायान सूत्रत, तन्त्र ग्रन्थत नापं सांख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, शब्दविद्या, चिकित्सा, खगोल विज्ञान, व गणित विषयया दुर्लभ ग्रन्थत मुंकातःगु जुल। विदेशी छात्रत व विद्वानत नालन्दाय् वइगु मुख्य आकर्षण थ्व हे पुस्तकालयय् च्वंगु ग्रन्थतयेगु प्रतिलिपि दयेकेगु व थःगु देशय् यंकेगु खः। चिनियाँ यात्रु ह्वेनसाङं थन निसें ६५७पू मू संस्कृत ग्रन्थत सलः व उँटय् तयाः चीनय् यंकूगु खः। थ्व सफूधुकूया बिनाशं मानव सभ्यतायात छगू अपूरणीय क्षति यात। == शिक्षा प्रणाली व प्रवेश प्रक्रिया == नालन्दा विश्वविद्यालयया शिक्षा प्रणाली व प्रवेश प्रक्रिया अत्यन्त कठिन, व्यवस्थित व उच्च स्तरीय जुयाच्वंगु खः। नालन्दा छगू केन्द्रीकृत व आवासीय विश्वविद्यालय जूगुलिं थन च्वंपिं सकल छात्रतय्त विश्वविद्यालय परिसर दुने हे च्वनेगु व अध्ययन यायेगु अनिवार्य व्यवस्था दुगु खः। थन प्रवेश कायेत छात्र २० दँ जुयेमाःगु नियम दुगु खः। नालन्दाय् प्रवेश कायेगु प्रक्रिया अत्यन्त कठिन जुयाच्वंगु खः, गुकिया निंतिं द्वारय् च्वंम्ह विद्वान गुम्हेसित 'द्वारपण्डित' (Gatekeeper Scholar) धाइगु खः, वयात कठिन मौखिक परीक्षा (oral test) बीमाःगु जुइगु खः। द्वारपण्डितं छात्रया बौद्धिक क्षमता, तर्कशक्ति व पूर्व ज्ञानया कठिन परीक्षा काइगु खः। ह्वेनसाङया विवरण अनुसार प्रवेश परीक्षा थुलिमछि कठिन जुइगु खः कि प्रवेश कायेत वइपिं १० म्ह छात्रत मध्ये केवल २ वा ३ म्ह छात्रतय्सं जक प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण यायेफइगु खः। प्रवेश कायेधुंकाः छात्रतय्सं कठोर अनुशासित जीवन यापना यायेमाःगु जुइ। विश्वविद्यालयय् नियमित रूपं शास्त्रार्थ (debates), तर्क, व व्याख्यानत जुइगु याः। थनया शिक्षा प्रणालीइ ग्रन्थ ब्वनेगु जक मखुसे तर्कशास्त्र (Logic) व हेतुविद्या (Epistemology) या माध्यमं विषययात दार्शनिक रूपं सिद्ध यायेमाःगु जुइ। विश्वविद्यालयया कुलपतिया रूपय् दकलय् श्रेष्ठ व प्रकाण्ड विद्वानयात चयन यायेगु या। छात्रतय्त भोजन, आवास, वस्त्र व चिकित्सा सेवा निशुल्क रूपं बिइगु याः, गुकिया खर्च जुजुपिन्सं दान बियातःगु गांतयेगु राजस्व निसें पुलेगु या। थन अध्ययनया ई अवधि सामान्यतया ३ दँ निसें ८ दँ तक जुइगु खः। नालन्दा निसें डिग्री वा उपाधि प्राप्त यायेगु अत्यन्त प्रतिष्ठा व सम्मानया खँ जुइगु जुयाच्वन। थन निष्कासित जुइगु वा अनुशासनहीनताया घटना अत्यन्त दुर्लभ जुइगु जुयाच्वन। == पाठ्यक्रम व अध्ययनया विषयत == नालन्दा विश्वविद्यालयय् अध्ययन जुइगु पाठ्यक्रम अत्यन्त व्यापक, बहुविषयक (multidisciplinary) व गम्भीर जुयाच्वंगु खः। यद्यपि नालन्दा मुख्य रूपं महायान बौद्ध दर्शनया केन्द्र खः, तर थन बुद्ध धर्म स्वया अतिरिक्त गैर-बौद्ध (ब्राह्मण व वैदिक) दर्शन व व्यावहारिक विज्ञानतयेगु नं गम्भीर अध्ययन जुइगु खः। थनया पाठ्यक्रमयात मू रूपं न्यागू विद्या (पञ्चविद्या) य् ब्वथलातःगु दु। * [[शब्दविद्या]] (Grammatical Science): संस्कृत भाषा, व्याकरण, पाणिनीय [[अष्टाध्यायी]], व [[निरुक्त]]या गम्भीर अध्ययन। * [[हेतुविद्या]] (Logic/Epistemology): तर्कशास्त्र, बौद्ध न्याय, अले [[दिक्नाग]] व [[धर्मकीर्ति]]या प्रमाणशास्त्रया गहन चिन्तन। * अध्यात्मविद्या (Philosophy/Theology): महायान बौद्ध दर्शन (शून्यवाद, योगाचार), [[त्रिपिटक]], अष्टदश निकाय, अले वेद, उपनिषद, सांख्य, योग, न्याय व वैशेषिक दर्शन। * चिकित्साविद्या: शल्यचिकित्सा, जडीबुटी विज्ञान, नाडी शास्त्र, व अष्टाङ्ग हृदय थेंज्याःगु आयुर्वेद ग्रन्थतयेगु व्यावहारिक अध्यापन। * शिल्पस्थानविद्या (Arts & Crafts): वास्तुकला, मूर्तिकला, धातुशोधन (metallurgy), चित्रकला, व खगोल विज्ञान (Astronomy) नापं गणित। थुकिया अतिरिक्त ज्योतिषशास्त्र, भूगर्भशास्त्र, व संगीतया नं अध्यापन जुइगु याः। नालन्दाया पाठ्यक्रमया दकलय् तःधँगु विशेषता थुकिया चकं व समावेशी दृष्टिकोण खः, गन थीथी दार्शनिक विचारतयेगु तुलनात्मक अध्ययन यानाः छात्रतय्त निष्पक्ष निष्कर्षय् थ्यंकेत प्रोत्साहन बीगु या। थ्व पाठ्यक्रमं छात्रतय्त सफूया ज्ञान जक मबीसे समाज व जीवनय् सफल जुयेत पूर्ण बौद्धिक व व्यावहारिक दक्षता प्रदान याइगु खः। == नांजाःपिं विद्वानत == नालन्दा विश्वविद्यालय नाप प्राचीन एशियाया दकलय् महान विद्वानत, दार्शनिक व विचारकतयेगु नां स्वानाच्वंगु दु। थ्व विश्वविद्यालयया कुलपति व आचार्यत थःथःगु क्षेत्रय् प्रकाण्ड विद्वान जुयादीगु खः। थनया छुं नांजाःपिं विद्वानत थथे दु: * शीलभद्र: नालन्दाया दकलय् प्रसिद्ध कुलपति, गुम्हेस्यां चिनियाँ यात्रु ह्वेनसाङयात योगाचार दर्शन व संस्कृतया गम्भीर शिक्षा प्रदान यानादिल। * [[नागार्जुन]]: बौद्ध दर्शनया माध्यमिक वा शून्यवाद कचाया पलिस्था यानादीम्ह महान दार्शनिक। * आर्यदेव: नागार्जुनया मुख्य शिष्य व प्रसिद्ध बौद्ध दार्शनिक, गुम्हेस्यां शून्यवादयात अझ सुदृढ यानादिल। * असङ्ग व वसुबन्धु: योगाचार वा विज्ञानवाद कचायाअ पलिस्था यानादीपिं निम्ह दाजुकिजा, गुपिन्सं नालन्दाय् यक्व दँ तक अध्यापन यानादिल। * दिक्नाग व धर्मकीर्ति: भारतीय तर्कशास्त्र व प्रमाणशास्त्रया पिताया कथं हनातःपिं महान विचारकत, गुपिन्सं नालन्दाया तर्कशास्त्रयात सर्वोच्च उँचाई तक थ्यंकादिल। * शान्तरक्षित व पद्मसम्भव: ८ गु शताब्दीइ नालन्दा निसें सँदेसय् थ्यंपिं महान विद्वानत, गुपिन्सं तिब्बतय् बौद्ध धर्मया पलिस्था यानादिल व साम्ये गुम्बा दयेकादिल। * चिनियाँ यात्रुत: ह्वेनसाङ (Xuanzang) व इत्सिङ (Yijing), गुपिन्सं नालन्दाय् च्वनाः यक्व दँ तक अध्ययन यानादिल व थःगु ग्रन्थय् नालन्दाया विस्तृत विवरण च्वयादिल। थ्व महान आचार्यतयेगु योगदानं नालन्दायात सम्पूर्ण हलिमय् ज्ञानया केन्द्रया रूपय् स्थापित यात। ==स्वयादिसँ== * [[बुद्ध धर्म]] {{Commonscat|Nalanda}} == लिधंसा == <references /> == स्वयादिसँ == * [[तक्षशिला विश्वविद्यालय]] * [[विक्रमशिला]] * [[मगध]] [[पुचः:प्राचीन विश्वविद्यालय]] [[पुचः:बुद्ध धर्म]] j41u3sw88wesep5xecrdsl1swg0m7t2 0 193675 1122709 1119905 2026-08-15T18:37:33Z ~2026-44904-87 31705 1122709 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/संयुक्त राज्य अमेरिकाया राष्ट्रपतितेगु धलः}} संयुक्त राज्य अमेरिकाया राष्ट्रपतितेगु धलः {{legend2|#E6E6AA|[[फेदेरलिस्त पार्ति (संयुक्त राज्य अमेरिका)|फेदेरलिस्त]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#AACC99|[[देमोक्र्यातिक-रिपब्लिकन पार्ति (संयुक्त राज्य अमेरिका)|देमोक्र्यातिक-रिपब्लिकन]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#CCEEFF|[[देमोक्र्यातिक पार्ति|देमोक्र्यातिक]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#FFFFCC|[[व्हिग पार्ति (संयुक्त राज्य अमेरिका)|व्हिग]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#FFB6B6|[[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]]|border=1px solid #AAAAAA}} <onlyinclude> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- style="background:#cccccc" ! #{{ref label|Note00|*|*}} ! colspan=2 | राष्ट्रपति ! पदासीन ! पद सिधःगु ! पार्ति ! उप-राष्ट्रपति ! कार्यकाल{{ref label|Note00|*|*}} |- {{party shading/No party}} | rowspan=2 | '''[[Presidency of George Washington|1]]''' | rowspan=2 | [[किपा:Washington (3).jpg|100px]] | rowspan=2 | [[जर्ज वाशिङ्गतन]] | rowspan=2 | April 30, 1789 | rowspan=2 | March 4, 1797 | rowspan=2 | पार्टी मदूगु | rowspan=2 | [[जन एदम्स]] | align=center | 1 |- {{party shading/No party}} | align=center | 2 |- {{party shading/Federalist}} | '''2''' | [[किपा:Adamstrumbull.jpg|100px]] | [[जन एदम्स]] | March 4, 1797 | March 4, 1801 | [[Federalist Party (United States)|Federalist]] | {{party shading/Democratic-Republican}} | [[थमस जेफरसन]] | align=center | 3 |- {{party shading/Democratic-Republican}} |- {{party shading/Democratic-Republican}} | rowspan=2 | '''[[Presidency of Thomas Jefferson|3]]''' | rowspan=2 | [[किपा:Thomas Jefferson by Rembrandt Peale, 1800.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[थमस जेफरसन]] | rowspan=2 | March 4, 1801 | rowspan=2 | March 4, 1809 | rowspan=2 | [[Democratic-Republican Party (United States)|Democratic-Republican]] | [[Aaron Burr]] | align=center | 4 |- {{party shading/Democratic-Republican}} | [[George Clinton (vice president)|George Clinton]] | align=center | 5<includeonly> |}</includeonly></onlyinclude> |- {{party shading/Democratic-Republican}} | rowspan=4 | '''4''' | rowspan=4 | [[किपा:James Madison (cropped 3x4 close).jpg|100px]] | rowspan=4 | [[जेम्स म्यादिसन]] | rowspan=4 | March 4, 1809 | rowspan=4 | March 4, 1817 | rowspan=4 | [[Democratic-Republican Party (United States)|Democratic-Republican]] | [[George Clinton (vice president)|George Clinton]]{{ref label|Note01|D|D}} | rowspan=2 align=center | 6 |- {{party shading/Democratic-Republican}} | ''vacant'' |- {{party shading/Democratic-Republican}} |[[Elbridge Gerry]]{{ref label|Note01|D|D}} | rowspan=2 align=center | 7 |- {{party shading/Democratic-Republican}} |''vacant'' |- {{party shading/Democratic-Republican}} | rowspan=2 | '''5''' | rowspan=2 | [[किपा:jm5.gif|100px]] | rowspan=2 | [[जेम्स मनरो]] | rowspan=2 | March 4, 1817 | rowspan=2 | March 4, 1825 | rowspan=2 | [[Democratic-Republican Party (United States)|Democratic-Republican]] | rowspan=2 | [[Daniel D. Tompkins]] | align=center | 8 |- {{party shading/Democratic-Republican}} | align=center | 9 |- {{party shading/Democratic-Republican}} | '''6''' | [[किपा:John Quincy Adams by GPA Healy, 1858.jpg|100px]] | [[जन क्विन्सी एदम्स]] | March 4, 1825 | March 4, 1829 | [[Democratic-Republican Party (United States)|Democratic-Republican]]<br />[[National Republican Party (United States)|National Republican]] | [[John C. Calhoun]] | align=center | 10 |- {{party shading/Democratic}} | rowspan=3 | '''7''' | rowspan=3 | [[किपा:Andrew jackson head.jpg|100px]] | rowspan=3 | [[एन्द्र्यु ज्याक्सन]] | rowspan=3 | March 4, 1829 | rowspan=3 | March 4, 1837 | rowspan=3 | [[देमोक्र्यातिक पार्ति|देमोक्र्यातिक]] | [[John C. Calhoun]]{{ref label|Note02|R|R}} | rowspan=2 align=center | 11 |- {{party shading/Democratic}} | ''vacant'' |- {{party shading/Democratic}} | [[मार्टन भ्यान ब्युरेन]] | align=center | 12 |- {{party shading/Democratic}} | '''8''' | [[किपा:mb8.gif|100px]] | [[मार्टन भ्यान ब्युरेन]] | March 4, 1837 | March 4, 1841 | [[देमोक्र्यातिक पार्ति|देमोक्र्यातिक]] | [[Richard Mentor Johnson]] | align=center | 13 |- {{party shading/Whig}} | '''9''' | [[किपा:William Henry Harrison by James Reid Lambdin, 1835.jpg|100px]] | [[विलियम हेनरी ह्यारिसन]] | March 4, 1841 | April 4, 1841{{ref label|Note01|D|D}} | [[Whig Party (United States)|Whig]] | [[जह्न तेलर]] | rowspan=2 align=center | 14 |- {{party shading/Whig}} | '''10''' | [[किपा:WHOportTyler.jpg|100px]] | [[जन तेलर]] | April 4, 1841 | March 4, 1845 | [[Whig Party (United States)|Whig]]<br />[[John Tyler#Policies|No party]]{{ref label|Note04|N|N}} |''vacant'' |- {{party shading/Democratic}} | '''11''' | [[किपा:James Knox Polk by GPA Healy, 1858.jpg|100px]] | [[जेम्स पोल्क]] | March 4, 1845 | March 4, 1849 | [[देमोक्र्यातिक पार्ति|देमोक्र्यातिक]] | [[George M. Dallas]] | align=center | 15 |- {{party shading/Whig}} | '''12''' | [[किपा:Zachary Taylor by Joseph Henry Bush, c1848.jpg|100px]] | [[जेकरी तेलर]] | March 4, 1849 | July 9, 1850{{ref label|Note01|D|D}} | [[Whig Party (United States)|Whig]] | [[मिलरद फिलमोर]] | rowspan=2 align=center | 16 |- {{party shading/Whig}} | '''13''' | [[किपा:Millard Fillmore White House portrait.png|100px]] | [[मिलरद फिलमोर]] | July 9, 1850 | March 4, 1853 | [[Whig Party (United States)|Whig]] | ''vacant'' |- {{party shading/Democratic}} | rowspan=2 | '''14''' | rowspan=2 | [[किपा:Franklin Pierce by GPA Healy, 1858.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[फ्र्याङ्कलिन पियर्स]] | rowspan=2 | March 4, 1853 | rowspan=2 | March 4, 1857 | rowspan=2 | [[देमोक्र्यातिक पार्ति|देमोक्र्यातिक]] | [[William R. King]]{{ref label|Note01|D|D}} | rowspan=2 align=center | 17 |- {{party shading/Democratic}} | ''vacant'' |- {{party shading/Democratic}} | '''15''' | [[किपा:Jb15.gif|100px]] | [[जेम्स ब्युकेनन]] | March 4, 1857 | March 4, 1861 | [[देमोक्र्यातिक पार्ति|देमोक्र्यातिक]] | [[John C. Breckinridge]] | align=center | 18 |- {{party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''16''' | rowspan=2 | [[किपा:Abraham Lincoln by George Peter Alexander Healy.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[अब्राहम लिंकन]] | rowspan=2 | March 4, 1861 | rowspan=2 | April 15, 1865{{ref label|Note03|A|A}} | rowspan=2 | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]]<br />[[National Union Party (United States)|National Union]]{{ref label|Note05|U|U}} | [[Hannibal Hamlin]] | align=center | 19 |- {{party shading/Democratic}} | [[एन्द्र्यु जनसन]] | rowspan=2 align=center | 20 |- {{party shading/Democratic}} | '''17''' | [[किपा:Andrew Johnson portrait.jpg|100px]] | [[एन्द्र्यु जनसन]] | April 15, 1865 | March 4, 1869 | [[देमोक्र्यातिक पार्ति|देमोक्र्यातिक]]<br />[[National Union Party (United States)|National Union]]{{ref label|Note05|U|U}} | ''vacant'' |- {{party shading/Republican}} | rowspan=3 | '''18''' | rowspan=3 | [[किपा:Ugrant.jpeg|100px]] | rowspan=3 | [[युलिसिस ग्रान्त]] | rowspan=3 | March 4, 1869 | rowspan=3 | March 4, 1877 | rowspan=3 | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]] | [[Schuyler Colfax]] | align=center | 21 |- {{party shading/Republican}} | [[Henry Wilson]]{{ref label|Note01|D|D}} | rowspan=2 align=center | 22 |- {{party shading/Republican}} | ''vacant'' |- {{party shading/Republican}} | '''19''' | [[किपा:Rhayes.png|100px]] | [[रदरफोर्ड हेस]] | March 4, 1877 | March 4, 1881 | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]] | [[William A. Wheeler]] | align=center | 23 |- {{party shading/Republican}} | '''20''' | [[किपा:James Garfield portrait.jpg|100px]] | [[जेम्स गार्फिल्द]] | March 4, 1881 | September 19, 1881{{ref label|Note03|A|A}} | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]] | [[चेस्तर आर्थर]] | rowspan=2 align=center | 24 |- {{party shading/Republican}} | '''21''' | [[किपा:Chester A Arthur by Daniel Huntington.jpeg|100px]] | [[चेस्तर आर्थर]] | September 19, 1881 | March 4, 1885 | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]] | ''vacant'' |- {{party shading/Democratic}} | rowspan=2 | '''22''' | rowspan=2 | [[किपा:Grover Cleveland portrait2.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[ग्रोवर क्लिवल्यान्द]] | rowspan=2 | March 4, 1885 | rowspan=2 | March 4, 1889 | rowspan=2 | [[देमोक्र्यातिक पार्ति|देमोक्र्यातिक]] | [[Thomas A. Hendricks]]{{ref label|Note01|D|D}} | rowspan=2 align=center | 25 |- {{party shading/Democratic}} |''vacant'' |- {{party shading/Republican}} | '''23''' | [[किपा:Bharrison.gif|100px]] | [[बेन्जामिन ह्यारिसन]] | March 4, 1889 | March 4, 1893 | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]] | [[Levi P. Morton]] | align=center | 26 |- {{party shading/Democratic}} | '''24''' | [[किपा:Grover Cleveland, painting by Anders Zorn.jpg|100px]] | [[ग्रोवर क्लिवल्यान्द]]<br /><small>''(2nd term)''</small> | March 4, 1893 | March 4, 1897 | [[देमोक्र्यातिक पार्ति|देमोक्र्यातिक]] | [[Adlai E. Stevenson I]] | align=center | 27 |- {{party shading/Republican}} | rowspan=3 | '''25''' | rowspan=3 | [[किपा:Official White House portrait of William McKinley.jpg|100px]] | rowspan=3 | [[विलियम मिकिन्ली]] | rowspan=3 | March 4, 1897 | rowspan=3 | September 14, 1901{{ref label|Note03|A|A}} | rowspan=3 | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]] | [[Garret Hobart]]{{ref label|Note01|D|D}} | rowspan=2 align=center | 28 |- {{party shading/Republican}} | ''vacant'' |- {{party shading/Republican}} | [[थियोदर रुजबेल्त]] | rowspan=2 align=center | 29 |- style="background:#ffc2e1" |- {{party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''[[Presidency of Theodore Roosevelt|26]]''' | rowspan=2 | [[किपा:John Singer Sargent - Theodore Roosevelt - Google Art Project.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[थियोडोर रोज़वेल्ट]] | rowspan=2 | September 14, 1901 | rowspan=2 | March 4, 1909 | rowspan=2 | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]] | ''vacant'' |- {{party shading/Republican}} | [[Charles W. Fairbanks]] | align=center | 30 |- {{party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''27''' | rowspan=2 | [[किपा:Anders Zorn - Portrait of William Howard Taft (1911).jpg|100px]] | rowspan=2 | [[विलियम ताफ्त]] | rowspan=2 | March 4, 1909 | rowspan=2 | March 4, 1913 | rowspan=2 | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]] | [[James S. Sherman]]{{ref label|Note01|D|D}} | rowspan=2 align=center | 31 |- {{party shading/Republican}} | ''vacant'' |- {{party shading/Democratic}} | rowspan=2 | '''28''' | rowspan=2 | [[किपा:Ww28.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[वुद्रो विल्सन]] | rowspan=2 | March 4, 1913 | rowspan=2 | March 4, 1921 | rowspan=2 | [[देमोक्र्यातिक पार्ति|देमोक्र्यातिक]] | rowspan=2 | [[Thomas R. Marshall]] | align=center | 32 |- {{party shading/Democratic}} | align=center | 33 |- {{party shading/Republican}} | '''29''' | [[किपा:wh29.gif|100px]] | [[वारेन हार्दिङ्ग]] | March 4, 1921 | August 2, 1923{{ref label|Note01|D|D}} | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]] | [[क्यालविन कूलिज]] | rowspan=2 align=center | 34 |- {{party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''30''' | rowspan=2 | [[किपा:Calvin Coolidge.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[क्यालविन कूलिज]] | rowspan=2 | August 2, 1923 | rowspan=2 | March 4, 1929 | rowspan=2 | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]] | ''vacant'' |- {{party shading/Republican}} | [[Charles G. Dawes]] | align=center | 35 |- {{party shading/Republican}} | '''31''' | [[किपा:Herbert Clark Hoover by Greene, 1956.jpg|100px]] | [[हर्बर्ट हूवर]] | March 4, 1929 | March 4, 1933 | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]] | [[Charles Curtis]] | align=center | 36 |- {{party shading/Democratic}} | rowspan=4 | '''32''' | rowspan=4 | | rowspan=4 | [[फ्र्याङ्कलिन दिलानो रुजवेल्त]] | rowspan=4 | March 4, 1933 | rowspan=4 | April 12, 1945{{ref label|Note01|D|D}} | rowspan=4 | [[देमोक्र्यातिक पार्ति|देमोक्र्यातिक]] | rowspan=2 | [[John Nance Garner]] | align=center | 37 |- {{party shading/Democratic}} | align=center | 38 |- {{party shading/Democratic}} | [[Henry A. Wallace]] | align=center |39 |- {{party shading/Democratic}} | [[ह्यारी त्रुम्यान]] | rowspan=2 align=center | 40 |- {{party shading/Democratic}} | rowspan=2 | '''33''' | rowspan=2 | [[किपा:HarryTruman.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[ह्यारी त्रुम्यान]] | rowspan=2 | April 12, 1945 | rowspan=2 | January 20, 1953 | rowspan=2 | [[देमोक्र्यातिक पार्ति|देमोक्र्यातिक]] | ''vacant'' |- {{party shading/Democratic}} | [[Alben W. Barkley]] | align=center | 41 |- {{party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''[[Presidency of Dwight D. Eisenhower|34]]''' | rowspan=2 | [[किपा:Dwight D. Eisenhower, official Presidential portrait.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[द्वाइत आइजनहावर]] | rowspan=2 | January 20, 1953 | rowspan=2 | January 20, 1961 | rowspan=2 | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]] | rowspan=2 | [[रिचर्द निक्सन]] | align=center | 42 |- {{party shading/Republican}} | align=center | 43 |- {{party shading/Democratic}} | '''35''' | [[किपा:John F Kennedy Official Portrait.jpg|100px]] | [[जन फ्रित्जगेरान्द केनेदी]] | January 20, 1961 | November 22, 1963{{ref label|Note03|A|A}} | [[देमोक्र्यातिक पार्ति|देमोक्र्यातिक]] | [[लिन्दन बि जन्सन]] | rowspan=2 align=center | 44 |- {{party shading/Democratic}} | rowspan=2 | '''36''' | rowspan=2 | [[किपा:Lyndon B. Johnson - portrait.png|100px]] | rowspan=2 | [[लिन्दन बि जन्सन]] | rowspan=2 | November 22, 1963 | rowspan=2 | January 20, 1969 | rowspan=2 | [[देमोक्र्यातिक पार्ति|देमोक्र्यातिक]] | ''vacant'' |- {{party shading/Democratic}} | [[हबर्त हम्फ्री]] | align=center | 45 |- {{party shading/Republican}} | rowspan=4 | '''37''' | rowspan=4 | [[किपा:rn37.gif|100px]] | rowspan=4 | [[रिचार्द निक्सन]] | rowspan=4 | January 20, 1969 | rowspan=4 | August 9, 1974{{ref label|Note02|R|R}} | rowspan=4 | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]] | rowspan=2 | [[Spiro Agnew]]{{ref label|Note02|R|R}} | align=center | 46 |- {{party shading/Republican}} | rowspan=5 align=center | 47 |- {{party shading/Republican}} | ''vacant'' |- {{party shading/Republican}} | [[जेराल्द फोर्द]] |- {{party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''[[Presidency of Gerald Ford|38]]''' | rowspan=2 | [[किपा:Gerald R. Ford - portrait.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[जेराल्द फर्द]] | rowspan=2 | August 9, 1974 | rowspan=2 | January 20, 1977 | rowspan=2 | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]] | ''vacant'' |- {{party shading/Republican}} |[[Nelson Rockefeller]] |- {{party shading/Democratic}} | '''39''' | [[किपा:James E. Carter - portrait.gif|100px]] | [[जिमि कार्तर]] | January 20, 1977 | January 20, 1981 | [[देमोक्र्यातिक पार्ति|देमोक्र्यातिक]] | [[Walter Mondale]] | align=center | 48 |- {{party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''[[Reagan Administration|40]]''' | rowspan=2 | [[किपा:REAGANWH.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[रोनाल्द रेगन]] | rowspan=2 | January 20, 1981 | rowspan=2 | January 20, 1989 | rowspan=2 | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]] | rowspan=2 | [[जर्ज हर्बर्त वाकर बुश]] | align=center | [[Ronald Reagan#First term, 1981–1985|49]] |- {{party shading/Republican}} | align=center | [[Ronald Reagan#Second term, 1985–1989|50]] |- {{party shading/Republican}} | '''41''' | [[किपा:George H. W. Bush - portrait by Herbert Abrams (1994).jpg|100px]] | [[जर्ज हर्बर्त वाकर बुश]] | January 20, 1989 | January 20, 1993 | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]] | [[Dan Quayle]] | align=center | [[George H. W. Bush#Presidency (1989–1993)|51]] |- {{party shading/Democratic}} | rowspan=2 | '''[[Presidency of Bill Clinton|42]]''' | rowspan=2 | [[किपा:Bill Clinton.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[बिल क्लिन्तन]] | rowspan=2 | January 20, 1993 | rowspan=2 | January 20, 2001 | rowspan=2 | [[देमोक्र्यातिक पार्ति|देमोक्र्यातिक]] | rowspan=2 | [[अल गोर]] | align=center | [[Bill Clinton#First term, 1993–1997|52]] |- {{party shading/Democratic}} | align=center | [[Bill Clinton#Second term, 1997–2001|53]] |- {{party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''[[Presidency of George W. Bush|43]]''' | rowspan=2 | [[किपा:George-W-Bush.jpeg|100px]] | rowspan=2 | [[जर्ज बुश]] | rowspan=2 | January 20, 2001 | rowspan=2 | January 20, 2009 | rowspan=2 | [[रिपब्लिकन पार्ति|रिपब्लिकन]] | rowspan=2 | [[दिक चेनी]] | align=center | [[George W. Bush's first term as President of the United States|54]] |- {{party shading/Republican}} | align=center | [[George W. Bush's second term as President of the United States|55]] |- {{party shading/Democratic}} | rowspan=2 | '''[[Presidency of Barack Obama|44]]''' | rowspan=2 | [[किपा:BarackObama2005portrait.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[बाराक ओबामा]] | rowspan=2 | January 20, 2009 | rowspan=2 | January 20, 2017 | rowspan=2 | [[देमोक्र्यातिक पार्ति|देमोक्र्यातिक]] | rowspan=2 | [[जो बाइदेन]] | align=center | [[बाराक ओबामा|56]] |} ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[पुचः:अमेरिकाया राष्ट्रपति]] [[he:נשיא ארצות הברית#רשימת הנשיאים]] 9dk35638spymgy81jc1d9eo9s23fkls 0 307563 1122712 2026-08-15T23:23:07Z Eukesh 11 Redirected page to [[न्ह्यासा]] 1122712 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[न्ह्यासा]] an4bm90cxukxhhubbo5w2cuwn8bwpd9 0 307564 1122716 2026-08-15T23:30:45Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[विमानम्‌]] to [[विमान]] 1122716 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[विमान]] nv34bxk9icyi1612ol1ixttaluljzlc 1 307565 1122718 2026-08-15T23:30:46Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[खँलाबँला:विमानम्‌]] to [[खँलाबँला:विमान]] 1122718 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[खँलाबँला:विमान]] p1ue6f5bgiv2gqhus0pitm66kw4s0bo 0 307566 1122721 2026-08-15T23:42:01Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''फ्रेस्नो काउन्ति''' (Fresno County) संयुक्त राज्य अमेरिकाया [[क्यालिफोर्निया]] राज्यया छगू प्रशासनिक काउन्ति खः। थ्व काउन्ति क्यालिफोर्नियाया सेन्त्रल भ्याली (Central Valley) क्षेत्रय् ला। थ्व क... 1122721 wikitext text/x-wiki '''फ्रेस्नो काउन्ति''' (Fresno County) संयुक्त राज्य अमेरिकाया [[क्यालिफोर्निया]] राज्यया छगू प्रशासनिक काउन्ति खः। थ्व काउन्ति क्यालिफोर्नियाया सेन्त्रल भ्याली (Central Valley) क्षेत्रय् ला। थ्व काउन्तिया काउन्ति सिट [[फ्रेस्नो, क्यालिफोर्निया|फ्रेस्नो]] खः, गुगु थ्व क्षेत्रया छगू प्रमुख आर्थिक व कृषि केन्द्र नं खः। == इतिहास == थ्व काउन्तिया पलिस्था १८५६ ईसवीय् [[मारिपोसा काउन्ति, क्यालिफोर्निया|मारिपोसा]], [[मर्सेद काउन्ति, क्यालिफोर्निया|मर्सेद]], व [[तुलारे काउन्ति, क्यालिफोर्निया|तुलारे]] काउन्तितेगु भाग बायाः दयेकातःगु खः। स्पेनिश भासय् "फ्रेस्नो" (Fresno) या अर्थ "ऐश सिमा" (ash tree) जुइ। थ्व थासय् तःधंगु ल्याखनय् ऐश सिमा दूँगु जुयाः थ्व नां तःगु खः। == भूगोल == थ्व काउन्तिया सकल क्षेत्रफल लगभग १५,५६९ वर्ग किलोमिटर (६,०११ वर्ग माइल) दु, गुकिइ १५४ वर्ग किलोमिटर लः दु। थ्व काउन्ति क्यालिफोर्नियाया सेन्त्रल भ्यालीया बुंज्या ख्यः निसें पूर्वय् सियरा नेभादा [[च्वापुगुं झ्वः]] तक दयाच्वंगु दु। === सीमाना स्वाःगु काउन्तित === * उत्तर: [[मादेरा काउन्ति, क्यालिफोर्निया|मादेरा काउन्ति]] * उत्तर-पूर्व: [[मोनो काउन्ति, क्यालिफोर्निया|मोनो काउन्ति]] * पूर्व: [[इन्यो काउन्ति, क्यालिफोर्निया|इन्यो काउन्ति]] * दक्षिण: [[तुलारे काउन्ति, क्यालिफोर्निया|तुलारे काउन्ति]] व [[किंग्स काउन्ति, क्यालिफोर्निया|किंग्स काउन्ति]] * दक्षिण-पश्चिम: [[मोन्तेरे काउन्ति, क्यालिफोर्निया|मोन्तेरे काउन्ति]] व [[स्यान् बेनितो काउन्ति, क्यालिफोर्निया|स्यान् बेनितो काउन्ति]] * पश्चिम: [[मर्सेद काउन्ति, क्यालिफोर्निया|मर्सेद काउन्ति]] == नगरत (Cities) == फ्रेस्नो काउन्ति दुने १५ गो नगर निगम दुगु नगरत दु: * [[फ्रेस्नो, क्यालिफोर्निया|फ्रेस्नो]] (काउन्ति सिट) * [[क्लोभिस, क्यालिफोर्निया|क्लोभिस]] * [[कोआलिंगा, क्यालिफोर्निया|कोआलिंगा]] * [[फायरबौ, क्यालिफोर्निया|फायरबौ]] * [[फाउलर, क्यालिफोर्निया|फाउलर]] * [[ह्युरन, क्यालिफोर्निया|ह्युरन]] * [[केर्म्यान, क्यालिफोर्निया|केर्म्यान]] * [[किङ्गस्बर्ग, क्यालिफोर्निया|किङ्गस्बर्ग]] * [[मेन्दोता, क्यालिफोर्निया|मेन्दोता]] * [[अरेन्ज कोभ, क्यालिफोर्निया|अरेन्ज कोभ]] * [[पार्लियः, क्यालिफोर्निया|पार्लियः]] * [[रीडली, क्यालिफोर्निया|रीडली]] * [[स्यांगर, क्यालिफोर्निया|स्यांगर]] * [[स्यान होआक्विन, क्यालिफोर्निया|स्यान होआक्विन]] * [[सेल्मा, क्यालिफोर्निया|सेल्मा]] == जनसङ्ख्या (मनूल्याः) == २०२० या संयुक्त राज्य अमेरिकाया जनगणना कथं थ्व काउन्तिया सकल जनसङ्ख्या १०,०८,६५४ दु।<ref>{{cite web |title=Fresno County, California QuickFacts |publisher=United States Census Bureau |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/fresnocountycalifornia/PST045221 |access-date=2026-08-15}}</ref> == लिधंसा == <references /> == स्वापू दुगु च्वसु == * [[क्यालिफोर्निया]] * [[क्यालिफोर्नियाया काउन्तितेगु धलः]] [[Category:क्यालिफोर्नियाया काउन्ति]] [[Category:फ्रेस्नो काउन्ति, क्यालिफोर्निया]] [[en:Fresno County, California]] mdowec2hgc7uilu688d3t5kyitwlnfm 0 307567 1122723 2026-08-15T23:43:06Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[स्यान जोआक्विन, क्यालिफोर्निया]] to [[स्यान होआक्विन, क्यालिफोर्निया]] 1122723 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[स्यान होआक्विन, क्यालिफोर्निया]] eeivafvdnjqc3fmythlnvc28i3zx17d 0 307568 1122724 2026-08-15T23:55:35Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: {{stub}} '''ग्लेन काउन्ति''' (Glenn County) संयुक्त राज्य अमेरिकाया [[क्यालिफोर्निया]] राज्यया छगू प्रशासनिक काउन्ति खः। थ्व काउन्ति स्याक्रामेन्तो भ्याली (Sacramento Valley) या उत्तरी भागय् ला। थ्व काउन्त... 1122724 wikitext text/x-wiki {{stub}} '''ग्लेन काउन्ति''' (Glenn County) संयुक्त राज्य अमेरिकाया [[क्यालिफोर्निया]] राज्यया छगू प्रशासनिक काउन्ति खः। थ्व काउन्ति स्याक्रामेन्तो भ्याली (Sacramento Valley) या उत्तरी भागय् ला। थ्व काउन्तिया काउन्ति सिट [[विलोज, क्यालिफोर्निया|विलोज]] खः। == इतिहास == थ्व काउन्तिया पलिस्था १८९१ ईसवीया मार्च ११ खुनु जुगु खः। थ्व काउन्ति [[कोलुसा काउन्ति, क्यालिफोर्निया|कोलुसा काउन्ति]]या उत्तरी भाग बायाः दयेकातःगु खः। थ्व काउन्तिया नां प्रसिद्ध क्यालिफोर्नियन राजनीतिक व कृषि व्यवसायी डा. ह्यु ज्याक्सन ग्लेन (Dr. Hugh J. Glenn) या नामं तःगु खः। == भूगोल == थ्व काउन्तिया सकल क्षेत्रफल लगभग ३,४३७ वर्ग किलोमिटर (१,३२७ वर्ग माइल) दु, गुकिइ २४ वर्ग किलोमिटर लः दु। थ्व काउन्तिया पूर्वी भूभाग स्याक्रामेन्तो खुसि (Sacramento River) या चकं ख्यलय् लाः धाःसा पश्चिमी भूभाग कोस्ट रेन्ज (Coast Range) पाखे थहांवं। === सीमाना स्वाःगु काउन्तित === * उत्तर: [[तेहामा काउन्ति, क्यालिफोर्निया|तेहामा काउन्ति]] * पूर्व: [[ब्युत काउन्ति, क्यालिफोर्निया|ब्युत काउन्ति]] * दक्षिण: [[कोलुसा काउन्ति, क्यालिफोर्निया|कोलुसा काउन्ति]] * पश्चिम: [[लेक काउन्ति, क्यालिफोर्निया|लेक काउन्ति]] व [[मेन्दोसिनो काउन्ति, क्यालिफोर्निया|मेन्दोसिनो काउन्ति]] == नगरत == ग्लेन काउन्ति दुने २ गो नगर निगम दुगु नगरत दु: * [[अर्ल्यांड, क्यालिफोर्निया|अर्ल्यांड]] * [[विलोज, क्यालिफोर्निया|विलोज]] (काउन्ति सिट) == जनसङ्ख्या (मनूल्याः) == २०२० या संयुक्त राज्य अमेरिकाया जनगणना कथं थ्व काउन्तिया सकल जनसङ्ख्या २८,९१७ दु।<ref>{{cite web |title=Glenn County, California QuickFacts |publisher=United States Census Bureau |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/glenncountycalifornia/PST045221 |access-date=2026-08-15}}</ref> == लिधंसा == <references /> == स्वापू दुगु च्वसु == * [[क्यालिफोर्निया]] * [[क्यालिफोर्नियाया काउन्तितेगु धलः]] [[Category:क्यालिफोर्नियाया काउन्ति]] [[Category:ग्लेन काउन्ति, क्यालिफोर्निया]] [[en:Glenn County, California]] pt82j103awtoe67q78nh4q3ylg1r0nh 0 307569 1122725 2026-08-15T23:58:05Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''हमबोल्त काउन्ति''' (Humboldt County) संयुक्त राज्य अमेरिकाया [[क्यालिफोर्निया]] राज्यया उत्तर-पश्चिम तटीय भागय् लाःगु छगू प्रशासनिक काउन्ति खः। थ्व काउन्ति प्रशान्त महासागरया तटय् ला। थ्... 1122725 wikitext text/x-wiki '''हमबोल्त काउन्ति''' (Humboldt County) संयुक्त राज्य अमेरिकाया [[क्यालिफोर्निया]] राज्यया उत्तर-पश्चिम तटीय भागय् लाःगु छगू प्रशासनिक काउन्ति खः। थ्व काउन्ति प्रशान्त महासागरया तटय् ला। थ्व काउन्तिया काउन्ति सिट [[युरेका, क्यालिफोर्निया|युरेका]] खः। == इतिहास == थ्व काउन्तिया पलिस्था १८५३ ईसवीया मे १२ खुनु जुगु खः। थ्व काउन्ति [[त्रिनिति काउन्ति, क्यालिफोर्निया|त्रिनिति काउन्ति]]या छुं भाग बायाः दयेकातःगु खः। थ्व काउन्तिया नां जर्मन प्राकृतिक वैज्ञानिक व अन्वेषक अलेक्ज्यान्डर भन हमबोल्त (Alexander von Humboldt) या नामं तःगु हमबोल्त खाडी (Humboldt Bay) पाखें नां छुना जूगु खः। थ्व थाय् थनया तःधंगु तटिय रेडवुड (Redwood) सिमा व प्राकृतिक सौन्दर्यया नितिं नांजाः। == भूगोल == थ्व काउन्तिया सकल क्षेत्रफल लगभग १०,५०० वर्ग किलोमिटर (४,०५२ वर्ग माइल) दु, गुकिइ ९,२४१ वर्ग किलोमिटर भूभाग बँ व १,२५९ वर्ग किलोमिटर लः दु। === सीमाना स्वाःगु काउन्तित === * उत्तर: [[देल नोर्ते काउन्ति, क्यालिफोर्निया|देल नोर्ते काउन्ति]] * पूर्व: [[सिस्कियु काउन्ति, क्यालिफोर्निया|सिस्कियु काउन्ति]] व [[त्रिनिति काउन्ति, क्यालिफोर्निया|त्रिनिति काउन्ति]] * दक्षिण: [[मेन्दोसिनो काउन्ति, क्यालिफोर्निया|मेन्दोसिनो काउन्ति]] * पश्चिम: प्रशान्त महासागर == नगरत == हमबोल्त काउन्ति दुने ७गू नगर निगम दुगु नगरत दु: * [[आर्केटा, क्यालिफोर्निया|आर्केटा]] * [[युरेका, क्यालिफोर्निया|युरेका]] (काउन्ति सिट) * [[फर्नडेल, क्यालिफोर्निया|फर्नडेल]] * [[फर्च्युना, क्यालिफोर्निया|फर्च्युना]] * [[ब्लु लेक, क्यालिफोर्निया|ब्लु लेक]] * [[रियो डेल, क्यालिफोर्निया|रियो डेल]] * [[ट्रिनिड्याड, क्यालिफोर्निया|ट्रिनिड्याड]] == जनसङ्ख्या (मनूल्याः) == २०२० या संयुक्त राज्य अमेरिकाया जनगणना कथं थ्व काउन्तिया सकल जनसङ्ख्या १,३६,४६३ दु।<ref>{{cite web |title=Humboldt County, California QuickFacts |publisher=United States Census Bureau |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/humboldtcountycalifornia/PST045221 |access-date=2026-08-15}}</ref> == लिधंसा == <references /> == स्वापू दुगु च्वसु == * [[क्यालिफोर्निया]] * [[क्यालिफोर्नियाया काउन्तितेगु धलः]] [[Category:क्यालिफोर्नियाया काउन्ति]] [[Category:हमबोल्त काउन्ति, क्यालिफोर्निया]] [[en:Humboldt County, California]] gn4f71mdz15ncdiq9kp9ob7lzf969gl 0 307570 1122726 2026-08-16T00:03:23Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''सिकोया''' (Sequoyah, c. १७७०–१८४३) छम्ह चेरोकी (Cherokee) जातिया ज्ञानी व बुद्धिजीवी खः। वय्कलं चेरोकी भाषाया लिपि दयेकादीगु ख। वय्‌कःयात चेरोकी भाषाया सिल्याबरी दयेकेगु श्रेय बीगु या। थ्व स... 1122726 wikitext text/x-wiki '''सिकोया''' (Sequoyah, c. १७७०–१८४३) छम्ह चेरोकी (Cherokee) जातिया ज्ञानी व बुद्धिजीवी खः। वय्कलं चेरोकी भाषाया लिपि दयेकादीगु ख। वय्‌कःयात चेरोकी भाषाया सिल्याबरी दयेकेगु श्रेय बीगु या। थ्व स्वया न्ह्यः चेरोकी भाषा च्वयेगु निश्चित लिपि मदुनि। सिकोयाया जन्म उत्तरी क्यारोलिना वा टेनेसी लागाय् जूगु खः धकाः धाइ। वय्‌कः छम्ह वह-कःमि (silversmith) व किपामि नं खः। वय्‌कः अङ्ग्रेजी भासय् च्वये-ब्वने मफुसां थःगु जातिया मनुतयेत आखः स्यनेगु इच्छा दुगु खः। वय्‌कलं ई.सं. १८०९ निसें चेरोकी भाषाया आखः दयेकेगु ज्या न्ह्याकादिल। वय्‌कलं अङ्ग्रेजी, ग्रीक व मेमेगु लिपिया आखः स्वयाः चेरोकी ध्वनिया नितिं ८५ ग्वः आखः दयेकादिल। सुरुय् वय्‌कःया ज्यायात मन्त्र-तन्त्रया रूपय् कयाः विरोध नं जूगु खः। लिपा वय्‌कःया म्ह्याय् अयोका (Ayoka) या ग्वाहालिं थ्व लिपिया छ्येलेज्या प्रमाणीकरण यात। सिकोयाया थ्व लिपिया कारणं चेरोकी मनुतयेगु दथुइ साक्षरता तसकं याकनं अप्वया वन। ई.सं. १८२८ य् चेरोकी भाषाया न्हापांगु पत्रिका 'चेरोकी फिनिक्स' (Cherokee Phoenix) पिहां वल। मानव इतिहासय् छम्ह हे मनुं औपचारिक शिक्षा मकासे छगू पूवंक लिपि दयेकातःगु थ्व तसकं दुर्लभ घटना खः। वय्‌कःया योगदानयात सम्मान यानाः क्यालिफोर्नियाया तःधँगु सिमा 'सिकोया' (Sequoia tree) या नां वय्‌कःया नामं तःगु खः। वय्‌कःया लिपा निसें अमेरिकन आदिवासी क्षेत्रय् वय्‌कःयात तःधंम्ह नायकया रूपय् काय्‌गु या। वय्‌कःया योगदानं चेरोकी संस्कृति व भाषायात म्वाका तयेत तःधँगु ग्वाहालि यात। वय्‌कः मदूगु थाय् मेक्सिकोया मेक्सिकन सीमा लागाय् धैगु विश्वास दु। थौंकन्हे नं वय्‌कःया लिपि चेरोकी राष्ट्रय् छ्येलाच्वंगु दु। == लिधंसा == <references/> == स्वयादिसँ == * [[भाषा]] * [[लिपि]] * [[संस्कृति]] [[पुचः:भाषा]] [[पुचः:इतिहास]] [[en:Sequoyah]] {{stub}} qgefrmi6y8d3eac67dqpwd35s1j66oh 1122727 1122726 2026-08-16T00:03:30Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Sequoyah]] to [[सिकोया]] 1122726 wikitext text/x-wiki '''सिकोया''' (Sequoyah, c. १७७०–१८४३) छम्ह चेरोकी (Cherokee) जातिया ज्ञानी व बुद्धिजीवी खः। वय्कलं चेरोकी भाषाया लिपि दयेकादीगु ख। वय्‌कःयात चेरोकी भाषाया सिल्याबरी दयेकेगु श्रेय बीगु या। थ्व स्वया न्ह्यः चेरोकी भाषा च्वयेगु निश्चित लिपि मदुनि। सिकोयाया जन्म उत्तरी क्यारोलिना वा टेनेसी लागाय् जूगु खः धकाः धाइ। वय्‌कः छम्ह वह-कःमि (silversmith) व किपामि नं खः। वय्‌कः अङ्ग्रेजी भासय् च्वये-ब्वने मफुसां थःगु जातिया मनुतयेत आखः स्यनेगु इच्छा दुगु खः। वय्‌कलं ई.सं. १८०९ निसें चेरोकी भाषाया आखः दयेकेगु ज्या न्ह्याकादिल। वय्‌कलं अङ्ग्रेजी, ग्रीक व मेमेगु लिपिया आखः स्वयाः चेरोकी ध्वनिया नितिं ८५ ग्वः आखः दयेकादिल। सुरुय् वय्‌कःया ज्यायात मन्त्र-तन्त्रया रूपय् कयाः विरोध नं जूगु खः। लिपा वय्‌कःया म्ह्याय् अयोका (Ayoka) या ग्वाहालिं थ्व लिपिया छ्येलेज्या प्रमाणीकरण यात। सिकोयाया थ्व लिपिया कारणं चेरोकी मनुतयेगु दथुइ साक्षरता तसकं याकनं अप्वया वन। ई.सं. १८२८ य् चेरोकी भाषाया न्हापांगु पत्रिका 'चेरोकी फिनिक्स' (Cherokee Phoenix) पिहां वल। मानव इतिहासय् छम्ह हे मनुं औपचारिक शिक्षा मकासे छगू पूवंक लिपि दयेकातःगु थ्व तसकं दुर्लभ घटना खः। वय्‌कःया योगदानयात सम्मान यानाः क्यालिफोर्नियाया तःधँगु सिमा 'सिकोया' (Sequoia tree) या नां वय्‌कःया नामं तःगु खः। वय्‌कःया लिपा निसें अमेरिकन आदिवासी क्षेत्रय् वय्‌कःयात तःधंम्ह नायकया रूपय् काय्‌गु या। वय्‌कःया योगदानं चेरोकी संस्कृति व भाषायात म्वाका तयेत तःधँगु ग्वाहालि यात। वय्‌कः मदूगु थाय् मेक्सिकोया मेक्सिकन सीमा लागाय् धैगु विश्वास दु। थौंकन्हे नं वय्‌कःया लिपि चेरोकी राष्ट्रय् छ्येलाच्वंगु दु। == लिधंसा == <references/> == स्वयादिसँ == * [[भाषा]] * [[लिपि]] * [[संस्कृति]] [[पुचः:भाषा]] [[पुचः:इतिहास]] [[en:Sequoyah]] {{stub}} qgefrmi6y8d3eac67dqpwd35s1j66oh 0 307571 1122728 2026-08-16T00:03:30Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Sequoyah]] to [[सिकोया]] 1122728 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[सिकोया]] t3yarhr2rxh2on2v7yoxy4ktv0mzdlz 0 307572 1122730 2026-08-16T00:10:14Z Eukesh 11 Redirected page to [[पाणिनि]] 1122730 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[पाणिनि]] jlkiljj8ht50iy8kmjhjjc0sakkyfgc 0 307573 1122731 2026-08-16T00:10:23Z Eukesh 11 Redirected page to [[पाणिनि]] 1122731 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[पाणिनि]] jlkiljj8ht50iy8kmjhjjc0sakkyfgc 0 307574 1122739 2026-08-16T01:41:58Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''तक्षशिला विश्वविद्यालय''' == नामकरण व भौगोलिक स्थिति == तक्षशिला नांया उत्पत्ति सम्बन्धय् प्राचीन ग्रन्थतय्य् थीथी पौराणिक व ऐतिहासिक कथनत खनेदु। रामायण अनुसार श्री रामया किजा... 1122739 wikitext text/x-wiki '''तक्षशिला विश्वविद्यालय''' == नामकरण व भौगोलिक स्थिति == तक्षशिला नांया उत्पत्ति सम्बन्धय् प्राचीन ग्रन्थतय्य् थीथी पौराणिक व ऐतिहासिक कथनत खनेदु। रामायण अनुसार श्री रामया किजा भरतया काय् 'तक्ष' नं थ्व नगरया पलिस्था याःगु खः, गुकिया कारणं थुकिया नाम 'तक्षशिला' (तक्षया नगर) जुल धइगु विश्वास दु। मेगु धारणा अनुसार 'तक्ष' या अर्थ ताक्षेगु वा दायेगु व 'शिला' या अर्थ लोंह जुइगुलिं लोंह दानाः दयेकातःगु नगर जूगुलिं थुकिया नाम तक्षशिला जूगु खः। बौद्ध पालि साहित्यय् थ्व नगरयात 'तक्कसिला' धकाः सम्बोधन यानातःगु दु। प्राचीन युनानी इतिहासकारतय्सं थ्व नगरयात 'ट्याक्सिला' (Taxila) धकाः च्वयातःगु दु। भौगोलिक रूपं तक्षशिला प्राचीन रेशम मार्ग (Silk Road) व उत्तरापथ (Uttarapatha) या संगमस्थल वा व्यापारिक लँपुइ अवस्थित जुयाच्वंगु खः। थ्व भौगोलिक स्थितिया कारणं तक्षशिला केवल शिक्षाया केन्द्र जक मखुसे अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, संस्कृति, व दर्शनया छगू महान केन्द्र जुल। थ्व स्थान मध्य एशिया, पश्चिम एशिया व भारतीय उपमहाद्वीपयात स्वाइगु मू नाका जुयाच्वंगु खः। थ्व भौगोलिक सुलभताया कारणं थीथी संस्कृति व विचारतयेगु आदान-प्रदान अःपुक जुल। थुकिया अवशेषत वर्तमान पाकिस्तानया इस्लामाबाद निसें लगभग ३५ किलोमीटर उत्तर-पश्चिमय् खनेदु। तक्षशिलाया पुरातात्विक क्षेत्रय् भिर माउन्द (Bhir Mound), सिरकप (Sirkap), व सिरसुख (Sirsukh) थेंज्याःगु प्राचीन नगरतयेगु अवशेष दु। थ्व प्राचीन भौगोलिक स्थितिं विश्वविद्यालययात सुरक्षा व आर्थिक समृद्धि निगुलिं प्रदान याःगु खः। == स्वापू दुगु च्वसुत == * [[नालन्दा विश्वविद्यालय]] * [[चाणक्य]] * [[पाणिनि]] * [[जीवक]] * [[चन्द्रगुप्त मौर्य]] * [[गान्धार]] * [[बुद्ध धर्म]] * [[मौर्य साम्राज्य]] == लिधंसा == {{लिधंसा|}} [[पुचः:विश्वविद्यालय]] [[पुचः:इतिहास]] [[पुचः:प्राचीन भारत]] [[पुचः:पाकिस्तानया पुरातात्विक थाय्]] [[पुचः:बुद्ध धर्म]] [[en:University of ancient Taxila]] n09xe4lwwd7odmufsq1lopig9txyqdz 1122740 1122739 2026-08-16T01:47:16Z Eukesh 11 1122740 wikitext text/x-wiki '''तक्षशिला विश्वविद्यालय''' प्राचीन गान्धार देय्या तक्षशिला नगरय् च्वंगु छगू नांजाःगु उच्च शिक्षा केन्द्र खः। थ्व थाय् आःया पाकिस्तानया पञ्जाब प्रान्तया रावलपिन्डि जिल्लाय् ला। ईसा पूर्व ६गु शताब्दी निसें ईसा ५गु शताब्दी तक थ्व विश्वविद्यालयं उच्च शिक्षाया क्षेत्रय् तःधंगु योगदान बियाच्वन। थन हलिंया थीथी देशं छात्रत अध्ययन यायेत वइगु खः। बुद्ध धर्म व वैदिक धर्म निगुलिं परम्पराया शिक्षा थन बीगु या। थ्व विश्वविद्यालयय् अध्ययन यायेत छात्रत १६ दँ दुबिले वइगु खः। थन ६० स्वया अप्व विषयय् उच्च शिक्षा बीगु व्यवस्था दयाच्वन गुकिलि आयुर्वेद व धनुर्वेद शिक्षाया लागिं थ्व थाय् सिक्क नांजाः। प्राचीन जातक कथा अनुसार थन द्वलँद्वः छात्रतयेसं छथासँ अध्ययन याइगु खः। [[चाणक्य]], [[चन्द्रगुप्त मौर्य]], [[जीवक]], व [[पाणिनि]] थेंज्याःपिं प्रसिद्ध विद्वानतयेसं थन हे शिक्षा काःगु खः। मगधया जुजु बिम्बिसारया वैद्य जीवकं थन हे आयुर्वेद अध्ययन याःगु खः। कौटिल्यं चाणक्यया रूपय् थन हे प्राध्यापक जुयाः अध्ययन व अध्यापन यानादिल। व्यापारिक मार्गया केन्द्रय् लाःगु कारणं थ्व नगर व विश्वविद्यालयया विकासय् तःधंगु तिबः दतः। लिपा हूणतयेगु आक्रमणया कारणं थ्व विश्वविद्यालयया ह्रास जुल व ध्वस्त जुल। सन् १९८०स युनेस्कों तक्षशिलायात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। थौंकन्हे थ्व थाय् पुरातात्विक अध्ययनया छगू महत्वपूर्ण केन्द्र खः। == नामकरण व भौगोलिक स्थिति == तक्षशिला नांया उत्पत्ति सम्बन्धय् प्राचीन ग्रन्थतय्य् थीथी पौराणिक व ऐतिहासिक कथनत खनेदु। रामायण अनुसार श्री रामया किजा भरतया काय् 'तक्ष' नं थ्व नगरया पलिस्था याःगु खः, गुकिया कारणं थुकिया नाम 'तक्षशिला' (तक्षया नगर) जुल धइगु विश्वास दु। मेगु धारणा अनुसार 'तक्ष' या अर्थ ताक्षेगु वा दायेगु व 'शिला' या अर्थ लोंह जुइगुलिं लोंह दानाः दयेकातःगु नगर जूगुलिं थुकिया नाम तक्षशिला जूगु खः। बौद्ध पालि साहित्यय् थ्व नगरयात 'तक्कसिला' धकाः सम्बोधन यानातःगु दु। प्राचीन युनानी इतिहासकारतय्सं थ्व नगरयात 'ट्याक्सिला' (Taxila) धकाः च्वयातःगु दु। भौगोलिक रूपं तक्षशिला प्राचीन रेशम मार्ग (Silk Road) व उत्तरापथ (Uttarapatha) या संगमस्थल वा व्यापारिक लँपुइ अवस्थित जुयाच्वंगु खः। थ्व भौगोलिक स्थितिया कारणं तक्षशिला केवल शिक्षाया केन्द्र जक मखुसे अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, संस्कृति, व दर्शनया छगू महान केन्द्र जुल। थ्व स्थान मध्य एशिया, पश्चिम एशिया व भारतीय उपमहाद्वीपयात स्वाइगु मू नाका जुयाच्वंगु खः। थ्व भौगोलिक सुलभताया कारणं थीथी संस्कृति व विचारतयेगु आदान-प्रदान अःपुक जुल। थुकिया अवशेषत वर्तमान पाकिस्तानया इस्लामाबाद निसें लगभग ३५ किलोमीटर उत्तर-पश्चिमय् खनेदु। तक्षशिलाया पुरातात्विक क्षेत्रय् भिर माउन्द (Bhir Mound), सिरकप (Sirkap), व सिरसुख (Sirsukh) थेंज्याःगु प्राचीन नगरतयेगु अवशेष दु। थ्व प्राचीन भौगोलिक स्थितिं विश्वविद्यालययात सुरक्षा व आर्थिक समृद्धि निगुलिं प्रदान याःगु खः। == स्वापू दुगु च्वसुत == * [[नालन्दा विश्वविद्यालय]] * [[चाणक्य]] * [[पाणिनि]] * [[जीवक]] * [[चन्द्रगुप्त मौर्य]] * [[गान्धार]] * [[बुद्ध धर्म]] * [[मौर्य साम्राज्य]] == लिधंसा == {{लिधंसा|}} [[पुचः:विश्वविद्यालय]] [[पुचः:इतिहास]] [[पुचः:प्राचीन भारत]] [[पुचः:पाकिस्तानया पुरातात्विक थाय्]] [[पुचः:बुद्ध धर्म]] [[en:University of ancient Taxila]] 0akiqms92twtvb8rl044vaecs3c55qt 1122741 1122740 2026-08-16T01:50:56Z Eukesh 11 /* स्वापू दुगु च्वसुत */ 1122741 wikitext text/x-wiki '''तक्षशिला विश्वविद्यालय''' प्राचीन गान्धार देय्या तक्षशिला नगरय् च्वंगु छगू नांजाःगु उच्च शिक्षा केन्द्र खः। थ्व थाय् आःया पाकिस्तानया पञ्जाब प्रान्तया रावलपिन्डि जिल्लाय् ला। ईसा पूर्व ६गु शताब्दी निसें ईसा ५गु शताब्दी तक थ्व विश्वविद्यालयं उच्च शिक्षाया क्षेत्रय् तःधंगु योगदान बियाच्वन। थन हलिंया थीथी देशं छात्रत अध्ययन यायेत वइगु खः। बुद्ध धर्म व वैदिक धर्म निगुलिं परम्पराया शिक्षा थन बीगु या। थ्व विश्वविद्यालयय् अध्ययन यायेत छात्रत १६ दँ दुबिले वइगु खः। थन ६० स्वया अप्व विषयय् उच्च शिक्षा बीगु व्यवस्था दयाच्वन गुकिलि आयुर्वेद व धनुर्वेद शिक्षाया लागिं थ्व थाय् सिक्क नांजाः। प्राचीन जातक कथा अनुसार थन द्वलँद्वः छात्रतयेसं छथासँ अध्ययन याइगु खः। [[चाणक्य]], [[चन्द्रगुप्त मौर्य]], [[जीवक]], व [[पाणिनि]] थेंज्याःपिं प्रसिद्ध विद्वानतयेसं थन हे शिक्षा काःगु खः। मगधया जुजु बिम्बिसारया वैद्य जीवकं थन हे आयुर्वेद अध्ययन याःगु खः। कौटिल्यं चाणक्यया रूपय् थन हे प्राध्यापक जुयाः अध्ययन व अध्यापन यानादिल। व्यापारिक मार्गया केन्द्रय् लाःगु कारणं थ्व नगर व विश्वविद्यालयया विकासय् तःधंगु तिबः दतः। लिपा हूणतयेगु आक्रमणया कारणं थ्व विश्वविद्यालयया ह्रास जुल व ध्वस्त जुल। सन् १९८०स युनेस्कों तक्षशिलायात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। थौंकन्हे थ्व थाय् पुरातात्विक अध्ययनया छगू महत्वपूर्ण केन्द्र खः। == नामकरण व भौगोलिक स्थिति == तक्षशिला नांया उत्पत्ति सम्बन्धय् प्राचीन ग्रन्थतय्य् थीथी पौराणिक व ऐतिहासिक कथनत खनेदु। रामायण अनुसार श्री रामया किजा भरतया काय् 'तक्ष' नं थ्व नगरया पलिस्था याःगु खः, गुकिया कारणं थुकिया नाम 'तक्षशिला' (तक्षया नगर) जुल धइगु विश्वास दु। मेगु धारणा अनुसार 'तक्ष' या अर्थ ताक्षेगु वा दायेगु व 'शिला' या अर्थ लोंह जुइगुलिं लोंह दानाः दयेकातःगु नगर जूगुलिं थुकिया नाम तक्षशिला जूगु खः। बौद्ध पालि साहित्यय् थ्व नगरयात 'तक्कसिला' धकाः सम्बोधन यानातःगु दु। प्राचीन युनानी इतिहासकारतय्सं थ्व नगरयात 'ट्याक्सिला' (Taxila) धकाः च्वयातःगु दु। भौगोलिक रूपं तक्षशिला प्राचीन रेशम मार्ग (Silk Road) व उत्तरापथ (Uttarapatha) या संगमस्थल वा व्यापारिक लँपुइ अवस्थित जुयाच्वंगु खः। थ्व भौगोलिक स्थितिया कारणं तक्षशिला केवल शिक्षाया केन्द्र जक मखुसे अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, संस्कृति, व दर्शनया छगू महान केन्द्र जुल। थ्व स्थान मध्य एशिया, पश्चिम एशिया व भारतीय उपमहाद्वीपयात स्वाइगु मू नाका जुयाच्वंगु खः। थ्व भौगोलिक सुलभताया कारणं थीथी संस्कृति व विचारतयेगु आदान-प्रदान अःपुक जुल। थुकिया अवशेषत वर्तमान पाकिस्तानया इस्लामाबाद निसें लगभग ३५ किलोमीटर उत्तर-पश्चिमय् खनेदु। तक्षशिलाया पुरातात्विक क्षेत्रय् भिर माउन्द (Bhir Mound), सिरकप (Sirkap), व सिरसुख (Sirsukh) थेंज्याःगु प्राचीन नगरतयेगु अवशेष दु। थ्व प्राचीन भौगोलिक स्थितिं विश्वविद्यालययात सुरक्षा व आर्थिक समृद्धि निगुलिं प्रदान याःगु खः। == इतिहास व विकास == तक्षशिला विश्वविद्यालयया इतिहास ईसा पूर्व ६ गु शताब्दी निसें सुरु जुइ। थ्व ईलय् गान्धार राज्य छगू शक्तिशाली व समृद्ध [[महाजनपद]] जुयाच्वंगु खः। ईसा पूर्व ६ गु शताब्दीइ मगध व गान्धारया दथुइ व्यापारिक व सांस्कृतिक सम्बन्ध स्थापित जुयाच्वंगु ईलय् तक्षशिला ज्ञानया केन्द्रया रूपय् विकास जुल। ईसा पूर्व ४ गु शताब्दीइ [[अलेक्जेन्दर]]या आक्रमणया ईलय् नं तक्षशिला छगू प्रसिद्ध शिक्षा केन्द्र जुयाच्वंगु खः। अलेक्जेन्दर नाप वःपिं युनानी विद्वानतय्सं तक्षशिलाया आचार्यत व वय्‌कःपिनिगु अनुशासनया उच्च प्रशंसा याःगु खः। मौर्य साम्राज्यया पलिस्थामि चन्द्रगुप्त मौर्य व वय्‌कःया गुरु [[चाणक्य]] (कौटिल्य)या तक्षशिला नाप क्वातूगु स्वापू दु। मौर्य साम्राज्यया कालय् थ्व विश्वविद्यालययात राज्यया तःधँगु संरक्षण प्राप्त जुल। सम्राट अशोक थःगु न्ह्यःया जीवनय् तक्षशिलाया राज्यपाल (Governor) जुयादीगु खः। अशोकया शासनकालय् तक्षशिलाय् बौद्ध धर्म व पालि साहित्यया अध्ययन अत्यन्त व्यापक जुल। मौर्य साम्राज्यया पतन लिपा ग्रीको-ब्याक्ट्रियन, इन्डो-स्किथियन (Indo-Scythian) व [[कुषाण]] (Kushan) शासकतय्सं थ्व थासय् शासन यात। कुषाण जुजु [[कणिष्क]]या ईलय् तक्षशिला बौद्ध दर्शन व गान्धार कलाया महान केन्द्र जुल। ईसा ५गु शताब्दीइ हूण (Huns) तयेगु बर्बर आक्रमणं थ्व प्राचीन विश्वविद्यालययात तहस-नहस यात व थुकिया ऐतिहासिक अवसान जुल। == स्वापू दुगु च्वसुत == * [[नालन्दा विश्वविद्यालय]] * [[चाणक्य]] * [[पाणिनि]] * [[जीवक]] * [[चन्द्रगुप्त मौर्य]] * [[गान्धार]] * [[बुद्ध धर्म]] * [[मौर्य साम्राज्य]] == लिधंसा == {{लिधंसा|}} [[पुचः:विश्वविद्यालय]] [[पुचः:इतिहास]] [[पुचः:प्राचीन भारत]] [[पुचः:पाकिस्तानया पुरातात्विक थाय्]] [[पुचः:बुद्ध धर्म]] [[en:University of ancient Taxila]] alrmza08jfi4y7qn97alf79iu32msph 1122742 1122741 2026-08-16T01:54:49Z Eukesh 11 /* स्वापू दुगु च्वसुत */ 1122742 wikitext text/x-wiki '''तक्षशिला विश्वविद्यालय''' प्राचीन गान्धार देय्या तक्षशिला नगरय् च्वंगु छगू नांजाःगु उच्च शिक्षा केन्द्र खः। थ्व थाय् आःया पाकिस्तानया पञ्जाब प्रान्तया रावलपिन्डि जिल्लाय् ला। ईसा पूर्व ६गु शताब्दी निसें ईसा ५गु शताब्दी तक थ्व विश्वविद्यालयं उच्च शिक्षाया क्षेत्रय् तःधंगु योगदान बियाच्वन। थन हलिंया थीथी देशं छात्रत अध्ययन यायेत वइगु खः। बुद्ध धर्म व वैदिक धर्म निगुलिं परम्पराया शिक्षा थन बीगु या। थ्व विश्वविद्यालयय् अध्ययन यायेत छात्रत १६ दँ दुबिले वइगु खः। थन ६० स्वया अप्व विषयय् उच्च शिक्षा बीगु व्यवस्था दयाच्वन गुकिलि आयुर्वेद व धनुर्वेद शिक्षाया लागिं थ्व थाय् सिक्क नांजाः। प्राचीन जातक कथा अनुसार थन द्वलँद्वः छात्रतयेसं छथासँ अध्ययन याइगु खः। [[चाणक्य]], [[चन्द्रगुप्त मौर्य]], [[जीवक]], व [[पाणिनि]] थेंज्याःपिं प्रसिद्ध विद्वानतयेसं थन हे शिक्षा काःगु खः। मगधया जुजु बिम्बिसारया वैद्य जीवकं थन हे आयुर्वेद अध्ययन याःगु खः। कौटिल्यं चाणक्यया रूपय् थन हे प्राध्यापक जुयाः अध्ययन व अध्यापन यानादिल। व्यापारिक मार्गया केन्द्रय् लाःगु कारणं थ्व नगर व विश्वविद्यालयया विकासय् तःधंगु तिबः दतः। लिपा हूणतयेगु आक्रमणया कारणं थ्व विश्वविद्यालयया ह्रास जुल व ध्वस्त जुल। सन् १९८०स युनेस्कों तक्षशिलायात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। थौंकन्हे थ्व थाय् पुरातात्विक अध्ययनया छगू महत्वपूर्ण केन्द्र खः। == नामकरण व भौगोलिक स्थिति == तक्षशिला नांया उत्पत्ति सम्बन्धय् प्राचीन ग्रन्थतय्य् थीथी पौराणिक व ऐतिहासिक कथनत खनेदु। रामायण अनुसार श्री रामया किजा भरतया काय् 'तक्ष' नं थ्व नगरया पलिस्था याःगु खः, गुकिया कारणं थुकिया नाम 'तक्षशिला' (तक्षया नगर) जुल धइगु विश्वास दु। मेगु धारणा अनुसार 'तक्ष' या अर्थ ताक्षेगु वा दायेगु व 'शिला' या अर्थ लोंह जुइगुलिं लोंह दानाः दयेकातःगु नगर जूगुलिं थुकिया नाम तक्षशिला जूगु खः। बौद्ध पालि साहित्यय् थ्व नगरयात 'तक्कसिला' धकाः सम्बोधन यानातःगु दु। प्राचीन युनानी इतिहासकारतय्सं थ्व नगरयात 'ट्याक्सिला' (Taxila) धकाः च्वयातःगु दु। भौगोलिक रूपं तक्षशिला प्राचीन रेशम मार्ग (Silk Road) व उत्तरापथ (Uttarapatha) या संगमस्थल वा व्यापारिक लँपुइ अवस्थित जुयाच्वंगु खः। थ्व भौगोलिक स्थितिया कारणं तक्षशिला केवल शिक्षाया केन्द्र जक मखुसे अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, संस्कृति, व दर्शनया छगू महान केन्द्र जुल। थ्व स्थान मध्य एशिया, पश्चिम एशिया व भारतीय उपमहाद्वीपयात स्वाइगु मू नाका जुयाच्वंगु खः। थ्व भौगोलिक सुलभताया कारणं थीथी संस्कृति व विचारतयेगु आदान-प्रदान अःपुक जुल। थुकिया अवशेषत वर्तमान पाकिस्तानया इस्लामाबाद निसें लगभग ३५ किलोमीटर उत्तर-पश्चिमय् खनेदु। तक्षशिलाया पुरातात्विक क्षेत्रय् भिर माउन्द (Bhir Mound), सिरकप (Sirkap), व सिरसुख (Sirsukh) थेंज्याःगु प्राचीन नगरतयेगु अवशेष दु। थ्व प्राचीन भौगोलिक स्थितिं विश्वविद्यालययात सुरक्षा व आर्थिक समृद्धि निगुलिं प्रदान याःगु खः। == इतिहास व विकास == तक्षशिला विश्वविद्यालयया इतिहास ईसा पूर्व ६ गु शताब्दी निसें सुरु जुइ। थ्व ईलय् गान्धार राज्य छगू शक्तिशाली व समृद्ध [[महाजनपद]] जुयाच्वंगु खः। ईसा पूर्व ६ गु शताब्दीइ मगध व गान्धारया दथुइ व्यापारिक व सांस्कृतिक सम्बन्ध स्थापित जुयाच्वंगु ईलय् तक्षशिला ज्ञानया केन्द्रया रूपय् विकास जुल। ईसा पूर्व ४ गु शताब्दीइ [[अलेक्जेन्दर]]या आक्रमणया ईलय् नं तक्षशिला छगू प्रसिद्ध शिक्षा केन्द्र जुयाच्वंगु खः। अलेक्जेन्दर नाप वःपिं युनानी विद्वानतय्सं तक्षशिलाया आचार्यत व वय्‌कःपिनिगु अनुशासनया उच्च प्रशंसा याःगु खः। मौर्य साम्राज्यया पलिस्थामि चन्द्रगुप्त मौर्य व वय्‌कःया गुरु [[चाणक्य]] (कौटिल्य)या तक्षशिला नाप क्वातूगु स्वापू दु। मौर्य साम्राज्यया कालय् थ्व विश्वविद्यालययात राज्यया तःधँगु संरक्षण प्राप्त जुल। सम्राट अशोक थःगु न्ह्यःया जीवनय् तक्षशिलाया राज्यपाल (Governor) जुयादीगु खः। अशोकया शासनकालय् तक्षशिलाय् बौद्ध धर्म व पालि साहित्यया अध्ययन अत्यन्त व्यापक जुल। मौर्य साम्राज्यया पतन लिपा ग्रीको-ब्याक्ट्रियन, इन्डो-स्किथियन (Indo-Scythian) व [[कुषाण]] (Kushan) शासकतय्सं थ्व थासय् शासन यात। कुषाण जुजु [[कणिष्क]]या ईलय् तक्षशिला बौद्ध दर्शन व गान्धार कलाया महान केन्द्र जुल। ईसा ५गु शताब्दीइ हूण (Huns) तयेगु बर्बर आक्रमणं थ्व प्राचीन विश्वविद्यालययात तहस-नहस यात व थुकिया ऐतिहासिक अवसान जुल। == शिक्षा प्रणाली व प्रवेश प्रक्रिया == तक्षशिला विश्वविद्यालयया शिक्षा प्रणाली आधुनिक विश्वविद्यालय स्वया यक्व भिन्न व विशिष्ट जुयाच्वन। थुकि छगू हे केन्द्रीय प्रशासन वा परीक्षा बोर्ड मदु। प्रत्येक आचार्य (प्रोफेसर) थःगु आश्रमया सर्वोपरि प्रमुख जुयादीगु खः व वय्‌कःयात थःगु पाठ्यक्रम दयेकेगु पूर्ण स्वतन्त्रता दुगु खः। विश्वविद्यालयय् प्रवेश कायेत छात्र १६ दँ वा १८ दँ जुयेमाःगु नियम दुगु खः। प्रवेश प्रक्रिया अत्यन्त थाकूगु व प्रतिस्पर्धी जुइगु खः, गुकिलि आचार्यतय्सं स्वयं छात्रया बौद्धिक क्षमता व चरित्रया परीक्षा काइगु याः। शिक्षा कायेत वःपिं छात्रतय्सं दछि वा निदँ तक प्राथमिक ज्ञान सिद्ध यायेमाःगु जुइ। छात्रतयेसं गुरुयात दक्षिणा (शुल्क) पुलेमाःगु व्यवस्था दुसां निर्धन छात्रतय्सं गुरुया सेवा यानाः वा राज्यया छात्रवृत्ति पाखे शिक्षा कायेगु सुविधा नं दुगु खः। शिक्षाया माध्यम मुख्य रूपं संस्कृत व पालि भाषा जुयाच्वंगु खः। अध्ययनया ई अवधि सामान्यतया ८ दँ निसें १२ दँ तक जुइगु खः। छात्रतय्सं सैद्धांतिक ज्ञान नापं व्यावहारिक ज्ञान नं कायेमाःगु बाध्यता दुगु खः। परीक्षाया निंतिं केवल न्हेसः मजुसे शास्त्रार्थ व व्यावहारिक प्रयोगयात मू आधार जुइगु खः। गुरु व शिष्यया दथुइ अत्यन्त पवित्र व आत्मीय सम्बन्ध जुइगु या, गुकिलिं गुरुं शिष्ययात थःगु काय् थें विचाः यानाः ज्ञान हस्तान्तरण याइगु परम्परा दयाच्वन। == स्वापू दुगु च्वसुत == * [[नालन्दा विश्वविद्यालय]] * [[चाणक्य]] * [[पाणिनि]] * [[जीवक]] * [[चन्द्रगुप्त मौर्य]] * [[गान्धार]] * [[बुद्ध धर्म]] * [[मौर्य साम्राज्य]] == लिधंसा == {{लिधंसा|}} [[पुचः:विश्वविद्यालय]] [[पुचः:इतिहास]] [[पुचः:प्राचीन भारत]] [[पुचः:पाकिस्तानया पुरातात्विक थाय्]] [[पुचः:बुद्ध धर्म]] [[en:University of ancient Taxila]] 8n9q49hg5joossmgg97ss435m4hpenu 1122743 1122742 2026-08-16T01:57:57Z Eukesh 11 1122743 wikitext text/x-wiki [[File:Gandhara student with writing palettes.jpg|thumb|गान्धारया युनान बौद्ध कला दुने शिष्यतेसं च्वयाच्वंगु मूर्ति। थ्व मूर्तिइ भगवान बुद्धयात क्यनातःगु दु।]] '''तक्षशिला विश्वविद्यालय''' प्राचीन गान्धार देय्या तक्षशिला नगरय् च्वंगु छगू नांजाःगु उच्च शिक्षा केन्द्र खः। थ्व थाय् आःया पाकिस्तानया पञ्जाब प्रान्तया रावलपिन्डि जिल्लाय् ला। ईसा पूर्व ६गु शताब्दी निसें ईसा ५गु शताब्दी तक थ्व विश्वविद्यालयं उच्च शिक्षाया क्षेत्रय् तःधंगु योगदान बियाच्वन। थन हलिंया थीथी देशं छात्रत अध्ययन यायेत वइगु खः। बुद्ध धर्म व वैदिक धर्म निगुलिं परम्पराया शिक्षा थन बीगु या। थ्व विश्वविद्यालयय् अध्ययन यायेत छात्रत १६ दँ दुबिले वइगु खः। थन ६० स्वया अप्व विषयय् उच्च शिक्षा बीगु व्यवस्था दयाच्वन गुकिलि आयुर्वेद व धनुर्वेद शिक्षाया लागिं थ्व थाय् सिक्क नांजाः। प्राचीन जातक कथा अनुसार थन द्वलँद्वः छात्रतयेसं छथासँ अध्ययन याइगु खः। [[चाणक्य]], [[चन्द्रगुप्त मौर्य]], [[जीवक]], व [[पाणिनि]] थेंज्याःपिं प्रसिद्ध विद्वानतयेसं थन हे शिक्षा काःगु खः। मगधया जुजु बिम्बिसारया वैद्य जीवकं थन हे आयुर्वेद अध्ययन याःगु खः। कौटिल्यं चाणक्यया रूपय् थन हे प्राध्यापक जुयाः अध्ययन व अध्यापन यानादिल। व्यापारिक मार्गया केन्द्रय् लाःगु कारणं थ्व नगर व विश्वविद्यालयया विकासय् तःधंगु तिबः दतः। लिपा हूणतयेगु आक्रमणया कारणं थ्व विश्वविद्यालयया ह्रास जुल व ध्वस्त जुल। सन् १९८०स युनेस्कों तक्षशिलायात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। थौंकन्हे थ्व थाय् पुरातात्विक अध्ययनया छगू महत्वपूर्ण केन्द्र खः। == नामकरण व भौगोलिक स्थिति == तक्षशिला नांया उत्पत्ति सम्बन्धय् प्राचीन ग्रन्थतय्य् थीथी पौराणिक व ऐतिहासिक कथनत खनेदु। रामायण अनुसार श्री रामया किजा भरतया काय् 'तक्ष' नं थ्व नगरया पलिस्था याःगु खः, गुकिया कारणं थुकिया नाम 'तक्षशिला' (तक्षया नगर) जुल धइगु विश्वास दु। मेगु धारणा अनुसार 'तक्ष' या अर्थ ताक्षेगु वा दायेगु व 'शिला' या अर्थ लोंह जुइगुलिं लोंह दानाः दयेकातःगु नगर जूगुलिं थुकिया नाम तक्षशिला जूगु खः। बौद्ध पालि साहित्यय् थ्व नगरयात 'तक्कसिला' धकाः सम्बोधन यानातःगु दु। प्राचीन युनानी इतिहासकारतय्सं थ्व नगरयात 'ट्याक्सिला' (Taxila) धकाः च्वयातःगु दु। भौगोलिक रूपं तक्षशिला प्राचीन रेशम मार्ग (Silk Road) व उत्तरापथ (Uttarapatha) या संगमस्थल वा व्यापारिक लँपुइ अवस्थित जुयाच्वंगु खः। थ्व भौगोलिक स्थितिया कारणं तक्षशिला केवल शिक्षाया केन्द्र जक मखुसे अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, संस्कृति, व दर्शनया छगू महान केन्द्र जुल। थ्व स्थान मध्य एशिया, पश्चिम एशिया व भारतीय उपमहाद्वीपयात स्वाइगु मू नाका जुयाच्वंगु खः। थ्व भौगोलिक सुलभताया कारणं थीथी संस्कृति व विचारतयेगु आदान-प्रदान अःपुक जुल। थुकिया अवशेषत वर्तमान पाकिस्तानया इस्लामाबाद निसें लगभग ३५ किलोमीटर उत्तर-पश्चिमय् खनेदु। तक्षशिलाया पुरातात्विक क्षेत्रय् भिर माउन्द (Bhir Mound), सिरकप (Sirkap), व सिरसुख (Sirsukh) थेंज्याःगु प्राचीन नगरतयेगु अवशेष दु। थ्व प्राचीन भौगोलिक स्थितिं विश्वविद्यालययात सुरक्षा व आर्थिक समृद्धि निगुलिं प्रदान याःगु खः। == इतिहास व विकास == तक्षशिला विश्वविद्यालयया इतिहास ईसा पूर्व ६ गु शताब्दी निसें सुरु जुइ। थ्व ईलय् गान्धार राज्य छगू शक्तिशाली व समृद्ध [[महाजनपद]] जुयाच्वंगु खः। ईसा पूर्व ६ गु शताब्दीइ मगध व गान्धारया दथुइ व्यापारिक व सांस्कृतिक सम्बन्ध स्थापित जुयाच्वंगु ईलय् तक्षशिला ज्ञानया केन्द्रया रूपय् विकास जुल। ईसा पूर्व ४ गु शताब्दीइ [[अलेक्जेन्दर]]या आक्रमणया ईलय् नं तक्षशिला छगू प्रसिद्ध शिक्षा केन्द्र जुयाच्वंगु खः। अलेक्जेन्दर नाप वःपिं युनानी विद्वानतय्सं तक्षशिलाया आचार्यत व वय्‌कःपिनिगु अनुशासनया उच्च प्रशंसा याःगु खः। मौर्य साम्राज्यया पलिस्थामि चन्द्रगुप्त मौर्य व वय्‌कःया गुरु [[चाणक्य]] (कौटिल्य)या तक्षशिला नाप क्वातूगु स्वापू दु। मौर्य साम्राज्यया कालय् थ्व विश्वविद्यालययात राज्यया तःधँगु संरक्षण प्राप्त जुल। सम्राट अशोक थःगु न्ह्यःया जीवनय् तक्षशिलाया राज्यपाल (Governor) जुयादीगु खः। अशोकया शासनकालय् तक्षशिलाय् बौद्ध धर्म व पालि साहित्यया अध्ययन अत्यन्त व्यापक जुल। मौर्य साम्राज्यया पतन लिपा ग्रीको-ब्याक्ट्रियन, इन्डो-स्किथियन (Indo-Scythian) व [[कुषाण]] (Kushan) शासकतय्सं थ्व थासय् शासन यात। कुषाण जुजु [[कणिष्क]]या ईलय् तक्षशिला बौद्ध दर्शन व गान्धार कलाया महान केन्द्र जुल। ईसा ५गु शताब्दीइ हूण (Huns) तयेगु बर्बर आक्रमणं थ्व प्राचीन विश्वविद्यालययात तहस-नहस यात व थुकिया ऐतिहासिक अवसान जुल। == शिक्षा प्रणाली व प्रवेश प्रक्रिया == तक्षशिला विश्वविद्यालयया शिक्षा प्रणाली आधुनिक विश्वविद्यालय स्वया यक्व भिन्न व विशिष्ट जुयाच्वन। थुकि छगू हे केन्द्रीय प्रशासन वा परीक्षा बोर्ड मदु। प्रत्येक आचार्य (प्रोफेसर) थःगु आश्रमया सर्वोपरि प्रमुख जुयादीगु खः व वय्‌कःयात थःगु पाठ्यक्रम दयेकेगु पूर्ण स्वतन्त्रता दुगु खः। विश्वविद्यालयय् प्रवेश कायेत छात्र १६ दँ वा १८ दँ जुयेमाःगु नियम दुगु खः। प्रवेश प्रक्रिया अत्यन्त थाकूगु व प्रतिस्पर्धी जुइगु खः, गुकिलि आचार्यतय्सं स्वयं छात्रया बौद्धिक क्षमता व चरित्रया परीक्षा काइगु याः। शिक्षा कायेत वःपिं छात्रतय्सं दछि वा निदँ तक प्राथमिक ज्ञान सिद्ध यायेमाःगु जुइ। छात्रतयेसं गुरुयात दक्षिणा (शुल्क) पुलेमाःगु व्यवस्था दुसां निर्धन छात्रतय्सं गुरुया सेवा यानाः वा राज्यया छात्रवृत्ति पाखे शिक्षा कायेगु सुविधा नं दुगु खः। शिक्षाया माध्यम मुख्य रूपं संस्कृत व पालि भाषा जुयाच्वंगु खः। अध्ययनया ई अवधि सामान्यतया ८ दँ निसें १२ दँ तक जुइगु खः। छात्रतय्सं सैद्धांतिक ज्ञान नापं व्यावहारिक ज्ञान नं कायेमाःगु बाध्यता दुगु खः। परीक्षाया निंतिं केवल न्हेसः मजुसे शास्त्रार्थ व व्यावहारिक प्रयोगयात मू आधार जुइगु खः। गुरु व शिष्यया दथुइ अत्यन्त पवित्र व आत्मीय सम्बन्ध जुइगु या, गुकिलिं गुरुं शिष्ययात थःगु काय् थें विचाः यानाः ज्ञान हस्तान्तरण याइगु परम्परा दयाच्वन। == स्वापू दुगु च्वसुत == * [[नालन्दा विश्वविद्यालय]] * [[चाणक्य]] * [[पाणिनि]] * [[जीवक]] * [[चन्द्रगुप्त मौर्य]] * [[गान्धार]] * [[बुद्ध धर्म]] * [[मौर्य साम्राज्य]] == लिधंसा == {{लिधंसा|}} [[पुचः:विश्वविद्यालय]] [[पुचः:इतिहास]] [[पुचः:प्राचीन भारत]] [[पुचः:पाकिस्तानया पुरातात्विक थाय्]] [[पुचः:बुद्ध धर्म]] [[en:University of ancient Taxila]] k0eqv39fccshi5o2psihqmimnnhrhlh 0 307575 1122747 2026-08-16T02:09:58Z Eukesh 11 Redirected page to [[पाणिनि]] 1122747 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[पाणिनि]] jlkiljj8ht50iy8kmjhjjc0sakkyfgc 0 307576 1122761 2026-08-16T05:57:56Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[कुमारगु्प्त १]] to [[कुमारगुप्त प्रथम]] 1122761 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[कुमारगुप्त प्रथम]] 3wloul9v9xxrscayxvgxpqcr3b8ko2c 0 307577 1122764 2026-08-16T06:00:54Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[गुप्त राजवंश]] to [[गुप्त साम्राज्य]] 1122764 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[गुप्त साम्राज्य]] qeg9pyv1rxnvnlqjtqype8p9ylje5ka 0 307578 1122766 2026-08-16T06:12:29Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''वाङ ओछनछुकगुक चौन''' (अङ्ग्रेजी: Wang och'ŏnch'ukkuk chŏn / कोरियन: 왕오천축국전 / हान्जा: 往五天竺國傳) ८गु शताब्दीया छगू नांजाःगु बौद्ध यात्रा वृत्तान्त सफू खः।<ref>Pelliot, Paul (1908). "Une bibliothèque de manuscripts bouddhiques découverte au Touen-houang". Bulletin de l'É... 1122766 wikitext text/x-wiki '''वाङ ओछनछुकगुक चौन''' (अङ्ग्रेजी: Wang och'ŏnch'ukkuk chŏn / कोरियन: 왕오천축국전 / हान्जा: 往五天竺國傳) ८गु शताब्दीया छगू नांजाःगु बौद्ध यात्रा वृत्तान्त सफू खः।<ref>Pelliot, Paul (1908). "Une bibliothèque de manuscripts bouddhiques découverte au Touen-houang". Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient.</ref> थ्व सफूया अर्थ 'न्यागू भारतीय राज्यया यात्रा वृत्तान्त' खः।<ref>Fuchs, Walter (1938). "Huei-ch'ao's Pilgerreise durch Nord-Indien und Zentral-Asien um 727". Sitzungsberichte der Preußischen Akademie der Wissenschaften.</ref> थ्व सफूया रचना प्राचीन कोरियाली राज्य सिल्ला (Silla) या नांजाम्ह बौद्ध भिक्षु ह्येचो (Hyecho) यानादीगु खः।<ref>Jan, Yün-hua (1966). "The Korean Monk Hyecho and His Travelogues". Journal of Asian History.</ref> ह्येचो ईसा सन् ७२३ निसें ७२७ तक भारत, मध्य एशिया, व पश्चिमि एशियाया थीथी थासय् भ्रमण यानादीगु खः।<ref>Sen, Tansen (2003). Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400. University of Hawaii Press.</ref> वय्कलं थःगु भ्रमणया अनुभव व उगु थाय्या खँ मुनाः थ्व ग्रन्थया रचना यानादीगु खः।<ref>Kuwayama, Shoshin (1992). Huichao's Wang Wu-Tianzhuguo Zhuan: Record of Travels to the Five Kingdoms of India. Kyoto University.</ref> थ्व सफू दुने ईसाया ८गु शताब्दीया भारतया राजनीतिक, सामाजिक, व धार्मिक अवस्थाय् यक्व महत्वपूर्ण खँ च्वयातःगु दु।<ref>Rong, Xinjiang (2013). Eighteen Lectures on Dunhuang. Brill.</ref> ह्येचो कुशीनगर, लुम्बिनी, बोधगया, व सारनाथ थेंज्याःगु मू बौद्ध तीर्थस्थलतयेगु भ्रमण यानादीगु खः।<ref>Deeg, Max (2010). "The Pilgrimage of Hyecho". Silk Road Studies.</ref> थ्व सफूया माध्यमं उगु ईया बौद्ध धर्मया स्थिति व भिक्षुतयेगु जीवनया बारेय् सीके फइ।<ref>Verardi, Giovanni (2011). Hardships and Downfall of Buddhism in India. Manohar.</ref> थ्व सफूय् मध्य एशिया व भारत दथुया व्यापारिक मार्ग व मनूतयेगु च्वनिगु पहःया विवरण नं दु।<ref>Beckwith, Christopher I. (2009). Empires of the Silk Road. Princeton University Press.</ref> थ्व सफू प्राचीन कोरिया व भारत दथुया सांस्कृतिक स्वापूयात क्यनिगु छगू मू दसिं खः।<ref>Kim, Ran-kee (2005). Hyecho's Journey to India. Seoul National University Press.</ref> थ्व महत्वपूर्ण सफू भारत व मध्य एशियाया प्राचीन इतिहास अध्ययन यायेत तःधंगु स्रोत खः।<ref>Keay, John (2000). India: A History. HarperCollins.</ref> थ्व ग्रन्थ यक्व ई तक तनाच्वंगु खःसां सन् १९०८ य् चीनया दुनहुआंग (Dunhuang) गुफाय् लुयावःगु खः।<ref>Hopkirk, Peter (1980). Foreign Devils on the Silk Road. John Murray.</ref> फ्रेञ्च विद्वान पल पेलियोट (Paul Pelliot) नं थ्व प्राचीन हस्तलिखित ग्रन्थ लुइकादीगु खः।<ref>Whitfield, Susan (2004). Aurel Stein on the Silk Road. British Museum Press.</ref> थौंकन्हे थ्व हस्तलिखित ग्रन्थ फ्रांसया राष्ट्रिय पुस्तकालयय् (Bibliothèque nationale de France) सुरक्षित दयाच्वंगु दु।<ref>Bibliothèque nationale de France (2012). Department of Manuscripts: Pelliot chinois 3532.</ref> == लिधंसा == <references /> == स्वयादिसँ == * [[ह्वेन सांग]] * [[इत्सिङ]] * [[बुद्ध धर्म]] [[पुचः:बुद्ध धर्म साहित्य]] [[पुचः:यात्रा वृत्तान्त]] [[पुचः:इतिहास]] [[en:Wang och'ŏnch'ukkuk chŏn]] n8i5dzak8dc3igq6txtux2ai5ta0mfc 1122767 1122766 2026-08-16T06:17:39Z Eukesh 11 1122767 wikitext text/x-wiki '''वाङ ओछनछुकगुक चौन''' (अङ्ग्रेजी: Wang och'ŏnch'ukkuk chŏn / कोरियन: 왕오천축국전 / हान्जा: 往五天竺國傳) ८गु शताब्दीया छगू नांजाःगु बौद्ध यात्रा वृत्तान्त सफू खः।<ref>Pelliot, Paul (1908). "Une bibliothèque de manuscripts bouddhiques découverte au Touen-houang". Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient.</ref> थ्व सफूया अर्थ 'न्यागू भारतीय राज्यया यात्रा वृत्तान्त' खः।<ref>Fuchs, Walter (1938). "Huei-ch'ao's Pilgerreise durch Nord-Indien und Zentral-Asien um 727". Sitzungsberichte der Preußischen Akademie der Wissenschaften.</ref> थ्व सफूया रचना प्राचीन कोरियाली राज्य सिल्ला (Silla) या नांजाम्ह बौद्ध भिक्षु ह्येचो (Hyecho) यानादीगु खः।<ref>Jan, Yün-hua (1966). "The Korean Monk Hyecho and His Travelogues". Journal of Asian History.</ref> ह्येचो ईसा सन् ७२३ निसें ७२७ तक भारत, मध्य एशिया, व पश्चिमि एशियाया थीथी थासय् भ्रमण यानादीगु खः।<ref>Sen, Tansen (2003). Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400. University of Hawaii Press.</ref> वय्कलं थःगु भ्रमणया अनुभव व उगु थाय्या खँ मुनाः थ्व ग्रन्थया रचना यानादीगु खः।<ref>Kuwayama, Shoshin (1992). Huichao's Wang Wu-Tianzhuguo Zhuan: Record of Travels to the Five Kingdoms of India. Kyoto University.</ref> थ्व सफू दुने ईसाया ८गु शताब्दीया भारतया राजनीतिक, सामाजिक, व धार्मिक अवस्थाय् यक्व महत्वपूर्ण खँ च्वयातःगु दु।<ref>Rong, Xinjiang (2013). Eighteen Lectures on Dunhuang. Brill.</ref> ह्येचो कुशीनगर, लुम्बिनी, बोधगया, व सारनाथ थेंज्याःगु मू बौद्ध तीर्थस्थलतयेगु भ्रमण यानादीगु खः।<ref>Deeg, Max (2010). "The Pilgrimage of Hyecho". Silk Road Studies.</ref> थ्व सफूया माध्यमं उगु ईया बौद्ध धर्मया स्थिति व भिक्षुतयेगु जीवनया बारेय् सीके फइ।<ref>Verardi, Giovanni (2011). Hardships and Downfall of Buddhism in India. Manohar.</ref> थ्व सफूय् मध्य एशिया व भारत दथुया व्यापारिक मार्ग व मनूतयेगु च्वनिगु पहःया विवरण नं दु।<ref>Beckwith, Christopher I. (2009). Empires of the Silk Road. Princeton University Press.</ref> थ्व सफू प्राचीन कोरिया व भारत दथुया सांस्कृतिक स्वापूयात क्यनिगु छगू मू दसिं खः।<ref>Kim, Ran-kee (2005). Hyecho's Journey to India. Seoul National University Press.</ref> थ्व महत्वपूर्ण सफू भारत व मध्य एशियाया प्राचीन इतिहास अध्ययन यायेत तःधंगु स्रोत खः।<ref>Keay, John (2000). India: A History. HarperCollins.</ref> थ्व ग्रन्थ यक्व ई तक तनाच्वंगु खःसां सन् १९०८ य् चीनया दुनहुआंग (Dunhuang) गुफाय् लुयावःगु खः।<ref>Hopkirk, Peter (1980). Foreign Devils on the Silk Road. John Murray.</ref> फ्रेञ्च विद्वान पल पेलियोट (Paul Pelliot) नं थ्व प्राचीन हस्तलिखित ग्रन्थ लुइकादीगु खः।<ref>Whitfield, Susan (2004). Aurel Stein on the Silk Road. British Museum Press.</ref> थौंकन्हे थ्व हस्तलिखित ग्रन्थ फ्रांसया राष्ट्रिय पुस्तकालयय् (Bibliothèque nationale de France) सुरक्षित दयाच्वंगु दु।<ref>Bibliothèque nationale de France (2012). Department of Manuscripts: Pelliot chinois 3532.</ref> == पृष्ठभूमि व च्वमि== थ्व ग्रन्थया च्वमि भिक्षु ह्येचो (७०४–७८७ ई) [[शिल्ला राज्य]]या छम्ह प्रसिद्ध बौद्ध विद्वान व यात्री खः। वय्‌कः चिधं बिले हे बुद्ध धर्मया उच्च अध्ययन यायेत चीनया [[ताङ राजवंश]]या राजधानीइ झाःगु खः। चीनय् च्वनाः वय्‌कलं भारतीय वज्रयान गुरु [[अमोघवज्र]] व शुभकरसिंह नाप गुह्य बौद्ध सिद्धान्त (Esoteric Buddhism) या अध्ययन यानादील। बुद्धया जन्मभूमि व बौद्ध धर्मया पावन थासय् दर्शन यायेगु तःधंगु इच्छां यानाः वय्‌कः समुद्र मार्ग जुयाः प्राचीन भारततर्फ प्रस्थान यानादील। वय्‌कःया थ्व यात्रा सन् ७२३ निसें सुरु जुयाः सन् ७२७ य् क्वचाल। थःगु सम्पूर्ण यात्राया विवरणयात वय्‌कलं थ्व ग्रन्थय् लिपिवद्ध यानादीगु खः। थ्व स्वया न्ह्यः चीनया फाक्सियान (Faxian) व ह्वेनसाङ (Xuanzang) थेंज्याःगु यात्रीतयेसं नं भारत यात्राया विवरण च्वयादीगु खः, तर ह्येचोया ग्रन्थं थःगु अलग व विशिष्ट पहिचान दयेकल। थ्व ग्रन्थं ह्येचोयात हलिंया न्हापांगु अन्वेषक व यात्रीतयेगु धलखय् दुथ्याकल। == लिधंसा == <references /> == स्वयादिसँ == * [[ह्वेन सांग]] * [[इत्सिङ]] * [[बुद्ध धर्म]] [[पुचः:बुद्ध धर्म साहित्य]] [[पुचः:यात्रा वृत्तान्त]] [[पुचः:इतिहास]] [[en:Wang och'ŏnch'ukkuk chŏn]] d4slvzlr6x23n5quat2x8g33dnsbq5d 1122768 1122767 2026-08-16T06:20:39Z Eukesh 11 /* पृष्ठभूमि व च्वमि */ 1122768 wikitext text/x-wiki '''वाङ ओछनछुकगुक चौन''' (अङ्ग्रेजी: Wang och'ŏnch'ukkuk chŏn / कोरियन: 왕오천축국전 / हान्जा: 往五天竺國傳) ८गु शताब्दीया छगू नांजाःगु बौद्ध यात्रा वृत्तान्त सफू खः।<ref>Pelliot, Paul (1908). "Une bibliothèque de manuscripts bouddhiques découverte au Touen-houang". Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient.</ref> थ्व सफूया अर्थ 'न्यागू भारतीय राज्यया यात्रा वृत्तान्त' खः।<ref>Fuchs, Walter (1938). "Huei-ch'ao's Pilgerreise durch Nord-Indien und Zentral-Asien um 727". Sitzungsberichte der Preußischen Akademie der Wissenschaften.</ref> थ्व सफूया रचना प्राचीन कोरियाली राज्य सिल्ला (Silla) या नांजाम्ह बौद्ध भिक्षु ह्येचो (Hyecho) यानादीगु खः।<ref>Jan, Yün-hua (1966). "The Korean Monk Hyecho and His Travelogues". Journal of Asian History.</ref> ह्येचो ईसा सन् ७२३ निसें ७२७ तक भारत, मध्य एशिया, व पश्चिमि एशियाया थीथी थासय् भ्रमण यानादीगु खः।<ref>Sen, Tansen (2003). Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400. University of Hawaii Press.</ref> वय्कलं थःगु भ्रमणया अनुभव व उगु थाय्या खँ मुनाः थ्व ग्रन्थया रचना यानादीगु खः।<ref>Kuwayama, Shoshin (1992). Huichao's Wang Wu-Tianzhuguo Zhuan: Record of Travels to the Five Kingdoms of India. Kyoto University.</ref> थ्व सफू दुने ईसाया ८गु शताब्दीया भारतया राजनीतिक, सामाजिक, व धार्मिक अवस्थाय् यक्व महत्वपूर्ण खँ च्वयातःगु दु।<ref>Rong, Xinjiang (2013). Eighteen Lectures on Dunhuang. Brill.</ref> ह्येचो कुशीनगर, लुम्बिनी, बोधगया, व सारनाथ थेंज्याःगु मू बौद्ध तीर्थस्थलतयेगु भ्रमण यानादीगु खः।<ref>Deeg, Max (2010). "The Pilgrimage of Hyecho". Silk Road Studies.</ref> थ्व सफूया माध्यमं उगु ईया बौद्ध धर्मया स्थिति व भिक्षुतयेगु जीवनया बारेय् सीके फइ।<ref>Verardi, Giovanni (2011). Hardships and Downfall of Buddhism in India. Manohar.</ref> थ्व सफूय् मध्य एशिया व भारत दथुया व्यापारिक मार्ग व मनूतयेगु च्वनिगु पहःया विवरण नं दु।<ref>Beckwith, Christopher I. (2009). Empires of the Silk Road. Princeton University Press.</ref> थ्व सफू प्राचीन कोरिया व भारत दथुया सांस्कृतिक स्वापूयात क्यनिगु छगू मू दसिं खः।<ref>Kim, Ran-kee (2005). Hyecho's Journey to India. Seoul National University Press.</ref> थ्व महत्वपूर्ण सफू भारत व मध्य एशियाया प्राचीन इतिहास अध्ययन यायेत तःधंगु स्रोत खः।<ref>Keay, John (2000). India: A History. HarperCollins.</ref> थ्व ग्रन्थ यक्व ई तक तनाच्वंगु खःसां सन् १९०८ य् चीनया दुनहुआंग (Dunhuang) गुफाय् लुयावःगु खः।<ref>Hopkirk, Peter (1980). Foreign Devils on the Silk Road. John Murray.</ref> फ्रेञ्च विद्वान पल पेलियोट (Paul Pelliot) नं थ्व प्राचीन हस्तलिखित ग्रन्थ लुइकादीगु खः।<ref>Whitfield, Susan (2004). Aurel Stein on the Silk Road. British Museum Press.</ref> थौंकन्हे थ्व हस्तलिखित ग्रन्थ फ्रांसया राष्ट्रिय पुस्तकालयय् (Bibliothèque nationale de France) सुरक्षित दयाच्वंगु दु।<ref>Bibliothèque nationale de France (2012). Department of Manuscripts: Pelliot chinois 3532.</ref> == पृष्ठभूमि व च्वमि== थ्व ग्रन्थया च्वमि भिक्षु ह्येचो (७०४–७८७ ई) [[शिल्ला राज्य]]या छम्ह प्रसिद्ध बौद्ध विद्वान व यात्री खः। वय्‌कः चिधं बिले हे बुद्ध धर्मया उच्च अध्ययन यायेत चीनया [[ताङ राजवंश]]या राजधानीइ झाःगु खः। चीनय् च्वनाः वय्‌कलं भारतीय वज्रयान गुरु [[अमोघवज्र]] व शुभकरसिंह नाप गुह्य बौद्ध सिद्धान्त (Esoteric Buddhism) या अध्ययन यानादील। बुद्धया जन्मभूमि व बौद्ध धर्मया पावन थासय् दर्शन यायेगु तःधंगु इच्छां यानाः वय्‌कः समुद्र मार्ग जुयाः प्राचीन भारततर्फ प्रस्थान यानादील। वय्‌कःया थ्व यात्रा सन् ७२३ निसें सुरु जुयाः सन् ७२७ य् क्वचाल। थःगु सम्पूर्ण यात्राया विवरणयात वय्‌कलं थ्व ग्रन्थय् लिपिवद्ध यानादीगु खः। थ्व स्वया न्ह्यः चीनया फाक्सियान (Faxian) व ह्वेनसाङ (Xuanzang) थेंज्याःगु यात्रीतयेसं नं भारत यात्राया विवरण च्वयादीगु खः, तर ह्येचोया ग्रन्थं थःगु अलग व विशिष्ट पहिचान दयेकल। थ्व ग्रन्थं ह्येचोयात हलिंया न्हापांगु अन्वेषक व यात्रीतयेगु धलखय् दुथ्याकल। == यात्रा लं व लागा == ह्येचोया यात्रा मार्ग तस्कं ताःहाकःगु खः। वय्‌कः न्हापां जलमार्ग (समुद्री मार्ग) जुयाः चीन निसें सुमात्रा (इंडोनेशिया) जुयाः भारतया पूर्व तटय् थ्यनादील। भारतय् वय्‌कलं मगध, कुशीनगर, वाराणसी, नेपाःया लुम्बिनी व हानं भारतया बोधगया थेंज्याःगु प्रमुख बौद्ध तीर्थस्थलतयेगु भ्रमण यानादील। वया लिपा वय्‌कः उत्तर भारतया कश्मीर, गन्धार व पञ्जाब क्षेत्रय् झाःगु खः। भारतया यात्रा सिधयेकाः वय्‌कः स्थल मार्ग (Silk Road) जुयाः मध्य एसियाया बामियान, बदख्शान, व सोग्दियानातक थ्यनादील। वय्‌कः पश्चिम एसियाया अरब/फारसी साम्राज्यया सिमाना तक नं थ्यनादील। लिपा वय्‌कः पामीर च्वकाझ्वः व ताक्लामकान मरुभूमि जुयाः चीनया कुचा व दुनहुआंग जुयाः ताङ राजधानी च्याङआन (Chang'an) य् लिहाँ झाल। थ्व यात्रा लगभग २०,००० किलोमीटर स्वया अप्वः ताःहाकःगु खः। थुकिया संक्षिप्त विवरण क्वय् बियातःगु धलखय् क्यनातःगु दु: {| class="wikitable" |- ! क्षेत्र !! मुख्य भ्रमण याःगु थाय् !! लिखँ |- ! दक्षिण एसिया !! मगध, कुशीनगर, वाराणसी, कश्मीर, गन्धार !! बुद्धया जीवन नाप स्वापू दुगु थाय् व बौद्ध विहारत। |- ! मध्य एसिया !! बामियान, खोटान, कुचा, बदख्शान !! बौद्ध कला, गुफा व रेशम मार्गया व्यापारिक शहरत। |- ! पश्चिम एसिया !! फारस (इरान) व अरब सिमाना !! इस्लामिक साम्राज्यया प्रभाव व स्थानीय संस्कृति। |- ! पूर्वी एसिया !! दुनहुआंग, च्याङआन (ताङ चीन) !! पाण्डुलिपि सुरक्षित जूगु थाय् व यात्राया अन्त्य। |} == लिधंसा == <references /> == स्वयादिसँ == * [[ह्वेन सांग]] * [[इत्सिङ]] * [[बुद्ध धर्म]] [[पुचः:बुद्ध धर्म साहित्य]] [[पुचः:यात्रा वृत्तान्त]] [[पुचः:इतिहास]] [[en:Wang och'ŏnch'ukkuk chŏn]] lh6rlbxrb4zlsdtdaq9ainj6ko0ntwg 1122769 1122768 2026-08-16T06:22:58Z Eukesh 11 /* यात्रा लं व लागा */ 1122769 wikitext text/x-wiki '''वाङ ओछनछुकगुक चौन''' (अङ्ग्रेजी: Wang och'ŏnch'ukkuk chŏn / कोरियन: 왕오천축국전 / हान्जा: 往五天竺國傳) ८गु शताब्दीया छगू नांजाःगु बौद्ध यात्रा वृत्तान्त सफू खः।<ref>Pelliot, Paul (1908). "Une bibliothèque de manuscripts bouddhiques découverte au Touen-houang". Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient.</ref> थ्व सफूया अर्थ 'न्यागू भारतीय राज्यया यात्रा वृत्तान्त' खः।<ref>Fuchs, Walter (1938). "Huei-ch'ao's Pilgerreise durch Nord-Indien und Zentral-Asien um 727". Sitzungsberichte der Preußischen Akademie der Wissenschaften.</ref> थ्व सफूया रचना प्राचीन कोरियाली राज्य सिल्ला (Silla) या नांजाम्ह बौद्ध भिक्षु ह्येचो (Hyecho) यानादीगु खः।<ref>Jan, Yün-hua (1966). "The Korean Monk Hyecho and His Travelogues". Journal of Asian History.</ref> ह्येचो ईसा सन् ७२३ निसें ७२७ तक भारत, मध्य एशिया, व पश्चिमि एशियाया थीथी थासय् भ्रमण यानादीगु खः।<ref>Sen, Tansen (2003). Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400. University of Hawaii Press.</ref> वय्कलं थःगु भ्रमणया अनुभव व उगु थाय्या खँ मुनाः थ्व ग्रन्थया रचना यानादीगु खः।<ref>Kuwayama, Shoshin (1992). Huichao's Wang Wu-Tianzhuguo Zhuan: Record of Travels to the Five Kingdoms of India. Kyoto University.</ref> थ्व सफू दुने ईसाया ८गु शताब्दीया भारतया राजनीतिक, सामाजिक, व धार्मिक अवस्थाय् यक्व महत्वपूर्ण खँ च्वयातःगु दु।<ref>Rong, Xinjiang (2013). Eighteen Lectures on Dunhuang. Brill.</ref> ह्येचो कुशीनगर, लुम्बिनी, बोधगया, व सारनाथ थेंज्याःगु मू बौद्ध तीर्थस्थलतयेगु भ्रमण यानादीगु खः।<ref>Deeg, Max (2010). "The Pilgrimage of Hyecho". Silk Road Studies.</ref> थ्व सफूया माध्यमं उगु ईया बौद्ध धर्मया स्थिति व भिक्षुतयेगु जीवनया बारेय् सीके फइ।<ref>Verardi, Giovanni (2011). Hardships and Downfall of Buddhism in India. Manohar.</ref> थ्व सफूय् मध्य एशिया व भारत दथुया व्यापारिक मार्ग व मनूतयेगु च्वनिगु पहःया विवरण नं दु।<ref>Beckwith, Christopher I. (2009). Empires of the Silk Road. Princeton University Press.</ref> थ्व सफू प्राचीन कोरिया व भारत दथुया सांस्कृतिक स्वापूयात क्यनिगु छगू मू दसिं खः।<ref>Kim, Ran-kee (2005). Hyecho's Journey to India. Seoul National University Press.</ref> थ्व महत्वपूर्ण सफू भारत व मध्य एशियाया प्राचीन इतिहास अध्ययन यायेत तःधंगु स्रोत खः।<ref>Keay, John (2000). India: A History. HarperCollins.</ref> थ्व ग्रन्थ यक्व ई तक तनाच्वंगु खःसां सन् १९०८ य् चीनया दुनहुआंग (Dunhuang) गुफाय् लुयावःगु खः।<ref>Hopkirk, Peter (1980). Foreign Devils on the Silk Road. John Murray.</ref> फ्रेञ्च विद्वान पल पेलियोट (Paul Pelliot) नं थ्व प्राचीन हस्तलिखित ग्रन्थ लुइकादीगु खः।<ref>Whitfield, Susan (2004). Aurel Stein on the Silk Road. British Museum Press.</ref> थौंकन्हे थ्व हस्तलिखित ग्रन्थ फ्रांसया राष्ट्रिय पुस्तकालयय् (Bibliothèque nationale de France) सुरक्षित दयाच्वंगु दु।<ref>Bibliothèque nationale de France (2012). Department of Manuscripts: Pelliot chinois 3532.</ref> == पृष्ठभूमि व च्वमि== थ्व ग्रन्थया च्वमि भिक्षु ह्येचो (७०४–७८७ ई) [[शिल्ला राज्य]]या छम्ह प्रसिद्ध बौद्ध विद्वान व यात्री खः। वय्‌कः चिधं बिले हे बुद्ध धर्मया उच्च अध्ययन यायेत चीनया [[ताङ राजवंश]]या राजधानीइ झाःगु खः। चीनय् च्वनाः वय्‌कलं भारतीय वज्रयान गुरु [[अमोघवज्र]] व शुभकरसिंह नाप गुह्य बौद्ध सिद्धान्त (Esoteric Buddhism) या अध्ययन यानादील। बुद्धया जन्मभूमि व बौद्ध धर्मया पावन थासय् दर्शन यायेगु तःधंगु इच्छां यानाः वय्‌कः समुद्र मार्ग जुयाः प्राचीन भारततर्फ प्रस्थान यानादील। वय्‌कःया थ्व यात्रा सन् ७२३ निसें सुरु जुयाः सन् ७२७ य् क्वचाल। थःगु सम्पूर्ण यात्राया विवरणयात वय्‌कलं थ्व ग्रन्थय् लिपिवद्ध यानादीगु खः। थ्व स्वया न्ह्यः चीनया फाक्सियान (Faxian) व ह्वेनसाङ (Xuanzang) थेंज्याःगु यात्रीतयेसं नं भारत यात्राया विवरण च्वयादीगु खः, तर ह्येचोया ग्रन्थं थःगु अलग व विशिष्ट पहिचान दयेकल। थ्व ग्रन्थं ह्येचोयात हलिंया न्हापांगु अन्वेषक व यात्रीतयेगु धलखय् दुथ्याकल। == यात्रा लं व लागा == ह्येचोया यात्रा मार्ग तस्कं ताःहाकःगु खः। वय्‌कः न्हापां जलमार्ग (समुद्री मार्ग) जुयाः चीन निसें सुमात्रा (इंडोनेशिया) जुयाः भारतया पूर्व तटय् थ्यनादील। भारतय् वय्‌कलं मगध, कुशीनगर, वाराणसी, नेपाःया लुम्बिनी व हानं भारतया बोधगया थेंज्याःगु प्रमुख बौद्ध तीर्थस्थलतयेगु भ्रमण यानादील। वया लिपा वय्‌कः उत्तर भारतया कश्मीर, गन्धार व पञ्जाब क्षेत्रय् झाःगु खः। भारतया यात्रा सिधयेकाः वय्‌कः स्थल मार्ग (Silk Road) जुयाः मध्य एसियाया बामियान, बदख्शान, व सोग्दियानातक थ्यनादील। वय्‌कः पश्चिम एसियाया अरब/फारसी साम्राज्यया सिमाना तक नं थ्यनादील। लिपा वय्‌कः पामीर च्वकाझ्वः व ताक्लामकान मरुभूमि जुयाः चीनया कुचा व दुनहुआंग जुयाः ताङ राजधानी च्याङआन (Chang'an) य् लिहाँ झाल। थ्व यात्रा लगभग २०,००० किलोमीटर स्वया अप्वः ताःहाकःगु खः। थुकिया संक्षिप्त विवरण क्वय् बियातःगु धलखय् क्यनातःगु दु: {| class="wikitable" |- ! क्षेत्र !! मुख्य भ्रमण याःगु थाय् !! लिखँ |- ! दक्षिण एसिया !! मगध, कुशीनगर, वाराणसी, कश्मीर, गन्धार !! बुद्धया जीवन नाप स्वापू दुगु थाय् व बौद्ध विहारत। |- ! मध्य एसिया !! बामियान, खोटान, कुचा, बदख्शान !! बौद्ध कला, गुफा व रेशम मार्गया व्यापारिक शहरत। |- ! पश्चिम एसिया !! फारस (इरान) व अरब सिमाना !! इस्लामिक साम्राज्यया प्रभाव व स्थानीय संस्कृति। |- ! पूर्वी एसिया !! दुनहुआंग, च्याङआन (ताङ चीन) !! पाण्डुलिपि सुरक्षित जूगु थाय् व यात्राया अन्त्य। |} == पाण्डुलिपिया मालेज्या व विशेषता == वाङ ओछनछुकगुक चौन मूल रूपं स्वंगू खण्डय् विभाजित जुयाच्वंगु खः। तर मूल ग्रन्थ समय नापं तनाः वन। सन् १९०८ य् दुनहुआंगया मोगाओ गुफा (Mogao Caves / Cave 17) य् पेलियोट नं थुकिया छगू आंशिक भाग (Fragment scroll) लुईकादील। थ्व पाण्डुलिपि ३५८ लाइनया चिनियाँ आखः ल्हातं च्वयातःगु खः, गुकिया ताःहाकः ४२ सेमि व ब्या २२.५ सेमि दु। थ्व पाण्डुलिपिया न्हापांगु व लिपांगु छुं पातात तनाच्वंगु दु। थ्व पाण्डुलिपि लुइ स्वया न्ह्यः ह्येचोया थ्व यात्रा विवरण मेमेगु चिनियाँ बौद्ध कोषतयेगु सन्दर्भय् जक्क म्वानाच्वंगु खः। थ्व हस्तलिखित पाण्डुलिपि ताङ कालया चिनियाँ लिपिया छगू बांलाःगु दसु खः। थुकिया भाषा सरल व प्रत्यक्ष दु, गुकिं यात्रीया प्रत्यक्ष अनुभवयात क्यनि। थ्व पाण्डुलिपिया खोजं ८गु शताब्दीया एसियाली इतिहास अध्ययनय् तःधंगु क्रान्ति हयाबिल। == लिधंसा == <references /> == स्वयादिसँ == * [[ह्वेन सांग]] * [[इत्सिङ]] * [[बुद्ध धर्म]] [[पुचः:बुद्ध धर्म साहित्य]] [[पुचः:यात्रा वृत्तान्त]] [[पुचः:इतिहास]] [[en:Wang och'ŏnch'ukkuk chŏn]] metqzvsnqny0eyjaijomze52psv5icw 1122771 1122769 2026-08-16T06:28:40Z Eukesh 11 /* पाण्डुलिपिया मालेज्या व विशेषता */ 1122771 wikitext text/x-wiki '''वाङ ओछनछुकगुक चौन''' (अङ्ग्रेजी: Wang och'ŏnch'ukkuk chŏn / कोरियन: 왕오천축국전 / हान्जा: 往五天竺國傳) ८गु शताब्दीया छगू नांजाःगु बौद्ध यात्रा वृत्तान्त सफू खः।<ref>Pelliot, Paul (1908). "Une bibliothèque de manuscripts bouddhiques découverte au Touen-houang". Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient.</ref> थ्व सफूया अर्थ 'न्यागू भारतीय राज्यया यात्रा वृत्तान्त' खः।<ref>Fuchs, Walter (1938). "Huei-ch'ao's Pilgerreise durch Nord-Indien und Zentral-Asien um 727". Sitzungsberichte der Preußischen Akademie der Wissenschaften.</ref> थ्व सफूया रचना प्राचीन कोरियाली राज्य सिल्ला (Silla) या नांजाम्ह बौद्ध भिक्षु ह्येचो (Hyecho) यानादीगु खः।<ref>Jan, Yün-hua (1966). "The Korean Monk Hyecho and His Travelogues". Journal of Asian History.</ref> ह्येचो ईसा सन् ७२३ निसें ७२७ तक भारत, मध्य एशिया, व पश्चिमि एशियाया थीथी थासय् भ्रमण यानादीगु खः।<ref>Sen, Tansen (2003). Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400. University of Hawaii Press.</ref> वय्कलं थःगु भ्रमणया अनुभव व उगु थाय्या खँ मुनाः थ्व ग्रन्थया रचना यानादीगु खः।<ref>Kuwayama, Shoshin (1992). Huichao's Wang Wu-Tianzhuguo Zhuan: Record of Travels to the Five Kingdoms of India. Kyoto University.</ref> थ्व सफू दुने ईसाया ८गु शताब्दीया भारतया राजनीतिक, सामाजिक, व धार्मिक अवस्थाय् यक्व महत्वपूर्ण खँ च्वयातःगु दु।<ref>Rong, Xinjiang (2013). Eighteen Lectures on Dunhuang. Brill.</ref> ह्येचो कुशीनगर, लुम्बिनी, बोधगया, व सारनाथ थेंज्याःगु मू बौद्ध तीर्थस्थलतयेगु भ्रमण यानादीगु खः।<ref>Deeg, Max (2010). "The Pilgrimage of Hyecho". Silk Road Studies.</ref> थ्व सफूया माध्यमं उगु ईया बौद्ध धर्मया स्थिति व भिक्षुतयेगु जीवनया बारेय् सीके फइ।<ref>Verardi, Giovanni (2011). Hardships and Downfall of Buddhism in India. Manohar.</ref> थ्व सफूय् मध्य एशिया व भारत दथुया व्यापारिक मार्ग व मनूतयेगु च्वनिगु पहःया विवरण नं दु।<ref>Beckwith, Christopher I. (2009). Empires of the Silk Road. Princeton University Press.</ref> थ्व सफू प्राचीन कोरिया व भारत दथुया सांस्कृतिक स्वापूयात क्यनिगु छगू मू दसिं खः।<ref>Kim, Ran-kee (2005). Hyecho's Journey to India. Seoul National University Press.</ref> थ्व महत्वपूर्ण सफू भारत व मध्य एशियाया प्राचीन इतिहास अध्ययन यायेत तःधंगु स्रोत खः।<ref>Keay, John (2000). India: A History. HarperCollins.</ref> थ्व ग्रन्थ यक्व ई तक तनाच्वंगु खःसां सन् १९०८ य् चीनया दुनहुआंग (Dunhuang) गुफाय् लुयावःगु खः।<ref>Hopkirk, Peter (1980). Foreign Devils on the Silk Road. John Murray.</ref> फ्रेञ्च विद्वान पल पेलियोट (Paul Pelliot) नं थ्व प्राचीन हस्तलिखित ग्रन्थ लुइकादीगु खः।<ref>Whitfield, Susan (2004). Aurel Stein on the Silk Road. British Museum Press.</ref> थौंकन्हे थ्व हस्तलिखित ग्रन्थ फ्रांसया राष्ट्रिय पुस्तकालयय् (Bibliothèque nationale de France) सुरक्षित दयाच्वंगु दु।<ref>Bibliothèque nationale de France (2012). Department of Manuscripts: Pelliot chinois 3532.</ref> == पृष्ठभूमि व च्वमि== थ्व ग्रन्थया च्वमि भिक्षु ह्येचो (७०४–७८७ ई) [[शिल्ला राज्य]]या छम्ह प्रसिद्ध बौद्ध विद्वान व यात्री खः। वय्‌कः चिधं बिले हे बुद्ध धर्मया उच्च अध्ययन यायेत चीनया [[ताङ राजवंश]]या राजधानीइ झाःगु खः। चीनय् च्वनाः वय्‌कलं भारतीय वज्रयान गुरु [[अमोघवज्र]] व शुभकरसिंह नाप गुह्य बौद्ध सिद्धान्त (Esoteric Buddhism) या अध्ययन यानादील। बुद्धया जन्मभूमि व बौद्ध धर्मया पावन थासय् दर्शन यायेगु तःधंगु इच्छां यानाः वय्‌कः समुद्र मार्ग जुयाः प्राचीन भारततर्फ प्रस्थान यानादील। वय्‌कःया थ्व यात्रा सन् ७२३ निसें सुरु जुयाः सन् ७२७ य् क्वचाल। थःगु सम्पूर्ण यात्राया विवरणयात वय्‌कलं थ्व ग्रन्थय् लिपिवद्ध यानादीगु खः। थ्व स्वया न्ह्यः चीनया फाक्सियान (Faxian) व ह्वेनसाङ (Xuanzang) थेंज्याःगु यात्रीतयेसं नं भारत यात्राया विवरण च्वयादीगु खः, तर ह्येचोया ग्रन्थं थःगु अलग व विशिष्ट पहिचान दयेकल। थ्व ग्रन्थं ह्येचोयात हलिंया न्हापांगु अन्वेषक व यात्रीतयेगु धलखय् दुथ्याकल। == यात्रा लं व लागा == ह्येचोया यात्रा मार्ग तस्कं ताःहाकःगु खः। वय्‌कः न्हापां जलमार्ग (समुद्री मार्ग) जुयाः चीन निसें सुमात्रा (इंडोनेशिया) जुयाः भारतया पूर्व तटय् थ्यनादील। भारतय् वय्‌कलं मगध, कुशीनगर, वाराणसी, नेपाःया लुम्बिनी व हानं भारतया बोधगया थेंज्याःगु प्रमुख बौद्ध तीर्थस्थलतयेगु भ्रमण यानादील। वया लिपा वय्‌कः उत्तर भारतया कश्मीर, गन्धार व पञ्जाब क्षेत्रय् झाःगु खः। भारतया यात्रा सिधयेकाः वय्‌कः स्थल मार्ग (Silk Road) जुयाः मध्य एसियाया बामियान, बदख्शान, व सोग्दियानातक थ्यनादील। वय्‌कः पश्चिम एसियाया अरब/फारसी साम्राज्यया सिमाना तक नं थ्यनादील। लिपा वय्‌कः पामीर च्वकाझ्वः व ताक्लामकान मरुभूमि जुयाः चीनया कुचा व दुनहुआंग जुयाः ताङ राजधानी च्याङआन (Chang'an) य् लिहाँ झाल। थ्व यात्रा लगभग २०,००० किलोमीटर स्वया अप्वः ताःहाकःगु खः। थुकिया संक्षिप्त विवरण क्वय् बियातःगु धलखय् क्यनातःगु दु: {| class="wikitable" |- ! क्षेत्र !! मुख्य भ्रमण याःगु थाय् !! लिखँ |- ! दक्षिण एसिया !! मगध, कुशीनगर, वाराणसी, कश्मीर, गन्धार !! बुद्धया जीवन नाप स्वापू दुगु थाय् व बौद्ध विहारत। |- ! मध्य एसिया !! बामियान, खोटान, कुचा, बदख्शान !! बौद्ध कला, गुफा व रेशम मार्गया व्यापारिक शहरत। |- ! पश्चिम एसिया !! फारस (इरान) व अरब सिमाना !! इस्लामिक साम्राज्यया प्रभाव व स्थानीय संस्कृति। |- ! पूर्वी एसिया !! दुनहुआंग, च्याङआन (ताङ चीन) !! पाण्डुलिपि सुरक्षित जूगु थाय् व यात्राया अन्त्य। |} == पाण्डुलिपिया मालेज्या व विशेषता == वाङ ओछनछुकगुक चौन मूल रूपं स्वंगू खण्डय् विभाजित जुयाच्वंगु खः। तर मूल ग्रन्थ समय नापं तनाः वन। सन् १९०८ य् दुनहुआंगया मोगाओ गुफा (Mogao Caves / Cave 17) य् पेलियोट नं थुकिया छगू आंशिक भाग (Fragment scroll) लुईकादील। थ्व पाण्डुलिपि ३५८ लाइनया चिनियाँ आखः ल्हातं च्वयातःगु खः, गुकिया ताःहाकः ४२ सेमि व ब्या २२.५ सेमि दु। थ्व पाण्डुलिपिया न्हापांगु व लिपांगु छुं पातात तनाच्वंगु दु। थ्व पाण्डुलिपि लुइ स्वया न्ह्यः ह्येचोया थ्व यात्रा विवरण मेमेगु चिनियाँ बौद्ध कोषतयेगु सन्दर्भय् जक्क म्वानाच्वंगु खः। थ्व हस्तलिखित पाण्डुलिपि ताङ कालया चिनियाँ लिपिया छगू बांलाःगु दसु खः। थुकिया भाषा सरल व प्रत्यक्ष दु, गुकिं यात्रीया प्रत्यक्ष अनुभवयात क्यनि। थ्व पाण्डुलिपिया खोजं ८गु शताब्दीया एसियाली इतिहास अध्ययनय् तःधंगु क्रान्ति हयाबिल। ==लुम्बिनी== थ्व सफूति लुम्बिनीया वर्णन नं दु। थ्व सफू कथं अबिले लुम्बिनी सुथां मलाःगु जुयाच्वन। लुम्बिनीया क्षेत्र निर्जन व विक्षत जुयाच्वन। अथे हे, अन भिक्षुत व विहारया व्यवस्था यायेत सुं मदूगु खँ कनातःगु दु। नापं, अन स्तूप व अशोक सिमा दूगु, भगवान् बुद्धया जन्म जूगु थासय् छगू स्तूप दयाच्वंगु व मायादेवीं बुद्धयात जन्म ब्युगु थासय् छगू "अशोक सिमा" दुगु खँ च्वयातःगु दु। थ्व सफू दुने अबिले लुम्बिनी ग्यानापुगु व जंगलं भुनाच्वंगु जुयाच्वन। लुम्बिनीया प्यखें गुँ दयाच्वन। अन कि, खुँ, व घना जंगल दुगुलिं वनेत ग्यानापुगु खँ च्वयातःगु दु। == लिधंसा == <references /> == स्वयादिसँ == * [[ह्वेन सांग]] * [[इत्सिङ]] * [[बुद्ध धर्म]] [[पुचः:बुद्ध धर्म साहित्य]] [[पुचः:यात्रा वृत्तान्त]] [[पुचः:इतिहास]] [[en:Wang och'ŏnch'ukkuk chŏn]] b4i5gq726nzhpgq2nvwg4o6uvaoywfy 0 307579 1122770 2026-08-16T06:23:21Z Eukesh 11 Redirected page to [[ह्वेनसाङ]] 1122770 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ह्वेनसाङ]] 7wlhxuk3xuclnlwf8uuaspydl4bakj8 0 307580 1122772 2026-08-16T06:31:01Z Eukesh 11 Redirected page to [[विक्रमशिला विश्वविद्यालय]] 1122772 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[विक्रमशिला विश्वविद्यालय]] 3t2w9ev2ujmm5wkw5x4ujgs3r9nwmmz