Wikipedia
niawiki
https://nia.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Olayama
MediaWiki 1.47.0-wmf.6
first-letter
Media
Spesial
Huhuo
Sangoguna
Huhuo zangoguna
Wikipedia
Huhuo Wikipedia
Berkas
Huhuo berkas
MediaWiki
Huhuo MediaWiki
Templat
Huhuo templat
Fanolo
Huhuo wanolo
Kategori
Huhuo kategori
Portal
Huhuo portal
TimedText
TimedText talk
Modul
Pembicaraan Modul
Acara
Huhuo Acara
Behu
0
92
27489
27277
2026-06-15T10:14:15Z
Slaia
39
famulö'ö side-ide
27489
wikitext
text/x-wiki
'''Behu''' no töi gara sanau adölö nitaru'ö ba wanörötödö owasa si no irai ifalua niha ma zui tobali fanörötödö khönia me no mate ia. Oya so meföna behu simane ba Danö Niha. Bahiza tenga ha ba Danö Niha lataru'ö mbehu. Ba mbanua bö'ö ba gulidanö lataru'ö göi mbehu niha. Baero ba wanörötödö khö samösa niha simane niŵaö no mege, itaria göi lataru'ö mbehu tobali fanörötödö ba zalua sebua simane fa'aefa sambua soi moroi barö wamatörö soi bö'ö (Monumen Nasional si so ba Jakarta) ma sikho fondrege ebua simane me oya akhozi nomo ba galitö sebua ([[w:en:Monument|The Monument]] si so ba kota London).
[[Berkas:Behu Desa Olayama, Dusu Behu..jpg|jmpl|Behu si so ba Desa Olayama, Tanö Niha]]
Behu si so ba Danö Niha no igide-ide. Fa'alaŵania mato 1-2 mete. Behu ba mbanua bö'ö abölö agalaŵa ma zui agabua. Fa'alaŵa mbehu The Monument si so ba kota London andrö 61,6 mete.<ref>Historic England. "The Monument (1193901)". National Heritage List for England. Retrieved 29 September 2015.</ref> Duma-duma mbehu sagabua so kota Roma, ya'ia behu [[w:en:Lateran Obelisk|Lateran Obelisk]]. Ha 42 mete wa'alaŵania, bahiza fa'abuania 413 ton.<ref>"NOVA Online | Mysteries of the Nile | A World of Obelisks: Rome". www.pbs.org. Retrieved 2018-02-26.</ref>
[[Berkas:The Monument to the Great Fire of London.JPG|jmpl|Behu '''The Monument''' si so ba kota London]]
Ba Danö Niha to'ölö lataru'ö mbehu ba golayama nomo, heŵa'ae itaria göi so nitaru'ö ba dalu mbanua ba baero mbanua.<ref>Sonjaya, Jajang A (2008). ''Melacak batu menguak mitos''. Yogyakarta: Penerbit Kanisius. <nowiki>ISBN 9789792118155</nowiki>. Nga'örö 34.</ref> Ba mbanua bö'ö to'ölö lataru'ö ia ba dalu mbanua ma zui ba kabu.
[[Berkas:Lateran obelisk 2013-3.jpg|jmpl|Behu '''Lateran Obelisk''' si so ba kota Roma]]
== Umbu ==
<references />
[[Kategori:Behu]]
[[Kategori:Megalit]]
[[Kategori:Hada Nono Niha]]
ajhx7k5gqt4gq2109gaybz4j4gswnvw
Tuhemberua, Ma'u
0
656
27491
27006
2026-06-15T10:35:08Z
Slaia
39
Edited via WikiNusa App
27491
wikitext
text/x-wiki
{{Desa
|töi = Tuhemberua
|töi bö'ö =
|peta =
|foto =
|provinsi = Sumatra Utara
|dati2 = Kabupaten
|töi dati2 = Nias
|dati3 = Kecamatan
|kecamatan = Ma'u
|kode pos = 22855
|fa'ebolo = 9,74
|fa'ebolo umbu = <ref name="BPS"/>
|niha mbanua = 751
|niha mbanua döfi = 2019
|niha mbanua umbu = <ref name="BPS">BPS Kabupaten Nias (2020), ''Kecamatan Ma'u Dalam Angka 2020'', nga'örö 40. {{-id-}}</ref>
|fa'afasösö = 77
|koordinat =
|kemendagri = 12.04.28.2006
|RT =
|RW =
|KK =
|APBDesa =
|bolokha gu'ö =
}}
'''Tuhemberua''' no sambua desa ba [[Kecamatan Ma'u]], [[Kabupaten Nias]]. Kodenia ba wamatörö [[Indonesia]] 12.04.28.2006.<ref>Kementerian Dalam Negeri (2019), [https://www.kemendagri.go.id/page/read/48/peraturan-menteri-dalam-negeri-no72-tahun-2019 ''Peraturan Menteri Dalam Negeri No.72 Tahun 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112085931/https://www.kemendagri.go.id/page/read/48/peraturan-menteri-dalam-negeri-no72-tahun-2019 |date=2021-01-12 }} (PDF), nga'örö 369. {{-id-}}</ref>
== Umbu ==
<references />
{{Navbox Kecamatan Ma'u}}
{{Navbox Kabupaten Nias}}
{{Authority control}}
[[Kategori:Desa ba Danö Niha]]
dxwrbzxm7wdd2i1464nc8vwy2mpeaox
Afia, Lahewa
0
1015
27488
27046
2026-06-15T10:12:43Z
Slaia
39
famulö'ö side-ide
27488
wikitext
text/x-wiki
{{Desa
|töi = Afia
|töi bö'ö =
|peta =
|foto =
|provinsi = Sumatra Utara
|dati2 = Kabupaten
|töi dati2 = Nias Utara
|dati3 = Kecamatan
|kecamatan = Lahewa
|kode pos = 22853
|fa'ebolo = 9,88
|fa'ebolo umbu = <ref name="BPS"/>
|niha mbanua = 893
|niha mbanua döfi = 2019
|niha mbanua umbu = <ref name="BPS">BPS Kabupaten Nias Utara (2020), ''Kecamatan Lahewa Dalam Angka 2020'', nga'örö 38. {{-id-}}</ref>
|fa'afasösö = 90,00
|koordinat =
|kemendagri = 12.24.10.2016
|RT =
|RW =
|KK =
|APBDesa =
|bolokha gu'ö =
}}
'''Afia''' no sambua desa ba [[Kecamatan Lahewa]], [[Kabupaten Nias Utara]]. Kodenia ba wamatörö Indonesia 12.24.10.2016. <ref>Kementerian Dalam Negeri (2019), [https://www.kemendagri.go.id/page/read/48/peraturan-menteri-dalam-negeri-no72-tahun-2019 ''Peraturan Menteri Dalam Negeri No.72 Tahun 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112085931/https://www.kemendagri.go.id/page/read/48/peraturan-menteri-dalam-negeri-no72-tahun-2019 |date=2021-01-12 }} (PDF), nga'örö 559. {{-id-}}</ref>
== Umbu ==
<references />
{{Navbox Kecamatan Lahewa}}
{{Navbox Kabupaten Nias Utara}}
{{Authority control}}
[[Kategori:Desa ba Danö Niha]]
crgnuaealsjeup5j0647f2jx3bhxbi7
Sirombu
0
1052
27490
26885
2026-06-15T10:31:11Z
Slaia
39
famulö'ö side-ide
27490
wikitext
text/x-wiki
{{Desa
|töi = Sirombu
|töi bö'ö =
|peta =
|foto =
|provinsi = Sumatra Utara
|dati2 = Kabupaten
|töi dati2 = Nias Barat
|dati3 = Kecamatan
|kecamatan = Sirombu
|kode pos = 22863
|fa'ebolo = 12,00
|fa'ebolo umbu = <ref name="BPS">BPS Kabupaten Nias Barat (2020), ''Kecamatan Sirombu Dalam Angka 2020'', nga'örö 38.</ref>
|niha mbanua = 1.858
|niha mbanua döfi = 2019
|niha mbanua umbu = <ref name="BPS"/>
|fa'afasösö = 154,83
|koordinat =
|kemendagri = 12.25.02.2021
|RT =
|RW =
|KK =
|APBDesa =
|bolokha gu'ö =
}}
'''Sirombu''' no sambua desa ba [[Kecamatan Sirombu]], [[Kabupaten Nias Barat]]. Kodenia ba wamatörö Indonesia 12.25.02.2021. <ref>[https://www.kemendagri.go.id/page/read/48/peraturan-menteri-dalam-negeri-no72-tahun-2019 Peraturan Menteri Dalam Negeri No.72 Tahun 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112085931/https://www.kemendagri.go.id/page/read/48/peraturan-menteri-dalam-negeri-no72-tahun-2019 |date=2021-01-12 }} (PDF), Kementerian Dalam Negeri, nga'örö 560. {{-id-}}</ref>
== Umbu ==
<references />
{{Navbox Kecamatan Sirombu}}
{{Navbox Kabupaten Nias Barat}}
{{Authority control}}
[[Kategori:Desa ba Danö Niha]]
p6chyaxmzbcg3tl1cr2fw2gknhqbx6t
Dima
0
2014
27487
24015
2026-06-15T08:04:06Z
Slaia
39
No ifawu'a Slaia nga'örö [[Bua Ndrima]] tobali [[Dima]] ba lö fangaekhugönia: Isi halaman ini tentang citrus (genus dari berbagai dima)
24015
wikitext
text/x-wiki
'''Dima''' ba [[Tanö Niha|Danö Niha]] tola laŵa'ö ia göi '''ndrima''', na ba [[li Indonesia]] ya'ia da'ö '''''Jeruk''''' ma zui '''''limau''''' fefu zinumbua angolifa moroi ba [[genus|marga]] '''''Citrus''''' moroi ''[[familia|suku]] [[Rutaceae]]'' (''suku jeruk-jerukan''). Bagiania te'ehaogö döla sifao bua si so nga'oli soraso saisö, heŵa'ae lö fefu aisö so göi zami gulo. Raso wa'aisönia tefa'aso moroi ba wangadono khönia nifotöi (''asam sitrat'') si so fefu ba ngawali ndrima gofu hezo misa ia.
[[Berkas:OrangeBloss wb.jpg|jmpl|Orange Blooss, ''na ba [[Tanö Niha|Danö Niha]] töinia Limomani'']]
Fogaoni zinanö ndrima andrö, itaria lafaogö ba wanötöi ba ngawalö sifagölö khönia simane so nifotöi [[kingkit|''kingkit'']]. Ba wehede si'eroma'ökhö fanötöi dima ma "''jeruk''" faoma "''limau''" (ba Sumatra ba Malaysia) asese sibai lafo'eluaha ia ''"[[jeruk keprok]]''" mazui ''"[[jeruk manis]]''". Ba Jawa, "''limau''" (ma "limo") so elua dima sa'a ma "[[jeruk nipis|''jeruk nipis'']]".
Dima oya ngawalönia ma ba li wamahaö sinumbua lamane [[spesies|''spesies'']] sitola lafangowalu ia ba ngawalönia, irege so wa'auri ndrima sibohou khönia ma la'ila niha nifotöi [[hibrida|''hibrida'']] antar spesies ('''interspecific hybrid'') si so khala-khala si tola mutandroi khönia, sifabö'ö moroi ba ngafu danömönia. Fa'oya ngawalönia andre, itaria so wa'abasaki hewisa wotatugöi hezo fao ngafu ia, i'otarai ba wame'e töi ofeta hewisa wangila khala-khala hezo fao ia, me awena oroma hezo fao ia na no mo bowo ia ofeta oroma mbuania. Da'a mbörö wa lö mu sura ha wa'oya ngawalö zinumbua andrö. Si no lafalua niha ba wetaro famareso sifakhai ba wa'atua-tua, teforoma'ö wa so wa fakhai saro ba ''Citrus'' faoma genus ''Fortunella'' (''kumkuat''), ''Poncirus'', simanö göi ''Microcitrus'' faoma ''Eremocitrus'', irege so wa'edöna so wofarahugö.. ''Citrus'' da'ö samosa, so khönia dombua nga'ötö (subgenus), ya'ia da'ö : ''Citrus'' dan ''Papeda''.
Dima tefa'aso moroi ba [[Asia Timur]] dan [[Asia Tenggara]], numalö ba Jepang irugi tanö raya ifuta ia ba danö gaekhula amena numalö ba India fetaro gatumbukha. Dima sami (''Jeruk manis'') faoma sitrun (''lemon'') tefa'aso moroi ba [[Asia Timur]], na dima bali ma lafotöi dima kasumbo (''jeruk bali)'', dima sa'a (''jeruk nipis'') faoma dima sotöi (''jeruk purut'') tefa'aso moroi ba [[Asia Tenggara]].
Oya ngawalö ndrima andrö si no moguna ba wa'auri niha gulidanö, sitola la'a, no lahaogö tobali famaruka fangamohua ba na la'ila göi wa dima andre sangadonogö vitamin c, bulu nia la'oguna'ö ba ngawalö wangomuhua.
== Sifakhai ba ndrima (Pemerian) ==
Dima andre, so zadogo-dogo ba so göi zalaŵa. Auri ia ba danö satabö, ba na ba wa'ide-idenia, tö lania modoi ofeta wa'ebuania, hiza i lö farege ndroinia, mozara-zara wa'atumbu ndroi andrö ba dölania. Fa'alaŵa so ba zi 2–15 m. Bulu so wuge'e sowulo-wulo, fasambua ba ndraha, ba bulunia andrö mofanikha. Bowonia na edöna mowua, ogorudu misa ba mbute-bute ndrahania, itaria fa lima ofeta öfa ngawua ba tola töra dania zaro tobali bua. Bua fotonga mbua ndrima (''hesperidium''), sifagölö ba mbua buni, owulo-wulo, faebuania so ba zi 2–30 seti (diameter) fa'ebua da'a molo'ö ngafu ndrimania ba si to'ölönia so khönia wanikha atsiri. Föla sasese mamakiko dima andre, ya'ia da'ö utu mbulu (kutu daun), era sotöi ''Pappilio memnon'', ''Philocnitis'', ba fökhö tanöbö'ö si göna zinanö ndrima simane : embun tepung, embun jelaga, virus keriting.
Dima tola auri ia ba wa'alaŵa 0–400 mdpl.<ref name="jeru">{{cite book|title=JERUK BESAR, Potensi dan Prospeknya|author=Ir. H. [[Rahmat Rukmana]]|year=2005|publisher=Kanisius|location=Yogyakarta|isbn=979-21-0435-6|page=28}}</ref> Na lafaigi moroi ba wa'aurinia, dima andre auri ma bataha ia ba wa'aukhu 25–30 °C atau rata-rata 20 °C, fa'amoteu tebai töra moroi ba 100 mm/ero waŵa mazui 1200 mm/ero döfi, fa'abasö-basö tola ba zi 50–85% silö'ö-lö'önia 3 waŵa molökhö. Dima latanö ia ba danö silo oya geu fasui ya'ia, ena'ö göna khönia haga zino, ba na latanö atö ba naha salaŵa, da'ö mbörö wa uli mbuania dania awe'e-we'e ba ösinia bakha rasonia afeto. Latanö ia ba danö saitö sibaga, tenga ba danö sabe'e sibai si so aerasi faoma fa'amangele nidanö (drainase) fa'alaŵa keasaman (pH) 6–7.<ref>{{cite book|title=JERUK BESAR, Potensi dan Prospeknya|author=Ir. H. [[Rahmat Rukmana]]|year=2005|publisher=Kanisius|location=Yogyakarta|isbn=979-21-0435-6|page=29}}</ref>
Bua faoma bulu moguna ba wangomuhuo ngawalö kue. Hua da'ö khönia tefa'aso moroi ba flavonoid faoam terpenoid. Bua ndrima so khönia misa asam sitrat (harafiah: "asam jeruk") ma laŵa'ö ia sangasogö raso wa'aisö ba mbuania.
== Umbu ==
{{reflist}}
[[Kategori:Nias]]
[[Kategori:Sinumbua]]
hlhxbuauia7st9t2r910trotjaks11d
Dima Sami
0
2671
27486
27340
2026-06-15T07:41:01Z
Slaia
39
No ifawu'a Slaia nga'örö [[Dima]] tobali [[Dima Sami]] ba lö fangaekhugönia: Isi halaman ini tentang jeruk/citrusxsinensis (dima sami) dan bukan genus citrus (dima)
27340
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| color = Orange
| name = Dima ''(Jeruk)''
| image = OrangeBloss wb.jpg
| image_width = 250px
| image_caption =
| regnum = [[Plantae]]
| phylum = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Sapindales]]
| familia = [[Rutaceae]]
| genus = ''[[Citrus]]''
| species = '''''C. Sinensis'''''
| binomial = ''Citrus Sinensis''
| binomial_authority =
}}
'''Dima''' ma [[li Latin]] ''Citrus reticulata'' si no tumbu sökhi sibai ba [[Tanö Niha|Danö Niha]]. Dima ba [[li Indonesia]] ya'ia da'ö; '''Jeruk'''. Dima andre, sodoi töla, sinanö sobua saisö rasonia, börö me oya khönia vitamin C. Oya sibai ngawalö ndrima, ba hiza sasese latanö ba [[Tanö Niha|Danö Niha]] ba si to'ölö laŵa'ö ndrima tefotöi ''jeruk keprok'' ba li Indonesia. Buania owulo-wulo ba abölö ide-ide moroi ba ngawalö ndrima bö'ö.
[[File:Oranges and orange juice.jpg|thumb|upright|Dima ba Idanö Ndrima]]
[[Berkas:برتقال منزلي طازج من شمال إفريقيا.jpg|jmpl|230x230px|Dima ''(Jeruk)'']]
'''Jeruk''' fao ba gangolifa ''spesies citrus'' ba ''famili Rutaceae''. Fanötöi dima andre ya'ia da'ö; "jeruk" sanandrösa ba ''Citrus × sinensis''<ref name="USDA">{{cite web|url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CISI3 |title=Citrus ×sinensis (L.) Osbeck (pro sp.) (maxima × reticulata) sweet orange |work=Plants.USDA.gov |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512023634/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CISI3 |archive-date=12 Mei 2011 }}</ref> nitötöi dima sami gulo ''(jeruk manis)'' faoma fanötöi; ''Citrus aurantium'' safeto. Dima sami gulo, mowua ia ''aseksual (apomiksis) ba wenaeta ''nucellar embryony'', ya'ia da'ö ba Dima nitanö tenga ono sauri hiza nihalö moroi ba ndraha nitaba awena la tanö ''(Cangkok kulit)'' ma ''(cangkok)'', ''okulasi'', ''setek'', faoma ''varietas'' dima sami gulo andre tefa'aso moroi ba ''mutasi''.<ref name=fullgenome /><ref>{{cite web|url=https://wikifarmer.com/orange-fruit-information/|title=Orange Fruit Information|date=9 Juni 2017|access-date=20 September 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nutrition-and-you.com/orange-fruit.html|title=Orange fruit nutrition facts and health benefits|access-date=20 September 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livescience.com/45057-oranges-nutrition-facts.html|title=Oranges: Health Benefits, Risks & Nutrition Facts|website=Live Science|access-date=20 September 2018}}</ref>
Dima sami gulo fao ba gangolifa zinumbua ''hibrida'' moroi ba dima kasumbo ma ''jeruk bali'' (''Citrus maxima'') faoma dima gehai ma ''mandarin'' (''Citrus reticulata'').<ref name=fullgenome>{{cite journal | doi = 10.1038/ng.2472 | volume=45 | title=The draft genome of sweet orange (Citrus sinensis) | journal=Nature Genetics | pages=59–66 | pmid=23179022 | date=Jan 2013 | last1 = Xu | first1 = Q | last2 = Chen | first2 = LL | last3 = Ruan | first3 = X | last4 = Chen | first4 = D | last5 = Zhu | first5 = A | last6 = Chen | first6 = C | last7 = Bertrand | first7 = D | last8 = Jiao | first8 = WB | last9 = Hao | first9 = BH | last10 = Lyon | first10 = MP | last11 = Chen | first11 = J | last12 = Gao | first12 = S | last13 = Xing | first13 = F | last14 = Lan | first14 = H | last15 = Chang | first15 = JW | last16 = Ge | first16 = X | last17 = Lei | first17 = Y | last18 = Hu | first18 = Q | last19 = Miao | first19 = Y | last20 = Wang | first20 = L | last21 = Xiao | first21 = S | last22 = Biswas | first22 = MK | last23 = Zeng | first23 = W | last24 = Guo | first24 = F | last25 = Cao | first25 = H | last26 = Yang | first26 = X | last27 = Xu | first27 = XW | last28 = Cheng | first28 = YJ | last29 = Xu | first29 = J | last30 = Liu | first30 = JH | last31 = Luo | first31 = OJ | last32 = Tang | first32 = Z | last33 = Guo | first33 = WW | last34 = Kuang | first34 = H | last35 = Zhang | first35 = HY | last36 = Roose | first36 = ML | last37 = Nagarajan | first37 = N | last38 = Deng | first38 = XX | last39 = Ruan | first39 = Y| issue=1 | doi-access = free }}</ref><ref name="AGLthesis">{{cite thesis |title=Organización de la diversidad genética de los cítricos |year=2013 |author=Andrés García Lor |url=https://riunet.upv.es/bitstream/handle/10251/31518/Versi%C3%B3n3.Tesis%20Andr%C3%A9s%20Garc%C3%ADa-Lor.pdf |pages=79 |access-date=2023-09-24 |archive-date=2021-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225034715/https://riunet.upv.es/bitstream/handle/10251/31518/Versi%C3%B3n3.Tesis%20Andr%C3%A9s%20Garc%C3%ADa-Lor.pdf |dead-url=yes }}</ref> Dima da'a no so khönia ''genom lengkap'' si te'oli.<ref name=fullgenome />
<!--
{{Omböila}}
''Deskripsi tentang tumbuhan/binatang tsb: bentuk, ciri-ciri seperti ukuran besar/panjang, warna, dlsb. yang membantu orang bisa mengidentifikasi tumbuhan/binatang tsb. Adakah berbagai jenis (varietas)?''
{{Habitat}}
''Di mana tumbuhan/binatang tsb. biasanya hidup (negara, daerah, lingkungan, ekosistem). Dan bila ada sejarah penyebaran, ke mana saja tumbuhan/binatang tsb tersebar?''
{{Kultivasi}}
''Bagaimana membudidayakan (penanaman, pembiakan, perawatan, pemanenan, pengolahan) tumbuhan/binatang tsb.? Adakah teknik khusus?''
{{Fangoguna'ö}}
''Untuk apa saja yang tumbuhan/binatang tsb. digunakan? Sebagai obat? Sebagai makanan? Sebagai mainan? Sebagai dekorasi? Sebagai piaraan? Sebagai obyek budaya? Sebagai obyek religius?''
{{Faniaga}}
''Apakah tumbuhan/binatang tsb. diperdagangkan? Dalam bentuk apa? Sebesar apa keuntungan ekonomis yang diperoleh? Apa perannya dalam pendapatan satu negara?''
{{Onönöta}}
''Adakah hal yang khusus pada tumbuhan/binatang tsb. yang tidak umum dan merupakan informasi berharga? Ada ritus khusus yang berhubungan dengan tumbuhan/binatang ini?''
{{Basoŵa}}
''Di sini ditulis daftar buku yang membahas tanaman/binatang tsb. dan belum disebut dalam tulisan.''
{{Khai-khai baero}}
''Di sini ditulis situs web utama yang membahas tumbuhan/binatang tsb. kalau ada''
-->
{{Börö zura}}
{{Umbu}}
<references />
[[Kategori:Nias]]
[[Kategori:Sinanö]]
[[Kategori:Sinumbua]]
[[Kategori:Aurifö]]
[[Kategori:Bohou tesura]]
k6z2reyqercqu023lqhkgheloea98u9