Wikibooks nlwikibooks https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikibooks Overleg Wikibooks Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Transwiki Overleg transwiki Wikijunior Overleg Wikijunior TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 3 421529 376981 2026-04-04T18:23:20Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421529 wikitext text/x-wiki Als je een voorwerp los laat, valt het naar beneden. Dat weet iedereen. Hoe komt dat? Doordat de zwaartekracht van de aarde werkt op alle voorwerpen die je om je heen ziet. Maar hoe snel valt het? Over die vraag hebben geleerden eeuwenlang nagedacht. Pas na de middeleeuwen kwam Galileo Galile&iuml; met het begin van de oplossing. En het was Isaac Newton, die er als eerste in slaagde de wetten van de mechanica te ontdekken. Ook vandaag de dag werken we nog steeds met deze "Bewegingswetten van Newton". Meestal ligt een voorwerp gewoon stil. Hoe zou je het zelf in beweging zetten? Er zijn twee manieren: Trekken of duwen. De zwaartekracht heeft, wat dat betreft, een duidelijke keuze gemaakt: Hij trekt! Maar of je nou trekt of duwt, natuurkundigen zeggen dat je een '''kracht''' op het voorwerp uitoefent. Daar gaat het om. Dat inzicht is te danken aan Isaac Newton en daarom is ook de eenheid van kracht naar hem genoemd: '''Newton''' Onze vraag is dus: Hoe snel valt een voorwerp? Maar Galile&iuml; ontdekte al, dat voorwerpen niet met een constante snelheid vallen! Hoe langer ze vallen, hoe sneller ze gaan. Galile&iuml; woonde in Pisa en hij beklom dan ook vaak de toren van Pisa om voorwerpen naar beneden te gooien en te kijken, wat ermee gebeurde. Maar dat was niet zo praktisch. De dingen die hij naar beneden gooide lagen al heel snel op de grond en het was van bovenaf ook moeilijk te zien, wat er onderweg precies gebeurde. Daarom bouwde hij een soort knikkerbaan in zijn huiskamer. Daarmee kon hij dezelfde gebeurtenissen in een soort 'slow motion' bekijken. Hij zag dat de knikker in de eerste seconde 1 meter rolde, in de tweede seconde 3 meter en in de derde seconde 5 meter. Waarschijnlijk heeft hij zijn experimenten toen voortgezet in de tuin of op zolder, maar in elk geval ontdekte hij, dat de knikker in de vierde seconde 7 meter aflegde. Het patroon is duidelijk: "''Elke volgende seconde legt de knikker een afstand af, die evenredig is met het volgende oneven getal.''" Als we dieper zijn ingegaan op het werk van Newton, zullen we begrijpen hoe dat komt. Het voorwerp wordt dus versneld, doordat er een kracht op wordt uitgeoefend. Newton ondekte de verbazend simpele formule, waarmee je kunt uitrekenen hoeveel het voorwerp versneld wordt: ''F'' = ''M.A'' In woorden: "''Kracht (''F'') is gelijk aan massa (''m'') maal versnelling (''a'').''" De formule is simpel, maar wat wordt ermee bedoeld? Om te beginnen moeten we begrijpen waar we het over hebben: '''Kracht''', '''massa''' en '''versnelling'''. '''Kracht''' is niet zo moeilijk te begrijpen: Het geeft aan '''hoe hard''' je tegen een voorwerp duwt, of er aan trekt. Dat wordt dus gemeten in '''Newton''', afgekort '''N'''. '''Massa''' zegt iets over hoe zwaar een voorwerp is. Maar dat is al een stuk minder gemakkelijk te begrijpen. Je kunt een voorwerp op de weegschaal leggen en dan zie je hoeveel het 'weegt'. Het lijkt simpel, maar als je je weegschaal meeneemt naar de maan ligt het er maar aan wat voor soort weegschaal je gebruikt, hoeveel hetzelfde voorwerp daar 'weegt'. De meeste weegschalen werken tegenwoordig met een veer. Hoe zwaarder het voorwerp, dat op de schaal wordt gelegd, hoe verder de veer wordt uitgerekt. Als jouw weegschaal ook zo werkt zul je zien dat een voorwerp, dat op aarde 6 kg weegt, op de maan opeens maar 1 kg lijkt te wegen! Is je weegschaal daarentegen een ouderwetse balans, dan moet je op de andere schaal nog steeds dezelfde gewichten neerleggen als op aarde. Met deze weegschaal lijkt het voorwerp dus ook op de maan 6 kg te wegen! Welke weegschaal heeft nou gelijk? De ouderwetse balans heeft gelijk! De massa van een voorwerp is altijd hetzelfde. Dat de massa op de maan kleiner lijkt, komt doordat de aantrekkingskracht van de maan kleiner is dan die van de aarde. Een weegschaal met een veer wordt daardoor gefopt, maar een balans niet, doordat het effect net zo werkt op het voorwerp dat je wilt wegen als op de gewichten die je op de andere schaal zet. De massa wordt gemeten in kilogram, afgekort '''kg'''. '''Versnelling''' is het moeilijkste van deze drie begrippen. Galile&iuml; had al ontdekt, dat snelheid van een vallend voorwerp voortdurend toeneemt. Als de snelheid toeneemt spreken we van een versnelling, maar het is moeilijk om die te meten. Het is zelfs moeilijk om de '''snelheid''' van een voorwerp op een bepaald moment te meten. Galile&iuml;'s knikker rolde in de eerste seconde 1 meter. Maar betekent dat dat de knikker een snelheid had van 1 meter per seconde (afgekort 1 '''m/s''')? Nee, niet precies. 1 m/s is alleen maar de '''gemiddelde''' snelheid in de eerste seconde. De snelheid verandert voortdurend en dat maakt het zo lastig om hem te meten. Als je bijvoorbeeld de snelheid van een auto wilt meten, dan kun je dat doen door twee punten te kiezen op de route waar de auto langskomt. Je noteert hoe laat de auto op punt A is en hoe laat hij op punt B is. De gemiddelde snelheid over dat traject is de afstand tussen de twee punten, gedeeld door de tijd, die de auto er over doet. Maar we willen geen gemiddelde snelheid weten! We willen precies weten, hoe snel de auto reed om half twee 's middags. En dat is niet op deze manier te meten! We meten altijd het gemiddelde over een traject, nooit de snelheid op een bepaald moment. Galile&iuml; zag dit wel, maar hij kon het probleem niet oplossen. Newton loste het wel op en daarmee droeg hij niet alleen bij aan onze kennis over de natuurkunde, maar ook aan die over de wiskunde! [[Afbeelding:knikker Galilei1.png|left|Afgelegde weg van een knikker, 1 meting per seconde]] Hier zie je de meetresultaten van Galile&iuml; in een grafiek uitgezet. Horizontaal is de tijd uitgezet en verticaal de totale afgelegde afstand. Je ziet dat de grafiek elke seconde een knik heeft. Zo is het in werkelijkheid natuurlijk niet, de snelheid van de knikker verandert de hele tijd, niet 1x per seconde. Dat het er zo uit ziet, komt alleen doordat we maar een paar meetpunten hebben en die met rechte lijnen met elkaar hebben verbonden. De helling (of "[[Richtingsco&euml;ffici&euml;nt]]") van de lijnstukken komt overeen met de gemiddelde snelheid van de knikker op dat stuk van het traject. Tussen t=0 en t=1 is de gemiddelde snelheid 1 m/s en de lijn heeft een richtingsco&euml;ffici&euml;nt van 1. Tussen t=1 en t=2 is de gemiddelde snelheid 3 m/s en de richtingsco&euml;ffici&euml;nt is 3. Tussen t=2 en t=3 zijn ze beide gelijk aan 5 enzovoort. Dat zijn dus inderdaad die opeenvolgende oneven getallen, die Galile&iuml; had ontdekt. Maar je kunt aan de knikken duidelijk zien, dat deze lijn geen goede weergave is, van wat er in werkelijkheid gebeurt. <br style="clear:both;"> [[Afbeelding:knikker Galilei2.png|left|Afgelegde weg van een knikker, 2 metingen per seconde]] Als we meer meetpunten gebruiken, gaat de lijn er wel vloeiender uitzien. Bij t=0,5 blijkt de knikker nog maar 25 cm afgelegd te hebben. Bij t=1,5 is de totaal afgelegde afstand 2,25 m en bij t=2,5 is de totale afstand 6,25 m. Hiernaast is het resultaat afgebeeld, dat we krijgen als we deze extra meetpunten gebruiken. Maar waar zijn nu de oneven getallen van Galile&iuml; gebleven? Ze zijn er nog steeds! Dat is gemakkelijk te zien, als we de afgelegde afstand in elke halve seconde niet weergeven in decimale notatie, maar als breuken. We krijgen dan: 1/4, 3/4, 5/4, 7/4, 9/4, 11/4... Er zijn ook nog steeds knikken te zien, vooral in de eerste seconde. We zouden nog meer meetpunten kunnen gebruiken, maar het wordt wel erg moeilijk om dat met de hand te meten. En er is nog een probleem: De lijn ziet er vloeiender uit, maar hij bestaat nog steeds uit rechte lijnstukken en knikken. Er zijn nu zelfs nog '''meer''' knikken, dan in de eerste grafiek. Ze vallen alleen wat minder op. Je kunt nog verder gaan, door bijvoorbeeld elke kwart seconde een meting te doen enzovoort... Maar het blijven rechte lijnstukjes. En steeds meer knikken! En dat is nu het probleem, dat Newton heeft opgelost. Hij bedacht een methode om de lijn op te delen in oneindig veel, oneindige kleine stukjes. Ja, dan zijn er ook oneindig veel knikken. En dat is precies de bedoeling! Een lijn met oneindig veel knikken is overal geknikt. Met andere woorden, het is een kromme lijn! En dat klopt ook met de werkelijkheid. Ik denk, dat oplettende lezers in de grafiek allang de parabool ''s'' = ''t^2'' hebben herkend. Die is niet zo moeilijk te tekenen. Maar het is inderdaad een kromme lijn. Je kunt er op elk punt je liniaal tegenaan leggen om een raaklijn te tekenen. De helling van je raaklijn geeft de snelheid weer van het voorwerp op dat moment. En dat is wat we willen weten. Maar is dat ook uit te rekenen? Laten we met iets gemakkelijkers beginnen. Hoe rekenen we de gemiddelde afstand over een traject uit? Dat hebben we al eerder gedaan: We noteren hoe laat een auto twee punten, A en B, passeert. De gemiddelde snelheid was dan de afstand tussen de punten A en B gedeeld door het verschil tussen de twee genoteerde tijden. In formulevorm: <math>\frac{s_B - s_A}{t_B - t_A}</math> Waarin <math>s_A</math> de afstand is tussen het begin van de route tot punt A en <math>s_B</math> de afstand van het begin van de route tot punt B. <math>t_A</math> en <math>t_B</math> stellen de momenten voor dat de auto respectievelijk punt A en punt B passeerde. Als we de positie s schrijven als een functie <math>f(t)</math> van de tijd, dan gaat dit er zo uit zien: <math>\frac{f(t_B) - f(t_A)}{t_B - t_A}</math> Om deze formule wat overzichtelijker te maken, gebruiken we een hulpvariabele <math>h</math>, die het verschil aangeeft tussen de tijstippen <math>t_A</math> en <math>t_B</math>, dus <math>h=t_B-t_A</math>. Dan wordt de formule: <math>\frac{f(t_A+h)-f(t_A)}{h}</math> Als we nu naar onze waarnemingen van de knikker kijken, dan kunnen we eens wat getallen invoeren en kijken of de formule werkt. Na een seconde had de knikker 1 meter afgelegd. dus <math>t_A=1</math> en <math>s_A=1</math> of <math>f(t_A)=1</math>. Na twee seconden had de knikker in totaal 1+3=4 meter afgelegd. dus <math>t_B=2</math> en <math>s_B=4</math> of <math>f(t_B)=4</math> en omdat <math>h=t_B-t_A=2-1=1</math> geldt ook <math>f(t_A+h)=4</math>! <math>\frac{f(t+h)-f(t)}{h}=\frac{f(1+1)-f(1)}{1}=\frac{4-1}{1}=3</math> Precies de drie meter, die de knikker in de tweede seconde rolde en dus precies de gemiddelde snelheid in die seconde. Het kan ook met kleinere stapjes. In de derde halve seconde, dus tussen <math>t_A=1</math> en <math>t_B=1,5</math> rolde de knikker van <math>s_A=1</math> naar <math>s_B=2,25</math>. Als we dat invullen, krijgen we: <math>\frac{f(t+h)-f(t)}{h}=\frac{f(1+0,5)-f(1)}{0,5}=\frac{2,25-1}{0,5}=\frac{1,25}{0,5}=2,5</math> Omdat we de vorm van de grafiek allang geraden hebben, hoeven we geen moeizame metingen meer te doen, we kunnen gewoon op elk tijdstip uitrekenen, waar de knikker zich bevindt volgens de formule: <math>s=f(t)=t^2</math> Zo kunnen we bijvoorbeeld uitrekenen, wat de uitkomst zou zijn bij een meting over de kwart seconde van t=1 tot t=1,25: <math>\frac{f(t+h)-f(t)}{h}=\frac{f(1+0,25)-f(1)}{0,25}=\frac{(1+0,25)^2-(1)^2}{0,25}=\frac{1,5625-1}{0,25}=2,25</math> Door steeds kleinere waarden voor h te kiezen, bereken je de gemiddelde snelheid over een steeds korter deel van de afgelegde weg. Maar je kunt niet zomaar oneindig veel, oneindig kleine stapjes maken! Het zou betekenen, dat h gelijk aan nul wordt en als je dat invult, dat staat er: <math>\frac{f(t+h)-f(t)}{h}=\frac{f(t+0)-f(t)}{0}=\frac{0}{0}</math> Delen door nul mag niet! En als je dan ook nog eens nul door nul deelt, dan is de uitkomst echt niet te voorspellen. Newton had dat heel goed in de gaten. Maar hij was brutaal en hij dacht: "Laat ik maar eens kijken, hoever ik kan gaan." Hij wilde gaan tot het uiterste en dat noemde hij, als Engelsman "The limit". Hij schreef dat op in deze vorm: <math>\lim_{h \to 0}\frac{f(t+h)-f(t)}{h}</math> Je spreekt dat uit als "De limiet voor h nadert to nul van..." ...van dat wat er achter staat. Als we onze functie <math>s=f(t)=t^2</math> als voorbeeld nemen, dan kunnen we proberen om dit uit te rekenen: <math>\lim_{h \to 0}\frac{f(t+h)-f(t)}{h}=\lim_{h \to 0}\frac{(t+h)^2-t^2}{h}=\lim_{h \to 0}\frac{t^2+2th+h^2-t^2}{h}=...</math> Boven de deelstreep kunnen we <math>t^2</math> en <math>-t^2</math> tegen elkaar wegstrepen: <math>\lim_{h \to 0}\frac{f(t+h)-f(t)}{h}=\lim_{h \to 0}\frac{2th+h^2}{h}=...</math> Verder zien de boven en onder de deelstreep een gemeenschappelijke term <math>h</math>, die kunnen we ook wegstrepen: <math>\lim_{h \to 0}\frac{f(t+h)-f(t)}{h}=\lim_{h \to 0}\frac{2th+h^2}{h}=\lim_{h \to 0}\frac{2t+h}{1}=...</math> Maar nu is het sommetje opeens niet moeilijk meer! We hoeven niet meer door <math>h</math> te delen, dus we kunnen gewoon 0 voor h invullen! <math>\lim_{h \to 0}\frac{f(t+h)-f(t)}{h}=\lim_{h \to 0}\frac{2t+h}{1}=\frac{2t+0}{1}=2t</math> Geweldig! We kunnen nu de snelheid niet alleen uitrekenen op 1 punt, we kunnen de snelheid van het voorwerp op elk moment uitrekenen! We kunnen de snelheid nu ook schrijven als een functie van de tijd <math>v=v(t)=2t</math> Wat we hier zojuist gedaan hebben is te danken aan het inzicht van Newton. Newton vond deze techniek uit, die bekend staat als differenti&euml;ren. En dat vergrootte niet alleen onze inzicht in vallende lichamen, maar ook ons inzicht in de [[Wiskunde]]! Maar we zijn er nog steeds niet! De formule <math>F=ma</math> ging over de '''versnelling''' van een voorwerp, niet over de '''snelheid'''. We hebben gezien, dat de gemiddelde snelheid van een voorwerp is uit te rekenen als de mate waarin het voorwerp van positie veranderd, gedeeld door de tijd, die het daarover doet. De snelheid op een bepaald moment rekenen we uit, door net te doen, alsof we de gemiddelde snelheid over een oneindig kort traject in een oneindigkorte tijd kunnen uitrekenen. Nu is het nog maar een kleine stap van snelheid naar versnelling. De kunnen de gemiddelde versnelling definieren als de mate waarin een voorwerp van snelheid verandert, gedeeld door de tijd die het daar over doet. In formule: <math>\frac{v_B - v_A}{t_B - t_A}</math> Waarin <math>v_A</math> de snelheid is op punt A en <math>v_B</math> de snelheid op punt B. <math>t_A</math> en <math>t_B</math> stellen weer de momenten voor dat het voorwerp respectievelijk punt A en punt B passeerde. Dat lijkt ontzettend veel op de formule, die we vonden voor de gemiddelde snelheid. Natuurlijk willen we ook nu de versnelling op elk tijdstip weten, we zijn niet tevreden met een gemiddelde versnelling. Daarom gaan we dezelfde truc opnieuw toepassen. We schrijven de snelheid als functie van de tijd: <math>v=v(t)</math>. We hadden al uitgerekend, dat voor de knikker geldt: <math>v(t)=2t</math>. Om de versnelling op elk moment te bepalen, gaan we weer differentieren: <math>a=\lim_{h \to 0}\frac{v(t+h)-v(t)}{h}=\lim_{h \to 0}\frac{2(t+h)-2t}{h}=\lim_{h \to 0}\frac{2t+2h-2t}{h}=\lim_{h \to 0}\frac{2h}{h}=\lim_{h \to 0}\frac{2}{1}=2</math> Ja! Er komt gewoon 2 uit. De versnelling van deze knikker is overal hetzelfde. Vandaar, dat hij steeds harder gaat! Hij beweegt met een constante versnelling of, zoals natuurkundigen zeggen: "''Het is een '''eenparig versnelde''' beweging.''"   {{Sub}} rhxdwuu0pgax1emxsgz1zjujs1g1cfp 4 30 421500 421458 2026-04-04T14:27:53Z Erik Baas 2193 correctie: geen 7 maar 5 sysops 421500 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}<!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --><br style="clear: both;"> ==Technisch nieuws== <!-- tbv. berichten die wat langer onder de aandacht moeten blijven --> * 8 onderwerpen verplaatst naar [[Wikibooks:Lerarenkamer/Technisch nieuws]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:42 (CEST) == WSBN == :Ook verplaatst, naar [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#WSBN]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:26 (CEST) == Over de plaats van [[Netwerken]] op Wikibooks == [[Gebruiker:Effeietsanders|Effeietsanders]] en anderen: Het boek [[Netwerken]] staat nu op de voorpagina bij het onderwerp '''9 Diverse'''. Mij lijkt het eerder bij categorie '''6 Samenleving''' te horen. Mee eens? Het WSBN zou dan ook moeten veranderen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 09:38 (CET) :Het past mi. niet onder een van de subcats, zie [[Wikibooks:Wiki_Standaard_Boeknummer#6:_Humane_samenleving]]. En: moet het "Samenleving" of "Humane samenleving" zijn? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 dec 2025 11:50 (CET) ::Wat mij betreft "Samenleving": dat is een breder begrip en staat ook op de voorpagina. Ik zou het op prijs stellen als alle begrippen op de voorpagina overeenkomen met die in het [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer]]. Bij "Humane samenleving" denk ik als eerste aan een samenleving die humaan is, menselijk, met respect voor de menselijke waardigheid. Niet aan "humaan" als in "van mensen", als tegenstelling tot dierlijk. Bij "Samenleving" denk ik als eerste aan een maatschappij waarin mensen samen leven, hoewel er natuurlijk ook dierlijke samenlevingen zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 12:26 (CET) :::Wat op de voorpagina staat is ook niet heilig, hoor. ;-) Maar inderdaad, zo'n titel moet op alle pagina's identiek zijn, en de vlag "Samenleving" dekt de lading beter. . Overigens past dit wel in het beeld wat ik van WSBN heb: kleine afwijkingen, net niet compleet, enz. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 dec 2025 12:37 (CET) ::::Twee issues: ::::1) Kan het boek [[Netwerken]] worden overgebracht naar categorie '''6 Samenleving'''? Mij lijkt het daar goed te passen. Het gaat over het aangaan en onderhouden van contacten. Volgens {{Wp|Sociaal netwerk}} hoort het bij sociologie, dus ik zou zeggen bij Catalogus-code 6-1, sociologie & etniciteit. Mee eens? {{Done}} --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 12:19 (CEST) :::::OK. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:28 (CEST) ==WSBN/2== ::::2) Wij beiden zijn het erover eens dat de coderingen en namen op de voorpagina van Wikibooks gelijk zouden moeten zijn aan de WSBN-codes en -naamgeving. Klopt dat? Zo ja, dan lijkt het mij dat daarvoor eerst een inventarisatie van beide pagina's gemaakt zou moeten worden waaruit de verschillen blijken (twee kolommen) en er daarnaast een derde kolom komt met voorstellen. Vervolgens moeten we het eens worden over de voorstellen en kunnen de uitkomsten worden geïmplementeerd. Vind je dit een goede aanpak? '''Pending.''' --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 12:19 (CEST) :::: [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 16:25 (CET) :::::Goed plan, maar wel erg veel werk; en er zijn al 2 (of 3?) lijsten met WSBN's met elk hun eigen afwijkingen, dat is juist een van de redenen dat ik er geen zicht meer op heb... Heb er al diverse malen naar zitten staren, maar heb nog steeds niet de moed kunnen opbrengen om er ook echt aan te ''beginnen''. :::::Als we waterdichte afspraken hebben betreffende het ''format'' van het WSBN, kunnen we zowel de lijst(en) als de [[:Categorie:Wikibooks:Boeken met infobox|360 infoboxen]] gaan bijwerken. Het is toch al geen project wat in één keer en snel afgerond kan of moet worden... :::::Ik zal ook nog eens zien of er iets te automatiseren valt, bv. het converteren van het format. :::::Is [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer|dit]] een goede plek voor verder overleg over deze [[rijstebrijberg|klus]]? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:28 (CEST) ::::::Deze discussie is verplaatst naar [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#Coderingen en namen gelijk trekken op_Wikibooks-voorpagina en de WSBN-codes en -naamgeving]] en kan hier worden afgesloten. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 17:52 (CEST) == Jullie mening gevraagd over leerboeken op maat == Voorgeschiedenis/achtergrondinformatie: * [[Overleg:Besturingssystemen#Pagina naar meerdere deelpagina's]] * [[Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2025#Uitgeverij Neon gaat schoolboeken goedkoper maken|Wikibooks:Lerarenkamer#Uitgeverij Neon gaat schoolboeken goedkoper maken]] Het probleem: * Steeds meer docenten willen het liefst leerboeken op maat, die naar hun situatie zijn aangepast. “One size fits all” is uit. Dit is waarschijnlijk ook één van de redenen dat [https://www.neon.nl/overons uitgeverij Neon] hierop inspeelt: “Met het systeem van Neon kan elke leraar eenvoudig onderdelen aanpassen, toevoegen of verwijderen.” Dit botst/schuurt met enkele uitgangspunten van Wikibooks: * Iedereen mag bestaande Wikiboeken en hoofdstukken naar eigen inzichten aanvullen en verbeteren, ook wie niet de hoofdauteur is. Op de voorpagina staat: “U kunt elk hoofdstuk uitbreiden of aanpassen, en wordt daartoe van harte uitgenodigd. ''Zolang uw wijzigingen constructief zijn, kunt u niets mis doen''.” Maar het is niet handig voor een docent die zo’n boek in de klas gebruikt, als jan en alleman zomaar van alles en nog wat kunnen veranderen. * Normaliter is er slechts één boek over een bepaald onderwerp, op zijn best één voor elk schooltype en klas (onderwerp X voor Vmbo/Havo/VWO (Nederland) klas N). Maar er zijn (nog) geen boeken voor elke school/opleiding of elke docent apart. * Boeken op Wikibooks bestaan uit een voorpagina, een inhoudsopgave en minimaal twee hoofdstukken (anders kun je er net zo goed een Wikipedia-artikel van maken), er is voor elk deelonderwerp een apart hoofdstuk en dus een aparte pagina. Maar er zijn docenten die het liefst één pagina met alle hoofdstukken hebben, zodat ze er gemakkelijk één pdf van kunnen maken en het hele boek gemakkelijk kunnen printen. Ik ben bang dat Wikibooks steeds minder relevant wordt als we hier geen oplossing voor bieden. Voorgestelde oplossing: * Er is per onderwerp één basisboek/moederboek (per schooltype en klas), of hoe je het ook wilt noemen. Docenten en andere geïnteresseerden kunnen die gebruiken en verbeteren. * Maar docenten kunnen ook een kopie maken, die naar hun eigen inzichten aanpassen en opslaan als nieuw Wikibook. Voor dergelijke min of meer persoonlijke kopieën gelden de hierboven vermelde uitgangspunten niet. Hierover wordt een boodschap vermeld op elke pagina van zo’n op-maat-boek. '''=> Vragen''' en aandachtspunten:<br> Ping: [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]], [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]], [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]], [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]], [[Gebruiker:Pbuddenberg|Pbuddenberg]] # Wat is jullie mening hierover? Weet je een andere oplossing? # Wat wordt het format voor de naam van het kopie-/op-maat-boek? # Hoe erg is het als het basis-/moeder-boek en de kopieën daarvan in de loop der jaren steeds verder van elkaar gaan afwijken? Het gevaar is groot dat elke docent zijn/haar eigen boek steeds actualiseert, maar dat het basisboek achterblijft bij actuele ontwikkelingen, of andersom. Bij Neon zijn daarvoor schrijvers in dienst, hier alleen vrijwilligers die zelf kiezen wat ze wel en niet doen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 dec 2025 05:02 (CET) :Wikibooks is niet primair bedoeld om te worden gebruikt in het onderwijs (zoals Wikipedia dat ook niet in de eerste plaats is voor èchte wetenschappers, aangezien die toch al alles weten over hun eigen vakgebied), al is een deel van de inhoud hier qua opzet idd. vergelijkbaar met onderwijsmateriaal. :Er bestaat nu verder al bijvoorbeeld een [[Sjabloon:Verouderd]]. Dat kan best boven bepaalde teksten worden gezet waarin bijv. nog steeds staat dat je om te kunnen internetten een inbelverbinding nodig hebt (zie [[Veilig op het internet/Dialers]]). [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 20 dec 2025 11:47 (CET) ::* Bij het schrijven van een wikibook over een ook in het reguliere onderwijs voorkomend onderwerp is, zeker als je zelf (langere tijd) in het onderwijs werkt(e), niet te voorkomen dat je je eigen ervaring meeneemt (leerjaar, schooltype: VMBO, HAVO, VWO, MBO) in de keuze en volgorde van de onderwerpen en de manier waarop je die bespreekt. Dat betekent dat het toch al niet mogelijk is om een “One size fits all” te realiseren. ::* Een "moederboek" met een of meer gekopieerde "kinderen" zou ik mee kunnen leven. De groeiende discrepantie tussen "moederboek" en "kinderen", en daarmee ook tussen de "kinderen" onderling, zullen we voor lief moeten nemen. Ook nu al is het waar dat twee lessen op basis van hetzelfde boek over dezelfde paragraaf, zowel naar vorm, leerbeleving door leerlingen en zelfs op (detail)leerinhoud van elkaar verschillen. ::* Een grotere uitdaging wordt gevormd door het feit dat om een en ander te realiseren een redelijk inzicht nodig is in de "achterkant" van wikibooks. Enerzijds wil je dat iedereen gebruik kan maken van al bestaande inhoud, anderzijds wil je iedereen de mogelijkheid geven zijn eigen draai aan een onderwerp te geven. Juist de hogere (relatief, maar toch) Wikikunde die je nodig hebt om dat te realiseren zullen volgens mij de grootste belemmering zijn voor het gebruik van Wikibooks als leerboek in regulier onderwijs. ::* De vrije bewerkbaarheid van Wikibooks botst inderdaad met een "privé-kopie" van een docent, maar we kennen nu ook al "werk in uitvoering" met het verzoek geen inhoudelijke edits op de tekst toe te passen. Dat is geen beveiliging tegen echte lomperikken, maar werkt doorgaans vrij goed. Voor een botbouwer zou dit overigens betekenen dat een kopieer-functie (eventueel alleen na verzoek toegankelijk voor moderator) voor boeken een leuke uitdaging is. ::[[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 20 dec 2025 13:25 (CET) === Conclusies tot nu toe === # Het is niet verboden om een kopie van een Wikibook te maken en die vervolgens aan te passen voor de eigen lessen. We willen "iedereen de mogelijkheid geven zijn eigen draai aan een onderwerp te geven." # Wel is een sjabloon nodig voor dergelijke kopieën om te voorkomen dat iedereen ongewenste aanpassingen doet (JopkeB: met de mogelijkheid de "eigenaar" van het kopie-boek in het sjabloon te noemen om vragen te kunnen stellen, en een verwijzing te maken naar het origineel). # JopkeB: Kopieën kunnen vooralsnog gemakkelijk worden gemaakt door op "Bewerken" in het moederboek te klikken en met copy-paste de inhoud in het nieuw Wikibook te kopiëren. # JopkeB: Mij lijkt het zinvol dit op de één-of-andere manier in een handleiding vast te leggen. Nieuwe '''vraag''': Wat is daarvoor de beste plek? In [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]? Of een nieuwe Help-pagina en een verwijzing maken op geëigende plaatsen? # Openstaande '''vraag''': Wat wordt het format voor de naam van het kopie-/op-maat-boek? Mijn voorstel: eerst de naam van het moederboek gevolgd door de naam van de school, opleiding of vak zoals dat op de betreffende school wordt gegeven. Bijvoorbeeld: "Besturingssystemen voor CoSy" of Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW". Het voordeel hiervan is dat het kopie-boek in alle categorieën en andere lijsten direct onder het moederboek wordt gesorteerd en zo alle boeken over een onderwerp bij elkaar staan. Zijn jullie het hiermee eens? Ping: [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]], [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]], [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]], [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]]: Zijn jullie het eens met deze conclusies? Hebben jullie antwoorden op de onderste twee vragen? --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 dec 2025 09:58 (CET) :klinkt logisch [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 dec 2025 13:18 (CET) :Mijn excuses voor het late antwoord. Maar ik ''denk'' dat ik het ermee eens ben 😉. Soms is het moeilijk in te schatten wat de concrete gevolgen zijn bij een specifieke situatie. Voor mij persoonlijk werkt bv. [[CoSy in AD en ICW|CoSy in AD en ICW - Wikibooks]] goed en het kan een inspiratie zijn voor iemand die ook die vakken moet geven in de de richtingen Applicatie- en Databeheer of Informatica- en Communicatiewetenschappen. Per hoofdstuk werk ik dan met leerplandoelen bovenaan, zodat iemand anders die aan het boek/hoofdstuk zou willen meewerken ergens het kader ziet waarin dat kan. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 27 jan 2026 20:11 (CET) ::Suggestie voor naam is logisch. Handleiding bouwen is nog even een dingetje. Verwijzing naar de handleiding voor speciale boeken kan misschien in het linksjabloon van de boekinfo. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 jan 2026 16:24 (CET) :::Wijzigingen in boekpagina's kun je opvangen door in de inhoudsopgave van het special-boek niet naar de kale pagina-naam te verwijzen maar gebruik te maken van een permanente link, op dezelfde manier als dat gebeurt in de vertaallink bij verwijzingen naar anderstalige Wiki's. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 30 jan 2026 03:15 (CET) ::::Ergens is het logisch als er maar één boek over een onderwerp bestaat, maar tegelijkertijd ook niet (over hetzelfde onderwerp heb ik meerdere boeken in de kast staan). Een groep mensen kan er natuurlijk voor kiezen om slechts één boek te gebruiken, maar als iemand anders een tweede boek wil schrijven en aanmaken, lijkt me dat lastig tegen te houden. Hierbij ga ik er wel vanuit dat een tweede boek over hetzelfde onderwerp wel een bepaalde eigenheid heeft en niet grotendeels een kopie van een ander boek, dus simpelweg een 2e boek aanmaken in de hoofdnaamruimte lijkt me niet een goede optie. Dat zou op termijn betekenen dat we 100 boeken hebben die vrijwel hetzelfde zijn op een enkele paragraaf na gewijzigd. Het kopiëren van inhoud van Wikibooks mag, conform de licentie met aangave licentie en waarvan het vandaan komt. Op Wikibooks zelf zou je een kopie kunnen opslaan in de gebruikersnaamruimte van de gebruiker die een boek gebruikt. Bovenaan/onderaan zou ik dan vermelden dat de inhoud overgenomen is van een boek uit Wikibooks met link ernaar (vergelijkbaar met [[w:Sjabloon:Bronvermelding Nederlandstalige Wikipedia]] voor het vermelden van waar de tekst in dezelfde Wikipedia-taalversie vandaan kwam). Als een nieuw wikiboek in de hoofdnaamruimte geplaatst wordt, wordt de tekst conform de licentie vrijgegeven en mag eenieder de tekst op zich bewerken. In principe staat iedere pagina op een Wikimedia-wiki onder beheer van de gemeenschap en is er geen eigenaarschap. De plek waar de minste bewerkingen verwacht hoeven te worden is de gebruikersnaamruimte. Voor Wikibooks zou het wel goed zijn als de verbeteringen/uitbreidingen terug komen in het moederboek, zodat anderen er ook wat aan hebben. ::::"''Boeken op Wikibooks bestaan uit een voorpagina, een inhoudsopgave en minimaal twee hoofdstukken (anders kun je er net zo goed een Wikipedia-artikel van maken)''" -> Een lesboek heeft in principe een andere schrijfstijl dan een Wikipedia-artikel, waarbij je verder ook vragen kunt stellen, opdrachten kunt geven, toetsen kunt laten maken. ::::Ik geef zelf les aan een universiteit (in het Engels), waarbij ik de uitleg mondeling doe, maar ik heb op de Engelstalige Wikipedia een pagina aangemaakt die ik gebruik om studenten op te wijzen als het verhaal nog eens rustig willen doorlezen of iets willen opzoeken. Met iedere nieuwe klas voeg er nieuwe voorbeelden en andere informatie aan toe. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 31 jan 2026 19:22 (CET) === Eindconclusies === # Er blijft per onderwerp één basisboek/moederboek (per schooltype en klas). Docenten en andere geïnteresseerden kunnen die gebruiken en verbeteren. # Er kan een kopie van zo'n Wikibook worden gemaakt, die vervolgens wordt aangepast voor de eigen lessen. # Het format van de naam van het kopie-/op-maat-boek is: eerst de naam van het moederboek gevolgd door de naam van de school, opleiding of vak zoals dat op de betreffende school wordt gegeven. Bijvoorbeeld: "Besturingssystemen voor CoSy" of Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW". # Wel is een sjabloon nodig voor dergelijke kopieën om te voorkomen dat iedereen ongewenste aanpassingen doet. Zie voor een voorbeeld: [[Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW]]. Als er meer kopie-boeken komen, kan dit worden omgezet in een echt sjabloon. # Kopieën kunnen vooralsnog gemakkelijk worden gemaakt door op "Bewerken" in het moederboek te klikken en met copy-paste de inhoud in het nieuw Wikibook te kopiëren. # Dit zal voorlopig in [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]] als handleiding worden vastgelegd. Zonder tegenbericht is deze discussie nu gesloten. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 feb 2026 10:54 (CET) :Oké {{Smiley|3}} [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 2 feb 2026 01:41 (CET) == Artikelen van Pvt pauline op Wikipedia == Op Wikipedia loopt een project waarbij het plan is om alle (resterende) artikelen van [[w:gebruiker:Pvt pauline]] in één keer (botmatig) te verwijderen. Een deel is al weg, over de rest (nog <del>2014</del> <ins>1995</ins>) loopt tot 16 februari 2026 6.00 uur CET een [[w:Wikipedia:Stemlokaal/Methodiek voor het verwijderen van de overgebleven artikelen van Pvt pauline|stemming]]. Bij Opmerkingen -> Achtergrond op die pagina staan de redenen. Als de meerderheid van de stemmers ''voor'' is zijn er nog 28 dagen om eventueel pagina's naar Wikibooks te importeren, en dat is dan ook de reden dat ik dit schrijf; op [[w:Overleg Wikipedia:Stemlokaal/Methodiek voor het verwijderen van de overgebleven artikelen van Pvt pauline]] werd gevraagd of dat mogelijk was, ik heb als eerste reactie iets als "ja, mits..." etc. geschreven. Het gaat om: *8 á 900 golfers, zie bv. [[w:Categorie:Golfer naar nationaliteit]] *honderden golfbanen en -toernooien *vele gebouwen in Den Haag *artikelen over plaatsen en mensen tijdens WO II Al met al is er heel veel tijd en moeite in gestoken, en ik kan het slecht zetten dat dat waarschijnlijk allemaal gaat verdwijnen. Wat het extra pijnlijk maakt is dat Pvt pauline inmiddels niet meer onder ons is... Vanwege persoonlijke interesse <del>zou ik bv. deze pagina's willen behouden</del> <ins>heb ik inmiddels de volgende pagina's geïmporteerd</ins>: *[[w:Gibraltar tijdens de Tweede Wereldoorlog]] *[[w:Kweekschool voor de Zeevaart (Amsterdam)]] *<del>een aantal</del> <ins>7</ins> historische schepen, oa.: **[[w:François (schip, 1869)]] **[[w:Hoff van Zeelandt (schip, 1642)]] **[[w:Prinses Beatrix (schip, 1939)]] en wat dies meer zij. De actuele lijst: [[w:Categorie:Wikipedia:Nog na te lopen artikel van Pvt pauline]] De problemen: *ik zie deze collectie typische ''wikipedia-pagina's'' nog geen ''boek'' worden *het aantal pagina's is zo groot dat handmatig importeren ondoenlijk is *ook als dat door een bot gedaan wordt (als dat al mogelijk is) moeten alle pagina's nog bekeken, geredigeerd, gecategoriseerd en hernoemd worden, om van de vele rode links nog maar te zwijgen... Wie is ook geïnteresseerd en bereid er tijd in te steken? NB Na het importeren is er geen tijdsdruk meer; de pagina's komen in naamruimte "Transwiki" en kunnen dan stuk voor stuk bewerkt worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 feb 2026 22:44 (CET) Update: * De inhoud van de genoemde 1995 artikelen is gedownload. Helaas is het bestand te groot om hier te publiceren, importeren kan niet, en uploaden als *.xml-bestand is niet toegestaan. Ik probeer een oplossing te verzinnen... * Op [[Lijst van artikelen van Pvt pauline op nl.wikipedia|deze pagina]] staat wel een lijst van alle titels. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 feb 2026 01:44 (CET) == archive.today == "''In January 2026, archive.today added code into its website in order to perform a distributed denial-of-service attack against a blog. Some archives have also been altered. On 20 February, English Wikipedia became the first Wikimedia site to deprecate the archive service. Other communities are still discussing this issue. ''" (van [[m:archive.today incident]]). Uit voorzorg heb ik – vooruitlopend op de verwachte volgende discussie – links naar archive.today verwijderd, en de URL toegevoegd aan het spamfilter. Zie ook: * [[w:archive.today|Wikipedia]] {{Nl}} * [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|Wikipedia]] {{En}} * [https://arstechnica.com/tech-policy/2026/02/wikipedia-bans-archive-today-after-site-executed-ddos-and-altered-web-captures/ arstechnica.com] {{En}} Gaarne uw commentaar. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 12 mrt 2026 00:09 (CET) == 8! == Van de 77. Op [[m:Wikibooks/Table/nl]]. Sinds vandaag. En daar mogen we best een beetje trots op zijn. '''{{Larger|:-)}}''' - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 23 mrt 2026 17:53 (CET) :Een schouderklopje dus. Verdiend! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 23 mrt 2026 18:00 (CET) ==10.000!== En weer een mijlpaal: dankzij één van de subpagina's van het boek [[Informatievoorziening]] door [[User:JopkeB|JopkeB]] heeft de Nederlandstalige Wikibooks nu ruim [[Speciaal:Statistieken|10.000 pagina's]] die aan alle voorwaarden voldoen. Dat is, gezien het niet bepaald grote taalgebied van het Nederlands, niet gering! '''{{Larger|:-)}}''' - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 19:30 (CEST) :Wow! Dank. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 mrt 2026 07:17 (CEST) ::Dat is al mooi! Heb er tot mijn verwondering zelf blijkbaar al [https://xtools.wmcloud.org/pages/nl.wikibooks.org/J.Grandgagnage 1068] op mijn actief {{Smiley}} [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 30 mrt 2026 23:43 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Board of Trustees Approves Closure of Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> Following [[:m:Public consultation about Wikinews|extended discussions]] within the Wikimedia movement about the Wikinews long-term sustainability, levels of community activity, and the availability of reliable news coverage on other platforms, the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation has [[:m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|approved the closure]] of Wikinews.</div> <div style="margin: 0 2em;"> Google-vertaling:<br> '''Het bestuur van de Wikimedia Foundation keurt de sluiting van Wikinews goed'''<br> Na uitgebreide discussies binnen de Wikimedia-beweging over de duurzaamheid van Wikinews op de lange termijn, de mate van activiteit binnen de community en de beschikbaarheid van betrouwbare nieuwsberichten op andere platforms, heeft het bestuur van de Wikimedia Foundation de sluiting van Wikinews goedgekeurd. </div> Lees verder [[m:Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard#Board_of_Trustees_Approves_Closure_of_Wikinews|op meta.wikimedia.org]].{{En}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 30 mrt 2026 20:55 (CEST) :Oeps, die had ik niet zien aankomen. Als ze aan Wikibooks en/of Wikivoyage toekomen om te stoppen (ook elk slechts een handvol editors per maand, maar wel meer raadplegers), kunnen we altijd nog voorstellen om beide samen te voegen (Wikivoyage als Wikibook ''Reizen ''of iets dergelijks); uitdaging is dan nog wel om beide culturen samen te voegen (Wikivoyage is veel strenger, daar kun je het bijna nooit goed doen, wat het plezier in bijdragen belemmert). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 10:25 (CEST) ::Zo'n ingrijpende maatregel had ik ook niet verwacht. Ik heb me wel al eens afgevraagd hoe zinvol zo'n project kan zijn, als je de inhoud toch moet vergaren vanuit andere nieuwsbronnen, en je dus eigenlijk altijd achterloopt. 't Lijkt me ook moeilijk te bepalen welke onderwerpen interessant zijn. Of zou je je moeten beperken tot nieuwsberichten met "eeuwigheidswaarde"? Dan denk ik toch eerder aan een nieuwe alinea op Wikipedia, die er dan waarschijnlijk toch al een artikel over heeft. En dan is er nog het probleem van onderbezetting, Wikinews heeft eigenlijk altijd al te weinig actieve medewerkers gehad om echt bovenop het nieuws te kunnen zitten, en voor een nieuwssite lijkt me dat toch een eerste vereiste. Enfin, toch jammer dat het ophoudt, en het spijt me vooral voor al die mensen die er al met al, in de loop der jaren, heel veel tijd ingestoken hebben. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 14:41 (CEST) :::Tenzij... Nee, dat zal toch niet? Hoewel... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 apr 2026 12:22 (CEST) ::::Als je mijn reactie bedoelt: je weet het maar nooit. Het gebruik van AI ontwikkelt zich razendsnel waardoor zelfs de Nederlandstalige Wikipedia veel minder geraadpleegd wordt en er ook minder donaties zijn (las ik pas in een interview). Persoonlijk vind ik het een kwetsbare situatie dat er één "hoofd-moderator" is, twee andere moderators met veel minder edits (géén verwijt! het is de situatie en ik ben blij dat er überhaupt nog twee achtervangen zijn) en minder dan 25 [[Speciaal:ActieveGebruikers|andere actieve gebruikers/editors]] waarvan het merendeel slechts 1-4 handelingen heeft verricht in de afgelopen maand. In organisaties die op de kleintjes moeten letten (bedrijven, organisaties met beperkte budgetten), zal men dan al snel naar oplossingen gaan zoeken. Nu zal het hier voorlopig niet zo'n vaart lopen (ik zag dat de betreffende projectgroep inmiddels is opgeheven), maar toch iets om in het achterhoofd te houden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 apr 2026 16:58 (CEST) :::::Eens, maar ik vrees niet voor het voortbestaan; deze wiki heeft veel en interessante content en ''leeft''. Of en in welke mate AI concurrentie oplevert is iets waar ik me geen zorgen over wens te maken: we hebben er toch geen invloed op. :::::Mijn "tenzij..." werd veroorzaakt door de gedachte dat het wel eens een 1 aprilgrap zou kunnen zijn, maar dat kon ik gisteren natuurlijk niet schrijven. :::::Er bestaat niet zoiets als een "hoofd-moderator". Nl-Wikibooks heeft [[Wikibooks:Moderator|<del>7</del> <ins>5</ins> sysops]], waarvan er 2 tevens "bureaucraat" zijn (Ellywa en /me), maar dat is een bitje waar ik VZVIW nog nooit gebruik van heb hoeven maken. <span style="font-size: smaller;">(NB gecorrigeerd van 7 naar 5: MADe en KKoolstra stonden ten onrechte nog op de lijst) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 apr 2026 16:27 (CEST)</span> :::::Op de <s>man</s> vrouw af gevraagd: wil jij ook moderator worden? Ik weet dat het je eerder gevraagd is, maar misschien kijk je er nu anders tegenaan? {{Nowrap|- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 apr 2026 13:44 (CEST)}} ::::::Ja, dat is ook beter, om je geen zorgen te maken over iets waar je toch geen invloed op hebt. ::::::Dank voor de uitnodiging om moderator te worden, maar mijn ambities zijn nog steeds niet veranderd. Laat mij maar content maken en af en toe iets aandragen dat weg kan of beter kan. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 apr 2026 17:00 (CEST) :::::::Zo denk ik er ook over. Voor onderhoudstaken zijn er voor dit kleine project al voldoende mensen die dat ter harte nemen, maar contentschrijvers zoals jij zijn erg dun gezaaid. Die kun je best hun ding laten doen zonder extra belasting. [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 2 apr 2026 18:00 (CEST) :::::::Goed, ik respecteer dat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:11 (CEST) == Over commons... == In de afgelopen twee weken zijn op '''commons''' vier van de '''afbeeldingen''' die ik volgde – waarvan er drie op nl.wikibooks en een op Wikivoyage gebruikt werden – '''verwijderd'''. In één geval was deze genomineerd wegens "AI-slop", en de sysop-van-dienst ging daar gewoon in mee. Een andere was zogezegd "van slechte kwaliteit". Nou, zo weet ik er nog wel een paar duizend...<br> De policy, die toch vastgelegd is op oa. [[c:COM:INUSE]], wordt dus door sommige arrogante sysops gewoon genegeerd. Protesteren helpt ook niet, als je al een reply krijgt kun je tussen de regels door lezen "''wij maken hier de dienst uit''".<br> Ergo: vertrouw niet blindelings op commons, en bewaar vooral een kopie van je uploads ''voor het geval dat''... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:59 (CEST) :Wellicht kun je ze terug laten zetten, zie [[c:Commons:Undeletion requests]]. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 17:43 (CEST) ::Ik ben admin op Commons, als je de links geeft naar de verwijderde foto's of naar de deletion requests, kan ik er in elk geval naar kijken. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 31 mrt 2026 18:05 (CEST) :::Het gaat om: ::*[[:Bestand:Socrates looks a itself as a child.png]] - nu lokaal geupload, De Wikischim had zelf nog een kopie ::*[[:Bestand:Unconscience learning.png]] - idem, ik had een kopie op iets lagere resulutie ::*[[:Bestand:Social isolation.jpg]] - (nl.wiktionary) verwijderd, ondanks COM:INUSE "''and despite a decision to keep this picture per COM:INUSE last year''" ; een expliciet verzoek om deze te herstellen wordt afgedaan met ''"Make the request at COM:UDR and let the community decide''"; de arrogantie... :-( ::::de vierde kan ik niet vinden, omdat mijn volglijst op commons al een paar weken kapot is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 19:22 (CEST) ::Een verzoek om ze terug te laten zetten wordt waarschijnlijk door dezelfde figuren beoordeeld en is dus bij voorbaat kansloos. Het is ook geen nieuw fenomeen, heeft in de afgelopen jaren al vaker plaatsgevonden, alleen gaat het nu om een handvol in korte tijd. Het begon met ene [[user:Dronebogus]], die - heel geniepig - eerst op alle wiki's de afbeeldingslinks verwijderde. Als zulke mensen voet aan de grond krijgen is er geen bestand meer veilig. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 19:36 (CEST) :::Inmiddels heb ik ernaar gekeken, en de drie die je noemde waren alledrie AI gegenereerde afbeeldingen. Dat wordt ontmoedigd op Commons. Je hebt twee ervan inmiddels lokaal geplaatst. De derde kan je hier nog zien: https://www.linkedin.com/pulse/what-five-days-without-my-phone-taught-me-laurie-wiegler-4vzre/. Als je wilt kan ik die hier ook nog neerzetten. Maar persoonlijk houd ik ook niet van AI afbeeldingen. Hebben we hier al beleid voor ontwikkeld? Ik denk dat we van boekauteurs mogen verwachten dat ze een duidelijk bijschrift geven dat het gaat om een AI afbeelding, als ze het al willen toepassen. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 4 apr 2026 01:50 (CEST) ::::Ha, dank je! Ik heb het doorgegeven aan Lotje, die er op nl.wiktionary mee [https://nl.wiktionary.org/w/index.php?title=mobieletelefoonverslaving&diff=prev&oldid=4988494 bezig] was, hopelijk kan ze er iets mee aanvangen. ::::*Ik ben ook geen fan van AI en vind mn. die laatste ook geen fraaie plaat, maar als een auteur ervoor kiest is het niet aan mij om dat af te keuren. Dat de mods op commons zich dat recht wel toeëigenen vind ik nogal benauwend... Vooral als je bedenkt dat zulke besissingen invloed kunnen hebben op de inhoud van ''alle'' wiki's in ''alle'' talen! ::::*nl.wikibooks heeft hier voorzover ik weet nog geen beleid voor, [[Help:Afbeeldingen]] zegt er ook niets over. Ik voel me niet geroepen om regels betr. het gebruik van AI te gaan opstellen, maar denk wel dat een paar richtlijnen nuttig zouden kunnen zijn. Zou jij een voorstel willen doen? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 apr 2026 09:03 (CEST) fasjddpcbdpxsbgrrirjfhmzwfdo4x6 4 40 421499 412177 2026-04-04T14:16:38Z Erik Baas 2193 KKoolstra en MADe naar "Voormailg" 421499 wikitext text/x-wiki {{Beheerpagina's}} __NOTOC__ Een aantal gebruikers op Wikibooks heeft de speciale taak van moderator (voorheen '''sysop''' of systeembeheerder; ook wel '''administrator''' genoemd). Zie [[Speciaal:Listadmins]] voor de actuele lijst. ==Lijst van moderatoren== Een moderator wordt actief genoemd als hij/zij minstens een edit heeft gedaan in de afgelopen drie maanden, anders wordt de moderator als (tijdelijk) inactief beschouwd. De volgende lijst is op 2 juli 2025 voor het laatst gecontroleerd. ===Actief=== <!--Deze volgorde (volgorde van aanstelling) aanhouden--> <!--Achter de persoon staat wanneer deze moderator is geworden.--> *[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] <!-- 30 jun 2012 -->( [[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]] | [[Speciaal:Emailuser/De Wikischim|e-mail]] | [[Speciaal:Contributions/De Wikischim|bijdragen]] ) *[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] '''*''' <!-- 10 juli 2010 -->( [[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]] | [[Speciaal:Emailuser/Erik Baas|e-mail]] | [[Speciaal:Contributions/Erik Baas|bijdragen]] ) *[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] <!-- 2 januari 2015 -->( [[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]] | [[Speciaal:Emailuser/Ellywa|e-mail]] | [[Speciaal:Contributions/Ellywa|bijdragen]] ) ===(Tijdelijk) niet actief=== <!--Deze volgorde (volgorde van inactiviteit) aanhouden--> *[[Gebruiker:Romaine|Romaine]] <!-- 13 jul 2008 -->( [[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]] | [[Speciaal:Emailuser/Romaine|e-mail]] | [[Speciaal:Contributions/Romaine|bijdragen]] ) *[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] <!-- 2 okt 2022 -->( [[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]] | [[Speciaal:Emailuser/BeeBringer|e-mail]] | [[Speciaal:Contributions/BeeBringer|bijdragen]] ) <!--Achter de persoon staat wanneer deze moderator is geworden.--> ===Voormalig=== *[[Gebruiker:Waerth|Waerth]] *[[Gebruiker:Oscar|Oscar]] *[[Gebruiker:Koos Jol|Koos Jol]] *[[Gebruiker:Erwin|Erwin]] *[[Gebruiker:CE|CE]] *[[Gebruiker:Mtcv|Mtcv]] *[[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] *[[Gebruiker:Sephiroth|Sephiroth]] *[[Gebruiker:Effeietsanders|Effeietsanders]] *[[Gebruiker:Aventicum|Aventicum]] *[[Gebruiker:Sanderd17|Sanderd17]] *[[Gebruiker:Nirmos|Nirmos]] '''*''' <!-- 15 jul 2016 -->( [[Overleg gebruiker:Nirmos|overleg]] | [[Speciaal:Emailuser/Nirmos|e-mail]] | [[Speciaal:Contributions/Nirmos|bijdragen]]) - Tijdelijk moderatorschap, tbv. wijzigingen in systeembestanden ([https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks:Lerarenkamer&diff=prev&oldid=304346]) *--{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 17 sep 2022 13:58 (CEST) *[[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]] <!-- 29 juli 2012 -->( [[Overleg gebruiker:Hansmuller|overleg]] | [[Speciaal:Emailuser/Hansmuller|e-mail]] | [[Speciaal:Contributions/Hansmuller|bijdragen]] ) *[[Gebruiker:J.Grandgagnage|J.G.G.]] <!-- 15 april 2017 -->( [[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]] | [[Speciaal:Emailuser/J.Grandgagnage|e-mail]] | [[Speciaal:Contributions/J.Grandgagnage|bijdragen]] ) *[[Gebruiker:MADe|MADe]] '''*''' <!-- 29 jan 2007 -->( [[Overleg gebruiker:MADe|overleg]] | [[Speciaal:Emailuser/MADe|e-mail]] | [[Speciaal:Contributions/MADe|bijdragen]] ) *[[Gebruiker:KKoolstra|KKoolstra]] '''*''' <!-- 12 april 2011 -->( [[Overleg gebruiker:KKoolstra|overleg]] | [[Speciaal:Emailuser/KKoolstra|e-mail]] | [[Speciaal:Contributions/KKoolstra|bijdragen]] ) ===Moderatorlijst=== Er bestaat een moderatorlijst waar de moderatoren kunnen overleggen indien dit omwille van privacyredenen niet op de wiki kan plaatsvinden. De leden van de lijst zijn aangeduid met een ster: '''*'''. Het adres van de moderatorlijst is {{E-mail|wikibooksnl-moderator|lists|wikimedia}}[[Afbeelding:Bullet (typography).svg|2px]]org. ===Aanmelden=== Aanmelden kan via [[Wikibooks:Aanmelding moderatoren]]. ==Zie ook== *[[Wikibooks:Richtlijnen voor moderatoren]] *[[Wikibooks:Regelingen rond moderatoren]] *[[Wikibooks:Verlenging of opzegging moderatorrechten]] {{Navigatie beheer}} [[Categorie:Wikibooks:Beheer|{{SUBPAGENAME}}]] mj4p6tkoyxhwx8vime7y0m9bd24j2ec 4 1364 421575 420829 2026-04-05T07:09:53Z Erik Baas 2193 /* Verwijderen oude botflags op Wikibooks */ 421575 wikitext text/x-wiki <div><onlyinclude><div class="UitklapFrame" style="width: 21em; float: right; margin: 0 0 .5em .5em; padding: 5px;"> <div class="UitklapHead" style="background-color: #efefef; color: black;">'''Instructies voor de moderator'''</div> <div class="UitklapContent" style="text-align: left; font-size: 90%; padding: 0;"> * Geef op deze pagina aan wat er met het verzoek gebeurt. * Verplaats discussies of foutief geplaatste verzoeken naar de juiste plek en vermeld op deze pagina waarheen het verzoek verplaatst werd. * Verplaats afgehandelde verzoeken een maand na afhandeling naar het archief. </div><div class="UitklapEind"></div></div></onlyinclude> </div>{{Beheerpagina's}}[[Categorie:Wikibooks:Beheer]] Op deze pagina kunnen '''verzoeken aan [[Wikibooks:Moderator|moderatoren]]''' geplaatst worden. Deze pagina is niet bedoeld voor discussies of vragen. Bezoek daartoe bijvoorbeeld eens de [[Wikibooks:Lerarenkamer|lerarenkamer]]. *Voorstellen om pagina's te '''verwijderen''' aub. op [[Wikibooks:Te verwijderen pagina's]] *Verzoeken voor het '''importeren''' van pagina's dienen op de [[Wikibooks:Import|importlijst]] geplaatst te worden. Ze mogen niet eigenhandig gekopieerd worden omdat dan de auteursgeschiedenis niet behouden blijft en de auteursrechten daarmee geschonden worden! ==Status moderatoren== Zie [[Wikibooks:Moderator|hier]] voor de huidige status. ==Archief== {{Archieflinks|vanaf=2022}} <!-- ----- *** Alleen alles onder deze lijn archiveren svp. *** ----- --> ==Verzoeken== === Verwijderen oude botflags op Wikibooks === Hoi @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]], Ik surfde wat op Wikibooks en toevallig viel me op dat er hier wat oude bot flags zijn op inactieve botaccounts (>10 jaar geen edits). Ik heb de drie eigenaren aangeschreven, en [[Overleg_gebruiker:Valhallasw#Botje|Valhallasw]] geeft aan dat de botflag verwijderd mag worden omdat hij er niks meer mee doet. Zouden jullie die uit willen zetten?<br> ::{{Done}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 22 mrt 2026 11:11 (CET) En misschien als [[Overleg_gebruiker:Erwin#Botje|Erwin]] en [[Overleg_gebruiker:Londenp#Botje|Londenp]] over twee weken nog niet hebben gereageerd, kan bij hun bots ook de botflag worden weggenomen? Het heeft geen enorme haast natuurlijk, maar extra rechten op accounts die niet meer worden gebruikt/beheerd is wel een kwetsbaarheid, vandaar dat ik de boteigenaren afgelopen week heb aangeschreven. [[Gebruiker:Ciell|Ciell]] ([[Overleg gebruiker:Ciell|overleg]]) 22 mrt 2026 10:49 (CET) :Je hebt gelijk; 't is een formaliteit, maar wel correct. Komt in orde! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 22 mrt 2026 11:11 (CET) ::Bedankt! [[Gebruiker:Ciell|Ciell]] ([[Overleg gebruiker:Ciell|overleg]]) 22 mrt 2026 16:27 (CET) ::{{Gedaan}} <!-- (was al gedaan??) --> - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 apr 2026 09:09 (CEST) === [[MediaWiki:Noarticletext]] === Sorry for writing in English. Could an admin please remove <code>&nbsp;style="color: #000;"</code> from the first line of [[MediaWiki:Noarticletext]]? It makes the text unreadable in dark mode, while it makes almost no difference in light mode. [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Noarticletext&diff=2686077 The same style was removed over two decades ago on Wikipedia.] Thanks in advance! —[[Gebruiker:Tacsipacsi|Tacsipacsi]] ([[Overleg gebruiker:Tacsipacsi|overleg]]) 24 mrt 2026 22:48 (CET) :{{Done|Done}}. Thank you. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 mrt 2026 02:50 (CET) dzqq887zzamsefy7r5h8whnw4os2lqr 4 1444 421498 412093 2026-04-04T13:20:42Z Erik Baas 2193 taal 421498 wikitext text/x-wiki Een '''bureaucraat''' op Wikibooks is iemand die de volgende functies bezit, naast die van een moderator: #een aangemelde gebruiker aanstellen als moderator #een moderator aanstellen tot bureaucraat #een gebruiker hernoemen #een botbit toekennen Zie [[Speciaal:Listadmins]] voor de actuele lijst. Momenteel ^{(april 2026)} zijn er de volgende bureaucraten op Wikibooks: ===Actief=== <!-- Deze volgorde (alfabetisch) aanhouden. Achter de persoon staat wanneer deze bureaucraat is geworden. --> *[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] <!--1 jun 2012--> ( [[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]] | [[Speciaal:Emailuser/Erik Baas|e-mail]] | [[Speciaal:Contributions/Erik Baas|bijdragen]] ) *[[Gebruiker:Ellywa|Elly]] <!--22 februari 2018--> ( [[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]] | [[Speciaal:Emailuser/Ellywa|e-mail]] | [[Speciaal:Contributions/Ellywa|bijdragen]] ) ===Voormalig=== *[[Gebruiker:Vangelis|Vangelis]] <!--29 juli 2011--> ( [[Overleg gebruiker:Vangelis|overleg]] | [[Speciaal:Emailuser/Vangelis|e-mail]] | [[Speciaal:Contributions/Vangelis|bijdragen]] ) *[[Gebruiker:CE|CE]] *[[Gebruiker:Mtcv|Mtcv]] *[[Gebruiker:Aventicum|Aventicum]] {{Navigatie beheer}} [[Categorie:Wikibooks:Beheer|Bureaucraat]] 9zvut5xf1g8cq0kzbrjhuqhrn44wq0b 0 2639 421497 420962 2026-04-04T13:10:38Z Erik Baas 2193 link Basisbegrippen (weespagina) 421497 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Bi}}</noinclude> <blockquote style="border: 3px solid #006688; padding: 2em;"> <div style="text-align: center; color: black; font-family: trebuchet; font-size: xx-large; margin-bottom: .7em;"> Discrete Kansrekening</div> Dit boek is de praktisch ongewijzigde tekst van het overeenkomstige collegedictaat geschreven door drs. W. Nijdam en prof. dr. W.Albers van de Universiteit Twente en is met toestemming van beide auteurs hier opgenomen. Het boek biedt een eerste kennismaking met kansrekening op universitair niveau voor wiskundestudenten. </blockquote> ====Inhoud==== {{Kolommen automatisch|inhoud= {{Inhoud|Discrete Kansrekening|0|-|1}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|0|1|2}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|0|2|2}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|0|3|2}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|-|1}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|1|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|2|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|3|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|4|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|5|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|2|-|0}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|2|1|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|2|2|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|2|3|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|-|0}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|1|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|2|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|3|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|4|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|-|0}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|1|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|2|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|3|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|4|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|-|0}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|1|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|2|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|3|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|4|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|5|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|6|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|-|0}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|1|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|2|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|3|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|4|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|5|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|6|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|-|0}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|1|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|2|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|3|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|4|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|5|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|6|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|7|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|8|-|0}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|8|1|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|8|2|3}} {{Inhoud|Discrete Kansrekening|9|-|1}} }} {{Wikipedia|Pagina=Kansrekening|Naam=Kansrekening}} <includeonly>{{Boek}}{{Fase|3}}[[Categorie:Wiskunde]]</includeonly> <noinclude>[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]</noinclude> r2cdl2koray7bxw947exisqu2e2ssvi 3 5126 421574 420094 2026-04-05T07:09:01Z Erik Baas 2193 /* Botje */ 421574 wikitext text/x-wiki == Welkom == <span style="font-size: small;">Kopje toevoegd door [[Gebruiker:Erwin|Erwin]] 7 mei 2008 10:04 (CEST).</span> <span style="font-size: large;">[[Wikibooks:Welkom|Welkom]]</span> op Wikibooks! Met meer serieuze gebruikers kan Wikibooks uitgroeien tot een nuttig project. Daarom worden uw (toekomstige) bijdragen zeer gewaardeerd.<br> Ondanks de vrijheid die u hebt binnen alle wikimediaprojecten hebben we toch een paar [[Wikibooks:Afspraken|afspraken]]. Nuttige links kunt u vinden op het [[Wikibooks:Gebruikersportaal|gebruikersportaal]]. Als u algemene vragen hebt, kunt u deze stellen in de [[Wikibooks:Lerarenkamer|lerarenkamer]]. Als u echt een knellende vraag heeft kunt u terecht bij een ervaren gebruiker of bij een van de [[Speciaal:Listadmins|moderators]]. Als u wilt oefenen met bijvoorbeeld de wikiopmaak, dan kan dat in de [[Wikibooks:Zandbak|zandbak]]. Veel plezier en succes namens alle wikibookianen! :P.S.: Overleg ondertekenen gaat met 4 tildes dus: <nowiki>~~~~</nowiki> Hallo Erwin85, veel succes hier [[Gebruiker:Londenp|Londenp]] _{<span style="font-size: x-small;">[[overleg_gebruiker:Londenp|zeg't maar]]</span>} 23 jun 2006 12:02 (CEST) :Bedankt, [[Gebruiker:Erwin85|Erwin85]] 23 jun 2006 12:06 (CEST). ==Transwiki== Hoe stel je dat Transwiki voor Erwin? Nu staan er een heleboel links in die niet kloppen. Het moet voor wikibooks worden aangepast. Bijvoorbeeld de ingrediënten hebben allemaal een interne link met <nowiki>[[Kookboek/Ei|Ei]]</nowiki> naar het kookboek. Een eenvoudige tekstdump vanaf wikipedia werkt dus niet. Daarnaast moet volgens de GFDL, minstens 5 van de originele auteurs worden genoemd, dat je dat mag overnemen (ik hou me daar overigens ook niet altijd aan). Dat Transwiki ding moet dus nog wel ontwikkeld worden. Groeten [[Gebruiker:Londenp|Londenp]] _{<span style="font-size: x-small;">[[overleg_gebruiker:Londenp|zeg't maar]]</span>} 23 jun 2006 12:02 (CEST) :Indien het artikel gewenst is, zal het inderdaad moeten worden aangepast aan de conventies van wikibooks. Echter ik ben daarvan niet op de hoogte, dus ik hoop dat iemand anders dat wil doen. De auteurs staan allemaal vermeld op de bijbehorende overlegpagina, volgens de instructies van [[:m:Transwiki/nl]]. Eerlijk gezegd weet ik ook niet precies hoe 't werkt, ik heb simpelweg de instructies van meta gevolgd, maar het is mijn inziens het proberen waard. Groeten, [[Gebruiker:Erwin85|Erwin85]] 23 jun 2006 12:06 (CEST) ::Hoi Erwin85, let go transwiki :-) Ik maak alvast een begin van de lijsten aan, dan hoeven we enkel nog maar te ondertekenen met <nowiki>~~~~</nowiki> zodra de transwiki's een feit zijn. Welkom ! [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 23 jun 2006 22:47 (CEST) Wat vind je van het [[w:Sjabloon:Transwiki|transwiki-sjabloon]]? [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 24 jun 2006 00:20 (CEST) Dienen de overlegpagina's met de auteursgeschiedenis niet bereikbaar (en overzichtelijk) te blijven op de transwiki-pagina? Of gaan we dan in tegen de regels van GFDL aangezien we op het nieuwe adres geen auteursverwijzingen hebben? [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 24 jun 2006 00:20 (CEST) :Het sjabloon lijkt mij een goed idee, dit geeft direct aan waarom het verwijderd wordt en lijkt me daarom beter dan het gebruik van [[Sjabloon:weg]]. :De auteursgeschiedenis moet inderdaad bereikbaar zijn, maar ik denk dat een redirect op de transwiki pagina naar de normale pagina het beste is, dit inderdaad omdat de geschiedenis beschikbaar moet zijn bij het artikel. Het nieuwe artikel verwijst anders niet meer naar het wikipedia of het transwiki artikel en dus ook niet naar de geschiedenis. Groeten, [[Gebruiker:Erwin85|Erwin85]] 24 jun 2006 10:22 (CEST). == Duits == Hallo Erwin, Dat Duits is van mij, ik hoop dat iemand dat kan corrigeren naar het Nederlands (ik weet niet precies hoe dat genoemd wordt in het Nederlands. Bedankt {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 30 mrt 2007 13:04 (CEST) :Hoi, kan het niet gewoon zo blijven staan, dus na mijn wijziging? Met elk simpel programma kan je user-config.py aanmaken. Groet, [[Gebruiker:Erwin85|Erwin85]] 30 mrt 2007 13:07 (CEST) == Bedankt == Hoi Erwin, bedankt voor jouw bot en jouw tool. Ik heb de betreffende bug op bugzilla op wontfix gezet. Jouw oplossing lijkt veel beter te zijn. Nogmaals bedankt. {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 7 okt 2007 22:32 (CEST) == {{Tl|Boek}} == Hoi Erwin. Kan jij eens kijken naar dit sjabloon? De bedoeling is dat het boek automatisch gecategoriseerd wordt in een cat die we gaan gebruiken om het aantal boeken automatisch te tellen. Nu zou ik graag de mogelijkheid willen meegeven een catsort te doen. Ik heb dus een ifeq aangemaakt, maar het werkt kennelijk niet. Weet jij waarom niet? Ik heb het toegepast op [[Inleiding MediaWiki]] en [[Handboek MediaWiki]]. Merci alvast. Groeten {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 4 mei 2008 00:17 (CEST) :Hoi, ik snap eerlijk gezegd niet wat je bedoelt. Hoe wil je dat de boeken gesorteerd worden? Je kunt bijvoorbeeld simpelweg <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki> gebruiken, maar dat is niet de bedoeling? Nu is het zo dat als argument 1 gelijk is aan argument 1 er gesorteerd wordt op argument 1, kortom altijd. Wil je misschien dat als er een argument wordt meegeven dat er dan op dat argument gesorteerd wordt? Groet, [[Gebruiker:Erwin|Erwin]] 5 mei 2008 22:03 (CEST) ::Inderdaad dat laatste: zonder argument normale sortering, met argument sortering op argument. Groeten {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 5 mei 2008 22:53 (CEST) :::Oké, ik heb het sjabloon aangepast en dat zou nu moeten werken. Groet, [[Gebruiker:Erwin|Erwin]] 7 mei 2008 10:03 (CEST) ::::Bedankt, is inderdaad een eenvoudigere oplossing zo. Ik heb overigens nog een streepje en een haakje weggehaald, omdat het (nog) niet functioneerde. Ook na mijn wijziging lijkt het nog niet te functioneren, maar er is nog een "Job queue is 31". Misschien dat dat nog verwerkt moet worden. Kijk ajb nog even na, of mijn wijziging IO is. https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Sjabloon:Boek&curid=13557&diff=92839&oldid=92835 Groet {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 7 mei 2008 10:41 (CEST) :::::Na jouw wijziging klopt het volgens mij. Er stond nog wel een extra <code><nowiki>[[Categorie:Boeken in Wikibooks]]</nowiki></code> dus die heb ik nu weggehaald. Groet, [[Gebruiker:Erwin|Erwin]] 7 mei 2008 20:20 (CEST) ::::::Yes, het werkt! Merci {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 7 mei 2008 21:03 (CEST) :::::::De rien. --[[Gebruiker:Erwin|Erwin]] 7 mei 2008 22:51 (CEST) Nog een probleem(pje). het is nu zo dat printversies van boeken bestaan uit inclusions van de verschillende hoofdstukken van het boek. Dit betekent dat alle eventuele categorisaties van het boek zelf en zijn pagina's mee worden genomen in de printversie. Zie bijvoorbeeld [[Discrete Kansrekening]], waardoor [[Discrete Kansrekening/Printversie]] nu onbedoeld verschijnt in [[:Categorie:Wikibooks:Fase3]] en [[:Categorie:Boeken in Wikibooks]] naast de boektitelpagina die er wel in thuis hoort. Dit betekent dat iets dergelijks ertoe leidt dat het tellen van het aantal boeken met <nowiki>__PAGESINCATEGORY__</nowiki> niet juist is. Nu is dit op te lossen door rondom de categorie (of het sjabloon sub/boek) <nowiki><noinclude></nowiki> te zetten, maar dat is uiterst bewerkelijk. Is het mogelijk om dit in het sjabloon boek en sub te zetten? Ik heb het geprobeerd door na includeonly in het sjabloon het categoriseren tussen noinclude te zetten (zonder veel hoop) en dat lukt dus ook niet. Zie jij een mogelijkheid om dus het sjabloon te gebruiken en ervoor te zorgen dat de printversie niet wordt gecategoriseerd? {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 9 mei 2008 21:53 (CEST) Nu is het zo: <pre> [[Categorie:Discrete Kansrekening| ]] <noinclude> [[Categorie:Wiskunde]] </noinclude> {{GFDL-oud}}{{Boek}}{{Fase3}} </pre> Dit werkt goed: <pre> [[Categorie:Discrete Kansrekening| ]] <noinclude> [[Categorie:Wiskunde]] </noinclude> {{GFDL-oud}}<noinclude>{{Boek}}{{Fase3}}</noinclude> </pre> nu ziet het sjabloon boek er zo uit: <pre> <includeonly> {{ #if: {{{1|}}} | [[Categorie:Boeken in Wikibooks|{{{1}}}]] | [[Categorie:Boeken in Wikibooks]] }} </includeonly> </pre> En dit werkt zeker niet: <pre> <includeonly><noinclude> {{ #if: {{{1|}}} | [[Categorie:Boeken in Wikibooks|{{{1}}}]] | [[Categorie:Boeken in Wikibooks]] }} </noinclude></includeonly> </pre> :Voor zover ik weet, werkt dat inderdaad niet. Als alle printversies ''Boek/Printversie'' zijn genoemd, kun je wel iets als <code><nowiki>{{#ifeq: {{#TitleParts: {{PAGENAME}}|1|2}} | Printversie | [[Categorie:Printversie]] | [[Categorie:Boek]]}}</nowiki></code> gebruiken. Hiermee los je het probleem enkel op voor de printversie en dus niet voor andere transclusies, maar misschien is dat al voldoende? Je kunt natuurlijk <code><nowiki>[[Categorie:Printversie]]</nowiki></code> achterwege laten, zodat de enige output het plaatsen in [[:Categorie:Boek]] is, mits het geen printversie betreft. --[[Gebruiker:Erwin|Erwin]] 10 mei 2008 10:56 (CEST) ::Ik heb het even in [[Sjabloon:Boek]] gezet. De fasesjablonen heb ik niet aangepast. --[[Gebruiker:Erwin|Erwin]] 10 mei 2008 11:04 (CEST) == Botje modulesinnaamruimte == Hoi Erwin, De bot voor Boekeninnaamruimte kan je uitzetten. De bot voor modulesinnaamruimte echter niet, omdat er geen manier is om de modules in de Wikijunior naamruimte anders te tellen. Bedankt voor jouw inzet in deze. Groet {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 14 mei 2008 17:41 (CEST) :Hoi, m'n bot bewerkt voortaan alleen het modulessjabloon. Ik heb [[Sjabloon:Boekeninnaamruimte]] niet verwijderd, omdat het gebruikt wordt op [[Overleg:Hoofdpagina]]. Wat mij betreft kan het wel weg. Ik heb het niet genomineerd voor verwijdering, omdat ik dat te bureaucratisch vind. Voel je dus vrij om het te verwijderen. Groet, [[Gebruiker:Erwin|Erwin]] 15 mei 2008 16:17 (CEST) == Boekaanvraag == Hallo Erwin, Volgend probleem: * Ik heb een verzameling Engelstalige termen, bijvoorbeeld met betrekking tot Corporate Finance. * Ik wil graag een tabel opstellen van Engelstalige termen met hun vertalingen in het Duits, Frans, Spaans, Italiaans en Nederlands (html of wiki-opmaak) Oplossingsrichting: * Laat Wikipedia dat oplossen met interlanguage * Maak een programmaatje dat op basis van een ingevoerde tekst met woorden, gescheiden door komma's of streepjes of ... , en de gewenste talen in de Engelstalige Wikipedia kijkt en daar de interlanguage termen daaruit haalt, die je reeds gedefinieerd hebt. * Er wordt gecontroleerd of de term een disambiguatie betreft en indien dit zo is, vraagt het programma welke term genomen moet worden uit de disambiguatielijst * Dit programmaatje geeft een output van html of wiki-mark-up tabel met gewenste inhoud (als de interlanguage bestaat natuurlijk). Ik ben met name geïnteresseerd hoe jullie dat doen op de toolserver. Wat is de code achter die programmaatjes en kan je dat leren? Is het mogelijk dat jij een handleiding schrijft, waar bij bovenstaande wens wordt omgezet als voorbeeld en dat dat op Wikibooks wordt gepresenteerd? Dit programmaatje zou ook interessant zijn voor de Wiktionary gemeenschap vermoed ik. Met vriendelijke groeten, [[Gebruiker:Pjetter|Pjetter]] 15 jan 2009 09:22 (CET) :Hoi, dit is eigenlijk een erg algemene vraag. Er zijn heel veel verschillende tools op de toolserver en meestal gaat het dan om een [[Programmeren in PHP|PHP-script]]. Als "programma" zou ik dan weer aan een [[Programmeren in Python|Python-script]] denken en dan specifieker aan pywikipedia, omdat het om MediaWiki gaat. Ik vraag me daarom af of dit in de vorm van een boek kan worden gegoten. Ik zou natuurlijk een voorbeeld kunnen toevoegen aan een van beide boeken, maar ik betwijfel of dit een geschikt voorbeeld is. Ik zal er in ieder geval eens over nadenken. Suggesties zijn welkom. NB zo'n tool zelf is het probleem niet. Dat is vrij makkelijk te schrijven, maar ik weet niet hoe bruikbaar het resultaat is. Maar goed, daar kom je dan vanzelf achter. Groet, [[Gebruiker:Erwin|Erwin]] 15 jan 2009 21:20 (CET) == Botje == Hoi Erwin, Ik zie bij toeval dat [[Gebruiker:Erwin85Bot|je bot]] al 15 jaar geen bewerkingen heeft gedaan. Heb je de botrechten nog nodig? Anders is het misschien beter ze in te trekken; eventueel kun je ze natuurlijk altijd weer opnieuw aanvragen, het is slechts een formaliteit. [[Gebruiker:Ciell|Ciell]] ([[Overleg gebruiker:Ciell|overleg]]) 17 mrt 2026 10:46 (CET) :{{Gedaan}} <!-- (was al gedaan??) --> - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 apr 2026 09:09 (CEST) exkmmuaav93zy23zi95ekm4zxhh2fky 0 5564 421509 411354 2026-04-04T17:47:06Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421509 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Stamppot boerenkool |Afbeelding= [[Bestand:Boerenkool stamppot.jpg|300px]] |Categorie = Stamppot |Porties=4 |Energie= |Tijd= |Stippen=2 }} '''Stamppot boerenkool''' of ''boerenkoolstamppot'' is een [[Kookboek/Stamppot|stamppot]]gerecht gemaakt van [[Kookboek/Boerenkool|boerenkool]]. Voor de bereiding van boerenkoolstamppot gaat men uit van een gelijke hoeveelheid [[Kookboek/Gekookte aardappel|gekookte aardappelen]] en boerenkool. ==Ingrediënten:== voor 4 personen: * 1 kg {{Kb|p=Aardappel|aardappelen}} * 1 kg {{Kb|boerenkool}} * 10 ml. warme [[Kookboek/Melk|melk]], [[Kookboek/Boter|boter]] of [[Kookboek/Reuzel|reuzel]] * snufje [[Kookboek/Zout|zout]] * [[Kookboek/Nootmuskaat|nootmuskaat]] of milde (Bengaalse) [[Kookboek/Kerrie|kerrie]]. * 1 {{Kb|rookworst}} (± 350-400 g) ==Bereiding:== # Stroop de boerenkool (haal de bladeren van de harde nerven van de boerenkool). De harde nerven worden niet gebruikt. # De boerenkool goed wassen en fijn hakken, met een snufje zout koken. (Niet gaar koken, anders wordt het 'snot'.) # Schil, was en kook de aardappelen (zie ook ''[[Kookboek/Gekookte aardappel|gekookte aardappelen]]'') # De rookworsten wellen, zie: [[Kookboek/Rookworst#Gebruik|rookworst]]. # De aardappelen en de boerenkool afgieten. # Stamp de aardappelen, boerenkool met de melk/boter/reuzel door elkaar. #: Eventueel de ''stamp'' nog even opwarmen en nootmuskaat erover strooien. # Leg de rookworsten op de stamppot, eventueel in plakjes gesneden en teruggelegd in de vorm van de oorspronkelijke worst. == Adviezen == # Als je eerder ingevroren boerenkool gebruikt, deze in bevroren toestand uit de zak halen en koken - beslist niet eerst ontdooien! #De aardappelen en de boerenkool kunnen eventueel ook samen in één pan gekookt worden, maar let op: ## De boerenkool heeft een langere kooktijd dan de aardappelen, leg die dus als eerste in de pan en voeg later (na 5-10 minuten) de aardappelen pas toe. ## Laat de pan niet te vol worden. ==Serveertips:== # Serveer in een aparte schaal wat [[Kookboek/Spek|dobbeltjesspek]]. # Veel mensen hebben de voorkeur voor [[Kookboek/Mosterd|mosterd]] bij de rookworst. # [[Kookboek/Piccalilly|Piccalilly]] en/of [[Kookboek/Zilveruitje|zilveruitjes]] zijn ook lekker in een boerenkoolstamppot. # Stoof vier zoete [[Kookboek/Appel#Zoet - zuur|appels]], in stukjes gesneden, en roer die door de stamppot; of serveer met [[Kookboek/Appelchutney|appelchutney]]. == Varianten == * Vervang de rookworst door 4 [[Kookboek/Braadworst|saucijsjes]], {{Kb|p=gehaktbal|gehaktballen}}, [[Kookboek/Merguez|merguez]] (lamsworstjes) of 200 g {{Kb|p=ham|schouderham}} (in blokjes) en 200 g geraspte {{Kb|kaas}}. * Vervang de rookworst door gebakken {{Kb|chorizo}}, in stukjes gesneden. Roer die door de stamppot. * Voor een '''vegetarische''' boerenkoolstamppot: ** Vervang de rookworst door 200 g ongezouten noten, zoals {{Kb|p=walnoot|walnoten}} of pinda's, en 200 g komijnenkaas. ** Vervang de rookworst door vega-rookworst. * Bak twee in ringen gesneden uien en doe daar wat paprikapoeder over heen. Roer die door de stamppot. {{Sub}} {{Wikipedia | Pagina = Boerenkool (gerecht) | Naam = Boerenkool (gerecht) }} {{Wiktionary|boerenkoolstamppot}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Nederlandse keuken|Stamppot boerenkool]] [[Categorie:Groentenrecept|Stamppot boerenkool]] [[Categorie:Stamppot|Boerenkool]] og8cy8nhrpclt23mc8pap0g0hy4kry1 0 5642 421528 402214 2026-04-04T18:19:53Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421528 wikitext text/x-wiki {{Recept | Afbeelding = [[Bestand:Zuurkool_in_pan.jpg|300px]] | Categorie = Stamppot | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 30 minuten | Stippen = 1 }} ==Ingrediënten== * 1 kg {{Kb|p=Aardappel|aardappelen}} (per persoon wat meer dan normaal gegeten wordt) * 1 kg {{Kb|zuurkool}} ==Bereiding== # Schil, was en kook de aardappelen (zie: [[Kookboek/Gekookte aardappel|gekookte aardappelen]]), overigens '''zonder''' zout, omdat de zuurkool al vrij veel zout bevat. # Kook in een aparte pan de zuurkool in ongeveer 20 minuten gaar # Giet de aardappelen af en stamp deze fijn. # Voeg de ook afgegoten zuurkool daarbij en roer alles goed door elkaar heen. Serveer de stamppot met {{Kb|rookworst}}. ==Varianten== * Voeg ½ eetlepel gekneusde {{Kb|p=jeneverbes|jeneverbessen}} toe aan de zuurkool, tijdens het koken. * Strooi 1 eetlepel (of meer) fijngeknipte {{Kb|dille}} over de stamppot, vlak vóór het serveren. * Voeg uitgebakken {{Kb|p=spek|dobbelsteentjes spek}} toe aan de stamppot. * Er is ook zuurkoolspek beschikbaar - deze is vrij vet en zout, dit is een ''gerookte'' spek, speciaal voor zuurkool, kook deze met de zuurkool mee. * Zuurkool wordt ook bijzonder lekker met ±70 g (gewelde) {{Kb|p=rozijn|rozijnen}}, (gewelde) {{Kb|p=pruim|pruimen}} of [[Kookboek/Tuttifrutti|tuttifrutti]]. * Voeg 2 zoetzure {{Kb|p=appel|appelen}} toe. Schil ze en snijd ze aan stukken. De appels kunnen de laatste 5 minuten meekoken met de aardappelen of kort worden gebakken in plantaardige olie. [[Bestand:Home made fried banana.jpg|thumb|150px|Gebakken bananen]] * Laat {{Kb|p=ananas|ananasschijven}} (blik, 820 g netto) uitlekken (vang het sap op) en bak ze in een koekenpan met plantaardige olie, aan beide zijden, zo'n 5 minuten. Leg ze bovenop de stamppot. Het ananassap kan worden gebruikt om de gestampte aardappelen smeuïg te maken. * Bak twee geschilde {{Kb|p=banaan|bananen}}, die elk in vier stukken zijn gesneden (1 x door de lengte en vervolgens door de helft), in plantaardige olie, aan elke kant even kort. Serveer ze bij de stamppot. * Serveer met [[Kookboek/Mangochutney|mangoschutney]], 1-2 eetlepels per persoon. * Stoof de zuurkool in plaats van te koken: Snijd twee uien in grove stukken en bak die in een braadpan in plantaardige olie lichtbruin. Voeg ½ eetlepel gekneusde jeneverbessen en de zuurkool toe, roer goed om en laat even meebakken. Voeg dan 2,5 dl {{Kb|bouillon}} of witte wijn (zoals Riesling) toe. Doe het deksel op de pan, breng het vocht bijna aan de kook en zet dan het vuur laag. Laat de zuurkool zo ± 20-30 minuten zachtjes stoven, keer af en toe om, zodat alle zuurkool gelijkmatig gaar wordt. Voeg de laatste 5 minuten twee in stukjes gesneden zoetzure appelen toe en laat die zacht worden. Serveer met schijven warme casselerrib in plaats van rookworst. ==Tip== * Gebruik kruimige aardappelen * Kook de zuurkool apart van de aardappelen, want anders worden deze niet gaar. * De zuurkool hoeft niet volledig onder water te staan tijdens het koken. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Nederlandse keuken|Zuurkool]] [[Categorie:Stamppot|Zuurkool]] {{Sub}} 9wp5c7dzz8l08haaxmy3kx1aincxhl2 0 5776 421539 397602 2026-04-04T18:38:40Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421539 wikitext text/x-wiki {{Recept |Naam=Pão de queijo |Afbeelding=[[Afbeelding:pao_de_queijo.jpg|300px|Pão de queijo]] |Categorie=Snack |Porties= |Energie= |Tijd= |Stippen=1 }} [[Kookboek/Snacks|Snacks]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Pão de Queijo''' zijn kleine gebakken deegbolletjes met een lichte kaassmaak. De snack is uit Brazilië afkomstig en wordt als tussendoortje genuttigd, of geserveerd bij de koffie bij ontbijt of avondeten. ==Ingrediënten== *1 kg {{Kb|p=bloem|cassavemeel}} *3 koppen {{Kb|melk}} *1 kop {{Kb|olijfolie}} *1 soeplepel {{Kb|zout}} *4 {{Kb|p=ei|eieren}} *500 gram geraspte {{Kb|kaas}} ==Werkwijze== #Mix het zout en cassavemeel. #Mix in een pan de melk en olijfolie en verhit tot het kookpunt. Voeg nu de mix van cassavemeel en zout toe en blijf roeren tot het een homogene massa wordt. #Laat het deeg nu afkoelen. #Voeg vervolgens de eieren toe en kneed ze met de hand tot het deeg crème-achtig is (maar wel droog!). #Voeg nu de geraspte kaas toe en mix deze door het deeg tot het gelijkmatig verdeeld is. #Pak nu steeds een beetje deeg en rol ze tussen de handen tot bolletjes. #Vet de bakplaat in en plaats de bolletjes op de plaat, alvorens het in de oven te stoppen. #Na ongeveer 20 minuten bij 180 graden zijn de deegbolletjes goudkleurig en krokant. De deegbolletjes horen van binnen zacht en zelfs een beetje sappig te zijn. ==Tip== * Pão de queijo-mix is ook kant en klaar te kopen in een speciaalzaak. Enkel toevoeging van water en eieren is nodig. * Een pão de queijo kan in grootte variëren van 3 tot 15 centimeter. ==Externe link== * [https://www.donabrasil.com/modules/smartsection/item.php?itemid=12&sel_lang=nederlands Artikel met Recept over Pão de Queijo] {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Snack|Pão]] [[Categorie:Braziliaanse keuken|{{SUBPAGENAME}}]] {{Sub}} iydoeycpgay2e7campxd95mg38cycmo 10 6274 421560 396045 2026-04-04T19:57:14Z Erik Baas 2193 medewerkers 421560 wikitext text/x-wiki <div style='text-align: right; direction: ltr; margin-right: 1em;'> '''Gezocht: medewerkers die een beroep hebben waar natuurkunde bij gebruikt wordt en die in het hoofdstuk "[[Wikijunior:Natuurkunde/Einde|Einde]]" heel kort iets willen vertellen over hun beroep.''' </div> {|align=right width=150px style="margin: 1em 0 1em 1em;" class=toccolours | {|align=right style="text-align: center;font-size: 100%; background-color: #19A5C3; color: black;" class=toccolours width=100% |- |'''[[Wikijunior:Natuurkunde|Wikijuniors Natuurkunde]]''' |} |- |style="font-size: 95%;" align=left| *[[Wikijunior:Natuurkunde/Inleiding|Inleiding]] * '''Stoffen''' **[[Wikijunior:Natuurkunde/Bouw van de materie|Bouw van de materie]] **[[Wikijunior:Natuurkunde/Materialen|Materialen]] **[[Wikijunior:Natuurkunde/Stoffen en hun eigenschappen|Stoffen en hun eigenschappen]] **[[Wikijunior:Natuurkunde/Lucht|Lucht]] **[[Wikijunior:Natuurkunde/Water|Water]] * '''Wetten''' **[[Wikijunior:Natuurkunde/Krachten|Krachten]] **[[Wikijunior:Natuurkunde/Energie|Energie]] **[[Wikijunior:Natuurkunde/Warmte|Warmte]] **[[Wikijunior:Natuurkunde/Beweging|Beweging]] * '''Verschijnselen''' **[[Wikijunior:Natuurkunde/Elektriciteit|Elektriciteit]] **[[Wikijunior:Natuurkunde/Magnetisme|Magnetisme]] **[[Wikijunior:Natuurkunde/Licht|Licht]] **[[Wikijunior:Natuurkunde/Geluid|Geluid]] **[[Wikijunior:Natuurkunde/Straling|Straling]] **[[Wikijunior:Natuurkunde/Het weer|Het weer]] * '''Afsluiting''' **[[Wikijunior:Natuurkunde/Einde|Einde]] |}<noinclude> [[Categorie:Sjablonen Wikijunior]] </noinclude> 1dljbq2bfcedy7o4tebxm7n5hx5lm34 104 6331 421556 354991 2026-04-04T18:51:51Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421556 wikitext text/x-wiki <div style="width: 18%; float:right;"> {{Wikijunior Natuurkunde}} </div> <div style="width: 80%; float:left;"> ==Omlaag!== Elke hoeveelheid stof of materie, we zeggen '''massa''', oefent kracht uit op andere materie. Die kracht heet zwaartekracht. Hoe meer massa iets heeft, hoe groter de zwaartekracht is die het uitoefent op andere voorwerpen. De aarde is een enorm zware bal die ons naar beneden trekt met zijn zwaartekracht. En wij trekken een beetje aan de aarde, maar de aarde wint! Alle voorwerpen (dingen) oefenen zwaartekracht uit, al voelen we die niet. Bijvoorbeeld een bowlingbal (kegelbal) voelt veel zwaarder dan een knikker. Er gebeuren nu drie dingen: # de aarde en de bowlingbal trekken elkaar aan. # de aarde en de knikker trekken elkaar aan. # de bowlingbal en de knikker trekken elkaar aan. De zwaartekracht van een bowlingbal op een knikker is veel groter dan van een knikker op een bowlingbal. Maar de zwaartekracht die de aarde uitoefent is nog veel en veel groter. Want het allergrootste en zwaarste object hier in de buurt is die aarde. De aarde heeft een massa van zes keer miljoen keer miljoen keer miljoen keer miljoen kilogram! Dat is ruim voldoende om de zwaartekracht die op ons wordt uitgeoefend echt te voelen. {{Proef |proef=Wat is de zwaartekracht?| materiaal=voorwerpen| uitvoering=Neem een aantal voorwerpen en gooi ze omhoog. Je zult zien dat alles wat je omhoog gooit, ook weer naar beneden komt (als er niet ook wat anders gebeurt...). Dat komt door de zwaartekracht. En daar gaat dit hoofdstuk over. Maar wat is de zwaartekracht? |}} </div> <br style="clear: both;"> ---- {{Proef |proef=Druk op mij| materiaal=weegschaal| uitvoering=Als je wil weten hoeveel, ga maar op een weegschaal staan. Dan weet je precies hoeveel zwaartekracht er op jou wordt uitgeoefend. |}} In dit hoofdstuk doe je proefjes met de zwaartekracht om te ontdekken hoe het allemaal in elkaar zit. ==Hoe hoger de val, hoe sneller het gaat== {{Proef |proef=Hoger is sneller| materiaal=tennisbal, ladder| uitvoering=Neem een tennisbal, hou hem boven je hoofd en laat hem vallen. Hij valt op de grond. Maar ga nu eens op een ladder staan en laat de tennisbal nu naar beneden vallen. Hij zal als hij bij de grond komt sneller gaan dan eerst. Conclusie: als een voorwerp van grotere hoogte valt, heeft het bij de grond een grotere snelheid. |}} ==Wat is zwaarder?== {{Proef |proef=Baksteen vs donsveertjes| materiaal=steen van 1 kg, kapot kussen met veren van 1 kg, ladder| uitvoering=Wat is zwaarder, een kilogram stenen of een kilogram veren? Ja, dit is een ouderwets grapje. 't Is even zwaar. Maar als je het vanaf de ladder naar beneden gooit, wat is dan eerder beneden? Neem een baksteen van 1 kg en een kapot kussen van 1 kg. Klim op de ladder een gooi, terwijl je de baksteen naar beneden gooit, het kussen leeg, zodat de veren die erin zitten, ook naar beneden gaan. Gooi het kussen niet mee! Ze zijn even zwaar, maar de steen is toch eerder. Dat komt door de luchtweerstand. Tussen de bovenste tree van de ladder en de grond zit een pak lucht. Dat zorgt ervoor dat de veren tegen worden gehouden. Maar als de luchtweerstand weg zal zijn, zullen ze even snel beneden zijn. Conclusie: hoe groter een voorwerp is, hoe meer last hij van de luchtweerstand heeft. |}} ==Even groot, maar verschillend gewicht== {{Proef |proef=Even groot, maar niet even zwaar| materiaal=voetbal, bowlingbal, ladder| uitvoering=Neem een voetbal en een bowlingbal. Die zijn ongeveer even groot, maar de bowlingbal is véél zwaarder dan de voetbal. Welke van die twee is als eerste beneden? Ga maar op de ladder staan en laat beide tegelijkertijd vallen. De bowlingbal en de voetbal raken tegelijkertijd de grond. |}} ==Zonder zwaartekracht== [[Afbeelding:Zero Gravity Corporation 2.jpg|right|200px|astronauten in de ruimte]] Als we ons van de aarde verwijderen, heeft de aarde al snel veel minder aantrekkingskracht op ons. Komen we in de buurt van de maan, dan worden we door de maan aangetrokken. <!--Deze proef is vast niet eerst uitgevoerd. Ze klopt niet. Knikker en bowlingbal vallen in vacuum precies even snel. De bowlingbal heeft meer luchtweerstand en zal als laatste aankomen. ==Oppervlakte versus gewicht== {{Proef |proef=Even groot, maar niet even zwaar| materiaal=knikker, bowlingbal, ladder| uitvoering=Neem een knikker en een bowlingbal. Wat is eerder beneden: de knikker is klein en licht. Valt langzaam, maar heeft geen last van de luchtweerstand. De bowlingbal is groot en zwaar. Hij valt snel, maar heeft juist veel last van de luchtweerstand. Ga bovenop de ladder staan en gooi beide spullen naar beneden. Net als in de vorige ronde zal de bowlingbal als eerste beneden zijn. Conclusie: gewicht is veel belangrijker dan oppervlakte. |}} --> [[Categorie:Natuurkunde voor kinderen|Zwaarte]] {{Juniorsub}} eczjmkv6rgu1fou6j8msf7itrducap9 104 6718 421557 360898 2026-04-04T18:55:11Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421557 wikitext text/x-wiki <div style="width: 18%; float:right;"> {{Wikijunior Natuurkunde}} </div> <div style="width: 80%; float:;"> ====Inleiding: Krachten onder controle houden==== Als je iets maakt, optilt of vervoert, pas je krachten toe. Dat kan je eigen spierkracht zijn, of de kracht van een machine. Daarbij moet je altijd oppassen dat de krachten jou niet de baas worden. ==Het herkennen van krachten== Als er kracht op je lichaam wordt uitgeoefend, voel je dat vaak. Bijvoorbeeld als het stevig waait. Krachten die op andere mensen worden uitgeoefend, voel je natuurlijk niet, maar je kunt wel zien wat voor effect krachten hebben. Als een kracht op een voorwerp wordt uitgeoefend kun je dat op twee manieren zien: het voorwerp kan ''vervormen'' (daarover gaat de volgende paragraaf) of de ''beweging'' van een voorwerp kan veranderen. Een stilstaande auto kan bijvoorbeeld gaan rijden, een rijdende auto kan de bocht omgaan of gaan stilstaan: dit gebeurt allemaal doordat er een kracht op de auto wordt uitgeoefend. </div> ===Elastisch en plastisch=== ====Elastisch==== {{Proef |proef=Wat is elastisch vervormen? |materiaal=spons |uitvoering=Duw op de spons. Als je stopt met duwen, krijgt het vanzelf zijn oude vorm weer terug. Dat noem je elastisch vervormen. }} ====Plastisch==== {{Proef |proef=Wat is plastisch vervormen? |materiaal=Klei |uitvoering=Duw op de klei. Als je stopt met duwen, krijgt het zijn oude vorm niet terug. Dat noem je plastisch vervormen. }} ===Verschillende krachten=== Er zijn veel soorten krachten. Een aantal voorbeelden: * '''Zwaartekracht'''. Op elk voorwerp op aarde werkt de aantrekkingskracht van de aarde. Deze aantrekkingskracht heet de zwaartekracht. De zwaartekracht is in Nederland 9,81 newton per kg. Soms gebruikt men de afgeronde waarde, namelijk 10 N/kg. Op een voorwerp van 1 kilogram werkt dan een zwaartekracht van ongeveer 10 N. De fout die men maakt met deze afronding is kleiner dan 2%. * '''Veerkracht'''. Veerkracht ontstaat wanneer een veerachtig voorwerp wordt ingedrukt of uitgerekt. Bijvoorbeeld als je een expander uitrekt voel je de veerkracht aan je handen trekken. Spankracht ontstaat als een touw of kabel strak gespannen wordt. * '''Spierkracht'''. Deze ontstaat als spieren in je lichaam zich spannen. Op die manier kun je krachten op voorwerpen uitoefenen. Je kunt ze optillen, indrukken, uitrekken, weggooien etcetera. * '''Magnetische kracht'''. Als je de polen van twee magneten bij elkaar brengt, oefenen ze krachten op elkaar uit. Twee noordpolen of twee zuidpolen stoten elkaar af. Maar twee verschillende polen trekken elkaar aan. Rond elke magneet bevindt zich een magneetveld. Als je een paar naaldmagneten rond een staafmagneet neerzet, zullen de naaldmagneten elk een andere stand aannemen. De richting van de naaldmagneten, heeft te maken met de polen van de staafmagneet. De noordpool van de staafmagneten richten naar de zuidpool. Maar wat gebeurt er als je de staafmagneet weghaalt? In het hoofdstuk over magnetisme leer je meer over magnetisme. * '''Elektrische krachten'''. Je kunt voorwerpen elektrisch laden door op ze te wrijven. Er zijn twee soorten lading, positieve en negatieve. Twee op dezelfde manier geladen voorwerpen stoten elkaar af. Maar twee op verschillende manieren geladen voorwerpen trekken elkaar aan. In het hoofdstuk over het weer leer je meer over dit verschijnsel. * '''Normaalkracht'''. Stel: een fruitschaal staat op tafel. De normaalkracht is de kracht die door het tafelblad op de fruitschaal wordt uitgeoefend zodat de schaal niet door de tafel zakt. ===Krachten tekenen=== Je kunt krachten heel eenvoudig tekenen als pijlen. Die pijlen worden vectoren genoemd. De richting geeft aan in welke richting de kracht werkt, het beginpunt geeft aan waar de kracht wordt uitgeoefend en de lengte van de pijl geeft aan hoe groot de kracht is. Er is met de zwaartekracht iets bijzonders aan de hand. Elk stukje voorwerp wordt door de aarde aangetrokken. Toch teken je hier niet allemaal piepkleine pijltjes voor. Je kunt ze door 1 grote pijl vervangen die middenin het voorwerp begint. Daar ligt het zwaartepunt. Die ene grote pijl vat het effect van de zwaartekracht samen. ==Het meten van krachten== ===Krachtmeters=== Als je aan een spiraalveer trekt, rekt hij uit. Hoe groter de kracht, des te verder trekt de veer uit. Hang er maar eens gewichtjes aan! Met een veer kun je dus krachten meten. Daarvan wordt in een krachtmeter gebruik gemaakt. Als er aan het haakje getrokken wordt, trekt de veer uit en het wijzertje geeft dan aan hoe groot de kracht is. ===Slappe en stugge veren=== Sommige krachtmeters hebben een slappe veer. Die trekt gemakkelijk uit. Die gebruik je om kleine krachten te meten. Ook zijn er krachtmeters met stugge veren. Die gebruik je bij het meten van grotere krachten. ===Newton=== [[Afbeelding:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|Isaac Newton.]] Krachtmeters hebben een schaalverdeling in newton. Deze eenheid is vernoemd naar de Engelse natuurkundige Isaac Newton, die van 1642 tot 1727 leefde en zich bezighield met krachten, onder andere de zwaartekracht. Krachtmeters kun je ook gebruiken om de zwaartekracht te meten. Je ontdekt dan een eenvoudige regel voor de grootte van de zwaartekracht. Een gewichtje van 100 gram trekt op aarde aan de krachtmeter met 0,98 newton, dus afgerond 1 newton. Dat schrijf je als 1 N. Op de maan is de zwaartekracht kleiner. Als je op de maan een voorwerp van 100 gram aan de krachtmeter zou hangen, geeft de krachtmeter maar 0,16 N aan. Je kan de zwaartekracht dus uitdrukken in newton per kilogram. Een gewicht van een kilogram veroorzaakt dus een kracht op de krachtmeter op aarde van 9,8 newton. {| {{Wikitable}} width=50% |- !align=left| planeet!! aantal N per kilogram (afgerond) |- | Aarde||align=center| 9,8 |- | Mercurius||align=center| 4 |- | Venus||align=center|9 |- | Mars||align=center|4 |- | Jupiter||align=center|23 |- | Maan||align=center|1,6 |} Jupiter is een grote en zware planeet, daarom is de zwaartekracht er sterker dan op aarde. ==Krachten in constructies== ===Bouwen=== Als je een huis bouwt, worden er allerlei materialen gebruikt. Bijvoorbeeld beton, baksteen, glas, hout en kunststof. Een huis mag onder zijn eigen gewicht niet instorten en moet tegen zware windstoten kunnen. Een architect moet rekening houden met de krachten die op elk onderdeel van een huis komen te staan. Hij kan niet zomaar elk willekeurig bouwmateriaal gebruiken. ====Bakstenen==== Bakstenen worden van klei gemaakt. In houten vormen krijgen ze uiteindelijk hun vorm. Daarna worden ze gedroogd om het water eruit te halen. Daarna worden ze in een 1100°C warme oven gebakken. Baksteen wordt veel gebruikt als bouwmateriaal. Muren van bakstenen zijn goed geschikt voor het opvangen van drukkrachten. Ze zijn niet geschikt tegen trekkrachten, dan ontstaan er scheuren. Daarom worden ze zo gebouwd, dat ze alleen drukkrachten opvangen. ====Beton==== Als je zand, cement, water en grind in de juiste verhouding mengt en het laat uitharden, krijg je beton. Beton wordt gebruikt om het fundament van een huis op te bouwen. Het is niet goed bestand tegen trekkrachten. Als er iets zwaars op een betonnen vloer komt, komen er trekkrachten op de onderkant te staan en komen er scheuren. Beton wordt bestand gemaakt tegen trekkrachten door middel van een ijzeren geraamte. Je krijgt dan gewapend beton. Daarvan worden vloeren vaak gemaakt. ====Hout en staal==== [[Afbeelding:Dusheme.jpg|thumb|250px|Hout is niet sterk genoeg om grote ruimtes mee te overspannen.]] Hout is goed tegen beide krachten bestand, maar niet sterk genoeg om er grote ruimtes mee te overspannen. Daarvoor kun je beter staal gebruiken. In plaats van massieve, zware en dure stalen balken, worden er profielbalken gebruikt, die minder wegen maar grotere krachten kunnen doorstaan. ===Drukkrachten en trekkrachten=== De muren van een gebouw worden door het gewicht van het huis in elkaar gedrukt. De muren moeten daarom gemaakt worden van een materiaal dat goed tegen drukkrachten kan. Op andere delen van een huis komen trekkrachten te staan. Die rekken het uit, bijvoorbeeld bij sommige balken in het dak. Op sommige delen van een huis werken niet alleen drukkrachten, maar ook trekkrachten. Bijvoorbeeld op een vloer waar een piano op staat. Die buigt dan een klein beetje door. De bovenkant wordt in elkaar gedrukt en de onderkant wordt uitgerekt. ==Krachten optellen== ===Resultanten=== Stel: er zijn twee sleepboten die een vrachtschip met pech vooruit trekken. Elke sleepboot oefent trekkracht uit op het schip. In welke richting en met welke snelheid het vrachtschip beweegt, wordt door de 'totaalkracht' van de twee sleepboten. Deze totaalkracht heet de resultante. ===Krachten samenstellen=== Om de resultante van een aantal krachten te bepalen, moet je ze bij elkaar optellen. Dat heet krachten samenstellen. Maar let op: je kunt ze niet bij elkaar optellen alsof het getallen zijn. Ook de richting is belangrijk. Je moet de krachten als volgt optellen: # Geschikte krachtenschaal kiezen. # Twee krachten op schaal onder de juiste hoek tekenen. # Je kunt de twee pijlen zien als twee zijden van een parallellogram. Dat moet je afmaken. # Teken een pijl van het beginpunt van de twee pijlen naar het tegenoverliggende hoekpunt. Die geeft de richting aan van de resultante. # Meet de lengte van de pijl. Met de krachtenschaal kun je nu de grootte van de resultante berekenen. ===Resultante berekenen=== Soms kun je de grootte van de resultante berekenen zonder een tekening op schaal te maken. Het gaat om de volgende situaties: * De krachten werken in dezelfde richting. Tel de grootte van de twee krachten bij elkaar op om de resultante te krijgen. * De krachten werken in tegenovergestelde richting. Trek de grootte van de twee krachten van elkaar af om de resultante te krijgen. * De krachten staan loodrecht op elkaar. In deze situatie kun je de grootte van de resultante berekenen met de [[Wiskunde/Pythagoras#De stelling van Pythagoras|stelling van Pythagoras]]. ==Evenwicht== {{Proef |proef=Evenwicht |materiaal=Hefboom met haakjes, gewichtjes| |uitvoering=Neem een hefboom met haakjes waar je gewichtjes aan kan hangen. Die oefenen dan krachten uit op de hefboom. Als je aan beide kanten een even zwaar gewichtje hangt, is hij in evenwicht. Hij hangt recht. Maar als je er links een gewichtje bijhangt, is hij niet meer in balans. De hefboom begint te draaien. Je kunt het evenwicht herstellen door rechts één gewichtje toe te voegen. Maar er is nog een andere manier. De gewichtjes links dichter bij het draaipunt hangen. Dan is hij weer in balans. Conclusie: twee krachten hoeven niet even groot te zijn om elkaar in evenwicht te houden. De afstand tot het draaipunt speelt ook een rol. Die afstand wordt de arm van de kracht genoemd.}} ===Hefbomen=== Je gebruikt dagelijks je spierkracht om dingen los te draaien, te openen en op te tillen. Maar soms heb je niet genoeg kracht om dat voor elkaar te krijgen. In zo'n geval kan je beter een hefboom gebruiken.De formule is <span style="font-size: large;">F</span>1 x A= <span style="font-size: large;">F</span>2 X B. Zo werkt een steeksleutel. Een kleine kracht, <span style="font-size: large;">F</span>1, ver van het draaipunt, afstand A, veroorzaakt een grote kracht, <span style="font-size: large;">F</span>2, dichtbij het draaipunt, op afstand B. Door zo'n hefboom wordt je spierkracht als het ware vergroot. ===Dubbele hefbomen=== Tangen en scharen bestaan uit twee hefbomen die om hetzelfde draaipunt draaien. Zo werkt een nijptang. Nijptangen vergroten je kracht ook. ==Kracht besparen== ===De katrol=== [[Afbeelding:Polea-simple-fija.jpg|center|400px]] Een katrol kun je gebruiken om dingen omhoog te hijsen. Als je bijvoorbeeld een tafel omhoog wilt hijsen, moet je met een kracht van ongeveer 100 N aan het touw trekken. Een katrol vergroot je kracht niet. Als je 1 meter kabel inhaalt, gaat de tafel ook 1 meter omhoog. Toch is een katrol wel een handig ding voor deze klus. Het is makkelijker om een touw naar beneden te trekken dan omhoog. ===De takel=== Het komt weleens voor dat een voorwerp te zwaar is om met 1 vaste katrol op te hijsen. In zo'n geval kun je een combinatie van een vaste en en een losse katrol gebruiken. Dat noem je een takel. Met een takel gebruik je spierkracht meer keren op een slimme manier. Stel, je hebt een kist met een massa van 10 kg. De benodigde hijskracht is dus 100 N. Met de takel zoals op de tekening hoef je maar met een kracht van 25 N aan het touw te trekken. Dat komt doordat het gewicht van de kist over vier stukken touw wordt verdeeld. Om de kist 1 meter op te trekken, moet je nu wel 4 meter touw inhalen. Wat je wint aan kracht, verlies je aan verplaatsing. De massa hangt aan vier touwen die ieder 1 meter korter moeten worden, samen 4 meter. Dus kracht maal ingehaalde touwlengte, de nodige arbeid die je erin stopt, blijft gelijk aan de arbeid, die de massa opneemt: 25 N x 4 m = 100 N x 1 m. [[Afbeelding:Polispasto4.jpg|center|400px]] ===De krik=== Met een krik kun je een auto zonder veel moeite omhoog krijgen. Ook hier geldt: wat je wint aan kracht, verlies je aan verplaatsing. Als je de hefboom 40 centimeter naar beneden duwt, gaat de auto maar een halve centimeter omhoog. De afstand wordt bij de krik 80 keer zo klein. 40:0,5=80. Dat betekent dat je kracht 80 keer zo groot wordt. Daarmee krijg je makkelijk een auto omhoog. ==Druk== ===Gewicht verdelen=== Een tractor is erg zwaar. Toch kan hij op zand rijden zonder erin weg te zakken. Dat komt doordat de banden groot en breed zijn; ze verdelen het gewicht van de tractor over een groot oppervlak. Zo wordt voorkomen dat de druk op het zand te groot wordt. ===De druk kleiner maken=== Meestal mag de druk niet te groot zijn. Bijvoorbeeld als je over een dikke laag sneeuw loopt. Je kunt de druk kleiner maken door ski's onder te doen. Dan verdeel de de kracht over een groter oppervlak. Je kunt de druk ook kleiner maken door de kracht kleiner te maken. Bijvoorbeeld bij het bouwen van een huis, door lichte bouwmaterialen te gebruiken. Zo blijft het gewicht van een huis laag en zakt hij niet weg in de grond. [[Categorie:natuurkunde voor kinderen|Kracht]] [[pt:Introdução à Física/Força]] {{Juniorsub}} 26lct3hxiicac9ue7dujjxyak556rr4 0 6745 421600 308343 2026-04-05T08:49:51Z Erik Baas 2193 layout, stap 1 421600 wikitext text/x-wiki {{Bi}} <div style="margin: 1em 5em;">{{Wiu5|right|50px}}{{Nowrap|Dit boek zal deel uitmaken}} van een aantal werken die gebruikt (kunnen) worden binnen de studie&shy;richting 'Gegradueerde in de toegepaste informatica'. Het spreekt voor zich dat heel wat werk nodig is voor het maken van een werk met deze omvang...</div> == Inhoud == {{Kolommen automatisch |inhoud= === Deel 1: Introductie === *[[Datacommunicatie in informatica/Inleiding|Inleiding]] *[[Datacommunicatie in informatica/Laag 1: Signalen|Laag 1: Signalen]] *[[Datacommunicatie in informatica/Laag 1: Media|Laag 1: Media]] *[[Datacommunicatie in informatica/Laag 2: Frames|Laag 2: Frames]] *[[Datacommunicatie in informatica/Laag 2: Technologieën|Laag 2: Technologieën]] *[[Datacommunicatie in informatica/Laag 3: Routing|Laag 3: Routing]] *[[Datacommunicatie in informatica/Laag 3: Protocols|Laag 3: Protocols]] *[[Datacommunicatie in informatica/Laag 4: Transport|Laag 3: Transport]] *[[Datacommunicatie in informatica/Laag 5: Sessie|Laag 5: Sessie]] *[[Datacommunicatie in informatica/Laag 6: Presentatie|Laag 6: Presentatie]] *[[Datacommunicatie in informatica/Laag 7: Applicatie|Laag 7: Applicatie]] {{Bij elkaar houden |inhoud= === Deel 2: Case-study === *[[Datacommunicatie in informatica/Packet sniffer|Packet sniffer]] *[[Datacommunicatie in informatica/Routing|Routing]] *[[Datacommunicatie in informatica/Ethernet|Ethernet]] }} *[[Datacommunicatie in informatica/FDDI|FDDI]] *[[Datacommunicatie in informatica/Bridging|Bridging]] *[[Datacommunicatie in informatica/VLAN|VLAN]] *[[Datacommunicatie in informatica/Frame relay|Frame relay]] *[[Datacommunicatie in informatica/HSSI|HSSI]] *[[Datacommunicatie in informatica/ISDN|ISDN]] *[[Datacommunicatie in informatica/Media op de datalinklaag|Media op de datalinklaag]] *[[Datacommunicatie in informatica/Media op de fysieke laag|Media op de fysieke laag]] *[[Datacommunicatie in informatica/Media op de netwerklaag|Media op de netwerklaag]] *[[Datacommunicatie in informatica/Media voor alle lagen|Media voor alle lagen]] *[[Datacommunicatie in informatica/Netwerktopologie|Netwerktopologie]] *[[Datacommunicatie in informatica/TCP/IP-OSI|TCP/IP-OSI]] }} <!-- Het eerste deel is bedoeld voor de studenten datacom en netwerken (een introductie van datacommunicatie). Het tweede deel voor de studenten van datacom2 (verdere uitdieping met case-study's) --> <!-- === Deel 3: TCP/IP vergeleken met OSI=== *[[Datacommunicatie in informatica/TCP/IP-OSI|Vergelijken van het TCP/IP model met OSI model]] *[[Datacommunicatie in informatica/Netwerktopologie|Netwerk topologien]] === Deel 4: Verschillende componenten (media) binnen het OSI-model === '''De 3 factoren om een bepaald medium te kiezen''' *De kostprijs *De afstand (de maximale kabellengte) *Het gemak van installatie [[Datacommunicatie in informatica/Media op de fysieke laag|Media op de fysieke laag]] [[Datacommunicatie in informatica/Media op de datalinklaag|Media op de datalinklaag]] [[Datacommunicatie in informatica/Media op de netwerklaag|Media op de netwerklaag]] [[Datacommunicatie in informatica/Media op de applicatielaag|Media op de applicatielaag]] [[Datacommunicatie in informatica/Media voor alle lagen|Media voor alle lagen]] --> {{Boek}} {{Fase|2}} [[Categorie:Informatica]] snh4jdb7t7urppvnziactc2hwmqjaky 421601 421600 2026-04-05T08:58:03Z Erik Baas 2193 421601 wikitext text/x-wiki {{Bi}} <div style="margin: 1em 5em;">{{Wiu5|right|50px}}{{Nowrap|Dit boek zal deel uitmaken}} van een aantal werken die gebruikt (kunnen) worden binnen de studie&shy;richting 'Gegradueerde in de toegepaste informatica'. Het spreekt voor zich dat heel wat werk nodig is voor het maken van een werk met deze omvang...</div> == Inhoud == {{Kolommen automatisch |inhoud= === Deel 1: Introductie === *[[Datacommunicatie in informatica/Inleiding|Inleiding]] *[[Datacommunicatie in informatica/Laag 1: Signalen|Laag 1: signalen]], [[Datacommunicatie in informatica/Laag 1: Media|media]] *[[Datacommunicatie in informatica/Laag 2: Frames|Laag 2: frames]], [[Datacommunicatie in informatica/Laag 2: Technologieën|technologieën]] *[[Datacommunicatie in informatica/Laag 3: Routing|Laag 3: routing]], [[Datacommunicatie in informatica/Laag 3: Protocols|protocols]] *[[Datacommunicatie in informatica/Laag 4: Transport|Laag 4: transport]] *[[Datacommunicatie in informatica/Laag 5: Sessie|Laag 5: sessie]] *[[Datacommunicatie in informatica/Laag 6: Presentatie|Laag 6: presentatie]] *[[Datacommunicatie in informatica/Laag 7: Applicatie|Laag 7: applicatie]] === Deel 2: Case-study === *[[Datacommunicatie in informatica/Packet sniffer|Packet sniffer]] *[[Datacommunicatie in informatica/Routing|Routing]] *[[Datacommunicatie in informatica/Ethernet|Ethernet]] *[[Datacommunicatie in informatica/FDDI|FDDI]] *[[Datacommunicatie in informatica/Bridging|Bridging]] *[[Datacommunicatie in informatica/VLAN|VLAN]] *[[Datacommunicatie in informatica/Frame relay|Frame relay]] *[[Datacommunicatie in informatica/HSSI|HSSI]] *[[Datacommunicatie in informatica/ISDN|ISDN]] *[[Datacommunicatie in informatica/Media op de applicatielaag|Media op de applicatielaag]] *[[Datacommunicatie in informatica/Media op de datalinklaag|Media op de datalinklaag]] *[[Datacommunicatie in informatica/Media op de fysieke laag|Media op de fysieke laag]] *[[Datacommunicatie in informatica/Media op de netwerklaag|Media op de netwerklaag]] *[[Datacommunicatie in informatica/Media voor alle lagen|Media voor alle lagen]] *[[Datacommunicatie in informatica/Netwerktopologie|Netwerktopologie]] *[[Datacommunicatie in informatica/TCP/IP-OSI|TCP/IP-OSI]] }} <!-- Het eerste deel is bedoeld voor de studenten datacom en netwerken (een introductie van datacommunicatie). Het tweede deel voor de studenten van datacom2 (verdere uitdieping met case-study's) --> <!-- === Deel 3: TCP/IP vergeleken met OSI=== *[[Datacommunicatie in informatica/TCP/IP-OSI|Vergelijken van het TCP/IP model met OSI model]] *[[Datacommunicatie in informatica/Netwerktopologie|Netwerk topologien]] === Deel 4: Verschillende componenten (media) binnen het OSI-model === '''De 3 factoren om een bepaald medium te kiezen''' *De kostprijs *De afstand (de maximale kabellengte) *Het gemak van installatie [[Datacommunicatie in informatica/Media op de fysieke laag|Media op de fysieke laag]] [[Datacommunicatie in informatica/Media op de datalinklaag|Media op de datalinklaag]] [[Datacommunicatie in informatica/Media op de netwerklaag|Media op de netwerklaag]] [[Datacommunicatie in informatica/Media op de applicatielaag|Media op de applicatielaag]] [[Datacommunicatie in informatica/Media voor alle lagen|Media voor alle lagen]] --> {{Boek}} {{Fase|2}} [[Categorie:Informatica]] qeo1tjzlg3omr6n1p5a4p9ur22d9uil 0 6746 421617 419575 2026-04-05T09:17:09Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421617 wikitext text/x-wiki == Inleiding == '''Datacommunicatie''' (ook wel gegevensoverdracht, informatieoverdracht, dataoverdracht of datatransmissie) in de informatica is het verzenden en ontvangen van digitale gegevens. Dat kan natuurlijk "handmatig" via externe gegevensdrages zoals een CD Rom, diskette of memory stick. Maar dat is omslachtig en alleen voor uitzonderingen. In dit Wikibook gaat het om slimmere manieren van datacommunicatie: binnen een computer en tussen computers. Voor het vak datacommunicatie moet je weten dat een computer meestal is opgebouwd volgens de Von Neumann-structuur, nl een microprocessor, ramgeheugen die communiceren over een bus en de I/O (Input/Output) maar ook dat een pc uitbreidbaar is. Je pc kan je bv uitbreiden met een NIC (Network Interface Card). Om zo een kaart hardwarematig aan de praat te krijgen heb je volgende zaken nodig: IRQ (interrupt), memory, address en DMA (Direct Memory Access) === Introductie netwerken === ==== Soorten netwerken ==== In het dagelijkse leven heb je een groot aantal netwerken. Je staat er meestal niet bij stil maar je wordt er wel dagelijks mee geconfronteerd. Welke soorten netwerken zijn er zoal? Sociale netwerken: Onder sociale netwerken vallen de kennissen, mensen waarmee je uitgaat of mensen die dezelfde hobby’s als jij hebben. Als je net bent verhuisd, is het verstandig om een sociaal netwerk te ontwikkelen door mee te doen aan cursussen, vrijwilligerswerk, verenigingswerk of door je aan te sluiten bij bijvoorbeeld een sport- of beleggingsclub. Laat ook dit netwerk groeien. Communicatienetwerken: belgacom Transportnetwerken: post, DHL Biologische netwerken: Planten, biotoop Utiliteitennetwerken: water, elektriciteit Data netwerken : Delen van bronnen (resources) Om communicatie (online / offline) te hebben En het vermijden van duplicatie van apparatuur , bronnen (db , bestanden ) , resource sharing Het internetwerk is een verbinding van verschillende data netwerken. ==== Data netwerken ==== '''Waarom een datanetwerk gebruiken?'''<br> Wel, om 2 redenen, namelijk: *Delen van bronnen/resources *Communicatie tussen gebruikers **Online communicatie (bijv. VoIP, chatten) **Offline communicatie (bijv. e-mail) <br> '''Opdeling van verschillende netwerken:''' {| {{Wikitable}} |- | LAN || '''L'''ocal '''A'''rea '''N'''etwork |- | WAN || '''W'''ide '''A'''rea '''N'''etwork |- | PAN || '''P'''ersonal '''A'''rea '''N'''etwork |} ::Kenmerken : ::{| {{Wikitable}} |- | LAN || - lokaal (beperkte geografische verspreiding)<br> - snel (hoge snelheden, hoge bandbreedte)<br> - volledige verbinding naar lokale diensten<br> - verbind naast elkaar liggende componenten (geen grote afstanden, concept van de ene pc naar de andere) vb.: ethernet |- | WAN ||- grote geografische verspreiding<br> (netwerken verbinden met elkaar) - lage snelheden door gebruik van bestaande niet-aangepaste netwerken (ISDN, telefoonlijn)<br> - vooral gebruikt voor inter-netwerkverkeer<br> - kenmerkende structuur is point to point vb.: ATM (Asynchronous Transfer Mode) voor telefoonsysteem. |- | PAN ||- vb. : bluetooth, usb, firewire, EIB-bus |} === Digitale bandbreedte === ==== Wat is bandbreedte? ==== Is het theoretische maximumvolume aan gegevens (data) dat we kunnen sturen voor een welbepaalde tijdseenheid. Het begrip bandbreedte geeft aan hoeveel data er per tijdseenheid door een netwerkverbinding getransporteerd kan worden. De hiervoor gebruikte eenheid is '''bps''' Er bestaan twee vormen van bandbreedte, de analoge en digitale vorm. Omdat dit een computerforum is, eerst maar de digitale. De bandbreedte van een verbinding wordt bepaald door een aantal factoren. Ten eerste de kloksnelheid: het aantal kloktikken per seconde (hertz). Vervolgens is de busbreedte van een verbinding van belang: hoeveel bits kunnen er per klokpuls worden verzonden. En dan is er nog de analoge bandbreedte. Daarbij is de bandbreedte het verschil tussen de hoogste frequentie en de laagste voorkomende frequentie waarbinnen de transmissie plaatsvindt. Die bandbreedte is in tegenstelling tot digitale bandbreedte niet constant, aangezien er signaalverstoring (bandversmalling) optreed naarmate het signaal een grote afstand aflegt. ==== Eenheden van bandbreedte ==== Bij digitale bandbreedte wordt aangegeven hoeveel data per seconde door een verbinding kan verstuurt worden, deze wordt uitgedrukt in bps (bits per seconde). <div> Vaak worden veelvouden van bytes foutief aangeduid met {{Wp|SI#SI-prefixen_.28vermenigvuldigingsfactoren.29|SI voorvoegsels}}. In het Wikipedia artikel betreffende {{Wp|Veelvouden_van_bytes|veelvouden van bytes}} wordt het correcte gebruik toegelicht. </div> <div> Een andere verwarring ontstaat bij het gebruik van bits of Bytes. Algemeen echter geldt: {| class="wikitable" width="40%" !|Data-opslag !|Data-transport |- ||Bytes (B) ||bits per seconde (bps) |} </div> ==== Voorbeelden media ==== {| {{Wikitable}} |- | || '''Snelheid''' || '''Afstand''' |- | Coaxiale kabel 50 ohm || 10 Mbps || 185 meter |- | Coaxiale kabel 75 ohm || 10 Mbps || 500 meter |- | Twisted pair || 100 Mbps || 100 meter (incl. 2 x patchsnoeren 5 meter) |- | Fiber (multi-mode) || 100 Mbps || 2000 meter |- | Fiber (single-mode) || 100 Mbps || 3000 meter |- | Modem || 56 kbps || |- | ISDN || 128 kbps || |- | Frame Relay || 56 kbps tot 1,544 Mbps || |- | T1 / E1 || 1,544 Mbps / 2,048 Mbps || |- | T3 || 44,736 Mbps || |- | OC1 (Fiber) || 51,840 Mbps || |- | OC3 || 125,251 Mbps || |- | OC48 || 2,488 Gbps || |} === OSI-referentiemodel === Het OSI ('''O'''pen '''S'''ystems '''I'''nterconnection) is een algemeen theoretisch model voor netwerkcommunicatie, waarbij elke laag een bepaalde functie van het netwerk voorstelt. Het OSI model bestaat uit 7 lagen. Van onder naar boven zijn dat de fysieke laag, de datalinklaag, de netwerklaag, de transportlaag, de sessielaag, de presentatielaag en de applicatielaag. Het gelaagde OSI model wordt wereldwijd gebruikt als referentiemodel voor netwerkcommunicatie. Misschien kan een analogie meer duidelijkheid verschaffen over het concept 'gelaagde communicatie'. Stel dat een broodfabriek een lading brood gaat afleveren aan een bakker. Om deze landing op de plaats van bestemming te krijgen worden er op verschillende niveaus beslissingen gemaakt en gecommuniceerd. De lading moet voorbereid worden: De afmetingen en inhoud van het brood moeten bepaald worden en het brood moet gebakken worden. De afnemer van het brood moet voorbereid worden op de komst van het brood, anders wordt het niet in ontvangst genomen. Er moet bepaald worden hoe het brood verzonden gaat worden. Per vrachtauto? En in hoeveel vrachtauto's? Er moet een weg bepaald worden die de vrachtwagen af zal leggen om de afnemer snel te bereiken. Eventueel moet de afnemer een 'brood ontvangen' bericht sturen zodra de lading binnen is. Dit zijn logistieke beslissingen die op een netwerk ook genomen worden om data af te leveren. Het OSI model helpt om de verschillende stappen die genomen moeten worden bij het afleveren van data inzichtelijk te maken. Elke laag van het OSI model maakt gebruik van de diensten van de onderliggende laag en verzorgt diensten voor de bovengelegen laag. Waarom het OSI model? Toen aan het eind van de jaren 70 en het begin van de jaren 80 het gebruik van netwerken nog in de kinderschoenen stond verliep de ontwikkeling erg chaotisch. Bedrijven die de voordelen van het gebruik van netwerken inzagen zetten netwerken op, maar zij merkten al vrij snel dat de uitbreiding van deze netwerken problematisch was. Dat kwam omdat verschillende netwerken waren gebouwd met verschillende standaarden. Sommige bedrijven ontwikkelden zelf een standaard voor netwerkcommunicatie die later vaak moeilijk te verenigen bleek met de standaarden van andere netwerken. De behoefte aan een algemene standaard was daarmee geboren. In 1984 bracht the International Orginasation for Standardization (ISO) het OSI model uit als een handvest voor het ontwikkelen van netwerkapparatuur en software. Het OSI model is tegenwoordig het meest gebruikte model voor datatransport op een netwerk. <b> Wat is ISO </b> '''I'''nternational '''S'''tandardisation '''O'''rganisation, is een organisatie die bepaalde standaarden ontwikkeld over 157 landen heen.<br> [https://www.iso.org/iso/en/ISOOnline.frontpage ISO-homepage] ==== De 7 lagen van het OSI-model ==== {| {{Wikitable}} |- | 1 || Application |- | 2 || Presentation |- | 3 || Session |- | 4 || Transport |- | 5 || Network |- | 6 || Datalink |- | 7 || Physical |} ==== Diensten en Protocol ==== De verschillende lagen communiceren met elkaar door gebruik te maken van de '''interface'''. Deze interfaces bestaan uit '''diensten'''. Als 2 lagen met elkaar willen communiceren, maakt de bovenliggende laag gebruik van de diensten van de onderliggende laag. Indien er een communicatie dient te gebeuren tussen peer entiteiten (lagen van hetzelfde niveau op verschillende machines), gebeurt dit door gebruik te maken van een '''protocol'''.<br> Een protocol is een set van afspraken en regels die geldt tussen lagen van eenzelfde niveau (vb: peer entity) vb:<br> {| {{Wikitable}} |- |<div style='text-align: left; direction: ltr; margin-left: 1em;'> [[Afbeelding:Protocol vs Interface.JPG|thumb|Beschrijving]] </div> |} <b>Voorbeelden van protocols voor de verschillende lagen : </b> {| {{Wikitable}} |- | Applicationprotocol || SMTP, HTTP, POP3, FTP, TELNET |- | Presentationprotocol || SSL, ASCII, Unicode, JPEG, BMP, GIF, MPEG, MP3,MIDI , RAR , TAR , ZIP |- | Sessionprotocol || OS-afhankelijk |- | Transportprotocol || TCP, UDP, SPX |- | Networkprotocol || IP, IPX |- | Datalinkprotocol ||IEEE802.3, IEEE802.2, HDAC, HDLC |- | Physicalprotocol ||V.35, EIA/TIA232, EIA/TIA449 |} '''Voordelen van het OSI-model.''' 1. opdelen van een complex communicatiesysteem in kleine beheersbare delen.<br> 2. standaardisatie van netwerkcomponenten=> flexibiliteit en goede ondersteuning)<br> 3. compatibiliteit en diversiteit (verschillende software kan samenwerken met verschillende hardwars)<br> 4. wijzigingen in 1 laag hebben niet altijd wijzigingen in een andere laag tot gevolg (vb : omschakeling van IP versie 4 naar versie 6)<br> 5. educatieve meerwaarde (het OSI referentie model komt in veel opleidingen terug)<br> ====Algemene functionaliteiten van de lagen.==== De bovenste drie lagen van het OSI-model worden aangeduid als de applicatielagen.<br> Deze lagen voorzien in de informatie en functionaliteit.<br> '''1. Applicatielaag :''' wordt kortst bij de gebruiker toegepast. Deze laag zorgt voor diensten zoals email, filesharing, printing en specifieke toepassingen.<br> Voorbeelden van applicaties zijn:<br> - tekstverwerking (MS Word, OpenOffice.org Writer),<br> - communicatiesystemen (MS Outlook, Thunderbird),<br> - webbrowsers (MS Internet Explorer, FireFox)<br> '''2. Presentatielaag :''' Heeft als doel om informatie van een applicatie over te brengen naar een ander systeem.<br> Indien nodig wordt deze informatie aangepast aan<br> Vb.:<br> encoding -> formaat wijzigen, ASCII naar Unicode<br> comprimeren -> zip, tarball<br> encrypteren -> ssa, rsa, mda<br> '''3. Sessielaag''' Zorgt voor de opbouw, het beheer en het beëindigen van sessies tussen twee communicerende hosts.<br> Zorgt voor onderscheid van de datastromen<br> '''4. Transportlaag :''' Zorgt voor het verzenden van datastromen van één host naar de andere.<br> Deze datastromen kunnen gegarandeerd (connection oriented) of onbetrouwbaar (connectionless) worden overgedragen.<br> '''5. Netwerklaag :''' Zorgt voor de verbinding van geografisch gescheiden netwerken.<br> Deze laag gebruikt logische adressering => IP-adres.<br> Vb.: netwerk VTI met netwerk KUL verbinden met elkaar<br> '''6. Datalinklaag:''' Zorgt voor de transmissie van gegevens over een fysieke link.<br> Deze laag gebruikt fysische adressering, in theorie niet te wijzigen => MAC-adres<br> '''7. Fysieke laag :''' Zorgt voor de mechanische, elektrische, functionele en procedurele specificaties voor het opbouwen en onderhouden of afbreken van een fysieke link tussen eindsystemen.<br> Vb: RJ 45 connector<br> '''voorbeeld :''' Start het E-mail programma en maak het berichtje op. '''Application''' Het berichtje wordt verzonden. Hierdoor wordt de ingetikte tekst omgezet naar een mailformaat en de aanhangsels worden gecomprimeerd. '''Presentation''' Het mailprogramma start een verbinding met de mailserver op het internet. '''Session''' De mail moet via verschillende ander computers op zijn bestemming komen. De mail is nogal groot en wordt in pakketjes opgedeeld. ''' Transport''' Om zeker te zijn zetten we ons mac adres in het frame. '''Network''' mac adres zit bij de data link in Elke computer in de route stuurt het pakketje op zijn beurt verder. '''Data Link''' Dit gebeurt door 1 en 0 bits op de bekabeling te sturen. '''Physical''' ====Encapsulation==== Het OSI referentiemodel past / berust op het principe van "encapsulation".<br> Encapsulation wil letterlijk zeggen: verpakken<br> Het heeft betrekking op de 3 bovenste lagen (applicatie, presentatie en sessie)<br> [[Afbeelding:Encapsulation.JPG]] Op niveau van de transportlaag noemen we de geëncapsuleerde datastream segmenten,op niveau van<br> de netwerklaag zijn dit packetten en op niveau van de datalinklaag noemt men dit frames.<br> Een packet is dus een network header samen met een frame <br> • APDU: Application Protocol Data Unit => Application Layer<br> • PPDU: Presentation Protocol Data Unit => Presentation Layer<br> • SDPU: Session Protocol Data Unit => Session Layer<br> • TPDU: Transport Protocol Data Unit => Transport Layer<br> ====Physical Layer==== [[Bestand:Atom (PSF).svg|400px]] Om elektriciteit te begrijpen moeten we kijken naar atomen. Een atoom bestaat uit elektronen en een nucleus, met daarin protonen en neutronen. Het aantal protonen in de nucleus is afhankelijk van het chemisch element en is onveranderlijk. Het aantal elektronen daarentegen kan verschillen omdat elektronen kunnen overspringen van atoom naar atoom. Soms word een elektron zelfs gedeeld door 2 atomen. In hoeverre een stof geleidend is hangt af van hoe makkelijk de elektronen kunnen overspringen. Wanneer een elektron overspringt naar een ander atoom laat het plaats vrij voor een volgend elektron en zo ontstaat elektrische stroom in materialen. ;Geleidende materialen {| {{Wikitable}} |- ! geleidend !! niet geleidend !! halfgeleiders |- | Cu koper || Xe xenon || Ni nikkel |- | Au goud || Na natrium || Cd Cadmium |- | Ar zilver || || Gr Germanium |- | || || Si Silicium |- | || || GaAs GalliumArsenide |} ;Stroomzin plus naar min = Conventionele stroomzin min naar plus = Effectieve stroomzin [[Afbeelding:vergelijking van electrische begrippen met een vat.png]] Spanning zonder stroom is mogelijk, stroom zonder spanning niet. {| {{Wikitable}} |- ! Gelijkstroom !! Wisselstroom |- | [[Afbeelding:gelijkstroom.png]] || [[Afbeelding:wisselstroom.png]] |} Weerstand bij gelijkstroom komt overeen met impedantie op wisselstroom [[Afbeelding:Earth Ground.svg]] De fouten die kunnen voorkomen bij elektrische circuits kunnen we opdelen in twee categorieën: - kortsluiting: de bekabeling zal opwarmen en de isolatie zal ontvlammen, dit is hetzelfde effect dat we te zien krijgen bij een gloeilamp. In een gloeilamp kan de geleider, hier wolfraam, niet ontvlammen door een gebrek aan zuurstof. Als bescherming tegen kortsluiting worden zekeringen gebruikt. - aardlek: dit is een verschil tussen stroomvraag op L1 en N en kan worden beschermd door een verliesstroomschakelaar. '''Fourier analyse''' Elk digitaal signaal kan worden voorgesteld als een oneindig aantal harmonischen van een analoog signaal. Daaruit volgt dat alle wetmatigheden van een analoog signaal van toepassing zijn op een digitaal signaal. Een digitaal signaal kan: - verzwakken - vertragen - vervormen [[Afbeelding:amplitude.png]] De amplitude, de frequentie en de fase van het startpunt van een signaal maakt het uniek. '''3 communicatie begrippen''' {| {{Wikitable}} |- | '''simplex''' || 1 weg, 1 richting || vb.: radio |- | '''half duplex''' || 1 weg, 2 richtingen || vb.: walkietalkie |- | '''full duplex''' || 2 weg, 2 richtingen || vb.: telefoon |} '''fast turnaround''': is een variatie op half duplex, waar snel word gewisseld in richting, zodat een pseudo full duplex signaal wordt gegenereerd. '''Multiplexing''': 1 transmissiemedium, meerdere signalen FDM: Frequency Division Multiplexing <br> > is analoog<br> TDM: Time Division Multiplexing <br> > moet digitaal zijn<br> WDM: Wavelength Division Multiplexing<br> > identiek aan FDM, maar gebruikt bij licht (glasvezel)<br> Frequency Division Multiplexing (FDM)<br> -> Bandbreedte wordt ingedeeld in verschillende kleine delen (tunen)<br> -> typisch analoog signaal<br> Time Division Multiplexing (TDM)<br> -> Ieder krijgt om beurt de volledige bandbreedte in plaats van een deel ervan<br> -> Men creëert de indruk dat er continue bandbreedte is<br> -> Alle signalen binnen TDM moeten digitale signalen zijn<br> vb van TDM: Telefonie<br> ->>Variant op TDM is STDM (Statistical Time Division Multiplexing)<br> -> Uitbreiding van TDM<br> -> Tijd afnemen bij D en C en aan A en B geven<br> Wavelength Division Multiplexing (WDM)<br> -> Golflengte<br> -> Intensiteit van een bepaald licht weergeven aan de hand van een bepaalde golflengte<br> WDM = FDM maar dan met golflengte<br> Spacial Division Multiplexing (SDM)<br> -> Verdeling in de ruimte<br> -> Binnen 1 kabel zijn er 50 extra kabels<br> {{Sub}} {{Links}} hb9ol3f4oym6s6x3hgpm0grvfgib1f8 0 6769 421602 416757 2026-04-05T09:02:37Z Erik Baas 2193 {{Links} 421602 wikitext text/x-wiki == DHCP == Dynamic Host Configuration Protocol DHCP is ontworpen om de configuratie van IP-adressen van clients te automatiseren. Behalve de IP-adressen kan het ook andere instellingen meegeven aan de clients zoals default gateway, DNS-servers en subnetmask. Deze instellingen zijn niet verplicht en het is aan de client om te kiezen of het deze instellingen gebruikt. Het verkrijgen van een IP-adres van de DHCP-server bestaat minimaal uit vier fasen (DORA): * Discover [[Afbeelding:DHCP-discover.png|100px|center|DHCP-discover frame]] * Offer [[Afbeelding:DHCP-Offer.png|100px|center|DHCP-Offer frame]] * Request [[Afbeelding:DHCP-Request.png|100px|center|DHCP-Request frame]] * Acknowledgment [[Afbeelding:DHCP-ACK.png|100px|center|DHCP-ACK frame]] Indien een request gebeurt voor een IP-adres dat niet voor lease beschikbaar is, stuurt de DHCP server een NAK: * NAK [[Afbeelding:DHCP-NAK.png|100px|center|DHCP-NAK frame]] Dit kan gebeuren, door een configuratie&shy;veranderingen op de client (MAC-address van de NIC verandert) of server (leasetijd heel sterk verkort terwijl de client geen verbinding met de server had en het IP-adres is al toegewezen aan een andere DHCP-client). <br> <u>1) IP Lease Discover</u> Wanneer een machine online komt, gebruikt die het ip 0.0.0.0 en subnetmasker 255.255.255.255 en daardoor 'broadcast' die een UDP-pakket vanaf poort 68 in het fysieke subnet naar poort 67, samen met zijn laatst gekende IP-adres. <u>2) IP Lease Offer</u> De DHCP-server ontvangt het pakket, en reserveert een IP-adres uit de 'DHCP Pool'. Daarop broadcast het een pakket met daarin het MAC adres van de client, het gereserveerde IP-adres, de Lease tijd en het IP-adres van de DHCP server zelf. <u>3) IP Lease Request</u> Wanneer de client een offer aanvaard laat deze dat weten aan de DHCP server door een request te versturen naar de server. ook dit gebeurt via broadcast. <u>4) IP Lease Acknowledgement</u> De server broadcast nu een pakket naar de client met de lease tijd, en andere mogelijke instellingen die de client heeft gevraagd. Het dhcp proces is nu compleet. <u>5) IP Lease Selection</u> Er kunnen mogelijk meerdere DHCP servers aanwezig zijn. In dit geval moet de client de servers laten weten welke offer het selecteert. Daarvoor broadcast de client opnieuw een pakket met daarin het IP van de server waarvan het een IP-adres gekozen heeft. Zo weten andere servers dat hun offer niet gebruikt is en kunnen deze het ip terug vrijgeven. <u>6) IP Lease Release</u> Een client kan ook een IP release versturen, maar dit is niet verplicht. Wanneer er geen Release verstuurd wordt, zal de server dan dat adres reserveren tot de lease verlopen is. <u>7) IP Lease Information</u> Hier kan de client informatie verkrijgen van de server zoals 'DNS servers' en 'Default Gateway' <u>8) IP Lease Verlengen</u> Een client kan ook zijn lease verlengen. Dit gebeurt door simpelweg opnieuw een request te doen nog voor de lease verlopen is. Bij deze request zal het dan zijn laatst verkregen IP meesturen, waardoor de server dan kan beslissen deze lease te verlengen. APIPA<br> Wanneer de DHCP-server niet gecontacteerd kan worden zal een APIPA-address toegekend worden dit ip-address valt in de private range van 169.254.0.1 tot 169.254.255.254. Klanten controleren hierbij d.m.v arp of hun adres uniek is. Wanneer de DHCP-server terug beschikbaar wordt, zullen de klanten automatisch hun adressen updaten. == ARP == Het address resolution protocol (waarbij resolution staat voor het terugvinden van een address op het netwerk) is een protocol dat wordt gebruikt door IP (internet protocol) om een IP-netwerkadres te mappen aan een hardware MAC (Medium acces control)-address gebruikt door het datalink protocol van het OSI model. Hierbij kennen we 4 soorten messages:<br> ::1. ARP request ::2. ARP reply ::3. RARP request ::4. RARP reply == TCP en UDP == TCP/IP is op zich een complex model omdat verschillende lagen van het osi model zijn samengenomen. Het wordt vooral gebruikt bij internet/intranet. De naam is een samentrekking van tcp en ip protocol T(ransmission)C(ontrol) P(rotocol) : is verbindinggericht en stuurt dus ook bevestiging Voorbeeld: via ftp protocol, dit protocol gebruikt een TCP-protocol om een bevestiging te krijgen dat het bestand op zijn bestemming is geraakt, al dan niet met fouten. UDP-protocol: is een verbindingsloos protocol. De eenheden informatie noemen we datagrammen. De informatie kan dus langs gelijk welke weg komen. We krijgen geen bevestiging. We kunnen UDP gebruiken om een snelle gegevens overdracht te hebben, maar dat kan het best langs een betrouwbaar netwerk (medium ) == HTTP == .. {{Links} {{Wikipedia|Pagina=Packet sniffer|Naam=Packet sniffer}} {{Sub}} bue654leiqosk6gkbu6s0d9dnscjei3 421603 421602 2026-04-05T09:02:55Z Erik Baas 2193 /* HTTP */ 421603 wikitext text/x-wiki == DHCP == Dynamic Host Configuration Protocol DHCP is ontworpen om de configuratie van IP-adressen van clients te automatiseren. Behalve de IP-adressen kan het ook andere instellingen meegeven aan de clients zoals default gateway, DNS-servers en subnetmask. Deze instellingen zijn niet verplicht en het is aan de client om te kiezen of het deze instellingen gebruikt. Het verkrijgen van een IP-adres van de DHCP-server bestaat minimaal uit vier fasen (DORA): * Discover [[Afbeelding:DHCP-discover.png|100px|center|DHCP-discover frame]] * Offer [[Afbeelding:DHCP-Offer.png|100px|center|DHCP-Offer frame]] * Request [[Afbeelding:DHCP-Request.png|100px|center|DHCP-Request frame]] * Acknowledgment [[Afbeelding:DHCP-ACK.png|100px|center|DHCP-ACK frame]] Indien een request gebeurt voor een IP-adres dat niet voor lease beschikbaar is, stuurt de DHCP server een NAK: * NAK [[Afbeelding:DHCP-NAK.png|100px|center|DHCP-NAK frame]] Dit kan gebeuren, door een configuratie&shy;veranderingen op de client (MAC-address van de NIC verandert) of server (leasetijd heel sterk verkort terwijl de client geen verbinding met de server had en het IP-adres is al toegewezen aan een andere DHCP-client). <br> <u>1) IP Lease Discover</u> Wanneer een machine online komt, gebruikt die het ip 0.0.0.0 en subnetmasker 255.255.255.255 en daardoor 'broadcast' die een UDP-pakket vanaf poort 68 in het fysieke subnet naar poort 67, samen met zijn laatst gekende IP-adres. <u>2) IP Lease Offer</u> De DHCP-server ontvangt het pakket, en reserveert een IP-adres uit de 'DHCP Pool'. Daarop broadcast het een pakket met daarin het MAC adres van de client, het gereserveerde IP-adres, de Lease tijd en het IP-adres van de DHCP server zelf. <u>3) IP Lease Request</u> Wanneer de client een offer aanvaard laat deze dat weten aan de DHCP server door een request te versturen naar de server. ook dit gebeurt via broadcast. <u>4) IP Lease Acknowledgement</u> De server broadcast nu een pakket naar de client met de lease tijd, en andere mogelijke instellingen die de client heeft gevraagd. Het dhcp proces is nu compleet. <u>5) IP Lease Selection</u> Er kunnen mogelijk meerdere DHCP servers aanwezig zijn. In dit geval moet de client de servers laten weten welke offer het selecteert. Daarvoor broadcast de client opnieuw een pakket met daarin het IP van de server waarvan het een IP-adres gekozen heeft. Zo weten andere servers dat hun offer niet gebruikt is en kunnen deze het ip terug vrijgeven. <u>6) IP Lease Release</u> Een client kan ook een IP release versturen, maar dit is niet verplicht. Wanneer er geen Release verstuurd wordt, zal de server dan dat adres reserveren tot de lease verlopen is. <u>7) IP Lease Information</u> Hier kan de client informatie verkrijgen van de server zoals 'DNS servers' en 'Default Gateway' <u>8) IP Lease Verlengen</u> Een client kan ook zijn lease verlengen. Dit gebeurt door simpelweg opnieuw een request te doen nog voor de lease verlopen is. Bij deze request zal het dan zijn laatst verkregen IP meesturen, waardoor de server dan kan beslissen deze lease te verlengen. APIPA<br> Wanneer de DHCP-server niet gecontacteerd kan worden zal een APIPA-address toegekend worden dit ip-address valt in de private range van 169.254.0.1 tot 169.254.255.254. Klanten controleren hierbij d.m.v arp of hun adres uniek is. Wanneer de DHCP-server terug beschikbaar wordt, zullen de klanten automatisch hun adressen updaten. == ARP == Het address resolution protocol (waarbij resolution staat voor het terugvinden van een address op het netwerk) is een protocol dat wordt gebruikt door IP (internet protocol) om een IP-netwerkadres te mappen aan een hardware MAC (Medium acces control)-address gebruikt door het datalink protocol van het OSI model. Hierbij kennen we 4 soorten messages:<br> ::1. ARP request ::2. ARP reply ::3. RARP request ::4. RARP reply == TCP en UDP == TCP/IP is op zich een complex model omdat verschillende lagen van het osi model zijn samengenomen. Het wordt vooral gebruikt bij internet/intranet. De naam is een samentrekking van tcp en ip protocol T(ransmission)C(ontrol) P(rotocol) : is verbindinggericht en stuurt dus ook bevestiging Voorbeeld: via ftp protocol, dit protocol gebruikt een TCP-protocol om een bevestiging te krijgen dat het bestand op zijn bestemming is geraakt, al dan niet met fouten. UDP-protocol: is een verbindingsloos protocol. De eenheden informatie noemen we datagrammen. De informatie kan dus langs gelijk welke weg komen. We krijgen geen bevestiging. We kunnen UDP gebruiken om een snelle gegevens overdracht te hebben, maar dat kan het best langs een betrouwbaar netwerk (medium ) == HTTP == .. {{Links}} {{Wikipedia|Pagina=Packet sniffer|Naam=Packet sniffer}} {{Sub}} pj5uux5jbg26x4jnc17k5b4vshaxp8y 0 6770 421604 372137 2026-04-05T09:04:06Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421604 wikitext text/x-wiki == Inleiding == === Wat is routing? === Routing is een verzameling van methodes om het pad te bepalen dat een datapakket dient te volgen in een netwerk om zijn bestemming te bereiken. === Routing-componenten === Routing bestaat uit twee basisactiviteiten: :*Bepaling optimale route. :Routing-protocollen maken gebruik van metrieken (bijv. bandbreedte) om het optimale pad naar een ontvanger te bepalen. Routing-protocollen houden ook routing-tabellen bij waarin de routing-informatie wordt opgeslagen. Om de routing-tabellen up-to-date te houden sturen routers regelmatig update messages naar elkaar. Soms kan een de optimale route een statische route zijn (bijvoorbeeld op een thuiscomputer zal alle data gerouteerd worden naar de interface verbonden met het Internet), in dit geval wordt een statische routingtabel gebruikt en worden geen berichten met betrekking tot de routering uitgewisseld. :*Het versturen van datapakketten door het netwerk (packet switching) :Een host wil data versturen naar een ontvanger. De host zoekt het adres van de volgende host/router in het pad en stuurt het pakket naar het MAC-adres van de volgende host/router. Het netwerkadres (OSI laag 3) is dat van de uiteindelijke ontvanger. De router bekijkt het layer 3 destination address en beslist of hij weet wat de volgende hop is of niet. Indien hij zelf eigenaar is van het IP-adres in kwestie, zal hij het bericht natuurlijk niet doorsturen. Indien hij een route kent, zal hij het uitgepakte IP-pakket terug in een layer 2 (bvb ethernet)-frame stoppen met het destination MAC-adres van de volgende hop (dit kan terug een router zijn of de ontvanger). Dus: het MAC-adres wijzigt tussen verschillende hops, het netwerkprotocoladres blijft altijd ongewijzigd. Dit is natuurlijk zo omdat routers op laag drie van het OSI-model werken. === Routing-algoritmen === ==== Kenmerken van routing-algoritmen ==== :*Optimaliteit: mogelijkheid van het algoritme om de beste route te kiezen. :*Eenvoud en lage overhead: algoritme moet zo simpel mogelijk zijn, efficiënt werken. :*Robuustheid en stabiliteit: in geval van hardwareproblemen, hoge load, enz. :*Convergentie: alle routers hebben alle routing-info verwerkt, moet snel gebeuren (anders gevaar voor loops) :*Flexibiliteit: snel aanpassen aan veranderende netwerkomstandigheden (bvb. down gaan van een link). ==== Typen routing-algoritmen ==== :*Statisch - dynamisch :Statische routes worden ingesteld door de netwerkbeheerder en blijven ongewijzigd tot de netwerkbeheerder ze wijzigt. Gebruik: kleine, simpele netwerken. :Dynamische routes vangen veranderingen in het netwerk op door inkomende routing update messages te analyseren. Gebruik: grote netwerken, netwerken die regelmatig wijzigen. :*Single-path - multipath :Sommige routingprotocollen laten multiplexering van verkeer toe over meerdere lijnen. :Voordelen: betere throughput en betrouwbaarheid. :*Flat - hierarchical :Bij flat routing zijn alle routers peers van elkaar. :Bij hierarchical routing vormen sommige routers een backbone. Pakketjes van non-backbone routers reizen dan naar de backbone routers. Ze gaan zo verder over de backbone tot ze aankomen bij het doelnetwerk. Daar gaan ze van de backbone router door één of meerdere non-backbone routers tot aan hun uiteindelijke eindbestemming. :*Host-intelligent - router-intelligent :Host-intelligent: De bron host bepaalt de volledige route. Routers zijn in deze situatie enkel store-and-forward devices. :Router-intelligent: Routers bepalen het path door het netwerk. :*Intradomain – interdomain :Routing binnen een domain of tussen domeinen. :*Link-state – distance vector :Link-state: routing informatie wordt naar alle nodes in het internetwerk verzonden. Vb. OSPF :Voordeel: minder vatbaar voor loops dan distance vector algoritmen. :Nadeel: meer CPU kracht en geheugen nodig. :Distance-vector: routing informatie (volledige routing tabel) wordt enkel naar aangrenzende routers verstuurd. Vb. RIP :*Metrics :Metrics worden gebruikt door routing algoritmen om de beste route te kunnen selecteren. :Een of meerdere van volgende metrics kunnen worden gebruikt: ::*Path length: meest voorkomende metric, bvb. hop count -> aantal hops (routers) tussen source en destination. ::*Reliability: beschikbaarheid van een netwerk link, sommige links gaan sneller down dan andere. ::*Delay: tijd nodig om een pakket van source naar destination te krijgen. ::*Bandwith: de capaciteit van een netwerk link. ::*Load: de load op een router. ::*Communication Cost: public lines kosten geld om te gebruiken (beter over eigen lijnen sturen). === Netwerkprotocollen === :*Routed protocol: protocollen die geroutet worden, worden getransporteerd door een routing-protocol en zijn netwerkprotocollen. ::Vb. IP, IPX, AppleTalk. :*Routing-protocol: gebruikt tussen routers om routing tables op te bouwen of aan te passen. ::Vb. RIP, OSPF, IGRP, EIGRP, EGP, BGP. == RIP == Routing information protocol version 1<br> Is een distance-vector gebaseerd op het bellman-ford algoritme.<br> Bij dit UDP(port 520) gebaseerd protocol dat de volledige routing tabel broadcasts uit al zijn active interfaces dit elke 30 seconden. We maken bij RIP gebruik van HOP count (METRIC) om te bepalen wat de beste weg is naar een netwerk, met hierbij rekening houdend dat de maximale hop count 15 bedraagt.<br> <br> Dit werkt echter zeer goed in kleine netwerkjes met weinig routers geïnstalleerd, maar is uitermate niet geschikt voor grote netwerken.<br> <br> RIP versie 1 gebruikt "classful routing" d.w.z. dat alle netwerkapparaten hetzelfde subnet mask moeten hebben.<br> Dit omdat rip geen informatie verzendt met de subnetinformatie in verwerkt, RIP v2 doet dit wel en is dus "classless".<br> <br> Nadeel:<br> :*Enorm verbruik van CPU of bandbreedte<br> :*Trage convergentie tijd wat aanleiding geeft tot routing tabellen die niet up-to-date geraken<br> <br> Wanneer routers niet gelijktijdig de nodige informatie ontvangen of geüpdatet worden, kunnen er routing loops ontstaan. Hier spreken we van "counting to infinity", veroorzaakt door de broadcasts van het protocol<br> oplossing:<br> :*Maximum HOP count: ::15 hops is de maximale hop count bij het RIP protocol, m.a.w. na 15 routing loops zal het packet verdwijnen.<br> :*Split Horizon: ::Dit routing informatie kan niet meer verzonden worden langs de interface waar de routing informatie vandaan kwam.<br> :*Route poisoning: :*Hold down Timers: RIP maakt gebruik van verschillende timers:<br> :*Route update timer: bepaalt wanneer de routing tabel zal verzonden worden (30 seconden).<br> :*Route invalid timer: bepaalt de tijd die moet verstrijken voordat een route onbruikbaar wordt (180 seconden). Wanneer de route onbruikbaar is geworden zal een router dit laten weten aan al zijn buur routers. :*Hold down timer: Een router zal in Hold down status gaan wanneer hij een packet ontvangt met een route die onbereikbaar is deze route informatie word dan onderdrukt en niet verzonden. De router zal deze status aanhouden totdat hij een update packet ontvangt met een betere hop count (METRIC) of totdat de hold down timer verlopen is (180 seconden).<br> :*Route flush timer: Bepaalt de tijd tussen wanneer een route onbruikbaar is geworden en wanneer deze wordt verwijderd uit de routing tabel (240 seconden). Wanner de route verwijderd zal worden van de routing tabel zal de router eveneens laten weten aan al zijn buur routers. <br> <br> Routing information protocol version 2<br> Cisco commands:<br> *controleren van de routing tabel: [[show ip route]]<br> == IGRP == Interior gateway routing protocol.<br> Dit is een distance-vector protocol.<br> Bij dit protocol dat de volledige routing tabel broadcasts uit al zijn active interfaces, maken we gebruik van bandbreedte en vertraging (samengestelde METRIC) om te bepalen wat de beste weg is naar een netwerk, met hierbij rekening houdend dat de maximale hop count 255 bedraagt.<br> Als metric kan ook gebruik gemaakt worden van load, MTU(maximum transfer unit) maar dit is niet default. Dit is ontworpen door cisco zelf om de bestaande problemen van RIP te voorkomen.<br> Omdat dit protocol ontworpen is door cisco kan het alleen gebruikt worden tussen routers van cisco zelf anderen kunnen dit niet gebruiken.<br> IGRP wordt aangeven met een AS nummer(autonomous system), deze moet bij alle routers gelijk zijn willen zijn IGRP informatie uitwisselen. <br> Dit protocol werkt echter goed voor grote netwerken met allemaal cisco routers.<br> == OSPF == ===Inleiding=== :*OSPF staat voor Open Shortest Path First (RFC2328) en is een IGP (Interior Gateway Protocol). :*OSPF maakt rechtstreeks gebruik van IP via protocol 89. :*Bij OSPF zal de router zelf een route bepalen op basis van de kostprijs. :*OSPF is een Link State protocol. :*OSPF kan overweg met CIDR. :*Routers die OSPF gebruiken en zich in hetzelfde netwerk bevinden wordt het AS (Autonome System) genoemd. :*Elk AS kan in meerdere “areas” opgedeeld worden om de schaalbaarheid te vergroten – men spreekt dan van OSPF Multiple Area – zal bijgevolg een hiërarchische structuur hebben. :*OSPF kan gebruikt worden tussen routers van verschillende merken ===Werking=== De router zal bij OSPF detecteren welke andere routers er zich op de andere kant van zijn interfaces bevinden. Dit gebeurt door middel van “hello” pakketjes die verstuurd worden, de router (neighbor) die zich aan de andere kant van de interface bevind zal hierop antwoorden. Nu kunnen de 2 routers informatie met elkaar uitwisselen, men zegt dan dat de routers “adjacent” zijn met elkaar. Nu zullen beide routers hun LSA's (Link State Advertisements) uitwisselen met elkaar, zo komt Router A informatie te weten over Router B. Elke router zal de LSA's die hij ontvangt van de andere routers in het netwerk opslaan in een Link State Database (LSDB). Elke router zal ook naast zijn eigen LSA, ook alle ontvangen LSA's doorsturen naar alle andere routers in het netwerk. Na een tijdje hebben alle routers dezelfde LSDB en weten ze hoe de topologie van het netwerk eruitziet. Vanaf dit moment kan de router een routetabel opbouwen door eerst zijn Shortest Path Tree te berekenen met zichzelf als root ervan. Dit gebeurt volgens het SPF (Shortest Path First) algoritme (Dijkstra Algoritme).De Shortest Path Tree zal door de router gebruikt worden om zijn routes in de routetabel te plaatsen. ===Eigenschappen=== ====Synchronistatie van de LSADB==== :*In multi-access netwerken (ethernets) zal één router dmv electie verkozen worden als Designated Router (DR). De DR zal de LSADB bijhouden voor het area waarin hij zich bevindt. :*Er zal ook een Backup Designated Router verkozen worden om bij uitval van de DR niet opnieuw de gehele LSADB op te bouwen. Bij het eventueel wegvallen van de BDR zal er terug een electie plaatsvinden :*Routers die als DR of BDR functioneren, krijgen een hogere CPU load omdat zij alle gegevens moeten ontvangen en terug doorsturen naar de andere routers binnen dezelfde “Area”. :*Alle routers zijn adjacent met de DR en de BDR. :*Het overbrengen van de LSADB naar andere routers gebeurt d.m.v. “flooding”. :*Updates zullen gebeuren van het ogenblik dat er wijzigingen plaatsvinden. :*Diegene met de hoogste ospf priority word verkozen tot DR daarna word er gekeken naar het hoogste ID-address(MAC-address) ====Metric==== OSPF zal de metric "cost" gebruiken ===Areas=== :*Het AS kan opgesplitst worden in verschillende “Areas”. Dit wordt vooral toegepast in grote netwerken om de “overhead” die gegenereerd wordt door het versturen van de LSA's te beperken. Het verkleint ook de LSADB van de Designated Router. :*Alle routers binnen hetzelfde Area bevatten dezelfde LSADB. == EIGRP == ===Inleiding=== Enhanced Interior gateway protocol is een hybride protocol die zowel van link state als distance vector eigenschappen gebruik maakt. Het is een cicso proprierty protocol d.w.z kan enkel gebruikt worden tussen cisco materiaal. EIGRP maakt o.a gebruik van DUAL (Diffusing Update Algorithm) om te bepalen of een route lussen bevat of lusvrij evenals het bepalen van alternatieve paden zonder dat de router moet wachten op de updates van zijn buren. EIGRP is volledig compatibel met IGRP. ===Eigenschappen=== :*snelle convergentie :*classless routing (ondersteuning van subnets) == BGP == ===Inleiding=== :*Het Border gateway Protocol (BGP) is een routing protocol tussen verschillende autonome systemen of inter-autonoom. :*AS (Autonomous system): Een groep van netwerken die als 1 systeem algemeen beheerd/geadministreerd worden. :*Wanneer BGP gebruikt wordt tussen verschillende autonome systemen spreken we van EBGP (Exterior Border gateway protocol), indien BGP gebruikt wordt om routing informatie uit te wisselen binnen het zelfde AS dan spreken we van IBGP (interior Border Gateway Protocol). :*BGP is zeer robuust en schaalbaar omdat het gebruik maakt van verschillende attributen dit om een stabiele routing omgeving en beleid te onderhouden. :*BGP ondersteunt subnetting of is m.a.w. classless ===Werking=== :*Wanneer er veranderingen in de routing tabel worden gedetecteerd zullen de BGP routers de updates naar hun buren met enkel de routes die veranderd zijn versturen. :*BGP verzend geen periodieke informatie zoals bv. RIP (30 sec). :*BGP adverteert enkel de meest optimale weg naar een bestemmingsnetwerk. ===Attributen=== :*Weight:<br> ::Weight (gewicht) is een cisco gedefinieerd attribuut en is lokaal verbonden aan de router. Dit attribuut wordt niet doorgegeven aan de andere routers. ::Wanneer een border router verschillende paden naar eenzelfde netwerk leert zal het pad met het hoogste gewicht verkozen worden.<br><br> :*Local preference:<br> ::Het lokale preference attribuut wordt gebruikt om binnen een AS een buitengaande route aan te geven. Dit attribuut wordt meegegeven binnen het lokale AS. ::Wanneer 2 border routers zich in hetzelfde AS bevinden en het gewicht attribuut is gelijk dan zal de hoogste local preference aanduiden welk pad verkozen zal worden om een ander AS te bereiken.<br><br> :*Multi-exit discriminator (MED):<br> ::MED attribuut of Metric attribuut wordt gebruikt als suggestie naar een extern AS toe om aan te geven wat het beste pad is naar een netwerk hierbij zal de laagste MED bepalend zijn. ::Dit attribuut wordt meegegeven binnen het lokale AS.<br><br> :*Origin:<br> ::Origin attribuut duid aan hoe BGP aan informatie over een bepaalde route komt. Dit attribuut heeft 3 waarden: ::*IGP: route is aangeleerd intern binnen hetzelfde AS ::*EGP: route is aangeleerd via EBGP (exterior) ::*Incomplete: route is aangeleerd via een onbekende weg (wanneer een route geredistribueerd wordt).<br><br> :*AS_path:<br> ::bij het adverteren van een route zal bij elk AS het number worden bijgehouden<br><br> :*Next hop:<br> ::Dit attribuut wordt het IP-adres opgeslagen om de adverterende router te bereiken. ::Bij EBGP is dit de connectie tussen de gelijken. ::Bij IBGP wordt het next hop address rond gedragen binnen het AS, het is daarom belangrijk om een interior gateway protocol te hebben die next hop informatie kan doorgeven.<br><br> :*Community:<br> ::Community attribuut geeft de mogelijkheid tot het op delen in gebieden. bv. public, private ::De meest voorkomende community attributen zijn: ::*no-export: de route niet doorgeven aan EBGP routers ::*no-advertise: de route niet doorgeven naar geen enkele andere router. ::*internet: de route doorgeven aan iedereen (the whole internet)<br><br> ===Pad keuze=== Dit is de volgorde waarin BGP een keuze zal maken in het pad: :1) Indien het pad een next hop specificeert die niet bereikbaar is, drop the update. :2) Verkies het pad met het hoogst gewicht. :3) Indien de gewichten gelijk zijn, verkies het pad met de hoogste local preference. :4) Indien de local preferences gelijk zijn, verkies het pad dat word aangeduid door het origin attribuut. :5) Indien geen origin attribuut gevonden wordt, verkies het pad met het kortste AS pad. :6) Indien de AS paden gelijk zijn, verkies het pad met de laagste origin type, hierbij is IGP lager dan EGP enz.. :7) Indien de origin codes gelijk zijn, verkies het pad met de laagste MED waarde. :8) Indien de MED waarden gelijk zijn, verkies het extern pad boven een intern pad :9) Indien de paden gelijk zijn, verkies het pad het dichts bij een IGP router. :10)Verkies het pad met het laagste ip-adres, aangegeven door de BGP ID. == OSI == Het OSI-model (of ISO-OSI) is de benaming voor ISO Reference Model for Open Systems Interconnection. Het OSI-model is een verzameling afspraken over de manieren van communiceren tussen twee of meerdere computersystemen van eventueel verschillende merken. Dit model deelt de communicatie in in zeven lagen. Daarom wordt dit ook wel het Zevenlagenmodel genoemd. De zeven lagen zijn (van laagste naar hoogste laag): *Fysieke laag - Spanning (volt) en stroomsterkte (ampère), timing, medium (ook wel Fysische laag). *Datalinklaag - Foutcorrectie, flow control *Netwerklaag - Adressering, routing *Transportlaag *Sessielaag - Dialog control, token management *Presentatielaag - Datastructuur abstraheren *Toepassingslaag - Het protocol van het gebruikersprogramma Het OSI-model is in 1977 voor het eerst bedacht, en in 1995 heeft het een herziening ondergaan. Oorspronkelijk waren er ook OSI-protocollen die voldeden aan het OSI-model, maar die waren niet echt succesvol door verscheidene factoren. TCP/IP werd het meest gebruikte protocol, maar voldoet totaal niet aan het OSI-model. Technisch heeft het OSI-model dus zijn nut verloren, daarom wordt het tegenwoordig alleen nog maar gebruikt als een 'referentiemodel'. Zo schrijft het OSI-model bijvoorbeeld voor dat encryptie dient te gebeuren op de hogere netwerklagen; de verzameling TCP/IP-protocollen echter, een protocolstack uit de praktijk, laat encryptie toe op lagere lagen, zoals IPsec op de netwerklaag, of encryptie voor draadloze netwerken. Hierbij worden de 'lagen' van het OSI-model naast een ander protocol gelegd en bekeken welke componenten van dat andere protocol de functies uit het OSI-model uitvoeren. De opsomming van de zeven OSI-netwerklagen, aangevuld met hun bijhorende functies, is een klassieke examenvraag op elk examen over computernetwerken. Het volgende ezelsbruggetje maakt het onthouden misschien wat makkelijker: All People Seem To Need Data Processing of People Do Need To See Pamela Anderson ("A" van "Application" en de "P" van "Physical" in het Engels). of People Do Not Trust Sales Peoples Advice. {| border=1 align=Center !OSI !TCP/IP |-bgcolor=#CCCCFF |Application |rowspan="3" | Application |- bgcolor=#CCCCFF |Presentation |- bgcolor=#CCCCFF |Session |- bgcolor=#CCCCFF |Transport |Transport |- bgcolor=#CCCCFF |Network |Internetworking |- bgcolor=#CCCCFF |Datalink |rowspan="2" | Host to Network |- bgcolor=#CCCCFF |Physical |} {{Sub}} {{Links}} axanaswu1sqxsbsdq4lbfv2old4tbxm 0 6931 421616 411297 2026-04-05T09:16:22Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421616 wikitext text/x-wiki Het {{Wp|TCP/IP|TCP/IP}} Model komt ruw weg overeen met het OSI Referentie Model UDP: User Datagram Protocol<br> SMTP: Simple Mail Transfer Protocol<br> POP3: Post Office Protocol<br> DNS: Domain Name Server<br> TFTP: Trivial Fire Transfer Protocol<br> SIP: Session Initiated Protocol (voorbeeld: VOIP)<br> ATM: Asynchronous Transfer Mode<br> => OSI referentiemodel: Typisch educatief model<br> => TCP/IP Typisch Praktisch Model {{Sub}} {{Links}} fx6hm3bw7msrpe6ber3ujtsk5ayf145 0 6936 421615 354956 2026-04-05T09:15:34Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421615 wikitext text/x-wiki == Topologieën == Een topologie is de manier waarop het netwerk bekeken wordt. Men kan dit onderverdelen in twee categorieën: fysiek en logisch Fysieke structuur omvat: de bekabeling, de structuur van het netwerk. Logische structuur omvat: werking, functioneren van het netwerk. == A. Fysieke topologieën == === Bustopologie === [[Afbeelding:bustopologie.jpg]] === Ringtopologie=== [[Afbeelding:ringtopologie.gif]] <br style="clear: both;"> === Stertopologie=== [[Afbeelding:stertopologie.jpg|left|]] Een afleiding hiervan is de hiërarchische stertopologie en de boomstructuur. <br style="clear: both;"> === Hierachische - Stertopologie === [[Afbeelding:Hierarchische ster topologie.jpg]] <br style="clear: both;"> === Tree -Hierachische -topologie === [[Afbeelding:Tree_hierarchische_topologie.jpg|thumb‎]] <br style="clear: both;"> === Mesh - topologie === Willekeurig verbinden van punten, wanneer alle pc's met elkaar verbonden zijn spreekt men van een full-mesh-topologie<br> [[Afbeelding:Diagram full mesh.jpg‎|thumb|left]] <br style="clear: both;"> === Lijn topologie === [[Afbeelding:lijntopologie.jpg]] <br style="clear: both;"> == B. Logische topologiën == === Bustopologie === Werking volgens busstructuur: één computer zendt en maakt gebruik van het medium. Elke host ontvangt en verwerkt of verwerpt de informatie. === Ringtopologie === PC kan gegevens lezen en schrijven naar het netwerk wanneer hij een token ontvangt. Het token heeft twee toestanden: - busy: het token is bezet, er volgt een datastroom - free: het token is vrij, klaar om gegevens te verzenden De ontvangende pc neemt een kopie van de datastroom, de source bepaalt de toestand van het token. Mogelijke problemen - Elke pc moet aanstaan ! Onderbrekingen zijn niet toegelaten. - Token verdwenen? -> token master controleert de circulatie van het token, wanneer hij een time-out vaststelt maakt hij een nieuwe token aan. - Tweede token op de ringstructuur. ->Token master grijpt in en verwijdert het nieuwste token. {{Sub}} {{Links}} dewl8byrqmceyygzzftti9jx1xqeyon 0 7038 421613 222339 2026-04-05T09:13:44Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421613 wikitext text/x-wiki '''Repeater:''' *de functionaliteit is tweeledig: versterken en re-time'n *het gebruik van repeaters is beperkt in aantal, volgens de 5-4-3-2-1-regel **10 mbit -> max. 4 repeaters **100 mbit -> max. 2 repeaters **1 gbit -> max. 1 repeater '''Transceiver:''' een repeater die overgaat van het ene medium naar het andere, er wordt een conversie gedaan (mediaconversie en versterken) '''Mediaconvertor:''' omschakeling van het ene medium naar het andere zonder re-timing of re-coding '''Hub:''' een multipoortrepeater (verschillende in- en uitgangen) * de bekabeling is max 100 meter lang {{Sub}} {{Links}} 8nhodqmkew8a1t5mu7r5b9n8bv3i8zo 0 7039 421612 222340 2026-04-05T09:12:33Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421612 wikitext text/x-wiki '''NIC (Network Interface Card):''' *Bevindt zich op de 2de laag van het OSI model maar maakt ook gebruik van de 1ste laag. *één van de belangrijkste componenten binnen een netwerk. *bevat een mac-adres dat hardwarematig in de kaart wordt ingebracht. '''Bridge:''' 4 aspecten: * is meer intelligent dan een hub want deze doet analyse van binnenkomende frames waar een hub gewoon in alle richtingen doorgeeft. * collecteren en doorgeven van frames tussen 2 of meer LAN-segmenten. Een bridge is een koppeling tussen meerdere broadcast domeinen en creëert zo een groot broadcast domein. * creatie van collision domains (geeft betere performantie, daar een collision op een segment niet noodzakelijk een collision op alle andere segmenten betekent, wat bij een hub wel zo is). * bijhouden van adrestabellen (het betreft hier layer 2 adressen, bvb MAC adressen, en niet layer 3 adressen zoals IPv4 adressen). 2 fasen van een brug: learn (sourceadres) en switch (destinationadres) '''Switch:''' multiport-bridge {{Sub}} {{Links}} 2v1m7p9cf17bj53ont9fu1eub9m8sy6 0 7040 421614 222341 2026-04-05T09:15:18Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421614 wikitext text/x-wiki '''Router:''' schakelen van paketten en gaat naast een fysiek adres (mac-adres), ook rekening houden met een logisch adres( IP-adres). De router schakelt de paketten op basis van de logische adressen, eigenlijk hetzelfde als een switch, maar met paketten ipv frames. Doelstelling: netwerken met elkaar verbinden {{Sub}} {{Links}} gxd8hdkzw02qvg6koyot69b9fx6vcmy 0 7042 421611 222343 2026-04-05T09:12:01Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421611 wikitext text/x-wiki {{Begin}} '''Gateway''' *is in eerste instantie een weg die je als laatste redmiddel gaat gebruiken *zorgt voor een omvorming van de gegevens op applicatieniveau {{Sub}} {{Links}} maherl3jubgyv443303j3zi4djh6v6c 0 7180 421605 415931 2026-04-05T09:07:38Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421605 wikitext text/x-wiki === Algemeen === Ethernet valt onder de IEEE 802.3 standaard en is ook gekend als het CSMA/CD protocol. Het is origineel ontworpen door Xerox in 1970. De technologie maakt gebruik van optische of twisted-pair kabels. Hierbij kennen we de: :*10 Mbps - 10Base-T Ethernet :*100 Mbps - Fast Ethernet :*1000 Mbps - Gigabit Ethernet === Elementen === Het ethernet bestaat uit netwerk nodes of knooppunten en geconnecteerde media. De nodes kunnen we onder verdelen in 2 grote groepen: :* DTE - Data Terminal Equipment : :: DTE's zijn de apparaten die de source of destination van een data frame zijn. bv. pc, servers,... :* DCE - Data Communication Equipment: :: DCE's zijn de apparaten die de data frames ontvangen en doorsturen over het netwerk. bv. bridge, hub, switch, ... <br> De media gebruikt om deze 2 groepen onderling te connecteren zijn UTP (Unshielded Twisted Pair) of STP (Shielded Twisted Pair) samen met nog verschillende soorten optische kabels. === Soorten connecties === We onderscheiden: <br> DCE - DCE connectie (crossed twisted-pair kabel)<br> DCE - DTE connectie (straight twisted-pair kabel)<br> DTE - DTE connectie (crossed twisted-pair kabel)<br> === OSI / IEEE 802.3 === Wanneer we het osi referentie model naast het IEEE 802.3 referentie model leggen hebben we op de datalink laag 2 onderverdelingen op IEEE 802.3 :*MAC-client sublayer (802 specifiek): :: We onderscheiden 2 soorten: ::* Logical Link Control (LLC) indien de unit een DTE is. De sublaag zal een interface bieden tussen ethernet mac (media access) en de boven gelegen lagen van de protocol stack van het eindstation ::* Bridge Entiteit indien de unit een DCE is. Deze entiteiten bieden een interface aan LAN's die dezelfde protocols (bv. Ethernet - Ethernet) gebruiken alsook verschillend protocollen ( Ethernet - Token Ring). :*Media-access MAC (802.3 specifiek): ::De mac sublayer heeft als functie: ::*Data encapsulation ::*Media access control === Ethernet Frame === Het IEEE 802.3 frame bestaat uit de volgende elementen: :*Preamble (PRE) :*Start-of-frame delimiter (SOF) :*Destination MAC address (DA) :*Source MAC address (SA) :*Lengte :*Data :*Frame check sequence (FCS) === Half Duplex transmission - Carrier Sense Multiple Access Collision Detection (CSMA/CD)methode === Een node die gegevens wil versturen luistert continue naar activiteit op het medium op zoek naar gaps tussen de frames. Is er geen trafiek, dan verstuurt ze het frame.<br> Wanneer 2 of meer nodes in het zelfde collison domain beginnen te verzenden op het zelfde moment zullen deze 2 of meer bitstreams botsen met elkaar (collide).<br> Wanneer dit zich voordoet moeten beide nodes in staat zijn om de collisie te detecteren voor het einde van het verzenden van het frame en dus stoppen met verzenden vanaf het moment dat de collisie is gedetecteerd.<br>Hierna zullen beide nodes een bepaalde tijd (random tijd bepaald door het back-off algoritme) wachten voor dat deze hun frame opnieuw zullen verzenden. De maximale tijd om een collisie te detecteren (collision windows of slot time) = ongeveer 2 maal de signaal verzendingstijd tussen de verste uitersten van het netwerk. <br><br> Grotere minimale frame lengte -> grotere collision window -> groter collision domain <br> Kleinere minimale frame lengte -> kleinere collision window -> kleiner collision domain === Full duplex transmission === Full duplex is een optionele MAC capaciteit die toe laat om terzelfder tijd een 2-wegs transmissie op te zetten over point-to-point links.<br> Hierbij hebben we geen collisies. De enige restrictie die er is:<br> Minimale lengte van de interframe gap tussen 2 succesvol ontvangen frames en elk frame moet voldoen aan de ethernet standaards. === Ethernet Physical layers === :*Media types: ::10Base-T :::10 Mbps, Manchester encodeded 10 Mbps bit-serial communicatie over 2 unshielded twisted-pair kabels (CAT 3 of beter) met op het einde aangesloten op een RJ45 connector.<br> ::: Ondersteunt full en half duplex.<br> ::: Dit was de eerste ethernet versie die een link integriteitstest bevatte nl. de normal link pulse (NLP) ::100Base-TX :::100 Mbps, 4B/5B encoding, is ontwikkeld voor het ondersteunen van transmissies over twee CAT 5 of beter UTP kabels of optical fiber. ::: Ondersteunt full en half duplex.<br> ::: Maakt gebruik van frame encapsulation om het begin en het einde van de frame aan te duiden. ::100Base-T2 = 100 Mbps, 2 twisted-pair kabels ::100Base-T4 = 100 Mbps, 4 twisted-pair kabels ::1000Base-LX = 100 Mbps, optische fiber kabels ::1000Base-T, 1000Base-CX, 1000Base-SX <br> :*Encoding types voor signaal transmissie ::-Baseline Wander ::-Manchester Binary Encoding {{Sub}} {{Links}} sqc53t5kiutk2miggqizg41dd00n3sx 0 7258 421534 395352 2026-04-04T18:33:28Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421534 wikitext text/x-wiki {{Recept |Naam=Waterkers-aardappelsoep |Categorie=Soeprecept |Porties=4 personen |Energie= |Tijd=± 30 tot 40 minuten |Stippen=2 }} [[Kookboek/Soep|Soep]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ==Ingrediënten== *Bosje [[Kookboek/Waterkers|waterkers]] *Halve kilogram [[Kookboek/Aardappel|aardappel]]en *1/10 liter [[Kookboek/Creme fraîche|creme fraîche]] *[[Kookboek/Zout|zout]] en [[Kookboek/Peper|peper]] ==Bereidingswijze== #Schil en kook de aardappelen in 1,5 liter water. #Snijd de steeltjes van de waterkers en was de blaadjes. #Haal de aardappelen na ca. 20 minuten koken met een schuimspaan uit het water en bewaar het kookvocht. #Pureer de aardappelen in de keukenmachine en schep het terug in het kookvocht en voeg de waterkers toe. #Laat het geheel nog ongeveer 10 minuten koken alvorens de zout en peper naar smaak toe te voegen en het warm op te dienen. ==Variatie- en serveertips== Varieer met de toegevoegde groenten/kruiden. Probeer ook eens een zoete aardappel met muntsoep, of vervang slechts de waterkers met munt, al naar gelang het eventuele hoofdgerecht. Serveer met enkele verse takjes groen in een soepterrine. ==Houdbaarheid== De soep is maximaal twee dagen in de koelkast houdbaar, het kan ook worden ingevroren dan is het 12 maanden houdbaar. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Soeprecept|Aardappelsoep]] {{Sub}} 6m0h8uj459ogc2yyuyzd6dst1aqqwqk 0 7260 421537 395387 2026-04-04T18:37:20Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421537 wikitext text/x-wiki {{Recept |Afbeelding=[[Bestand:Breton avec pate.jpg|300px]] |Naam=Paté |Categorie=Broodbeleg |Porties=6 personen |Energie= |Tijd=± 70 à 80 minuten |Stippen=3 }} [[Kookboek/Beleg|Beleg]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Voor een eenvoudige zelfgemaakte leverpaté hoeft u niet zoveel moeite te doen als u misschien denkt. De prijs is eveneens laag, een kilogram kippenlevertjes kost om en nabij de €3,= (in 2006). Laat u ook niet afschrikken door de kleur en geur tijdens het bereiden, concentreer op het eindresultaat: dat is overheerlijk! Paté kan worden gebruikt als broodbeleg, op een toastje of als onderdeel van een voorgerecht. ==Ingrediënten== *400 gram {{Kb|p=kip|kippenlevertjes}} *{{Kb|Melk}} *160 gram {{Kb|boter}} *1/10 liter {{Kb|slagroom}} *{{Kb|Cognac}} ==Bereidingswijze== #Maak de levertjes schoon door alle donkere en groene stukken te verwijderen. #Dompel ze hierna onder in de melk en laat ze ongeveer een half uur weken. #Neem 1/4 deel van de boter en bak hierin de levertjes op hoog vuur aan beide kanten goudbruin. Let op! De binnenkant moet roze blijven! #Laat ondertussen iets minder dan de helft van de boter zacht worden. #Doe de levertjes met braadvocht, de zacht geworden boter, ruim peper en zout en de slagroom in de keukenmachine en pureer het geheel. #Doe een royale scheut cognac in een pan en kook deze zodat de alcohol verdampt (als u het aandurft kunt u het aansteken voor een sterkere smaak). #Voeg de cognac bij de puree en meng het nogmaals met de keukenmachine. #Giet het mengsel in een zeef en druk het er met een lepel door, vang het resultaat op in een terrine en strijk het glad. #Laat het een half uur in de koelkast opstijven. #Smelt au bain marie de rest van de boter en giet dit na een half uur over de paté, dit komt nauw omdat de paté anders verkleurd. Na twee tot drie uur kunt u hem eten. ==Variatie- en serveertips== U kunt met paté nagenoeg eindeloos variëren, voeg groene peperkorrels toe of champignons. Zelfs het toevoegen van fruit kan lekker zijn, denk aan cranberry's of stukjes stoofpeer. Ook met de levertjes kunt u variëren, elk dier heeft immers een lever. Probeer het ook met eendenlever of ganzenlever. ==Houdbaarheid== Omdat de paté een vers product is zonder conserveermiddelen is deze slechts twee dagen in de koelkast houdbaar, maak daarom nooit te grote porties als u niet veel nodig heeft. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Broodbeleg|Paté]] [[Categorie:Vleesrecept]] {{Sub}} ks2e19g7uzrxtn0xwfqfiw9ovl6ruoe 0 7300 421530 410451 2026-04-04T18:30:22Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421530 wikitext text/x-wiki {{Infobox groente | | Naam = [[Kookboek/Groenten|Groenten]] | Afb1 = [[Afbeelding:KohlrabiinMarket.jpg|300px|Koolrabi]] | Afb1Omschr = Koolrabi | Oorsprong = | Latijnsenaam = Brassica oleracea acephala | Altnaam = | Meekoken = ja | Invriezen = ja | Wikipedialink = Koolrabi }} [[Bestand:Kohlrabi IMG 20220508 151843.jpg|thumb|300px|Dwarsdoorsnede]] '''Koolrabi''' is een knolgewas, en is een van de vele types eetbare Brassica, bovendien kruisbaar met deze familieleden. De knol die van de koolrabi wordt gebruikt is het hypocotyl (een verdikking van de stengel) en is dus geen wortel. Koolrabi komt meestal in een lichtgroene maar soms ook in een blauwe teeltvorm voor. Deze twee vormen zijn niet verschillend in smaak. De knol moet in een jong stadium, als ze 7 tot 8 cm in doorsnee zijn, geoogst worden, omdat ze anders vezelig worden. Ook is er een ras, Witte reuzenkoolrabi, dat zeer grote knollen geeft. Deze energie-arme groente (24 kcal/100 g) is rijk aan bouwstoffen zoals [[Kookboek/Vitamine|vitamine-B]], vitamine-C, kalium, magnesium. De smaaksensatie is iets zachter dan die van witte kool. == Koolrabi in de keuken == Koolrabi kan zowel rauw als gekookt genuttigd worden. De koolrabi kan gekookt als bijgerecht geserveerd worden bij bijvoorbeeld aardappelen en vlees. Een suggestie voor het bereiden van koolrabi is als volgt: ===Ingrediënten:=== Voor 4 personen: # 1 kg koolrabi's # klontje {{Kb|boter}} # {{Kb|dille}} ===Bereiding:=== # Verwijder de bladeren en de buitenste halve centimeter (schil) van de koolrabi, om de lichtgroene binnenkant bloot te leggen. # Vervolgens kan de koolrabi eerst in schijven en vervolgens in blokjes of in frietjes gesneden worden. # Kook de stukjes koolrabi in een beetje water tot ze gaar zijn (na zo'n 15 minuten). # Giet het water af en gooi het kookvocht weg. # Voeg naar smaak boter en dille aan de koolrabi toe. ===Serveertip=== * Aanbevolen wordt om voor [[Kookboek/Hamlap|hamlapjes]] of [[Kookboek/Rollade|rollade]] te kiezen. == Recepten met koolrabi == <DynamicPageList> category= KB-koolrabi mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> {{Tuinkalender|Koolrabi|koolrabi}} {{Wikipedia|Pagina=Koolrabi|Naam=Koolrabi}} {{Wiktionary|koolrabi}} [[Categorie:Nederlandse keuken|Koolrabi]] [[Categorie:Groente|Koolrabi]] {{Sub}} ashubn7ixlnrb40f2j6clszz5xss3ej 0 7485 421608 416722 2026-04-05T09:09:49Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421608 wikitext text/x-wiki === Inleiding === Frame Relay is een performant WAN protocol dat zich bevindt op de physical en datalink layers van het OSI model. Het gaat om een packet-switched technologie (maakt gebruik van variable-length packets en statistical multiplexing).<br> Frame Relay beperkt zich tot layer 2 (datalink layer) terwijl X.25 tot layer 3 (network layer) reikt. === Devices in een Frame Relay netwerk === Mogelijke devices binnen een Frame Relay netwerk zijn:<br> <br> * Data terminal equipment (DTE)<br> * Data circuit-terminating equipment (DCE)<br> <br> DTE's bevinden zich bij de klant zelf. Bvb. terminal, personal computer, router, enz.<br> DCE's zijn internetworking devices die door de provider worden beheerd. Zij zorgen voor het eigenlijke transport van data door het WAN heen. Het zijn packet switches. <br> De verbinding tussen een DTE en een DCE bestaat uit een physical layer component (bvb. RS-232) en een link layer component (het Frame Relay protocol). === Frame Relay virtual circuits === Een Frame Relay virtual circuit is een logische connectie tussen twee DTE's door een Frame Relay packet-switched netwerk heen.<br> Virtual circuits worden uniek geïdentificeerd door middel van een data-link connection identifier (DLCI).<br> <br> Er bestaan twee soorten virtual circuits: <br> * Switched virtual circuits (SVC's) * Permanent virtual circuits (PVC's) <br> Switched virtual circuits zijn tijdelijke connecties tussen DTE's door een Frame Relay netwerk heen. Deze worden gebruikt wanneer er sporadisch data wordt getransfereerd.<br> <br> Er zijn vier mogelijk statussen: <br> * Call setup: Virtual circuit tussen de DTE's wordt opgezet. * Data transfer: Er wordt data getransfereerd tussen de DTE's. * Idle: De connectie is nog actief, maar er wordt geen data getransfereerd. Wanneer een SVC gedurende een bepaalde tijd idle blijft, wordt het verbroken. * Call termination: Virtual circuit tussen de DTE's wordt verbroken. <br> Permanent virtual circuits zijn permanente connecties tussen DTE's door een Frame Relay netwerk heen. Deze worden gebruikt wanneer er frequent data moet worden doorgestuurd.<br> PVC's kennen slechts twee statussen (omdat de connectie altijd open ligt): * Data transfer: Er wordt data getransfereerd tussen de DTE's. * Idle: De connectie is nog actief, maar er wordt geen data getransfereerd. In tegenstelling tot SVC's worden PVC's nooit verbroken zelfs niet wanneer ze lange tijd idle blijven. De data-link connection identifier (DLCI) identificeert een virtual circuit en wordt typisch toegekend door de Frame Relay service provider (bvb. de telefoonmaatschappij). DLCI's hebben een lokale significantie wat betekent dat ze uniek moeten zijn binnen het LAN, maar niet uniek hoeven te zijn binnen het Frame Relay WAN. === Congestion-control mechanismen === Er bestaan twee mechanismen om opstoppingen op het netwerk te behandelen: * Forward-explicit congestion notification (FECN) * Backward-explicit congestion notification (BECN) FECN en BECN worden gecontroleerd door 1 bit in de Frame Relay frame header. FECN: Wanneer een DTE frames in het netwerk stuurt en er is vertraging/opstopping in het netwerk, dan zullen de DCE's de FECN bit in het frame op 1 zetten. Wanneer het frame aankomt bij de destination DTE, zal deze zien dat het frame met problemen heeft te maken gehad tijdens zijn weg door het netwerk. De DTE kan deze informatie dan doorgeven aan een hoger protocol voor verwerking waardoor eventueel een flow control mechanisme in gang kan worden gezet. BECN: DCE's zetten de BECN bit op 1 in frames die in tegenovergestelde richting reizen van frames waarvan de FECN bit op 1 stond. Tot slot vinden we in de Frame Relay frame header ook nog een Discard Eligibility (DE) bit terug. Deze geeft aan dat een frame van minder belang is dan andere frames. Wanneer een DTE de DE bit op 1 zet en er treedt netwerkopstopping op, dan zullen DCE's eerst deze frames laten vallen. {{Sub}} {{Links}} ghttaxi9s6v0kewxnvmsjpvdtn76a13 0 7516 421610 226514 2026-04-05T09:10:48Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421610 wikitext text/x-wiki == VLAN == Standaard kan elk computersysteem of netwerksegment dat via één van de vier ethernet poorten van de switch is aangesloten ook communiceren met elk ander computersysteem of netwerk apparaat op één van de drie andere ethernet poorten. Virtual LAN (VLAN) maakt het mogelijk om aan elke ethernet poort een eigen segment toe te wijzen om zo een aparte groep gebruikers te creëren. Hierbij kan dan niet gecommuniceerd worden met gebruikers die zich in een andere VLAN bevinden. Oftewel beide bedrijven kunnen wel gezamelijk op internet, maar kunnen niet op elkaars netwerk. Voorbeeld 1:<br> Twee aparte bedrijven willen in hetzelfde gebouw dezelfde internet aansluiting delen, maar willen er verzekerd van zijn dat men niet op elkaars netwerk kan komen. Om dit te realiseren dient men twee VLAN groepen aan te maken. Een groep exclusief voor P1 oftewel ethernet poort 1 (VLAN Groep 0) en een groep exclusief voor P2 oftewel ethernet poort 2 (VLAN Groep 1). Beide bedrijven hebben dan wel gezamelijk internet toegang, maar geen toegang tot elkaars netwerk. Voorbeeld 2:<br> We hanteren hetzelfde scenario als bij voorbeeld 1. In dit geval is er een lokale server die beide bedrijven kan benaderen, nog steeds kan men niet op elkaars netwerk. We sluiten de lokale server aan op P3 oftewel ethernet poort 3 aan de achterzijde van de router en koppelen P3 aan VLAN Groep 1 en VLAN Groep 2. Beide bedrijven kunnen nu beide op de lokale server, maar niet op elkaars netwerk. {{Sub}} {{Links}} ebfptacw45ucz3m8wg5jdpwda5iuhkz 0 7525 421606 416745 2026-04-05T09:07:59Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421606 wikitext text/x-wiki ===Inleiding=== :*FDDI staat voor Fiber Distributed Data Interface. Het is ontstaan in de jaren 80 toen men nood had aan meer bandbreedte. :*FDDI haalde als eerste de snelheid van 100Mbs. :*FDDI gebruikt “fiber” als medium, maar er bestaat ook een “copper” variant onder de naam CDDI. :*FDDI is een ISO standaard (ISO 9314). ===Eigenschappen=== :*Het FDDI protocol is gebaseerd op het Token Ring Systeem. :*Een FDDI LAN bestaat meestal uit een opstelling van 2 ringen, een Primary en een Secundary ring. De datastroom in de Primary ring gaat in tegengestelde richting van de datastroom in de Secundary ring. <div style='text-align: center;'> [[Afbeelding:fddi_1.png|500px]] </div> :*In de meeste gavallen zal de Secundary ring gebruikt worden als backup medium in het geval dat er een onderbreking is in de Primary ring (als er bv een node inde primary ring wegvalt). :*FDDI wordt vooral toegepast als Backbone. :*Als beide ringen effectief gebruikt worden verdubbeld de snelheid naar 200Mbs. :*FDDI kan over een afstand van 100KM gebruikt worden, met een maximum afstand van 2KM tussen elke node. ===Aansluiten op de ring=== We kunnen 2 soorten aansluitingen onderscheiden : :*Single Attached : device is op 1 ring aangesloten. (geen redundantie) :*Dual Attached : device is op beide ringen aangesloten. (redundant) ====devices :==== '''Concentrator''' : Telkens als we een “device” willen aansluiten op de ring, zal deze fysiek moeten onderbroken worden. Het is dus niet de bedoeling dat we konstant de ring gaan openen om devices toe te voegen of te verwijderen. Om dit tegen te gaan kunnen we gebruik maken van een Concentrator”, deze plaatsen we in de ring. Op deze concentrator kunnen we dan verschillende devices aansluiten zonder dat we de ring moeten onderbreken.<br> '''Station''' : toestel met een FDDI interface, meestal zal dit een server zijn. men kan dus volgende configuraties onderscheiden : :*DAC : Dual Attached Concentrator :*SAC : Single Attached Concentrator :*DAS : Dual Attached Station :*SAS : Single attached Station Voorbeeld van een standaard aansluiting <div style='text-align: center;'> [[Afbeelding:FDDI_Concentrator.jpeg]] </div> ====Fout tolerantie:==== :*DUAL ring :*DUAL homing :* Optical Bypass switch (OB) {{Sub}} {{Links}} qqtj99878idih097bp5ivn6qyr8lnxj 0 8333 421609 416721 2026-04-05T09:10:19Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421609 wikitext text/x-wiki === Inleiding === De High-Speed Serial Interface (HSSI) is een DTE/DCE interface ontwikkeld door ''Cisco Systems'' en ''T3Plus Networking'' om de nood aan snelle communicatie over WAN links in te lossen.<br> De HSSI specificaties zijn beschikbaar voor elke organisatie die HSSI wensen te implementeren. === Technische specificaties === {| {{Wikitable}} |- | '''Karakteristieken''' || '''Waarde''' |- | Maximum Signal Rate || 52Mbps |- | Maximum Cable Length || 50 feet (15,24m) |- | # Connector Points || 50 (cfr. SCSI cable) |- | Interface || DTE/DCE |- | Topology || Point-to-Point |- | Cable Type || STP |} === HSSI Werking === HSSI gebruikt 'differential Emitter-coupled Logic' (ECL), waardoor snelle data transfers mogelijk zijn, met lage noise levels. HSSI connectoren hebben 50 pins, te vergelijken met de Small computer systems Interface 2 cable (SCSI-2), maar de elektrische specificaties zijn beter uitgewerkt. HSSI zorgt ervoor dat de bandbreedte eenvoudig te alloceren is, zodat T3 en andere breedband services beschikbaar en betaalbaar worden.<br> HSSI maakt gebruik van slechts 2 controle signalen, waardoor een hogere betrouwbaarheid kan geboden worden (minder circuits die kunnen falen). === Loopback Tests === HSSI voorziet in vier loopback tests: ::* Cable Test ::* DCE Test ::* Telco Line Test ::* DTE Test {{Sub}} {{Links}} kyx9joyl3n64l9l31ceyyrux46ifni8 0 8356 421607 416742 2026-04-05T09:09:08Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421607 wikitext text/x-wiki === Inleiding === Bridges en Switches zijn data communicatie apparaten die hoofdzakelijk werken op de 2de laag van het OSI referentie model. Er wordt dan ook veelal naar gerefereerd als zijnde 'Datalink Layer Devices'.<br> Bij de introductie van bridges (begin jaren '80), connecteerden en activeerden bridges 'packet forwarding' tussen homogene netwerken. Recentelijk is bridging tussen verschillende netwerken ook gedefinieerd en gestandardiseerd. === Bridging & Switching === Verschillende soorten bridging hebben hun belangrijkheid bewezen als 'internetworking devices': ::* <u>Transparant bridging:</u> ::::Vinden we vooral terug in ethernet omgevingen. ::* <u>Source-Route bridging:</u> ::::Komt hoofdzakelijk voor in Token Ring netwerken. ::* <u>Translation bridging:</u> ::::Voorziet in vertaling tussen formaten en transport principes van verschillende media types (voornamelijk Ethernet en Token Ring) ::* <u>Source-Route transparant bridging:</u> ::::Combineert de algoritmes van transparant bridging en source-route bridging om communicatie in gecombineerde ethernet/Token ring netwerken mogelijk te maken. Heden ten dage heeft switching technologie zich opgedrongen als de geëvolueerde erfgenaam van bridging-based internetworking oplossingen. Betere performantie, hogere poort densiteit, lagere kost per poort en grotere flexibiliteit hebben bijgedragen tot het vervangen van bridges en als toevoeging aan routing technologie. === Types Bridges === Bridges kunnen gecatalogeerd worden in 2 groepen; local en remote. ::* <i>Local bridges</i> voorzien een directe connectie tussen verschillende LAN segmenten in eenzelfde gebied. ::* <i>Remote bridges</i> connecteren verschillende LAN segmenten in verschillende gebieden, meestal over telecommunicatie lijnen. === Types Switches === In vergelijking met bridges, gaan switches ook 'forward & flood' toepassen op basis van het MAC adres, op al het verkeer. Elk netwerk device zal wat vertraging (latency) veroorzaken. Om deze vertragingen te verminderen kunnen switches 2 'forwarding technieken' toepassen, nl. <i>Store-and-forward switching</i> en <i>Cut-through Switching</i>. ::* <u>Store-and-forward switching:</u> ::::Een volledig frame dient te zijn ontvangen alvorens het wordt doorgestuurd. Dit heeft tot gevolg dat de latency gerelateerd is aan de frame size<br>>> Hoe groter de frame size, hoe groter de vertraging door de switch.<br>Een voordeel hiervan is dat frames kunnen geëvalueerd worden op fouten, waardoor foutieve frames niet worden doorgestuurd. ::* <u>Cut-through switching:</u> ::::Met deze forwarding techniek kan de switch het frame reeds beginnen doorsturen vanaf het ogenblik dat er genoeg informatie beschikbaar is om het frame door te sturen. Hierdoor wordt de latency verminderd.<br>Met deze techniek kunnen frames die fouten bevatten wel worden doorgestuurd.<br> <br> Er bestaan verschillende types switches, waaronder ATM switches, LAN switches en verschillende types van WAN switches. ==== ATM Switches ==== Asynchronous Transfer Mode (ATM) switches voorzien high-speed switching en geschaalde bandbreedte binnen de workgroup, de enterprise network backbone en de wide area. ATM switches supporteren voice, video en data applicaties en zijn ontwikkeld om 'cellen' (fixed-size informatie units) te switchen, welke gebruikt worden in ATM communicaties. ==== LAN switches ==== LAN switches worden gebruikt om meerdere LAN segmenten met elkaar te verbinden. LAN switching voorziet in specifiek, collision-free verkeer tussen netwerk componenten, met ondersteuning van meerdere gelijktijdige conversaties. LAN switches zijn ontwikkeld om data frames tegen hoge snelheid te switchen. {{Sub}} {{Links}} 9x2ih706csdvjuvlyaul3s6mzxwhryr 0 9002 421527 419998 2026-04-04T18:19:02Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421527 wikitext text/x-wiki <div class="noprint" align="center"> {{#If:{{{1|}}} | [[Evolutie/{{{1}}}|&larr; {{{1}}}]] · | }}&nbsp;'''[[Evolutie]]'''&nbsp;{{#If:{{{2|}}} | · [[Evolutie/Argumenten voor het bestaan van evolutie| Argumenten voor het bestaan van evolutie &rarr;]] | }}<br> <span style="font-size: small;"> [[Evolutie/Argumenten voor het bestaan van evolutie|Argumenten voor het bestaan van evolutie]] · [[Evolutie/De evolutie van de evolutieleer|De evolutie van de evolutieleer]] · [[Evolutie/Het verloop van de evolutie|Het verloop van de evolutie]] · [[Evolutie/De menselijke evolutie|De menselijke evolutie]] </span> </div> ===Welke zijn onze naaste levende verwanten?=== Chimpansee, gorilla en orang-oetan zijn door de meeste mensen gekend. Minder bekend, maar nauw verwant aan de chimpansee is de bonobo, vroeger gewoonlijk dwergchimpansee genoemd. De westelijke en de oostelijke gorilla worden, na recent genetisch onderzoek, als aparte soorten beschouwd. Ook de orang-oetan van Sumatra en deze van Borneo worden vandaag als twee soorten gezien. Er zijn vandaag dus zes soorten hogere mensapen. De Aziatische gibbons en siamangs staan hier verder vanaf en worden lagere mensapen genoemd. ====De chimpansee (''Pan troglodytes'')==== [[Afbeelding:Young_male_chimp.png |right|thumb| Chimpansee]] De chimpansee is een grote, sterke mensaap met een gedrongen lichaamsbouw. Een volwassen chimpansee heeft een kop-romplengte van 63,5 tot 90 cm, een schouderhoogte van 100 tot 179 cm en een lichaamsgewicht van ongeveer 40 tot 65 kg, hoewel dit hoger ligt in gevangenschap. Vrouwtjes wegen gemiddeld 45 kg, mannetjes 55 kg. De chimpansee heeft lange armen die tot 2,7 m kunnen wordt uitgespreid. De schouders en armen van een chimpansee zijn zeer gespierd, veel sterker dan die van de mens. De benen zijn daarentegen vrij kort. Het gezicht heeft een smalle neus, diepgelegen ogen, opvallende wenkbrauwbogen, grote, ronde oren, een brede bovenkaak en smalle lippen. De chimpansee is bedekt met lang, zwart haar over het grootste deel van het lichaam en heeft een nagenoeg naakt gezicht met een kleur die varieert van bijna roze (jonge dieren) tot bijna zwart (volwassen dieren). Ook dieren met bijna witte gezichten komen voor. Ook het achterste is kaal. Bij volwassen vrouwtjes is de huid van het achterste gezwollen en roze van kleur. De grootte van de zwellingen is afhankelijk van de fase van de menstruatiecyclus waar zij zich in bevinden. Deze menstruatiecyclus duurt ongeveer vierentwintig dagen. De chimpansee komt voor in equatoriale bossen in Centraal- en West-Afrika, van Senegal via Congo-Kinshasa, ten noorden van de rivier de Congo, oostwaarts tot West-Tanzania en West-Oeganda. Hij leeft voornamelijk in open wouden en regenwouden, maar is ook te vinden in bergbossen en bossavannes. Voor meer gegevens over chimpansees: zie {{Wp|chimpansee|Wikipedia}}. *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Chimpanzee_anim.htm 3D-animatie van chimpanseeschedel] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] ====De bonobo (''Pan Paniscus'')==== [[Afbeelding:Bonobo_9036.jpg|right|thumb| Bonobo]] Dat de bonobo een afzonderlijke soort vormt, werd pas in het begin van de twintigste eeuw vermoed. De Nederlandse etholoog Anton Portielje was het opgevallen dat de destijds bij het publiek van dierentuin Artis populaire 'chimpansee' Mafuca veel kleiner was dan de andere chimpansees van Artis. Hij vermoedde dat het dier tot een aparte primatensoort behoorde, die hij 'dwergchimpansee' noemde. Andere wetenschappers hadden vergelijkbare ideeën. In 1929 werd de bonobo als afzonderlijke soort erkend. De bonobo is zeker geen dwergvorm van de gewone chimpansee, zoals zijn vroegere benaming 'dwergchimpansee' doet vermoeden. Hij is inderdaad wat fijner gebouwd, heeft langere ledematen en de schedel is meer afgerond en iets kleiner. Het aangezicht is al van bij de geboorte donker en de haargroei rond het aangezicht is steiler en langer. Gedragsmatig zijn er veel verschillen met de chimpansee. Bonobo's leven in een matriarchaat: vrouwtjes staan hoger in de hiërarchie dan mannetjes. Bonobo's zijn seksueel zeer actief en dat geldt ook voor mannetjes en vrouwtjes onderling. Seksueel gedrag staat dus niet enkel in functie van de voortplanting, maar wordt ook gebruikt om vrede te stichten, spanningen binnen de groep te verlagen en vriendschappen te smeden. Bovendien gebruiken bonobo's zeer veel seksposities, waaronder ook "face-to-face". De bonobo is naast de mens het enige dier dat regelmatig seks heeft met de gezichten naar elkaar toe. Daarnaast doen bonobo's ook aan orale seks, masturberen en zelfs tongzoenen. [[Afbeelding:Pan (genus) distribution map.png|right|thumb| Verspreiding chimpanseerassen en bonobo]] Geografisch komen bonobo's voor ten zuiden van de rivier de Congo, die hen scheidt van het leefgebied van de chimpansees. Voor meer gegevens over bonobo's: zie [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bonobo Wikipedia] Dierenpark Planckendael heeft een goed bestudeerde bonobokolonie. Meer informatie vind je op deze externe link: [https://www.planckendael.be/content/park/bonobo.htm de bonobo in Plankendael]. ==== De gorilla ''(Gorilla gorilla en G. beringei)''==== [[Afbeelding:Gorilla 019.jpg |right|thumb| Westelijke laaglandgorilla]] De gorilla is een herbivoor die leeft in de Centraal- en West-Afrikaanse regenwouden. Gorilla's leven voornamelijk op de bosbodem. Het mannetje heeft een hoogte van tussen de 1,65 m en 1,75 m, en weegt tussen de 140 en 165 kg. Vrouwtjes wegen ongeveer de helft. Traditioneel werden er 3 ondersoorten van de gorilla onderscheiden, maar genetisch onderzoek heeft een nieuwe indeling opgeleverd met 2 soorten: de westelijke gorilla(''Gorilla gorilla'') met 2 ondersoorten en de oostelijke gorilla (''Gorilla beringei'') met 3 ondersoorten. Voor meer details: zie [https://nl.wikipedia.org/wiki/gorilla Wikipedia] *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Gorilla-adult_anim.htm 3D-animatie van gorillaschedel] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] ==== De orang-oetan (''Pongo abelii en P. pygmaeus'')==== [[Afbeelding:Orangutan Cincinnati Zoo 002.jpeg |right|thumb| Sumatraanse orang-oetan]] Orang-oetans (''Pongo'') zijn een geslacht van de mensapen met lange armen en roodachtig, soms bruin, haar. Dit zijn de enige mensapen die buiten Afrika voorkomen. Er zijn twee soorten: de Borneose orang-oetan (''Pongo pygmaeus'') op Borneo en de Sumatraanse orang-oetan (''Pongo abelii'') op Sumatra. Tot voor kort werden ze als ondersoorten van dezelfde soort gezien. Van alle mensapen leven de orang-oetans het meest in de bomen. Meer informatie zie * [https://nl.wikipedia.org/wiki/Orang-oetan Wikipedia] *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Orangutan_anim.htm 3D-animatie van orang-oetanschedel] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] ====Gibbons (''Hylobatidae'')==== Gibbons (''Hylobatidae'') vormen de familie van de lagere mensapen. Er bestaan 14 soorten van in vier geslachten. De bekendste zijn de withandgibbon (''Hylobates lar'') en de siamang (''Symphalangus syndactylus''). Volwassen gibbons wegen 4-8 kggram en leven in monogame familiegroepen, bestaande uit 2-6 dieren. Zij leven hoog in de bomen en hebben lange armen, met handen die speciaal gevormd zijn om zich gemakkelijk slingerend langs takken voort te bewegen. Wanneer ze op de grond lopen, lopen ze rechtop, op hun benen, in tegenstelling tot de grote mensapen, die zich voortbewegen op handen en voeten. ===Hoe oud zijn de aftakkingen in de stamboom van de mensapen?=== [[Afbeelding:Hominoid_taxonomy_7.png|right|thumb|Taxonomische indeling van de superfamilie der mensapen]] Het aantal verschillen in het DNA van aanverwante soorten is niet alleen een maat voor de verwantschap, maar ook voor de tijd die verstreken is sedert de afsplitsing. Op basis van deze moleculaire klok schat men de afsplitsingen in deze stamboom als volgt. De scheiding tussen lagere mensapen (''Hylobatidae'') en de hogere mensapen schat men op 15 à 19 miljoen jaar. De voorouders van de orang-oetans zouden tussen de 13 en de 16 miljoen jaar geleden hun eigen weg ingeslagen zijn. De tak van de gorilla's ontstond een 8 tot 10 miljoen jaar geleden. Mens en chimpansee-bonobo zouden zich 5 tot 7 miljoen jaar geleden afgesplitst hebben. ===Waarin verschillen mensen van mensapen?=== ==== Anatomische verschillen die te maken hebben met de manier van voortbeweging ==== De mensapen vertonen een kneukelloop. Mensen lopen rechtop, dit wil zeggen op hun achterste ledematen. Heel het skelet is aangepast aan de manier van voortbewegen en dat heeft geleid tot duidelijke verschillen. Op basis van deze verschillen kunnen fossiele beenderen ons vertellen hoe de soort in kwestie zich voortbewoog. # Bij mensapen zijn de voorste ledematen langer dan de achterste. # Het kniegewricht bij een mensaap kan niet volledig gestrekt worden. # Bij mensapen heeft de voet ook een grijpfunctie. Bij mensen zijn de middenvoetsbeentjes aangepast aan het afrollen van de voet. # Het achterhoofdsgat, de opening waardoor het verlegde ruggenmerg in verbinding staat met de hersenen, bevindt zich bij een mensenschedel meer naar onder, bij een mensaap meer naar achter. Bij mensen bevindt de schedel zich boven de wervelkolom, terwijl de gebogen wervelkolom van een mensaap eerder aan de achterkant van de schedel vertrekt. # De wervelkolom van een mensaap beschrijft een boog. Die van een mens is eerder S-vormig. # De oriëntatie van de bekkenbeenderen is door het rechtop lopen ook anders bij een mens ten opzichte van een mensaap. ====Andere anatomische verschillen==== # De schedelinhoud is uiteraard veel groter bij de mens dan bij de mensapen. # Bij de huidige mens is er geen oogwal en geen schedelkam (maar dat geldt niet voor fossiele mensen en mensachtigen) # De tandenboog is bij mensapen U-vormig, bij mensen hoefijzervormig. Hoektanden zijn bij mensen amper groter dan de snijtanden, en er is geen ruimte (= diastema) tussen de hoektanden en de kiezen. # Bij mensapen is er een uitgesproken geslachtsdimorfisme (het verschil in grootte). Bij de mens is de vrouw maar iets kleiner dan de man. ====Genetische verschillen==== Mensapen hebben allemaal 48 chromosomen en de mens heeft er slechts 46. [[Afbeelding:Chr2_orang_human.jpg‎ |right|thumb|Links het genoom van de orang-oetan, rechts dat van de mens.]] Chromosoom 2 bij de mens is duidelijk een fusie van 2 kleinere chromosomen (nu 2a en 2b genoemd) bij de mensapen. De karyogrammen hiernaast tonen dat aan. Er werd een fluorescencietechniek gebruikt om chromosomenpaar 2 van de mens (rechts) te identificeren . In het karyogram van de orang-oetan (links) lichten echter 4 kleinere chromosomen op. Wetenschappers schatten al langer dat het DNA bij mens en chimpansee voor 98 tot 99 procent identiek was. Na het afronden van het Human genome project in 2003 is het Chimpanzee genome project gestart. In 2004 publiceerden Japanse onderzoekers een vergelijking voor chromosoom 21. 1,44 procent van de genetische code verschilde. Daarnaast werden er ook wel duizenden duplicaties, deleties en inversies gevonden die tot dan onbekend waren, omdat ze in gedeelten van het DNA voorkomen, die geen genen bevatten. Het FOXP2-gen is een gen op chromosoom 7 dat in verband gebracht wordt met taalontwikkeling. Door vergelijking van dit gen met dat van de chimpansee blijkt dat dit gen bij de mens een snelle evolutie doorgemaakt heeft. Het Chimpanzee Genome Project heeft niet alleen waarde voor een beter begrip van de evolutie. Het helpt ons ook bepaalde menselijke ziekten te begrijpen. Het caspase-12 gen codeert voor een enzym dat kan beschermen tegen de ziekte van Alzheimer. Het komt voor bij chimpansees en andere primaten, maar bij de mens is het tot een niet-functioneel gen geëvolueerd.<br> Zo blijken er ook meer dan 30 olfactorische genen (genen die voor de geurzin instaan) inactief te zijn bij de mens. *Zie de Engelstalige Wikipedia voor meer informatie over het [https://en.wikipedia.org/wiki/Chimpanzee_Genome_Project Chimpanzee Genome Project] *Eveneens interessant in de Engelstalige Wikipedia [https://en.wikipedia.org/wiki/Human_evolutionary_genetics Human evolutionary Genetics] ====Verschillen en gelijkenissen in gedrag==== Het veldonderzoek naar gedragingen van chimpansees en gorilla's werd vooral gestimuleerd door de bekende paleontoloog Louis Leakey. Jane Goodall, bestudeerde vanaf 1960 de chimpansees in Gombe. Dian Fossey bestudeerde vanaf 1967 de gorilla's in het Karisoke Research Institute in Rwanda. Ook studies van chimpansees in dierenparken onthullen verbluffende gelijkenissen met de mensenmaatschappij. Zo maakten de waarnemingen van de Nederlander Frans de Waal in het Nederlandse Burgers Dierenpark duidelijk dat de interacties in een chimpanseekolonie zeer complex zijn en dikwijls erg menselijk aandoen. * Het '''gebruik van werktuigen''' werd als uniek voor de mens beschouwd tot Goodall in 1960, al zeer snel na het begin van haar waarnemingen, opmerkte dat chimpansees grasstengels gebruikten om naar termieten te hengelen. Meer zelfs, bladeren werden verwijderd om takken meer geschikt te maken. Ook bij chimpansees in gevangenschap wordt dergelijk intelligent gebruik van voorwerpen vastgesteld. In Burgers Dierenpark te Arnhem gebruikten chimpansees een lange, zware tak om in groep over de muur te ontsnappen. Momenteel zijn tientallen verschillende gereedschappen gedocumenteerd die gebruikt worden door chimpansees. Per groep kan het gebruik van werktuigen verschillen. * Termieten vormen natuurlijk al dierlijk voedsel, maar chimpansees '''eten vlees''' als ze het kunnen bemachtigen. De eerste belangrijke waarneming van Jane Goodall was een groepje chimpansees die met hun drieën samen een jong bosvarkentje oppeuzelden. Chimpansees gaan zelfs georganiseerd op jacht: sommigen jagen de prooi op, anderen omcirkelen het dier of zorgen er voor dat het niet naar een andere boom kan ontsnappen. Achteraf wordt de prooi onder de jagers verdeeld. *Ook '''zelfbewustzijn''' bestaat bij mensapen. Chimpansees en orang-oetans slagen in de spiegeltest van Gallup. Daarbij worden de apen eerst gewend gemaakt aan spiegels. Daarna wordt er boven op hun hoofd ongemerkt een geurloze verf aangebracht. Zodra de aap dan zijn spiegelbeeld merkt gaat hij dadelijk op zijn hoofd de verfplek betasten. De lagere apen slagen niet in de spiegeltest. Ook gorilla's mislukten voor deze oorspronkelijke test. Nu lukt de test wel met een variante opstelling bestaande uit videocamera en videoscherm. (Gorilla's kijken elkaar nooit rechtstreeks in de ogen: dat is een dreighouding). Ook andere sociale dieren zoals dolfijnen en kauwen slagen in deze spiegeltest. Chimpansees kunnen elkaar ook bedriegen. Yeroen, het leidend mannetje uit de chimpanseekolonie van Burgers Dierenpark liep tijdens een gevecht met Nikkie, een jong ondernemend mannetje een onbeduidende wond op aan zijn hand. Toch dachten de waarnemers oorspronkelijk dat hij er last van had omdat hij mankte. Maar na een tijdje merkten ze echter dat hij alleen maar mankte als Nikkie in de buurt was. Al de tijd dat hij zich binnen Nikkies gezichtsveld bevond strompelde hij, maar eenmaal voorbij Nikkie liep hij weer volstrekt normaal. Yeroen hield deze vertoning een hele week vol. Ook dat is een bewijs voor zelfbewustzijn, want om iemand doelbewust te bedriegen moet je jezelf inleven in zijn situatie en in zijn reactie op je eigen handelen. Bij lagere apen, zoals resusapen en bavianen werden nooit dergelijke misleidingsmanoeuvres waargenomen. * Culturele uitingen in echt menselijke zin zijn er natuurlijk niet. '''Cultuur als verbreiding van nieuwe gewoonten''' komt wel voor. "Apen apen apen na". Een bekend voorbeeld is dat van het "aardappelwassen", dat in een kolonie Japanse makaken door het vrouwtje Imo ontdekt werd. Zij waste het zand van de gekregen zoete aardappelen af in zee. Eerst deden enkele leeftijdgenoten dat na en het gedrag werd ten slotte door heel de groep overgenomen en hield stand, ook na de dood van Imo. Bij sommige chimpanseegroepen is het openen van noten met behulp van een steen een verspreide gewoonte. Bij andere groepen wordt deze techniek niet waargenomen. * '''Moord, zelfs oorlog aan de ene kant en hulpvaardigheid aan de andere kant''' komen eveneens voor bij chimpansees. In Burgers dierenpark werd het chimpanseemannetje Luit gedood door Yeroen en Nikkie, nadat Luit leider van de kolonie was geworden. Jane Goodall beschrijft een ware guerrillaoorlog tussen twee subgroepen in Gombe. Volwassen mannen van de hoofdgroep slaagden er drie keer achter elkaar in een mannetje van de kleinere groep te isoleren, te omsingelen en te doden. Het waren telkens goed gecoördineerde sluiptochten met extreem geweld. Ook twee andere mannetjes verdwenen in dezelfde periode, waarschijnlijk eveneens vermoord. De wijfjes van de kleine groep werden uiteindelijk ingelijfd bij de hoofdgroep. Maar even zo goed worden zowel in de natuur als in gevangenschap heldhaftige pogingen ondernomen om andere chimpansees te redden, bv. als ze dreigen te verdrinken in de ringgracht rond hun verblijf. Ten opzichte van zieke of oude dieren wordt veel hulpvaardigheid vastgesteld. ==De mensachtigen== ===Wat is een mensachtige?=== [[Afbeelding:Primate skull series with legend.png|right|thumb|Primatenschedels]] De twee belangrijkste verschillen tussen mensen en mensapen zijn: # De kneukelloop bij mensapen ten opzichte van de bipede gang (zeg maar het rechtoplopen) bij de mens # Het hersenvolume, dat bij de mens 3 keer groter is dan bij de mensapen. Uit de oudste voorstellingen van kromgebogen Neanderthalers kunnen wij afleiden dat men lang gedacht heeft dat het rechtoplopen pas plaats vond toen de grotere hersenen al ontwikkeld waren. De ontdekking van 'Lucy' bewees het omgekeerde: de bipede gang ging vooraf aan de grotere hersenen. '''De term Mensachtigen wordt dus gebruikt voor fossiele hominiden die een hersengrootte hebben, vergelijkbaar met mensapen, maar die toch al rechtop lopen.'''<br> ===Waar ligt de bakermat van de mensheid?=== <br>'''De bakermat van de mensheid ligt zeker in Afrika: geen enkel menselijk of mensachtig fossiel, ouder dan 2 miljoen jaar werd buiten Afrika gevonden.''' Darwin was daar al van overtuigd: <span style="font-size: small;">"In alle grote gebieden van de wereld zijn de levende wezens nauw verwant aan de uitgestorven soorten uit hetzelfde gebied. Daarom is het waarschijnlijk dat Afrika vroeger bewoond werd door uitgestorven mensapen die nauw verbonden waren aan de gorilla en de chimpansee. En omdat deze twee soorten de nauwste verwanten van de mens zijn, is het net iets waarschijnlijker dat onze vroegste voorvaderen op het Afrikaanse vasteland leefden dan elders." (citaat uit The descent of Man, 1871)</span><br>Nochtans werd deze suggestie in Europa snel vergeten. Toen de bekende paleontoloog Louis Leakey in 1931 zijn docenten in Cambridge vertelde dat hij van plan was in Afrika naar de oorsprong van de mensheid te zoeken, werd er grote druk op hem uitgeoefend om naar Azië te vertrekken. Volgens zijn even beroemde zoon Richard Leakey was dat een staaltje van koloniale minachting voor het Zwarte Continent. In de laatste vijftien jaar heeft een aantal fossielen de oorsprong van de mensachtigen steeds verder in de tijd geplaatst. Tot in 1992 waren er geen hominiden die ouder waren dan de befaamde Lucy, met haar soortnaam ''Australopithecus afarensis''. De ouderdom van dit skelet werd geschat op 3,2 miljoen jaar. De dateringen voor de fossielen van deze soort variëren tussen 3 en 3,6 miljoen jaar oud. In 1992 werden 4,4 miljoen jaar oude mensachtige fossielen boven gehaald bij Aramis aan de rivier de Awash in Ethiopië. Na diepgaand onderzoek vond men genoeg verschilpunten met de ''Australopitheci'' om deze mensachtige in 1994 de naam ''Ardipithecus ramidus'' te geven. Na 2 decennia was Lucy onttroond als oudste mensachtige. In het heuvelland van Alia Bay, dicht bij het Turkanameer, werden in 1993 fossielen gevonden, die gedateerd werden op een ouderdom van 4,1 tot 3,9 miljoen jaar. De ontdekkers Meave Leakey en Alan Walker vonden voldoende verschillen met ''A. afarensis'' om deze botfragmenten toe te schrijven aan een nieuwe soort, de ''Australopithecus anamensis''. In december 2000 werd de "milleniummens" voorgesteld aan het publiek, 6 miljoen jaar oud. Hij werd gevonden in de Tugenheuvels van Kenia en kreeg als wetenschappelijke naam ''Orrorin tugenensis''. De structuur en de sterkte van een opgedolven dijbeen wijzen er op dat het om een rechtop lopende soort moet gaan, met andere woorden om een hominide. Amper drie maanden na de ontdekking van de "millenniummens" werden er in de regio Afar in Ethiopië bijna even oude fossielen blootgelegd. De vondsten uit Afar bestaan uit een kaakbeen met tanden, handbeentjes, voetbeentjes, stukjes beenderen van de arm en een stukje halswervel. Omdat de gevonden beenderen geleken op de ''Ardipithecus''fossielen uit het nabije Aramis werden de vondsten geklasseerd als een ondersoort ''Ardipithecus ramidus kaddaba''. Op basis van de tanden die recentelijk ontdekt zijn worden de vondsten nu gezien als een aparte soort, ''Ardipithecus kaddaba''. Het zijn vooral de voetbeentjes die er voor pleiten dat de soort rechtop lopend is. Bij de bipede gang licht men eerst de hiel op en stoot men zich af op de tenen. Bij mensachtigen en mensen hebben de middenvoetsbeentjes daarom een andere vorm dan bij mensapen. ==== ''Ardipithecus ramidus'', de oudste mensachtige tot op heden 4,4 miljoen jaar oud==== [[Afbeelding:Ardi.jpg|right|thumb|Schedel van ''Ardipithecus ramidus'']] In Tsjaad werd in 2001 een fossiele schedel gevonden, die 7 miljoen jaar oud is. Deze ''Sahelanthropus tchadensis'' werd een tijdlang als oudste mensachtige gezien. De schedel was zeer speciaal om twee redenen: ::• Een bijna volledige schedel van die ouderdom is echt een zeer uitzonderlijke vondst. ::• Verder is de vindplaats ongewoon. Tsjaad ligt ver weg van de Oost-Afrikaanse slenk en dat past niet in de theorie, dat juist deze slenk oorzaak geweest is voor het ontstaan van de rechtop lopende mensachtigen. Wetenschappers van het Museum National d'Histoire Naturelle van Parijs maakten, samen met collega's van de universiteiten van Michigan en Wisconsin, in augustus 2006 bekend dat op basis van deze schedel niet kan vastgesteld worden of de Sahelanthropus rechtop liep. Ook toont studie van het gebit aan dat ''Sahelanthropus'' geen voorvader is van de chimpansee of de mens<br> Ook van ''Orrorin tugenensis'' is men nog te onzeker of het inderdaad om een mensachtige gaat, gezien het beperkt aantal beenderen dat tot nu toe gevonden werd.<br><br> Van ''Ardipithecus ramidus'' werden ondertussen meer fossielen gevonden en onderzocht. Deze fossielen zijn 4,4 miljoen jaar oud. Er kon zelfs een schedel gereconstrueerd worden, evenals een bekken. De voet toont nog een opponeerbare grote teen, zoals bij apen. Omdat 'Ardi' in een bosrijke omgeving leefde, gaan de onderzoekers ervan uit dat hij nog een groot gedeelte van zijn tijd in de bomen leefde. Een kneukelloop zoals bij de chimpansees sluiten ze echter uit. De vondsten werden uitgebreid beschreven in Science, oktober 2009. =====Externe links bij ''Sahelanthropus tchadensis, Orrorin tugenensis en Ardipithecus ramidus''===== *[https://www.sciencemag.org/cgi/content/full/326/5949/60-b Video over ''Ardipithecus'' op de website van Science] *[https://www.sciencemag.org/ardipithecus/ Link naar de ''Ardipithecus''-special van Science, oktober 2009] *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Ardipithecus ''Ardipithecus'' in Wikipedia] *[https://www.sahelanthropus.com/ Sahelanthropus.com] *[https://www.talkorigins.org/faqs/homs/toumai.html Fossil Hominids: Toumai] *[https://news.nationalgeographic.com/news/2002/07/0710_020710_chadskull.html National Geographic: Skull Fossil Opens Window Into Early Period of Human Origins] *[https://www.nature.com/nature/journal/v418/n6894/fig_tab/nature00879_F1.html Image of the skull] (nature.com) *[https://www.livescience.com/humanbiology/ap_050406_chad_bones.html New Findings Bolster Case for Ancient Human Ancestor] *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Sahelanthropus ''Sahelanthropus'' in Wikipedia] *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Orrorin ''Orrorin'' in Wikipedia] *[https://www.paleoanthro.org/journal/content/PA20060036.pdf Is the Toumaï Cranium TM 266 a Hominid?] ====De ''Australopitheci''==== [[Afbeelding:Taung_child.jpg‎|right|thumb|Kind van Taung]]Een eerste vondst van een ''Australopithecus'' dateert al van 1924. In een kalkgroeve bij Taung in Zuid-Afrika werd een reeks primatenschedels opgegraven. Daaronder vond de anatoom Raymond Dart een opvallende schedel, waarbij de positie van het achterhoofdsgat wees op rechtoplopen. Het 'kind van Taung' is ongeveer 2,4 miljoen jaar oud en wordt vandaag geklasseerd als ''Australopithecus africanus''.<br>De meest spectaculaire vondst was het skelet van "Lucy", door Donald Johanson in 1973. De wetenschappelijke naam ''Australopithecus afarensis'' verwijst naar de regio Afar in Ethiopië, waar Lucy gevonden werd. Te oordelen naar de beenderen van de ledematen woog ''A. afarensis'' slechts 25 tot 50 kg. [[Afbeelding:Lucy Mexico.jpg‎|right|thumb|Replica van het skelet van Lucy (Museo Nacional de Antropología at Mexico City)]]Het hersenvolume was iets meer dan 400 cm³. Dit is vergelijkbaar met een chimpansee, rekening houdend met de lichaamsgrootte (+ 1,2 m). De kiezen wijzen uit dat deze soort een harder voedsel verkoos dan de chimpansee. Vergeleken met de huidige mensen waren de benen vrij kort en dus had hij het lastiger om rechtop te lopen dan een moderne mens. Schouderbladen, armen en borstkas doen vermoeden dat ''A. afarensis'' nog goed in bomen kon klimmen. Zijn handen waren hier ook heel geschikt voor. Het meest sluitende bewijs voor de bipede gang van ''A. afarensis'' werd door Mary Leakey gevonden in Laetoli. Over een lengte van 20 m trof zij voetsporen aan van 2 individuen. Deze sporen werden 3,6 miljoen jaar geleden gefixeerd in natgeregende asneerslag van een nabijgelegen vulkaan.<br> :[https://www.modernhumanorigins.net/laetolifoot.html Enkele foto's van de voetafdrukken in Laetoli]<br> Momenteel neemt men aan dat de ''Australopitheci'' wel in staat waren gans de dag rechtop te wandelen maar dat zij zeker geen hardlopers waren. Veeleer bewijzen de anatomie van voeten en armen dat zij, net als de chimpansees, nog een gedeelte van hun tijd in de bomen verbleven. In alle andere opzichten staan de Australopitheci nog zeer dicht bij de mensapen: * hun herseninhoud is vergelijkbaar met die van de mensapen; * de lengteverhouding armen / benen staat dichter bij de mensapen dan bij de mensen; * de mannetjes zijn dubbel zo groot als de vrouwtjes; * de vooruitstekende kaak en de grootte en vorm van de tanden lijken eveneens mensaapachtig. '''Kortom, de Australopitheci waren rechtop lopende mensapen. Toch was deze tweebenigheid een eerste vereiste om de andere menselijke kenmerken te kunnen verwerven.''' Vanaf 4 miljoen jaar geleden ontwikkelden zich minstens een zestal verschillende Australopithecisoorten in Afrika. ====De ''Paranthropi''==== Uit de Australopitheci ontwikkelden er zich (vanaf 2,5 miljoen jaar geleden) ook enkele robuustere soorten, die zich onder andere kenmerken door een uitgesproken schedelkam. Soms gebruikt men nog de namen ''Australopithecus aethiopicus, A.robustus'' en ''A. bosei''. In de recente boeken en encyclopedieën worden ze in een apart geslacht ''Paranthropus'' geplaatst. Een mannelijke ''Paranthropus'' kon wel zo'n 1,30 à 1,40 m groot worden. Ze hadden, net zoals ''Australopithecus'', kleine hersenen. De ''Paranthropus'' was een stevig gebouwde mensachtige, die in het zuiden en het oosten van Afrika leefde. De tanden en de schedelkam wijzen op de consumptie van plantaardig voedsel waar flink op gekauwd moest worden. Dit geslacht sloeg daarmee een andere weg in en is zeker geen rechtstreekse voorouder van het geslacht Homo. De ''Paranthropus''soorten overleefden de ''Australopitheci'', maar stierven uit, iets meer dan 1 miljoen geleden. ====''Kenyanthropus platyops''==== In de twee decennia dat "Lucy" de oudst bekende mensachtige vondst was stelde haar vinder Don Johansson dat ''A. afarensis'' de enige soort was die aan de basis lag van alle latere mensachtigen en mensen. Als mens en chimpansee 6 tot 7 miljoen jaar geleden uit elkaar gegaan zijn is het echter moeilijk aan te nemen dat er in meer dan drie miljoen jaar evolutie slechts één soort mensachtige tot ontwikkeling kwam.<br> Richard Leakey vond dit in tegenstrijd met het evolutiebegrip "adaptieve radiatie". Als er een soort met een nieuw gunstig kenmerk ontstaat merkt men gewoonlijk snel een toename van soorten, die verschillende aanpassingen vertonen naar gelang het milieu waarin ze leven. Vandaar dat Leakey eerder gewonnen was voor het idee, dat er andere mensachtigen naast Lucy geleefd moesten hebben, mensachtigen die meer in de lijn van de latere Homosoorten liggen. In het maartnummer van Nature 2001 lijkt zijn vermoeden bevestigd te worden door de vondst van ''Kenyanthropus platyops''. In 1998 en 1999 werden bij Lomakwi ten westen van het Turkanameer in Kenia enkele spectaculaire vondsten gedaan, o.m. een bijna volledige schedel (KNW-WT 40000 genummerd). De wetenschappelijke naam, die door het team van Meave Leakey (echtgenote van Richard L.) gegeven werd kunnen wij best vertalen als "Keniaanse mens met het platte gezicht". Deze vertaling geeft treffend het grote onderscheid met zijn tijdgenoot ''A. afarensis'' weer. De fossielen zijn tussen de 3,5 en de 3,2 miljoen jaar oud. De schedel doet moderner aan en lijkt nog het meest op de bekende 1470-schedel die door Richard Leakey in 1972 als ''Homo habilis'' benoemd werd. Meave Leakey zegt dat de ''Kenyanthropus'' niet veel langer was dan een moderne chimpansee. Zijn hersenen waren alleszins niet sterker ontwikkeld. De snuit is minder vooruitstekend dan bij mensapen en mensachtigen. Gezien de lengte van zijn tanden en de vorm van zijn kaak, vermoedt Leakey dat hij zich eerder met relatief zacht fruit en insecten gevoed heeft dan met de ruwe grassen en taaie wortels van het oude struikachtige land. Dit betekent dat ''Kenyanthropus'' geen voedselconcurrent was van ''A. afarensis''.<br> Andere paleontologen zien deze schedel daarentegen wel als een door scheurtjes vervormde schedel van een ''A. afarensis'' =====Externe links bij ''Australopitheci'', ''Paranthropi'' en ''Kenianthropus''===== *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Australopithecus''Australopithecus'' in Wikipedia] *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Paranthropus ''Paranthropus'' in Wikipedia] *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Kenyanthropus_platyops ''Kenyanthropus'' in Wikipedia] *[https://www.kenyanthropus.com A small site dedicated to the Kenyanthropus] ====Waarom verdwenen de mensachtigen?==== Richard Leakey vermoedt dat het uitsterven van de ''Australopitheci'' het gevolg is van een klimaatsverandering 2,6 miljoen jaar geleden. '''Een afkoeling en een verdroging van de Oost-Afrikaanse hooglanden vernietigden de bestaande biotopen.''' Dit leidde tot uitsterving van heel wat zoogdiersoorten (ook meerdere antilopen verdwijnen rond die periode). Enkel de zwaardere Paranthropussoorten konden overleven omdat zij evolueerden naar taai en droog plantaardig voedsel. Toch stierven dezen ook uit, ongeveer 1 miljoen jaar geleden. Volgens R. Leakey gingen zij ten onder aan een dubbele competitiedruk. Enerzijds was een aantal voedselconcurrerende bavianensoorten succesvoller in hun voortplanting. Daarnaast ontstonden nieuwe homoniden die dierlijk voedsel op hun menu plaatsten. ==De mensen== ===Welke mens maakte als eerste stenen werktuigen en ging over op dierlijke voeding?=== Samen met de laatste ''Australopitheci'' leefde er zowel in oostelijk als in zuidelijk Afrika een ander wezen, dat een opmerkelijk grotere herseninhoud had: 800 cm³.<br>[[Afbeelding:Homo habilis.jpg|right|thumb|Schedel van de Homo habilis (KNM-ER-1813)]] Ook de hand van dit wezen verschilde sterk van deze van de ''Australopitheci''. De verhouding en de structuur van de gevonden handbeentjes duiden op beweeglijke duimen en lange vingers: ze lijken dus al goed op die van de huidige mens. In de lagen waarin deze fossielen gevonden werden trof men reeds lange tijd zeer primitieve werktuigen aan, die men eerst toegeschreven had aan de ''Paranthropus robustus''. Nu weet men praktisch zeker dat de maker van deze werktuigen ''Homo habilis'' is. De werktuigen waren wel erg primitief: van de ene steen wordt met een andere steen een scherp fragment afgeslagen. Dat kon dan als mes of schraper benut worden. ''Homo habilis'' at immers vlees want op botten van o.a. kleine antilopen zijn duidelijke snijsporen aangetroffen. Onder de snijsporen ziet men dikwijls ook sporen van roofdiertanden. Daarom vermoedt men dat ''H. habilis'' eerder een aaseter dan een jager was. Ook versplinterde dierenbotten en "hamerstenen" wijzen hierop. ''Homo habilis'' deed zich waarschijnlijk als laatste tegoed aan het beenmerg uit afgekloven dierenbeenderen. Hersenen verbruiken zeer veel energie, tot 5 keer meer dan bv. spierweefsel. Die energie is rijkelijk aanwezig in beenmerg. De toename van het hersenvolume bij de soorten van het geslacht ''Homo'' was enkel mogelijk door overschakelen op een geconcentreerde bron van energie, eiwitten en vetten: dierlijk materiaal. '''Samengevat: ''H. habilis'' combineert drie nieuwe menselijke kenmerken, die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn:''' * '''hersenen die voor het eerst groter zijn''' * '''het gebruik van zelf vervaardigde werktuigen''' * '''het eten van dierlijk voedsel.''' ''Homo habilis'' leefde van 2,5 tot 1,5 miljoen jaar geleden. Zijn oudste werktuigen zijn 2,4 miljoen jaar oud.<br>Van ''Homo habilis'' zijn er zeer weinig vondsten die toe te schrijven zijn aan een 15-tal individuen. Doorgaans gaat het ook hier weer over schedels en schedelfragmenten. Daarnaast is er slechts één individu gevonden, met fragmenten van beenderen uit de ledematen. Dit fragmentair skelet (OH-62) leunt wat betreft lengteverhoudingen (lange armen – korte benen) sterk aan bij de ''Australopitheci''. Over de houding en de voortbeweging van ''Homo habilis'' zullen wij pas informatie verkrijgen als er een meer volledig skelet gevonden wordt. In de schaarse fossielen die gevonden zijn tekenen zich bovendien twee "groepen" af. Sommige paleontologen zagen hier geslachtsdimorfisme in. Vandaag de dag groeit de consensus dat het toch om twee soorten gaat. De grotere en modern-uitziende habilis fossielen worden voortaan ''Homo rudolfensis'' genoemd. ER 1470, de schedel die door R. Leakey in 1972 in Koobi Foora gevonden werd is het type-exemplaar van de soort. De primitievere habilis fossielen, zoals het fragmentair skelet OH-62 en de kleinere schedel 1813 (gevonden in Olduvai), blijven ''H. habilis'' heten. De ''habilis''fossielen zijn volgens sommigen dusdanig primitief, dat de naam ''Homo'' niet op zijn plaats is. Ook wat de typeschedel van ''H. rudolfensis'', de ER 1470, betreft is er onlangs een nieuwe reconstructie gedaan door Dr. Timothy Bromage van de University of New York. Bij deze nieuwe reconstructie is het aangezicht vooruitstekend zoals bij de mensachtigen, en ook de schedelinhoud wordt kleiner. De werktuigen die ''H. habilis'' gebruikte zijn producten van de Olduwantechnologie (genoemd naar Olduvai Gorge, een vindplaats in Tanzania). Fossielen van ''H. habilis'' werden in de onmiddellijke omgeving van deze primitieve werktuigen gevonden. Typerend voor het Oldowan is het gebruik van rolstenen die met een paar slagen een scherpe kant krijgen. Later, in het 'developed Oldowan' komen daar nog kernbijlen en eenvoudige afslagwerktuigen bij. Toch zijn er oudere stenen werktuigen gevonden in Gona (Ethiopië). Deze werktuigen van 2,6 miljoen jaar oud werden vervaardigd door stenen tegen elkaar te slaan, zodat er scherpe afslagen ontstonden. Zowel de afslagen als de resterende vuursteenknol konden gebruikt worden om vlees van karkassen te schrapen. Ook beenderen met snijsporen werden in de buurt van deze werktuigen gevonden. Beenderen van hominiden werden hier niet gevonden. Niet ver daarvandaan werden wel fossiele resten van ''Australopithecus garhi'' gevonden, samen met ingekerfde dierenbotten. Ook de ouderdom van deze fossielen (2,5 miljoen jaar) stemt overeen met de vondsten in Gona. Was deze ''Australopithecus'' dan de eerste maker van stenen werktuigen? Het is nog steeds een onbeantwoorde vraag. *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Homo_habilis-KNM-ER-1813_A_anim.htm 3D-animatie schedel ''Homo habilis''] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Homo_rudolphensis-KNM-ER-1470_B_anim.htm 3D-animatie schedel ''Homo rudolphensis''] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] *[https://www.nyu.edu/public.affairs/releases/detail/1526 Nieuwe meer 'aapachtige' reconstructie van de ''H. rudolfensis''] ===Welke mens gebruikte als eerste vuur?=== [[Afbeelding:Homo ergaster.jpg|right|thumb|Homo ergaster KNM-ER-3733]] 1,8 miljoen jaar geleden duikt er dan een nieuwe soort op in oostelijk en zuidelijk Afrika: ''Homo ergaster'' . In 1984 werd de 'Turkana-boy' gevonden door het team van Richard Leakey, in Nariokotome, bij het Turkanameer (Rudolfmeer)in Kenya. Het is het meest complete skelet van een vroege mens, ooit opgegraven. Het skelet is dit van een jongen met een leeftijd die geschat wordt op 12 jaar, met een respectabele lengte van 1,60 m. Volwassen individuen moeten een lengte van 1,85 m bereikt hebben. De schedelinhoud is groter dan deze van de Homo habilis, nl. 910 cm³. Op de schedel na komt het skelet heel goed overeen met dat van de huidige mensen en ''Homo ergaster'' moet een goede hardloper geweest zijn.<br> Bij de fossiele resten van deze soort zijn er meer gebroken dierenbotten en beenderen van antilopen met snijsporen gevonden dan bij deze van ''H. habilis''. ''H. ergaster'' kwam duidelijk regelmatiger aan vlees en dat wijst er op dat hij actief en efficiënt op jacht ging<br> De naam "ergaster" (Grieks voor werkman) verwijst naar de gevarieerde werktuigen, zoals messen en vuistbijlen. De stenen werktuigen van deze soort zijn al echt maatwerk. Typisch zijn de vuistbijlen. Deze werktuigen zijn langs de beide kanten mooi gelijkmatig bewerkt. Dat kan alleen maar door planmatig te werken, door telkens opnieuw dezelfde stappen te herhalen. Deze al meer verfijnde stenen werktuigen worden als 'Acheuleen' geklasseerd. <br> '''Verkoolde beenderen en houtskoolresten wijzen op het gebruik van vuur door ''Homo ergaster''. Vuur diende niet enkel om vlees te garen. Het beschermt ook tegen roofdieren en wellicht heeft de 'gezellige warmte' ook geleid tot meer sociale omgang tussen de individuen van een groep.'''<br> De grootte van de schedel bij een volwassen ''H. ergaster'' wijst er op dat de hersenen na de geboorte nog tijdens de kindertijd verder moesten groeien, zoals bij de huidige mens. Dat maakt dat de kinderen van deze soorten ook lang kwetsbaar bleven. Alleen maar door een verlengde ouderzorg en door de nodige sociale ondersteuning vanuit de clan kan dit evolutief probleem oplossen.<br> *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Homo_ergaster-KNM-WT-15000_anim.htm 3D-animatie schedel ''Homo ergaster'' Turkanaboy] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] *[https://en.wikipedia.org/wiki/Turkana_boy Turkanaboy in de Engelstalige Wikipedia.] ===Welke mens verliet als eerste Afrika?=== [[Afbeelding:Dmanisi D-2282.jpg|thumb|right| Dmanisimens]] De oudste fossielen van een mensachtige buiten Afrika zijn 1,8 miljoen jaar oud en werden in 1991 gevonden in Dmanisi, Georgïe. Bij de fossielen werden ook werktuigen en dierlijke botten gevonden. De Dmanisimens was 150 cm lang. [[Afbeelding:Chopper of Dmanisi.png|thumb|right|Chopper uit Dmanisi ca. 1,8 miljoen jaar oud]] De Georgische fossielen zijn dus even oud als deze van ''Homo ergaster'' in Afrika en oorspronkelijk werden ze ook tot deze soort gerekend. De ontdekking van een volledige schedel in 2001 leidde tot het aanvaarden van een nieuwe soort: ''Homo georgicus''. De herseninhoud van deze soort bedraagt slechts 600 cm³, amper meer dan deze van ''Homo habilis''.<br> '''Wat bracht deze ''Homo georgicus'' buiten Afrika?<br>De grotere hersenen, de energiebehoefte die deze stelden en een skelet dat snel en lang wandelen mogelijk maakt hebben geleid tot georganiseerde jacht. Een jagende soort heeft een groter territorium nodig en dus ging de mens zijn woongebied uitbreiden. Het gebruik van vuur zal bij het koloniseren van noordelijke en koudere gebieden eveneens een rol gespeeld hebben.''' *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Homo_georgicus ''Homo georgicus'' in Wikipedia] *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Homo_erectus-ergaster-Dmanisi_anim.htm 3D-animatie schedel ''Homo georgicus''] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] ===Welke mens verspreidde zich over Afrika, Europa, en Azië?=== Theorieën over de evolutie van de mens zijn zelf voortdurend onderhevig aan evolutie. Er was een tijd dat men vrijwel elk menselijk fossiel vernoemde naar zijn plaats van herkomst. Zo ontstonden dan de 'Pekingmens', de 'Javamens'. Daarna zag men pas de gelijkenissen tussen deze mensen en werden ze allemaal samengevoegd tot ''Homo erectus''. Pas onlangs werd de afsplitsing van de oudste Afrikaanse ''erectus''fossielen als ''Homo ergaster'' algemeen aanvaard. [[Afbeelding:Homo erectus tautavelensis.jpg|thumb|right|Homo erectus]] ''Homo erectus'' leefde waarschijnlijk na Homo habilis, maar het is absoluut niet uitgesloten dat beide soorten naast elkaar hebben geleefd. Het woord ''erectus'' betekent rechtopstaand, dat slaat op het rechtop lopen van deze soort. (Ten tijde van deze naamgeving was er buiten het kind van Taung geen Australopithecus gevonden). Het hersenvolume werd geschat op ongeveer 850 cc, en kan gaan tot 1100 cc. Deze toename in hersenvolume gaat echter gepaard met een verlenging van het lichaam. Het frontale vlak van de schedel is schuin en laag, in tegenstelling tot het rechte en hoge voorhoofd bij latere ''Homo''soorten. De neusopening, die groter is dan bij de moderne mens, is lichtjes naar voor geplaatst, wat suggereert dat bij ''H. erectus'' voor het eerst de typische uitstekende neus aanwezig is, zoals bij de moderne mens. De onderkaak is nog relatief sterk ontwikkeld, vergeleken met deze van de moderne mens, en draagt relatief grote tanden. De voorste tanden zijn sterker gereduceerd dan bij ''H. habilis''. De gestalte van ''H. erectus'' wordt geschat op 1,8 m (63 kg) voor mannelijke individuen en 1,55 m (52 kg) voor vrouwelijke individuen. Dit seksueel verschil is veel minder uitgesproken dan dat bij ''Australopithecus''. De werktuigen die werden aangemaakt, getuigen van een gestructureerd patroon. Ze bestaan voornamelijk uit de karakteristieke traanvormige handbijlen, die worden geklasseerd als behorend tot de Acheuleencultuur.<br> In Japan werden nederzettingen teruggevonden die 500 000 jaar oud zijn en dus toegeschreven worden aan ''H. erectus''. Vondsten van deze mensachtige zijn over heel Afrika en Azië gedaan. In Europa komen enkele vondsten voor (Tautavel in Frankrijk en Ceprano in Italië). Onlangs zijn er fossielen van ''H. erectus'' gevonden in Indonesië, die net zoals de oudste fossielen van ''H. ergaster'' en ''H. georgicus'' 1,8 miljoen jaar oud zijn. Dat maakt de afstammingsgescheidenis er allemaal niet eenvoudiger op. '''Feit is alleszins dat ''H. erectus'' de mensensoort is die het op aarde het langst uitgehouden heeft. In Oost-Azië zijn er fossielen gevonden van 1,8 miljoen jaar tot 30 000 jaar oud. In die periode heeft hij zich over heel de oude wereld verspreid.''' *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Homo_erectus-PekingMan_anim.htm 3D-animatie schedel ''Homo erectus'' (Pekingmens)] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Homo_erectus Homo erectus in Wikipedia] ===Welke mens ontwikkelde een zorggedrag voor zwakkere medemensen en begroef zijn doden?=== [[Afbeelding:Spy Skull.jpg|thumb|right|Schedel van een Neanderthaler gevonden in Spy]]In 1856 ontdekte men in een kloof (thal) van de rivier de Düssel (het Neanderthal, genoemd naar een geestelijke uit de 17e eeuw die daar woonde en die schreef onder het pseudoniem Neander) tussen Düsseldorf en Elberfeld menselijke overblijfselen. Het ging om een schedeldak, een spaakbeen, twee dijbeenderen, een bovenarmbeen, een ellepijp en nog enkele brokstukken. J.C. Fuhlrott beschouwde de gevonden beenderen als de resten van een primitieve mens uit de ijstijd. Het eerste Neanderthalerskelet werd echter, achteraf beschouwd, ontdekt in Engis te Luik in 1829. Weldra vond men echter talrijke andere zogenaamde 'idiotenschedels' te Gibraltar, te Spy bij Namen, te La-Chapelle-aux-Saints, te Moustier en in de oude grindlagen bij Maastricht. Zelfs hele geraamtes van deze voorhistorische mens werden ontdekt en op grond van een honderdtal vondsten werd het mogelijk een zeer betrouwbaar beeld te ontwerpen van de Neanderthaler. De ''Homo neanderthalensis'' was eerder gedrongen en gespierd van lichaamsbouw. Hij was 1,6 m groot en ongeveer een 75 kg zwaar. Dit was een aanpassing aan de koude. Zij waren 20 tot 30 % sterker dan de huidige Europeaan. Opvallend is ook hun herseninhoud die zelfs groter was dan deze van de huidige mens: 1600 cm³ t.o.v. 1400 cm³.<br> Moustérien is de naam voor de van vuursteen gemaakte gereedschappen (of industrie) door ''Homo neanderthalensis''. De industrie is genoemd naar de vindplaats Le Moustier, een overhangende rots in de Dordogne. Vergelijkbaar vuurstenen gereedschap is overal in Europa gevonden waar geen ijskappen lagen en ook in het nabije oosten en Noord-Afrika. De industrie bestaat uit handbijlen, racloirs (een soort schrapers of messen) en punten. Soms werd ook de Levalloistechniek toegepast bij het maken van de vuurstenen schilfers. Daarbij worden werktuigen eerst op een vuurstenen kern door welgemikte slagen voorbereid en ten slotte met een laatste slag vrijgemaakt. Resten van Neanderthalers zijn over heel Europa en in het Midden-Oosten gevonden, maar niet in Afrika of in de rest van Azië.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/1/13/Neanderthal_Range.JPG Verspreidingsgebied van de Neanderthaler].<br> [[Afbeelding:Levallois Preferencial-Animation.gif|thumb|right|Animatie van Levallois-techniek]] De grotten van Shanidar in Irak brachten twee opmerkelijke feiten over de Neanderthalers aan het licht. *In de eerste plaats werd er het skelet terug gevonden van een man met een verminkte arm, artrose aan het linkerbeen en slechts één oog. Zonder de hulp van de andere groepsleden had deze gehandicapte mens geen enkele kans op overleven. '''De Neanderthaler was een sociaal ingesteld wezen'''. *In de tweede plaats waren de opgedolven skeletten begraven. Meer zelfs: op de lijken werden bloemen gelegd. Dat bewijzen stuifmeelkorrels die op de skeletten aangetroffen werden. '''Neanderthalers hadden dus duidelijk een dodencultus.'''<br> De Neanderhaler had dus zeker een complexe sociale omgang met zijn soortgenoten. '''Ook de jachtmethoden (o.a. dieren over een klif jagen) vergen een goede samenwerking en communicatie.''' *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Homo_neanderthalensis-LaChapelle-aux-Saints_anim.htm 3D-animatie schedel Neanderthaler uit La Chapelle-aux-Saintes] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Neanderthaler De Neanderthaler in Wikipedia] ===Was de Neanderthaler de onmiddellijke voorouder van de hedendaagse (Europese) mens?=== Lange tijd werd de oorsprong van de moderne mens, Homo sapiens, gesitueerd in Europa, zo een 35.000 jaar geleden. Het ging dan om de zogenaamde ‘mens van Cro-Magnon’. Omdat de moderne mens opdook, net op het ogenblik dat de Neanderthaler verdween leek het logisch dat de Cro-Magnon de rechtstreekse afstammeling was. Alleen, er waren toch wel veel opvallende verschillen in de lichaamsbouw van beide soorten. De schedel is volledig anders en waar de Neanderthaler kort en gedrongen is, heeft de moderne mens een eerder slanke lichaamsbouw. In Afrika zijn er nooit Neanderthalers gevonden, maar er waren wel een aantal fossielen van 100.000 jaar en ouder gevonden die verrassend moderne kenmerken hadden. Professor Stringer van het Nationaal Historisch Museum in Londen deed in de jaren 80 van de vorige eeuw een grondige studie van alle menselijke fossielen jonger dan 200.000 jaar. Hij vond meer overeenkomsten van de Cro-Magnonfossielen met de Afrikaanse fossielen, dan met deze van de Neanderthalers. Gelijktijdig was Prof. Allan Wilson (Universiteit van Berkeley, Californië) een vergelijkend onderzoek begonnen naar het mitochondriaal DNA (mtDNA) van 147 individuen uit alle continenten.<br> [[Afbeelding:World map of prehistoric human migrations.jpg|thumb|330px|right| Kaart van vroege menselijke migraties volgens de mitochondriaal DNA-populatiegenetica] (getallen geven het aantal millennia voor heden aan). De letters op de pijlen geven groepen mensen aan die tot dezelfde mitochondriale haplogroep behoren. Haplogroepen zijn een soort genetische indeling waarbij mensen worden ingedeeld op basis van de overeenkomstige variatie in hun mitochondriale DNA.]] Mitochondriën zijn de energiecentrales van de cel en bevatten hun eigen DNA. Alle mitochondriën in een bevruchte eicel zijn enkel afkomstig uit de eicel. Daarom is het mtDNA zeer bruikbaar voor reconstructie van stambomen langs moederlijke zijde. Toevallige mutaties in het mtDNA zullen zich accumuleren en nemen dus in de loop der tijd toe. Mensenpopulaties die pas onlangs van elkaar gescheiden werden zullen onderling minder verschillen vertonen dan populaties die al langer van elkaar gescheiden werden. Men kent ook de gemiddelde duur tussen twee mutaties in mtDNA. Aan de hand van deze ‘moleculaire klok’ kan men berekenen wanneer twee van deze populaties zich van elkaar afgescheiden hebben. Wilson kwam tot een stamboom, waarbij alle takken uit de vijf continenten uitkwamen bij één voorouder. Zeven Afrikaanse individuen vormden echter een tweede aparte hoofdtak. Ook belangrijk: de onderlinge verschillen tussen de Afrikaanse takken was dubbel zo groot als deze tussen de Europese of Aziatische takken. Met andere woorden, deze populaties zijn pas later uit elkaar gegroeid dan de Afrikaanse. Het vergelijkingspatroon van dit mtDNA-onderzoek leidt tot de conclusie dat alle mensen afstammen van een Afrikaanse vrouw die zo tussen de 140.000 en de 200.000 jaar geleden geleefd moet hebben. De vrouw kreeg de bijnaam “mitochondriale Eva”. Naast het mtDNA werd ook de variatie in DNA uit de celkern van de verschillende rassen vergeleken. Het gaat hier om zogenaamde markeergenen (van vb. bloedgroepen en immunologische eiwitten) en DNA-polymorfismen. Het Y-chromosoom vererft van vader op zoon. Zo is het mogelijk ook een stamboom in mannelijke lijn op te stellen. Deze stamboom wijst eveneens op een gemeenschappelijke voorvader uit Afrika. Een mutatie op het Y-chromosoom, M168 genoemd, komt voor bij alle mannen buiten Afrika. Bovendien vertoont een onderzoek naar de verwantschap van de verschillende talen en taalfamilies van de huidige populaties in de Oude Wereld markante overeenkomsten met de stamboom gebaseerd op de DNA-studies. Vanaf 1997 slaagden genetici ook mtDNA te isoleren uit Neanderthalerfossielen. Ondertussen zijn er al mtDNA-onderzoeken gedaan voor zeven Neanderthalerskeletten (verspreid van Duitsland tot in de Kaukasus). Indien de Neanderthalers echt de voorlopers waren van de Europese moderne mensen, dan moet het Neanderthaler-DNA meer overeenkomen met dat van Europeanen, dan met dat van Aziaten of Afrikanen. Dat blijkt niet zo te zijn. Integendeel, de Neanderthalers vormen onderling een eigen lijn. De ‘moleculaire klok’ plaatst de splitsing tussen Neanderthaler en huidige mens op 500.000 jaar. Door deze genetische onderzoeken zijn de overgrote meerderheid van paleoantropologen nu overtuigd van de Enkeleoorspronghypothese (ook Out-of-Africatheorie genoemd). Het multiregionale model, waarbij de huidige mensenrassen zich apart uit de locale ''Homo erectus''-voorouder zou ontwikkeld hebben, wordt maar door enkele wetenschappers meer verdedigd.<br> Meer over deze 2 hypothesen: *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Enkele-oorspronghypothese Enkeleoorspronghypothese in Wikipedia] *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Multiregionale_model Multiregionaal model in Wikipedia] *[https://www.neanderthalers.nl/ Nederlandstalige website over Neanderthalers] *[https://www.neanderthalers.be/ Website n.a.v. de tentoonstelling 'Neanderthalers in Europa' van het Gallo-Romeins Museum in Tongeren.] *[https://www.neanderthal.de/ Het Neanderthalmuseum in Mettmann (Neanderthal)Duitsland] === Wie was dan wel de rechtstreekse voorouder van de huidige mens?=== ====''Homo antecessor''?==== In Atapuerca bij Burgos (Spanje) worden sedert 1978 twee bijzonder rijke sites onderzocht. Driekwart van alle menselijke fossielen uit het Midden-Pleistoceen werden hier gevonden. [[Afbeelding:Homo antecessor.jpg|thumb|right|Homo antecessor]] In de eerste site, Gran Dolina, werden tussen 1994 en 1996 een 80-tal schedelfragmenten van minstens 6 individuen opgedolven. De laag waarin deze vondsten zich situeren heeft een ouderdom van 780.000 jaar. Dit zijn de oudste menselijke resten in West-Europa. De Spaanse ontdekkers zijn ervan overtuigd dat dit een nieuwe soort is nl. de ''Homo antecessor''. Letterlijk betekent antecessor de voorloper. Het aangezicht heeft kenmerken van zowel de Neanderthaler als van de huidige mens: wenkbrauwbogen en onderkaak lijken op deze van ''H. neanderthalensis'', terwijl jukbeenderen en neus eerder overeenkomen met die van de H. sapiens.<br> De Spaanse onderzoekers zijn er daarom van overtuigd dat ''H. antecessor'' de gemeenschappelijke voorvader is van de twee recentste mensensoorten: de Neanderthaler en de ''Homo sapiens'' en dit sluit goed aan bij de datering die het gevolg is van het mtDNA-onderzoek. De Spaanse onderzoekers vinden internationaal weinig aanhang voor hun hypothese. ====''Homo heidelbergensis''?==== De tweede site in Atapuerca, Sima de los Huesos, is jonger: 300.000 jaar oud. Hier werden 1600 menselijke fragmenten gevonden, afkomstig van 3 kinderen (< 12 j.), 16 jongeren (< 20 j.) en 13 jonge volwassenen. Er zijn drie goed bewaarde schedels. Eentje heeft zelfs nog een onderkaak. De menselijke skeletten uit deze grot sluiten goed aan bij de fossielen die gevonden werden in Griekenland (Petralona), Engeland (Boxgrove en Swanscombe), Frankrijk (Arago) en Duitsland (Heidelberg). Deze mens wordt ''Homo heidelbergensis'' genoemd, naar de stad Heidelberg in Duitsland, waar een eerste fossiel van deze soort gevonden werd in het jaar 1907 (de kaak van Mauer). De ''H. heidelbergensis'' was groot en het verschil in grootte tussen man en vrouw was meer uitgesproken dan bij de huidige mens. Zijn herseninhoud was 1200 cm³ (dus meer dan H. erectus en minder dan Neanderthaler en huidige mens). Belangrijke paleontologen zoals Stringer beschouwen nu de Europese ''H. heidelbergensis'' en de Afrikaanse ''Homo rhodesiensis'' als één soort. De Europese tak zou zich aangepast hebben aan de ijstijden. Onder invloed van de natuurlijke selectie werden hun benen korter, hun borstkas breder en hun lichaam meer gespierd. Zo ontstond de Neanderthaler. Het Afrikaanse klimaat vereiste andere aanpassingen voor de locale ''H. heidelbergensis'': een lange, slanke lichaamsbouw was nodig om voldoende afgekoeld te geraken in de tropische hitte. De bevindingen van de paleontologen om de vroegere Rhodesiëmens en de Heidelberger als één soort te beschouwen worden ondersteund door een recent DNA-onderzoek van Alan R. Templeton, van de Washington University in St Louis. Zijn onderzoek wijst uit dat er nog een migratie vanuit Afrika moet geweest zijn, zo een 600 000 jaar geleden. Die viel, net als de eerste migratie van ''H. erectus'' (1,9 miljoen jaar geleden) samen met een klimatologische periode, die gekenmerkt werd door hevige regenval. De huidige Sahara kende toen een weelderige savannevegetatie. De Heidelberger is lange tijd een vrij onbekende en onbekende species geweest, waar weinig aandacht voor was. Nu blijkt de ''H. heidelbergensis'' over meer ontwikkeling te beschikken dan we oorspronkelijk dachten. ====Nieuw materiaalgebruik en cultuur bij ''Homo heidelbergensis''==== In Bilzingsleben (Thuringen Duitsland) worden sinds 1972 opgravingen gedaan in een laag van 370 000 jaar oud. Er werd een complete nederzetting blootgelegd met duizenden artefacten. De laag dateert uit de warme periode tussen de Elster- en de Saale-ijstijd. De nederzetting lag op een beschutte plaats, op een soort van schiereiland in een klein meertje. De omtrek van drie hutten werd gemarkeerd door grote stenen en beenderen in ovaalvormige kringen. Elke kring had een opening naar het zuidoosten, tegen de heersende windrichting in. Voor deze openingen werden sporen van vuurhaarden gevonden. Hittesporen op de stenen wijzen er op dat ze werden gebruikt om voedsel te stoven. Er werden ook enkele werkplaatsen blootgelegd, met aambeeldvormige stenen. Een van de werkplaatsen heeft zeker gediend voor de bewerking van hout. Tot 2 meter lange, staafvormige artefacten zijn vermoedelijk speren geweest. Er werden ook grote werktuigen uit olifantenbeenderen gemaakt. Schaafmesjes werden gemaakt uit slagtanden.<br> Werktuigen uit hout en bot waren enkel bekend bij de hedendaagse mens. Beide technieken vergen een degelijke planning van een productieproces in opeenvolgende stadia. Ook het eindresultaat moet de maker op voorhand duidelijk voor ogen staan. Houten werpsperen werden tot in 1995 eveneens beschouwd als uniek voor ''H. sapiens''. In de bruinkoolgroeven van Schöningen, minder dan 100 km van Bilzingsleben, hebben archeologen sedert 1995 zeven speren opgegraven. De speren, geschat op 400 000 jaar oud zijn allemaal gemaakt van sparrenhout. Ze variëren in lengte rond de 2 meter. De stammen zijn aan de basis over een lengte van 25 tot 60 centimeter aangepunt. Omdat hij wist dat de kern van de stam ook het zwakste deel is, maakte de primitieve jager de scherpe punt van de speer juist naast die kern, waar het hout veel harder is. Het zwaartepunt van de speer ligt ook in het voorste deel van de speer, zoals dat ook moet voor werpsperen. Replica's werden uitgetest door moderne atleten en deze gedroegen zich perfect in de vlucht. Ook bij het werpen is er waarneming, coördinatie, planning en reactievermogen vereist. Ook de Levalloistechniek was bekend bij deze mens en is dus niet exclusief voor de Neanderthaler. Meest opmerkelijke vondst is een olifantenbot met opmerkelijke snijsporen. Aan één uiteinde van het bot is er een waaiervormige bundel van 7 strepen. Wat verder zijn er 14 geordende inkervingen. Het andere uiteinde is helaas versplinterd. Stonden daar misschien ook 7 inkervingen? [[Afbeelding: Bilzingsleben bone.jpg|right|thumb| De olifantentibia van Bilzingsleben met regelmatige inkervingen.]] Is dit een maankalender? De ordening van de strepen maakt dit bot toch tot het oudste cultuurobject dat we kennen. Dietrich Mania, de onderzoeksleider van deze site, interpreteert het patroon toch als 'de grafische weergave van een abstract denkbeeld'. Ten slotte werd er ook een 'pleintje' aangetroffen. Een vrijwel ronde plek met een doorsnede van 9 meter werd dichtgeplaveid met stenen en platte botten. Een pad van lange, platte stenen leidt naar een kwartsietblok dat als aambeeld gebruikt werd. Het blok zelf was gevat tussen de horens van een wisentschedel. In de nerven van het blok werden beendersplinters aangetroffen, die er op wijzen dat er beenderen op stuk geslagen werden. Er werden ook schedelfragmenten van mensen aangetroffen in de onmiddellijke omgeving van het aambeeld. Mania sluit een post mortem schedelcultus voor gestorven leden van de groep niet uit. Als dat zo is dan is dit de oudste cultusplaats die ons bekend is. '''Bilzingsleben bewijst alleszins dat de fundamenten voor cultuur, symbolisch denken en planmatig handelen al aanwezig waren vóór het opduiken van ''Homo sapiens''.'''<br> (Mania schrijft de gevonden menselijke resten toe aan ''H. erectus'', maar andere auteurs bespreken Bilzingsleben als een vindplaats van de ''H. heidelbergensis''.) *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Homo_heidelbergensis-Atapuerca_5_anim.htm 3D-animatie schedel ''Homo heidelbergensis''] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] *[https://www.bilzingsleben.com Bilzingsleben – ein altsteinzeitlicher Siedlungsplatz des Homo erectus in Thüringen] *[https://www.landesmuseum-fuer-vorgeschichte-halle.de/dauerausstellung/bilzingsleben.htm Bilzingsleben – ein Platz an der Sonne] ===Welke mens ontwikkelde een gesproken taal?=== Ook dit is weer een discussiepunt. Sommigen reserveren dit vermogen voor de huidige mens: het zou ons een belangrijk evolutionair voordeel opgeleverd hebben. Nochtans beschikken zelfs chimpansees al over een heel gamma van geluiden. Hoe breng je kennis van het maken van gereedschappen over in gebarentaal? Hoe bouw je, stomweg, samen een vlot om een eiland te bevolken? Kun je met enkele grollen en grommen succesvol een jacht in groep organiseren? Een rituele begrafenis ontstaat niet zomaar; er moet toch op zijn minst een gemeenschappelijk idee zijn over een hiernamaals. Hoe kom je tot zo een rite zonder gedachtewisseling? En waarvoor heeft het grote gedeelte van de hersenen, dat vandaag dient voor de spraak, dan gediend? De vondsten uit Kebara, waar een volledig tongbeentje bewaard bleef, bevestigen dat de Neanderthaler lichamelijk in staat was tot mondelinge communicatie. De nervus hypoglossus is de zenuw die de fijne bewegingen van de tong mogelijk maakt en dus van wezenlijk belang voor de spraak. De gang, waardoor deze zenuw loopt, bereikt bij schedels van 400 000 jaar oud (''H. erectus / H. heidelbergensis'') al de huidige menselijke omvang. Puur anatomisch gezien is er geen enkele aanwijzing dat taal onmogelijk was. Meer en meer paleontologen en linguïsten zijn gewonnen voor het idee om de late ''H. erectus'', de Heidelberger en de Neanderthaler toch een taal of "prototaal" toe te kennen (een prototaal is zoiets als het pidgin, een grammaticaal ongestructureerde taal, die zich ontwikkelde tussen slaven die uit verschillende contreien aangevoerd werden.) En wat zegt ons genetisch logboek, ons DNA, over taal? In 1990 werd er een autosomaal dominant verervend taalgebrek vastgesteld bij een Pakistaanse familie. De familieleden die deze aandoening vertonen hebben weinig controle over de mondspieren en zijn evenmin in staat om grammatica te begrijpen. Onderzoekers van Oxford toonden in 2001 aan dat alle familieleden met het spraakgebrek een mutant hadden van het FOXP2-gen op het zevende chromosoom. Het gen is ook onderzocht bij andere dieren en er blijkt bv. een verhoogde activiteit van dit gen te bestaan op het ogenblik dat mannelijke zebravinken hun zang aanleren. Onderzoekers van het Max Planck Instituut van Leipzig en van de universiteit van Oxford brachten samen de nucleotidensequenties in kaart van het FOXP2-gen bij de muis, de resusaap, de mensapen en de mens. 70 miljoen jaar geleden splitsten zich de evolutielijnen van muis en mensapen. In heel die tijd zijn er mutaties geweest in de nucleotiden van het gen. De meeste zijn 'stille' mutaties geweest: mutaties die niet leiden tot het wijzigen van een aminozuur in het FOXP2-eiwit. Alleen als een aminozuur gewijzigd wordt heeft dit mogelijk effect op de activiteit van het eiwit. In die 70 miljoen jaar evolutie zijn er bij de muis 130 stille mutaties geweest en slecht 1 mutatie heeft geleid tot een aminozuurverandering. Ook bij de mensapen zijn er stille mutaties geweest in het FOXP2-gen, maar tot aan de splitsing binnen deze superfamilie in de diverse soorten is er geen enkel aminozuur veranderd. Na zijn afsplitsing heeft het eiwit bij de orang-oetan 1 aminozuurwijzing ondergaan. Bij gorilla en chimpansee zijn er geen aminozuurwijzigingen vastgesteld. Bij de mens zijn er 2 mutaties geweest die tot aminozuurveranderingen geleid hebben. Deze moeten dus plaats gevonden hebben na de splitsing van de evolutielijnen tussen mens en chimpansee. Met een wiskundig model berekenen de onderzoekers bovendien dat zulke verandering in 125.000 tot 200.000 jaar tijd onder alle mensen verspreid kan worden. Niets sluit echter uit dat die mutaties eerder gebeurd zijn in de 7 miljoen jaar die ons van de chimpansees scheidt. In oktober 2007 maakt professor Svante Paabo van het Duitse Max Planck-instituut voor Evolutionaire Antropologie bekend, dat hetzelfde FOXP2-allel terug gevonden werd in het DNA van de Neanderthaler. Daarom kunnen wij nu zo goed als zeker zijn dat ook de Neanderthaler een gesproken taal had. *[https://noorderlicht.vpro.nl/artikelen/8038305/ Artikel van Noorderlicht over het FOXP2-gen] *[https://www.botany.utoronto.ca/courses/bio260/Enard_etal_2002%20Nature(418)6900.pdf Oorspronkelijk artikel uit ''Nature'' over de evolutie van het FOXP2-gen] ===Wat is er dan nog uniek aan de huidige mens, de ''Homo sapiens''?=== De oudste schedels van de huidige mens zijn gevonden in Herto, Ethiopië. Drie exemplaren werden er in 2003 gevonden en konden gedateerd worden omdat zij zich bevonden tussen 2 lagen vulkanische as van 156 000 en 160 000 jaar oud. Dit is de ouderdom die door het mitochondriaal-DNA-onderzoek van Wilson berekend werd.<br> De Hertoschedels hebben een iets langer aangezicht dan de huidige mens, maar voor de rest stemmen alle andere kenmerken (hersenvolume, recht voorhoofd ...) volledig overeen met moderne schedels. De huidige mens heeft een lichaamsbouw die goed aangepast is aan de Afrikaanse, tropische temperatuur. In rust en ongekleed verbruikt een mens het minst energie bij 26°C en daarom voelt hij zich ook het best bij deze temperatuur. [[Afbeelding:VenusWillendorf.jpg |right|thumb| Venus van Willendorf (Oostenrijk) 25 000 jaar oud]] Fossiele vondsten en DNA-onderzoek overtuigen de paleoantropologen ervan dat er eerst een verspreiding van de huidige mens binnen Afrika plaats greep, zo een 150 000 jaar geleden. Zo zijn er vindplaatsen bekend in Zuid-Afrika (monding van de rivier de Klasies) van 120 000 jaar oud. 130 000 jaar geleden, tijdens een warmere periode migreerde ''H. sapiens'' een eerste keer naar het Midden-Oosten. 80 000 jaar geleden kwam er dan een afkoeling en de mens trok zich weer terug in Afrika. Dan komt er een nieuwe golf van migratie, 50 000 jaar geleden, die via het Arabische schiereiland over de Zuid-Aziatische kusten loopt. Zijtakken van deze golf bereiken Oost-Azië, Indonesië, en Australië. Een tweede beweging vanuit Oost-Afrika komt 40 000 jaar geleden op gang en bereikt Centraal-Azië om vandaaruit te vertakken naar Europa en naar Siberië. Vanaf 50 000 jaar geleden kan deze, van oorsprong tropische mens, zich aan alle milieuomstandigheden aanpassen. We weten nu dat ook oudere mensensoorten in staat waren andere materialen dan steen te bewerken. Toch is er 50 000 jaar geleden plots een opbloei van creativiteit. Er worden fijne, scherpe klingen gemaakt, die voor kleine wapens (pijlen?) en voor werktuigen gebruikt worden. Om de eilanden te bereiken waren er boten nodig. Het aantal sierraden neemt toe en er worden figuurtjes uit dierenbot gesneden. [[Afbeelding:Chauvethorses.jpg|thumb|right|Paarden, grottekening van 31 000 jaar oud, uit de grot van Chauvet (Ardèche Frankrijk)]] Ook de grottekeningen tonen aan dat de mens ook de werkelijkheid kan symboliseren. Alleen in Europa zijn er al 300 vindplaatsen, de oudsten zijn 30 000 jaar oud. Dieren waarop gejaagd werd vormen dikwijls het thema, maar ook de eigen hand werd zelfs met een sjabloontechniek vastgelegd op de wand van grotten. Men vermoedt ook een religieus karakter achter deze tekeningen. Alleszins heeft het abstract denken zich toen met een sprong ontwikkeld. Zo een 20 000 jaar geleden werd de jager-zwerver dan voor het eerst landbouwer. De eerste nederzettingen situeren zich in het Midden-Oosten. Door domesticatie van huisdieren en gewassen nam de mens zijn voedselproductie in eigen handen. Het nieuwe continent wordt bereikt via de Beringstraat, eveneens een 20 000 jaar geleden. *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Homo_sapiens-Cro-Magnon_1_OldMan_anim.htm 3D-animatie schedel ''Homo sapiens'' (Oude man van Cro-Magnon)] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] *[https://www.culture.gouv.fr/culture/arcnat/lascaux/en/ Virtueel bezoek aan de grotten van Lascaux] *[https://www.culture.fr/culture/arcnat/chauvet/en/ Virtueel bezoek aan de grot van Chauvet] ===Hoe verdwenen de andere mensen?=== De Neanderthalers verdwenen zo een 28 000 jaar geleden. Door nieuwe dateringen van de vindplaatsen van ''Homo erectus'' in Azië blijken sommige fossielen van deze mensensoort nog maar tussen de 27 000 en 50 000 jaar oud. En dan is er nog ''Homo floresiensis'', een recent ontdekte zeer kleine mensensoort die de paleoantropologen voor grote raadsels plaatst. Het grootste raadsel is nog wel dat de fossielen amper 18 000 jaar oud zijn. :'''''Homo floresiensis''''' werd in 2004 op het Indonesische eiland Flores gevonden. De fossielen wijzen op een dwergmens van amper 90 cm groot. De enige schedel die tot nu toe gevonden is had een herseninhoud van amper 417 cm³, dat is één derde van onze hersenomvang. Via een CT-scan kon men zien dat de hersenen zeker niet gedegenereerd waren en dat bv. het hersendeel dat instaat voor het plannen en ondernemen van activiteiten goed ontwikkeld was. Voorlopig beschouwt men de mens van Flores als een rechtstreekse afstammeling van de ''Homo erectus'', die zich aangepast heeft aan het leven op een eiland. Dwergvormen van dieren komen vaak voor op eilanden. Omdat de beenderen vrij jong zijn hoopt men dat een met DNA-onderzoek meer licht kan brengen over de afkomst van de Floresmens.<br> ''Homo sapiens'' heeft dus nog niet zo lang de aarde voor zich alleen.<br> De aanhangers van het multiregionaal model stellen nogal botweg, dat de Out-of-Africatheorie impliceert dat de huidige mens de Neanderthaler en andere Aziatische soorten moet uitgeroeid hebben. De soorten moeten minstens een tijdje naast elkaar geleefd hebben. Tussen 30 000 en 40 000 jaar geleden was Europa bv. het terrein van Neanderthaler en huidige mens. Er zijn sporen van culturele uitwisselingen tussen Homo sapiens en Neanderthaler: de grotte du Renne werd 33 000 jaar geleden bewoond door Neanderthalers maar er werden werktuigen teruggevonden in de stijl van de ''H.sapiens''. Er zijn tot nu toe geen sporen van massaal geweld op Neanderthalers teruggevonden. Oorlogen zouden volgens R. Leakey pas ontstaan zijn bij de agroculturele revolutie toen er vaste nederzettingen gebouwd werden. De kans is groot dat de Neanderthaler en de ''H. erectus'' gewoon '''weggeconcurreerd''' werd door de huidige mens. *Hoewel deze mensen waarschijnlijk ook een gesproken taal had, zou het best kunnen dat de huidige mens een beter taalvermogen had. Een toenemende en beduidende verbetering van de gesproken taal kan een ernstig selectievoordeel zijn. *Feit is dat er 100000 jaar geleden in Afrika en 40000 jaar geleden in Europa plots een verbeterde werktuigtechniek optrad, gebaseerd op smalle klingen die verder bewerkt kunnen worden tot de meest verfijnde werktuigen. *Een Frans onderzoeker die vindplaatsen van Cro-Magnons vergeleek met die van Neanderthalers kwam tot de conclusies dat de eersten zich altijd vestigden op hooggelegen plateaus terwijl de Neander'''thal'''ers eerder in dalen leefden. Een beter uitzicht is belangrijk om bewegingen van kudden te observeren en leidt tot een jachtvoordeel. Groot hoeft het selectieverschil niet te zijn. Er zijn computermodellen die aantonen dat een evolutief voordeel van 2 procent voor één van twee mensensoorten het uitsterven van de andere binnen de 1000 jaar zou voltrekken. ==Bronnen bij dit wikibook== ===Boeken=== *Aiello L. & Bennike P., ''Van mens tot mens, onze evolutie, tentoonstellingscataloog'', K.B.I.N , 1997, 83 p. *de Waal F. ''Chimpansee-politiek'' Uitg. H.J.W. Becht, Amsterdam 1982 *de Waal F. ''Verzoening'' Het spectrum, Utrecht 1988 *de Waal F. ''Van nature goed'' Uitgeverij Contact, Amsterdam/Antwerpen 1996 *Goodall J. ''In de schaduw van de mens'' Elsevier, Amsterdam/Brussel 1975 *Leakey R., ''De oorsprong van de mensheid'', Uitgeverij CONTACT, Amsterdam/Antwerpen 1995 *Leakey R., Lewin R., ''Onze oorsprong'', Uitgeverij CONTACT, Amsterdam/Antwerpen 1993 *Lewin R., ''De ontwikkeling van de moderne mens'', Natuur en Techniek, *Nelissen M., ''De bril van Darwin'', Uitgeverij Lannoo, Tielt 2000 *Punie J., ''Evolutie van de mens'', Jaarboek VOB, De Sikkel 2001 *Tallon I. e.a. ''Evolutie vandaag'' VUBPRESS, Brussel 2005 *Walker A. & Shipman P. ''Op zoek naar de missing link'' Het Spectrum, Utrecht 1998 *Zimmer Carl ''Waar komen wij vandaan?'' Standaard Uitgeverij/Nieuw Amsterdam/Madison Press Books 2006 '''Als er meerdere wetenschappelijke namen voor een bepaalde soort gebruikt werden in diverse bronnen werd de naamgeving gevolgd die Carl Zimmer gebruikt in zijn boek ''Waar komen wij vandaan?''''' ===Tijdschriften=== *''De oorsprong van de mens'' National Geografic Special nr. 1 jrg. 2003 *''Het ontstaan van de mens'' (deel 1 en deel 2) Mens (tijdschrift Vlaamse Vereniging voor Biologie nr.1, nr. 2 jrg. 2004) *''New Look at human evolution'' Scientific American Special edition Vol.13 nr.2 2003 *''De ondergewaardeerde oermens van Thuringen'' D. Mania, Scientific American (Ned. Ed.)nr.4 dec. 2004, blz.58-64 ===Websites=== Websites die specifiek bij een der voorgaande hoofdstukken horen zijn daar vermeld en worden hier niet herhaald.<br> *[https://talkorigins.org/ Talkorigins:] overzichtelijke Amerikaanse site over Evolutie in het algemeen *[https://www.sesha.net/eden/ Op zoek naar Eden:] zeer degelijke Nederlandstalige website over menselijke evolutie. *[https://www.kenozoicum.nl/PN/index.html PaleoNed:] rondtoer van Nederlandstalige websites in verband met de prehistorie *[https://www.vob-ond.be Website van de Vereniging voor onderwijs in de biologie] met veel didactisch materiaal over evolutie (o.a. een nieuwe geologische tijdschaal voor de biologieklas) *[https://www.scholennetwerk.uhasselt.be/biologie/lesmateriaal/default.asp?v=9&id=-1 Scholennetwerk Biologie UHasselt], met o.m. een module Begeleid Zelfstandig Leren over menselijke evolutie *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Evolutie_van_de_mens Evolutie van de mens] in de Nederlandstalige Wikipedia *[https://www.bbc.co.uk/sn/prehistoric_life/human/human_evolution/ Website van de BBC over de menselijke evolutie] *[https://www.evolutietheorie.be/ Naar een beter begrip van de evolutietheorie in Vlaanderen] Project van de Universiteit Gent {{Sub}} {{Links}} {{GFDL-oud}} jcl4tzuyuuhb7stxlyxe9qu1cqg6mjm 421566 421527 2026-04-05T05:12:54Z Erik Baas 2193 4 tot 8 kilogram 421566 wikitext text/x-wiki <div class="noprint" align="center"> {{#If:{{{1|}}} | [[Evolutie/{{{1}}}|&larr; {{{1}}}]] · | }}&nbsp;'''[[Evolutie]]'''&nbsp;{{#If:{{{2|}}} | · [[Evolutie/Argumenten voor het bestaan van evolutie| Argumenten voor het bestaan van evolutie &rarr;]] | }}<br> <span style="font-size: small;"> [[Evolutie/Argumenten voor het bestaan van evolutie|Argumenten voor het bestaan van evolutie]] · [[Evolutie/De evolutie van de evolutieleer|De evolutie van de evolutieleer]] · [[Evolutie/Het verloop van de evolutie|Het verloop van de evolutie]] · [[Evolutie/De menselijke evolutie|De menselijke evolutie]] </span> </div> ===Welke zijn onze naaste levende verwanten?=== Chimpansee, gorilla en orang-oetan zijn door de meeste mensen gekend. Minder bekend, maar nauw verwant aan de chimpansee is de bonobo, vroeger gewoonlijk dwergchimpansee genoemd. De westelijke en de oostelijke gorilla worden, na recent genetisch onderzoek, als aparte soorten beschouwd. Ook de orang-oetan van Sumatra en deze van Borneo worden vandaag als twee soorten gezien. Er zijn vandaag dus zes soorten hogere mensapen. De Aziatische gibbons en siamangs staan hier verder vanaf en worden lagere mensapen genoemd. ====De chimpansee (''Pan troglodytes'')==== [[Afbeelding:Young_male_chimp.png |right|thumb| Chimpansee]] De chimpansee is een grote, sterke mensaap met een gedrongen lichaamsbouw. Een volwassen chimpansee heeft een kop-romplengte van 63,5 tot 90 cm, een schouderhoogte van 100 tot 179 cm en een lichaamsgewicht van ongeveer 40 tot 65 kg, hoewel dit hoger ligt in gevangenschap. Vrouwtjes wegen gemiddeld 45 kg, mannetjes 55 kg. De chimpansee heeft lange armen die tot 2,7 m kunnen wordt uitgespreid. De schouders en armen van een chimpansee zijn zeer gespierd, veel sterker dan die van de mens. De benen zijn daarentegen vrij kort. Het gezicht heeft een smalle neus, diepgelegen ogen, opvallende wenkbrauwbogen, grote, ronde oren, een brede bovenkaak en smalle lippen. De chimpansee is bedekt met lang, zwart haar over het grootste deel van het lichaam en heeft een nagenoeg naakt gezicht met een kleur die varieert van bijna roze (jonge dieren) tot bijna zwart (volwassen dieren). Ook dieren met bijna witte gezichten komen voor. Ook het achterste is kaal. Bij volwassen vrouwtjes is de huid van het achterste gezwollen en roze van kleur. De grootte van de zwellingen is afhankelijk van de fase van de menstruatiecyclus waar zij zich in bevinden. Deze menstruatiecyclus duurt ongeveer vierentwintig dagen. De chimpansee komt voor in equatoriale bossen in Centraal- en West-Afrika, van Senegal via Congo-Kinshasa, ten noorden van de rivier de Congo, oostwaarts tot West-Tanzania en West-Oeganda. Hij leeft voornamelijk in open wouden en regenwouden, maar is ook te vinden in bergbossen en bossavannes. Voor meer gegevens over chimpansees: zie {{Wp|chimpansee|Wikipedia}}. *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Chimpanzee_anim.htm 3D-animatie van chimpanseeschedel] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] ====De bonobo (''Pan Paniscus'')==== [[Afbeelding:Bonobo_9036.jpg|right|thumb| Bonobo]] Dat de bonobo een afzonderlijke soort vormt, werd pas in het begin van de twintigste eeuw vermoed. De Nederlandse etholoog Anton Portielje was het opgevallen dat de destijds bij het publiek van dierentuin Artis populaire 'chimpansee' Mafuca veel kleiner was dan de andere chimpansees van Artis. Hij vermoedde dat het dier tot een aparte primatensoort behoorde, die hij 'dwergchimpansee' noemde. Andere wetenschappers hadden vergelijkbare ideeën. In 1929 werd de bonobo als afzonderlijke soort erkend. De bonobo is zeker geen dwergvorm van de gewone chimpansee, zoals zijn vroegere benaming 'dwergchimpansee' doet vermoeden. Hij is inderdaad wat fijner gebouwd, heeft langere ledematen en de schedel is meer afgerond en iets kleiner. Het aangezicht is al van bij de geboorte donker en de haargroei rond het aangezicht is steiler en langer. Gedragsmatig zijn er veel verschillen met de chimpansee. Bonobo's leven in een matriarchaat: vrouwtjes staan hoger in de hiërarchie dan mannetjes. Bonobo's zijn seksueel zeer actief en dat geldt ook voor mannetjes en vrouwtjes onderling. Seksueel gedrag staat dus niet enkel in functie van de voortplanting, maar wordt ook gebruikt om vrede te stichten, spanningen binnen de groep te verlagen en vriendschappen te smeden. Bovendien gebruiken bonobo's zeer veel seksposities, waaronder ook "face-to-face". De bonobo is naast de mens het enige dier dat regelmatig seks heeft met de gezichten naar elkaar toe. Daarnaast doen bonobo's ook aan orale seks, masturberen en zelfs tongzoenen. [[Afbeelding:Pan (genus) distribution map.png|right|thumb| Verspreiding chimpanseerassen en bonobo]] Geografisch komen bonobo's voor ten zuiden van de rivier de Congo, die hen scheidt van het leefgebied van de chimpansees. Voor meer gegevens over bonobo's: zie [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bonobo Wikipedia] Dierenpark Planckendael heeft een goed bestudeerde bonobokolonie. Meer informatie vind je op deze externe link: [https://www.planckendael.be/content/park/bonobo.htm de bonobo in Plankendael]. ==== De gorilla ''(Gorilla gorilla en G. beringei)''==== [[Afbeelding:Gorilla 019.jpg |right|thumb| Westelijke laaglandgorilla]] De gorilla is een herbivoor die leeft in de Centraal- en West-Afrikaanse regenwouden. Gorilla's leven voornamelijk op de bosbodem. Het mannetje heeft een hoogte van tussen de 1,65 m en 1,75 m, en weegt tussen de 140 en 165 kg. Vrouwtjes wegen ongeveer de helft. Traditioneel werden er 3 ondersoorten van de gorilla onderscheiden, maar genetisch onderzoek heeft een nieuwe indeling opgeleverd met 2 soorten: de westelijke gorilla(''Gorilla gorilla'') met 2 ondersoorten en de oostelijke gorilla (''Gorilla beringei'') met 3 ondersoorten. Voor meer details: zie [https://nl.wikipedia.org/wiki/gorilla Wikipedia] *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Gorilla-adult_anim.htm 3D-animatie van gorillaschedel] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] ==== De orang-oetan (''Pongo abelii en P. pygmaeus'')==== [[Afbeelding:Orangutan Cincinnati Zoo 002.jpeg |right|thumb| Sumatraanse orang-oetan]] Orang-oetans (''Pongo'') zijn een geslacht van de mensapen met lange armen en roodachtig, soms bruin, haar. Dit zijn de enige mensapen die buiten Afrika voorkomen. Er zijn twee soorten: de Borneose orang-oetan (''Pongo pygmaeus'') op Borneo en de Sumatraanse orang-oetan (''Pongo abelii'') op Sumatra. Tot voor kort werden ze als ondersoorten van dezelfde soort gezien. Van alle mensapen leven de orang-oetans het meest in de bomen. Meer informatie zie * [https://nl.wikipedia.org/wiki/Orang-oetan Wikipedia] *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Orangutan_anim.htm 3D-animatie van orang-oetanschedel] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] ====Gibbons (''Hylobatidae'')==== Gibbons (''Hylobatidae'') vormen de familie van de lagere mensapen. Er bestaan 14 soorten van in vier geslachten. De bekendste zijn de withandgibbon (''Hylobates lar'') en de siamang (''Symphalangus syndactylus''). Volwassen gibbons wegen 4 tot 8 kilogram en leven in monogame familiegroepen, bestaande uit 2-6 dieren. Zij leven hoog in de bomen en hebben lange armen, met handen die speciaal gevormd zijn om zich gemakkelijk slingerend langs takken voort te bewegen. Wanneer ze op de grond lopen, lopen ze rechtop, op hun benen, in tegenstelling tot de grote mensapen, die zich voortbewegen op handen en voeten. ===Hoe oud zijn de aftakkingen in de stamboom van de mensapen?=== [[Afbeelding:Hominoid_taxonomy_7.png|right|thumb|Taxonomische indeling van de superfamilie der mensapen]] Het aantal verschillen in het DNA van aanverwante soorten is niet alleen een maat voor de verwantschap, maar ook voor de tijd die verstreken is sedert de afsplitsing. Op basis van deze moleculaire klok schat men de afsplitsingen in deze stamboom als volgt. De scheiding tussen lagere mensapen (''Hylobatidae'') en de hogere mensapen schat men op 15 à 19 miljoen jaar. De voorouders van de orang-oetans zouden tussen de 13 en de 16 miljoen jaar geleden hun eigen weg ingeslagen zijn. De tak van de gorilla's ontstond een 8 tot 10 miljoen jaar geleden. Mens en chimpansee-bonobo zouden zich 5 tot 7 miljoen jaar geleden afgesplitst hebben. ===Waarin verschillen mensen van mensapen?=== ==== Anatomische verschillen die te maken hebben met de manier van voortbeweging ==== De mensapen vertonen een kneukelloop. Mensen lopen rechtop, dit wil zeggen op hun achterste ledematen. Heel het skelet is aangepast aan de manier van voortbewegen en dat heeft geleid tot duidelijke verschillen. Op basis van deze verschillen kunnen fossiele beenderen ons vertellen hoe de soort in kwestie zich voortbewoog. # Bij mensapen zijn de voorste ledematen langer dan de achterste. # Het kniegewricht bij een mensaap kan niet volledig gestrekt worden. # Bij mensapen heeft de voet ook een grijpfunctie. Bij mensen zijn de middenvoetsbeentjes aangepast aan het afrollen van de voet. # Het achterhoofdsgat, de opening waardoor het verlegde ruggenmerg in verbinding staat met de hersenen, bevindt zich bij een mensenschedel meer naar onder, bij een mensaap meer naar achter. Bij mensen bevindt de schedel zich boven de wervelkolom, terwijl de gebogen wervelkolom van een mensaap eerder aan de achterkant van de schedel vertrekt. # De wervelkolom van een mensaap beschrijft een boog. Die van een mens is eerder S-vormig. # De oriëntatie van de bekkenbeenderen is door het rechtop lopen ook anders bij een mens ten opzichte van een mensaap. ====Andere anatomische verschillen==== # De schedelinhoud is uiteraard veel groter bij de mens dan bij de mensapen. # Bij de huidige mens is er geen oogwal en geen schedelkam (maar dat geldt niet voor fossiele mensen en mensachtigen) # De tandenboog is bij mensapen U-vormig, bij mensen hoefijzervormig. Hoektanden zijn bij mensen amper groter dan de snijtanden, en er is geen ruimte (= diastema) tussen de hoektanden en de kiezen. # Bij mensapen is er een uitgesproken geslachtsdimorfisme (het verschil in grootte). Bij de mens is de vrouw maar iets kleiner dan de man. ====Genetische verschillen==== Mensapen hebben allemaal 48 chromosomen en de mens heeft er slechts 46. [[Afbeelding:Chr2_orang_human.jpg‎ |right|thumb|Links het genoom van de orang-oetan, rechts dat van de mens.]] Chromosoom 2 bij de mens is duidelijk een fusie van 2 kleinere chromosomen (nu 2a en 2b genoemd) bij de mensapen. De karyogrammen hiernaast tonen dat aan. Er werd een fluorescencietechniek gebruikt om chromosomenpaar 2 van de mens (rechts) te identificeren . In het karyogram van de orang-oetan (links) lichten echter 4 kleinere chromosomen op. Wetenschappers schatten al langer dat het DNA bij mens en chimpansee voor 98 tot 99 procent identiek was. Na het afronden van het Human genome project in 2003 is het Chimpanzee genome project gestart. In 2004 publiceerden Japanse onderzoekers een vergelijking voor chromosoom 21. 1,44 procent van de genetische code verschilde. Daarnaast werden er ook wel duizenden duplicaties, deleties en inversies gevonden die tot dan onbekend waren, omdat ze in gedeelten van het DNA voorkomen, die geen genen bevatten. Het FOXP2-gen is een gen op chromosoom 7 dat in verband gebracht wordt met taalontwikkeling. Door vergelijking van dit gen met dat van de chimpansee blijkt dat dit gen bij de mens een snelle evolutie doorgemaakt heeft. Het Chimpanzee Genome Project heeft niet alleen waarde voor een beter begrip van de evolutie. Het helpt ons ook bepaalde menselijke ziekten te begrijpen. Het caspase-12 gen codeert voor een enzym dat kan beschermen tegen de ziekte van Alzheimer. Het komt voor bij chimpansees en andere primaten, maar bij de mens is het tot een niet-functioneel gen geëvolueerd.<br> Zo blijken er ook meer dan 30 olfactorische genen (genen die voor de geurzin instaan) inactief te zijn bij de mens. *Zie de Engelstalige Wikipedia voor meer informatie over het [https://en.wikipedia.org/wiki/Chimpanzee_Genome_Project Chimpanzee Genome Project] *Eveneens interessant in de Engelstalige Wikipedia [https://en.wikipedia.org/wiki/Human_evolutionary_genetics Human evolutionary Genetics] ====Verschillen en gelijkenissen in gedrag==== Het veldonderzoek naar gedragingen van chimpansees en gorilla's werd vooral gestimuleerd door de bekende paleontoloog Louis Leakey. Jane Goodall, bestudeerde vanaf 1960 de chimpansees in Gombe. Dian Fossey bestudeerde vanaf 1967 de gorilla's in het Karisoke Research Institute in Rwanda. Ook studies van chimpansees in dierenparken onthullen verbluffende gelijkenissen met de mensenmaatschappij. Zo maakten de waarnemingen van de Nederlander Frans de Waal in het Nederlandse Burgers Dierenpark duidelijk dat de interacties in een chimpanseekolonie zeer complex zijn en dikwijls erg menselijk aandoen. * Het '''gebruik van werktuigen''' werd als uniek voor de mens beschouwd tot Goodall in 1960, al zeer snel na het begin van haar waarnemingen, opmerkte dat chimpansees grasstengels gebruikten om naar termieten te hengelen. Meer zelfs, bladeren werden verwijderd om takken meer geschikt te maken. Ook bij chimpansees in gevangenschap wordt dergelijk intelligent gebruik van voorwerpen vastgesteld. In Burgers Dierenpark te Arnhem gebruikten chimpansees een lange, zware tak om in groep over de muur te ontsnappen. Momenteel zijn tientallen verschillende gereedschappen gedocumenteerd die gebruikt worden door chimpansees. Per groep kan het gebruik van werktuigen verschillen. * Termieten vormen natuurlijk al dierlijk voedsel, maar chimpansees '''eten vlees''' als ze het kunnen bemachtigen. De eerste belangrijke waarneming van Jane Goodall was een groepje chimpansees die met hun drieën samen een jong bosvarkentje oppeuzelden. Chimpansees gaan zelfs georganiseerd op jacht: sommigen jagen de prooi op, anderen omcirkelen het dier of zorgen er voor dat het niet naar een andere boom kan ontsnappen. Achteraf wordt de prooi onder de jagers verdeeld. *Ook '''zelfbewustzijn''' bestaat bij mensapen. Chimpansees en orang-oetans slagen in de spiegeltest van Gallup. Daarbij worden de apen eerst gewend gemaakt aan spiegels. Daarna wordt er boven op hun hoofd ongemerkt een geurloze verf aangebracht. Zodra de aap dan zijn spiegelbeeld merkt gaat hij dadelijk op zijn hoofd de verfplek betasten. De lagere apen slagen niet in de spiegeltest. Ook gorilla's mislukten voor deze oorspronkelijke test. Nu lukt de test wel met een variante opstelling bestaande uit videocamera en videoscherm. (Gorilla's kijken elkaar nooit rechtstreeks in de ogen: dat is een dreighouding). Ook andere sociale dieren zoals dolfijnen en kauwen slagen in deze spiegeltest. Chimpansees kunnen elkaar ook bedriegen. Yeroen, het leidend mannetje uit de chimpanseekolonie van Burgers Dierenpark liep tijdens een gevecht met Nikkie, een jong ondernemend mannetje een onbeduidende wond op aan zijn hand. Toch dachten de waarnemers oorspronkelijk dat hij er last van had omdat hij mankte. Maar na een tijdje merkten ze echter dat hij alleen maar mankte als Nikkie in de buurt was. Al de tijd dat hij zich binnen Nikkies gezichtsveld bevond strompelde hij, maar eenmaal voorbij Nikkie liep hij weer volstrekt normaal. Yeroen hield deze vertoning een hele week vol. Ook dat is een bewijs voor zelfbewustzijn, want om iemand doelbewust te bedriegen moet je jezelf inleven in zijn situatie en in zijn reactie op je eigen handelen. Bij lagere apen, zoals resusapen en bavianen werden nooit dergelijke misleidingsmanoeuvres waargenomen. * Culturele uitingen in echt menselijke zin zijn er natuurlijk niet. '''Cultuur als verbreiding van nieuwe gewoonten''' komt wel voor. "Apen apen apen na". Een bekend voorbeeld is dat van het "aardappelwassen", dat in een kolonie Japanse makaken door het vrouwtje Imo ontdekt werd. Zij waste het zand van de gekregen zoete aardappelen af in zee. Eerst deden enkele leeftijdgenoten dat na en het gedrag werd ten slotte door heel de groep overgenomen en hield stand, ook na de dood van Imo. Bij sommige chimpanseegroepen is het openen van noten met behulp van een steen een verspreide gewoonte. Bij andere groepen wordt deze techniek niet waargenomen. * '''Moord, zelfs oorlog aan de ene kant en hulpvaardigheid aan de andere kant''' komen eveneens voor bij chimpansees. In Burgers dierenpark werd het chimpanseemannetje Luit gedood door Yeroen en Nikkie, nadat Luit leider van de kolonie was geworden. Jane Goodall beschrijft een ware guerrillaoorlog tussen twee subgroepen in Gombe. Volwassen mannen van de hoofdgroep slaagden er drie keer achter elkaar in een mannetje van de kleinere groep te isoleren, te omsingelen en te doden. Het waren telkens goed gecoördineerde sluiptochten met extreem geweld. Ook twee andere mannetjes verdwenen in dezelfde periode, waarschijnlijk eveneens vermoord. De wijfjes van de kleine groep werden uiteindelijk ingelijfd bij de hoofdgroep. Maar even zo goed worden zowel in de natuur als in gevangenschap heldhaftige pogingen ondernomen om andere chimpansees te redden, bv. als ze dreigen te verdrinken in de ringgracht rond hun verblijf. Ten opzichte van zieke of oude dieren wordt veel hulpvaardigheid vastgesteld. ==De mensachtigen== ===Wat is een mensachtige?=== [[Afbeelding:Primate skull series with legend.png|right|thumb|Primatenschedels]] De twee belangrijkste verschillen tussen mensen en mensapen zijn: # De kneukelloop bij mensapen ten opzichte van de bipede gang (zeg maar het rechtoplopen) bij de mens # Het hersenvolume, dat bij de mens 3 keer groter is dan bij de mensapen. Uit de oudste voorstellingen van kromgebogen Neanderthalers kunnen wij afleiden dat men lang gedacht heeft dat het rechtoplopen pas plaats vond toen de grotere hersenen al ontwikkeld waren. De ontdekking van 'Lucy' bewees het omgekeerde: de bipede gang ging vooraf aan de grotere hersenen. '''De term Mensachtigen wordt dus gebruikt voor fossiele hominiden die een hersengrootte hebben, vergelijkbaar met mensapen, maar die toch al rechtop lopen.'''<br> ===Waar ligt de bakermat van de mensheid?=== <br>'''De bakermat van de mensheid ligt zeker in Afrika: geen enkel menselijk of mensachtig fossiel, ouder dan 2 miljoen jaar werd buiten Afrika gevonden.''' Darwin was daar al van overtuigd: <span style="font-size: small;">"In alle grote gebieden van de wereld zijn de levende wezens nauw verwant aan de uitgestorven soorten uit hetzelfde gebied. Daarom is het waarschijnlijk dat Afrika vroeger bewoond werd door uitgestorven mensapen die nauw verbonden waren aan de gorilla en de chimpansee. En omdat deze twee soorten de nauwste verwanten van de mens zijn, is het net iets waarschijnlijker dat onze vroegste voorvaderen op het Afrikaanse vasteland leefden dan elders." (citaat uit The descent of Man, 1871)</span><br>Nochtans werd deze suggestie in Europa snel vergeten. Toen de bekende paleontoloog Louis Leakey in 1931 zijn docenten in Cambridge vertelde dat hij van plan was in Afrika naar de oorsprong van de mensheid te zoeken, werd er grote druk op hem uitgeoefend om naar Azië te vertrekken. Volgens zijn even beroemde zoon Richard Leakey was dat een staaltje van koloniale minachting voor het Zwarte Continent. In de laatste vijftien jaar heeft een aantal fossielen de oorsprong van de mensachtigen steeds verder in de tijd geplaatst. Tot in 1992 waren er geen hominiden die ouder waren dan de befaamde Lucy, met haar soortnaam ''Australopithecus afarensis''. De ouderdom van dit skelet werd geschat op 3,2 miljoen jaar. De dateringen voor de fossielen van deze soort variëren tussen 3 en 3,6 miljoen jaar oud. In 1992 werden 4,4 miljoen jaar oude mensachtige fossielen boven gehaald bij Aramis aan de rivier de Awash in Ethiopië. Na diepgaand onderzoek vond men genoeg verschilpunten met de ''Australopitheci'' om deze mensachtige in 1994 de naam ''Ardipithecus ramidus'' te geven. Na 2 decennia was Lucy onttroond als oudste mensachtige. In het heuvelland van Alia Bay, dicht bij het Turkanameer, werden in 1993 fossielen gevonden, die gedateerd werden op een ouderdom van 4,1 tot 3,9 miljoen jaar. De ontdekkers Meave Leakey en Alan Walker vonden voldoende verschillen met ''A. afarensis'' om deze botfragmenten toe te schrijven aan een nieuwe soort, de ''Australopithecus anamensis''. In december 2000 werd de "milleniummens" voorgesteld aan het publiek, 6 miljoen jaar oud. Hij werd gevonden in de Tugenheuvels van Kenia en kreeg als wetenschappelijke naam ''Orrorin tugenensis''. De structuur en de sterkte van een opgedolven dijbeen wijzen er op dat het om een rechtop lopende soort moet gaan, met andere woorden om een hominide. Amper drie maanden na de ontdekking van de "millenniummens" werden er in de regio Afar in Ethiopië bijna even oude fossielen blootgelegd. De vondsten uit Afar bestaan uit een kaakbeen met tanden, handbeentjes, voetbeentjes, stukjes beenderen van de arm en een stukje halswervel. Omdat de gevonden beenderen geleken op de ''Ardipithecus''fossielen uit het nabije Aramis werden de vondsten geklasseerd als een ondersoort ''Ardipithecus ramidus kaddaba''. Op basis van de tanden die recentelijk ontdekt zijn worden de vondsten nu gezien als een aparte soort, ''Ardipithecus kaddaba''. Het zijn vooral de voetbeentjes die er voor pleiten dat de soort rechtop lopend is. Bij de bipede gang licht men eerst de hiel op en stoot men zich af op de tenen. Bij mensachtigen en mensen hebben de middenvoetsbeentjes daarom een andere vorm dan bij mensapen. ==== ''Ardipithecus ramidus'', de oudste mensachtige tot op heden 4,4 miljoen jaar oud==== [[Afbeelding:Ardi.jpg|right|thumb|Schedel van ''Ardipithecus ramidus'']] In Tsjaad werd in 2001 een fossiele schedel gevonden, die 7 miljoen jaar oud is. Deze ''Sahelanthropus tchadensis'' werd een tijdlang als oudste mensachtige gezien. De schedel was zeer speciaal om twee redenen: ::• Een bijna volledige schedel van die ouderdom is echt een zeer uitzonderlijke vondst. ::• Verder is de vindplaats ongewoon. Tsjaad ligt ver weg van de Oost-Afrikaanse slenk en dat past niet in de theorie, dat juist deze slenk oorzaak geweest is voor het ontstaan van de rechtop lopende mensachtigen. Wetenschappers van het Museum National d'Histoire Naturelle van Parijs maakten, samen met collega's van de universiteiten van Michigan en Wisconsin, in augustus 2006 bekend dat op basis van deze schedel niet kan vastgesteld worden of de Sahelanthropus rechtop liep. Ook toont studie van het gebit aan dat ''Sahelanthropus'' geen voorvader is van de chimpansee of de mens<br> Ook van ''Orrorin tugenensis'' is men nog te onzeker of het inderdaad om een mensachtige gaat, gezien het beperkt aantal beenderen dat tot nu toe gevonden werd.<br><br> Van ''Ardipithecus ramidus'' werden ondertussen meer fossielen gevonden en onderzocht. Deze fossielen zijn 4,4 miljoen jaar oud. Er kon zelfs een schedel gereconstrueerd worden, evenals een bekken. De voet toont nog een opponeerbare grote teen, zoals bij apen. Omdat 'Ardi' in een bosrijke omgeving leefde, gaan de onderzoekers ervan uit dat hij nog een groot gedeelte van zijn tijd in de bomen leefde. Een kneukelloop zoals bij de chimpansees sluiten ze echter uit. De vondsten werden uitgebreid beschreven in Science, oktober 2009. =====Externe links bij ''Sahelanthropus tchadensis, Orrorin tugenensis en Ardipithecus ramidus''===== *[https://www.sciencemag.org/cgi/content/full/326/5949/60-b Video over ''Ardipithecus'' op de website van Science] *[https://www.sciencemag.org/ardipithecus/ Link naar de ''Ardipithecus''-special van Science, oktober 2009] *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Ardipithecus ''Ardipithecus'' in Wikipedia] *[https://www.sahelanthropus.com/ Sahelanthropus.com] *[https://www.talkorigins.org/faqs/homs/toumai.html Fossil Hominids: Toumai] *[https://news.nationalgeographic.com/news/2002/07/0710_020710_chadskull.html National Geographic: Skull Fossil Opens Window Into Early Period of Human Origins] *[https://www.nature.com/nature/journal/v418/n6894/fig_tab/nature00879_F1.html Image of the skull] (nature.com) *[https://www.livescience.com/humanbiology/ap_050406_chad_bones.html New Findings Bolster Case for Ancient Human Ancestor] *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Sahelanthropus ''Sahelanthropus'' in Wikipedia] *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Orrorin ''Orrorin'' in Wikipedia] *[https://www.paleoanthro.org/journal/content/PA20060036.pdf Is the Toumaï Cranium TM 266 a Hominid?] ====De ''Australopitheci''==== [[Afbeelding:Taung_child.jpg‎|right|thumb|Kind van Taung]]Een eerste vondst van een ''Australopithecus'' dateert al van 1924. In een kalkgroeve bij Taung in Zuid-Afrika werd een reeks primatenschedels opgegraven. Daaronder vond de anatoom Raymond Dart een opvallende schedel, waarbij de positie van het achterhoofdsgat wees op rechtoplopen. Het 'kind van Taung' is ongeveer 2,4 miljoen jaar oud en wordt vandaag geklasseerd als ''Australopithecus africanus''.<br>De meest spectaculaire vondst was het skelet van "Lucy", door Donald Johanson in 1973. De wetenschappelijke naam ''Australopithecus afarensis'' verwijst naar de regio Afar in Ethiopië, waar Lucy gevonden werd. Te oordelen naar de beenderen van de ledematen woog ''A. afarensis'' slechts 25 tot 50 kg. [[Afbeelding:Lucy Mexico.jpg‎|right|thumb|Replica van het skelet van Lucy (Museo Nacional de Antropología at Mexico City)]]Het hersenvolume was iets meer dan 400 cm³. Dit is vergelijkbaar met een chimpansee, rekening houdend met de lichaamsgrootte (+ 1,2 m). De kiezen wijzen uit dat deze soort een harder voedsel verkoos dan de chimpansee. Vergeleken met de huidige mensen waren de benen vrij kort en dus had hij het lastiger om rechtop te lopen dan een moderne mens. Schouderbladen, armen en borstkas doen vermoeden dat ''A. afarensis'' nog goed in bomen kon klimmen. Zijn handen waren hier ook heel geschikt voor. Het meest sluitende bewijs voor de bipede gang van ''A. afarensis'' werd door Mary Leakey gevonden in Laetoli. Over een lengte van 20 m trof zij voetsporen aan van 2 individuen. Deze sporen werden 3,6 miljoen jaar geleden gefixeerd in natgeregende asneerslag van een nabijgelegen vulkaan.<br> :[https://www.modernhumanorigins.net/laetolifoot.html Enkele foto's van de voetafdrukken in Laetoli]<br> Momenteel neemt men aan dat de ''Australopitheci'' wel in staat waren gans de dag rechtop te wandelen maar dat zij zeker geen hardlopers waren. Veeleer bewijzen de anatomie van voeten en armen dat zij, net als de chimpansees, nog een gedeelte van hun tijd in de bomen verbleven. In alle andere opzichten staan de Australopitheci nog zeer dicht bij de mensapen: * hun herseninhoud is vergelijkbaar met die van de mensapen; * de lengteverhouding armen / benen staat dichter bij de mensapen dan bij de mensen; * de mannetjes zijn dubbel zo groot als de vrouwtjes; * de vooruitstekende kaak en de grootte en vorm van de tanden lijken eveneens mensaapachtig. '''Kortom, de Australopitheci waren rechtop lopende mensapen. Toch was deze tweebenigheid een eerste vereiste om de andere menselijke kenmerken te kunnen verwerven.''' Vanaf 4 miljoen jaar geleden ontwikkelden zich minstens een zestal verschillende Australopithecisoorten in Afrika. ====De ''Paranthropi''==== Uit de Australopitheci ontwikkelden er zich (vanaf 2,5 miljoen jaar geleden) ook enkele robuustere soorten, die zich onder andere kenmerken door een uitgesproken schedelkam. Soms gebruikt men nog de namen ''Australopithecus aethiopicus, A.robustus'' en ''A. bosei''. In de recente boeken en encyclopedieën worden ze in een apart geslacht ''Paranthropus'' geplaatst. Een mannelijke ''Paranthropus'' kon wel zo'n 1,30 à 1,40 m groot worden. Ze hadden, net zoals ''Australopithecus'', kleine hersenen. De ''Paranthropus'' was een stevig gebouwde mensachtige, die in het zuiden en het oosten van Afrika leefde. De tanden en de schedelkam wijzen op de consumptie van plantaardig voedsel waar flink op gekauwd moest worden. Dit geslacht sloeg daarmee een andere weg in en is zeker geen rechtstreekse voorouder van het geslacht Homo. De ''Paranthropus''soorten overleefden de ''Australopitheci'', maar stierven uit, iets meer dan 1 miljoen geleden. ====''Kenyanthropus platyops''==== In de twee decennia dat "Lucy" de oudst bekende mensachtige vondst was stelde haar vinder Don Johansson dat ''A. afarensis'' de enige soort was die aan de basis lag van alle latere mensachtigen en mensen. Als mens en chimpansee 6 tot 7 miljoen jaar geleden uit elkaar gegaan zijn is het echter moeilijk aan te nemen dat er in meer dan drie miljoen jaar evolutie slechts één soort mensachtige tot ontwikkeling kwam.<br> Richard Leakey vond dit in tegenstrijd met het evolutiebegrip "adaptieve radiatie". Als er een soort met een nieuw gunstig kenmerk ontstaat merkt men gewoonlijk snel een toename van soorten, die verschillende aanpassingen vertonen naar gelang het milieu waarin ze leven. Vandaar dat Leakey eerder gewonnen was voor het idee, dat er andere mensachtigen naast Lucy geleefd moesten hebben, mensachtigen die meer in de lijn van de latere Homosoorten liggen. In het maartnummer van Nature 2001 lijkt zijn vermoeden bevestigd te worden door de vondst van ''Kenyanthropus platyops''. In 1998 en 1999 werden bij Lomakwi ten westen van het Turkanameer in Kenia enkele spectaculaire vondsten gedaan, o.m. een bijna volledige schedel (KNW-WT 40000 genummerd). De wetenschappelijke naam, die door het team van Meave Leakey (echtgenote van Richard L.) gegeven werd kunnen wij best vertalen als "Keniaanse mens met het platte gezicht". Deze vertaling geeft treffend het grote onderscheid met zijn tijdgenoot ''A. afarensis'' weer. De fossielen zijn tussen de 3,5 en de 3,2 miljoen jaar oud. De schedel doet moderner aan en lijkt nog het meest op de bekende 1470-schedel die door Richard Leakey in 1972 als ''Homo habilis'' benoemd werd. Meave Leakey zegt dat de ''Kenyanthropus'' niet veel langer was dan een moderne chimpansee. Zijn hersenen waren alleszins niet sterker ontwikkeld. De snuit is minder vooruitstekend dan bij mensapen en mensachtigen. Gezien de lengte van zijn tanden en de vorm van zijn kaak, vermoedt Leakey dat hij zich eerder met relatief zacht fruit en insecten gevoed heeft dan met de ruwe grassen en taaie wortels van het oude struikachtige land. Dit betekent dat ''Kenyanthropus'' geen voedselconcurrent was van ''A. afarensis''.<br> Andere paleontologen zien deze schedel daarentegen wel als een door scheurtjes vervormde schedel van een ''A. afarensis'' =====Externe links bij ''Australopitheci'', ''Paranthropi'' en ''Kenianthropus''===== *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Australopithecus''Australopithecus'' in Wikipedia] *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Paranthropus ''Paranthropus'' in Wikipedia] *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Kenyanthropus_platyops ''Kenyanthropus'' in Wikipedia] *[https://www.kenyanthropus.com A small site dedicated to the Kenyanthropus] ====Waarom verdwenen de mensachtigen?==== Richard Leakey vermoedt dat het uitsterven van de ''Australopitheci'' het gevolg is van een klimaatsverandering 2,6 miljoen jaar geleden. '''Een afkoeling en een verdroging van de Oost-Afrikaanse hooglanden vernietigden de bestaande biotopen.''' Dit leidde tot uitsterving van heel wat zoogdiersoorten (ook meerdere antilopen verdwijnen rond die periode). Enkel de zwaardere Paranthropussoorten konden overleven omdat zij evolueerden naar taai en droog plantaardig voedsel. Toch stierven dezen ook uit, ongeveer 1 miljoen jaar geleden. Volgens R. Leakey gingen zij ten onder aan een dubbele competitiedruk. Enerzijds was een aantal voedselconcurrerende bavianensoorten succesvoller in hun voortplanting. Daarnaast ontstonden nieuwe homoniden die dierlijk voedsel op hun menu plaatsten. ==De mensen== ===Welke mens maakte als eerste stenen werktuigen en ging over op dierlijke voeding?=== Samen met de laatste ''Australopitheci'' leefde er zowel in oostelijk als in zuidelijk Afrika een ander wezen, dat een opmerkelijk grotere herseninhoud had: 800 cm³.<br>[[Afbeelding:Homo habilis.jpg|right|thumb|Schedel van de Homo habilis (KNM-ER-1813)]] Ook de hand van dit wezen verschilde sterk van deze van de ''Australopitheci''. De verhouding en de structuur van de gevonden handbeentjes duiden op beweeglijke duimen en lange vingers: ze lijken dus al goed op die van de huidige mens. In de lagen waarin deze fossielen gevonden werden trof men reeds lange tijd zeer primitieve werktuigen aan, die men eerst toegeschreven had aan de ''Paranthropus robustus''. Nu weet men praktisch zeker dat de maker van deze werktuigen ''Homo habilis'' is. De werktuigen waren wel erg primitief: van de ene steen wordt met een andere steen een scherp fragment afgeslagen. Dat kon dan als mes of schraper benut worden. ''Homo habilis'' at immers vlees want op botten van o.a. kleine antilopen zijn duidelijke snijsporen aangetroffen. Onder de snijsporen ziet men dikwijls ook sporen van roofdiertanden. Daarom vermoedt men dat ''H. habilis'' eerder een aaseter dan een jager was. Ook versplinterde dierenbotten en "hamerstenen" wijzen hierop. ''Homo habilis'' deed zich waarschijnlijk als laatste tegoed aan het beenmerg uit afgekloven dierenbeenderen. Hersenen verbruiken zeer veel energie, tot 5 keer meer dan bv. spierweefsel. Die energie is rijkelijk aanwezig in beenmerg. De toename van het hersenvolume bij de soorten van het geslacht ''Homo'' was enkel mogelijk door overschakelen op een geconcentreerde bron van energie, eiwitten en vetten: dierlijk materiaal. '''Samengevat: ''H. habilis'' combineert drie nieuwe menselijke kenmerken, die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn:''' * '''hersenen die voor het eerst groter zijn''' * '''het gebruik van zelf vervaardigde werktuigen''' * '''het eten van dierlijk voedsel.''' ''Homo habilis'' leefde van 2,5 tot 1,5 miljoen jaar geleden. Zijn oudste werktuigen zijn 2,4 miljoen jaar oud.<br>Van ''Homo habilis'' zijn er zeer weinig vondsten die toe te schrijven zijn aan een 15-tal individuen. Doorgaans gaat het ook hier weer over schedels en schedelfragmenten. Daarnaast is er slechts één individu gevonden, met fragmenten van beenderen uit de ledematen. Dit fragmentair skelet (OH-62) leunt wat betreft lengteverhoudingen (lange armen – korte benen) sterk aan bij de ''Australopitheci''. Over de houding en de voortbeweging van ''Homo habilis'' zullen wij pas informatie verkrijgen als er een meer volledig skelet gevonden wordt. In de schaarse fossielen die gevonden zijn tekenen zich bovendien twee "groepen" af. Sommige paleontologen zagen hier geslachtsdimorfisme in. Vandaag de dag groeit de consensus dat het toch om twee soorten gaat. De grotere en modern-uitziende habilis fossielen worden voortaan ''Homo rudolfensis'' genoemd. ER 1470, de schedel die door R. Leakey in 1972 in Koobi Foora gevonden werd is het type-exemplaar van de soort. De primitievere habilis fossielen, zoals het fragmentair skelet OH-62 en de kleinere schedel 1813 (gevonden in Olduvai), blijven ''H. habilis'' heten. De ''habilis''fossielen zijn volgens sommigen dusdanig primitief, dat de naam ''Homo'' niet op zijn plaats is. Ook wat de typeschedel van ''H. rudolfensis'', de ER 1470, betreft is er onlangs een nieuwe reconstructie gedaan door Dr. Timothy Bromage van de University of New York. Bij deze nieuwe reconstructie is het aangezicht vooruitstekend zoals bij de mensachtigen, en ook de schedelinhoud wordt kleiner. De werktuigen die ''H. habilis'' gebruikte zijn producten van de Olduwantechnologie (genoemd naar Olduvai Gorge, een vindplaats in Tanzania). Fossielen van ''H. habilis'' werden in de onmiddellijke omgeving van deze primitieve werktuigen gevonden. Typerend voor het Oldowan is het gebruik van rolstenen die met een paar slagen een scherpe kant krijgen. Later, in het 'developed Oldowan' komen daar nog kernbijlen en eenvoudige afslagwerktuigen bij. Toch zijn er oudere stenen werktuigen gevonden in Gona (Ethiopië). Deze werktuigen van 2,6 miljoen jaar oud werden vervaardigd door stenen tegen elkaar te slaan, zodat er scherpe afslagen ontstonden. Zowel de afslagen als de resterende vuursteenknol konden gebruikt worden om vlees van karkassen te schrapen. Ook beenderen met snijsporen werden in de buurt van deze werktuigen gevonden. Beenderen van hominiden werden hier niet gevonden. Niet ver daarvandaan werden wel fossiele resten van ''Australopithecus garhi'' gevonden, samen met ingekerfde dierenbotten. Ook de ouderdom van deze fossielen (2,5 miljoen jaar) stemt overeen met de vondsten in Gona. Was deze ''Australopithecus'' dan de eerste maker van stenen werktuigen? Het is nog steeds een onbeantwoorde vraag. *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Homo_habilis-KNM-ER-1813_A_anim.htm 3D-animatie schedel ''Homo habilis''] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Homo_rudolphensis-KNM-ER-1470_B_anim.htm 3D-animatie schedel ''Homo rudolphensis''] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] *[https://www.nyu.edu/public.affairs/releases/detail/1526 Nieuwe meer 'aapachtige' reconstructie van de ''H. rudolfensis''] ===Welke mens gebruikte als eerste vuur?=== [[Afbeelding:Homo ergaster.jpg|right|thumb|Homo ergaster KNM-ER-3733]] 1,8 miljoen jaar geleden duikt er dan een nieuwe soort op in oostelijk en zuidelijk Afrika: ''Homo ergaster'' . In 1984 werd de 'Turkana-boy' gevonden door het team van Richard Leakey, in Nariokotome, bij het Turkanameer (Rudolfmeer)in Kenya. Het is het meest complete skelet van een vroege mens, ooit opgegraven. Het skelet is dit van een jongen met een leeftijd die geschat wordt op 12 jaar, met een respectabele lengte van 1,60 m. Volwassen individuen moeten een lengte van 1,85 m bereikt hebben. De schedelinhoud is groter dan deze van de Homo habilis, nl. 910 cm³. Op de schedel na komt het skelet heel goed overeen met dat van de huidige mensen en ''Homo ergaster'' moet een goede hardloper geweest zijn.<br> Bij de fossiele resten van deze soort zijn er meer gebroken dierenbotten en beenderen van antilopen met snijsporen gevonden dan bij deze van ''H. habilis''. ''H. ergaster'' kwam duidelijk regelmatiger aan vlees en dat wijst er op dat hij actief en efficiënt op jacht ging<br> De naam "ergaster" (Grieks voor werkman) verwijst naar de gevarieerde werktuigen, zoals messen en vuistbijlen. De stenen werktuigen van deze soort zijn al echt maatwerk. Typisch zijn de vuistbijlen. Deze werktuigen zijn langs de beide kanten mooi gelijkmatig bewerkt. Dat kan alleen maar door planmatig te werken, door telkens opnieuw dezelfde stappen te herhalen. Deze al meer verfijnde stenen werktuigen worden als 'Acheuleen' geklasseerd. <br> '''Verkoolde beenderen en houtskoolresten wijzen op het gebruik van vuur door ''Homo ergaster''. Vuur diende niet enkel om vlees te garen. Het beschermt ook tegen roofdieren en wellicht heeft de 'gezellige warmte' ook geleid tot meer sociale omgang tussen de individuen van een groep.'''<br> De grootte van de schedel bij een volwassen ''H. ergaster'' wijst er op dat de hersenen na de geboorte nog tijdens de kindertijd verder moesten groeien, zoals bij de huidige mens. Dat maakt dat de kinderen van deze soorten ook lang kwetsbaar bleven. Alleen maar door een verlengde ouderzorg en door de nodige sociale ondersteuning vanuit de clan kan dit evolutief probleem oplossen.<br> *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Homo_ergaster-KNM-WT-15000_anim.htm 3D-animatie schedel ''Homo ergaster'' Turkanaboy] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] *[https://en.wikipedia.org/wiki/Turkana_boy Turkanaboy in de Engelstalige Wikipedia.] ===Welke mens verliet als eerste Afrika?=== [[Afbeelding:Dmanisi D-2282.jpg|thumb|right| Dmanisimens]] De oudste fossielen van een mensachtige buiten Afrika zijn 1,8 miljoen jaar oud en werden in 1991 gevonden in Dmanisi, Georgïe. Bij de fossielen werden ook werktuigen en dierlijke botten gevonden. De Dmanisimens was 150 cm lang. [[Afbeelding:Chopper of Dmanisi.png|thumb|right|Chopper uit Dmanisi ca. 1,8 miljoen jaar oud]] De Georgische fossielen zijn dus even oud als deze van ''Homo ergaster'' in Afrika en oorspronkelijk werden ze ook tot deze soort gerekend. De ontdekking van een volledige schedel in 2001 leidde tot het aanvaarden van een nieuwe soort: ''Homo georgicus''. De herseninhoud van deze soort bedraagt slechts 600 cm³, amper meer dan deze van ''Homo habilis''.<br> '''Wat bracht deze ''Homo georgicus'' buiten Afrika?<br>De grotere hersenen, de energiebehoefte die deze stelden en een skelet dat snel en lang wandelen mogelijk maakt hebben geleid tot georganiseerde jacht. Een jagende soort heeft een groter territorium nodig en dus ging de mens zijn woongebied uitbreiden. Het gebruik van vuur zal bij het koloniseren van noordelijke en koudere gebieden eveneens een rol gespeeld hebben.''' *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Homo_georgicus ''Homo georgicus'' in Wikipedia] *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Homo_erectus-ergaster-Dmanisi_anim.htm 3D-animatie schedel ''Homo georgicus''] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] ===Welke mens verspreidde zich over Afrika, Europa, en Azië?=== Theorieën over de evolutie van de mens zijn zelf voortdurend onderhevig aan evolutie. Er was een tijd dat men vrijwel elk menselijk fossiel vernoemde naar zijn plaats van herkomst. Zo ontstonden dan de 'Pekingmens', de 'Javamens'. Daarna zag men pas de gelijkenissen tussen deze mensen en werden ze allemaal samengevoegd tot ''Homo erectus''. Pas onlangs werd de afsplitsing van de oudste Afrikaanse ''erectus''fossielen als ''Homo ergaster'' algemeen aanvaard. [[Afbeelding:Homo erectus tautavelensis.jpg|thumb|right|Homo erectus]] ''Homo erectus'' leefde waarschijnlijk na Homo habilis, maar het is absoluut niet uitgesloten dat beide soorten naast elkaar hebben geleefd. Het woord ''erectus'' betekent rechtopstaand, dat slaat op het rechtop lopen van deze soort. (Ten tijde van deze naamgeving was er buiten het kind van Taung geen Australopithecus gevonden). Het hersenvolume werd geschat op ongeveer 850 cc, en kan gaan tot 1100 cc. Deze toename in hersenvolume gaat echter gepaard met een verlenging van het lichaam. Het frontale vlak van de schedel is schuin en laag, in tegenstelling tot het rechte en hoge voorhoofd bij latere ''Homo''soorten. De neusopening, die groter is dan bij de moderne mens, is lichtjes naar voor geplaatst, wat suggereert dat bij ''H. erectus'' voor het eerst de typische uitstekende neus aanwezig is, zoals bij de moderne mens. De onderkaak is nog relatief sterk ontwikkeld, vergeleken met deze van de moderne mens, en draagt relatief grote tanden. De voorste tanden zijn sterker gereduceerd dan bij ''H. habilis''. De gestalte van ''H. erectus'' wordt geschat op 1,8 m (63 kg) voor mannelijke individuen en 1,55 m (52 kg) voor vrouwelijke individuen. Dit seksueel verschil is veel minder uitgesproken dan dat bij ''Australopithecus''. De werktuigen die werden aangemaakt, getuigen van een gestructureerd patroon. Ze bestaan voornamelijk uit de karakteristieke traanvormige handbijlen, die worden geklasseerd als behorend tot de Acheuleencultuur.<br> In Japan werden nederzettingen teruggevonden die 500 000 jaar oud zijn en dus toegeschreven worden aan ''H. erectus''. Vondsten van deze mensachtige zijn over heel Afrika en Azië gedaan. In Europa komen enkele vondsten voor (Tautavel in Frankrijk en Ceprano in Italië). Onlangs zijn er fossielen van ''H. erectus'' gevonden in Indonesië, die net zoals de oudste fossielen van ''H. ergaster'' en ''H. georgicus'' 1,8 miljoen jaar oud zijn. Dat maakt de afstammingsgescheidenis er allemaal niet eenvoudiger op. '''Feit is alleszins dat ''H. erectus'' de mensensoort is die het op aarde het langst uitgehouden heeft. In Oost-Azië zijn er fossielen gevonden van 1,8 miljoen jaar tot 30 000 jaar oud. In die periode heeft hij zich over heel de oude wereld verspreid.''' *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Homo_erectus-PekingMan_anim.htm 3D-animatie schedel ''Homo erectus'' (Pekingmens)] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Homo_erectus Homo erectus in Wikipedia] ===Welke mens ontwikkelde een zorggedrag voor zwakkere medemensen en begroef zijn doden?=== [[Afbeelding:Spy Skull.jpg|thumb|right|Schedel van een Neanderthaler gevonden in Spy]]In 1856 ontdekte men in een kloof (thal) van de rivier de Düssel (het Neanderthal, genoemd naar een geestelijke uit de 17e eeuw die daar woonde en die schreef onder het pseudoniem Neander) tussen Düsseldorf en Elberfeld menselijke overblijfselen. Het ging om een schedeldak, een spaakbeen, twee dijbeenderen, een bovenarmbeen, een ellepijp en nog enkele brokstukken. J.C. Fuhlrott beschouwde de gevonden beenderen als de resten van een primitieve mens uit de ijstijd. Het eerste Neanderthalerskelet werd echter, achteraf beschouwd, ontdekt in Engis te Luik in 1829. Weldra vond men echter talrijke andere zogenaamde 'idiotenschedels' te Gibraltar, te Spy bij Namen, te La-Chapelle-aux-Saints, te Moustier en in de oude grindlagen bij Maastricht. Zelfs hele geraamtes van deze voorhistorische mens werden ontdekt en op grond van een honderdtal vondsten werd het mogelijk een zeer betrouwbaar beeld te ontwerpen van de Neanderthaler. De ''Homo neanderthalensis'' was eerder gedrongen en gespierd van lichaamsbouw. Hij was 1,6 m groot en ongeveer een 75 kg zwaar. Dit was een aanpassing aan de koude. Zij waren 20 tot 30 % sterker dan de huidige Europeaan. Opvallend is ook hun herseninhoud die zelfs groter was dan deze van de huidige mens: 1600 cm³ t.o.v. 1400 cm³.<br> Moustérien is de naam voor de van vuursteen gemaakte gereedschappen (of industrie) door ''Homo neanderthalensis''. De industrie is genoemd naar de vindplaats Le Moustier, een overhangende rots in de Dordogne. Vergelijkbaar vuurstenen gereedschap is overal in Europa gevonden waar geen ijskappen lagen en ook in het nabije oosten en Noord-Afrika. De industrie bestaat uit handbijlen, racloirs (een soort schrapers of messen) en punten. Soms werd ook de Levalloistechniek toegepast bij het maken van de vuurstenen schilfers. Daarbij worden werktuigen eerst op een vuurstenen kern door welgemikte slagen voorbereid en ten slotte met een laatste slag vrijgemaakt. Resten van Neanderthalers zijn over heel Europa en in het Midden-Oosten gevonden, maar niet in Afrika of in de rest van Azië.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/1/13/Neanderthal_Range.JPG Verspreidingsgebied van de Neanderthaler].<br> [[Afbeelding:Levallois Preferencial-Animation.gif|thumb|right|Animatie van Levallois-techniek]] De grotten van Shanidar in Irak brachten twee opmerkelijke feiten over de Neanderthalers aan het licht. *In de eerste plaats werd er het skelet terug gevonden van een man met een verminkte arm, artrose aan het linkerbeen en slechts één oog. Zonder de hulp van de andere groepsleden had deze gehandicapte mens geen enkele kans op overleven. '''De Neanderthaler was een sociaal ingesteld wezen'''. *In de tweede plaats waren de opgedolven skeletten begraven. Meer zelfs: op de lijken werden bloemen gelegd. Dat bewijzen stuifmeelkorrels die op de skeletten aangetroffen werden. '''Neanderthalers hadden dus duidelijk een dodencultus.'''<br> De Neanderhaler had dus zeker een complexe sociale omgang met zijn soortgenoten. '''Ook de jachtmethoden (o.a. dieren over een klif jagen) vergen een goede samenwerking en communicatie.''' *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Homo_neanderthalensis-LaChapelle-aux-Saints_anim.htm 3D-animatie schedel Neanderthaler uit La Chapelle-aux-Saintes] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Neanderthaler De Neanderthaler in Wikipedia] ===Was de Neanderthaler de onmiddellijke voorouder van de hedendaagse (Europese) mens?=== Lange tijd werd de oorsprong van de moderne mens, Homo sapiens, gesitueerd in Europa, zo een 35.000 jaar geleden. Het ging dan om de zogenaamde ‘mens van Cro-Magnon’. Omdat de moderne mens opdook, net op het ogenblik dat de Neanderthaler verdween leek het logisch dat de Cro-Magnon de rechtstreekse afstammeling was. Alleen, er waren toch wel veel opvallende verschillen in de lichaamsbouw van beide soorten. De schedel is volledig anders en waar de Neanderthaler kort en gedrongen is, heeft de moderne mens een eerder slanke lichaamsbouw. In Afrika zijn er nooit Neanderthalers gevonden, maar er waren wel een aantal fossielen van 100.000 jaar en ouder gevonden die verrassend moderne kenmerken hadden. Professor Stringer van het Nationaal Historisch Museum in Londen deed in de jaren 80 van de vorige eeuw een grondige studie van alle menselijke fossielen jonger dan 200.000 jaar. Hij vond meer overeenkomsten van de Cro-Magnonfossielen met de Afrikaanse fossielen, dan met deze van de Neanderthalers. Gelijktijdig was Prof. Allan Wilson (Universiteit van Berkeley, Californië) een vergelijkend onderzoek begonnen naar het mitochondriaal DNA (mtDNA) van 147 individuen uit alle continenten.<br> [[Afbeelding:World map of prehistoric human migrations.jpg|thumb|330px|right| Kaart van vroege menselijke migraties volgens de mitochondriaal DNA-populatiegenetica] (getallen geven het aantal millennia voor heden aan). De letters op de pijlen geven groepen mensen aan die tot dezelfde mitochondriale haplogroep behoren. Haplogroepen zijn een soort genetische indeling waarbij mensen worden ingedeeld op basis van de overeenkomstige variatie in hun mitochondriale DNA.]] Mitochondriën zijn de energiecentrales van de cel en bevatten hun eigen DNA. Alle mitochondriën in een bevruchte eicel zijn enkel afkomstig uit de eicel. Daarom is het mtDNA zeer bruikbaar voor reconstructie van stambomen langs moederlijke zijde. Toevallige mutaties in het mtDNA zullen zich accumuleren en nemen dus in de loop der tijd toe. Mensenpopulaties die pas onlangs van elkaar gescheiden werden zullen onderling minder verschillen vertonen dan populaties die al langer van elkaar gescheiden werden. Men kent ook de gemiddelde duur tussen twee mutaties in mtDNA. Aan de hand van deze ‘moleculaire klok’ kan men berekenen wanneer twee van deze populaties zich van elkaar afgescheiden hebben. Wilson kwam tot een stamboom, waarbij alle takken uit de vijf continenten uitkwamen bij één voorouder. Zeven Afrikaanse individuen vormden echter een tweede aparte hoofdtak. Ook belangrijk: de onderlinge verschillen tussen de Afrikaanse takken was dubbel zo groot als deze tussen de Europese of Aziatische takken. Met andere woorden, deze populaties zijn pas later uit elkaar gegroeid dan de Afrikaanse. Het vergelijkingspatroon van dit mtDNA-onderzoek leidt tot de conclusie dat alle mensen afstammen van een Afrikaanse vrouw die zo tussen de 140.000 en de 200.000 jaar geleden geleefd moet hebben. De vrouw kreeg de bijnaam “mitochondriale Eva”. Naast het mtDNA werd ook de variatie in DNA uit de celkern van de verschillende rassen vergeleken. Het gaat hier om zogenaamde markeergenen (van vb. bloedgroepen en immunologische eiwitten) en DNA-polymorfismen. Het Y-chromosoom vererft van vader op zoon. Zo is het mogelijk ook een stamboom in mannelijke lijn op te stellen. Deze stamboom wijst eveneens op een gemeenschappelijke voorvader uit Afrika. Een mutatie op het Y-chromosoom, M168 genoemd, komt voor bij alle mannen buiten Afrika. Bovendien vertoont een onderzoek naar de verwantschap van de verschillende talen en taalfamilies van de huidige populaties in de Oude Wereld markante overeenkomsten met de stamboom gebaseerd op de DNA-studies. Vanaf 1997 slaagden genetici ook mtDNA te isoleren uit Neanderthalerfossielen. Ondertussen zijn er al mtDNA-onderzoeken gedaan voor zeven Neanderthalerskeletten (verspreid van Duitsland tot in de Kaukasus). Indien de Neanderthalers echt de voorlopers waren van de Europese moderne mensen, dan moet het Neanderthaler-DNA meer overeenkomen met dat van Europeanen, dan met dat van Aziaten of Afrikanen. Dat blijkt niet zo te zijn. Integendeel, de Neanderthalers vormen onderling een eigen lijn. De ‘moleculaire klok’ plaatst de splitsing tussen Neanderthaler en huidige mens op 500.000 jaar. Door deze genetische onderzoeken zijn de overgrote meerderheid van paleoantropologen nu overtuigd van de Enkeleoorspronghypothese (ook Out-of-Africatheorie genoemd). Het multiregionale model, waarbij de huidige mensenrassen zich apart uit de locale ''Homo erectus''-voorouder zou ontwikkeld hebben, wordt maar door enkele wetenschappers meer verdedigd.<br> Meer over deze 2 hypothesen: *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Enkele-oorspronghypothese Enkeleoorspronghypothese in Wikipedia] *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Multiregionale_model Multiregionaal model in Wikipedia] *[https://www.neanderthalers.nl/ Nederlandstalige website over Neanderthalers] *[https://www.neanderthalers.be/ Website n.a.v. de tentoonstelling 'Neanderthalers in Europa' van het Gallo-Romeins Museum in Tongeren.] *[https://www.neanderthal.de/ Het Neanderthalmuseum in Mettmann (Neanderthal)Duitsland] === Wie was dan wel de rechtstreekse voorouder van de huidige mens?=== ====''Homo antecessor''?==== In Atapuerca bij Burgos (Spanje) worden sedert 1978 twee bijzonder rijke sites onderzocht. Driekwart van alle menselijke fossielen uit het Midden-Pleistoceen werden hier gevonden. [[Afbeelding:Homo antecessor.jpg|thumb|right|Homo antecessor]] In de eerste site, Gran Dolina, werden tussen 1994 en 1996 een 80-tal schedelfragmenten van minstens 6 individuen opgedolven. De laag waarin deze vondsten zich situeren heeft een ouderdom van 780.000 jaar. Dit zijn de oudste menselijke resten in West-Europa. De Spaanse ontdekkers zijn ervan overtuigd dat dit een nieuwe soort is nl. de ''Homo antecessor''. Letterlijk betekent antecessor de voorloper. Het aangezicht heeft kenmerken van zowel de Neanderthaler als van de huidige mens: wenkbrauwbogen en onderkaak lijken op deze van ''H. neanderthalensis'', terwijl jukbeenderen en neus eerder overeenkomen met die van de H. sapiens.<br> De Spaanse onderzoekers zijn er daarom van overtuigd dat ''H. antecessor'' de gemeenschappelijke voorvader is van de twee recentste mensensoorten: de Neanderthaler en de ''Homo sapiens'' en dit sluit goed aan bij de datering die het gevolg is van het mtDNA-onderzoek. De Spaanse onderzoekers vinden internationaal weinig aanhang voor hun hypothese. ====''Homo heidelbergensis''?==== De tweede site in Atapuerca, Sima de los Huesos, is jonger: 300.000 jaar oud. Hier werden 1600 menselijke fragmenten gevonden, afkomstig van 3 kinderen (< 12 j.), 16 jongeren (< 20 j.) en 13 jonge volwassenen. Er zijn drie goed bewaarde schedels. Eentje heeft zelfs nog een onderkaak. De menselijke skeletten uit deze grot sluiten goed aan bij de fossielen die gevonden werden in Griekenland (Petralona), Engeland (Boxgrove en Swanscombe), Frankrijk (Arago) en Duitsland (Heidelberg). Deze mens wordt ''Homo heidelbergensis'' genoemd, naar de stad Heidelberg in Duitsland, waar een eerste fossiel van deze soort gevonden werd in het jaar 1907 (de kaak van Mauer). De ''H. heidelbergensis'' was groot en het verschil in grootte tussen man en vrouw was meer uitgesproken dan bij de huidige mens. Zijn herseninhoud was 1200 cm³ (dus meer dan H. erectus en minder dan Neanderthaler en huidige mens). Belangrijke paleontologen zoals Stringer beschouwen nu de Europese ''H. heidelbergensis'' en de Afrikaanse ''Homo rhodesiensis'' als één soort. De Europese tak zou zich aangepast hebben aan de ijstijden. Onder invloed van de natuurlijke selectie werden hun benen korter, hun borstkas breder en hun lichaam meer gespierd. Zo ontstond de Neanderthaler. Het Afrikaanse klimaat vereiste andere aanpassingen voor de locale ''H. heidelbergensis'': een lange, slanke lichaamsbouw was nodig om voldoende afgekoeld te geraken in de tropische hitte. De bevindingen van de paleontologen om de vroegere Rhodesiëmens en de Heidelberger als één soort te beschouwen worden ondersteund door een recent DNA-onderzoek van Alan R. Templeton, van de Washington University in St Louis. Zijn onderzoek wijst uit dat er nog een migratie vanuit Afrika moet geweest zijn, zo een 600 000 jaar geleden. Die viel, net als de eerste migratie van ''H. erectus'' (1,9 miljoen jaar geleden) samen met een klimatologische periode, die gekenmerkt werd door hevige regenval. De huidige Sahara kende toen een weelderige savannevegetatie. De Heidelberger is lange tijd een vrij onbekende en onbekende species geweest, waar weinig aandacht voor was. Nu blijkt de ''H. heidelbergensis'' over meer ontwikkeling te beschikken dan we oorspronkelijk dachten. ====Nieuw materiaalgebruik en cultuur bij ''Homo heidelbergensis''==== In Bilzingsleben (Thuringen Duitsland) worden sinds 1972 opgravingen gedaan in een laag van 370 000 jaar oud. Er werd een complete nederzetting blootgelegd met duizenden artefacten. De laag dateert uit de warme periode tussen de Elster- en de Saale-ijstijd. De nederzetting lag op een beschutte plaats, op een soort van schiereiland in een klein meertje. De omtrek van drie hutten werd gemarkeerd door grote stenen en beenderen in ovaalvormige kringen. Elke kring had een opening naar het zuidoosten, tegen de heersende windrichting in. Voor deze openingen werden sporen van vuurhaarden gevonden. Hittesporen op de stenen wijzen er op dat ze werden gebruikt om voedsel te stoven. Er werden ook enkele werkplaatsen blootgelegd, met aambeeldvormige stenen. Een van de werkplaatsen heeft zeker gediend voor de bewerking van hout. Tot 2 meter lange, staafvormige artefacten zijn vermoedelijk speren geweest. Er werden ook grote werktuigen uit olifantenbeenderen gemaakt. Schaafmesjes werden gemaakt uit slagtanden.<br> Werktuigen uit hout en bot waren enkel bekend bij de hedendaagse mens. Beide technieken vergen een degelijke planning van een productieproces in opeenvolgende stadia. Ook het eindresultaat moet de maker op voorhand duidelijk voor ogen staan. Houten werpsperen werden tot in 1995 eveneens beschouwd als uniek voor ''H. sapiens''. In de bruinkoolgroeven van Schöningen, minder dan 100 km van Bilzingsleben, hebben archeologen sedert 1995 zeven speren opgegraven. De speren, geschat op 400 000 jaar oud zijn allemaal gemaakt van sparrenhout. Ze variëren in lengte rond de 2 meter. De stammen zijn aan de basis over een lengte van 25 tot 60 centimeter aangepunt. Omdat hij wist dat de kern van de stam ook het zwakste deel is, maakte de primitieve jager de scherpe punt van de speer juist naast die kern, waar het hout veel harder is. Het zwaartepunt van de speer ligt ook in het voorste deel van de speer, zoals dat ook moet voor werpsperen. Replica's werden uitgetest door moderne atleten en deze gedroegen zich perfect in de vlucht. Ook bij het werpen is er waarneming, coördinatie, planning en reactievermogen vereist. Ook de Levalloistechniek was bekend bij deze mens en is dus niet exclusief voor de Neanderthaler. Meest opmerkelijke vondst is een olifantenbot met opmerkelijke snijsporen. Aan één uiteinde van het bot is er een waaiervormige bundel van 7 strepen. Wat verder zijn er 14 geordende inkervingen. Het andere uiteinde is helaas versplinterd. Stonden daar misschien ook 7 inkervingen? [[Afbeelding: Bilzingsleben bone.jpg|right|thumb| De olifantentibia van Bilzingsleben met regelmatige inkervingen.]] Is dit een maankalender? De ordening van de strepen maakt dit bot toch tot het oudste cultuurobject dat we kennen. Dietrich Mania, de onderzoeksleider van deze site, interpreteert het patroon toch als 'de grafische weergave van een abstract denkbeeld'. Ten slotte werd er ook een 'pleintje' aangetroffen. Een vrijwel ronde plek met een doorsnede van 9 meter werd dichtgeplaveid met stenen en platte botten. Een pad van lange, platte stenen leidt naar een kwartsietblok dat als aambeeld gebruikt werd. Het blok zelf was gevat tussen de horens van een wisentschedel. In de nerven van het blok werden beendersplinters aangetroffen, die er op wijzen dat er beenderen op stuk geslagen werden. Er werden ook schedelfragmenten van mensen aangetroffen in de onmiddellijke omgeving van het aambeeld. Mania sluit een post mortem schedelcultus voor gestorven leden van de groep niet uit. Als dat zo is dan is dit de oudste cultusplaats die ons bekend is. '''Bilzingsleben bewijst alleszins dat de fundamenten voor cultuur, symbolisch denken en planmatig handelen al aanwezig waren vóór het opduiken van ''Homo sapiens''.'''<br> (Mania schrijft de gevonden menselijke resten toe aan ''H. erectus'', maar andere auteurs bespreken Bilzingsleben als een vindplaats van de ''H. heidelbergensis''.) *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Homo_heidelbergensis-Atapuerca_5_anim.htm 3D-animatie schedel ''Homo heidelbergensis''] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] *[https://www.bilzingsleben.com Bilzingsleben – ein altsteinzeitlicher Siedlungsplatz des Homo erectus in Thüringen] *[https://www.landesmuseum-fuer-vorgeschichte-halle.de/dauerausstellung/bilzingsleben.htm Bilzingsleben – ein Platz an der Sonne] ===Welke mens ontwikkelde een gesproken taal?=== Ook dit is weer een discussiepunt. Sommigen reserveren dit vermogen voor de huidige mens: het zou ons een belangrijk evolutionair voordeel opgeleverd hebben. Nochtans beschikken zelfs chimpansees al over een heel gamma van geluiden. Hoe breng je kennis van het maken van gereedschappen over in gebarentaal? Hoe bouw je, stomweg, samen een vlot om een eiland te bevolken? Kun je met enkele grollen en grommen succesvol een jacht in groep organiseren? Een rituele begrafenis ontstaat niet zomaar; er moet toch op zijn minst een gemeenschappelijk idee zijn over een hiernamaals. Hoe kom je tot zo een rite zonder gedachtewisseling? En waarvoor heeft het grote gedeelte van de hersenen, dat vandaag dient voor de spraak, dan gediend? De vondsten uit Kebara, waar een volledig tongbeentje bewaard bleef, bevestigen dat de Neanderthaler lichamelijk in staat was tot mondelinge communicatie. De nervus hypoglossus is de zenuw die de fijne bewegingen van de tong mogelijk maakt en dus van wezenlijk belang voor de spraak. De gang, waardoor deze zenuw loopt, bereikt bij schedels van 400 000 jaar oud (''H. erectus / H. heidelbergensis'') al de huidige menselijke omvang. Puur anatomisch gezien is er geen enkele aanwijzing dat taal onmogelijk was. Meer en meer paleontologen en linguïsten zijn gewonnen voor het idee om de late ''H. erectus'', de Heidelberger en de Neanderthaler toch een taal of "prototaal" toe te kennen (een prototaal is zoiets als het pidgin, een grammaticaal ongestructureerde taal, die zich ontwikkelde tussen slaven die uit verschillende contreien aangevoerd werden.) En wat zegt ons genetisch logboek, ons DNA, over taal? In 1990 werd er een autosomaal dominant verervend taalgebrek vastgesteld bij een Pakistaanse familie. De familieleden die deze aandoening vertonen hebben weinig controle over de mondspieren en zijn evenmin in staat om grammatica te begrijpen. Onderzoekers van Oxford toonden in 2001 aan dat alle familieleden met het spraakgebrek een mutant hadden van het FOXP2-gen op het zevende chromosoom. Het gen is ook onderzocht bij andere dieren en er blijkt bv. een verhoogde activiteit van dit gen te bestaan op het ogenblik dat mannelijke zebravinken hun zang aanleren. Onderzoekers van het Max Planck Instituut van Leipzig en van de universiteit van Oxford brachten samen de nucleotidensequenties in kaart van het FOXP2-gen bij de muis, de resusaap, de mensapen en de mens. 70 miljoen jaar geleden splitsten zich de evolutielijnen van muis en mensapen. In heel die tijd zijn er mutaties geweest in de nucleotiden van het gen. De meeste zijn 'stille' mutaties geweest: mutaties die niet leiden tot het wijzigen van een aminozuur in het FOXP2-eiwit. Alleen als een aminozuur gewijzigd wordt heeft dit mogelijk effect op de activiteit van het eiwit. In die 70 miljoen jaar evolutie zijn er bij de muis 130 stille mutaties geweest en slecht 1 mutatie heeft geleid tot een aminozuurverandering. Ook bij de mensapen zijn er stille mutaties geweest in het FOXP2-gen, maar tot aan de splitsing binnen deze superfamilie in de diverse soorten is er geen enkel aminozuur veranderd. Na zijn afsplitsing heeft het eiwit bij de orang-oetan 1 aminozuurwijzing ondergaan. Bij gorilla en chimpansee zijn er geen aminozuurwijzigingen vastgesteld. Bij de mens zijn er 2 mutaties geweest die tot aminozuurveranderingen geleid hebben. Deze moeten dus plaats gevonden hebben na de splitsing van de evolutielijnen tussen mens en chimpansee. Met een wiskundig model berekenen de onderzoekers bovendien dat zulke verandering in 125.000 tot 200.000 jaar tijd onder alle mensen verspreid kan worden. Niets sluit echter uit dat die mutaties eerder gebeurd zijn in de 7 miljoen jaar die ons van de chimpansees scheidt. In oktober 2007 maakt professor Svante Paabo van het Duitse Max Planck-instituut voor Evolutionaire Antropologie bekend, dat hetzelfde FOXP2-allel terug gevonden werd in het DNA van de Neanderthaler. Daarom kunnen wij nu zo goed als zeker zijn dat ook de Neanderthaler een gesproken taal had. *[https://noorderlicht.vpro.nl/artikelen/8038305/ Artikel van Noorderlicht over het FOXP2-gen] *[https://www.botany.utoronto.ca/courses/bio260/Enard_etal_2002%20Nature(418)6900.pdf Oorspronkelijk artikel uit ''Nature'' over de evolutie van het FOXP2-gen] ===Wat is er dan nog uniek aan de huidige mens, de ''Homo sapiens''?=== De oudste schedels van de huidige mens zijn gevonden in Herto, Ethiopië. Drie exemplaren werden er in 2003 gevonden en konden gedateerd worden omdat zij zich bevonden tussen 2 lagen vulkanische as van 156 000 en 160 000 jaar oud. Dit is de ouderdom die door het mitochondriaal-DNA-onderzoek van Wilson berekend werd.<br> De Hertoschedels hebben een iets langer aangezicht dan de huidige mens, maar voor de rest stemmen alle andere kenmerken (hersenvolume, recht voorhoofd ...) volledig overeen met moderne schedels. De huidige mens heeft een lichaamsbouw die goed aangepast is aan de Afrikaanse, tropische temperatuur. In rust en ongekleed verbruikt een mens het minst energie bij 26°C en daarom voelt hij zich ook het best bij deze temperatuur. [[Afbeelding:VenusWillendorf.jpg |right|thumb| Venus van Willendorf (Oostenrijk) 25 000 jaar oud]] Fossiele vondsten en DNA-onderzoek overtuigen de paleoantropologen ervan dat er eerst een verspreiding van de huidige mens binnen Afrika plaats greep, zo een 150 000 jaar geleden. Zo zijn er vindplaatsen bekend in Zuid-Afrika (monding van de rivier de Klasies) van 120 000 jaar oud. 130 000 jaar geleden, tijdens een warmere periode migreerde ''H. sapiens'' een eerste keer naar het Midden-Oosten. 80 000 jaar geleden kwam er dan een afkoeling en de mens trok zich weer terug in Afrika. Dan komt er een nieuwe golf van migratie, 50 000 jaar geleden, die via het Arabische schiereiland over de Zuid-Aziatische kusten loopt. Zijtakken van deze golf bereiken Oost-Azië, Indonesië, en Australië. Een tweede beweging vanuit Oost-Afrika komt 40 000 jaar geleden op gang en bereikt Centraal-Azië om vandaaruit te vertakken naar Europa en naar Siberië. Vanaf 50 000 jaar geleden kan deze, van oorsprong tropische mens, zich aan alle milieuomstandigheden aanpassen. We weten nu dat ook oudere mensensoorten in staat waren andere materialen dan steen te bewerken. Toch is er 50 000 jaar geleden plots een opbloei van creativiteit. Er worden fijne, scherpe klingen gemaakt, die voor kleine wapens (pijlen?) en voor werktuigen gebruikt worden. Om de eilanden te bereiken waren er boten nodig. Het aantal sierraden neemt toe en er worden figuurtjes uit dierenbot gesneden. [[Afbeelding:Chauvethorses.jpg|thumb|right|Paarden, grottekening van 31 000 jaar oud, uit de grot van Chauvet (Ardèche Frankrijk)]] Ook de grottekeningen tonen aan dat de mens ook de werkelijkheid kan symboliseren. Alleen in Europa zijn er al 300 vindplaatsen, de oudsten zijn 30 000 jaar oud. Dieren waarop gejaagd werd vormen dikwijls het thema, maar ook de eigen hand werd zelfs met een sjabloontechniek vastgelegd op de wand van grotten. Men vermoedt ook een religieus karakter achter deze tekeningen. Alleszins heeft het abstract denken zich toen met een sprong ontwikkeld. Zo een 20 000 jaar geleden werd de jager-zwerver dan voor het eerst landbouwer. De eerste nederzettingen situeren zich in het Midden-Oosten. Door domesticatie van huisdieren en gewassen nam de mens zijn voedselproductie in eigen handen. Het nieuwe continent wordt bereikt via de Beringstraat, eveneens een 20 000 jaar geleden. *[https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/HominidsAnims/Homo_sapiens-Cro-Magnon_1_OldMan_anim.htm 3D-animatie schedel ''Homo sapiens'' (Oude man van Cro-Magnon)] van [https://www.dlt.ncssm.edu/TIGER/bio1.htm NCSSM Distance Learning T.I.G.E.R] *[https://www.culture.gouv.fr/culture/arcnat/lascaux/en/ Virtueel bezoek aan de grotten van Lascaux] *[https://www.culture.fr/culture/arcnat/chauvet/en/ Virtueel bezoek aan de grot van Chauvet] ===Hoe verdwenen de andere mensen?=== De Neanderthalers verdwenen zo een 28 000 jaar geleden. Door nieuwe dateringen van de vindplaatsen van ''Homo erectus'' in Azië blijken sommige fossielen van deze mensensoort nog maar tussen de 27 000 en 50 000 jaar oud. En dan is er nog ''Homo floresiensis'', een recent ontdekte zeer kleine mensensoort die de paleoantropologen voor grote raadsels plaatst. Het grootste raadsel is nog wel dat de fossielen amper 18 000 jaar oud zijn. :'''''Homo floresiensis''''' werd in 2004 op het Indonesische eiland Flores gevonden. De fossielen wijzen op een dwergmens van amper 90 cm groot. De enige schedel die tot nu toe gevonden is had een herseninhoud van amper 417 cm³, dat is één derde van onze hersenomvang. Via een CT-scan kon men zien dat de hersenen zeker niet gedegenereerd waren en dat bv. het hersendeel dat instaat voor het plannen en ondernemen van activiteiten goed ontwikkeld was. Voorlopig beschouwt men de mens van Flores als een rechtstreekse afstammeling van de ''Homo erectus'', die zich aangepast heeft aan het leven op een eiland. Dwergvormen van dieren komen vaak voor op eilanden. Omdat de beenderen vrij jong zijn hoopt men dat een met DNA-onderzoek meer licht kan brengen over de afkomst van de Floresmens.<br> ''Homo sapiens'' heeft dus nog niet zo lang de aarde voor zich alleen.<br> De aanhangers van het multiregionaal model stellen nogal botweg, dat de Out-of-Africatheorie impliceert dat de huidige mens de Neanderthaler en andere Aziatische soorten moet uitgeroeid hebben. De soorten moeten minstens een tijdje naast elkaar geleefd hebben. Tussen 30 000 en 40 000 jaar geleden was Europa bv. het terrein van Neanderthaler en huidige mens. Er zijn sporen van culturele uitwisselingen tussen Homo sapiens en Neanderthaler: de grotte du Renne werd 33 000 jaar geleden bewoond door Neanderthalers maar er werden werktuigen teruggevonden in de stijl van de ''H.sapiens''. Er zijn tot nu toe geen sporen van massaal geweld op Neanderthalers teruggevonden. Oorlogen zouden volgens R. Leakey pas ontstaan zijn bij de agroculturele revolutie toen er vaste nederzettingen gebouwd werden. De kans is groot dat de Neanderthaler en de ''H. erectus'' gewoon '''weggeconcurreerd''' werd door de huidige mens. *Hoewel deze mensen waarschijnlijk ook een gesproken taal had, zou het best kunnen dat de huidige mens een beter taalvermogen had. Een toenemende en beduidende verbetering van de gesproken taal kan een ernstig selectievoordeel zijn. *Feit is dat er 100000 jaar geleden in Afrika en 40000 jaar geleden in Europa plots een verbeterde werktuigtechniek optrad, gebaseerd op smalle klingen die verder bewerkt kunnen worden tot de meest verfijnde werktuigen. *Een Frans onderzoeker die vindplaatsen van Cro-Magnons vergeleek met die van Neanderthalers kwam tot de conclusies dat de eersten zich altijd vestigden op hooggelegen plateaus terwijl de Neander'''thal'''ers eerder in dalen leefden. Een beter uitzicht is belangrijk om bewegingen van kudden te observeren en leidt tot een jachtvoordeel. Groot hoeft het selectieverschil niet te zijn. Er zijn computermodellen die aantonen dat een evolutief voordeel van 2 procent voor één van twee mensensoorten het uitsterven van de andere binnen de 1000 jaar zou voltrekken. ==Bronnen bij dit wikibook== ===Boeken=== *Aiello L. & Bennike P., ''Van mens tot mens, onze evolutie, tentoonstellingscataloog'', K.B.I.N , 1997, 83 p. *de Waal F. ''Chimpansee-politiek'' Uitg. H.J.W. Becht, Amsterdam 1982 *de Waal F. ''Verzoening'' Het spectrum, Utrecht 1988 *de Waal F. ''Van nature goed'' Uitgeverij Contact, Amsterdam/Antwerpen 1996 *Goodall J. ''In de schaduw van de mens'' Elsevier, Amsterdam/Brussel 1975 *Leakey R., ''De oorsprong van de mensheid'', Uitgeverij CONTACT, Amsterdam/Antwerpen 1995 *Leakey R., Lewin R., ''Onze oorsprong'', Uitgeverij CONTACT, Amsterdam/Antwerpen 1993 *Lewin R., ''De ontwikkeling van de moderne mens'', Natuur en Techniek, *Nelissen M., ''De bril van Darwin'', Uitgeverij Lannoo, Tielt 2000 *Punie J., ''Evolutie van de mens'', Jaarboek VOB, De Sikkel 2001 *Tallon I. e.a. ''Evolutie vandaag'' VUBPRESS, Brussel 2005 *Walker A. & Shipman P. ''Op zoek naar de missing link'' Het Spectrum, Utrecht 1998 *Zimmer Carl ''Waar komen wij vandaan?'' Standaard Uitgeverij/Nieuw Amsterdam/Madison Press Books 2006 '''Als er meerdere wetenschappelijke namen voor een bepaalde soort gebruikt werden in diverse bronnen werd de naamgeving gevolgd die Carl Zimmer gebruikt in zijn boek ''Waar komen wij vandaan?''''' ===Tijdschriften=== *''De oorsprong van de mens'' National Geografic Special nr. 1 jrg. 2003 *''Het ontstaan van de mens'' (deel 1 en deel 2) Mens (tijdschrift Vlaamse Vereniging voor Biologie nr.1, nr. 2 jrg. 2004) *''New Look at human evolution'' Scientific American Special edition Vol.13 nr.2 2003 *''De ondergewaardeerde oermens van Thuringen'' D. Mania, Scientific American (Ned. Ed.)nr.4 dec. 2004, blz.58-64 ===Websites=== Websites die specifiek bij een der voorgaande hoofdstukken horen zijn daar vermeld en worden hier niet herhaald.<br> *[https://talkorigins.org/ Talkorigins:] overzichtelijke Amerikaanse site over Evolutie in het algemeen *[https://www.sesha.net/eden/ Op zoek naar Eden:] zeer degelijke Nederlandstalige website over menselijke evolutie. *[https://www.kenozoicum.nl/PN/index.html PaleoNed:] rondtoer van Nederlandstalige websites in verband met de prehistorie *[https://www.vob-ond.be Website van de Vereniging voor onderwijs in de biologie] met veel didactisch materiaal over evolutie (o.a. een nieuwe geologische tijdschaal voor de biologieklas) *[https://www.scholennetwerk.uhasselt.be/biologie/lesmateriaal/default.asp?v=9&id=-1 Scholennetwerk Biologie UHasselt], met o.m. een module Begeleid Zelfstandig Leren over menselijke evolutie *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Evolutie_van_de_mens Evolutie van de mens] in de Nederlandstalige Wikipedia *[https://www.bbc.co.uk/sn/prehistoric_life/human/human_evolution/ Website van de BBC over de menselijke evolutie] *[https://www.evolutietheorie.be/ Naar een beter begrip van de evolutietheorie in Vlaanderen] Project van de Universiteit Gent {{Sub}} {{Links}} {{GFDL-oud}} 1ewejgrtxw16xbbpksgmio1r0yiclqr 0 9170 421525 401230 2026-04-04T18:18:11Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421525 wikitext text/x-wiki [[Afbeelding:Kräftskiva-2.jpg|thumb|right|300px|Opgediende kreeften (rood) en garnalen (roze).]] In Scandinavië en landen rond de Middellandse Zee is kreeft – de algemene aanduiding voor een aantal {{Wp|Kreeftachtigen|kreeftachtigen}} – een populair ingrediënt. In veel andere landen is het daarentegen een specialiteit die vaak gegeten wordt in restaurants. Kreeft wordt beschouwd als delicatesse en is relatief duur. ==Eetbare kreeften== Een van de bekendste soorten is de [[Kookboek/Noorse kreeft|Noorse kreeft]] of langoustine, niet te verwarren met de [[Kookboek/Langoest|langoest]]. Deze laatste soort wordt veel groter maar mist de scharen, die de langoustine wel heeft (in plaats daarvan heft de langoest voelsprieten). In landen rond de Middellandse Zee wordt de bereide langoustine 'scampo' genoemd (meervoud scampi). In Nederland en België wordt de term [[Kookboek/Scampi|scampi]] gebruikt voor reuzengarnalen. De [[Kookboek/Europese kreeft|Europese kreeft]] kan 4 kg zwaar en meer dan een halve meter lang worden. Deze soort wordt beschouwd als een van de smakelijkste, maar de kreeft is ook zeldzamer en daardoor zeer gewild en peperduur. De in Europa meest ingevoerde kreeft is de [[Kookboek/Amerikaanse kreeft|Amerikaanse kreeft]] (''Homarus americanus''), die ongeveer even groot wordt als de Europese kreeft. Een aantal soorten rivierkreeften wordt geconsumeerd, maar sommige soorten zoals de [[Kookboek/Europese rivierkreeft|Europese rivierkreeft]] zijn in landen als Nederland zeldzaam en beschermd en mogen niet worden gevangen, laat staan opgegeten. De Oosterscheldekreeft is in opkomst in restaurants en wordt gevangen in de Oosterschelde, zie ook de externe links. Met 'Oosterscheldekreeft' worden populaties van de Europese kreeft (''Homarus gammarus'') in de Oosterschelde bedoeld. Voordelen van deze kreeft zijn dat hij op een duurzame manier kan worden gevangen en de vangstlocatie voor Belgen en Nederlanders om de hoek ligt. Ook [[Kookboek/Garnaal|garnalen]] behoren tot de kreeftachtigen, maar veel soorten blijven een stuk kleiner dan de meeste andere kreeften en worden dan ook niet met de term "kreeft" aangeduid. Bekende garnalen zijn de ''noordzeegarnaal'' of ''grijze garnaal'', de ''Chinese garnaal'' of '''[[Kookboek/Gamba|gamba]]''' en de steurgarnaal. In totaal zijn er ongeveer 100 soorten garnalen die geschikt zijn voor consumptie. Het grote voordeel van veel kreeften is dat ze een tijd in leven te houden zijn. Garnalen zijn daarentegen niet in leven te houden en bederven zodra ze dood zijn zeer snel. Ze worden na de vangst direct sterk gekoeld en geconserveerd. De grijze garnaal verdwijnt onmiddellijk na de vangst in de kookpan aan boord van de garnalenvisser en zal daardoor in Nederland zelden rauw te verkrijgen zijn. Alle schaaldieren zijn door de vele eiwitten in het vlees en de waterige ingewanden zeer gevoelig voor bederf. ==Voedingswaarde== Schaaldieren zijn erg eiwitrijk. En door het ontbreken van koolhydraten en schadelijke vetten als gezond beschouwd. Een aantal soorten bevat verhoogde concentraties vitaminen en mineralen als calcium en ijzer. <!--meer toe te voegen--> ==Levend bewaren== Na de vangst op zee worden kreeften in grote hoeveelheden opgeslagen in grote bassins, maar ook in homaria bij de restaurants. De kreeft kan in sommige restaurants zelf worden uitgekozen. Men kan het beste een levendig exemplaar kiezen dat veel beweegt, verder mag de kreeft niet beschadigd zijn. De staart moet onder het achterlijf gevouwen zijn en de scharen, die bij sommige soorten ontbreken, dienen nog aanwezig te zijn. Onder andere de kleur van het pantser en de ogen kunnen ook verraden dat een exemplaar al dan niet gezond is, maar dit verschilt enigszins per soort en is alleen goed in te schatten door een kenner. Een in een restaurant aangeboden levende kreeft zit vaak langere tijd in een aquarium zonder voedsel, om te voorkomen dat de uitwerpselen het water vervuilen. Hierdoor vermagert de kreeft indien hij langere tijd bewaard wordt, dit resulteert in minder kreeftenvlees. De scharen van de kreeft worden samengebonden om verwondingen aan soortgenoten of de kok te voorkomen. Dat het dier hier stress aan zou ondervinden is overigens niet bewezen. ==Bereiding levende kreeft== De kreeft wordt meestal levend gekookt. Deze bereiding is niet onomstreden, het is namelijk niet precies bekend of een kreeft daarbij snel sterft of eerst verlamd raakt. Soms wordt de kreeft geëlektrocuteerd voor het koken, maar ook dan is het moeilijk vast te stellen of het dier dood is of slechts verlamd.<br> Als de kreeft in kokend water wordt gebracht, is het mogelijk dat deze "gillende" geluiden produceert. Dit is echter lucht die door de hitte uitzet en ontsnapt uit het pantser, en heeft dus niets met schreeuwen te maken. Een kreeft krijgt pas na het koken de typische helderrode kleur. Een wijdverbreid misverstand is dat kreeften in het algemeen rood zijn, vrijwel alle soorten zijn bruin of groen tot blauwachtig of zwart. ==Gerechten== Kreeft wordt vrijwel altijd [[Kookboek/Gekookte kreeft|gekookt]], ook als men het vlees later op een andere manier wil bereiden. Kreeften worden, meestal nadat ze gekookt zijn, ook gegrild, gebakken, gefrituurd of gestoomd. De kooktijd hangt sterk af van het gewicht van de kreeft, ongeveer een derde van het totale gewicht is eetbaar. Kreeft kan direct en ongepeld uit de kookpan worden geserveerd, waarbij men de schalen eerst moet verwijderen om bij het vlees te komen. Ook [[Kookboek/Kreeftensoep|kreeftensoep]] en [[Kookboek/Kreeftsalade|kreeftensalade]] zijn bekende gerechten. De scharen van kreeften zijn over het algemeen kleiner dan die van [[Kookboek/Krab|krabben]] en bevatten minder vlees. ==Allergie en besmetting== Mensen met een allergie voor schaaldieren zijn ook allergisch voor kreeft. Dergelijke allergieën kunnen zeer ernstig zijn en zelfs een anafylactische shock opwekken. Wanneer kreeft, maar vooral garnalen, niet strikt hygiënisch worden behandeld, getransporteerd óf bereid, kunnen onder andere bacteriën als Salmonella leiden tot ernstige voedselvergiftiging. Bij garnalen speelt mee dat ze soms algen bij zich kunnen dragen die giftige toxines produceren. ==Afbeeldingen== <gallery> Afbeelding:Ecrevisse pattes rouges.jpg|Ongekookte kreeft Afbeelding:Pacifastacus leniusculus cooked.jpg|Gekookte kreeft Afbeelding:Palinurus vulgaris(02).jpg|Langoest Afbeelding:Marisco Gambas.jpg|Ongepelde gamba's </gallery> ==Zie ook:== * [[Kookboek/Zeevruchtsoorten#Kreeftachtigen|Lijst van eetbare kreeftachtigen]] ==Recepten== <DynamicPageList> category= KB-kreeft mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> * [[Kookboek/Gekookte kreeft|Kreeftenbouillon]] === Gewenste recepten === * [[Kookboek/Gegratineerde kreeft|Gegratineerde kreeft]] * [[Kookboek/Gegrilleerde kreeft|Gegrilleerde kreeft]] * [[Kookboek/Kreeft aspic|Aspic van Kreeft]] * [[Kookboek/Kreeft 'en bellevue'|Kreeft 'en bellevue']] * [[Kookboek/Kreeftenboter|Kreeftenboter]] * [[Kookboek/Kreeftencoctail|Kreeftencoctail]] * [[Kookboek/Kreeftcroquet|Kreeftecroquet]] * [[Kookboek/Kreeftenmousse|Kreeftemousse]] * [[Kookboek/Kreeftenragoût|Kreefteragoût]] * [[Kookboek/Kreeftensalade|Kreeftesalade]] * [[Kookboek/Kreeftensaus|Kreeftesaus]] * [[Kookboek/Kreeftensoep|Kreeftesoep]] * [[Kookboek/Kreeft "Monty van El Alamein'|Kreeft van 'Monty El Alamein']] * [[Kookboek/Kreeft 'Armoricaine'|Kreeft 'Armoricain']] * [[Kookboek/Kreeft op artisjokbodem|Kreeft op artisjokbodem]] * [[Kookboek/Kreeft op Parijse wijze|Kreeft op Parijse wijze]] * [[Kookboek/Kreeft op de wijze van de aartsherog|Kreeft op de wijze van de aartshertog]] * [[Kookboek/Kreeft 'Thermidor'|Kreeft 'Thermidor']] {{Wikipedia|Pagina=Kreeft (voeding)|Naam=kreeft}} {{Commons|Lobster}} {{Sub}} [[Categorie:Zeevrucht|Kreeft]] 8bth37mepwfum18dwfbd19tsf54wwz7 0 9188 421523 400835 2026-04-04T18:15:39Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421523 wikitext text/x-wiki {{Recept | Afbeelding = [[Bestand:Salzkartoffeln Edlhof.jpg|300px]] | Categorie = Vegetarisch recept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 10 min. voorbereiding + 20 minuten koken | Stippen = 1 }} '''Gekookte aardappel''', is een basis bestanddeel voor vrijwel elke ''Hollandse prak'' of [[Kookboek/Stamppot|stamppot]], naast [[Kookboek/Gekookte groenten|gekookte groenten]] en [[Kookboek/Vlees|vlees]] of [[Kookboek/Vis|vis]]. ==Ingrediënten== Voor 4 personen: * 1 kg {{Kb|p=aardappel|aardappelen}} * snufje [[Kookboek/Zout|zout]] ==Bereiding== # Doe een laagje {{Kb|water}} in een kookpan met deksel en zet die alvast op een zacht vuur (laagste stand). # [[Kookboek/Schillen|Schil]] de aardappelen. Dat gaat het gemakkelijkste met een {{Wp|Dunschiller|dunschiller}} om de schillen eraf te halen en een {{Wp|Aardappelschilmesje|aardappelschilmesje}} om de pitjes eruit te halen. Snijd ook blauwe, groene en andere lelijke plekken eruit. Vang de schillen op in een schilbak, die je na afloopt leegt in de {{Wp|Groente-, fruit- en tuinafval|GFT-vuilnisbak}}. Leg de geschilde aardappelen in een bak of pan met water om verkleuren te voorkomen. # Was ze in die bak of pan goed met koud water. Zet de aardappelen geheel onder water en wrijf de aardappelen schoon met je handen. Gooi dit water weg en spoel ze nogmaals schoon met nieuw water. # Snij grotere aardappelen in grove stukken van gelijke grootte en doe ze met de kleine aardappelen in de pan. # Zorg dat er zoveel water in de pan is dat alle aardappelen ten minste het water raken (ze hoeven niet helemaal onder water te staan). Doe het deksel op de pan en zet ze op een hoog vuur. # Als het water kookt: zet het vuur laag, maar zorg wel dat het water blijft koken. Kook ze tot ze gaar zijn (zo'n 20 minuten, afhankelijk van de grootte van de stukken). Ze zijn gaar als je gemakkelijk met een vork in de grootste aardappelen kunt prikken. # Giet de aardappelen af. Als je nog kookvocht wilt bewaren, bijvoorbeeld om jus of saus mee te maken, gebruik dan een mok om het water op te vangen, of schep vóór het afgieten wat heet water uit de pan met een soep- of juslepel (opscheplepel). Zie [[Kookboek/Afgieten|Afgieten]] voor een instructie. # Zet de pan nog heel even terug op het vuur (maximaal 1 minuutje), zodat de aardappelen droog kunnen stomen en schud ze halfverwege om. Nu zijn de aardappelen klaar om op te dienen. <gallery widths="250" heights="180"> Jersey Royal potatoes.jpg|Ongeschilde aardappelen Kartoffelschälen.jpg|Aardappel schillen met dunschiller Afgieten kookwater- Pouring off boiling water (4397795435).jpg|Afgieten van kookwater </gallery> ==Tip== Probeer je ''prak'' ook eens met [[Kookboek/Aardappelpuree|aardappelpuree]] == Restjes aardappelen == Bewaar overgebleven aardappelen afgedekt in de koelkast.<br> Gebruik ze de volgende dag: * Laat ze op een laag vuur helemaal warm worden in een pan met een laagje melk (deksel op de pan, af en toe omroeren). Maak er vervolgens [[Kookboek/Aardappelpuree|puree]] van. * Maak er een [[Kookboek/Aardappelsalade|aardappelsalade]] mee, een [[Kookboek/Huzarensalade|huzarensalade]] of een andere salade met koude aardappelen. * Maak er [[Kookboek/Gebakken aardappelen|gebakken aardappelen]] van. * Maak er [[Kookboek/Aardappelkrokettten|aardappelkroketten]] van. == Externe bronnen == * [https://www.ah.nl/allerhande/video/R-V2113644/aardappelen-schillen Aardappelen schillen (instructie-video)] {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Nederlandse keuken]] [[Categorie:Aardappelrecept]] [[Categorie:Basisrecept|Aardepelen]] {{Sub}} 96kciajwukd11xm5v9z1pe29alwz114 0 9429 421546 412114 2026-04-04T18:42:52Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421546 wikitext text/x-wiki {{Recept |Naam=Bloemkoolprak |Afbeelding= [[Bestand:Bloemkool met nootmuskaat, aardappelen en jus 2025.jpg|300px]] |Onderschrift = Bloemkool met nootmuskaat, aardappelen en jus |Porties=4 |Energie= |Tijd= 30 minuten |Stippen=1 }} [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ==Bloemkoolprak== Bloemkool, aardappelen, vlees. Maaltijd voor 4 personen. # 1 kg {{Kb|p=Aardappel|aardappelen}} # 800 à 1000 g {{Kb|bloemkool}} # snufje [[Kookboek/Zout|zout]] # [[Kookboek/Nootmuskaat|nootmuskaat]] ==Bereiding:== # Was, schil en kook de aardappelen gaar met een snufje zout (zie: [[Kookboek/Gekookte aardappel|gekookte aardappelen]]). # Snijd de roosjes van de stam en was deze, in ongeveer 15 minuten gaar koken met een snufje zout. #* (Als je eerder ingevroren bloemkool gebruikt, deze in bevroren toestand uit de zak halen en gelijk koken - beslist niet eerst ontdooien!!) # Dien de aardappelen en bloemkool op een groot bord, strooi wat nootmuskaat over de bloemkool. # Kies een lekker stuk vlees (doorgaans wordt gekozen voor [[Kookboek/Varkensvlees|varkensvlees]], [[Kookboek/Rundvlees|rundvlees]] of [[Kookboek/Gehakt|gehaktballen]]). # Giet van het vlees wat aangemaakte [[Kookboek/Jus|jus]] over de aardappelen. # Om het een echte "prak" te maken: prak op het bord aardappelen, bloemkool en jus met een vork en roer alles door elkaar, als in een stamppot. NB Doe dit alleen thuis, echte culi's vinden prakken een doodzonde, alsof u niet weet hoe het hoort. ==Serveertip:== # Strooi wat geraspte kaas over de bloemkool. # Voor de fijnproevers kan doorgaans een [[Kookboek/Kaassaus|kaassausje]] of [[Kookboek/Mornaysaus|mornaysaus]] over de bloemkool gegoten worden. # Als er kinderen mee eten zijn deze doorgaans niet gecharmeerd van de bloemkoolsmaak, in dat geval kan een [[Kookboek/Maïzenapap|bloemkoolpapje]] wonderen doen. {{Navigatie recepten}} {{Sub}} [[Categorie:Nederlandse keuken|{{SUBPAGENAME}}]] [[Categorie:Groentenrecept|{{SUBPAGENAME}}]] syuti5lu66m4gn4mbyvcvdgr4jjrzeg 0 10134 421522 136717 2026-04-04T18:15:08Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421522 wikitext text/x-wiki {{Hengelsport}} Er zijn twee verschillende soorten werphengels die ook nog weer eens onder te verdelen zijn in hengels speciaal voor een vissoort. De meest gebruikte werphengel is de hengel met een molen. De molen hangt als het ware onder de hengel. Ook de zogenaamde ogen van de hengel, waar de vislijn door geleid wordt, zitten aan de onderkant. De spoel van de molen waar de lijn op zit, zit aan de voorkant en staat gelijk in richting op de hengel. Deze hengel kan worden gebruikt om op alle vissoorten te vissen. De andere variant van de werphengel is de hengel met een reel. Met een reel is men na een leercurve in staat om zuiverder te werpen. In tegenstelling tot de gewone werphengel zit bij de werphengel de reel bovenop evenals de geleidingsogen. De spoel zit hier dwars op de hengel en kan de krachten van de vis beter overbrengen op de hengel. De hengels met een reel worden vaak bij het vissen op zee gebruikt en om grote vissen als Snoek te vangen. Zoals al eerder vermeld zijn de hengels verder onder te delen naar de vissoort of de manier van vissen. Zo vereist het vissen met kunstaas op snoek een andere hengel als het feedervissen. Ook zijn er verschillende zwaartes die worden ingedeeld naar werpgewicht. Dat wil dus niet zeggen dat je met een "lichte" hengel geen snoek kan vangen van meer dan tien kilogramgram. {{Sub}} 1p2ix0fpa2db93ke2rqtiyb3ipgp34h 421561 421522 2026-04-04T20:03:45Z Erik Baas 2193 corr. 421561 wikitext text/x-wiki {{Hengelsport}} Er zijn twee verschillende soorten werphengels die ook nog weer eens onder te verdelen zijn in hengels speciaal voor een vissoort. De meest gebruikte werphengel is de hengel met een molen. De molen hangt als het ware onder de hengel. Ook de zogenaamde ogen van de hengel, waar de vislijn door geleid wordt, zitten aan de onderkant. De spoel van de molen waar de lijn op zit, zit aan de voorkant en staat gelijk in richting op de hengel. Deze hengel kan worden gebruikt om op alle vissoorten te vissen. De andere variant van de werphengel is de hengel met een reel. Met een reel is men na een leercurve in staat om zuiverder te werpen. In tegenstelling tot de gewone werphengel zit bij de werphengel de reel bovenop evenals de geleidingsogen. De spoel zit hier dwars op de hengel en kan de krachten van de vis beter overbrengen op de hengel. De hengels met een reel worden vaak bij het vissen op zee gebruikt en om grote vissen als Snoek te vangen. Zoals al eerder vermeld zijn de hengels verder onder te delen naar de vissoort of de manier van vissen. Zo vereist het vissen met kunstaas op snoek een andere hengel als het feedervissen. Ook zijn er verschillende zwaartes die worden ingedeeld naar werpgewicht. Dat wil dus niet zeggen dat je met een "lichte" hengel geen snoek kan vangen van meer dan tien kilogram. {{Sub}} clh4q50rq6h14eo6at0yy21oeye4fjd 0 11090 421541 409283 2026-04-04T18:39:34Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421541 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Spekdik |Afbeelding=[[Afbeelding:Spekdikken.jpg|300px|Spekdik]] |Categorie=Feestdagrecept |Porties=12+ |Energie= |Tijd= |Stippen=3 }} [[Kookboek/Feestdagrecept|Feestdagrecepten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Een '''spekdik''' of ''spekkendik'' is een soort kleine pannenkoek, die in de Nederlandse provincies Groningen en Drenthe rond nieuwjaar wordt gegeten. ==Ingrediënten== * 2 kg roggemeel of volkorenmeel * 2 liter {{Kb|melk}} * een beetje zout * 250 gram lichtbruine suiker * 300 &agrave; 400 gram {{Kb|stroop}} * 8 {{Kb|ei}}eren * 30 gram gesmolten boter (of margarine) * een groot stuk {{Kb|spek}}zwoerd * 3 droge worsten ==Benodigdheden== * [[Kookboek/Knijpijzer|knijpijzer]] ==Bereiding== # De avond tevoren het meel en de melk mengen. # De volgende dag de ingrediënten goed door elkaar roeren, uitgezonderd spek en worst. # Het knijpijzer (minimaal 800 watt) invetten met spekzwoerd. # Het deeg samen met de plakjes worst en spek bakken in het knijpijzer. Bij gebrek aan een knijpijzer: bak de spekdik als {{Wp|Drie-in-de-pan|drie-in-de-pan}} in een koekenpan met weinig boter. {{Sub}} {{Wikipedia|Pagina=Spekdik|Naam=spekdik}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Platbrood|Spekdik]] [[Categorie:Zoetigheid|Spekdik]] [[Categorie:Nederlands streekgerecht|Spekdik]] [[Categorie:Vleesrecept|Spekdik]] qh1whm7tc5le4ld37ctwm8v5npbs424 104 11361 421550 363305 2026-04-04T18:47:07Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421550 wikitext text/x-wiki {{Wikijunior Natuurkunde}} ==Faseovergangen== ===Fasen=== De meeste stoffen kunnen voorkomen in drie verschillende fasen: als vaste stof, als vloeistof en als gas. De fasen vast, vloeibaar en gas ken je wel van water: water kom je tegen als ijs (vast), als vloeibaar water (zoals je het drinkt) en als waterdamp (gas). De gasvormige fase van water noemen we dus waterdamp in plaats van watergas. Het woord ‘damp’ gebruik je bij stoffen die onder gewone omstandigheden ook vloeibaar of vast kunnen zijn. De gasvormige benzine, die je bij een benzinestation kan ruiken, heet benzinedamp. Maar zuurstof, dat bij ongeveer 20 graden en gewone druk alleen als gas voorkomt, noem je gas. Waterdamp is onzichtbaar. Je kunt niet zien, dat we waterdamp ook uitademen. Je ziet het pas als de damp condenseert, wat gebeurt als het erg koud is. Het witte nevelwolkje dat je uitademt, bestaat uit heel kleine waterdruppeltjes. Ze zijn goed te zien, terwijl de waterdamp zelf niet zichtbaar is. ==Atomen en moleculen== ===Moleculen=== [[Bestand:Water molecule.svg|right|200px|thumb|Watermolecuul H₂O.]] Veel stoffen bestaan uit moleculen, heel kleine deeltjes. In een zuivere stof komt slechts één soort molecuul voor. Zuiver water bijvoorbeeld bestaat uit watermoleculen die allemaal hetzelfde zijn, en verschillen van de moleculen van andere zuivere stoffen. Zo ziet een watermolecuul er anders uit dan een methaanmolecuul. Een glas water uit de kraan bestaat vooral uit watermoleculen, maar er komen ook andere in voor. Scheikundig gezien is kraanwater niet zuiver, maar een mengsel van verschillende stoffen. Bij scheikundeproeven wordt daarom vaak gedestilleerd water gebruikt, omdat daarin maar heel weinig andere moleculen zitten. Een molecuul is opgebouwd uit atomen. Eén watermolecuul bijvoorbeeld bestaat uit twee waterstofatomen en één zuurstofatoom, en een methaanmolecuul bestaat uit vier waterstofatomen en één koolstofatoom. Een atoom is dus een nog kleiner deeltje dan het molecuul waarvan het deel uitmaakt. ===De bouw van een atoom=== Een atoom bestaat uit een kern met daaromheen een aantal elektronen. Het is niet mogelijk een precieze voorstelling van een atoom te maken. Daarom wordt er een model gemaakt van een atoom. In het gangbare atoommodel cirkelen de elektronen om de kern heen, zoals planeten om de zon. In een verfijning van dit model worden de banen van elektronen nog het beste vergeleken met de bladen van een draaiende ventilator. De kern van het atoom is veel kleiner dan het atoom zelf. De kern zelf is opgebouwd uit twee soorten deeltjes: protonen en neutronen. Alleen de kern van waterstofatomen heeft één proton en geen neutronen. ====Protonen==== Een proton is heel klein en weegt heel weinig: 1,673×10^-27 kg, dat is 1,673 gedeeld door een 1 met 27 nullen! Een proton heeft bovendien een heel kleine positieve lading. ====Neutronen==== Neutronen vormen samen met protonen de kern van een atoom. De massa van een neutron is bijna even groot als die van een proton. Een neutron heeft geen elektrische lading en is dus neutraal. ====Elektronen==== Een elektron is een negatief geladen deeltje. De massa van een elektron is nog kleiner dan die van een proton of een neutron: ongeveer 1800 keer zo klein. De lading van een elektron is even groot als, maar tegengesteld aan de lading van een proton: twee elektronen stoten elkaar even sterk af als twee protonen. In een atoom zonder elektrische lading zijn er precies evenveel protonen als neutronen aanwezig. ===De atomen van één element=== De atomen van één element hebben allemaal hetzelfde aantal protonen. Elk koolstofatoom heeft er 6, elk zuurstofatoom 8 en elk aluminiumatoom 13. Het aantal elektronen is even groot als het aantal protonen. Daardoor is elk atoom als geheel genomen neutraal: de positieve lading van de atoomkern wordt exact gecompenseerd door de negatieve lading van de elektronen. De aantrekkingskracht tussen de positieve kern en de negatieve elektronen zorgt ervoor dat de elektronen bij de kern blijven en niet zomaar alle kanten op kunnen bewegen. De atomen van één element kunnen wel een verschillend aantal neutronen hebben. De meeste koolstofatomen hebben bijvoorbeeld 6 neutronen, maar er zijn ook koolstofatomen met 7 of 8 neutronen. Je zegt dat er van koolstof verschillende isotopen bestaan. ===Ionen === Zowel moleculen als atomen kunnen er een elektron bij krijgen. Dan krijgt het deeltje een negatieve elektrische lading. Het wordt dan een ion genoemd. Het kan zelfs meer dan één elektron erbij krijgen. Ook kan het juist een of meer elektronen kwijtraken, dan krijgt het deeltje een positieve lading. In de notatie geven we dit als volgt weer: Fe³⁺ is een ijzerion met drie elektronen minder dan een gewoon ijzeratoom, O^2– is een zuurstofion met twee extra elektronen. Ionen komen veel voor in oplossingen. Een molecuul splitst zich vaak in twee ionen als het in water oplost. ==Model van een stof== In de natuurkunde wordt het volgende model van een stof veel toegepast: * de moleculen van een stof veranderen niet als een stof van fase verandert. Ze blijven hetzelfde. * de moleculen bewegen sneller als de temperatuur hoger wordt * de moleculen van een stof trekken elkaar aan. De aantrekkingskracht wordt sterker als de moleculen dicht bij elkaar zitten, als ze bij elkaar vandaan bewegen, wordt deze zwakker Met het model van de stof kun je de fasen zo voorstellen: * Vast: de moleculen trillen rond een vaste evenwichtsstand. Want iedere molecuul heeft een vaste plaats. De afstand tussen de moleculen is klein en de aantrekkingskracht groot. * Vloeibaar: de moleculen bewegen langs elkaar: ze hebben geen vaste plaats meer. De onderlinge aantrekkingskracht is een stuk kleiner, maar toch nog voldoende om de moleculen bij elkaar te houden. * Gas: de moleculen bewegen los van elkaar. De afstand tussen de moleculen is groot, de aantrekkingskracht is klein. ===Kristallen=== Veel vaste stoffen vormen een kristal. Als je suiker onder een microscoop bekijkt, zie je een regelmatige vorm. Ook de grensvlakken zijn mooi vlak. Kristallen hebben een vaste vorm, wat je kunt verklaren met het model van een stof. Omdat de moleculen allemaal gelijk zijn, kunnen ze op een regelmatige manier worden ‘gestapeld’, net als sinaasappels in een supermarkt. Zo ontstaat er een kristalrooster waarin elk molecuul een vaste plaats heeft. De onderlinge aantrekkingskracht tussen de moleculen zorgt ervoor dat ze aan elkaar blijven zitten. De kristallen van een vaste stof zijn meestal heel klein, zodat ze nauwelijks opvallen. Je kunt de kristalstructuur dan niet goed zien. Soms echter bestaat een stuk stof uit grote kristallen die aan elkaar vastgegroeid zijn. Dat kun je bijvoorbeeld zien bij kandijsuiker. Daarvan is de kristalstructuur goed te zien. Maar de stof is in zijn geheel eigenlijk een groot kristal! ===Faseovergangen=== Er zijn zes faseovergangen: * stollen/bevriezen (vloeistof wordt vaste stof) * smelten (vaste stof wordt vloeistof) * condenseren (gas wordt vloeistof) * verdampen (vloeistof wordt gas) * sublimeren (vaste stof wordt gas) * rijpen (gas wordt vaste stof) ====Smelten en stollen==== Als de temperatuur van een vaste stof stijgt, gaan de moleculen meer trillen. De afstand tussen de moleculen wordt dan groter en de onderlinge aantrekkingskracht wordt kleiner. Bij een bepaalde temperatuur trillen de moleculen zo hevig dat ze niet meer op hun eigen plaats blijven. De stof wordt dan vloeibaar, smelt. En als de temperatuur daalt, kunnen de moleculen weer op 1 plaats vasthouden. De stof stolt. ====Verdampen en condenseren==== In een vloeistof worden de moleculen door hun onderlinge aantrekkingskracht bij elkaar gehouden. Er ontsnappen soms moleculen uit de vloeistof. De snelheid van de moleculen is dan zo groot, dat de aantrekkingskracht van de moleculen ze niet meer in de vloeistof kan houden; de vloeistof verdampt, ofwel gaat over in de gasfase (zie boven). Als de temperatuur van een gas daalt, wordt de snelheid van de moleculen lager. Uiteindelijk kan de onderlinge aantrekkingskracht de moleculen weer bij elkaar houden; het condenseert. Dit gebeurt bijvoorbeeld als waterdamp tegen een koude ruit in vloeibaar water verandert. ==Eigenschappen van stoffen== ===Mengels en zuivere stoffen=== Thuis worden er allerlei stoffen gebruikt. Schoonmaakmiddelen, voedingsmiddelen, brandstoffen, cosmetica enzovoorts. Dit zijn bijna allemaal mengsels. Op de verpakking staat vaak informatie over de samenstelling ervan. Kijk maar eens zelf op de fles van je shampoo! Zuivere stoffen worden maar een paar keer gebruikt. Bijvoorbeeld keukenzout en suiker. ===Eigenschappen van stoffen=== Je moet met de zuivere stof werken als je de eigenschappen wilt onderzoeken. Dan weet je zeker dat de ontdekte eigenschappen bij de stof horen. Sommige eigenschappen van stoffen kun je eenvoudig ontdekken. Bijvoorbeeld de fase, de kleur en de geur. Maar voor andere stofeigenschappen moet je een proef doen. Bijvoorbeeld: de oplosbaarheid in water, de brandbaarheid en of het elektriciteit geleidt. ===Het smeltpunt van stoffen=== Een zuivere stof smelt bij dezelfde temperatuur. Altijd. Die temperatuur is het smeltpunt van de stof. Hieronder staat een overzicht van smeltpunten van stoffen: * ethanol (-114 graden Celcius) * kwik (-39 graden Celcius) * water (0 graden Celcius) *[[w:stearinezuur‎|stearinezuur‎]] (69 graden Celcius) * lood (328 graden Celcius) * keukenzout (801 graden Celcius) * ijzer (1538 graden Celcius) * wolfraam (3422 graden Celcius) Stearinezuur begint te smelten als de temperatuur 69 graden is. Zolang het zuur smelt blijft het 69 graden. Pas als het zuur volledig is gesmolten, stijgt de temperatuur verder. En als het afkoelt, gebeurt het omgekeerde. Als het weer 69 graden is, begint het zuur te stollen. Pas als het zuur volledig is gestold, daalt de temperatuur verder. ===Het kookpunt van stoffen=== [[Afbeelding:Kochendes wasser02.jpg|thumb|Kokend water]] Als water wordt verhit, gaat de vloeistof uiteindelijk koken. Overal in de vloeistof komen dan dampbellen. Ze bewegen naar het oppervlak waar ze uiteindelijk uit elkaar barsten. Dus het water verdampt overal in de stof. En zolang de vloeistof kookt, blijft de temperatuur hetzelfde. Als je water kookt boven op een berg, kookt het eerder dan in het dal. Dat komt doordat de luchtdruk boven op een berg lager is dan in het dal. De dampbellen kunnen gemakkelijker ontsnappen. De temperatuur waarbij een vloeistof kookt, het kookpunt, is dus afhankelijk van de luchtdruk. Als standaard wordt een kookpunt gegeven bij een druk van 1 atmosfeer. Hieronder staat een overzicht van kookpunten van stoffen. * stikstof (-196 graden Celcius) * ether (35 graden Celcius) * aceton (56 graden Celcius) * ethanol (78 graden Celcius) * water (100 graden Celcius) * olijfolie (297 graden Celcius) * kwik (357 graden Celcius) ===Dichtheid=== Het is voor iedereen duidelijk dat lood en ijzer een zwaardere stoffen zijn dan aluminium. Daarom worden vliegtuigen van aluminium gemaakt en niet van ijzer, en al helemaal niet van lood. Maar wat betekent dat nu precies? Als je een kilogram lood afweegt en ook een kilo aluminium, dan zijn beide hoeveelheden even zwaar. Maar wel is een kilo lood veel kleiner dan een kilo aluminium. Voor een goede vergelijking moeten we dus van beide stoffen een even grote hoeveelheid nemen, bijvoorbeeld van beide een liter (1 dm³). Dan blijkt een liter lood 11,3 kilogram te wegen en een liter aluminium 2,8 kilogram. Maar er is iets raars. Als ik de liter lood in Afrika weeg, blijkt het gewicht iets kleiner en ook de liter aluminium is iets lichter. Dat heeft als belangrijkste oorzaak de aantrekkingskracht van de aarde. Die is niet overal op aarde hetzelfde en het gewicht is juist deze aantrekkingskracht. De eigenschap van een stof die maakt dat een liter lood zwaarder is dan een liter aluminium heet massa. Het is de massa die door de aarde wordt aangetrokken en het gewicht bepaald. Een liter lood heeft een grotere massa dan een liter aluminium, zelfs wel 4 keer groter. Voor het vergelijken van stoffen wordt de massa van 1 dm³ opgegeven of van 1 cm³. Officieel zelfs van 1 m³, maar dat zijn onpraktisch te bepalen getallen. Hoe bepaal je nu de massa en waarin wordt de massa uitgedrukt? Eigenlijk is de gram en dus ook de kilogram een maat voor de massa. We doen dus voorlopig gewoon of we door wegen de massa bepalen De massa per volume-eenheid heet de dichtheid van de stof. Die geeft aan hoe ‘zwaar’ of ‘licht’ stoffen zijn (aantal gram per cm³). Goud heeft een grotere dichtheid dan aluminium: 1 kubieke cm goud is zwaarder dan 1 kubieke cm aluminium. ===Gevaarlijke stoffen=== In het huishouden worden een heleboel gevaarlijke stoffen gebruikt. Sommige stoffen vliegen gemakkelijk in brand. Die zijn licht ontvlambaar. Ook zijn er irriterende stoffen. Die kunnen je huid of je ogen beschadigen. Ook moet je stoffen die je gebruikt nooit inslikken! Jij doet dat waarschijnlijk niet, maar kleine kinderen...? Daarom moet je deze stoffen ergens opbergen waar ze er niet bij kunnen. Toch kunnen ze nog een giftige stof binnenkrijgen. Daarom kun je een gifwijzer halen bij de apotheek of van Internet halen. Hierop staat wat je moet doen als iemand zo’n stof binnenkrijgt. ===Kindveilige sluitingen=== Kindveilige sluitingen zijn er, omdat (kleine) kinderen de fles dan niet kunnen openkrijgen omdat de stof vaak giftig of schadelijk is. ===Etiketten=== Op de verpakking van een gevaarlijke stof moet altijd een etiket staan. Dat is wettelijk verplicht. Die etiketten zie je bij een heleboel stoffen. Er wordt eerst altijd vermeld om welke stof het gaat. Ook de concentratie van de stof staat erbij. Voorbeeld: je hebt een fles met 1 liter schoonmaakazijn. De concentratie is 8 volume-procent. De oplossing bevat 80 mL azijnzuur. 8 procent van het volume. De rest is water. De informatie wordt niet voor niets vermeld. Als de concentratie hoog is, is het heel gevaarlijk. Met geconcentreerd azijnzuur (98%) moet je echt HEEL voorzichtig zijn. Met schoonmaakazijn (8%) is het veel minder gevaarlijk. En huishoudazijn (4%) kun je gewoon op straat zetten en door de sla doen. Het gevaar wordt aangegeven door een gevarensymbool. Hier staan er zeven: <gallery> Afbeelding:Hazard E.svg|Explosieve stof Afbeelding:Hazard F.svg|Licht ontvlambaar Afbeelding:Hazard O.svg|Oxiderende stof Afbeelding:Hazard T.svg|Giftige stof Afbeelding:Hazard C.svg|Bijtende stof Afbeelding:Hazard X.svg|Schadelijke stof Afbeelding:Hazard N.svg|Milieugevaarlijke stof </gallery> Deze symbolen noem je ook wel pictogrammen. Verder kun je er R en S zinnen tegenkomen. R staat voor Risico en de S voor Veiligheid (Safety). Die geeft aan welke maatregelen je moet nemen. Op een fles '''spiritus''' staat een vlammetje. Nu gaan we een proefje doen om je te laten zien dat dat dit tekentje er niet zonder reden op staat. ! '''Let op, doe deze proef met je ouders erbij!''' ====Proef==== {{Proef met ouder |proef=Gevaarlijke stof |materiaal=een druppelflesje spiritus, een indampschaaltje en lucifers |uitvoering=Druppel tien druppels spiritus in een schoon indampschaaltje. '''DOE HET FLESJE DICHT EN ZET HET WEG!''' Heb je het flesje dicht gedaan en weggezet? Steek nu de spiritus in het schaaltje aan. Doe het licht uit en ga op een afstandje staan. Spiritus verbrandt met een blauwe vlam. Zoals je in het hoofdstuk over warmte kunt lezen, dit is dus een '''volledige verbranding'''. |conclusie=de symbolen zijn er niet voor niks. }} ===Veilig werken=== Je moet voorzorgsmaatregelen nemen om veilig met stoffen te werken. Met bijtende of irriterende stoffen moet je je hieraan houden: * veiligheidsbril opzetten * plastic handschoenen dragen Bij licht ontvlambare stoffen heb je ventilatie nodig en moet je uit de buurt blijven van vonken en vlammen. Bovendien kun je niet zomaar allerlei schoonmaakmiddelen mengen. Dan ontstaan er misschien giftige gassen. Daarom staan er op sommige schoonmaakmiddelen een speciaal pictogram: niet mengen. ===Milieubewust werken=== [[Afbeelding:Chemokar.JPG|thumb|Chemokar.]] Veel stoffen zijn schadelijk voor het milieu. Ze mogen niet in het milieu terechtkomen. Spoel dus niks door de gootsteen, maar lever het apart in. Deze stoffen horen bij het KCA. (Klein Chemisch Afval) Deze berg je op in een milieubox en worden opgehaald met de chemokar. Op de verpakkingen van zulke stoffen staat een speciaal symbool: een prullenbak met een kruis erdoor. ==Kou== ====Stikstof==== Bij kamertemperatuur (ongeveer 20°C) is water vloeibaar. Bij 100°C wordt het een gas. Er zijn ook stoffen die al een gas zijn bij kamertemperatuur. Als je ze vloeibaar wil maken, moet je ze flink afkoelen, bijvoorbeeld stikstof. Stikstof zit in lucht. Lucht bestaat voor ongeveer 80% uit stikstof. Die krijg je vloeibaar door het af te koelen en onder hoge druk samen te persen. Laat je vloeibare stikstof weer verdampen, dan wordt het heel snel heel koud. Dat verdampen gaat vanzelf bij kamertemperatuur en normale druk. <br style="clear: right;"> {{Proef |proef=Smelten, rijpen en condenseren |materiaal=ijsklontje, waterdamp (bijvoorbeeld kokend water in een waterkoker), adem, de winter |uitvoering=Als je ijs smelt, krijg je water. Leg een ijsklontje op je hand. Het ijs 'haalt' de warmte uit je hand. Je hand wordt dan koud en het ijsklontje smelt. Op bijvoorbeeld een velletje papier, smelt het ijs veel langzamer. Dit komt doordat het ijs om te smelten warmte nodig heeft; die warmte wordt onttrokken aan zijn omgeving. De lichaamstemperatuur ligt nu eenmaal hoger (en blijft op peil) dan op het stukje papier. De volgende twee stukken van deze proef kun je het beste in de winter doen. We hebben gezien dat als je water afkoelt, het uiteindelijk bevriest tot ijs. Maar wist je dat het zelfs mogelijk is om waterdamp in één keer te bevriezen? Je ziet dit in de koelkast: de waterdamp uit de producten vormen ijskristallen op de wand. In de winter als het buiten vriest, heeft het raam een lagere temperatuur dan 0 graden, en als er dan waterdamp op komt, bevriest het. Dat heet 'rijp'. Wij ademen ook waterdamp uit. Dat kun je goed zien als je in de winter in de auto tegen een ruit uitademt. Dan wordt de uitgeademde waterdamp weer water! |conclusie=Water komt in verschillende vormen voor }} ====Koolstofdioxide==== Koolstofdioxide zit net als stikstof in de lucht. Door het samen te persen en af te koelen, wordt het vast. Het slaat de vloeibare fase over. Het wordt al gas bij minus 78 graden Celsius. Daar komt de bijnaam 'droogijs' vandaan. Dat wordt veel gebruikt in shows. Je gooit er warmwater over en dat geeft een mooi stoomeffect. Maar koolstofdioxide wordt voor nog meer dingen gebruikt. Met een soort blasting-gun wordt het gebruikt om schoon te maken. Er worden kleine korreltjes droogijs afgeschoten op een object. Het wordt vooral gebruikt om kauwgom van de stoep te spuiten, maar ook voor reinigen van anders moeilijk te bereiken plaatsen in een productiemachine. ===Van zacht naar hard=== Dingen die fijn, zacht, flexibel en soepel zijn, zoals rozen, kunnen in een vriezer keihard worden. {{Proef met ouder |proef=Wat gebeurt er als je een roos bevriest? |materiaal=Een roos, een vriezer |uitvoering=Leg een roos in de vriezer en laat hem bevriezen. Als de bloemblaadjes hard zijn geworden, haal je de roos weer uit de vriezer. Knijp in de rozenblaadjes en ze zullen krakend stukbarsten. |conclusie=Bevroren materiaal kan andere eigenschappen hebben dan op kamertemperatuur }} Als je een stof in een koude omgeving brengt (kouder dan de eigen temperatuur), geeft de stof warmte af, doordat de moleculen langzamer gaan bewegen; de stof wordt hard. ===Glas kan plaatselijke kou niet aan=== Stel je voor, als je vloeibaar stikstof op één bepaalde plek van een ruit gaat druppelen, zal het glas krimpen. De rest van het glas blijft hetzelfde. Die kan het krimpen niet en uiteindelijk breekt het glas. '''PROBEER DAT MAAR NIET THUIS, DAT VINDEN JE OUDERS NIET LEUK! EN HET IS OOK NOG GEVAARLIJK.''' Niet alleen glas krimpt bij kou. Heel veel stoffen doen dat. Zelfs beton en staal! Vandaar dat hoogspanningsleidingen 's zomers veel losser hangen dan in de winter, en dat er tussen betonnen wegelementen voegen worden voorzien, zodat het beton zonder kapot te gaan kan krimpen en uitzetten. ==Chemische reacties== Dit deel is eigenlijk scheikunde. Maar ook als natuurkundige is het goed om er iets van te weten. ===Voorbeelden van reacties=== * het bakken van een eitje * het ontwikkelen van een foto * het aansteken van een lucifer * het vermengen van gips met water en in een vorm laten uitharden Maar ook: * het aanbranden van stokbrood * het laten verbleken van een boekomslag * het verroesten van een fiets * het ontstaan van chloor ===Wat gebeurt er dan?=== Als er water ontleed wordt, verdwijnt er water en ontstaan er zuurstofgas en waterstofgas. Dit is een voorbeeld van een reactie. Bij de reactie gaan de watermoleculen, die bestaan uit twee waterstofatomen en een zuurstofatoom, kapot en gaan de atomen nieuwe combinaties vormen. Dit gebeurt bij iedere chemische reactie. De oorspronkelijke moleculen gaat kapot, de atomen vormen nieuwe. ===Ontleden=== Veel stoffen ontleden als ze worden verhit. De moleculen gaan kapot en er ontstaan nieuwe stoffen met nieuwe eigenschappen. Een voorbeeldje: je verhit suiker en dit wordt caramel, wat wordt gebruikt als kleur- en smaakstof. En als je het nog verder verhit, wordt het bovendien nog zwart. Bij het bereiden van voedsel komen er heel veel van zulke reacties voor. Maar er zijn ook stoffen die ontleden door licht, elektriciteit of straling. Bijvoorbeeld balpeninkt verbleekt onder invloed van UV-straling doordat de kleurstofmoleculen kapotgaan. Water wordt ontleed als je er elektriciteit doorheen laat lopen. ===Verkolen=== Voorbeeldje: je bakt koekjes, maar die laat je te lang in de oven. De buitenkant verkoolt en wordt pikzwart. Bah. Het ontledingsproces is te ver doorgegaan. De zwarte stof die overblijft, heet koolstof. Daarom heet dit proces ook ‘verkolen’. Stoffen die kunnen verkolen, worden organische stoffen genoemd. Alle voedingsstoffen, maar ook papier, hout, textiel en plastic zijn organische stoffen. ===Verbranden=== [[Afbeelding:Fuoco 26-7-2003 Foto G. Dall'Orto.JPG|thumb|right|Vlammen]] Om een vuurtje te krijgen heb je drie dingen nodig. Brandstof (bijvoorbeeld hout), zuurstof (zit in de lucht) en de juiste temperatuur (kun je bereiken door er een lucifer bij te houden). Als je een van die drie dingen niet hebt, heb je geen vuur. ====Brandstof==== We gaan nu vooral kijken naar de brandstof. We gaan er zo een proefje mee doen. De brandstof die we gaan gebruiken, is suiker. We gaan proberen om er een fikkie mee te stoken! Voordat we beginnen, moeten we je wel duidelijk maken dat we niet willen dat jullie alles zomaar in de fik gaan steken! Als je het thuis wil doen, doe het dan alleen met je vader of je moeder in de buurt! {{Proef met ouder |proef=Vuurdriehoek I |materiaal=suikerklontjes, kristalsuiker, poedersuiker, een eetlepel, drie schoteltjes en lucifers. |uitvoering=Leg op één schoteltje suikerklontjes, op een tweede kristalsuiker en op de laatste poedersuiker. Probeer nu het schoteltje met de suikerklontjes in brand te steken. Dit lukt niet. Probeer nu de kristalsuiker en de poedersuiker in brand te steken. Ook dit zal niet lukken. Vraag nu aan je vader of moeder om een brandende lucifer vast te houden en strooi een eetlepel poedersuiker over de vlam heen. Nu brandt het wel!| }} Verbranding is een scheikundige reactie tussen brandstof (suiker) en zuurstof. Om de reactie te starten heb je warmte nodig (door de lucifer dus). Bij suikerklontjes kan geen zuurstof komen, doordat de suikerdeeltjes daarvoor te dicht op elkaar liggen en zuurstof is absoluut nodig voor ontbranding. Maar bij de laatste proef waarbij je de poedersuiker over vuur heen strooide, verbrandde het. Het waren allemaal losse suikerdeeltjes en de zuurstof kon overal bij en zo krijg je een enorme brand. Dit kan ook gebeuren bij meel en koffiepoeder. ====Juiste temperatuur==== Nu behandelen we de juiste temperatuur die je nodig hebt om een brandje te maken. En je vindt ook uit waarom de brandweer altijd met water blust. {{Proef met ouder |proef=Vuurdriehoek II |materiaal=twee ballonnen, water en lucifers. |uitvoering=Blaas een van de ballonnen op en hou er een lucifer onder. Je zult zien dat hij klapt. Boem! Vul nu de tweede ballon met water en hou hier ook een lucifer onder. Dit keer klapt de ballon NIET! | }} De eerste ballon had alleen lucht in zich. Als je er een lucifer onder houdt, smelt het rubber en klapt de ballon. Paf! Maar de tweede had je met water gevuld. Als je daar een vlammetje bij houdt, dan wordt de warmte opgenomen door het water. Het rubber blijft dus op temperatuur en de ballon klapt niet. Dit is ook een van de effecten van het bluswater dat de brandweer gebruikt. Behalve dat natte dingen niet branden, neemt het water zoveel warmte op dat de temperatuur daalt en de brand stopt. ====Zuurstof==== Net heb je gezien hoe de brandweer blust met water. Maar nu gaan we kijken hoe de brandweer een brandje blust zonder water! {{Proef met ouder |proef=Vuurdriehoek III |materiaal=bakpoeder, eetlepel, azijn, laag glas, longdrinkglas, waxinelichtje en lucifers. |uitvoering=steek het waxinelichtje aan en zet hem in het lage glas. Giet ongeveer 1 cm azijn in het longdrinkglas. Schep nu een eetlepel bakpoeder in het azijn. Het begint de bruisen. Probeer nu de lucht over het waxinelichtje te gieten! Het klinkt gek, maar het kan. Het waxinelichtje gaat direct uit!| }} De bakpoederpoeder en het azijn reageren en er ontstaat koolstofdioxide. Dat is zwaar en blijft in het glas hangen. Het is zwaarder dan lucht en omdat dat zo is, gedraagt het zich ook een beetje als vloeistof en kun je het overgieten in het andere glas. Daardoor wordt de lucht eruit gestuurd en dat zorgt ervoor dat het brandje uitgaat. De zuurstof ontbreekt dan. Soms gebruikt de brandweer om iets te blussen geen water, maar schuim. Zo'n schuimdeken zorgt ervoor dat er geen zuurstof meer bij het vuur kan komen en dan gaat de brand uit. Als thuis je frituurpan in brand staat, blus het dan niet met water! Doe het deksel op de pan of leg een branddeken op de pan, dan kan er geen zuurstof meer bijkomen. Het vuur gaat dan uit. ===Corrosie=== Veel metalen kunnen worden aangetast door stoffen in de lucht. Dit heet corrosie. IJzer reageert bijvoorbeeld met zuurstof en water uit de lucht. Er ontstaat roodbruine roest. Roest vormt een korstje op het ijzeroppervlak. Dat korstje laat lucht en water gewoon door, waardoor het ijzer onder de roest ook wordt aangetast. IJzer roest dan na verloop van tijd helemaal door. Er zijn ook metalen waarop het corrosielaagje afschermt voor verdere aantasting. Bijvoorbeeld aluminium, lood, zink, chroom en nikkel. Hoe lang je ze ook laat roesten, ze worden niet verder aangetast. Andere metalen, de edelmetalen, zoals goud en zilver, zijn niet gevoelig voor corrosie. {{Juniorsub}} 56gpgi2s2l4kk8mrc3v0j2s07ljbt3b 421559 421550 2026-04-04T19:55:30Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421559 wikitext text/x-wiki {{Wikijunior Natuurkunde}} ==Faseovergangen== ===Fasen=== De meeste stoffen kunnen voorkomen in drie verschillende fasen: als vaste stof, als vloeistof en als gas. De fasen vast, vloeibaar en gas ken je wel van water: water kom je tegen als ijs (vast), als vloeibaar water (zoals je het drinkt) en als waterdamp (gas). De gasvormige fase van water noemen we dus waterdamp in plaats van watergas. Het woord ‘damp’ gebruik je bij stoffen die onder gewone omstandigheden ook vloeibaar of vast kunnen zijn. De gasvormige benzine, die je bij een benzinestation kan ruiken, heet benzinedamp. Maar zuurstof, dat bij ongeveer 20 graden en gewone druk alleen als gas voorkomt, noem je gas. Waterdamp is onzichtbaar. Je kunt niet zien, dat we waterdamp ook uitademen. Je ziet het pas als de damp condenseert, wat gebeurt als het erg koud is. Het witte nevelwolkje dat je uitademt, bestaat uit heel kleine waterdruppeltjes. Ze zijn goed te zien, terwijl de waterdamp zelf niet zichtbaar is. ==Atomen en moleculen== ===Moleculen=== [[Bestand:Water molecule.svg|right|200px|thumb|Watermolecuul H₂O.]] Veel stoffen bestaan uit moleculen, heel kleine deeltjes. In een zuivere stof komt slechts één soort molecuul voor. Zuiver water bijvoorbeeld bestaat uit watermoleculen die allemaal hetzelfde zijn, en verschillen van de moleculen van andere zuivere stoffen. Zo ziet een watermolecuul er anders uit dan een methaanmolecuul. Een glas water uit de kraan bestaat vooral uit watermoleculen, maar er komen ook andere in voor. Scheikundig gezien is kraanwater niet zuiver, maar een mengsel van verschillende stoffen. Bij scheikundeproeven wordt daarom vaak gedestilleerd water gebruikt, omdat daarin maar heel weinig andere moleculen zitten. Een molecuul is opgebouwd uit atomen. Eén watermolecuul bijvoorbeeld bestaat uit twee waterstofatomen en één zuurstofatoom, en een methaanmolecuul bestaat uit vier waterstofatomen en één koolstofatoom. Een atoom is dus een nog kleiner deeltje dan het molecuul waarvan het deel uitmaakt. ===De bouw van een atoom=== Een atoom bestaat uit een kern met daaromheen een aantal elektronen. Het is niet mogelijk een precieze voorstelling van een atoom te maken. Daarom wordt er een model gemaakt van een atoom. In het gangbare atoommodel cirkelen de elektronen om de kern heen, zoals planeten om de zon. In een verfijning van dit model worden de banen van elektronen nog het beste vergeleken met de bladen van een draaiende ventilator. De kern van het atoom is veel kleiner dan het atoom zelf. De kern zelf is opgebouwd uit twee soorten deeltjes: protonen en neutronen. Alleen de kern van waterstofatomen heeft één proton en geen neutronen. ====Protonen==== Een proton is heel klein en weegt heel weinig: 1,673×10^-27 kg, dat is 1,673 gedeeld door een 1 met 27 nullen! Een proton heeft bovendien een heel kleine positieve lading. ====Neutronen==== Neutronen vormen samen met protonen de kern van een atoom. De massa van een neutron is bijna even groot als die van een proton. Een neutron heeft geen elektrische lading en is dus neutraal. ====Elektronen==== Een elektron is een negatief geladen deeltje. De massa van een elektron is nog kleiner dan die van een proton of een neutron: ongeveer 1800 keer zo klein. De lading van een elektron is even groot als, maar tegengesteld aan de lading van een proton: twee elektronen stoten elkaar even sterk af als twee protonen. In een atoom zonder elektrische lading zijn er precies evenveel protonen als neutronen aanwezig. ===De atomen van één element=== De atomen van één element hebben allemaal hetzelfde aantal protonen. Elk koolstofatoom heeft er 6, elk zuurstofatoom 8 en elk aluminiumatoom 13. Het aantal elektronen is even groot als het aantal protonen. Daardoor is elk atoom als geheel genomen neutraal: de positieve lading van de atoomkern wordt exact gecompenseerd door de negatieve lading van de elektronen. De aantrekkingskracht tussen de positieve kern en de negatieve elektronen zorgt ervoor dat de elektronen bij de kern blijven en niet zomaar alle kanten op kunnen bewegen. De atomen van één element kunnen wel een verschillend aantal neutronen hebben. De meeste koolstofatomen hebben bijvoorbeeld 6 neutronen, maar er zijn ook koolstofatomen met 7 of 8 neutronen. Je zegt dat er van koolstof verschillende isotopen bestaan. ===Ionen === Zowel moleculen als atomen kunnen er een elektron bij krijgen. Dan krijgt het deeltje een negatieve elektrische lading. Het wordt dan een ion genoemd. Het kan zelfs meer dan één elektron erbij krijgen. Ook kan het juist een of meer elektronen kwijtraken, dan krijgt het deeltje een positieve lading. In de notatie geven we dit als volgt weer: Fe³⁺ is een ijzerion met drie elektronen minder dan een gewoon ijzeratoom, O^2– is een zuurstofion met twee extra elektronen. Ionen komen veel voor in oplossingen. Een molecuul splitst zich vaak in twee ionen als het in water oplost. ==Model van een stof== In de natuurkunde wordt het volgende model van een stof veel toegepast: * de moleculen van een stof veranderen niet als een stof van fase verandert. Ze blijven hetzelfde. * de moleculen bewegen sneller als de temperatuur hoger wordt * de moleculen van een stof trekken elkaar aan. De aantrekkingskracht wordt sterker als de moleculen dicht bij elkaar zitten, als ze bij elkaar vandaan bewegen, wordt deze zwakker Met het model van de stof kun je de fasen zo voorstellen: * Vast: de moleculen trillen rond een vaste evenwichtsstand. Want iedere molecuul heeft een vaste plaats. De afstand tussen de moleculen is klein en de aantrekkingskracht groot. * Vloeibaar: de moleculen bewegen langs elkaar: ze hebben geen vaste plaats meer. De onderlinge aantrekkingskracht is een stuk kleiner, maar toch nog voldoende om de moleculen bij elkaar te houden. * Gas: de moleculen bewegen los van elkaar. De afstand tussen de moleculen is groot, de aantrekkingskracht is klein. ===Kristallen=== Veel vaste stoffen vormen een kristal. Als je suiker onder een microscoop bekijkt, zie je een regelmatige vorm. Ook de grensvlakken zijn mooi vlak. Kristallen hebben een vaste vorm, wat je kunt verklaren met het model van een stof. Omdat de moleculen allemaal gelijk zijn, kunnen ze op een regelmatige manier worden ‘gestapeld’, net als sinaasappels in een supermarkt. Zo ontstaat er een kristalrooster waarin elk molecuul een vaste plaats heeft. De onderlinge aantrekkingskracht tussen de moleculen zorgt ervoor dat ze aan elkaar blijven zitten. De kristallen van een vaste stof zijn meestal heel klein, zodat ze nauwelijks opvallen. Je kunt de kristalstructuur dan niet goed zien. Soms echter bestaat een stuk stof uit grote kristallen die aan elkaar vastgegroeid zijn. Dat kun je bijvoorbeeld zien bij kandijsuiker. Daarvan is de kristalstructuur goed te zien. Maar de stof is in zijn geheel eigenlijk een groot kristal! ===Faseovergangen=== Er zijn zes faseovergangen: * stollen/bevriezen (vloeistof wordt vaste stof) * smelten (vaste stof wordt vloeistof) * condenseren (gas wordt vloeistof) * verdampen (vloeistof wordt gas) * sublimeren (vaste stof wordt gas) * rijpen (gas wordt vaste stof) ====Smelten en stollen==== Als de temperatuur van een vaste stof stijgt, gaan de moleculen meer trillen. De afstand tussen de moleculen wordt dan groter en de onderlinge aantrekkingskracht wordt kleiner. Bij een bepaalde temperatuur trillen de moleculen zo hevig dat ze niet meer op hun eigen plaats blijven. De stof wordt dan vloeibaar, smelt. En als de temperatuur daalt, kunnen de moleculen weer op 1 plaats vasthouden. De stof stolt. ====Verdampen en condenseren==== In een vloeistof worden de moleculen door hun onderlinge aantrekkingskracht bij elkaar gehouden. Er ontsnappen soms moleculen uit de vloeistof. De snelheid van de moleculen is dan zo groot, dat de aantrekkingskracht van de moleculen ze niet meer in de vloeistof kan houden; de vloeistof verdampt, ofwel gaat over in de gasfase (zie boven). Als de temperatuur van een gas daalt, wordt de snelheid van de moleculen lager. Uiteindelijk kan de onderlinge aantrekkingskracht de moleculen weer bij elkaar houden; het condenseert. Dit gebeurt bijvoorbeeld als waterdamp tegen een koude ruit in vloeibaar water verandert. ==Eigenschappen van stoffen== ===Mengels en zuivere stoffen=== Thuis worden er allerlei stoffen gebruikt. Schoonmaakmiddelen, voedingsmiddelen, brandstoffen, cosmetica enzovoorts. Dit zijn bijna allemaal mengsels. Op de verpakking staat vaak informatie over de samenstelling ervan. Kijk maar eens zelf op de fles van je shampoo! Zuivere stoffen worden maar een paar keer gebruikt. Bijvoorbeeld keukenzout en suiker. ===Eigenschappen van stoffen=== Je moet met de zuivere stof werken als je de eigenschappen wilt onderzoeken. Dan weet je zeker dat de ontdekte eigenschappen bij de stof horen. Sommige eigenschappen van stoffen kun je eenvoudig ontdekken. Bijvoorbeeld de fase, de kleur en de geur. Maar voor andere stofeigenschappen moet je een proef doen. Bijvoorbeeld: de oplosbaarheid in water, de brandbaarheid en of het elektriciteit geleidt. ===Het smeltpunt van stoffen=== Een zuivere stof smelt bij dezelfde temperatuur. Altijd. Die temperatuur is het smeltpunt van de stof. Hieronder staat een overzicht van smeltpunten van stoffen: * ethanol (-114 graden Celcius) * kwik (-39 graden Celcius) * water (0 graden Celcius) *[[w:stearinezuur‎|stearinezuur‎]] (69 graden Celcius) * lood (328 graden Celcius) * keukenzout (801 graden Celcius) * ijzer (1538 graden Celcius) * wolfraam (3422 graden Celcius) Stearinezuur begint te smelten als de temperatuur 69 graden is. Zolang het zuur smelt blijft het 69 graden. Pas als het zuur volledig is gesmolten, stijgt de temperatuur verder. En als het afkoelt, gebeurt het omgekeerde. Als het weer 69 graden is, begint het zuur te stollen. Pas als het zuur volledig is gestold, daalt de temperatuur verder. ===Het kookpunt van stoffen=== [[Afbeelding:Kochendes wasser02.jpg|thumb|Kokend water]] Als water wordt verhit, gaat de vloeistof uiteindelijk koken. Overal in de vloeistof komen dan dampbellen. Ze bewegen naar het oppervlak waar ze uiteindelijk uit elkaar barsten. Dus het water verdampt overal in de stof. En zolang de vloeistof kookt, blijft de temperatuur hetzelfde. Als je water kookt boven op een berg, kookt het eerder dan in het dal. Dat komt doordat de luchtdruk boven op een berg lager is dan in het dal. De dampbellen kunnen gemakkelijker ontsnappen. De temperatuur waarbij een vloeistof kookt, het kookpunt, is dus afhankelijk van de luchtdruk. Als standaard wordt een kookpunt gegeven bij een druk van 1 atmosfeer. Hieronder staat een overzicht van kookpunten van stoffen. * stikstof (-196 graden Celcius) * ether (35 graden Celcius) * aceton (56 graden Celcius) * ethanol (78 graden Celcius) * water (100 graden Celcius) * olijfolie (297 graden Celcius) * kwik (357 graden Celcius) ===Dichtheid=== Het is voor iedereen duidelijk dat lood en ijzer een zwaardere stoffen zijn dan aluminium. Daarom worden vliegtuigen van aluminium gemaakt en niet van ijzer, en al helemaal niet van lood. Maar wat betekent dat nu precies? Als je een kilogram lood afweegt en ook een kilogram aluminium, dan zijn beide hoeveelheden even zwaar. Maar wel is een kilogram lood veel kleiner dan een kilogram aluminium. Voor een goede vergelijking moeten we dus van beide stoffen een even grote hoeveelheid nemen, bijvoorbeeld van beide een liter (1 dm³). Dan blijkt een liter lood 11,3 kilogram te wegen en een liter aluminium 2,8 kilogram. Maar er is iets raars. Als ik de liter lood in Afrika weeg, blijkt het gewicht iets kleiner en ook de liter aluminium is iets lichter. Dat heeft als belangrijkste oorzaak de aantrekkingskracht van de aarde. Die is niet overal op aarde hetzelfde en het gewicht is juist deze aantrekkingskracht. De eigenschap van een stof die maakt dat een liter lood zwaarder is dan een liter aluminium heet massa. Het is de massa die door de aarde wordt aangetrokken en het gewicht bepaald. Een liter lood heeft een grotere massa dan een liter aluminium, zelfs wel 4 keer groter. Voor het vergelijken van stoffen wordt de massa van 1 dm³ opgegeven of van 1 cm³. Officieel zelfs van 1 m³, maar dat zijn onpraktisch te bepalen getallen. Hoe bepaal je nu de massa en waarin wordt de massa uitgedrukt? Eigenlijk is de gram en dus ook de kilogram een maat voor de massa. We doen dus voorlopig gewoon of we door wegen de massa bepalen De massa per volume-eenheid heet de dichtheid van de stof. Die geeft aan hoe ‘zwaar’ of ‘licht’ stoffen zijn (aantal gram per cm³). Goud heeft een grotere dichtheid dan aluminium: 1 kubieke cm goud is zwaarder dan 1 kubieke cm aluminium. ===Gevaarlijke stoffen=== In het huishouden worden een heleboel gevaarlijke stoffen gebruikt. Sommige stoffen vliegen gemakkelijk in brand. Die zijn licht ontvlambaar. Ook zijn er irriterende stoffen. Die kunnen je huid of je ogen beschadigen. Ook moet je stoffen die je gebruikt nooit inslikken! Jij doet dat waarschijnlijk niet, maar kleine kinderen...? Daarom moet je deze stoffen ergens opbergen waar ze er niet bij kunnen. Toch kunnen ze nog een giftige stof binnenkrijgen. Daarom kun je een gifwijzer halen bij de apotheek of van Internet halen. Hierop staat wat je moet doen als iemand zo’n stof binnenkrijgt. ===Kindveilige sluitingen=== Kindveilige sluitingen zijn er, omdat (kleine) kinderen de fles dan niet kunnen openkrijgen omdat de stof vaak giftig of schadelijk is. ===Etiketten=== Op de verpakking van een gevaarlijke stof moet altijd een etiket staan. Dat is wettelijk verplicht. Die etiketten zie je bij een heleboel stoffen. Er wordt eerst altijd vermeld om welke stof het gaat. Ook de concentratie van de stof staat erbij. Voorbeeld: je hebt een fles met 1 liter schoonmaakazijn. De concentratie is 8 volume-procent. De oplossing bevat 80 mL azijnzuur. 8 procent van het volume. De rest is water. De informatie wordt niet voor niets vermeld. Als de concentratie hoog is, is het heel gevaarlijk. Met geconcentreerd azijnzuur (98%) moet je echt HEEL voorzichtig zijn. Met schoonmaakazijn (8%) is het veel minder gevaarlijk. En huishoudazijn (4%) kun je gewoon op straat zetten en door de sla doen. Het gevaar wordt aangegeven door een gevarensymbool. Hier staan er zeven: <gallery> Afbeelding:Hazard E.svg|Explosieve stof Afbeelding:Hazard F.svg|Licht ontvlambaar Afbeelding:Hazard O.svg|Oxiderende stof Afbeelding:Hazard T.svg|Giftige stof Afbeelding:Hazard C.svg|Bijtende stof Afbeelding:Hazard X.svg|Schadelijke stof Afbeelding:Hazard N.svg|Milieugevaarlijke stof </gallery> Deze symbolen noem je ook wel pictogrammen. Verder kun je er R en S zinnen tegenkomen. R staat voor Risico en de S voor Veiligheid (Safety). Die geeft aan welke maatregelen je moet nemen. Op een fles '''spiritus''' staat een vlammetje. Nu gaan we een proefje doen om je te laten zien dat dat dit tekentje er niet zonder reden op staat. ! '''Let op, doe deze proef met je ouders erbij!''' ====Proef==== {{Proef met ouder |proef=Gevaarlijke stof |materiaal=een druppelflesje spiritus, een indampschaaltje en lucifers |uitvoering=Druppel tien druppels spiritus in een schoon indampschaaltje. '''DOE HET FLESJE DICHT EN ZET HET WEG!''' Heb je het flesje dicht gedaan en weggezet? Steek nu de spiritus in het schaaltje aan. Doe het licht uit en ga op een afstandje staan. Spiritus verbrandt met een blauwe vlam. Zoals je in het hoofdstuk over warmte kunt lezen, dit is dus een '''volledige verbranding'''. |conclusie=de symbolen zijn er niet voor niks. }} ===Veilig werken=== Je moet voorzorgsmaatregelen nemen om veilig met stoffen te werken. Met bijtende of irriterende stoffen moet je je hieraan houden: * veiligheidsbril opzetten * plastic handschoenen dragen Bij licht ontvlambare stoffen heb je ventilatie nodig en moet je uit de buurt blijven van vonken en vlammen. Bovendien kun je niet zomaar allerlei schoonmaakmiddelen mengen. Dan ontstaan er misschien giftige gassen. Daarom staan er op sommige schoonmaakmiddelen een speciaal pictogram: niet mengen. ===Milieubewust werken=== [[Afbeelding:Chemokar.JPG|thumb|Chemokar.]] Veel stoffen zijn schadelijk voor het milieu. Ze mogen niet in het milieu terechtkomen. Spoel dus niks door de gootsteen, maar lever het apart in. Deze stoffen horen bij het KCA. (Klein Chemisch Afval) Deze berg je op in een milieubox en worden opgehaald met de chemokar. Op de verpakkingen van zulke stoffen staat een speciaal symbool: een prullenbak met een kruis erdoor. ==Kou== ====Stikstof==== Bij kamertemperatuur (ongeveer 20°C) is water vloeibaar. Bij 100°C wordt het een gas. Er zijn ook stoffen die al een gas zijn bij kamertemperatuur. Als je ze vloeibaar wil maken, moet je ze flink afkoelen, bijvoorbeeld stikstof. Stikstof zit in lucht. Lucht bestaat voor ongeveer 80% uit stikstof. Die krijg je vloeibaar door het af te koelen en onder hoge druk samen te persen. Laat je vloeibare stikstof weer verdampen, dan wordt het heel snel heel koud. Dat verdampen gaat vanzelf bij kamertemperatuur en normale druk. <br style="clear: right;"> {{Proef |proef=Smelten, rijpen en condenseren |materiaal=ijsklontje, waterdamp (bijvoorbeeld kokend water in een waterkoker), adem, de winter |uitvoering=Als je ijs smelt, krijg je water. Leg een ijsklontje op je hand. Het ijs 'haalt' de warmte uit je hand. Je hand wordt dan koud en het ijsklontje smelt. Op bijvoorbeeld een velletje papier, smelt het ijs veel langzamer. Dit komt doordat het ijs om te smelten warmte nodig heeft; die warmte wordt onttrokken aan zijn omgeving. De lichaamstemperatuur ligt nu eenmaal hoger (en blijft op peil) dan op het stukje papier. De volgende twee stukken van deze proef kun je het beste in de winter doen. We hebben gezien dat als je water afkoelt, het uiteindelijk bevriest tot ijs. Maar wist je dat het zelfs mogelijk is om waterdamp in één keer te bevriezen? Je ziet dit in de koelkast: de waterdamp uit de producten vormen ijskristallen op de wand. In de winter als het buiten vriest, heeft het raam een lagere temperatuur dan 0 graden, en als er dan waterdamp op komt, bevriest het. Dat heet 'rijp'. Wij ademen ook waterdamp uit. Dat kun je goed zien als je in de winter in de auto tegen een ruit uitademt. Dan wordt de uitgeademde waterdamp weer water! |conclusie=Water komt in verschillende vormen voor }} ====Koolstofdioxide==== Koolstofdioxide zit net als stikstof in de lucht. Door het samen te persen en af te koelen, wordt het vast. Het slaat de vloeibare fase over. Het wordt al gas bij minus 78 graden Celsius. Daar komt de bijnaam 'droogijs' vandaan. Dat wordt veel gebruikt in shows. Je gooit er warmwater over en dat geeft een mooi stoomeffect. Maar koolstofdioxide wordt voor nog meer dingen gebruikt. Met een soort blasting-gun wordt het gebruikt om schoon te maken. Er worden kleine korreltjes droogijs afgeschoten op een object. Het wordt vooral gebruikt om kauwgom van de stoep te spuiten, maar ook voor reinigen van anders moeilijk te bereiken plaatsen in een productiemachine. ===Van zacht naar hard=== Dingen die fijn, zacht, flexibel en soepel zijn, zoals rozen, kunnen in een vriezer keihard worden. {{Proef met ouder |proef=Wat gebeurt er als je een roos bevriest? |materiaal=Een roos, een vriezer |uitvoering=Leg een roos in de vriezer en laat hem bevriezen. Als de bloemblaadjes hard zijn geworden, haal je de roos weer uit de vriezer. Knijp in de rozenblaadjes en ze zullen krakend stukbarsten. |conclusie=Bevroren materiaal kan andere eigenschappen hebben dan op kamertemperatuur }} Als je een stof in een koude omgeving brengt (kouder dan de eigen temperatuur), geeft de stof warmte af, doordat de moleculen langzamer gaan bewegen; de stof wordt hard. ===Glas kan plaatselijke kou niet aan=== Stel je voor, als je vloeibaar stikstof op één bepaalde plek van een ruit gaat druppelen, zal het glas krimpen. De rest van het glas blijft hetzelfde. Die kan het krimpen niet en uiteindelijk breekt het glas. '''PROBEER DAT MAAR NIET THUIS, DAT VINDEN JE OUDERS NIET LEUK! EN HET IS OOK NOG GEVAARLIJK.''' Niet alleen glas krimpt bij kou. Heel veel stoffen doen dat. Zelfs beton en staal! Vandaar dat hoogspanningsleidingen 's zomers veel losser hangen dan in de winter, en dat er tussen betonnen wegelementen voegen worden voorzien, zodat het beton zonder kapot te gaan kan krimpen en uitzetten. ==Chemische reacties== Dit deel is eigenlijk scheikunde. Maar ook als natuurkundige is het goed om er iets van te weten. ===Voorbeelden van reacties=== * het bakken van een eitje * het ontwikkelen van een foto * het aansteken van een lucifer * het vermengen van gips met water en in een vorm laten uitharden Maar ook: * het aanbranden van stokbrood * het laten verbleken van een boekomslag * het verroesten van een fiets * het ontstaan van chloor ===Wat gebeurt er dan?=== Als er water ontleed wordt, verdwijnt er water en ontstaan er zuurstofgas en waterstofgas. Dit is een voorbeeld van een reactie. Bij de reactie gaan de watermoleculen, die bestaan uit twee waterstofatomen en een zuurstofatoom, kapot en gaan de atomen nieuwe combinaties vormen. Dit gebeurt bij iedere chemische reactie. De oorspronkelijke moleculen gaat kapot, de atomen vormen nieuwe. ===Ontleden=== Veel stoffen ontleden als ze worden verhit. De moleculen gaan kapot en er ontstaan nieuwe stoffen met nieuwe eigenschappen. Een voorbeeldje: je verhit suiker en dit wordt caramel, wat wordt gebruikt als kleur- en smaakstof. En als je het nog verder verhit, wordt het bovendien nog zwart. Bij het bereiden van voedsel komen er heel veel van zulke reacties voor. Maar er zijn ook stoffen die ontleden door licht, elektriciteit of straling. Bijvoorbeeld balpeninkt verbleekt onder invloed van UV-straling doordat de kleurstofmoleculen kapotgaan. Water wordt ontleed als je er elektriciteit doorheen laat lopen. ===Verkolen=== Voorbeeldje: je bakt koekjes, maar die laat je te lang in de oven. De buitenkant verkoolt en wordt pikzwart. Bah. Het ontledingsproces is te ver doorgegaan. De zwarte stof die overblijft, heet koolstof. Daarom heet dit proces ook ‘verkolen’. Stoffen die kunnen verkolen, worden organische stoffen genoemd. Alle voedingsstoffen, maar ook papier, hout, textiel en plastic zijn organische stoffen. ===Verbranden=== [[Afbeelding:Fuoco 26-7-2003 Foto G. Dall'Orto.JPG|thumb|right|Vlammen]] Om een vuurtje te krijgen heb je drie dingen nodig. Brandstof (bijvoorbeeld hout), zuurstof (zit in de lucht) en de juiste temperatuur (kun je bereiken door er een lucifer bij te houden). Als je een van die drie dingen niet hebt, heb je geen vuur. ====Brandstof==== We gaan nu vooral kijken naar de brandstof. We gaan er zo een proefje mee doen. De brandstof die we gaan gebruiken, is suiker. We gaan proberen om er een fikkie mee te stoken! Voordat we beginnen, moeten we je wel duidelijk maken dat we niet willen dat jullie alles zomaar in de fik gaan steken! Als je het thuis wil doen, doe het dan alleen met je vader of je moeder in de buurt! {{Proef met ouder |proef=Vuurdriehoek I |materiaal=suikerklontjes, kristalsuiker, poedersuiker, een eetlepel, drie schoteltjes en lucifers. |uitvoering=Leg op één schoteltje suikerklontjes, op een tweede kristalsuiker en op de laatste poedersuiker. Probeer nu het schoteltje met de suikerklontjes in brand te steken. Dit lukt niet. Probeer nu de kristalsuiker en de poedersuiker in brand te steken. Ook dit zal niet lukken. Vraag nu aan je vader of moeder om een brandende lucifer vast te houden en strooi een eetlepel poedersuiker over de vlam heen. Nu brandt het wel!| }} Verbranding is een scheikundige reactie tussen brandstof (suiker) en zuurstof. Om de reactie te starten heb je warmte nodig (door de lucifer dus). Bij suikerklontjes kan geen zuurstof komen, doordat de suikerdeeltjes daarvoor te dicht op elkaar liggen en zuurstof is absoluut nodig voor ontbranding. Maar bij de laatste proef waarbij je de poedersuiker over vuur heen strooide, verbrandde het. Het waren allemaal losse suikerdeeltjes en de zuurstof kon overal bij en zo krijg je een enorme brand. Dit kan ook gebeuren bij meel en koffiepoeder. ====Juiste temperatuur==== Nu behandelen we de juiste temperatuur die je nodig hebt om een brandje te maken. En je vindt ook uit waarom de brandweer altijd met water blust. {{Proef met ouder |proef=Vuurdriehoek II |materiaal=twee ballonnen, water en lucifers. |uitvoering=Blaas een van de ballonnen op en hou er een lucifer onder. Je zult zien dat hij klapt. Boem! Vul nu de tweede ballon met water en hou hier ook een lucifer onder. Dit keer klapt de ballon NIET! | }} De eerste ballon had alleen lucht in zich. Als je er een lucifer onder houdt, smelt het rubber en klapt de ballon. Paf! Maar de tweede had je met water gevuld. Als je daar een vlammetje bij houdt, dan wordt de warmte opgenomen door het water. Het rubber blijft dus op temperatuur en de ballon klapt niet. Dit is ook een van de effecten van het bluswater dat de brandweer gebruikt. Behalve dat natte dingen niet branden, neemt het water zoveel warmte op dat de temperatuur daalt en de brand stopt. ====Zuurstof==== Net heb je gezien hoe de brandweer blust met water. Maar nu gaan we kijken hoe de brandweer een brandje blust zonder water! {{Proef met ouder |proef=Vuurdriehoek III |materiaal=bakpoeder, eetlepel, azijn, laag glas, longdrinkglas, waxinelichtje en lucifers. |uitvoering=steek het waxinelichtje aan en zet hem in het lage glas. Giet ongeveer 1 cm azijn in het longdrinkglas. Schep nu een eetlepel bakpoeder in het azijn. Het begint de bruisen. Probeer nu de lucht over het waxinelichtje te gieten! Het klinkt gek, maar het kan. Het waxinelichtje gaat direct uit!| }} De bakpoederpoeder en het azijn reageren en er ontstaat koolstofdioxide. Dat is zwaar en blijft in het glas hangen. Het is zwaarder dan lucht en omdat dat zo is, gedraagt het zich ook een beetje als vloeistof en kun je het overgieten in het andere glas. Daardoor wordt de lucht eruit gestuurd en dat zorgt ervoor dat het brandje uitgaat. De zuurstof ontbreekt dan. Soms gebruikt de brandweer om iets te blussen geen water, maar schuim. Zo'n schuimdeken zorgt ervoor dat er geen zuurstof meer bij het vuur kan komen en dan gaat de brand uit. Als thuis je frituurpan in brand staat, blus het dan niet met water! Doe het deksel op de pan of leg een branddeken op de pan, dan kan er geen zuurstof meer bijkomen. Het vuur gaat dan uit. ===Corrosie=== Veel metalen kunnen worden aangetast door stoffen in de lucht. Dit heet corrosie. IJzer reageert bijvoorbeeld met zuurstof en water uit de lucht. Er ontstaat roodbruine roest. Roest vormt een korstje op het ijzeroppervlak. Dat korstje laat lucht en water gewoon door, waardoor het ijzer onder de roest ook wordt aangetast. IJzer roest dan na verloop van tijd helemaal door. Er zijn ook metalen waarop het corrosielaagje afschermt voor verdere aantasting. Bijvoorbeeld aluminium, lood, zink, chroom en nikkel. Hoe lang je ze ook laat roesten, ze worden niet verder aangetast. Andere metalen, de edelmetalen, zoals goud en zilver, zijn niet gevoelig voor corrosie. {{Juniorsub}} pe8cve4plw2hogbiczub62ax45gaann 0 11417 421540 404554 2026-04-04T18:39:06Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421540 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Recept | Naam = Kookboek/Bramensap | Afbeelding = [[Bestand:Ostružinový koktejl.jpg|300px]] | Categorie = Drank | Porties = | Energie = | Tijd = 1 uur (excl. bramenplukken) | Stippen = 3 }} [[Kookboek/Drank|Overzicht van beschreven drankrecepten]]<br> &nbsp;<br> == Ingrediënten == *1 kg {{Kb|p=braam|bramen}} *water *300 gram {{Kb|suiker}} (de hoeveelheden naar rato vermenigvuldigen of verminderen) == Benodigdheden == *houten pollepel *grote, fijnmazige keukenzeef *ruime opvangschaal (bij voorkeur het formaat waar de zeef op past) *grote pan *glazen fles(sen) met schroefdop *grote soeplepel *trechter *soda *schort en oude kleren aan want bramensap vlekt enorm! == Bereiding == #Spoel de bramen kort en voorzichtig schoon en doe ze in een pan. Voeg zoveel water toe dat ze net niet onder water staan. Breng het geheel aan de kook en laat het een paar minuten al borrelend koken. Schuim eventueel af. #Plaats het vergiet boven de opvangschaal, giet het mengsel in het vergiet en laat goed doorlekken (zorg voor een fijnmazig vergiet: de pitjes moeten blijven hangen). Met een houten lepel of bolle soeplepel het sap zachtjes uit de puree duwen. Regelmatig de puree schudden en omgooien. Aan de onderkant van de zeef blijft bramenpulp hangen, als je van lekker dik sap houdt kun je dat er voorzichtig afschrapen en bij het sap doen. #Als je al het sap hebt opgevangen er de benodigde hoeveelheid suiker door roeren (ongeveer 1 deel op 3 delen sap). Goed roeren totdat alles is opgelost. Het beste gaat dat met witte basterdsuiker, maar kristal-, riet- of bruine suiker is ook mogelijk. #Giet de oplossing in de pan en breng het zachtjes tot het kookpunt, regelmatig roerend, laat 5 minuten doorkoken. #Kook intussen de flessen uit met soda, zorg dat er geen sopresten in blijven, en spoel ze daarna nog eens om met kokend water. (Als de fles niet steriel is, wordt de houdbaarheid sterk beperkt!) Maak ook de trechter en de flessendoppen goed schoon. #Lepel het sap via de trechter in de flessen, tot de rand. Veeg de rand vervolgens schoon met een stuk keukenpapier. Doe de schroefdop erop en zet even omgekeerd neer. == Variatietips == * Vanillesuiker en/of een lepel honing toevoegen voordat je het sap in de flessen doet. * Een appel (ongeveer 1 appel per liter sap) door het sap te raspen. Gebruik daarvoor een zeer fijne rasp. * Voeg een geblendeerde peer toe voor een zacht smaakaccent. * Voor een extra frisse smaak volstaat een klein scheutje citroen. * Als dessert: Giet het bramensap in schaaltjes en leg vlak voor het serveren in elk schaaltje twee [[Kookboek/Lange vingers|lange vingers]], die in tweeën of drieën zijn gebroken, bovenop het sap. {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Drank|Bramensap]] [[Categorie:Fruitrecept|Bramensap]] [[Categorie:Zoetigheid|Bramensap]] opjq5mvnn3ua4sycfxzcyrizzfgvqnw 104 11448 421549 354988 2026-04-04T18:45:25Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421549 wikitext text/x-wiki {{Wikijunior Natuurkunde}} ==Alleen maar lekker fris?== Water ken je waarschijnlijk als dat natte, doorzichtige spul. Bijna tweederde van het oppervlak van de aarde is bedekt met water. Veel van dat water kunnen wij niet gebruiken: het is zout water, dat je vooral in zeëen en de oceanen vindt. Het water van rivieren en meren is zoet en dat is heel belangrijk voor ons. We doen er van alles mee, sommige mensen gebruiken 150 liter per dag. Je zou denken dat het water een keer opraakt. Maar dat is niet zo, daar zorgt de natuur voor. ===Natuur=== Bij 0 graden Celsius of lager bevriest het water en dan is het geen vloeistof meer maar een vaste stof, ijs. Bij 100 graden of hoger gaat water koken. ===De waterkringloop=== Veel water in de oceanen, meren en van bloemen verdampt door de zon. In de lucht koelt de waterdamp af en ontstaan er regendruppels. Die regendruppels bevriezen en gaan aan elkaar kleven. Zo ontstaan wolken, die door de luchtstroom vooruit geblazen worden. Die wolken worden zo zwaar door de bevroren regendruppels, dat ze gaan zakken. De warme lucht laat de bevroren regendruppels smelten. De regendruppels vallen naar beneden, de val naar beneden is soms zo koud dat ze bevriezen in hagel, maar je zou mischien denken dat het dan sneeuw wordt maar nee daarvoor moet het dan eerst hagel worden en dat moet dan weer verdampen als die damp dan eenmaal bevriest dan begint het sneeuw te vormen. Die sneeuw valt op de bergen en na verloop van tijd gaat de sneeuw weer smelten. Dat water komt naar beneden en vormt een rivier, die rivier komt naar het laagste punt en dat is de zee. Het water verdampt dan weer, en zo gaat het maar door: dat heet “kringloop”. ===Mens=== Je lichaam bestaat voor meer dan de helft uit water. Water is er dan ook een belangrijke bouwstof voor. Zonder water kan je bloed niet stromen, het is nodig om stoffen in je lichaam op te lossen en te vervoeren. Het water zorgt er ook voor dat jij kunt plassen. In je plas zitten allemaal afvalstoffen die je lichaam niet meer nodig heeft, die afvalstoffen worden vermengd met water en dan is het plas. <!-- Een mens heeft 30 tot 50 liter water nodig. ''wat betekent dit?''--> Als je lichaam heel warm is, verdampt het water via je huid om af te koelen; dat noemen we zweten. Als je niet meer zou drinken ga je na een dag of drie dood. ==Thuis water gebruiken== Wij gebruiken thuis ook water. Zo gebruiken we bijvoorbeeld bij het tandenpoetsen ongeveer 0,5 - 2 liter water. De WC doorspoelen kost ca. 8 liter, koken en afwassen 4 liter per persoon per keer, douchen 20 liter en handen wassen 2 liter. In totaal gebruiken we ongeveer 130 liter water per persoon per dag. Het mag ook niet veel meer zijn. 825 liter in zes dagen is echt het maximum. ==Soorten water== [[Afbeelding:LightningVolt Deep Blue Sea.jpg|thumb|right|Een onderwaterzicht]] Er zijn verschillende soorten water: *Drinkwater: dit drinken we en gebruiken we om bijvoorbeeld onze mond mee om te spoelen na het tandenpoetsen *Grondwater: dit is water dat in de grond zakt. Grondwater dat wordt opgepompt vanaf een diepte van ongeveer 400 meter, is bijna meteen drinkbaar. Dat komt, doordat het gefilterd wordt door lagen klei en zand. *Bron/Mineraal water: dit is water dat ook in de grond is gezakt maar het is anders dan normale grond water want in bronwater zit er ook allerlei mineralen in en somige soorten kan je drinken en anderen niet die zijn dan voor je huid. *Oppervlaktewater: dit is het water van rivieren, meren en kanalen. Oppervlaktewater mag je over het algemeen nooit drinken, omdat er bacteriën en giftige stoffen in kunnen zitten. *Zeewater: water uit zeeën en oceanen. Dit mag je niet zomaar opdrinken. Hoewel bijna al het water op de wereld zeewater is, wordt het bijna nooit gebruikt om drinkwater van te maken. Dat is te duur. *Duinwater: dit is water dat in de duinen is gezakt. Het wordt daardoor goed gefilterd, maar het opgeloste zout zit er nog in. Stoffen die in water zijn opgelost, kun je namelijk nooit uit een vloeistof filteren. Alleen destilleren helpt. *Regenwater: dit is water dat in de vorm van regen naar beneden komt. Dit kon je vroeger goed drinken. Maar nu niet meer, omdat er giftige stoffen in terecht zijn gekomen door landbouw, fabrieken, auto's ... . ==Waterverontreiniging== [[Afbeelding:Water pollution.jpg|thumb|right|Vervuild water]] We leggen waterverontreiniging uit aan de hand van een eenvoudig voorbeeld. Na het eten moet je afwassen. Je doet afwasmiddel in het water en wast af. Als je klaar bent is het water vervuild door vet, etensresten en het afwasmiddel. Water wordt ook vervuild door fabrieken, door zware metalen, zoals cadmium en lood. Cadmium is slecht voor de nieren en lood kan bloedarmoede veroorzaken. Een fabriek produceert thermische vervuilingen. Dat wil zeggen, dat ze afvalwater produceren dat erg warm is. Bij het lozen van dit water in oppervlaktewater gaat de bestaande fauna en flora kapot. Ook door de land- en tuinbouw komen er giftige stoffen in het water. Door bestrijdingsmiddelen bijvoorbeeld die worden gebruikt om gewassen tegen onkruid en insecten te beschermen. Ook overbemesting vervuilt water. Overbemesting betekent: teveel mest gebruiken. Daardoor komen er veel schadelijke stoffen in het grondwater. ==Zuivering== [[Afbeelding:Wonga wetlands sewage plant.jpg|thumb|right|250px|Waterzuiveringsinstallatie]] Het vieze water gaat door het riool naar de rioolwaterzuiveringsinstallatie. In een rioolwaterzuiveringsinstallatie wordt het water gezuiverd. Eerst stroomt het water door een rooster dat de grote stukken afval tegen houdt. Vervolgens stroomt het water héél langzaam door een voorbezinktank. Daardoor zakt veel van het afval naar de bodem. Daarna komt het in een beluchtingstank. Daar wordt rioolwater met bacteriën vermengd. De bacteriën 'eten de afvalstoffen op'. Om goed te kunnen werken, hebben ze ook nog zuurstof nodig. Dat wordt er ook doorheen geblazen. In de nabezinktank zinken de laatste afvaldeeltjes naar de bodem. Vervolgens wordt het gezuiverde water terug naar de rivier gepompt. Het enige waar je dan nog mee zit, is het afval op de bodem van de bezinktanks, het rioolslib, en alles wat niet door het rooster is gekomen. Dat wordt op slibdroogvelden gedroogd en het meeste wordt vervolgens verbrand in speciale ovens. {{Proef |proef=Je eigen rioolwaterzuiveringsinstallatie| materiaal=plastic fles met dop, schaar, watten, fijn zand, grof zand, fijne steentjes, grind, water, aarde| uitvoering=Knip de onderkant van een plastic fles af, doe de dop op de fles en hou hem op z'n kop, leg in het bovenstuk een laagje watten, leg daar weer op volgorde op: een laag fijn zand, een laag grof zand, fijne steentjes en grind. Maak nu wat water vies met aarde en zo. Giet het water langzaam in de fles. Haal de dop van de fles af, boven een glas of beker. Het water is nu veel schoner. Maar je kunt het niet drinken|}} ==De waterkringloop== [[Afbeelding:Hydrologische_cyclus.png|thumb|right|380px|De waterkringloop]] De waterkringloop vindt plaats tussen aarde en atmosfeer. Het water uit de atmosfeer komt als regen, sneeuw, mist of hagel naar beneden. Het zakt de bodem in en vormt een rivier die uitmondt in zee. Ook planten, dieren en mensen bestaan voor een groot deel uit water. Doordat het water dan verdampt, komt het weer in de atmosfeer en dan is de waterkringloop rond. ==Vast, vloeibaar en gasvormig== ===Aggegratietoestanden=== In de natuurkunde wordt het volgende model van een stof veel toegepast: * de moleculen van een stof veranderen nooit als een stof van fase verandert. Ze blijven hetzelfde. * de moleculen bewegen sneller als de temperatuur hoger wordt * de moleculen van een stof trekken elkaar aan. De aantrekkingskrant wordt sterker als de molecule dicht bij elkaar zitten, als ze bij elkaar vandaan bewegen, wordt deze zwakker Met het model van de stof kun je de fasen zo voorstellen: * Vast: de moleculen trillen rond een vaste evenwichtsstand. Want iedere molecuul heeft een vaste plaats. De afstand tussen de moleculen is klein en de aantrekkingskracht groot. * Vloeibaar: de moleculen bewegen langs elkaar: ze hebben geen vaste plaats meer. De onderlinge aantrekkingskracht is een stuk kleiner, maar toch nog voldoende om de moleculen bij elkaar te houden. * Gas: de moleculen bewegen los van elkaar. De afstand tussen de moleculen is groot, de aantrekkingskracht is klein. ===Faseovergangen=== Er zijn zes faseovergangen: * stollen/bevriezen (vloeistof wordt vaste stof) * smelten (vaste stof wordt vloeistof) * condenseren (gas wordt vloeistof) * verdampen (vloeistof wordt gas) * sublimeren (vaste stof wordt gas) * rijpen (gas wordt vaste stof) ====Smelten en stollen==== Als de temperatuur van een vaste stof stijgt, gaan de moleculer meer trillen. De afstand tussen de moleculen wordt dan groter en de onderlinge aantrekkingskracht wordt kleiner. Bij een bepaalde temperatuur trillen de moleculen zo hevig dat ze niet meer op hun eigen plaats blijven. De stof wordt dan vloeibaar. Het smelt. En als de temperatuur daalt, kunnen de moleculen weer op 1 plaats vasthouden. Het stolt. ====Verdampen en condenseren==== In een vloeistof worden de moleculen door hun onderlinge aantrekkingskracht bij elkaar gehouden. Er ontsnappen wel moleculen uit de vloeistof. De snelheid van de moleculen is dan zo groot, dat de aantrekkingskracht van de moleculen ze dan niet in de vloeistof kan houden. Het verdampt. Als de temperatuur van een gas daalt,wordt de snelheid van de moleculen lager.Uiteindelijk kan de onderlinge aantrekkingskracht de moleculen weer bij elkaar houden. Het condenseert. Bijvoorbeeld als waterdamp tegen een koude ruit condenseert. <br style="clear: right;"> {{Proef |proef=Smelten, rijpen en condenseren| materiaal=ijsklontje, waterdamp (bijvoorbeeld kokend water in een waterkoker), adem| uitvoering=Als je ijs smelt, krijg je water. Leg een ijsklontje op je hand. Het ijs 'haalt' de warmte uit je hand. Je hand wordt dan koud en het ijsklontje smelt. Op bijvoorbeeld een velletje papier, smelt het ijs veel langzamer. Dit komt doordat het ijs om te smelten warmte nodig heeft; die warmte wordt onttrokken aan zijn omgeving. De lichaamstemperatuur ligt nu eenmaal hoger (en blijft op peil) dan op het stukje papier. De volgende twee stukken van deze proef moet je doen als het winter is. We hebben gezien dat als je water afkoelt, het uiteindelijk bevriest tot ijs. Maar wist je dat het zelfs mogelijk is om waterdamp in één keer te bevriezen? Je ziet dit in de koelkast: de waterdamp uit de producten vormen ijskristallen op de wand. In de winter als het buiten vriest, heeft het raam een lagere temperatuur dan 0 graden. Laat er maar eens wat waterdamp op komen uit de waterkoker! Je zult zien dat het bevriest. Dat heet 'rijp'. Wij ademen ook waterdamp uit. Als je op een koude dag in de auto zit, moet je maar eens tegen een ruit uitademen. Dan wordt de uitgeademde waterdamp weer water! |conclusie=Water komt in verschillende vormen voor}} ==Drinkwater== ===De bereiding=== Voor de bereiding van drinkwater wordt in Nederland gebruik gemaakt van zoet water. Zoet water komt voor als oppervlaktewater in rivieren en meren en als grondwater. Sinds 1850 worden deze soorten water gebruikt als drinkwater: * infiltratiewater * oppervlaktewater * duinwater * grondwater. Het water wordt schoner als het in de bodem zakt omdat er in de bodem bacteriën leven die de verontreinigingen uit het water halen en als voedsel gebruiken. Waterwingebieden zijn gebieden waar de drinkwaterbedrijven grondwater omhoogpompen. Als het omhoog is gepompt, wordt het belucht. Beluchten is het intensief in contact brengen van grondwater uit de waterwingebieden met lucht. * hierdoor ontsnappen alle geuren * hierdoor vormt opgeloste ijzer, bruine vlokken die met behulp van zandfilters uit het water verwijderd kunnen worden Duinwater is bijvoorbeeld erg geschikt voor het bereiden van drinkwater. Maar dit water is wel beperkt. Om de voorraad zoet water op peil te houden (in de duinen) wordt gezuiverd rivierwater in de duinen geleid. Dit wordt infiltratiewater genoemd. ===Het bereiden van drinkwater uit oppervlaktewater=== Eerst gaan ze alles bezinken. Door grote spaarbekkens zakt een deel van zwevende vaste deeltjes naar de bodem. Daarna stroomt het water door steeds fijnere zeven. Zwevend vuil en algen blijven hierin achter. Dan worden er vlokken gevormd. Door hulpstoffen vormen deze vlokken in het water waarop viezigheden zich hechten aan deze vlokken. Daarna bezinken de vlokken mét verontreinigingen. Dan wordt het weer gefiltreerd om de resterende vlokken te verwijderen. Daarna worden de bacteriën gedood. UV-straling doodt de ziektekiemen, ozongas doodt ziektekiemen, maar ook schadelijke stoffen. Vroeger werd er chloor gebruikt om ziektekiemen te doden máár er ontstonden wel schadelijke stoffen door chloor. Daarom doen ze het nu anders. Tot slot wordt het water geabsorbeerd. Dat betekent dat je het in contact brengt met microscopisch kleine korreltjes actieve kool. Deze kunnen opgeloste stoffen aan hun oppervlak vasthouden. De smaak- en geurstoffen absorberen aan het oppervlak van de korreltjes. De actieve kool noem je het absorptiemiddel. Een filter zorgt ervoor dat de actieve kool mét de verontreinigingen zich weer scheidt van het water. En dan is het water schoon. ===Zuiver?=== Water kan op twee manieren zuiver zijn: * Voor het dagelijkse gebruik: het is veilig om te drinken. * Voor scheikundeproeven: de stof bestaat uit één soort molecuul, in dit geval alleen watermoleculen ====Regen==== Niet al het water is gewoon zuiver. Met zeewater kun je dat wel snappen: dat is erg zout. Maar regenwater is ook geen zuiver water omdat het stoffen met zich meebrengt zoals zuurstofgas of koolstofdioxidegas. Zure regen ontstaat als de lucht verontreinigd is. Dan komen ook de verontreinigingen met de regendruppels mee. ====Kalk==== In het water dat wij gebruiken om te koken en onze tanden te poetsen zit kalk. Grondwater met veel opgeloste kalk noem je hard water. Grondwater met weinig opgeloste kalk noem je zacht water. Je zou zeggen: kalk is schadelijk. Maar kalk is niet schadelijk, het is juist gezond. Daarom halen de drinkwaterbedrijven niet alle kalk uit het water. ====Schadelijke stoffen==== In water kunnen weleens schadelijke stoffen zitten. Dit mag natuurlijk niet te veel zijn, anders kun je heel erg ziek worden. Voorbeelden van schadelijke stoffen die in water kunnen zitten: * Natrium. Hier mag maximaal 120 milligram per liter van in zitten * Nitraat. Hier mag maximaal 50 milligram per liter van in zitten * IJzer. Hier mag maximaal 0,2 (!) milligram per liter van in zitten * Kwik. Hier mag maximaal 0,001 (!!) milligram per liter van in zitten * Pesticiden. Hier mag maximaal 0,0005 (!!!) milligram per liter van in zitten. 0,0005 milligram! <!-- Waar gaat dit over?? == De kracht van water == Waterdruk ontstaat door in zo kort mogelijke tijd zo veel mogelijk water in een zo'n klein mogelijk gaatje te persen. De druk die daarbij in het gaatje ontstaat, drukken we uit in ''Bar''. 1 bar betekent dat er 1 kg drukt op 1 vierkante centimeter. --> {{Juniorsub}} 9jd6voras2gc53y03vdoc09qopfvnlu 0 11821 421632 400371 2026-04-05T10:27:49Z Erik Baas 2193 421632 wikitext text/x-wiki {{Bi}}''Noors'' is de officiële taal van [[Atlas van Europa/Noorwegen|Noorwegen]]. Het is een Noord-Germaanse taal, net als het [[Deens]] en [[Zweeds]], en dus ook erg verwant aan deze talen. Als je Noors kent, kun je waarschijnlijk ook Deens en Zweeds op z'n minst aardig lezen. Het Noors kent 2 standaardvarianten: Bokmål en Nynorsk. In deze cursus wordt alleen het Bokmål besproken (dat door ruwweg 90% van de Noren wordt gebruikt). Hier worden twee cursussen aangeboden, één waarbij het Noors wordt uitgelegd met voorbeeldzinnen, spelenderwijs dus eigenlijk, en één waarbij het "normaal" wordt uitgelegd. ==Inhoudsopgave spelenderwijs== *[[Noors/Introductie1|Introductie]] ==Inhoudsopgave normaal== *[[Noors/Introductie2|Introductie]]<br> *[[Noors/Verdere grammatica2|Persoonlijke en bezittelijke voornaamwoorden]]<br> *[[Noors/Getallen en tijd|Getallen en tijd]]<br> *[[Noors/Belangrijke woorden|Belangrijke woorden]] {{Fase|1}} {{Boek}} [[Categorie:Taal]] 8imkw7jq71sp8yn9pgra6p3vwtnsuo7 421633 421632 2026-04-05T10:28:06Z Erik Baas 2193 421633 wikitext text/x-wiki {{Bi}}'''Noors''' is de officiële taal van [[Atlas van Europa/Noorwegen|Noorwegen]]. Het is een Noord-Germaanse taal, net als het [[Deens]] en [[Zweeds]], en dus ook erg verwant aan deze talen. Als je Noors kent, kun je waarschijnlijk ook Deens en Zweeds op z'n minst aardig lezen. Het Noors kent 2 standaardvarianten: Bokmål en Nynorsk. In deze cursus wordt alleen het Bokmål besproken (dat door ruwweg 90% van de Noren wordt gebruikt). Hier worden twee cursussen aangeboden, één waarbij het Noors wordt uitgelegd met voorbeeldzinnen, spelenderwijs dus eigenlijk, en één waarbij het "normaal" wordt uitgelegd. ==Inhoudsopgave spelenderwijs== *[[Noors/Introductie1|Introductie]] ==Inhoudsopgave normaal== *[[Noors/Introductie2|Introductie]]<br> *[[Noors/Verdere grammatica2|Persoonlijke en bezittelijke voornaamwoorden]]<br> *[[Noors/Getallen en tijd|Getallen en tijd]]<br> *[[Noors/Belangrijke woorden|Belangrijke woorden]] {{Fase|1}} {{Boek}} [[Categorie:Taal]] m0af5emd5lc7ri37r8d6oo8jplm4x6l 0 11823 421627 101056 2026-04-05T10:24:00Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421627 wikitext text/x-wiki We beginnen rustig met wat voorbeeldzinnen, onderweg zal het een en ander worden uitgelegd. *Hei! Hvordan g'''å'''r det? **''Hallo! Hoe gaat het?'' *Takk, det g'''å'''r bra. Hva med deg? **''Bedankt, het gaat goed. Met jou?'' (letterlijk: ''Wat met jou?'') Wat gelijk al op te merken is is de extra letter '''å'''. deze wordt uitgesproken als een korte ò. Verder zijn er al een aantal woorden die te leren zijn: *hei = hallo *bra = goed *hvordan = hoe *takk = bedankt {{Sub}} {{Links}} f2cx9lp91ig3fw9ykfqh296oshf32ht 0 11838 421628 318213 2026-04-05T10:24:46Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421628 wikitext text/x-wiki ==Persoonlijke voornaamwoorden== Het Noors kent de volgende persoonlijke voornaamwoorden: {| class="wikitable" width="30%" !colspan="5" |Persoonlijke voornaamwoorden |- |ik||jeg||rowspan="10" width="10%"| ||mij||meg |- |jij||du||jou||deg |- |hij||han||hem||ham |- |zij||hun||haar||henne |- |het||det||het||det |- |u||De||u||Dem |- |wij||vi||ons||oss |- |jullie||dere||jullie||deres |- |zij (ze)||de||hun (hen)||dem |- |u||De||u||Dem |} ==Bezittelijke voornaamwoorden== Bezittelijke voornaamwoorden richten zich in het Noors in hun vorm op het woord waar ze bij horen. Ook staan ze vaak achter het woord waar ze bij horen, niet ervoor. Het is dus bijvoorbeeld ''sønnen min'' (mijn zoon), ook al zegt de moeder het. Alleen als de nadruk moet worden gelegd op ''jouw'', ''mijn'', enz., wordt het bezittelijk voornaamwoord ervoor geplaatst. {| class="wikitable" width="50%" !Nederlands||mannelijk||vrouwelijk||onzijdig||meervoud |- |mijn||min||mi||mitt||mine |- |jouw||din||di||ditt||dine |- |zijn||sin/hans||si/hans||sitt/hans||sine/hans |- |haar||sin/hennes||si/hennes||sitt/hennes||sine/hennes |- |ons||vår||vår||vårt||våre |- |jullie||deres||deres||deres||deres |- |hun||sin/deres||si/deres||sitt/deres||sine/deres |} {{Sub}} {{Links}} cbf0amby4rdzovtlhwizd0naq1g55z7 0 11872 421629 382620 2026-04-05T10:24:52Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421629 wikitext text/x-wiki ==Tot en met tien== De getallen 1 t/m 10 zijn als volgt: {| class="wikitable" |nul||null |- |één||en/ett |- |twee||to |- |drie||tre |- |vier||fire |- |vijf||fem |- |zes||seks |- |zeven||sju/syv |- |acht||åtte |- |negen||ni |- |tien||ti |} ==Tien tot en met twintig== {| class="wikitable" |tien||ti |- |elf||elleve |- |twaalf||tolv |- |dertien||tretten |- |veertien||fjorten |- |vijftien||femten |- |zestien||seksten |- |zeventien||sytten |- |achttien||atten |- |negentien||nitten |- |twintig||tjue/tyve |} {{Sub}} ==Tot en met honderd== {| class="wikitable" |tien||ti |- |twintig||tjue/tyve |- |dertig||tretti |- |veertig||førti |- |vijftig||femti |- |zestig||seksti |- |zeventig||sytti |- |tachtig||åtti |- |negentig||nitti |- |honderd||hundre |} {{Sub}} {{Links}} t0vtaures3a4tlg9k3p45mo72iocepm 421631 421629 2026-04-05T10:26:21Z Erik Baas 2193 +[[categorie:Woordenlijst] 421631 wikitext text/x-wiki ==Tot en met tien== De getallen 1 t/m 10 zijn als volgt: {| class="wikitable" |nul||null |- |één||en/ett |- |twee||to |- |drie||tre |- |vier||fire |- |vijf||fem |- |zes||seks |- |zeven||sju/syv |- |acht||åtte |- |negen||ni |- |tien||ti |} ==Tien tot en met twintig== {| class="wikitable" |tien||ti |- |elf||elleve |- |twaalf||tolv |- |dertien||tretten |- |veertien||fjorten |- |vijftien||femten |- |zestien||seksten |- |zeventien||sytten |- |achttien||atten |- |negentien||nitten |- |twintig||tjue/tyve |} {{Sub}} ==Tot en met honderd== {| class="wikitable" |tien||ti |- |twintig||tjue/tyve |- |dertig||tretti |- |veertig||førti |- |vijftig||femti |- |zestig||seksti |- |zeventig||sytti |- |tachtig||åtti |- |negentig||nitti |- |honderd||hundre |} {{Sub}} {{Links}} [[Categorie:Woordenlijst]] d2vzsbxx99t4tjr6zqiyl2r070g24sp 0 12611 421619 388879 2026-04-05T09:34:11Z Erik Baas 2193 {{Navigatie Kaartspel}} 421619 wikitext text/x-wiki [[Afbeelding:Poker-sm-213-Qs.png|thumb|De kaart met (meestal) de hoogste waarde bij het hartenjagen.]]'''Hartenjagen''' is een kaartspel. Het is een spel voor meestal vier personen, maar er bestaan ook versies voor meer of minder spelers. In Amerika wordt hartenjagen al tientallen jaren gespeeld. Daardoor is het naast [[Kaartspel/Poker|poker]] een van de meest gevarieerde kaartspellen ter wereld. In Nederland zijn vooral Amerikaans hartenjagen en Nederlands hartenjagen bekend. == Amerikaans hartenjagen == === Begin === Amerikaans hartenjagen ('''Black Lady''') is een spel voor vier spelers waarin gebruik wordt gemaakt van het gehele kaartspel (52 kaarten), zonder de jokers. De rangvolgorde (van hoog naar laag) van de kaarten is: aas, heer, vrouw, boer, 10, 9, 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2. In het begin worden de kaarten gelijk verdeeld onder de vier spelers. Vervolgens kiezen alle spelers drie kaarten uit en geven die door aan een andere speler. * In de eerste ronde wordt doorgegeven aan de speler links. * In de tweede ronde wordt doorgegeven aan de speler rechts. * In de derde ronde wordt doorgegeven aan de speler tegenover * In de vierde ronde worden geen kaarten doorgegeven. * Vanaf ronde vijf begint de cyclus weer opnieuw met doorgeven naar links. === Speelwijze === De bedoeling is om te voorkomen dat men strafpunten krijgt toegespeeld. De strafpunten bij hartenjagen zijn alle harten (elk één strafpunt) en de schoppenvrouw (dertien strafpunten). De speler die na het uitdelen en doorgeven van de kaarten klaverentwee heeft moet beginnen door hiermee uit te komen. Met de klok mee moeten de overige spelers een kaart bijleggen. Dit moet in eerste instantie een kaart zijn van dezelfde ''kleur'' (harten, schoppen, ruiten en klaveren). Als een speler geen kaarten heeft van die kleur mag een kaart van een andere kleur worden gespeeld. Als alle spelers een kaart hebben bijgelegd moet de speler die de hoogste kaart bijgelegd heeft de vier kaarten pakken en zelf met een nieuwe kaart uitkomen. Bij kaarten van dezelfde kleur geldt het rangensysteem om te bepalen welke de hoogste is, met de aas dus als hoogste kaart. Een kaart van een andere kleur dan de gevraagde (bijvoorbeeld een ruiten terwijl de startkaart klaveren is) heeft altijd een waarde van 1 en kan dus nooit de hoogste van de vier zijn. Als alle kaarten op zijn is er één ronde gespeeld en tellen alle spelers hun strafpunten op. In totaal zijn er per ronde 26 strafpunten te verdelen. Echter, als een speler erin slaagt alle 26 punten te verzamelen (in het Engels “Shooting the Moon” genoemd, in het Nederlands “een doorslag halen”) krijgen zijn drie tegenstanders 26 strafpunten en hij of zijzelf niets. === Gentleman’s rules === Amerikaans hartenjagen kent een aantal zogenaamde “Gentleman’s rules”. Deze regels worden niet altijd toegepast in hartenjagen. De Gentleman's rules zijn: # Bij de eerste slag (waarin de speler met klaveren twee begint) mogen er nog geen strafkaarten worden gespeeld, tenzij een speler echt niets anders heeft (een uiterst zeldzame situatie). De Windows-versie van hartenjagen hanteert deze regel ook. # Een speler mag een slag niet met harten beginnen totdat een andere speler tijdens een eerdere slag een harten heeft bijgelegd of de speler die de slag moet beginnen echt niets anders heeft. De Windows-versie van hartenjagen hanteert deze regel ook. # De speler die schoppenvrouw heeft moet deze kaart bij de eerste de beste gelegenheid waarbij hij/zij de kaart zelf niet krijgt spelen (voorbeeld: als een andere speler schoppen aas of schoppen heer opgooit, of er een kleur gevraagd wordt die de speler met schoppenvrouw niet (meer) heeft). # In sommige gevallen wordt vooraf afgesproken dat klaverentwee en schoppenvrouw niet mogen worden doorgegeven aan het begin van een ronde. === Einde van het spel === Vooraf spreken de spelers een maximaal aantal strafpunten af dat een speler mag hebben. Op het moment dat een speler op dit aantal komt, of er overheen gaat, is het spel afgelopen. De speler die op dat moment de minste punten heeft wint. == Nederlands hartenjagen == ===Begin=== Nederlands hartenjagen maakt gebruik van slechts 32 kaarten. Van elke kleur doen alleen de 7, 8, 9, 10, Boer, Vrouw, Heer en Aas mee. Net als bij Amerikaanse variant worden de kaarten verdeeld onder vier spelers. Er worden bij Nederlands hartenjagen geen kaarten doorgegeven. === Speelwijze === Bij Nederlands hartenjagen zijn eveneens alle harten 1 strafpunt waard. Verder is de schoppenvrouw 5 strafpunten en de klaverenboer 2 strafpunten. In totaal zijn er dus 15 strafpunten te verkrijgen tijdens een ronde. De manier waarop een ronde wordt gespeeld is gelijk aan Amerikaans hartenjagen. Een speler begint met het opgooien van een kaart, waarna de rest volgt. ===Einde van het spel=== Anders dan bij Amerikaans hartenjagen bestaat Nederlands hartenjagen uit twee delen. Het eerste deel is gelijk aan Amerikaans hartenjagen. Er wordt gespeeld totdat een van de spelers over het vooraf afgesproken puntenmaximum gaat. Ook geldt dat als een speler alle 15 punten verzameld heeft, zijn tegenstanders 15 strafpunten krijgen en hijzelf niets. Dit staat bekend als "kapot spelen". Op het moment dat een van de spelers het aangegeven puntenmaximum heeft bereikt draait de puntentelling om. Vanaf dan worden alle punten die een speler haalt van zijn totaalscore afgetrokken. Als een speler nu alle 15 punten haalt in één ronde, dan mag hij zelf 15 punten van zijn totaalscore aftrekken (de punten gaan dus niet meer naar zijn tegenspelers). De speler die het eerst een totaalscore van nul heeft, heeft gewonnen. == Andere varianten == === Traditioneel hartenjagen === : Bij traditioneel hartenjagen krijgen alle spelers een aantal fiches. Het uiteindelijke doel is dat een speler alle fiches weet te verzamelen. Voordat een ronde wordt gespeeld leggen alle spelers een gelijk aantal fiches in. Er worden in deze variant geen kaarten doorgegeven aan het begin van de ronde. Als aan het eind van een ronde een speler geen harten heeft gekregen mag hij/zij alle ingelegde fiches pakken. Indien er twee spelers zonder harten zijn worden de fiches verdeeld over de twee. Als alle spelers harten hebben, of een speler alle harten heeft, dan blijven de fiches op tafel liggen. === Split Pass === : Een variant op “Black Lady” hartenjagen. Bij deze variant bestaat er nog een vierde manier van doorgeven. De eerste drie rondes geven de spelers drie kaarten aan de speler links, rechts of tegenover hen. In de vierde ronde kiezen alle spelers drie kaarten. Daarvan geven ze er één aan de speler rechts, één aan de speler links en één aan de speler tegenover. De vijfde ronde worden geen kaarten doorgegeven en vanaf de zesde ronde begint de cyclus opnieuw. === Aldergrove Pass === : In deze variant op “Black Lady” moeten spelers in de vierde ronde twee kaarten aan de speler links van hen geven, en twee kaarten aan de speler rechts van hen. In deze variant bestaan geen rondes waarin geen kaarten worden doorgegeven. === Hartenjagen voor drie spelers === : '''Normaal''': deze vorm van hartenjagen is gelijk aan Black Lady hartenjagen. Alleen wordt de 3♣ of de <span style="color: red;">2♦</span> verwijderd uit het spel zodat er 51 kaarten overblijven. Die kunnen eerlijk worden verdeeld over drie spelers. Ook wordt er in deze variant niet doorgegeven aan de speler “tegenover”. : '''Kitty Hartenjagen''': de 52 kaarten worden verdeeld over de drie spelers, maar één kaart wordt met de afbeelding naar beneden midden op de tafel gelegd. Deze kaart heet de “Kitty”. Alle spelers krijgen 17 kaarten. De speler die de eerste slag wint (in sommige varianten “de eerste slag waarin strafpunten zijn gespeeld”) moet ook de Kitty pakken. Alleen die speler mag zien welke kaart de Kitty is. In deze variant is het niet altijd verplicht dat de speler met klaverentwee begint. : '''Hoog-Laag Joker Hartenjagen''': in deze variant voor drie spelers worden er twee jokers toegevoegd aan het kaartspel zodat het totaal aantal kaarten op 54 komt. Iedere speler krijgt 18 kaarten. De jokers tellen hierin als harten en zijn dus ook 1 strafpunt waard. De eerste joker die wordt gespeeld is de “Hoge Joker” die in kaartwaarde meer waard is dan het Aas. De tweede joker die wordt gespeeld is de “Lage Joker” waarvan de kaartwaarde gelijk is aan 1. In deze variant is de schoppenvrouw 15 strafpunten, aangezien er ook 15 harten in het spel zijn. ===Hartenjagen voor vijf spelers=== : '''Normaal''': de 3♣ en <span style="color: red;">2♦</span> worden uit het spel verwijderd waardoor er 50 kaarten overblijven. Iedere speler krijgt 10 kaarten. De manier van doorgeven is: L1- R1- L2- R2 – vasthouden. Hierin betekent L2 dat een speler kaarten moet doorgeven naar de tweede speler aan zijn linkerkant en R2 idem voor rechts. : '''Kitty Hartenjagen''': hetzelfde als Kitty hartenjagen voor drie spelers, maar dan met twee Kitties. Of de speler die de eerste slag wint moet beide pakken, of de eerste twee spelers die een slag winnen moeten er elk 1 pakken. ===Hartenjagen voor zes of meer spelers=== : Bij meer dan vijf spelers wordt een variant gebruikt die “Cancellation Hearts” wordt genoemd. Hierin worden twee spellen door elkaar geschud waardoor er 104 kaarten in omloop zijn en in totaal 52 strafpunten kunnen worden verdeeld. Echter: als in een slag twee identieke kaarten worden opgeworpen (zoals twee keer schoppenvrouw) heffen deze elkaar op. Dit opheffen houdt in dat ze beide een waarde van 1 krijgen en dus niet meer de hoogste van bijgelegde kaarten zijn. Ze houden daarbij wel hun strafpuntwaarde. : Als alle bijgelegde kaarten worden opgeheven door een andere kaart, en er dus geen hoogste kaart is, blijven de kaarten liggen en moet de speler die de slag was begonnen weer als eerste op tafel komen. Dit gaat door tot er een slag komt waarin wel een duidelijke winnaar is. Die moet dan alle kaarten van die slag, en de vorige onbesliste slagen pakken. Als de laatste slag van een ronde in gelijkspel eindigt tellen die kaarten niet mee voor de eindscore. : Naarmate er meer spelers zijn moeten er meer spellen worden gemengd en de doorgeefrondes aangepast. Als de kaarten niet gelijk kunnen worden verdeeld onder de spelers, wordt het “Kitty”-systeem van hartenjagen voor drie en vijf spelers toegepast. Indien er met drie spellen wordt gespeeld (voor een potje hartenjagen met 11 – 12 spelers) bestaat er de kans dat drie dezelfde kaarten worden bijgelegd. Als dat gebeurt heffen de eerste twee elkaar op, maar houdt de derde zijn waarde. === Chinees hartenjagen === : In deze variant heeft ook de schoppen 10 een rol. Het aantal strafpunten van de speler die schoppen 10 krijgt wordt verdubbeld. Als de speler die schoppen 10 krijgt geen strafpunten heeft mag hij/zij vijf punten van zijn/haar score aftrekken. De schoppen 10 heeft alleen invloed op de speler die ermee blijft zitten. ===Extreem hartenjagen=== : Extreem hartenjagen (Extreme Hearts) is een variant voor acht spelers. Twee spellen worden door elkaar geschud en verdeeld over de spelers (met 13 kaarten per speler). Aangezien de kans bestaat dat er twee spelers zijn met 2♣ moet de speler met 2♣ die het dichtst bij de speler die de kaarten heeft verdeeld zit beginnen. Als twee dezelfde kaarten worden gespeeld, is de eerste altijd meer waard dan de tweede. === Black Maria === :Dit is de Britse variant op Black Lady hartenjagen. De versie verschilt als volgt van de Amerikaanse versie: :*Er wordt altijd doorgegeven aan de persoon rechts. :*Op de eerste ronde na mogen harten op elk moment worden gespeeld. :*De schoppendame is 15 punten, hartenaas 5, hartenkoning 4, harten dame 3, hartenboer 2 en alle andere harten 1 punt. == Vals spelen bij hartenjagen == Er zijn niet veel manieren waarin bij hartenjagen kan worden vals gespeeld. Er bestaan twee veel voorkomende manieren. De eerste is dat een speler eerst kijkt welke kaarten hij/zij van een tegenstander krijgt doorgegeven alvorens zelf kaarten door te geven. De makkelijkste (en meest onsportieve) manier van vals spelen is niet de kaart spelen die je gedwongen wordt te spelen. Voorbeeld: een speler heeft alleen nog schoppenvrouw vast en zijn drie medespelers hebben elk een lage schoppen opgegooid. Dan is het verleidelijk om net te doen alsof je geen schoppen hebt en een andere kaart bij te gooien. Deze manier van vals spelen wordt bij hartenjagen gezien als een zware misdaad en indien het wordt ontdekt, wordt de speler in kwestie over het algemeen direct gediskwalificeerd. Een andere manier om vals te spelen is ongezien een slechte kaart uit je hand om te wisselen voor een betere kaart uit een slag die je hebt gehaald. {{Sub}} {{Navigatie Kaartspel}} rpy1jvtdzkskciwapaqqdw4bcn4rhvx 0 13341 421506 416222 2026-04-04T17:43:05Z Erik Baas 2193 421506 wikitext text/x-wiki {{Bi}} {{Save Our Future Today, a SOFT revolution|Afbeelding=Zonmandela.jpg}} <div style="text-align: center;"> <span style="font-size: larger;">'''Een duurzaam bewustwordingsboek'''</span> </div> Dit boek moet een zachte revolutie ontketenen om te zorgen dat de toekomst niet morgen eindigt, maar vandaag duurzaam gered wordt. Steeds meer mensen beseffen dat er (in verleden en heden) grote fouten zijn en worden gemaakt. De volgende pagina's richten zich met name op de jeugd, die de aarde van morgen gaat beheren, zodat niet opnieuw dezelfde vergissingen gemaakt worden, maar ook de oudere generaties kunnen er wat van leren. Stop de wegwerpmaatschappij!<br> Tips en ideeën om spaarzaam om te gaan met grondstoffen (denk daarbij aan 'hoe maak ik van oude onderdelen een goed werkende kringloopcomputer' of 'hoe bespaar ik op mijn afval'), maar ook het filosoferen over de solidariteit met andere wereldbewoners (iedereen hetzelfde energieverbruik en een auto?) zullen de inhoud gaan bepalen.<br> Feitelijk gezien zou je alleen dat moeten gebruiken wat je zelf (samen met anderen) kan produceren. De meeste apparaten zijn voor de mens een mysterieus iets en voordat je het door hebt lig je daarvoor op je knieën omdat het iets is wat je niet kan verklaren. Natuurlijk staan er dan discipelen klaar om je te helpen het apparaat draaiende te houden.<br> Als de deskundig ingewijde zegt dat repareren duurder is dan nieuw kopen nemen we dat aan (we geloven het) en de afvalberg wordt weer hoger. == Wat is afval? == [[Afbeelding:Schema afval.PNG|thumb|left|300px|Schematisch overzicht van jaarlijks weggegooid afval in een gezin.]] {{Nowrap|'''Afval''' is het}} begrip voor stoffen, materialen en/of producten waarvan de eigenaar van plan is zich ervan te ontdoen. Dat is een rekbaar begrip. De eigenaar kan zich ontdoen van de afvalstof door deze weg te gooien, maar veelal kan dit als ''afval'' aan&shy;gemerkte door iemand worden (her)gebruikt. Zie daarvoor de andere hoofdstukken van dit boek. Hier zullen we het hebben over stoffen, materialen en/of producten die geen (gebruiks)waarde meer hebben en hoe je daarop kunt besparen. Op internet kan je een handige [https://www.afvalscheidingswijzer.nl/ afvalscheidingswijzer] raadplegen. Volgens gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek smeten we in Nederland in 2006 het volgende weg: * Restafval: 4 miljard kg (1.000.000 olifanten) * GFT afval: 1,3 miljard kg (178 Eiffeltorens) * Papier: 1,1 miljard kg (6378 Lege Boeing 747-400) * Grof afval: 0,7 miljard kg (565.961 Toyota's Prius) * Glas: 0,3 miljard kg (6202 Leopard 2 tanks) * Wit- en bruingoed: 70 miljoen kg (8.800.000 stoeptegels) * Textiel: 62 miljoen kg (1938 Domtorenklokken) * Klein Chemisch Afval: 21 miljoen kg (1.400.000 kratten bier) Veel (glas, papier, GFT enzovoort) wordt hergebruikt, maar ook dat kost energie. Beter is bedenken waarom je iets koopt en waarom je het weggooit. Of daar geen alternatief voor te bedenken is.<br> Daar gaan we ons in dit boek mee bezig houden. Lees ook het boek [[Alternatieve_energie|Alternatieve energie]] en het hoofdstuk [[Computersystemen/Groene_ICT|Groene_ICT]] in het boek [[Computersystemen|Computersystemen]]. {{Fase|2}}{{Boek}} [[Categorie:Mens en maatschappij]] embkzypuqfk6quyph2cqeljndojyuwo 0 13465 421504 401237 2026-04-04T17:36:36Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421504 wikitext text/x-wiki {{Vakantiereizen|Afbeelding=Gr_sendero.JPG}} <span style="font-size: large;">'''Een wereld zonder nomaden<br> is een wereld zonder vrijheid'''</span><br> Ga naar een buitensportwinkel, koop een complete lichtgewicht uitrusting, plan een reis naar een of andere exotische bestemming en pletter na de eerste try-out het hele zootje op zolder met de verzuchting dat lopen niks voor jou is.<br> [[Bestand:Wikipedia-dachboden.jpg|200px|left]] Je zou raar opkijken hoeveel zolders vol liggen met spullen die mensen nauwelijks hebben gebruikt omdat wandelen ze 'ook wel leuk leek'. Het is meer dan leuk, want ontdekken wat 'lopend leven' is, gaat samen met extreme uitersten en daar moet je voor kiezen.<br> Het is heel erg weinig het ideale loopweer (droog, ongeveer 20 °C, een beetje wind). Je krijgt te maken met hitte en kou, muggen en vliegen, vocht en droogte, onweer en meer. Wel is het zo dat het je contributies uitspaart voor de meest uiteenlopende psychische en fysieke therapieën, je staat er versteld van welk een kracht leven in en met de natuur je geeft.<br> Het doel van dit boek(deel) is je (opnieuw) te leren lopen, maar begin rustig en niet gelijk met een wereldreis door de Himalaya als je nooit met een rugzak hebt lopen sjouwen.<br> Er zijn veel manieren om lopend te reizen. Je kunt je aansluiten bij een groep, er zijn mogelijkheden om alleen met een dagtoer rugzakje van de ene naar de volgende overnachtingsplek te lopen en je bagage vooruit te (laten) sturen. Je kunt met een expeditie naar Alaska of met 35 kg of meer op je rug de woestijn door.<br> De auteur van dit boek is niet zo'n groepsdier, heeft het liefst alles bij zich om desnoods wekenlang geen bewoonde wereld te hoeven zien en een flinke klauterpartij gaat hij niet uit de weg als er maar geen touwen en stijgijzers aan te pas hoeven te komen.<br> De Nederlandse [[../Wandelvakantie/De reis#Lange Afstandpaden|Lange Afstanden Wandelpaden]] zijn een uitstekend oefenterrein om te ontdekken hoever je wilt gaan en op wat voor manier. Je kan dan steeds verder gaan in moeilijkheidsgraad en langzaam sparen voor een betere en vooral lichtere [[../Wandelvakantie/Uitrusting|uitrusting]]. Dat doet je ontdekken waar je grenzen liggen.<br> Nadelen zijn dat je in Nederland niet vrij mag kamperen (al vind je altijd wel een paar struiken om onder weg te kruipen) en geen vuur mag maken, behalve als je in 'nood' bent. Voordelen zijn, zeker als je wilt proberen of een loopvakantie je wel bevalt, dat er veel campings en andere overnachtingsmogelijkheden langs de Nederlandse LAW's zijn. Wie iets meer wil kan heel goed in gebieden als de Eifel of Ardennen terecht. De paden zijn meestal uitstekend gemarkeerd en er bestaan uitgebreide routebeschrijvingen met prima topografische kaarten. Je hoeft niet met kilo's voedsel te sjouwen, omdat je regelmatig een winkel tegenkomt en wat [[../Wandelvakantie/Uitrusting#Kleding|kleding]] betreft, heb je aan een paar stevige schoenen, een extra trui en een regenjas in de zomer wel genoeg. Dat is natuurlijk anders in de bergen waar het heet kan zijn maar ook bitter koud.<br> Een goede manier om lange afstand wandelen te ontdekken is bijvoorbeeld de hele [[../Wandelvakantie/De reis#Grote Routepaden|GR-5]] te lopen. Je begint in Nederland en loopt elke vakantie een stuk verder tot in Nice. Het begint makkelijk in het noorden van Nederland langs de kust (LAW-5) of het Pieterpad (LAW-9), die bij Maastricht op de GR-5 aansluit, en loopt op in zwaarte in Ardennen, Vogezen, Jura, Alpen. Daar ben je wel een poosje zoet mee. Rij met het openbaar vervoer of je auto naar het punt waar je gebleven bent, loop een gepland stuk en ga met openbaar vervoer terug. Maar lees eerst de volgende pagina's.<br> Een paar ongeschreven afspraken: *Je groet als je een andere (langeafstand)wandelaar tegenkomt, sommigen vragen of alles oké is, doe dat ook en schaam je niet te zeggen als dat niet zo is. *Je helpt altijd anderen die in [[../Nood|nood]] verkeren en hebt '''altijd''' je [[../Uitrusting#Noodpakket|noodpakket]] bij je. *Je neemt altijd je afval mee tot de eerstvolgende vuilnisbak. *Je begraaft je ontlasting en eventueel ander organisch materiaal zoals voedselresten, of verbrandt het (broodkruimels mogen blijven liggen;-). *Je loopt zo veel mogelijk op reeds gebaande paden ook al ligt er een beetje water en/of modder anders worden de paden steeds breder (erosie). *Je bent uiterst voorzichtig met vuur, gebruikt alleen dood hout en weet zeker dat het goed gedoofd is als je vertrekt. *Je laat planten, mensen en andere dieren met rust. *Je laat alleen je voetstappen achter. == Wandelen in de bergen == Met wandelen in de bergen neem je meer risico's dan met wandelen in een bos of in de duinen in Nederland of Vlaanderen. Wees je daarvan bewust: * Het weer kan plotseling omslaan. Als je 's morgens met stralend weer vertrekt kan het 's middags toch gaan regenen en onweren, soms zelfs met hagel of sneeuw, óók midden in de zomer. Neem daarom altijd warme kleren mee (trui, muts) en regenkleding. * Als het regent of heeft geregend, kunnen de wandelpaden glad zijn. Loop in de bergen altijd op wandelschoenen of, nog beter, echte bergschoenen, met een diep profiel. Zet kleine stapjes, beter 5 minuten (of een uur) later thuis dan 100 dagen in het ziekenhuis. * Een ongeluk zit in een klein hoekje. Als je op vlak terrein valt of uitglijdt, lig je op de grond en blijf je daar liggen. In de bergen kun je dan ook naar beneden glijden en ernstig of zelfs dodelijk gewond raken. Kijk daarom altijd waar je loopt en waar je je voeten neerzet. Een wandelstok kan helpen met je evenwicht bewaren en hij ontlast je benen. En: Het is òf lopen òf iets anders doen, niet allebei tegelijk. Alleen als je stilstaat kun je foto's maken, op je telefoon kijken of van het uitzicht genieten. Tijdens het lopen moet je opletten waar je loopt. Andere tips: * Neem voor de zekerheid altijd een papieren topografische kaart mee. In de bergen kan er geen bereik zijn of kan de batterij van je telefoon op zijn. Neem ook minstens 2 liter water en voldoende voedsel mee, ook als er een horeca-gelegenheid onderweg is (die kan net gesloten zijn om wat voor reden ook). Meer tips om mee te nemen: [[Vakantiereizen/Wandelvakantie/Uitrusting|Uitrusting voor een wandelvakantie]]. * Ga nooit alleen de bergen in. Loop ten minste met z'n tweeën, of met een kleine groep die ook op je wacht als je langzaam loopt (en alarm slaat als er iets mis is). Uitzondering: zeer druk bewandelde paden in het hoogseizoen. * Draag tijdens het wandelen een dunne bloes met lange mouwen, een lange broek en een zonnepet. Dit voorkomt niet alleen zonnebrand maar ook insectenbeten, krassen op de huid door stekels, brandnetels en takken, en het meenemen van bijvoorbeeld teken (mits de pijpen van je broek in je sokken zijn gestopt). == Externe links == * https://www.hiking-site.nl/dezesite_overzicht.php * [https://www.alltrails.com/ All Trails] (Engelstalig), scroll naar 'Browse by activity' en kies voor 'Hiking'. Nu kun je o.a. kiezen voor "Difficulty" en gewenste lengte van de wandeling. Hoe minder ervaring je hebt met bergwandelen, hoe gemakkelijker de route moet zijn. == Bronnen en referenties == *Inspiratie voor wandelen in de bergen: ''Vijf tips'' in [https://www.nrc.nl/nieuws/2025/08/06/steeds-meer-mensen-zoeken-verkoeling-in-de-italiaanse-alpen-maar-in-de-bergen-kan-uitglijden-dodelijke-gevolgen-hebben-a4902330 Steeds meer mensen zoeken verkoeling in de Italiaanse Alpen, ‘maar in de bergen kan uitglijden dodelijke gevolgen hebben’] / Ine Roox. - In: NRC, 7 augustus 2025, p 6-7. {{Sub}} fgeqfwxpwtcni1f4a30or2rhnr34k1d 0 13530 421517 223590 2026-04-04T18:00:25Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421517 wikitext text/x-wiki {{Save Our Future Today, a SOFT revolution|Afbeelding=Administrative burden.JPG}} Ongeveer een kwart van alle afval bestaat uit '''papier- en kartonafval'''.<br>Gemiddeld gebruikt elke Nederlander tweehonderd kilogram {{Wp|papier|papier}} (waarvan vijfendertig kg reclamedrukwerk) en {{Wp|karton|karton}} per jaar (meer dan een halve kilogram per dag) volgens gegevens uit 2003.<br>Wat doe jij met deze enorme hoeveelheid?<br>In tegenstelling tot de mening dat met de ontwikkeling van de Personal Computer het papier verbruik veel minder zou worden, wordt er steeds meer (print)papier verbruikt.<br>Men maakt te gemakkelijk even een afdrukje van de E-mail of andere (internet)informatie. Plak bij je standaard handtekening de tekst: {{Groen}}'''Print E-post alleen als het echt nodig is.'''{{Einde}} Ongeveer 70% van het nieuwe papier wordt tegenwoordig van ingezameld {{Wp|afvalpapier|afvalpapier}} gemaakt. Nederland is een van de landen waar het meeste hergebruik van oud papier plaatsvindt. In steeds meer gemeenten wordt een rolcontainer aangeboden voor oud papier inzameling.<br>Gebruik anders een oude kartonnen doos (maximaal verhuisdoos formaat i.v.m. het gewicht (denk om de rug van jezelf en de ophaler*) en prop die vol. Doe het papier niet in een plastic zak want dan moet dat weer gescheiden worden.<br>Let op dat papier ook echt papier is. Vaak wordt papier of karton geplastificeerd. Je kan dat controleren door even te scheuren, dan merk je het (meestal) wel.<br>Leg op de ophaaldag geen los papier langs de weg met de kans dat het wegwaait (zwerfvuil). {|border="1" style="border-collapse:collapse;border:1px solid silver;" ! style="background:Green; color:White;" | Wel bij het oud papier ! style="background:Lime; color:Black;" | Besparing |- |Kranten.<br> Dag-/Weekbladen. |Neem samen met je buren een abonnement, of meerdere verschillende en wissel ze na lezing uit. Tijdens vakanties verdwijnt dan je krant niet ongelezen bij het oud papier en je huis wordt ook dagelijks gecontroleerd. Plak een {{Wp|reclamedrukwerk|NEE–NEE}} sticker op je brievenbus als je geen huis-aan-huis kranten wilt. |- |Tijdschriften. |Hetzelfde geldt eventueel voor tijdschriften die je na lezing kan doorgeven. |- |Reclamedrukwerk.<br> (zonder plastic) |Plak een {{Wp|reclamedrukwerk|NEE-JA}} sticker op je brievenbus als je geen reclamefolders wilt. Pak niet elk aangeboden foldertje aan (bekend zijn de beelden van beursbezoekers met plastic tassen vol folders). |- |Verpakkingen.<br> (zakken/doosjes) |Kies voor producten met zo weinig mogelijk verpakking, het gaat tenslotte om de inhoud. Koop indien mogelijk losse producten. Er bestaan (gelukkig nog steeds) natuurvoedselwinkels waar je zelf kunt uitscheppen in meegebrachte zakken, kies daarvoor. |- |Eierdozen. |Sommige (natuurvoedsel)winkels verkopen losse eieren, zoek een boer in de omgeving of neem zelf kippen en (her)gebruik eierdozen tot ze versleten zijn. |- |Enveloppen. |Gebruik geen envelop met zelfklevende sluiting. Dat geeft extra afval in de vorm van een kunststof stripje. Enveloppen zijn vele malen opnieuw te gebruiken. Plak een stikker over je adres (er bestaan speciale [https://www.omslag.nl/bestel.htm etiketten]) of plak er een leuk plaatje op. Vergeet daarbij niet de eventuele code (een rij cijfers waarvan een aantal je postcode en huisnummer zijn) aan de onderrand door te halen anders leest een postrobotje jouw adres en krijg je je post terug. Je kan de envelop ook binnenstebuiten keren. |- |Kartonnen dozen. |Gebruik ze voor opslag, vervoer van je boodschappen, afvoer van oud papier en knutseltjes (bijv. kijkdoos, sinterklaassurprise) |- |Telefoongidsen. |Steeds meer mensen zoeken telefoonnummers digitaal. Zeg de papieren gids op: https://klantenservice.detelefoongids.nl/klantenservice/geen-gids-meer-ontvangen/830/ |- |Boeken |Boeken die je hebt gelezen kan je naar de kringloopwinkel brengen. Ook kan je ze 'op reis' sturen. Een leuke (gratis) manier om van de wereld een bibliotheek te maken. Meer daarover lees je op [https://www.bookcrossing.tk/ bookcrossing]. Soms krijg je een berichtje van je boek vanuit de meest veraf gelegen landen. |- |Cadeaupapier.<br> (niet geplastificeerd) |Voorzichtig losmaken en opnieuw gebruiken. Soms is cadeaupapier bedrukt met leuke plaatjes die je ergens op kunt plakken (zie enveloppen). |- |Computervellen.<br> Printpapier. |Bewaar papier met een lege achterzijde als klad- of proef printpapier. |- |WC-rolletjes. |Vraag in de laagste groepen van de basisschool of ze ze willen hebben. Kleuters maken de meest creatieve speeltjes van deze rolletjes. |- |Lege zeeppoederdoos. |Van alle zeepverpakkingen is deze het beste. Je kunt ook zeep in een plastic fles kopen, maar dit levert afval op en datzelfde geldt voor een kartonnen navulpak. Daar zit namelijk een plastic binnenkant in. Een lege zeeppoederdoos mag gewoon bij het oude papier. |- |aanvulling? |} {|border="1" style="border-collapse:collapse;border:1px solid silver;" ! style="background:Red; color:White;" | NIET bij het oud papier ! style="background:Lime; color:Black;" | Besparing |- |Ordners. |Sloop het metaal eraf dan is het wel oud papier. |- |Vetvrij papier. |Dit kan je vaak meerdere keren gebruiken. |- |Melk- en sappakken.<br> (hebben plastic binnenzijde) |Vouw de lippen open en gooi ze 'plat' in de grijze bak. Nog beter is melk en sappen in (statiegeld) flessen of potten te kopen. |- |Diepvriesverpakkingen. |Soms (pizza's) zijn diepvriesproducten apart in plastic folie verpakt en bestaat de omdoos uit papier/karton, dit kan dan wel bij het oud papier. |- |Foto's. |Wees spaarzaam met het (laten) afdrukken van foto's. Er worden erg veel chemicaliën gebruikt. Als je digitaal fotografeert bekijk ze dan eerst op je computer en maak een kritische keus welke je op 'papier' wilt. |- |Behang. |Gebruik resten voor niet belangrijke ruimtes (kasten) of als kastplank papier. Resten behang zijn ook prachtig teken/verf papier voor de kinderen. |- |Schuurpapier. |Vooral als je verfresten wegschuurt, loopt het schuurvlak snel vol. Vooral met schuurmachines is dat het geval omdat door de wrijvingshitte de verf smelt en een harde, gladde laag vormt waardoor het schuurpapier onbruikbaar wordt. Leg het papier enige tijd in een bodempje terpetijn zodat de verfresten oplossen, dep het droog en het is weer (even) bruikbaar. |- |Wegwerpluiers. |Gebruik wasbare luiers, van katoen, bamboe of hennep die meerdere malen gebruikt kunnen worden. |- |Gebruikt keuken- en wcpapier. |Om rioleringen (en zuiveringen) te ontlasten(!) en verstoppingen te voorkomen is het beter een emmer op het toilet te zetten en het regelmatig te legen in de grijze container. Leg er (oude) plastic zakjes bij voor maandverband of tampons. |- |Navulpak van bijv. vloeibare zeep. |In een navulpak zit een plastic binnenkant. |} {{Sub}} rvw08y85rwszu4n8yii1sw6ibflwojn 0 13531 421514 415979 2026-04-04T17:53:29Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421514 wikitext text/x-wiki {{Save Our Future Today, a SOFT revolution|Afbeelding=GlasAfvalInDriebergen.jpg}} Voorheen bestond {{Wp|glasafval|'''glasafval'''}} hoofdzakelijk uit kapotte statiegeld potten en flessen. Onder druk van (voornamelijk) de industrie is tegenwoordig het grootste deel van verpakkingsglas eenmalig. Maar ook veel winkeliers en consumenten vonden dat gesjouw met (lege) potten en flessen een heel gedoe, dus werd eenmalig glas ondanks protesten van de milieubeweging al snel een gewoonte. Na GFT en papier staat glas als derde op de afvallijst (ongeveer een achtste deel) waaronder dertig kilogram verpakkingsglas per persoon per jaar. Gelukkig komt daar door intensieve voorlichting een kleine 80% van in de glasbak terecht. Dat wordt gerecycled. Er wordt van het oude glas nieuw glas gemaakt wat een besparing oplevert van zo'n 25%. Dat is heel wat zand, kalk, soda en energie. Dit nieuwe glas wordt gemaakt door het te smelten en daarvan maken ze dan weer nieuwe potten of flessen.<br> Ruwweg kunnen van elke tien oude flessen acht nieuwe worden gemaakt. Wel vergt hergebruik van glasafval een intensieve sortering. Goede voorlichting over wat wel en niet in een glasbak hoort kan veel van deze energieverspilling voorkomen. Soms is er de mogelijkheid om glas op kleur weg te gooien (wit, bruin en groen). Spoel potten en flessen even om, dat scheelt heel wat stank bij het sorteren en verwijder deksels, doppen en kurken.<br> Een statiegeldfles is beter voor het milieu dan een eenmalige fles, omdat deze gemiddeld zo'n 30 keer wordt hergebruikt. Glazen bierflesjes worden 30 à 40 keer hergebruikt. Daarbij ontstaat wel watervervuiling, die ook in de milieubalans moet meegerekend worden. Wanneer de meermalige fles aan het einde van zijn bestaan is gekomen, wordt deze hergebruikt. {|border="1" style="border-collapse:collapse;border:1px solid silver;" ! style="background:Green; color:White;" | Wel in de glasbak ! style="background:Lime; color:Black;" | Besparing |- |Potten.<br> (zonder deksel) |Geef de voorkeur aan statiegeld potten. Potten met een Twist-off deksel kan je gebruiken voor de inmaak. Om het deksel onbeschadigd te houden maak je dit na openen schoon en leg het weg. Voor het afsluiten (veel open en dicht doen) gebruik je een oud deksel. |- |(Wijn)flessen.<br> (zonder dop/kurk) |Wijnflessen zijn wegens breukrisico nooit met statiegeld. Sorteer ze wel op kleur (wit, groen, bruin). Biologische melk is wel in retour fles of pot verkrijgbaar, even als flessen sap. |- |Kleine stukken vlak glas. |Geen vensterglas met stopverf en andere resten. |- ! style="background:Red; color:White;" | NIET in de glasbak ! style="background:Lime; color:Black;" | Besparing |- |Verpakkingsglas met statiegeld. |Terugbrengen. |- |Gewapend glas.<br> Spiegelglas.<br> Autoruiten.<br> Vensterglas. |Naar een milieudepot |- |Kristalglas. |Bevat veel zware metalen. |- |Glas-in-Lood. |Als het glas-in-lood onherstelbaar is, sloop dan het glas uit het loden raamwerk, gooi het glas gesorteerd op kleur weg en verkoop het loden raamwerk als oud-metaal bij de ijzerboer. Mocht er enkel een barstje in zitten of een ruitje is eruit gevallen, laat het dan repareren of verkopen. |- |Lampen. |Gebruik spaarlampen. Behalve minder verbruik gaan ze ook veel langer mee. |- |Spiegels |Bestaat naast glas ook nog uit zilver of aluminium |- |Serviesgoed<br>Vazen<br>Bloempotten |Is niet van glas, maar van bijv. porselein |- |Ovenschaal | |} {{Sub}} cm2fxqgsbxyzowplq017z8busrf7yao 0 13532 421518 416182 2026-04-04T18:00:55Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421518 wikitext text/x-wiki {{Save Our Future Today, a SOFT revolution|Afbeelding=WaterPollutionDeule2006_02_24_2.jpg}} Dankzij de mens bestaat er tegenwoordig een {{Wp|Kunststofarchipel|kunststofarchipel}}, een enorm gebied van drijvend afval in de Grote Oceaan.<br> De drijvende plasticdeeltjes lijken, na afbraak van het plastic, sterk op zoöplankton, waardoor ze vaak worden opgegeten door kwallen. Op die manier komen ze in de voedselketen terecht. In monsters genomen in 2001 bleek de concentratie plasticdeeltjes in de archipel groter te zijn dan de concentratie zoöplankton. Veel plasticdeeltjes komen via de voedselketen terecht in de magen van vogels en dieren, waaronder zeeschildpadden, en de zwartvoetalbatros. De gevolgen hiervan verschillen van vergiftiging, tot verstoring van de hormoonhuishouding bij deze dieren. Uiteraard komt de troep ook via de voedselketen bij de mens terug.<br> Zie ook: * [https://environmentdebate.wordpress.com/2007/11/02/images-video-from-the-north-pacific-gyre/ Images & video from the North Pacific gyre] — WordPress.com Plastics en andere {{Wp|kunststof|kunststoffen}} worden veel gebruikt, in bijvoorbeeld verpakkingen, in de bouw, in auto's en in de landbouw. In 2003 was dit jaarlijks 1,2 miljoen ton '''kunststofafval'''. Zo'n 45 procent bevindt zich in het huishoudelijk afval. Folies, boterkuipjes, vleeswarenschaaltjes, flessen enz.<br> Hergebruik is helaas zeer beperkt en verbranding geeft ook de nodige problemen. De meest milieuvriendelijke manier om kunststof te verwerken, is het materiaal zuiveren, smelten en opnieuw toepassen als grondstof voor kunststofproducten, maar niet alle kunststofafval leent zich daartoe. Het afval mag niet te veel verschillende soorten kunststof bevatten en moet redelijk schoon zijn en daarbij is het ophalen van kunststofafval bij huishoudens economisch niet haalbaar. Ook inleveren van kunststofafval is nauwelijks zinvol. (Statiegeld)flessen (PET) is daarbij een uitzondering.<br> Eenmalige plastic flessen worden niet hergebruikt, omdat de eenmalige plastic flessen niet apart worden ingezameld. Het apart inzamelen van plastic flessen is praktisch onhaalbaar, omdat er zoveel soorten kunststof verpakkingen zijn en ze alleen op soort gescheiden kunnen worden hergebruikt.<br> Eenmalige plastic flessen worden (als ze niet langs de kant van de weg zijn gegooid) met het gewone huisvuil verbrand, hoewel er langzaam anders mee wordt omgegaan (zie verderop). Voor eenmalige flessen wordt daarom het gebruik van glas aangeraden.<br> Plastic en andere kunststoffen worden tegenwoordig ook (bescheiden) gescheiden ingezameld in Nederland. In andere landen zoals Duitsland en Frankrijk was dit al de gewoonte. In Frankrijk zamelt men overigens papier en plastic samen in. Door het afval met water te spoelen kan men het afval scheiden. Het Plastic gaat namelijk drijven en het papier wordt meteen pulp. In Nederland is plastic inzamelen nog niet de gewoonte, omdat voorheen statiegeld geheven werd op plastic flessen. Door de komst van steeds meer en kleinere verpakkingen wordt er nu gekeken naar de haalbaarheid van gescheiden inzameling. En rendabel is het!<br> In Arnhem bijvoorbeeld is per 1 juni 2007 een proef ingegaan met het verzamelen van plastic verpakkingen. De test (en weddenschap) was om in de wijk Sint Marten-Sonsbeekkwartier 12000 kg verpakkingsafval op te halen. Na een rustige start werd uiteindelijk de doelstelling ruim behaald en besloot de gemeente in meerdere wijken plastic-inzamelcontainers te plaatsen en door te gaan met de proef. Ook dit werd een succes en sinds 2010 wordt al het plastic afval gescheiden ingezameld. Datzelfde jaar werd in Soest begonnen met een speciale ophaaldienst voor plastic. Als dit slaagt, zal het in heel Nederland worden ingevoerd. In het bedrijfsleven is het gescheiden inzamelen van plastic overigens al enige tijd gaande, dit is vooral vanuit economisch oogpunt. De grijze containers hoeven aanzienlijk minder vaak geleegd te worden als men plastic gescheiden houdt.<br> Voor elke kilogram plastic die hergebruikt wordt (voor het maken van granulaat-korrels) in plaats van verbrand, bespaard men zo'n 2,6 kg CO2-uitstoot. {|border="1" style="border-collapse:collapse;border:1px solid silver;" ! style="background:Green; color:White;" | Wel in de plasticbak ! style="background:Lime; color:Black;" | Besparing |- |Plastic tasjes, tassen en broodzakken |Neem een eigen boodschappentas mee en sla het aanbod van winkeliers om een tasje van hen te krijgen, af. Ze geven je een tasje mee voor het maken van reclame. Erg leuk, maar deze zakjes leveren uiteindelijk heel veel afval op. Met een eigen boodschappentas maak je eigenlijk reclame voor minder afval. |- |Pasta- en rijstzakken | |- |Snoepzakken | |- |Folies om tijdschriften en reclamefolders | |- |Blisters voor o.a. tandenborstels, snoeren, schroeven | |- |Boterkuipjes, sausbakjes, smeerkaas-, paté- of koffiemelkkuipjes | |- |Groente-, fruit- en saladebakjes of- zakjes, patatbakjes | |- |Bekers voor yoghurt, vla, slagroom, ijs | |- |Deksels van potten pindakaas, chocopasta etc. | |- |Knijpflessen voor sauzen zoals ketchup en mayonaise | |- |Flacons voor wasmiddelen en schoonmaakmiddelen | |- |Flacons voor bijv. shampoo, douchegel, badschuim en zeep | |- |Tubes voor bijv. gel, crème, bodylotion en tandpasta | |- |Flessen voor olie en azijn | |- |Flessen voor frisdrank, water en zuivel | |- |Potjes voor gel, medicijnen, vitamines | |- |Plantenpotjes | |- |Pet fles |Koop dranken in (weggooi/statiegeld)glas |- |Redelijk schone en lege flessen, flacons en tubes | |- |Folies, zakjes en draagtasjes |Neem een eigen boodschappentas mee en sla het aanbod van winkeliers om een tasje van hen te krijgen, af. Ze geven je een tasje mee voor het maken van reclame. Erg leuk, maar deze zakjes leveren uiteindelijk heel veel afval op. Met een eigen boodschappentas maak je eigenlijk reclame voor minder afval. |- |Plastic groente-, fruit- en zuivelbakjes | |- |Plastic verpakkingsmateriaal van bouwmarkten, meubelzaken, e.d. | |- |Plastic omhulsel van tijdschriften | |- |Blisters, cellofaan en luchtkussentjesplastic | |- |aanvullling? |- ! style="background:Red; color:White;" | NIET in de plasticbak ! style="background:Lime; color:Black;" | Besparing |- |Resten van papier, karton en aluminium met plastic laag | |- |Piepschuim | |- |Verpakkingen van chemisch afval | |- |Chipszakken | |- |Drankkartons (met plasticfolie) | |- |Doordrukstrips (van bijv. medicijen) | |- |Tuinstoelen, speelgoed of gebruiksvoorwerpen |Er bestaat tuinmeubilair van duurzaam hout (FSC) en ook voor speelgoed en gebruiksvoorwerpen kan je kiezen voor duurzamer materiaal. |} {{Sub}} 0je0h4wgkx2b5yom3upupkfoau0o28y 0 14043 421507 419243 2026-04-04T17:44:11Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421507 wikitext text/x-wiki {{Leer jezelf ecologisch tuinieren|Afbeelding=Nymphalis_io_Luc_Viatour.jpg}} {{Groen}}<span style="font-size:10pt;">'''Weet je dat...'''</span> <span style="font-size:8pt;font-family:verdana;">De [[#Rups|rups]] van de [[#Dagpauwoog|dagpauwoog]] voornamelijk leeft van het eten van [[../Grote brandnetel|brandnetelblad]]? In mindere mate wordt ook de [[../Hop|hop]] verkozen. De vlinder komt vooral af op de [[../Vlinderstruik|vlinderstruik]].</span> <div style="text-align:right;"><span style="font-size: small;">''Dagpauwoog op bloemen van de [[../Laurierkers|laurierkers]].''</span> →</div>{{Einde}} == Inleiding == Er wordt veel gesproken over nuttige beestjes (een '''bij''' die het stuifmeel verspreidt, een '''vogel''' die insecten en slakken eet) en 'schadelijke' insecten. Maar ook die hebben een functie in het geheel van de kringloop. Daarom is hier geen onderscheid gemaakt, maar staat bij de beschrijvingen hoe je vogels '''lokt''' om de slakken en rupsen binnen de perken te houden en soms ook '''weert''' omdat je toch zelf ook wel een paar aardbeien wilt eten. Kijk bij de remedie tegen bijvoorbeeld insecten wel of het vermelde niet op de lijst 'slechte buren' bij het gewas staat waardoor de groei geremd wordt en dergelijke. ;Het (on)nut van insecten. [[Afbeelding:Hainich fg04.jpg|left|200px]] Insecten zijn er in alle vormen en maten, rond of langwerpig, kruipend of vliegend, en van goed gecamoufleerd tot felgekleurd. Er zijn ongeveer 5000 libellen, 20&nbsp;000 sprinkhanen, 170&nbsp;000 vlinders, 82&nbsp;000 wantsen, 120&nbsp;000 vliegen en 110&nbsp;000 bijen en wespensoorten. De kevers zijn de grootste groep met minstens 350&nbsp;000 soorten. Met name van de vliegen, de vliesvleugeligen en de vlinders zouden de werkelijke aantal soorten nog wel eens enorm veel hoger kunnen liggen. Sommige insecten leven grotendeels onder water en kunnen goed zwemmen of over het water lopen. Insecten komen overal ter wereld voor, behalve op open zee, en bewonen alle mogelijke [[wikt:niche|niches]] in de natuur. De meeste soorten insecten leven van planten, maar een groot aantal leeft van andere dieren, vaak andere insecten. De combinatie van hun enorme soortenaantal en grote vormenrijkdom zorgen ervoor dat de insecten een belangrijke schakel zijn in ieder ecosysteem, op mariene ecosystemen na. De insecteneters waartoe de [[#Muis|spitsmuizen]] en [[#Vleermuis|vleermuizen]] behoren zou bijvoorbeeld niet bestaan zonder insecten. Ook andere groepen dieren zoals [[#Reptiel|reptielen]], [[#Amfibie|amfibieën]] en insectenetende [[#Vogel|vogels]] zijn afhankelijk van insecten. Ook zijn veel soorten planten van insecten afhankelijk voor de bestuiving, niet alleen [[#Bij|bijen]] maar ook sommige [[#Kever|kevers]] en [[#Vlieg|vliegen]]. Ook mensen hebben gemak van insecten. Dankzij insecten zijn producten als honing, zijde en bijenwas beschikbaar en ook spelen insecten een rol in de bestuiving in de natuur. Zelfs voor de bestrijding van insecten worden andere soorten gebruikt, zoals [[#Sluipwesp|sluipwespen]] die [[#Rups|rupsen]] doden en een aantal [[#Lieveheersbeestje|lieveheersbeestjes]] die bekend staan om hun dieet van [[#Bladluis|bladluizen]]. Sommige insecten worden als schadelijk beschouwd omdat ze pijnlijk kunnen bijten of steken. De meeste schade ondervindt de mens echter van plantenetende insecten als luizen, [[#Rups|rupsen]], [[#Thrips|thripsen]] en andere zuigende en knagende insecten die hele oogsten kunnen ruïneren. Vaak zijn de larven of nimfen van insecten veel schadelijker omdat ze snel moeten groeien en daardoor zeer vraatzuchtig zijn, bovendien vinden ze in gecultiveerde tuinbouw hun ideale leefomgeving. [[#Boktor|Boktorren]] zijn een familie van kevers en meestal onschuldige insecten die leven van kleine hoeveelheden nectar of stuifmeel, ze zijn voornamelijk bezig met de voortplanting. De larven daarentegen kunnen grote schade toebrengen aan dode of levende bomen maar ook aan allerlei houten objecten als kunstwerken en met name steunbalken in oude gebouwen. Er zijn bepaalde insecten die soms een onvoorstelbare schade aan kunnen richten door te zwermen, een voorbeeld is de woestijnsprinkhaan. == Let op == Bij de preventieve en/of nabestrijding met andere gewassen kijk je even op de pagina's van de betreffende gewassen of het geen slechte buren zijn zodat bijvoorbeeld de groei belemmerd wordt. == Aaltje == {{Tuinbestrijding |plaatje= Soybean_cyst_nematode_and_egg_SEM.jpg |tekst= Een aaltje dat soja-bonen aantast (met ei). |omschrijving= Aaltjes zitten onder de grond en tasten de wortels aan. Er zijn ongeveer 2000 plantensoorten die aangetast kunnen worden. In Nederland zijn dit vaak de aardappel en de tomaat. Na infectie worden er gallen op de wortels gevormd, waarin de aaltjes leven en voedingsstoffen uit de plantencellen zuigen. (Zie ook {{Wp|Stengelaaltje}}). |schade= Afgestorven wortels en misvorming van de stengels, wortels en blad. |nut= |planten= [[../Aardappel|Aardappel]] {{Wp|Aardappelmoeheid|(aardappelmoeheid)}}, [[../Aardbei|aardbei]], [[../Bladrammenas|bladrammenas]], [[../Mais|mais]], sierplanten (bijv. [[../Roos|roos]]), [[../Tomaat|tomaat]]. |vijand= |preventief= Pas combinatieteelt toe en laat geen onkruid woekeren. Zet [[../Afrikaantje|afrikaantjes]] en [[../Goudsbloem|goudsbloem]] als randbeplanting bij de kwetsbare planten. |bestrijding= |lokplant= Je kan ook [[../Bladrammenas|bladrammenas]] zaaien om de aaltjes weg te lokken. Door de wortels van de bladrammenas worden de larven uit de cysten gelokt, maar ze kunnen zich hierop niet vermeerderen. Hiervoor moet voor een goed resultaat wel in het voorjaar gezaaid worden, omdat in het najaar de bodemtemperatuur te laag is voor een goede lokking. |info wp= Wortelknobbelaaltje |info wb= |info wj= }} == Aardvlo == {{Tuinbestrijding |plaatje= Small beetle from Commanster, Belgium.jpg |tekst= Aardvlo |omschrijving= Een aardvlo is geen vlo maar een 2 tot 3 millimeter lang klein kevertje dat echter grote sprongen kan maken doordat het bovenste deel van zijn achterste poten sterk gespierd en verdikt is. Veel soorten hebben een glanzende staalblauwe kleur of zijn zwart met gele strepen. In het begin van de zomer worden boven in de grond de eitjes gelegd. Na het uitkomen vreten de larven aan de plantenwortels, zonder echt schade te veroorzaken of ze kruipen omhoog en maken een 'mijn' in een blad om zich daarin vervolgens vol te eten aan het blad totdat ze groot genoeg zijn om te verpoppen. Hiervoor kruipen de larven weer onder de grond. De kever overwintert in volwassen vorm en veroorzaakt het volgende jaar de schade. Als de luchttemperatuur 18 °C is, komen ze tevoorschijn. Aardvlooien hebben een hekel aan vocht, de aantasting treedt vooral op onder droge omstandigheden, bij bieten van half april tot begin juli. |schade= Gaten in het blad. |nut= |planten= Kruisbloemen zoals [[../De moestuin#Kool|kool]], [[../Koolrabi|koolrabi]], [[../Radijs|radijs]], [[../Rammenas|rammenas]] en [[../Rode biet|rode biet]]. |vijand= |preventief= Houdt de grond vochtig. Aardvlooien vermeerderen zich bij droogte. Plant [[../Alsem|alsem]], [[../Ganzenbloem|chrysant]], [[../Pepermunt|pepermunt]], [[../De moestuin#Sla|sla]], [[../Tuinkers|tuinkers]], [[../Spinazie|spinazie]]. |bestrijding= Bij aantasting tweemaal per week een aftreksel van [[../Alsem|alsem]]- of [[../Boerenwormkruid|boerenwormkruid]] spuiten. [[../Algemeen#Gesteentemeel|Gesteentemeel]] strooien. In geval van nood spuiten met [[../Algemeen#Spruzit|Spruzit]]. |lokplant= |info wp= Aardvlooien |info wb= |info wj= }} == Appelbloesemkever == {{Tuinbestrijding |plaatje= Anthonomus_pomorum_03.JPG |tekst= Appelbloesemkever (Anthonomus Pomorum) |omschrijving= |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= |info wb= |info wj= }} == Appelspintkever == {{Tuinbestrijding |omschrijving= De walsvormige, zwarte kever is 3-4 mm lang. Het halsschild is groot en aan de voorkant vernauwt. De basis en de zijkanten zijn kantig gerand. Het halsschild bedekt van bovenaf gezien niet de kop. De voorkant van de kop van de mannelijke kever is plat en behaard, bij het vrouwtje is de voorkant gewelfd en kaal. Het anaalsterniet heeft bij het mannetje een dwarse deuk, bij het vrouwtje zit er een kleine lengte deuk (seksueel dimorfisme). De voorkant heeft geen lengtekiel. De donkerbruine dekschilden hebben twee roodbruine, soorten rijen met puntjes. De rijtjes liggen verder dan de grootte van de puntjes uit elkaar. De naadstrepen van de dekschilden zijn niet ingedrukt. Het achterlijf loopt vanaf het tweede sterniet tot aan het eind schuin omhoog. De schenen van de voorpoten zijn glad en hebben een haakvormige, kromme punt. De derde tarsus is tweedelig. |plaatje= 01f Scolytus mali Weibchen Imago 40fach von oben und rechts.jpg |tekst= Vrouwelijke appelspintkever |schade= De appelspintkever tast verzwakte bomen aan en komt vooral voor op peren (Pyrus) en Prunus-soorten, maar ook op lijsterbes (Sorbus), meidoorn (Crataegus), dwergmispels (Cotoneaster), haagbeuken (Carpinus) en soms ook op iep (Ulmus) en hazelaar (Corylus)-soorten. De kever leeft in de bast van de boom. In de bast zitten talrijke kleine gaatjes. Onder de bast bestaat het vraatbeeld van de kever uit een moedergang met door de larven gemaakte zijdelings weglopende zijgangen. Tijdens de rijpingsvreterij wordt van naburige gezonde bomen de okselknoppen weggevreten. |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Amerikaanse vogelkers|Amerikaanse vogelkers]] |vijand= <!-- de eventuele natuurlijke vijand van de probleem oorzaak --> |preventief= <!-- dat wat je kan doen om de schade te voorkomen --> |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= |info wp= Appelspintkever |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Appelzaagwesp == {{Tuinbestrijding |plaatje= ImageNeeded.png |tekst= Foto gezocht |omschrijving= |schade= |nut= |planten= gevoelig |vijand= |preventief= vooraf |bestrijding= tijdens |lokplant= |info wp= |info wb= |info wj= }} == Aspergevlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= Sparrisflyga_ugglan.jpg |tekst= Aspergevlieg |omschrijving= De aspergevlieg legt in het voorjaar eitjes op de jonge net zichtbare kopjes van de asperge. De larven die uit de eitjes tevoorschijn komen eten verticale gangen en verpoppen in het stengeldeel onder de grond. Er kunnen bij een zware aantasting wel 3- 4 larven in een aspergestengel actief zijn. karakteristiek voor de aspergevlieg zijn de zigzag gestreepte vleugels, de vlieg is ongeveer 6 mm groot en is vooral waarneembaar op windstille avonden. Van deze vlieg komt maar een generatie per jaar voor, na eind juli is de aspergevlieg nauwelijks nog actief. |schade= De stengel van de asperge kan aangetast worden door de aspergevlieg (Platyparea poeciloptera), waardoor de stengels wat vergroeiïngen vertonen, geel kunnen verkleuren en zelfs af kunnen sterven. Controle of aspergevlieg de boosdoener is kan eenvoudig door afstervende stengels op verschillende plaatsen dwars door te snijden en te kijken of de typische vreetgangetjes van de larven te vinden zijn. |nut= |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Asperge|Asperge]]. |vijand= ? |preventief= ? |bestrijding= ? |lokplant= |info wp= Aspergevlieg |info wb= |info wj= }} == Bastaardrups == {{Tuinbestrijding |plaatje= Lindebladwesp_(Caliroa_annulipes)_op_zomereik_(Quercus_robur).jpg |tekst= Bastaardrups van lindebladwesp op zomereik |omschrijving= De bastaardrups is de larve van de plantenwespen (Symphyta), zoals de lindebladwesp, kruisbessenbladwesp en vruchtboombladwesp, en is geen echte rups. Er is tussen buik- en borstpoten slechts 1 segment pootloos in plaats van 2 segmenten bij de gewone rups. Er zijn dus drie paar borstpoten en zeven of acht paar achterlijfspoten aanwezig. De bastaardrups heeft een bolronde kop met een oog. |schade= Sommige jaren komen bastaardrupsen opzetten die de struiken volkomen kaalvreten. Meestal kiezen ze voor de [[../Kruisbes|kruisbes]]. In april leggen de '''bessenbladwespen''' witte eitjes op de nerven aan de onderzijde. De larven (3 mm) eten kleine gaatjes in het blad in het hart van de struik, je ziet ze dus vaak te laat. de snel groeiende larven verspreiden zich over de hele plant. |nut= |planten= Bessenstruiken, maar ook het blad van bomen. |vijand= [[#Vogel|Vogels]] |preventief= Er valt vooraf niet veel aan te doen. |bestrijding= Zodra je iets opmerkt spuiten met een krachtige waterstraal of leg papier onder de struik en schudt ze eruit. Helpt het niet dan bestrijden met basalt- of lavameel. |lokplant= |info wp= Bastaardrups |info wb= |info wj= Kriebelbeestjes/Rups }} == Bastaardsatijnvlinder == {{Tuinbestrijding |plaatje= Euproctis_chrysorrhoea-02_%28xndr%29.jpg |tekst= Rups van de bastaardsatijnvlinder. |omschrijving= De spanwijdte bedraagt tussen de 36 en 42 millimeter. De vlinder is sneeuwwit met een bruin achterlichaam. De rups is in het begin zeer klein (1 mm dik en 5 mm lang), pikzwart van kleur en lastig te zien. De haren van de rupsen irriteren sterk en kunnen dus beter niet worden aangeraakt. |schade= Vreetschade aan knoppen en blad. Spinsels aan het blad wemelend van de rupsen. |nut= |planten= [[../Appel|Appel]], [[../Kweepeer|kweepeer]] en [[../Pruim|pruim]]. |vijand= [[../Dieren#Sluipwesp|Sluipwespen]] en [[../Dieren#Vogels|vogels]]. |preventief= De meidoorn, die de vlinder aantrekt als afleiding planten. |bestrijding= Spinsels weghalen en de rupsen afschudden (natuurlijk niet vlak bij die fruitbomen want dan kruipen ze er weer in). Met een harde waterstraal de bomen afspuiten of met een zeep-spiritus oplossing bespuiten kan ook. Je kan ook de stam in herfst en voorjaar insmeren met [[../Prei|preicobact]]. |lokplant= Meidoorn. |info wp= Bastaardsatijnvlinder |info wb= |info wj= }} == Bessenglasvlinder == {{Tuinbestrijding |plaatje= Synanthedon_tipuliformis.jpg |tekst= Bessenglasvlinder. |omschrijving= De bessenglasvlinder (Synanthedon tipuliformis) is een insect uit de familie wesp- of glasvlinders (Sesiidae). De spanwijdte bedraagt 17 tot 20 millimeter. De waardplanten komen uit het geslacht Ribes, maar ook op wilde kardinaalsmuts. De rupsen leven van de bast en het hout van de planten. De soort overwintert als rups meestal in een tak. De vliegtijd is halverwege mei tot en met juli. |schade= Deze vlinder komt gelukkig niet zo vaak voor. Meer in het binnenland dan in de kuststreken. De metaalblauwe vlinder heeft een ivoorkleurige rups die gangen vreet in het merg van twijgen. De takken verwelken en soms gaat de hele struik eraan. |nut= |planten= Vooral bessenstruiken. |vijand= |preventief= Laat geen snoeistompjes staan. Daarin leggen de vlinders hun eitjes. |bestrijding= De struik terug snoeien tot op het niet aangetaste hout. Verbrand het aangetaste snoeihout. |lokplant= |info wp= Bessenglasvlinder |info wb= |info wj= }} == Bietenvlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= Spinach leafminer (adult).jpg |tekst= Bietenvlieg. |omschrijving= Een vlieg uit de familie van de Anthomyiidae (Bloemvliegen). |schade= Deze vlieg legt zijn larven in rode biet, spinazie of snijbiet, meestal rond de periode april-mei. |nut= |planten= [[../Rode biet|Rode biet]], [[../Snijbiet|Snijbiet]] en [[../Spinazie|Spinazie]]. |vijand= |preventief= Spuit over het jonge blad een [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenoplossing]], dan lust de larve ze niet meer. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Bietevlieg |info wb= |info wj= }} == Bladluis == {{Tuinbestrijding |plaatje= Bladluis_kerstroos.jpg |tekst= Bladluis op het blad van een kerstroos. |omschrijving= Bladluizen (Aphidoidea) zijn kleine plantenetende insecten, die zich met stekende en zuigende monddelen (stiletten) passief voeden met sappen uit het floëem (net als een aantal verwante superfamilies, zoals 'witte vlieg' bijvoorbeeld superfamilie Aleurodidae). Er zijn groene, witte, zwarte, gele, rode en paarse bladluizen. Uit de lichamen van sommige soorten worden zelfs knalrode pigmenten, zoals karmijn uit de cochenilleluis gewonnen. Het zachte, peervormige lichaam wordt meestal niet groter dan 5 mm. Aan het achterlijf bevinden zich twee buisvormige organen, waaruit een vloeistof kan worden afgescheiden. |schade= Bladluizen veroorzaken voornamelijk schade door virusoverdracht, maar ook kan de plant geel worden (chlorosis), groeistoornissen vertonen, verdrogen of zelfs afsterven (necrosis). Bovendien kan de honingdauw een voedingsbodem vormen voor schimmelgroei, die vanwege hun zwarte kleur, 'roetdauw' wordt genoemd. |nut= |planten= |vijand= Het [[#Lieveheersbeestje|lieveheersbeestje]] is een uitstekend biologische luisbestrijding. Verder de [[#Gaasvlieg|gaasvlies]], [[#Oorworm|oorwormen]], [[#Zweefvlieg|zweefvlieg]] en hun larven, de [[#Sluipwesp|sluipwesp]] en [[#Loopkever|loopkevers]]. |preventief= Plant de ''goede buren'', sommigen daarvan weren de bladluis, ze houden bijvoorbeeld niet van [[../Anijs|anijs]], [[../Dille|dille]] en [[../De moestuin#Ui|ui]]. |bestrijding= Bladluis kan je bestrijden door met een krachtige waterstraal te spuiten of spuit met een kruidenoplossing, bijvoorbeeld [[../Brandnetel|brandnetelgier]].<br> Ook kan je 1 kg rabarberblad een half uur in 2,5 liter water koken en vermengen met 10 gram zachte zeep. Met dit mengsel spuiten. Let hierbij op dat gericht te doen want zeep doodt ook nuttige insecten. Bovendien is rabarberblad ook giftig voor mensen. |lokplant= |info wp= Bladluizen |info wb= |info wj= Kriebelbeestjes/Bladluis }} == Bloedluis == {{Tuinbestrijding |plaatje= Ladybird_aphid_7462.jpg |tekst= Wollige bloedluis. |omschrijving= De bloedluis is een ectoparasiet van vogels (waaronder pluimvee, waardoor de schade die de mijt oplevert voor de mens economisch van belang is). Ook kunnen ze voorkomen op huisdieren zoals katten, konijnen en knaagdieren zoals de hamster, muis of gerbil. De mijten voeden zich 's nachts met het bloed van rustende en slapende vogels. Overdag verbergen ze zich uit het zicht en licht waar ze paren en eieren leggen. Onder gunstige omstandigheden duurt de voortplantingscyclus 7 dagen en is een explosieve groei van de populatie in korte tijd mogelijk, wat een negatief effect heeft op de aangetaste vogelpopulatie. Bloedluizen kunnen tot 10 maanden overleven in een leeg vogelverblijf, vandaar dat het ontsmetten van dit soort hokken zorgvuldig dient te gebeuren. Het hok moet dusdanig ontworpen zijn dat er weinig plaatsen zijn waar de bloedluizen kunnen verblijven. Dermansyssus gallinae voedt zich ook met het bloed van zoogdieren, waaronder mensen. De mijten hebben echter vogelbloed nodig om zich voort te kunnen planten. |schade= Verspreid een schimmel die zorgt voor [[../Algemeen#Kanker|vruchtboomkanker]]. |nut= |planten= [[../Appel|Appelboom]]. Soms [[../De moestuin#Boon|boon]], [[../Broccoli|broccoli]], [[../Gladde iep|iep]], [[../Meidoorn|meidoorn]], [[../Peer|peer]], [[../Roos|roos]]. |vijand= [[#Sluipwesp|Sluipwespen]]. |preventief= Kies resistente soorten. Zaai [[../Oost-Indische kers|oost-indische kers]] onder vruchtbomen en naast broccoli. Naast de rozen [[../Lavendel|lavendel]] en bij de bonen [[../Bonenkruid|bonenkruid]]. |bestrijding= Borstel de schors af en snoei zieke takken. Spuit met een extract van [[../Blaasvaren|varens]] of een zeep-spiritus oplossing. |lokplant= |info wp= Bloedluis |info wb= |info wj= }} == Bonenkever == {{Tuinbestrijding |plaatje= Bonenkevertje_(1).jpg |tekst= Bonenkever. |omschrijving= De bonenkever (Bruchus rufimanus) is een keversoort uit de familie bladhaantjes (Chrysomelidae). |schade= |nut= |planten= [[../De moestuin#Boon|Bonen]]. |vijand= |preventief= Plant [[../Aardappel|aardappelen]] tussen de bonen. |bestrijding= Laat tijdens de vorst de bonen nog enkele dagen hangen. |lokplant= |info wp= Bonenkever |info wb= |info wj= Kriebelbeestjes/Bonenkever }} == Bonte bessenvlinder == {{Tuinbestrijding |plaatje= Caterpillar_Abraxas_grossulariata_01.jpg |tekst= Rups van de bonte bessenvlinder. |omschrijving= De bonte bessenvlinder (Abraxas grossulariata) of Harlekijn is een nachtvlinder uit de familie Geometridae, de spanners. De soort heeft een voorvleugellengte van 18 tot 25 millimeter. Als leefgebied geeft de vlinder de voorkeur aan vochtige bossen, houtwallen, tuinen en heide en is algemeen in Nederland en België. De vliegtijd is van mei tot en met augustus. Bij zonnig weer zijn ze waar te nemen rond kruisbessen- en frambozenstruiken. Op deze struiken leven ook de rupsen in grote aantallen, maar ook andere struiken en loofbomen worden als waardplanten gebruikt. Ze overwinteren er van augustus tot juni. De tot ruim drie centimeter lange rupsen worden ook wel gezien op [[../Kardinaalsmuts|kardinaalsmuts]], [[../Gewone vogelkers|vogelkers]] en [[../Hazelaar|hazelaar]]. Kenmerkend voor deze soort is dat alle stadia, zowel rups, pop als imago dezelfde waarschuwingskleuren hebben. Zij worden hierdoor niet door vogels gegeten. De bonte bessenvlinder lijkt qua uiterlijk en grootte enigszins op de [[#Brandnetelmot|brandnetelmot]], bij de laatste ontbreekt echter de gele vlekkenstreep over de vleugels. |schade= Vroeg in het voorjaar (april) vreten de rupsen van deze vlinder aan knoppen, blad en jonge vruchtjes. Bij een plaag vreten ze de hele takken kaal. De rupsen hebben een witte bovenkant met zwarte vierkanten en een gele buik, ze zien er opvallend hetzelfde uit als de vlinder. De jonge rups overwintert op de struik. Er is elk jaar maar een generatie. |nut= |planten= Bessenstruiken. |vijand= |preventief= |bestrijding= De rups kan alleen (bij ernstige aantasting) met een biologisch bestrijdingsmiddel worden bestreden. |lokplant= |info wp= Bonte bessenvlinder |info wb= |info wj= }} == Bij == {{Tuinbestrijding |plaatje= Bee_PD_foto_explained1.jpg |tekst= Honingbij |omschrijving= Er bestaan meer dan 300 soorten bijen, bruingestreept achterlijf, behaard lijf, kleiner dan hommel. |schade= Aan gewassen soms bladvraat, ook een nest kan op een ongelukkige plek zitten. Sommige mensen krijgen een allergische reactie van een steek en moeten direct naar een arts. De zijdebij kan schade aanbrengen aan zandsteen gemetselde muren. |nut= Bijen produceren honing en was, dat is echter niet hun belangrijkste taak. De bijen bestuiven de bloemen van alle planten die zij bezoeken. Daarom zien we vaak bij fruittelers bijenkasten. Doordat de bloemen bestoven worden, zullen er meer en betere vruchten aan de bomen groeien. Het bijzondere van de honingbij is dat zij plantvast is. Dat wil zeggen een bij vliegt altijd maar op één soort plant, pas als de bloemen van die plant geen honing meer geven zoekt zij een andere plant. Zet de kruiden dus in grote groepen bij elkaar. Op deze wijze ontstaat altijd een bestuiving met het stuifmeel van dezelfde soort plant. |planten= Bevrucht bijna alle fruitbomen, planten en bloemen. |vijand= Vogels. |preventief= Waar geen bloemen zijn, daar zijn ook weinig bijen. |bestrijding= Laat een imker het nest verwijderen, geen gif strooien! |lokplant= [[../Aardpeer|Aardpeer]], [[../Basilicum|basilicum]], [[../Bieslook|bieslook]], [[../Boerenwormkruid|boerenwormkruid]], [[../Bonenkruid|bonenkruid]], [[../Borago|borago]], [[../Bosandoorn|bosandoorn]], [[../Citroenmelisse|citroenmelisse]], [[../Damastbloem|damastbloem]], [[../Dille|dille]], [[../Dophei|dopheide]], [[../Dropplant|dropplant]], [[../Echte kervel|echte kervel]], [[../Ezelsoor|ezelsoor]], [[../Grootbloemige lavatera|grootbloemige lavatera]], [[../Guldenroede|guldenroede]], [[../Hondsdraf|hondsdraf]], [[../Hysop|hysop]],[[../Incarnaatklaver|incarnaatklaver]], [[../Kattenkruid|kattenkruid]], [[../Knoopkruid|knoopkruid]], [[../Koriander|koriander]], [[../Lavendel|lavendel]], [[../Longkruid|longkruid]], [[../Marjolein|marjolein]], [[../Munt|munt]], [[../Molsla|paardenbloem]], [[../Phacelia|phacelia]], [[../Ruig klokje|ruig klokje]], [[../Wilde marjolein|oregano]], [[../Rozemarijn|rozemarijn]], [[../Salie|salie]], [[../Sporkehout|sporkehout]], [[../Tijm|tijm]], [[../Welriekende lathyrus|welriekende lathyrus]] en [[../Zonnebloem|zonnebloem]]. |info wp= Honingbij |info wb= |info wj= Kriebelbeestjes/Bij }} === Bijenkast === Het meest eenvoudige is een 'bijenhotel'. Neem een blok hout (bijv. een stuk boomstam) en boor daar gaten in van 10 cm diep (niet door en door). Boor gaten met een dikte tussen 2 en 12 mm. Hang dit blok op een beschutte plek in een boom. Voor uitgebreide bijenklossen en bijenkorven zie {{Wp|Bijenkorf (voorwerp)|Bijenkorf}}. ==Brandnetelmot== {{Tuinbestrijding |omschrijving= De brandnetelmot of bonte brandnetelroller is een dagactieve nachtvlinder uit de familie Crambidae, de grasmotten. Met een spanwijdte van 24 tot 28 millimeter is het een vrij grote vlinder uit de familie van de lichtmotten. De vliegtijd van de brandnetelmot is juni en juli. De bonte brandnetelroller lijkt enigszins op de [[#Bonte bessenvlinder|bonte bessenvlinder]], deze laatste heeft echter een duidelijke gele vlekkenbaan over de vleugels. |plaatje= Eurrhypara hortulata-01 (xndr).jpg |tekst= Brandnetelmot |schade= <!-- een omschrijving van de waarneembare schade --> |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Andoorn|andoorn]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt|munt]]. |vijand= <!-- de eventuele natuurlijke vijand van de probleem oorzaak --> |preventief= <!-- dat wat je kan doen om de schade te voorkomen --> |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= De waardplant voor de vlinder is voornamelijk de [[../Brandnetel|brandnetel]]. |info wp= Brandnetelmot |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} ==Cicaden== {{Tuinbestrijding |omschrijving= Veel soorten blijven erg klein en de cicaden zijn niet zo bekend als andere halfvleugeligen, zoals de bladluizen en de wantsen. Toch zijn de cicaden bij het grote publiek bekend door de op spuug gelijkende schuimnesten waarin de larvale stadia van een aantal soorten cicaden zich ontwikkelt. Dergelijke nesten worden wel koekoeksspuug genoemd en kunnen worden aangetroffen op verschillende wilde en gecultiveerde planten. Andere cicaden eten als larve van plantenwortels en leven ondergronds, ze zijn hierdoor moeilijk zichtbaar. |plaatje= Graphocephala coccinea 6.jpg |tekst= |schade= Naast de directe schade die veroorzaakt wordt door het zuigen van plantensappen kunnen cicaden ook plantenziektes verspreiden. Cicaden zijn verwant aan de plantenluizen en zijn in staat enkele honderden meters per dag af te leggen, van veld naar veld. Ook verspreiden ze stoffen die bladgroen afbreken en stoffen die het voedseltransport van een plant verhinderen. Cicaden zijn in de bloemen- en plantenteelt berucht om de schade die ze kunnen veroorzaken; meestal witte of bruine 'brandachtige plekjes', doordat de dieren het bladgroen uit het blad zuigen. |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= De [[../Koekoeksbloem|koekoeksbloem]], een favoriete plant van veel schuimbeestjes, heeft hieraan zijn naam te danken en de [[../Pinksterbloem|pinksterbloem]] werd vroeger wel schuimkruid genoemd vanwege de voorkeur van de cicaden als voedselplant. |vijand= Ze vallen ten prooi aan onder andere kleine zoogdieren, vogels, reptielen en amfibieën. Ook vele ongewervelde dieren jagen op cicaden zoals spinnen, wantsen en sluipwespen. Sommige roofwantsen zuigen de nimfen uit door het schuim heen, en graafwespen zoeken gericht naar spuug en nemen de larve mee naar het hol voor het nageslacht. |preventief= De [[../Ganzenbloem|chrysant]] weert de cicade. |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Cicaden |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Coloradokever == {{Tuinbestrijding |plaatje= Colorado_potato_beetle.jpg |tekst= |omschrijving= De coloradokever behoort tot de familie van de bladhaantjes (Chrysomelidae) en is een gemakkelijk herkenbare zwart-geel gestreepte kever die oorspronkelijk afkomstig is uit zuidelijk Noord-Amerika, waarschijnlijk Mexico (niet Colorado). De kever is ongeveer 10 mm lang en 7 mm breed en geel/oranje met tien dikke bruine strepen in de lengte over zijn dekschilden. Op het kopschild zitten zwarte vlekken. Coloradokevers leggen gedurende twee tot drie weken hun eitjes op de onderkant van de bladeren. De eitjes zijn oranje-geel, ongeveer 1-2 mm lang. De eilegsels bestaan uit 15 tot 80 eitjes, die met de punt aan het blad gekleefd keurig naast elkaar staan. |schade= Het blad wordt tot op de stengel afgevreten. |nut= |planten= [[../Aardappel|Aardappel]], soms [[../Bilzekruid|bilzekruid]], [[../Tomaat|tomaat]] en [[../Wolfskers|wolfskers]] |vijand= |preventief= Plant bonen of erwten om coloradokever te weren. Ook [[../Dovenetel|dovenetel]] en [[../Mierikswortel|Mierikswortel]] weren de kever. Het blad met [[../Algemeen#Gesteentenmeel|gesteentenmeel]] bestuiven, [[../Brandnetel|brandnetelgier]] spuiten. |bestrijding= Kevers en larven vangen. Afhankelijk van de temperatuur komen de larven na 5 tot 21 dagen uit de eitjes. De jonge grijsachtige larven eten eerst de resten van de eischaal op en verkleuren na enkele dagen naar lichtrood, wat later overgaat in een donkerrode kleur. De larven hebben zoals alle keverlarven drie paar borstpoten. De kop van de larve heeft een duidelijke zwarte kleur. Op het dikke achterlijf zitten aan elke kant van het lijf twee rijen bruine vlekjes. Deze vlek zit op elk lichaamssegment rondom de ademshalingsopening (stigma). De larven vervellen in drie tot vijf weken drie keer. Na de laatste vervelling zijn ze oranje-rood gekleurd. Als ze genoeg gegeten hebben laten ze zich op de grond vallen en kruipen ze de grond in. Bij sterke aantasting spuiten met {{Wp|Spruzit|Spruzit}}. |lokplant= |info wp= Coloradokever |info wb= |info wj= }} == Engerling == {{Tuinbestrijding |plaatje= Engerling_Melolontha.jpg |tekst= |omschrijving= Een engerling heeft een karakteristiek uiterlijk; een duidelijk 'C'- vormig gekromd rups-achtig lichaam met een zakvormig verdikt achterlijf. De meeste soorten hebben een harde oranjebruine kop en de kleur van het lijf is geelwit. Aan de zijkanten zitten ademopeningen. De larve verblijft een of meerdere jaren in de grond alvorens zich te verpoppen. Engerlingen leven 3 jaar in de grond, het vierde jaar vliegt de [[#Meikever|meikever]] uit. |schade= Afgevreten wortels. Engerlingen vreten aan de ondergrondse delen van de grasplant. In de periode tussen juli en september kan de vraatschade zulke vormen aannemen dat hele delen van het gazon afsterven. Ook andere gewassen kunnen doodgaan ten gevolge van de schade die aan de wortels worden toegebracht. |nut= |planten= [[../Aardbei|Aardbei]], [[../Roos|roos]], [[../De moestuin#Sla|sla]] en gras. |vijand= [[#Egel|Egels]], [[#Spreeuw|spreeuwen]], [[#Mol|mollen]], [[#Mus|mussen]] en [[#Spitsmuis|spitsmuizen]]. |preventief= Plant [[../Knoflook|knoflook]]. Houd de grond los door te hakken. |bestrijding= Tuin spitten |lokplant= Gebruik [[../De moestuin#Sla|sla]] als lokplant. |info wp= Engerling |info wb= |info wj= }} == Erwtenpeulboorder == {{Tuinbestrijding |plaatje= 49.324 BF1257 Pea Moth, Cydia nigricana, larva. (2630688669).jpg |tekst= |omschrijving= De erwtenbladroller (Cydia nigricana) is een nachtvlinder uit de familie Tortricidae, de bladrollers. De spanwijdte van de vlinder bedraagt tussen de 12 en 16 millimeter. De soort overwintert als rups. Het diertje komt verspreid over Europa voor. |schade= De erwtenpeulboorder is de larve van de nachtvlinder en veroorzaakt vreetschade aan peulen en zaden. Deze larve kan de peulen aantasten door een gaatje in de peulwand te boren en vervolgens de erwten aan te tasten. |nut= |planten= [[../De moestuin#Boon|Bonen]] en [[../De moestuin#Erwt|erwten]] maar ook [[../Lathyrus|lathyrus]] en [[../Wikke|wikke]]. |vijand= |preventief= Vermijd de vliegtijd (mei-juni) door vroeg of laat te zaaien. Combinatieteelt met [[../Tomaat|tomaat]] wil ook wel helpen. Spuit met een [[../Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenextract]] als de bloei van de erwt begint. |bestrijding= Strooi maerl bij de planten. Tegen het eind van de bloeitijd in de avond spuiten met Spruzit. |lokplant= |info wp= Erwtenpeulboorder |info wb= |info wj= }} == Frambozenkever == {{Tuinbestrijding |plaatje= Byturus_tomentosus01.jpg |tekst= De frambozenkever. |omschrijving= De lengte van de kever is ongeveer 5 millimeter, de kleur is lichtbruin. Opvallend is de lichte, sliertige beharing over het hele lichaam. De kop is wat omlaag gebogen, de tasters zijn 11-ledig en eindigen in een knotsvormige verdikking. De larve is rupsachtig van vorm en wit van kleur, heeft zes pootjes aan de voorzijde van het lichaam en donkere vlekken aan de bovenzijde. De larve wordt iets langer dan de kever: tot 7 mm. |schade= Eet bloemknoppen, blaadjes en stuifmeel. |nut= |planten= [[../Braam|Braam]], [[../Framboos|framboos]], [[../Loganbes|loganbes]]. De volwassen kever vreet aan de bloemknoppen, jonge blaadjes en stuifmeel van frambozen-, bramen- en loganbesplanten, vooral bij warmer weer als de planten in bloei staan. De larven eten de bloembodems van vruchten, waardoor deze ernstig aangetast raken. Na ongever 7 weken stopt de larve met eten en verpopt zich onder de grond. De pop overwintert om in de lente als kever weer tevoorschijn te komen. Er is één generatie per jaar. De kevers zijn van april tot augustus te zien; de larven tot in september. |vijand= |preventief= Leg kleine stukjes (10cm) van het eigen snoeihout binnen het wortelbereik van de planten. Geef ook goede compost. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Frambozenkever |info wb= |info wj= }} == Fruitmot == {{Tuinbestrijding |plaatje= Cydia.pomonella.7162.jpg |tekst= Cydia pomonella |omschrijving= De fruitmot (Cydia pomonella), ook wel appelbladroller, is een nachtvlinder uit de familie Tortricidae, de bladrollers. De spanwijdte van de vlinder bedraagt tussen de 14 en 22 millimeter. De soort overwintert als rups en vliegt van mei tot halverwege augustus. |schade= Eerst kleine eitjes op de vrucht, dan maken de rupsen gangen in het vruchtvlees en het klokhuis. Je ziet uitwerpselen bij het gaatje. De vlinder kan zich ontwikkelen als plaaginsect in de fruitteelt. |nut= |planten= [[../Appel|Appel]], [[../Ficus|ficus]], [[../Kastanje|kastanje]], [[../Kweepeer|kweepeer]], [[../Meelbes|meelbes]], [[../Peer|peer]] en [[../Prunus|prunus]]. |vijand= [[#Vleermuis|Vleermuizen]], [[#Vogel|vogels]] en [[#Sluipwesp|sluipwespen]]. |preventief= Afgevallen fruit direct weghalen en het schors onderhouden. Maak kragen van karton om de stam op 20 cm boven de grond als val waar de rupsen in de winter onder kruipen zodat je ze kunt weghalen. |bestrijding= [[../Alsem|Alsem-]] of [[../Boerenwormkruid|boerenwormkruidthee]] spuiten. Spuiten met groene zeep oplossing. |lokplant= |info wp= Fruitmot |info wb= |info wj= }} == Fruitvlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= Drosophila melanogaster - side (aka).jpg |tekst= Drosophila melanogaster |omschrijving= Drosophila is een geslacht van kleine vliegjes dat meestal als 'fruitvliegjes' wordt aangeduid. Fruitvliegjes leggen hun eitjes op (over)rijp fruit, opdat larven genoeg te eten hebben. De vliegjes komen van buiten op het rijpe fruit af, maar zijn daarna moeilijk weer kwijt te raken. |schade= |nut= |planten= Fruitbomen. |vijand= |preventief= Plant [[../Citroenkruid|citroenkruid]] rond de stam. In huis komen wanneer fruit wordt bewaard al gauw fruitvliegjes voor, met name bij hogere temperaturen. Omdat deze zich razendsnel voortplanten moeten maatregelen genomen worden, zoals het opslaan van fruitafval in middelen die niet toegankelijk zijn voor de vliegjes (bijvoorbeeld goed dichtgedraaide plastic zakken). Ook fruit met rotte(nde) plekjes moet dan onbereikbaar gemaakt worden. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Drosophila (dier) |info wb= |info wj= }} == Fruitspintmijt == Zie [[#Spint (mijt)|Spint (mijt)]] == Gans == {{Tuinbestrijding |plaatje=Bbb (316)1.jpg |tekst= Gans |omschrijving= Ganzen zijn grote, zwaargebouwde watervogels uit de familie Anatidae (zwanen, ganzen en eenden). Hierbinnen behoren ze tot de onderfamilie Anserinae (zwanen en ganzen). Ganzen zijn gespecialiseerd in het grazen en leven meer op het land dan andere Anatidae. Daarvoor hebben ze sterke, vrij lange poten, die midden onder het lichaam geplaatst zijn. Hierdoor kunnen ze goed lopen. In Europa leven twee geslachten: Anser (Grijze ganzen) en Branta (Zwart-witte ganzen). |schade= |nut= Ganzen zijn zeer waaks en kunnen lelijk met hun vleugels slaan. Bij naderend gevaar zullen ganzen luid gakken. Om deze reden werden ganzen vroeger als waakvogel gehouden. |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Gans |info wb= Huisdierengids gans |info wj= }} == Geit == {{Tuinbestrijding |plaatje= Nederlandse_Landgeit_geiten.jpg |tekst= Nederlandse landgeit. |omschrijving= |schade= Zij eet graag gras, kruiden, groenten, plantenscheuten, bladeren en boomschors. Dus je moet je (moes)tuin wel goed afschermen |nut= Voor mensen die allergisch zijn voor koeienmelk is geitenmelk meestal een goede vervanger. De melk bevat ongeveer hetzelfde vet- en eiwitgehalte als koeienmelk. Geitenmelk is lichter verteerbaar. Een geit geeft gemiddeld drie liter melk per dag. Slechts een beperkt aantal rassen wordt voor de wol gehouden, het bekendste is de Angorageit. |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Geit |info wb= Huisdierengids geit |info wj= }} == Haas == {{Tuinbestrijding |omschrijving= De haas is een grote haasachtige met een langwerpig lichaam, zeer lange oren en lange poten. De achterpoten zijn langer en krachtiger dan de voorpoten. Iedere poot heeft vijf tenen en behaarde zoolkussens. |plaatje= Haas-in-landschap.jpg |tekst= Haas. |schade= De haas leeft voornamelijk van grassen en kruiden als [[../Klaver|klaver]], kruisbloemigen en [[../Molsla|paardenbloemen]], aangevuld met knoppen, zaden, twijgen, wortels en landbouwgewassen als [[../Biet|bieten]], koolplanten, [[../Wortel|wortelen]] en granen. Daarnaast eet hij ook schors, paddenstoelen en vruchten als [[../Appel|appels]] en bessen. De haas heeft een voorkeur voor wilde kruiden boven gecultiveerde.[3] 's Zomers eet hij voornamelijk kruiden, wortels en scheuten, 's winters voornamelijk grassen, knollen, kool, knoppen, zaden en twijgen. In strenge winters eet hij tevens schors. Hierbij kunnen ze veel schade toebrengen aan jonge bomen. |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= Zie schade. |vijand= Verschillende roofdieren. |preventief= Weren door [[../Kamille|kamille]] en/of [[../Ui|ui]]. |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Haas (dier) |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Hond == {{Tuinbestrijding |omschrijving= De hond (Canis lupus familiaris) is een gedomesticeerde ondersoort van de wolf. De hond is een roofdier uit de familie van de hondachtigen (Canidae). De hond komt op alle continenten voor, meestal in gezelschap van de mens. Al sinds duizenden jaren wordt de hond gebruikt voor bewakingstaken, bij de jacht, als herdershond en als trekdier. |plaatje= CPRileyFace.jpg |tekst= Golden retriever |schade= <!-- een omschrijving van de waarneembare schade --> |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= |vijand= <!-- de eventuele natuurlijke vijand van de probleem oorzaak --> |preventief= Honden kunnen geweerd worden met [[../Wijnruit|wijnruit]]. |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Hond |info wb= Huisdierengids_hond |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Kakkerlak == {{Tuinbestrijding |omschrijving= De kakkerlakken (Blattodea) vormen een orde van insecten, die oppervlakkig enigszins lijken op kevers maar hiervan toch sterk verschillen, onder andere door het ontbreken van een volledige gedaanteverwisseling. Bidsprinkhanen en termieten zijn sterker verwant aan de kakkerlakken dan andere insectenorden. Er zijn 4690 soorten kakkerlakken beschreven, waarvan er ongeveer twintig wel eens als plaag kunnen voorkomen. In Nederland komen in huizen de Duitse en de Amerikaanse kakkerlak nog wel eens voor als plaag. |plaatje= Blaberus giganteus MHNT.jpg |tekst= Kakkerlak. |schade= De snelheid van ontwikkeling hangt af van de omgeving, vooral de temperatuur en het voedselaanbod: het voorkomen van kakkerlakken in een huis kan een teken zijn van te wensen overlatende hygiëne, zoals rondslingerende etensresten. Een vrouwelijke kakkerlak draagt ongeveer dertig kakkerlakken in een eipakket die na 3 à 5 weken van het lichaam worden afgezet. Hoewel kakkerlakken zelf voor de mens onschadelijk zijn, kunnen ze bacteriën en ziektes overbrengen door van voedsel te eten, er hun behoefte op te doen of eroverheen te lopen. |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= |vijand= [[../Dieren#Kikker|Kikker]]. |preventief= <!-- dat wat je kan doen om de schade te voorkomen --> |bestrijding= Kakkerlakkenplagen in huis kunnen moeilijk te bestrijden zijn, omdat de kakkerlakken in spleten wegkruipen en verbazend goed tegen de meest gebruikte gifstoffen kunnen. Door massaal en preventief gebruik van bestrijdingsmiddelen treedt namelijk resistentie op. Een andere, zeer efficiënte en niet-giftige methode is de zogenaamde "Vegas roach trap". Deze bestaat eenvoudigweg uit een glazen pot met nauwere opening (bijvoorbeeld een groentepot), gedeeltelijk gevuld met koffiedik (en eventueel water) of bier. De buitenkant van de pot kan desnoods worden bedekt met ruw plakband, zodat de kakkerlakken makkelijker naar binnen kunnen klimmen. De "Vegas roach trap" is in zoverre insectvriendelijk, dat andere insecten niet aangetrokken worden. |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Kakkerlak |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Kat == {{Tuinbestrijding |omschrijving= De kat of huiskat (Felis catus) is een van de oudste huisdieren van de mens. De gedomesticeerde kat behoort tot de familie der katachtigen (Felidae). De oude soortnaam was Felis domesticus, tegenwoordig is deze vervangen door Felis catus. In het Nederlands wordt ook het woord poes gebruikt, soms meer specifiek in het geval van een vrouwelijke kat. Eind 2009 waren in Nederland ongeveer 3,6 miljoen katten aanwezig. De neiging om langdurig met de gewonde prooi te spelen wordt bij alle katachtigen waargenomen, ook bij de gedomesticeerde kat. Het is een middel om de prooi onschadelijk te maken zonder zelf verwondingen op te lopen als deze zich door bijten verdedigt. |plaatje= Cat poster 2.jpg |tekst= Verschillende katten. |schade= Katten zijn vijanden van (kleine) vogels. |nut= Katten zijn nuttige beesten bij het bestrijden van muizen en ratten. |planten= |vijand= <!-- de eventuele natuurlijke vijand van de probleem oorzaak --> |preventief= |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= Om katten te lokken kan je [[../Valeriaan|valeriaan]] planten. |info wp= Kat (dier) |info wb= Huisdierengids kat |info wj= Katachtigen }} == Kersenvlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= Rhagoletis cerasi01.jpg |tekst= Kersenvlieg. |omschrijving= De europese kersenboorvlieg (Rhagoletis cerasi), ook wel simpelweg kersenvlieg genoemd, is een tweevleugelige uit de familie van de boorvliegen (Tephritidae). Het is een plaaginsect dat schade veroorzaakt in de kersenteelt. De soort komt voor in Europa. De europese kersenboorvlieg wordt 3,5 tot 5 millimeter lang. De vleugels hebben een opvallende zwarte tekening, bestaande uit drie dikke dwarslijnen waarvan de buitenste doorloopt langs de vleugelrand en een klein voor deze soort dwarsstreepje tegen de vleugelrand tussen de twee buitenste dikke dwarslijnen. Op het borststuk bevindt zich een opvallende oranjegele vlek. |schade= De soort vliegt van juni tot augustus. Het vrouwtje legt 50 tot 80 eitjes een voor een in bijna rijpe vruchten. Na 5 tot 12 dagen sluipt de made uit en eet van het vruchtvlees. Na 30 dagen is de made volgroeid en verpopt in de grond. De pop overwintert, soms 2 of 3 keer. |nut= |planten= Gebruikt de zure kers en zoete kers (zie [[../Kers|Kers]]) als waardplanten. In de teelt van deze soorten kan het insect een plaag zijn. Daarnaast is de soort ook voorkomend op de vruchten van de [[../Sneeuwbes|sneeuwbes]], de rode [[../Kamperfoelie|kamperfoelie]] en de tartaarse kamperfoelie. |vijand= |preventief= Twee keer per jaar spuiten met [[../Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenoplossing]] en/of [[../Algemeen#Maerl|maerl]]. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Europese kersenboorvlieg |info wb= |info wj= }} == Kever == {{Tuinbestrijding |omschrijving= <!-- hier wat algemene info over het beest of de plaag --> |plaatje= Chrysomelidae - Chrysolina americana.JPG |tekst= Kevers |schade= <!-- een omschrijving van de waarneembare schade --> |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= |vijand= <!-- de eventuele natuurlijke vijand van de probleem oorzaak --> |preventief= <!-- dat wat je kan doen om de schade te voorkomen --> |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Kevers |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Kikker == {{Tuinbestrijding |plaatje=Bgbo frosch ies.jpg |tekst= Bruine kikker. |omschrijving= Kikkers (Anura) zijn een van de drie groepen van amfibieën, naast de salamanders (Caudata) en de wormsalamanders (Gymnophiona). Kikkers zijn ook de grootste groep; van de ongeveer 7150 soorten amfibieën behoort ruim 88% tot de kikkers. Er zijn tegenwoordig ongeveer 6300 verschillende soorten beschreven. Kikkers hebben een vrijwel wereldwijde verspreiding en leven in uiteenlopende habitats. |schade= |nut= Kikkers eten veel plaaginsecten als vliegen en muggen, krekels, slakken en kakkerlakken en ruimen grote hoeveelheden insecten op. |planten= |vijand= Reigers en slangen. |preventief= Als je geen kikkers in de tuin wilt (hoezo niet?) zorgen dat er geen rommelhoekjes of struiken zijn. |bestrijding= |lokplant= Struiken. |info wp= Kikkers |info wb= |info wj= }} == Kip == {{Tuinbestrijding |plaatje= Mother_hen_with_chicks.jpg |tekst= Hen met kuikens. |omschrijving= De kip (Gallus gallus domesticus) is een zeer bekende gedomesticeerde vogel uit de familie van de fazantachtigen (Phasianidae) die weer behoort tot de orde Hoendervogels (Galliformes). De kip is de meest voorkomende vogelsoort ter wereld. Met 52 miljard kippen zijn er ruim 7 kippen voor elke mens. |schade= Kippen kunnen in de (moes)tuin veel schade aanrichten. Op zoek naar voedsel woelen ze de grond om zodat jonge planten vernield worden. |nut= Kippen eten ook slakken. |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Kip (vogel) |info wb= Huisdierengids kip |info wj= }} == Klerenmot == {{Tuinbestrijding |plaatje= Tineola.bisselliella.7218.jpg |tekst= Imago. |omschrijving= Van nature leeft de rups van de kleermot in oude vogelnesten en holen van zoogdieren, of wespennesten. De rupsen leven ook binnenshuis en eten van verschillende soorten organische materialen zoals wol en haar, bont, leer, en veren, zijde, maar ook katoen en linnen. Het vrouwtje legt 50-90 eieren, meestal op de plaats waar ze zelf is uitgekomen. |schade= De rupsen leven ook binnenshuis en eten van verschillende soorten organische materialen zoals wol en haar, bont, leer, en veren, zijde, maar ook katoen en linnen. |nut= |planten= |vijand= |preventief= Leg [[../Echte lavendel|echte lavendel]] tussen genoemde materialen. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Klerenmot |info wb= |info wj= }} == Konijn == {{Tuinbestrijding |omschrijving= Het konijn (Oryctolagus cuniculus) is een zoogdier, behorende tot de orde der haasachtigen (Lagomorpha). Het is de enige soort uit het geslacht Oryctolagus. Het konijn wordt veelvuldig gehouden als huisdier. Konijnen zijn heel kwetsbaar voor ziekten en dan vooral voor myxomatose en rabbit haemorrhagic disease (RHD), twee virusziekten. |plaatje= Oryctolagus cuniculus Tasmania 2.jpg |tekst= Europees konijn |schade= Het konijn leeft van plantaardig voedsel. Zij zullen daarom uit de (moes/sier)tuin moeten worden geweerd. |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= Het konijn leeft van een grote variatie aan plantaardig voedsel: grassen, kruiden, loten, knollen, bast en akkergewassen als graan en kool. |vijand= Vossen. |preventief= Konijnen houden niet van [[../Echte kamille|kamille]] en [[../Ui|uien]]. |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Konijn |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Koolrups == {{Tuinbestrijding |omschrijving= De koolrups komt uit het eitje van het koolwitje. De rupsen kunnen een ware plaag vormen bij de teelt van kool. De rups weert zich tegen vijanden door uit de koolplanten zwavel in zijn lichaam op te slaan in de vorm van glucosinolaten. Deze verbindingen zijn niet schadelijk voor de plant, maar veranderen in vervelende en/of gevaarlijke vluchtige stoffen als een rups aan de plant eet. |plaatje= Pieris brassicae caterpillar.jpg |tekst= Koolrups. |schade= In korte tijd kunnen ze door hun vraat veel schade toebrengen aan koolplanten. |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= De vlinder legt zijn eitjes in groepjes op de onderkant van de bladeren van onder andere kruisbloemigen zoals [[../Boerenkool|boerenkool]] en [[../Spruitkool|spruitkool]]. |vijand= <!-- de eventuele natuurlijke vijand van de probleem oorzaak --> |preventief= Gemaaid gras weert de koolrups. |bestrijding= De rupsen kunnen geparasiteerd worden door de sluipwesp Apanteles glomeratus, die haar eitjes in de rups afzet, waardoor het nageslacht verzekerd is van een flink lunchpakket. De larven eten de rups van binnenuit op. Een ander, minuscuul sluipwespje (de slechts 0,5 mm kleine Trichogramma brassicae) herkent een geurstof die mannetjes van het koolwitje op zojuist bevruchte vrouwtjes achterlaten en lift dan op de vrouwtjesvlinder mee totdat deze haar eitjes legt. Vervolgens stapt het wespje af en legt haar eigen eitjes weer in die van de vlinder. Na circa tien dagen komen in plaats van kleine rupsjes dan nieuwe sluipwespjes uit de eitjes gekropen. Dit gegeven biedt ook perspectieven voor biologische bestrijding van de rupsen. |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Koolrups |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Koolvlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= Koolvlieg_bloemkool.jpg |tekst= Maden van de koolvlieg op de bloemkoolhals. |omschrijving= De koolvliegen (Delia radicum synoniemen Delia brassicae, Chortophila brassicae en Delia floralis komen voor op kruisbloemigen die mosterdolie of mosterdolieglucoside bevatten. De koolvlieg komt van nature voor in Europa. De koolvlieg Delia radicum lijkt op de huisvlieg, is 4-7 mm lang en heeft een licht- tot donkergrijze kleur. |schade= Vreetschade van de maden aan wortels en stengelhals. Het blad wordt slap en sterft af. De koolvlieg overleeft de winter als pop in de grond. De pop is vier tot acht mm lang, glad, ellipsvormig en geel tot kastanjebruin van kleur. Als de bodemtemperatuur in het voorjaar op 5 tot 8 cm diepte een temperatuur van ongeveer 15°C heeft bereikt kruipen de vliegen uit de pop. Meestal is dit omstreeks half april. Drie tot zeven dagen later begint de eiafzetting en kan drie tot vijf weken (tot eind mei) doorgaan. Een eitje is 1 mm groot en worden per stuk of in groepjes van 2 tot 30 eitjes afgezet. De made ontwikkelt zich in 15 tot 37 dagen, waarna deze zich gaat verpoppen. Bij de tweede en derde vlucht is de periode van eiafzetting langer (eind juni – begin oktober) en worden er minder eitjes afgezet. De tweede vlucht is van eind juni tot begin juli en de derde vanaf augustus. |nut= |planten= [[../De moestuin#Kool|Kool]], [[../Radijs|radijs]] en [[../Rammanas|rammanas]]. |vijand= |preventief= Plant kool buiten de vluchttijd van de koolvlieg (eind april tot begin mei. Zet jonge planten diep in de aarde en plant [[../Tomaat|tomaat]] in de buurt. De koolvlieg kan bestreden worden door koolkragen of insectengaas te gebruiken. Koolkragen zijn te maken door ronde stukken uit oude autobinnenbanden te knippen en op de grond rond de stengel vast te maken. Leg stukjes rabarbersteel bij de kwetsbare planten.<br> Ook kan je de stengel insmeren met [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|kruidengier]], bestrooien met [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Gesteentenmeel|gesteentenmeel]] of as. Verbrand de aangetaste planten. |bestrijding= Spuit met een zeep-spiritus oplossing en strooi Maërl. |lokplant= |info wp= Koolvlieg |info wb= |info wj= }} == Koolwitje == {{Tuinbestrijding |plaatje= Lepidoptera_2005_spring_002.jpg |tekst= Klein geaderd witje. |omschrijving= Het groot koolwitje (''Pieris brassicae'') is een dagvlinder uit de familie Pieridae, de witjes en heeft een spanwijdte 60-70 millimeter. De generaties verschillen van elkaar doordat de eerste generatie vrouwtjes twee duidelijk zwarte stippen heeft, terwijl die bij de tweede generatie zijn versmolten tot een zwarte band op de voorvleugel. De mannetjes van de eerste generatie hebben een donkere vleugeltip en twee grijze stippen en bij de tweede generatie zijn die twee stippen zwart. Het klein koolwitje of knollenwitje (''Pieris rapae'') is een dagvlinder uit de familie witjes (Pieridae) en is te herkennen aan bijna geheel witte vleugels met een paar zwarte vlekken en op de aderen groene bestuiving. Verder bezoekt de tuin nog het klein geaderd witje (''Pieris napi''). Deze heeft een scherpe zwarte tekening op en om de vleugeladers en legt eitjes het liefst op wilde kruisbloemigen in plaats van koolplanten. |schade= Het groot koolwitje legt eitjes in hoopjes bij elkaar. Er komen tientallen rupsen uit. Blad wordt door de rupsen tot op de nerf opgevreten. Het klein kool witje legt evenveel eitjes, maar slecht 1 per plant en zal dus meer planten aantasten. |nut= |planten= [[../De moestuin#Kool|Kool]], [[../Mierik|mierikswortel]] en [[../Radijs|radijs]]. |vijand= [[#Sluipwesp|Sluipwespen]], [[#Lieveheersbeestje|lieveheersbeestjes]] en [[#Hooiwagen|hooiwagens]]. |preventief= Combinatieteelt van kool met [[../Bijvoet|bijvoet]], [[../Brandnetel|brandnetel]], [[../Dille|dille]], [[../Citroenkruid|citroenkruid]], [[../Pepermunt|pepermunt]], [[../Rozemarijn|rozemarijn]], [[../Salie|salie]], [[../Selderie|selderie]], [[../Spinazie|spinazie]], [[../Tomaat|tomaat]], [[../Tijm|tijm]]. Bodem bedekken met [[../Wilde liguster|ligustertakken]]. |bestrijding= [[../Alsem|Alsemthee]] en [[../Tomaat|tomatenbladaftreksel]] spuiten. Rupsen vangen. Eventueel zeep-spiritusoplossing spuiten. |lokplant= [[../Brandnetel|Brandnetel]], [[../Herderstasje|herderstasje]], [[../Judaspenning|judaspenning]]|, [[../Melde|melde]] en [[../Pinksterbloem|pinksterbloem]]. |info wp= Koolwitje |info wb= |info wj= }} == Libel == {{Tuinbestrijding |omschrijving= <!-- hier wat algemene info over het beest of de plaag --> |plaatje= Orthetrum cancellatum.jpg |tekst= Gewone oeverlibel |schade= |nut= |planten= <!-- namen van de kwetsbare gewassen --> |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Echte libellen |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= Kriebelbeestjes/Libel }} == Lieveheersbeestje == {{Tuinbestrijding |plaatje= Ladybird.jpg |tekst= |omschrijving= |schade= |nut= Bestrijding van luis. Alle lieveheersbeestjes zijn in België beschermd bij Koninklijk Besluit van 22-9-1980. Dit betekent dat het verboden is om ze te doden, te bejagen, te vangen of in gevangenschap te houden, ongeacht het ontwikkelingsstadium; hun woon- of schuilplaats te beschadigen of met opzet te verstoren of ze levend of dood, onder welke vorm ook, te vervoeren, te verhandelen of kosteloos of tegen betaling af te staan. |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Lieveheersbeestje |info wb= |info wj= }} == Loopkever == {{Tuinbestrijding |plaatje= Carabus auratus.jpg |tekst= Gouden loopkever |omschrijving= |schade= |nut= Enkele soorten voeden zich met graszaden, maar de meeste zijn carnivoor en voeden zich met larven, slakjes, wormen, spinnen en andere insecten, voor een belangrijk deel aan de wortels knagende plaaginsecten. |planten= |vijand= Grotere spinnen en loopkevers, spitsmuizen, egels, hagedissen en insectenetende vogels. |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Loopkevers |info wb= |info wj= }} == Meikever == {{Tuinbestrijding |plaatje= Maybug.jpg |tekst= Meikever. |omschrijving= |schade= Eten van jong boomblad. Zie verder [[#Engerling|engerling]]. |nut= |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Meikever |info wb= |info wj= }} == Mier == {{Tuinbestrijding |plaatje= Lasius.flavus.jpg |tekst= Mier |omschrijving= |schade= Afgebeten wortels en stengels. Opgegraven zaad. Helpen van [[#Bladluis|bladluizen]] in ruil voor ''melk'' (een zoete honingdauw). |nut= Alleen als mieren een plaag gaan vormen, ga je ze bestrijden. Mieren hebben ook een nuttige functie doordat ze soms schimmels eten. |planten= [[../Roos|Roos]]. |vijand= |preventief= Mieren hebben een hekel aan [[../Boerenwormkruid|boerenwormkruid]], [[../Goudsbloem|goudsbloem]], [[../Lavendel|lavendel]], [[../Marjolein|marjolein]] en [[../Tijm|tijm]]. Ook kan je de bodem [[../De basis#Mulchen|mulchen]] met [[../Tomaat|tomatenblad]], [[../Varen|varens]], [[../Veldsla|veldsla]]. Plant lavendel bij de rozen. |bestrijding= [[../Algemeen#Kruidenoplossing|Plantengier]] spuiten. |lokplant= |info wp= Mieren |info wb= |info wj= }} == Miljoenpoot == {{Tuinbestrijding |plaatje= Millipede.jpg |tekst= |omschrijving= |schade= Vraat aan planten en vruchten. |nut= Miljoenpoten spelen een belangrijke rol in een ecosysteem door het opruimen van grote hoeveelheden dood plantaardig materiaal. |planten= [[../Aardbei|Aardbei]], bloemen en [[../Komkommer|komkommer]]. |vijand= [[../Dieren#Egel|Egel]], kevers, [[../Dieren#Kikker|kikkers]], [[../Dieren#Mol|mollen]] en [[../Dieren#Vogel|vogels]]. |preventief= Bij langdurig nat weer kan een schadelijke vermeerdering optreden van miljoenpoten. Stuif gesteentenmeel op de planten. |bestrijding= Met halve aardappels of omgekeerde bloempotten kan je ze vangen en ergens loslaten waar ze geen kwaad kunnen doen. |lokplant= |info wp= Miljoenpoot |info wb= |info wj= }} == Mol == {{Tuinbestrijding |plaatje= Talpa europaea MHNT.jpg |tekst= Mol |omschrijving= De lichaamslengte van een mol varieert van 11 tot 16 cm en het gewicht ligt tussen de 30 en 130 gram. Het wijfje is iets kleiner dan het mannetje. De mol heeft een korte zwartfluwelen vacht waarmee hij, dankzij een speciale plaatsing van de haren in de huid, even gemakkelijk voor- als achterwaarts door de gangen kan bewegen. Bij de meeste zoogdieren zijn de haren in een bepaalde richting geplaatst, meestal naar achteren, maar bij de mol kunnen de haren in de huidaanhechting kantelen, zodat ze niet blijven steken in de gangwanden als de mol achteruit krabbelt. Kenmerkend voor de mol zijn de tot grote graafhanden omgevormde voorpoten, met elk vijf vingers met puntige nagels en een duimpje, waarmee het dier de ondergrondse gangen graaft. Er worden zowel oppervlakkige gangen (de jaaggangen of mollenritten) als dieper gelegen gangen gegraven (tot op een diepte van 120 cm). De mol heeft kleine, slecht ontwikkelde ogen met een diameter van slechts één millimeter; hij is echter niet blind. Zijn belangrijkste zintuig is zijn spitse roze snuit die gevoelige snorharen en tastzenuwen bevat. Zijn kleine staartje (20-40 mm) wijst altijd omhoog. De mol is ook een goede zwemmer. Hij is zowel overdag als 's nachts actief. |schade= |nut= [[../Dieren#Regenworm|Regenwormen]] zijn het belangrijkste voedsel van de mol. Daarnaast eet hij bijna alle andere dieren die hij in zijn gangen aantreft. [[../Dieren#Engerling|Engerlingen]], maden en andere insectenlarven, [[../Dieren#Duizendpoot|duizend-]] & [[../Dieren#Miljoenpoot|miljoenpoten]], [[../Dieren#Slak|naaktslakken]] en andere weekdieren, enzovoort. Soms grijpt hij ook een gewerveld dier, zoals een [[../Dieren#Kikker|kikker]]. De mol moet per dag 40 tot 50 gram aan voedsel binnenkrijgen. In de herfst en winter legt hij voedselvoorraden aan. Daarvoor bijt hij de kop van regenwormen af, zodat ze verlamd raken. De mol verlaat zelden zijn gangenstelsel. Alleen om een nieuw territorium te zoeken, en een enkele keer om bovengronds insecten te vangen. |planten= |vijand= Onder de grond heeft de mol geen natuurlijke vijanden, alleen zijn eigen soortgenoten. Boven de grond wordt de mol bejaagd door onder andere de uil, de buizerd, de blauwe reiger, de ooievaar, de wezel, de hermelijn en de vos. Andere doodsoorzaken zijn honger door droogte en verdrinking door overstromingen. |preventief= [[../Keizerskroon|Keizerskroon]] planten (ruikt naar vossen. |bestrijding= Halfgekookte ui met water over de molshoop of in de gang gieten (alleen bij overlast, mollen horen thuis in de bio/eko tuin). |lokplant= |info wp= Mol |info wb= |info wj= }} == Muis == {{Tuinbestrijding |plaatje= R%C3%B6telmaus.jpg |tekst= Rosse woelmuis. |omschrijving= |schade= De rosse woelmuizen eten plantaardig voedsel als zachte zaden, vlezige vruchten, bladeren, kruiden en boomschors (tot op vijf meter hoogte), aangevuld met paddenstoelen, mossen, wortels, knoppen en gras. Verder wormen en die zijn weer nuttig voor de tuin. |nut= Nuttig zijn ze ook want ook insecten en slakken staan op de menulijst. |planten= |vijand= [[../Dieren#Uil|Uil]], [[../Dieren#Vos|vos]] en [[../Dieren#Wezel|wezel]]. |preventief= Leg gedroogde stukjes [[../Zonnebloem|zonnebloem]] voor de bloei in het muizengat. Plant [[../Klaver|witte klaver]] om bomen en [[../Keizerskroon|keizerskroon]] of [[../Wolfsmelk|wolfsmelk]] als randbeplanting. Muizen houden ook niet van [[../Knoflook|knoflook]], [[../Narcis|narcis]] en [[../Hondstong|hondstong]]. Plant [[../Narcis|narcissen]] rond (fruit)bomen. |bestrijding= Het is de vraag of je deze leuke beestjes moet bestrijden zolang het geen plaag is. |lokplant= |info wp= Rosse woelmuis |info wb= |info wj= }} == Pad == {{Tuinbestrijding |plaatje= Bufo_bufo_03-clean.jpg |tekst= Gewone pad. |omschrijving= |schade= |nut= Padden eten slakken. |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Gewone pad |info wb= |info wj= Pad }} === Paddenpoel === == Perzikbladwesp == {{Tuinbestrijding |plaatje= ImageNeeded.png |tekst= Foto gezocht |omschrijving= |schade= |nut= |planten= gevoelig |vijand= |preventief= vooraf |bestrijding= tijdens |lokplant= |info wp= |info wb= |info wj= }} == Pissebed == {{Tuinbestrijding |plaatje= Woodlice_in_tree_bark.jpg |tekst= Pissebedden. |omschrijving= |schade= Afgeknaagde kiemplanten en vreetgaten in blad, stengel en wortels van planten. |nut= |planten= Kiemend zaad. |vijand= [[../Dieren#Spitsmuis|Spitsmuis]]. |preventief= Laat geen rottende delen liggen en verstuif [[../De basis#Gesteentenmeel|gesteentenmeel]]. |bestrijding= Je kan vallen uitzetten van uitgeholde aardappels en vochtige jute zakken. |lokplant= |info wp= Landpissebedden |info wb= |info wj= Pissebed }} == Pompoenkever == {{Tuinbestrijding |plaatje=ImageNeeded.png |tekst= |omschrijving= |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= Plant [[../Oost-Indische kers|oost-Indische kers]] bij [[../Pompoen|pompoen]]. |bestrijding= |lokplant= [[../Pompoen|Pompoen]]. |info wp= |info wb= |info wj= }} == Preimot == {{Tuinbestrijding |plaatje= Acrolepia.assectella.mounted.jpg |tekst= |omschrijving= Een nachtvlindertje, dat ook eitjes afzet op de [[../Prei|prei]] en waarvan de larven zich in de prei vreten. De larven vreten aan het binnenste blad, terwijl ze de bladhuid ongemoeid laten. Je ziet dan 'vensters' in het blad, waarin de larven zich bewegen. Later worden dat witte strepen, die kunnen gaan scheuren en het blad een rafelig uiterlijk geven. |schade= Aan het blad zijn sporen van vraat te zien en er zijn gangen in de plant. De hartbladeren sterven af. |nut= |planten= [[../Prei|Prei]] en [[../De moestuin#Ui|ui]]. |vijand= |preventief= Combinatieteelt met [[../Selderie|selderie]] en [[../De moestuin#Wortel|wortel]]. Gieten met [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|heermoesgier]] bij de planten. |bestrijding= Het zieke blad afsnijden. Spuiten met [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|heermoesgier]]. Ter bestrijding is ook insectengaas effectief. De eitjes worden voornamelijk op het bovenste blad afgezet. |lokplant= |info wp= Preimot |info wb= |info wj= }} == Preivlieg == Preivlieg veroorzaakt knobbeltjes op de steel van de prei, verwijder de aangetaste planten en vernietig ze. == Pruimenmot == {{Tuinbestrijding |plaatje= Grapholita_funebrana_FvL.jpg |tekst= |omschrijving= |schade= Gaatjes in het vel van de pruim en vreetsporen binnenin. Verder uitwerpselen in de gangen en pruimen die afvallen. |nut= |planten= [[../Pruim|Pruim]]. |vijand= [[../Dieren#Vogel|vogels]]. |preventief= Zieke vruchten oprapen en verwijderen. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Pruimenmot |info wb= |info wj= }} == Regenworm == {{Tuinbestrijding |plaatje=Earthworm_02.jpg |tekst= Regenworm |omschrijving= |schade= |nut= |planten= gevoelig |vijand= |preventief= vooraf |bestrijding= tijdens |lokplant= |info wp= |info wb= |info wj= }} == Ritnaald == {{Tuinbestrijding |plaatje= Ritnaald_bovenaanzicht.jpg |tekst= Het bovenaanzicht van een Ritnaald. |omschrijving= |schade= Afgevreten wortels en jonge planten. In [[../Aardappel|aardappel]] en [[../De moestuin#Wortel|wortel]] zichtbare gaten. |nut= |planten= [[../Aardappel|Aardappel]], [[../De moestuin#Sla|sla]]. |vijand= [[../Dieren#Loopkever|Loopkever]], [[../Dieren#Mol|mol]], [[../Dieren#Pad|pad]], [[../Dieren#Spitsmuis|spitsmuis]] en [[../Dieren#Vogel|vogels]]. |preventief= Houd de grond goed los. |bestrijding= Vallen maken van halve aardappel of wortel. Gebruik sla als lokplant die je, als ze verwelkt, voorzichtig uitgraaft en de ritnaalden vangt en aan de vogels voert. |lokplant= |info wp= Ritnaald |info wb= |info wj= }} == Rozemarijngoudhaantje == {{Tuinbestrijding |plaatje= Chrysomelidae - Chrysolina americana.JPG |tekst= Rozemarijngoudhaantje |omschrijving= Het rozemarijngoudhaantje (Chrysolina americana) is een keversoort uit de familie bladhaantjes (Chrysomelidae). De soort komt in Nederland en België voor als exoot en is oorspronkelijk afkomstig uit Zuid-Europa. Het dier is overdag actief en kan tot acht millimeter groot worden. Opvallend zijn de kleurrijke en glimmende dekschilden. Hieronder liggen de vleugels, maar deze zijn te kort om mee te kunnen vliegen. De antennes bestaan uit elf geledingen. Bij gevaar gedraagt het rozemarijngoudhaantje zich alsof het dood is en trekt het de pootjes en antennes in. Ei-afzet begint vaak aan het eind van de zomer. De eitjes zijn ongeveer twee millimeter en langwerpig; ze worden aan de onderkant van de bladeren afgezet. De larven komen ongeveer tien dagen na de ei afzet uit. Afhankelijk van de temperatuur voeden de larven zich gedurende een paar weken, waarna ze zich op de grond laten vallen om te verpoppen. De larven zijn grijzig wit met vijf donkere strepen in de lengte; ze zijn vijf tot acht millimeter lang. |schade= De larve is grijszwart en voedt zich met de bladeren van genoemde planten. De schade is te herkennen aan de vraat aan de toppen van de planten, die dan bruin worden. |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Rozemarijn|Rozemarijn]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Lavendel|Lavendel]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Tijm|Tijm]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Salie|Salie]]. |vijand= Zover bekend hebben rozemarijngoudhaantjes nog geen natuurlijke vijanden in Nederland. |preventief= <!-- dat wat je kan doen om de schade te voorkomen --> |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Rozemarijngoudhaantje |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Rups == {{Tuinbestrijding |plaatje= Koningspage_rups12.jpg |tekst= Bij aanraking van de koningspagerups verschijnen als afweermeganisme de twee oranje hoorntjes. |omschrijving= |schade= |nut= |planten= Veel planten zijn gevoelig voor rupsenvraat. |vijand= [[../Dieren#Vogel|Vogels]]. |preventief= Twee keer per jaar spuiten met [[../Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenoplossing]] en/of [[../Algemeen#Maerl|maerl]]. |bestrijding= Vogels lokken. |lokplant= Veel rupsen hebben een favoriete plant. Zo laat wat [[../Brandnetel|brandnetels]] staan om het [[../Dieren#Koolwitje|koolwitje]] weg te lokken van je koolgewassen. |info wp= Rups |info wb= |info wj= }} == Schaap == {{Tuinbestrijding |plaatje= Schaap50%25st.jpg |tekst= Grazend schaap. |omschrijving= Het schaap (Ovis aries) is een evenhoevig zoogdier, dat door de mens is gedomesticeerd om onder andere wol te leveren. Het is een herkauwer, nauw verwant met de geit. De soort behoort tot het geslacht Ovis, waar ook de moeflon en het dikhoornschaap toe behoren. Het mannetje wordt ram genoemd, het vrouwtje is een ooi en het jong een lam. Een schaap is bij uitstek een kuddedier en kan slecht tegen alleen zijn. |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Schaap_(dier) |info wb= Portaal:Huisdierengids |info wj= }} == Schildluis == {{Tuinbestrijding |plaatje= Wollige_dopluis_moerbei.jpg |tekst= Wollig dopluis in een moerbei. Een van de 7000 soorten schildluizen. |omschrijving= |schade= Er blijven korsten van harde schildjes van de luis op de takken en stammen achter. Verder is er zuigschade. |nut= |planten= [[../De moestuin#Vruchtbomen en struiken|Vruchtbomen]] vooral [[../Appel|appel]], [[../Peer|peer]] en [[../Perzik|perzik]]. Verder [[../Roos|roos]]. |vijand= |preventief= Stammen insmeren met Preicobact. |bestrijding= Stammen afborstelen. |lokplant= |info wp= Schildluizen |info wb= |info wj= }} == Slak == {{Tuinbestrijding |plaatje= Helix.JPG |tekst= Segrijnslak. |omschrijving= |schade= Het menu bestaat voornamelijk uit jonge, groene planten of scheuten, wat schade veroorzaakt aan planten. |nut= Veel soorten (zoals huisjesslakken behalve enkele grotere zoals de segrijnslak) zijn belangrijke opruimers die ten onrechte als schadelijk worden gezien. |planten= Alle jonge planten. |vijand= [[../Dieren#Vogel|Vogels]] (merels en lijsters), kippen, egels, kikkers en padden. |preventief= Slakken houden niet van dennennaalden, houtskool, fijngemaakte schelpen en eierschalen, grind, zaagsel, hulstblad, koffiedik, rottend eikenblad en eikenschors. Strooi die tussen je dierbare plantjes. Afwerende planten zijn verder [[../Alsem|alsem]] (theeaftreksel van blad en knoppen), [[../Hysop|hysop]], [[../Knoflook|knoflook]], [[../Gele mosterd|mosterd]], [[../Heermoes|heermoes]] (1kopje verse gehakt blad op 1 ltr water, 20 min. koken, zeven en spuiten), [[../Oost-Indische kers|oost-indische kers]], [[../Salie|salie]], [[../Tomaat|tomaat]], [[../Tijm|tijm]], [[../De moestuin#Ui|ui]]. |bestrijding= Graaf een conservenblikje met een bodem bier in de grond, de slak wordt daardoor aangetrokken, valt erin en verdrinkt. Dierenvrienden kunnen merels en andere slakkenetende vogels (vooral Franse ;-) lokken. Regelmatig schoffelen helpt ook. Slakken houden niet van losse, droge grond. Geen zout gebruiken, dat is ook slecht voor de planten. |lokplant= |info wp= Slak |info wb= |info wj= }} == Spint (mijt) == {{Tuinbestrijding |plaatje= Spint_%28Tetranychus_urticae%29_op_paprika.jpg |tekst= |omschrijving= |schade= Bij 'Rode spint' zijn onder tegen het blad mijtenkolonies te zien en treedt een bruinachtige verkleurig op, het weefsel valt weg en het blad valt af. Bij gewone spintmijt zijn er kleine witte vlekken en fijn spinsel aan de onderzijde van het blad. Bij aardbei is een misvorming van het blad, bloemen en knoppen te zien. |nut= |planten= [[../Aardbei|Aardbei]], [[../De moestuin#Boon|boon]], [[../Chrysanten|chrysanten]], [[../Hennep|hennep]], [[../Hortensia|hortensia]], [[../Komkommer|komkommer]], [[../Paprika|paprika]], [[../Passiebloem|passiebloem]], [[../Pompoen|pompoen]], [[../De moestuin#Vruchtbomen en struiken|vruchtbomen]] en kasculturen. |vijand= [[../Dieren#Roofmijt|Roofmijt]] en [[../Dieren#Roofwants|roofwants]]. |preventief= Alle biologische verzorging helpt preventief. Geef [[../De basis#Compost|compost]] en [[../De basis#Gesteentenmeel|gesteentenmeel]]. Een [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenoplossing]] van brandnetel en heermoes helpt ook evenals [[../De basis#Mulchen|mulchen]]. Aardbei in mengteelt met ui en knoflook. Kassen luchten, ook 'koude' kassen of bakken moeten af en toe gelucht worden. |bestrijding= Zieke plantdelen vernietig je. Spuit met een koude watrestraal in de zon de aangetaste plant af en behandel daarna met de [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenoplossing]]. Indien ernstig kan ook een [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Zeep-spiritus oplossing|Zeep-spiritus oplossing]] worden gespoten. |lokplant= |info wp= Spint (mijt) |info wb= |info wj= }} == Thrips == {{Tuinbestrijding |plaatje= Thysanoptera.jpg |tekst= Een paar van de 5000 soorten. |omschrijving= |schade= Lichte vlekken op het blad, onderkant ziet er vies uit. Tripsen voeden zich met sappen uit cellen van verscheidene soorten planten en dieren door gaatjes in de cel te prikken en de inhoud op te zuigen. |nut= Andere soorten tripsen voeden zich met sappen uit andere insecten of mijten en worden nuttig bevonden. |planten= [[../De moestuin#Erwt|Erwt]] en [[../De moestuin#Ui|ui]]. Vooral bij warm weer. |vijand= |preventief= Zorg voor [[../De moestuin#Teeltwisseling|teeltwisseling]] en luchtige standplaatsen. Houd de gewassen gelijkmatig vochtig en zaai vroeg in het jaar. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Tripsen |info wb= |info wj= }} == Uienvlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= Uienvlieg_maden.jpg |tekst= Maden van de uienvlieg. |omschrijving= |schade= De maden vreten de bollen en het blad van binnenuit aan waarna rotting volgt. |nut= |planten= [[../Knoflook|Knoflook]], [[../Prei|prei]] en [[../De moestuin#Ui|ui]]. |vijand= |preventief= Cominatieteelt met [[../De moestuin#Wortel|wortel]]. Vermijd gebruik van stinkende mest. Vermijd zaai tijdens de vlucht van de vlieg (april/mei). |bestrijding= Stuif [[../De basis#Gesteentenmeel|gesteentenmeel]] over de pootuitjes en gebruik [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenthee]] van [[../Alsem|alsem]] en [[../Boerenwormkruid|boerenwormkruid]]. Aangetaste planten verbranden. |lokplant= |info wp= Uienvlieg |info wb= |info wj= }} == Valse meeldauw == Zie [[#Meeldauw|Meeldauw]] == Veenmol == {{Tuinbestrijding |plaatje= Maulwurfsgrille_Gryllotalpidae_20050921.JPG |tekst= Veenmol. |omschrijving= |schade= Afgevreten wortels en knollen. |nut= Soms ook nuttig, eet andere insecten, maar ook de wormen. |planten= Vooral jonge zaaisels in de bak of kas. |vijand= [[../Dieren#Merel|Merel]], [[../Dieren#Mol|mol]], [[../Dieren#Spitsmuis|spitsmuis]], [[../Dieren#Spreeuw|spreeuw]]. |preventief= Gangen opgraven en de nesten vernielen om plagen te voorkomen. Een glas ingraven tot de rand helpt om ze te vangen. Ze vallen er in en kunnen er niet meer uit klimmen. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Veenmol |info wb= |info wj= }} == Vleermuis == {{Tuinbestrijding |plaatje= Myotis daubentonii.jpg |tekst= Myotis daubentonii.jpg |omschrijving= De watervleermuis en de meervleermuis zijn vooral algemeen bekend in Nederland |schade= |nut= eet insecten als muggen, kevers, motten |planten= gevoelig |vijand= |preventief= vooraf |bestrijding= tijdens 'x' ''' Beschermd diersoort''' in heel Nederland en België, niet verstoren, zieke melden bij een vleermuisopvangcentrum, dode bij een onderzoekscentrum, niet met handen aanraken vanwege virussen, slapende vleermuizen laten zitten |lokplant= |info wp= |info wb= |info wj= }} == Vlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= Vlieg_op_camelia_normaal.jpg |tekst= Vlieg. |omschrijving= |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= Plant [[../Basilicum|basilicum]], [[../Boerenwormkruid|boerenwormkruid]], [[../Zegekruid|zegekruid]] en notenbomen om vliegen te weren. Vooral een [[../Walnoot|walnoot]] bij het terras is aan te bevelen. Ook (takken van) [[../Vlier|vlier]] helpt vliegen verdrijven. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Vlieg |info wb= |info wj= Kriebelbeestjes/Vlieg }} == Vlinder == {{Tuinbestrijding |plaatje= Anthocharis euphenoides f1.jpg |tekst= Geel oranjetipje |omschrijving= Vlinders hebben vrijwel alle dezelfde lichaamsbouw maar kennen een grote variatie in de vorm en grootte van de vleugels, ook de vleugelkleuren en -patronen verschillen vaak per soort. De rupsen kennen eveneens een enorme diversiteit aan vormen en zijn vaak goed van elkaar te onderscheiden. Veel vlinders zijn gemakkelijk als zodanig te herkennen maar er zijn uitzonderingen. Zo zijn er ongevleugelde soorten en zijn er soorten die niet beschikken over de voor vlinders zo kenmerkende roltong. {{Wp|Vlinders|Hier}} vind je meer informatie over vlinders of hier [https://www.uwtuinvolvlinders.nl Vlindertuin] Informatie over hoe een Nederlandse tuin aantrekkelijk kan worden gemaakt voor vlinders. |schade= Alleen als rups kan de vlinder soms (grote) schade aanrichten. |nut= Vlinders zorgen voor bestuiving. |planten= Veel planten (bloemen} lokken door de aanwezige nectar een veelheid aan vlinders. |vijand= Zie {{Wp|Vlinders#Vijanden_en_verdediging|vijanden}} op Wikipedia. |preventief= |bestrijding= |lokplant= [[../Gele mosterd|Gele mosterd]] |info wp= Vlinders |info wb= |info wj= }} == Vruchtbladroller == {{Tuinbestrijding |plaatje= ImageNeeded.png |tekst= Foto gezocht |omschrijving= |schade= |nut= |planten= gevoelig |vijand= |preventief= vooraf |bestrijding= tijdens |lokplant= |info wp= |info wb= |info wj= }} == Vogel == {{Tuinbestrijding |plaatje= Nieuwsgierige_mus.jpg |tekst= Een nieuwsgierige huismus. |omschrijving= |schade= In sommige periodes zijn vogels lastig omdat de vruchten opeten die we eigenlijk voor onszelf bestemd hebben. |nut= Vogels zijn leuk om naar te kijken, we genieten van hun zang, ze vespreiden (soms over grote afstand) zaden en veel vogels eten een enorme hoeveelheid (schadelijke en hinderlijke) insecten en andere beesten. Je lokt ze dus door te zorgen dat ze kunnen nestelen. Maak onderkomens zoals [[Handige Harry/Vogelhuisje maken|vogelhuisjes]]. |planten= Vooral gewassen met zacht, rijp fruit (kersen, bessen, druiven, e.d.) zijn het doelwit. |vijand= |preventief= Lang voordat de vruchten rijp zijn kan je stukjes aluminiumfolie, trildraad of zwarte garendraden in de struiken hangen. Vogelnetten helpen het best, maar deze zijn helaas moeilijk bij bomen als bijvoorbeeld de kersenboom. Voor [[../Aardbei|aardbeien]] en [[../Aalbes|bessen]] kun je het beste een soort kooi maken. Span de netten strak over een houten geraamte zodat de vogels niet verstrikt raken. Vooral zwarte of groene netten zijn af te raden, blauwe zijn beter omdat de vogels dat vanuit de lucht aanzien voor water en dus niet zullen landen (en nu maar hopen dat de reiger niet op je aardbeiennetje land.<br> Kattekruid lokt katten wat ook vogels afschrikt al wordt er dan soms wel een gegrepen. |bestrijding= Vogels bestrijd je natuurlijk niet. |lokplant= |info wp= Vogels |info wb= |info wj= }} == Wesp == {{Tuinbestrijding |omschrijving= <!-- hier wat algemene info over het beest of de plaag --> |plaatje= Dolichovespula media, middelste wesp.jpg |tekst= Middelste wesp |schade= |nut= Bestuiving |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= Paarse wespenorchis |info wp= Wespen |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Wittevlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= Weisse-Fliege.jpg |tekst= Witte vlieg aan de onderzijde van een blad. |omschrijving= |schade= Zuigvlekken aan het blad en roetdauw door afscheiding. Waar te nemen door kolonies witte, gevleugelde insecten aan de onderzijde van het blad. |nut= |planten= Vooral in de bak of kas bij [[../Tomaat|tomaten]] en [[../Komkommer|komkommer]], buiten op [[../De moestuin#Kool|kool]]. |vijand= [[../Dieren#Sluipwesp|Sluipwesp]]. |preventief= De bak en kas regelmatig goed luchten. Zaai [[../Afrikaantje|afrikaantjes]]. |bestrijding= Spuiten met [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|brandnetelaftreksel]] en koud water. |lokplant= |info wp= Witte vlieg |info wb= |info wj= }} == Woelrat == {{Tuinbestrijding |plaatje= Arvicola_terrestris.jpg |tekst= Woelrat. |omschrijving= |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= Plant [[../Narcis|narcissen]] rond (fruit)bomen. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Woelrat |info wb= |info wj= }} == Wolluis == {{Tuinbestrijding |plaatje= Schmierlaeuse.uellue.jpg |tekst= Wolluis op een cactus. |omschrijving= |schade= Planten groeien niet, blad wordt geel en valt af. |nut= |planten= Bijna alle planten. |vijand= |preventief= Lok [[../Dieren#Lieveheersbeestje|lieveheersbeestje]] en [[../Dieren#Sluipwesp|sluipwesp]]. Laat [[../Oostindische kers|oostindische kers]] tegen de stam van een boom opklimmen. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Wolluis |info wb= |info wj= }} == Wortelvlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= ImageNeeded.png |tekst= Wortelvlieg. |omschrijving= |schade= Roodbruine vraatgangen in wortels die gaan stinken terwijl het blad verkleurt en afsterft. |nut= |planten= Vooral [[../De moestuin#Wortel|wortels]] en soms ook [[../Dille|dille]], [[../Karwij|karwij]], [[../Kervel|kervel]], [[../Peterselie|peterselie]], [[../Selderie|selderie]]. |vijand= |preventief= Zorg voor cominatie met [[../De moestuin#Ui|ui]] en een winderige open plek. Gebruik geen stalmest en zaai vroeg. Ook [[../Salie|salie]] weert de wortelvlieg. |bestrijding= Je kan sterk ruikende kruiden zoals [[../Boerenwormkruid|boerenwormkruid]], [[../Dille|dille]] of [[../Lavendel|lavendel]] tussen de rijen leggen. Verder begieten met een [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenaftreksel]] van knoflook en uienschillen. |lokplant= |info wp= Wortelvlieg |info wb= |info wj= }} == Zwarte luis == {{Tuinbestrijding |plaatje= Aphis fabae Scopoli RH (13).jpg |tekst= Zwarte luis op Bunium bulbocastanum |omschrijving= |schade= |nut= |planten= [[../Gewone goudsbloem|Gewone goudsbloem]] |vijand= |preventief= vooraf |bestrijding= tijdens |lokplant= |info wp= Zwarte luis |info wb= |info wj= }} {{Sub}} 21kzff1vc3w2qhgo8veup7xs6j41c8f 3 14442 421573 420095 2026-04-05T07:08:52Z Erik Baas 2193 /* Botje */ 421573 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ == overleg == kunnen we iets overleggen? :Londenp is niet meer actief op Wikibooks. Stel je vraag in de Lerarenkamer [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer] --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 25 okt 2015 17:00 (CET) == Aangename verassing! == He Londenp/Pjetter, wat een aangename verassing je hier weer iets te zien bijdragen na al die jaren! Hoop dat je blijft.... Het is prettig op Wikibooks, op Pedia zoals het altijd was vrees ik. Groeten, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 7 mei 2017 23:32 (CEST) == Terug? == Terug van weg geweest? --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 21 mei 2018 08:51 (CEST) == Datum == Ik kopieerde deze eindzin in overleg over uitnodiging voor Wikibooks: Het obligate welkomstsjabloon, met evengoed nog wat handige tips. Succes Pjetter zeg't maar 5 jan 2007 07:47 (CET) Vragen: • Pjetter is gelijk aan LondenP ? • Wat een jaartal! Bij een handtekening met vier tildes komt toch een actuele datum? [[Gebruiker:Dartelaar|Dartelaar]] ([[Overleg gebruiker:Dartelaar|overleg]]) 24 feb 2022 12:11 (CET) == Botje == Hoi Londenp, Ik zie bij toeval dat [[gebruiker:Robotlondenp|je bot]] al 15 jaar geen bewerkingen heeft gedaan. Heb je de botrechten nog nodig? Anders is het misschien beter ze in te trekken; eventueel kun je ze natuurlijk altijd weer opnieuw aanvragen, het is slechts een formaliteit. [[Gebruiker:Ciell|Ciell]] ([[Overleg gebruiker:Ciell|overleg]]) 17 mrt 2026 10:48 (CET) :{{Gedaan}} <!-- (was al gedaan??) --> - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 apr 2026 09:08 (CEST) 7ofj1sbpb6srj3dtkdd98ycft6517xr 0 14557 421623 411803 2026-04-05T09:42:02Z Erik Baas 2193 +[[Poker]] 421623 wikitext text/x-wiki {{Kolommen automatisch|inhoud= *[[Computerspellen]] *[[Dammen]] *[[Go leer je zo]] *[[Hengelsport]] *[[Kaartspel]] *[[Puzzeltocht]] *[[Hoe een Rubiks kubus op te lossen]] *[[Schaken]] *[[In mensentaal#Sport|Sport in mensentaal]] *[[In mensentaal/Voetbal|Voetbal in mensentaal]] *[[Platbodemzeilen op een Volendammer Kwak]] *[[Poker]] *[[Zeilen met een open kielboot op Gooi- en Eemmeer]] }} {{Navigatie boekenplanken}} [[Categorie:Sport| ]] [[Categorie:Boekenplanken| ]] 879z64fgrtxh81w88aldbxbbz6qzrr4 0 19233 421618 352685 2026-04-05T09:27:44Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421618 wikitext text/x-wiki === Inleiding === In deze proef gaan we onderzoeken hoe een kogel zich gedraagt als deze over een goot rolt. We brengen de kogel in beweging door deze van een bepaalde hoogte van een kleine helling af te laten rollen. In dit geval stellen we de volgende onderzoeksvragen: * Beweegt de kogel zich eenparig voort als deze over de goot rolt? * Wat is het verband tussen de rolhoogte en de snelheid? * Kunnen we en verklaring bedenken voor de gevonden verschijnselen? *Wat betekent het voor de snelheid als we spreken van een eenparige beweging? *Wat verwacht je van de snelheid als gevolg van de versnelling van de zwaartekracht? *Weet je zelf ook nog een onderzoeksvraag te bedenken? == Benodigdheden == * * * * == Opstelling == De opstelling ziet er als volgt uit: <!-- [[Afbeelding:]] --> De goot is verbonden met de computer via de interface van CoachLab II. Daardoor kan de computer bepalen wanneer de kogel langs een contactpunt in de goot gaat. Als de kogel zich langs een contactpunt komt, dan maakt hij namelijk een elektrische verbinding tussen de beide zijden van de goot. == Verkennen == We gaan eerst de opstelling verkennen. Laat de kogel eens van de helling door de goot rollen zonder met de computer te werken. * Als je een kleine hoogte kiest, zal de kogel niet veel snelheid maken. Van grote hoogte zal de kogel veel meer snelheid maken. * De helling van de goot bepaalt het rolgedrag van de kogel. Als de goot zelfs maar een heel kleine helling maakt, dan zal de kogel al uit zichzelf gaan rollen, misschien wel helemaal niet in de richting die je in je gedachten had. * Bij dit experiment willen we in beginsel werken met een goot die waterpas (precies horizontaal) staat. Je kunt de goot proberen waterpas te krijgen door er aan het begin of aan het eind iets onder te leggen. * De kogel zal wrijving ondervinden van de goot. Als je een (heel) kleine snelheid kiest, dan kun je dat goed waarnemen. Misschien haalt de kogel het eind van de goot niet eens. Start het programma IP Coach (zie bureaublad). We kiezen Natuurkunde bovenbouw, proef 27B (horizontale goot). We krijgen 2 diagrammen te zien: * (x,t)-diagramDit diagram geeft aan waar de kogel zich op een bepaald moment bevond. * (v,t)-diagramDit diagram geeft een welke snelheid de kogel op een bepaald moment had. Je kunt de diagrammen desgewenst uitvergroten over het hele beeldscherm. Je kunt ook gedeelten ervan uitvergroten. Vraag zo nodig aan de docent of aan een medeleerling hoe. *Als de snelheid constant is, wat verwacht je dan van de grafiek in het (x,t)-diagram? *En hoe zal de grafiek in het (v,t)-diagram er uitzien? Laat de computer meten hoe de kogel door de goot rolt. * Druk op de groene knop in IP Coach. Laat daarna de kogel van een bepaalde hoogte door de goot rollen. Je hebt geen haast. De meting begint pas op het moment dat de kogel langs het eerste contactpunt in de goot rolt. * Op het scherm zul je in de grafieken de waarnemingen kunnen aflezen. Kijk eerst of je geen vreemde sprongen in het (x,t)-diagram ziet. Doe desnoods de proef over. Vraag de docent als het niet helemaal lukken wil. * Er zullen hobbels zitten in het (v,t-diagram). Dat is niet erg. Het zijn kleine meetfouten doordat de meetbaan niet helemaal nauwkeurig is gemaakt. Beter lukte niet. Trek daarom een denkbeeldige vloeiende lijn door de meetpunten. == Experimenteren == We gaan het verband meten tussen de valhoogte van de kogel en de snelheid. We laten de kogel van verschillende hoogten '''h''' naar beneden rollen en meten met welke snelheid '''v''' de kogel door de goot snelt. Daarvan maken we vervolgens een grafiek en we proberen deze te verklaren. De goot '''moet''' waterpas liggen. Zie 1: Het is ook mogelijk de goot een zodanige ligging te geven dat voor wrijving is gecorrigeerd. Laat de kogel van de helling afrollen vanaf verschillende hoogten '''h'''. Doe elke meting 2 keer. Meet '''h''' door de afstand te meten langs de helling. Zie 2: De werkelijke valhoogte is echter minder, want de helling ligt schuin (30°). Je kunt ook de werkelijke valhoogte bepalen. Bepaal bij elke meting uit het (v,t)‑diagram de snelheid '''v''' door een denkbeeldige gemiddelde lijn door de metingen te trekken. ==Verwerken == Verwerk de metingen in onderstaande tabel. {| class="Wikitable" | <div style="text-align: center;">serie</div> | <div style="text-align: center;">hoogte '''h'''(cm)</div> | colspan="2" | <div style="text-align: center;">snelheid '''v''' (m/s)</div> |- | <div style="text-align: center;">meting 1</div> | <div style="text-align: center;">meting 2</div> |- | <div style="text-align: center;">1</div> | <div style="text-align: center;">1,0</div> | | |- | <div style="text-align: center;">2</div> | <div style="text-align: center;">2,0</div> | | |- | <div style="text-align: center;">3</div> | <div style="text-align: center;">3,0</div> | | |- | <div style="text-align: center;">4</div> | <div style="text-align: center;">4,0</div> | | |- | <div style="text-align: center;">5</div> | <div style="text-align: center;">5,0</div> | | |- | <div style="text-align: center;">6</div> | <div style="text-align: center;">6,0</div> | | |} Maak met bovenstaande gegevens een grafiek op onderstaand raster. Bij elke hoogte staan dus 2 meetpunten! Trek er een vloeiende lijn door. <!-- [[Afbeelding:]] --> Hoe zit het bij de oorsprong? Gaat de grafiek door de oorsprong? '''wel/niet''' door de oorsprong Is er een bepaald verband tussen '''v''' en '''h''' of is het willekeurig? '''verband/willekeur''' Kun je dat verband in woorden beschrijven? Zie 3: Je kunt misschien zelfs een formule bedenken voor het verband tussen '''v''' en '''h'''. === Corrigeren voor de wrijving === We willen in beginsel dat de goot waterpas staat, maar we willen ook graag dat de kogel zich eenparig beweegt. We zullen dan last krijgen van de wrijving van de kogel op de goot. Daardoor zou de snelheid niet meer eenparig zijn. We daarom gaan de goot onder een heel kleine hoek zetten om zo te corrigeren voor de wrijving. De wrijvingskracht zal dan even groot zijn als de resulterende kracht de helling af. Zie 4: Het is zelfs mogelijk de resulterende kracht de helling af te berekenen. We beginnen met een goot die waterpas staat. Laat de computer meten hoe de kogel door de goot rolt door op de groene knop in IP Coach te drukken. We laten de kogel van een kleine hoogte (1 cm langs de helling) naar beneden gaan. Op het scherm zul je in de grafiek de waarnemingen kunnen aflezen. De lijn in het (x,t)-diagram zal niet helemaal recht zijn. De lijn in het (v,t)-diagram zal niet helemaal vlak zijn. Waarom niet? We gaan nu de helling van de goot zo veranderen dat de wrijving wordt opgeheven. Je zult merken dat kleine hoogteverschillen al een groot effect hebben. Probeer een aantal keren totdat je een goed helling hebt. Hoeveel moet je de goot optillen om voor wrijving te corrigeren? === De werkelijke valhoogte vaststellen === Meet de hoek van de helling op. We noemen deze hoek α. Je berekent de hoogte '''h '''uit de meethoogte met '''sin(α)·h'''. De hellingshoek α is: ............... {| class="Wikitable" | <div style="text-align: center;">serie</div> | <div style="text-align: center;">meethoogte '''h''' (cm)</div> | <div style="text-align: center;">valhoogte '''h''''(cm)</div> | colspan="2" | <div style="text-align: center;">snelheid '''v''' (m/s)</div> |- | | | | <div style="text-align: center;">meting 1</div> | <div style="text-align: center;">meting 2</div> |- | <div style="text-align: center;">1</div> | <div style="text-align: center;">1,0</div> | | | |- | <div style="text-align: center;">2</div> | <div style="text-align: center;">2,0</div> | | | |- | <div style="text-align: center;">3</div> | <div style="text-align: center;">3,0</div> | | | |- | <div style="text-align: center;">4</div> | <div style="text-align: center;">4,0</div> | | | |- | <div style="text-align: center;">5</div> | <div style="text-align: center;">5,0</div> | | | |- | <div style="text-align: center;">6</div> | <div style="text-align: center;">6,0</div> | | | |} === Formule voor het verband tussen v en h === Kun je een formule vinden voor het gemeten verband tussen '''v''' en '''h'''? === Berekening van de kracht de helling af === Hoe moet je de resulterende kracht de helling af berekenen als je de massa van de kogel (m) en de hellingshoek (α) kent? Hoe groot is de resulterende kracht loodrecht op de helling? {{Sub}} {{Links}} gthwvr4e78sls0rdf81d0qcfwigy33s 0 19588 421511 354154 2026-04-04T17:50:30Z Erik Baas 2193 421511 wikitext text/x-wiki {{Sociale geschiedenis van de vroege middeleeuwen}} <span style="font-size: large;">'''8. Vraat- en hebzucht'''</span> ==Maaltijd== De Germanen die leefden in de vroege middeleeuwen geloofden dat men van samen eten sterk werd en dat het het gemeenschapsgevoel begunstigde. Ook zou men hierdoor contact krijgen met de goden, die een bron van leven waren. Het avondmaal vond men belangrijker dan het middagmaal. ==Eetgewoonten== Na de vijfde eeuw gebruikte men steeds meer bekers. Schalen verdrongen de kelken. Kelken konden met één hand worden opgenomen maar schalen moesten met twee handen worden opgenomen. Daaruit kan afgeleid worden, dat de Romeinse gewoonte om aan het diner aan te liggen en op een elleboog te steunen, verdween ten gunste van het Gallische en Germaanse gebruik om zittend rond de tafel te eten, waarbij allebei de handen vrij waren. Op deze manier kon men zelfs lepel en mes gaan gebruiken, maar men at toch voornamelijk met de handen, zodat deze tijdens de maaltijd vaak gewassen moesten worden. ==Keuken== *De {{Wp|Franken (volk)|Franken}} vonden de soep uit: aan het begin van de maaltijd dienden ze {{Wp|bouillon (voedsel)|vleesbouillon}} op waar ze brood in sopten. Soms deden ze er nog gevogelte in of grauwe erwten. *De Gallo-Romeinen aten een {{Wp|moes|moes}} van gedroogde groenten (pulmentum). *Verder waren er schotels van vlees met saus en gegrilleerd vlees van rund, schaap, varken of zwijn. *Daaromheen werden {{Wp|kool (plant)|kool-}}, {{Wp|Wortel (plant)#wortelknol|knol-}}, en {{Wp|knolraap|raap}}soorten geserveerd. *Het voedsel was gekruid met {{Wp|knoflook|knoflook}}, {{Wp|ui (plant)|ui}}, {{Wp|specerij|specerijen}}, {{Wp|peper|peper}}, {{Wp|komijn|komijn}}, {{Wp|kruidnagel|kruidnagels}}, {{Wp|kaneel|kaneel}}, {{Wp|nardus|nardus}}, {{Wp|cayennepeper|cayennepeper}} en {{Wp|muskaat|muskaat}} uit {{Wp|Chios (eiland)|Chios}}. Van de kruiden geloofde men dat ze de spijsvertering zouden bevorderen. *Daaroverheen sprenkelde men {{Wp|Garum|Garum}}&nbsp;<ref>[[Sociale geschiedenis van het Romeinse rijk/Keuken#Vissaus|Vissaus in het Romeinse rijk]]</ref>, een aftreksel van de gezouten ingewanden van {{Wp|makreel (vis)|makreel}} en {{Wp|steuren|steur}} en van {{Wp|oester|oesters}}. ==Vraatzucht== Vraatzucht was al in de vierde eeuw algemeen bij de Germanen. De rijkeren vraten en zopen soms de hele nacht door en bleven in de ochtend liggen waar ze dronken neergezegen waren, om de dag te verslapen. Ook de slaven kregen hun deel. Vraatzucht en dronkenschap waren echter niet alleen het voorrecht van de rijken. Wijn was goedkoop en lag binnen ieders bereik. Dronkenschap vond men geen probleem, want men zag het als een geschenk der goden. De vreet- en slempfestijnen waren algemeen verbreid, zowel in de {{Wp|Merovingen|Merovingische}} als in de {{Wp|Karolingen|Karolingische}} tijd. ==Kloosters== Ook in de kloosters heerste de vraatzucht. De welvaart van de Karolingische tijd bracht een overvloed aan voedsel met zich mee. Het vasten van sommige monniken en van de kluizenaars&nbsp;<ref>[[Sociale geschiedenis van de vroege middeleeuwen/Bevolkingsgroepen#Kluizenaars|Kluizenaars]]</ref> stond hiermee in scherp contrast. Elke monnik nuttigde per dag: *1,7 kg brood, (1,4 kg voor een kloosterzuster) *1,5 liter wijn of bier. De wijn was met {{Wp|venkel|venkel}}, {{Wp|munt (geslacht)|munt}} of {{Wp|echte salie|salie}} gekruid. *70-100 gram kaas *230 gram {{Wp|linze|linzen}}- of {{Wp|erwt|erwten}}soep (130 gram voor de nonnen). De leken binnen en buiten het klooster kregen per dag: *1,5 kg brood *1,5 liter wijn of bier *meer dan 100 gram vlees *meer dan 200 gram gedroogde puree van groenten *100 gram kaas tot besluit. Het komt allemaal neer op circa 6000 calorieën.&nbsp;<ref>Iemand die zware lichamelijke arbeid verricht heeft ca 5000 calorieën nodig.</ref> Men was ervan overtuigd dat alleen zware en vette gerechten voedzaam waren. Brood zag men als het hoofdgerecht. Alles dat aan het brood werd toegevoegd was eigenlijk bijzaak. Wortels, fruit, vlees en soepen waren allemaal bijzaak. Als er geen borden waren, at men de lekkernijen op een snee brood. De zwaar verteerbare schotels moesten uiteraard besprenkeld worden om ze te "laten zakken". Dat deed men met wijn. Sommigen denken dat dit een lichte wijn geweest moet zijn. Dat is echter niet zeker, want als de wijn op was en men over moest gaan op bier, werden de hoeveelheden verdubbeld. Men gebruikte kruiden, specerijen en het garum om de eetlust op te wekken. Tijdens en na de maaltijden klonken er luide scheten en boeren, want dit was een teken van gezondheid en een teken voor de gastheer dat het gesmaakt had. De maaltijden zaten vol {{Wp|zetmeel|zetmeel}} en {{Wp|proteïne|eiwitten}} en bevatten nauwelijks {{Wp|vitamine|vitaminen}}. Er werden dus lange {{Wp|siësta|siësta's}} gehouden om de zaak te verteren. Omdat de voeding niet evenwichtig was, kwam het hongergevoel snel terug en moest er weer gebunkerd worden. Men werd dus vet. De oudere kloosterzusters leden aan verstopping. De gelovigen gaven hun dan heel lief een paar biggetjes om op te eten, zodat het beter zou gaan. {{Wp|Gregorius van Tours|Gregorius van Tours}} ergerde zich over deze vraatzucht en {{Wp|Columbanus|Columbanus}} hield zijn monniken voor om alleen wortels, knollen, rapen, gedroogde groenten en meelpap te eten om de maag niet te belasten en de geest niet te verstikken. In de tiende eeuw werden de dagelijkse maaltijden van de monniken wat kleiner, maar met de banketten van twee of drie dagen bleef men doorgaan. De Karolingische eetgewoonten en zeker het gebruik van wijn werden door de elfde-eeuwse concilies streng verboden voor geestelijken. Maar de andere mensen bleven er gewoon mee doorgaan. ===Feesten=== Tot nu toe zijn alleen de 'gewone' porties behandeld. Maar er waren ook feesten. De monniken, {{Wp|kanunnik|kanunniken}} en leken kregen dan circa een derde meer. En er waren veel feesten. De christenen kenden zeker 60 feestdagen. Daar kwamen de gedenkdagen van heiligen nog bij en de herdenkingsmaaltijden ter ere van de leden van Karolingische familie. Men at op deze dagen wel ongeveer dezelfde hoeveelheid brood als anders, maar het rantsoen voor wijn en groenten werd verdubbeld. Tevens kreeg iedereen op deze bijzondere dagen zes eieren en twee stuks gevogelte of een kilogram vlees. Deze feestmalen bevatten circa 9000 calorieën. In de vastentijd kregen de monniken {{Wp|schol (vis)|schol}}, {{Wp|haring (dier)|haring}} of {{Wp|paling|paling}} in plaats van vlees of gevogelte. ==Boeren== De rijkere boeren en grondbezitters aten ongeveer hetzelfde en vrijwel dezelfde hoeveelheden als de monniken. De boeren zullen door hun zware arbeid de in de maaltijden aanwezige calorieën wel opgebruikt hebben. Of de vele keuterboertjes, landarbeiders en handwerklieden zich deze slemppartijen konden permitteren valt echter sterk te betwijfelen. Waarschijnlijk moest het gewone volk hard werken voor een karig maal. ==Achtergronden== Deze slemppartijen hadden Germaanse gebruiken als achtergrond: offermaaltijden voor de goden en de samenzweringen van de [[Sociale geschiedenis van de vroege middeleeuwen/Bevolkingsgroepen#Gilden|gilden]]. Men dacht dat de vreetpartijen een goede groei en voortplanting garandeerden. Ze werden vaak opgedragen aan het heil van de Karolingische familie en gingen vergezeld van verplichte gebeden opdat de koningin of keizerin nageslacht zouden krijgen. De dikke pens van de monnik zou dan de dikke buik van de koningin moeten bevorderen. De gebeden aan de banketten zouden het welzijn van het rijk en de keizer, de gezondheid van zijn vrouw en kinderen, de overwinning van het leger en het slagen van de oogst bevorderen. Zelfs een flink deel van de {{Wp|liturgie|liturgische}} tijd werd aan deze banketten besteed. ==Hebzucht== Hebzucht was alom. Aan het einde van de Merovingische tijd begonnen de adel en de rijke geestelijkheid geld te verzamelen en enorme persoonlijke of kerkelijke schatten op te stapelen en te verbergen. Karrevrachten vol goud, zilver, sieraden en juwelen. Kostbare kleren en edelstenen. Vergulde zwaarden, met edelstenen ingezet, ivoren opzetstukken, marmeren of hoornen vazen bedekt met goud. Pracht en praal werden bepalend voor iemands rang. De hebzucht werd aan de kaak gesteld door Gregorius. In de Karolingische tijd werd men iets gematigder. De Merovingische goudsmeedkunst vervaardigde aanvankelijk vooral beschermende amuletten, maar tussen de vijfde en de achtste eeuw werden de producten steeds groter en mooier. Men maakte ceintuurgespen, kelken, sabelriemen met filigraan, beurssloten, oorhangers en haarspelden en gouden {{Wp|zegelring|zegelringen}}.&nbsp;<ref>Men kon met een zegelring een teken onder een oorkonde in was drukken hetgeen de rang en de rijkdom van de uitvaardiger zichtbaar maakte.</ref> De De Merovingische en Karolingische goudsmeedkunsten stonden op een hoog peil, maar er is niet veel van overgebleven. ==Noten== {{References|95%}} {{Sub}} c2golqrub5vodfw8l1csx9pd0ek22rj 0 21504 421568 402754 2026-04-05T06:27:38Z Erik Baas 2193 {{Fase|4}} vgs. infobox 421568 wikitext text/x-wiki <span style="font-size: small;">De gids voor: reizen * rugzak * inpakken * kamperen * vaccinaties * paspoort * visa * inpakken * liften * reisspullen * vliegen * EHBO * tent opzetten * vuur maken * huisdieren meenemen * kleding * medicijnen meenemen * onderhoud * reisadviezen en meer nuttige informatie.</span><br> <br> '''[[De Kleine Trekkersgids/Inhoud|>> Naar de inhoudsopgave]]'''<br> <br> <br> <br> {{Bi}} <div style='text-align: center;'> [[Bestand:Tekening van dwerg op reis.jpg|200px|link={{PAGENAME}}/Inhoud]] </div> <div style='text-align: center;'> '''Goed voorbereid op reis met de rugzak.'''<br> </div> {{Fase|4}} {{Boek}} [[Categorie:Reizen]] ax3ofzpx5ltmenxad1lhdo32jcej536 0 21518 421521 402750 2026-04-04T18:14:42Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421521 wikitext text/x-wiki {{De Kleine Trekkersgids‎}} [[Bestand:Tekening_van_dwerg_op_reis2.jpg|200px]] '''Hoofdstuk 3 - De reisuitrusting''' ==== EHBO-spullen ==== Controleer bij aanschaf, maar ook na gebruik en alvorens aan een reis te beginnen eerst goed de inhoud, de houdbaarheidsdatum en de luchtdichtheid van de EHBO-pakket. De verblijfsomgeving is zeer bepalend voor de spullen die u nodig kan hebben. Medicijnen kunnen bijwerkingen hebben en gevaarlijk zijn voor mensen met een allergie, in combinatie met andere medicijnen of door overgevoeligheid voor bepaalde stoffen. Lees altijd eerst goed de gebruiksaanwijzingen van medicijnen en andere middelen en raadpleeg (altijd) een arts.<br> Ga niet met een overbodige hoeveelheid spullen op reis, maar kies doelbewust dat wat nodig zou kunnen zijn. Zorg voor duidelijke etiketten en eventueel voor een doktersverklaring waarop de medicijnen vermeld worden, niet alleen voor jezelf maar ook bij de douane is dit handig. Stop de spullen in een waterdicht tasje en vermijdt dat bijvoorbeeld de pincet gaten maakt door deze in een apart doosje te stoppen.<br> '''Wat je bij een normale dagwandeling nodig kunt hebben:'''<br> o Wond-ontsmettingsmiddel (zalf of vloeistof)<br> o Alcoholdoekjes voor de handen (en handschoentjes)<br> o Pijnstillers<br> o Pincet (pas op want deze is puntig!)<br> o Pleisters (kleine en grote strips)<br> o Reddingsdeken(s)<br> o Rolverband(en) elastisch<br> o Rolverband(en) niet elastisch<br> o Schaartje (opvouwbaar)<br> o Snelverband (zelfplakkend)<br> o Steriele gaasjes<br> o Tekentang (van plastic)<br> o Massagezalf (klein blikje)<br> o Veiligheidsspelden (ook handig voor blaren)<br> ==== Etenswaren ==== In een onbewoond gebied heb je minstens vier kilogramgram eten per persoon per week nodig. Maar meestal ga je ervan uit dat je binnen vier dagen wel weer nieuw eten hebt kunnen inslaan. Voordelig in het gewicht is gedroogd voedsel. Je hoeft er alleen (warm) water (of melk) bij te voegen en je bent klaar. Een paar handige zakjes bij je hebben scheelt altijd een hoop honger tijdens een flinke wandeltocht of als de winkels onverwacht gesloten zijn. Als de winkel wel open is, verkijk je dan niet op het gewicht. Voor je het weet heb je al snel vier kilo bij elkaar. En let op dat je geen zuivel- en vleesproducten meeneemt. Vooral bij hoge temperaturen kan dit snel bederven en het is daarom beter om dit meteen te consumeren.<br> Een volwassen persoon heeft zo’n 1,5 liter aan vochtopname nodig per dag, maar dit is natuurlijk afhankelijk van de inspanning en het klimaat. Het beste middel tegen dorst is nog altijd (lauw) water, omdat er geen zout, suiker of iets anders aan toegevoegd is. In de meeste West-Europese landen is water uit de kraan drinkbaar. Ben je over de waterkwaliteit onzeker dan kun je beter water in de winkel kopen, of het eerst koken of filteren.<br> <br> '''Wat je bij een normale reis nodig kunt hebben:'''<br> o Fruit (bijvoorbeeld (sinaas)appels)<br> o Brood<br> o Broodbeleg (bijvoorbeeld pindakaas)<br> o Snoep (bijvoorbeeld druivensuiker of müslirepen)<br> o Water<br> '''Om mee te nemen (in kleine hoeveelheden) voor een zelfgemaakte maaltijd:'''<br> o Aardappelpuree<br> o Bouillon<br> o Couscous<br> o Falafelmix<br> o Gedroogde tomaten<br> o Kaaspoeder<br> o Keukenkruiden<br> o Knoflook<br> o Koffie<br> o Limonadepoeder (of siroop)<br> o Mayonaise & ketchup<br> o Meel<br> o Melkpoeder<br> o Müsli of havermout<br> o Noten<br> o Oplossoep<br> o Pasta<br> o Pindakaas<br> o Rijst<br> o Rozijnen<br> o Suiker<br> o Thee<br> o Zonnebloem- of olijfolie<br> ==== Kleding ==== Neem comfortabele kledingstukken mee die je gemakkelijk kunt aantrekken. Als je verschillende kleding over elkaar aantrekt isoleert dit beter: de onderste laag neemt transpiratievocht op, de volgende laag houdt de lichaamswarmte vast en de bovenste laag houdt de wind, de regen en de kou tegen. Zorg dat je voldoende kleding bij je hebt, maar neem niet te veel mee. Je kunt beter proberen je spullen ergens te wassen. Neem een biologisch afbreekbaar handwasmiddel mee en een lang stuk touw (of scheerlijn) dat als waslijn kan fungeren. Een plastic tas om je vuile was in te doen is ook handig. Afhankelijk van de omstandigheden raad ik aan om een lichte rugzak te houden en dus maximaal vijf paar wandelsokken, vier onderbroeken, drie T-shirts, twee broeken en slechts een van elk ander kledingstuk mee te nemen. Om dit in je rugzak te proppen is niet altijd zo handig. Trek daarom zo veel mogelijk aan en stop de rest in een compressiezak, dat scheelt een hoop volume en de kleren zijn meteen waterdicht ingepakt. Een extra zak voor de vuile en vaak vochtige was is ook erg handig. Denk aan goede beschermmiddelen tegen de warmte en koude, maar ook tegen het felle zonlicht of tegen de aanwezigheid van stekende insecten. Dunne kleding is meestal minder sterk en muggen prikken er zo doorheen, maar dikke kleding is weer minder goed in te pakken. ==== Kookspullen ==== Kies voor handige en lichte kookpannen die in elkaar passen. Soms zijn pannen voorzien van een anti-aanbaklaag, dan moet je oppassen dat die laag niet wordt beschadigd. Een houten lepel is in dat geval handig. In een pannenset is er meestal voldoende ruimte over om zaken als kruiden of een afwasspons in te stoppen. Neem in een waterdichte verpakking lucifers en een aansteker mee. Branders zijn zeer uiteenlopend in grootheid, zuinigheid en veiligheid. Afhankelijk van de plek waar je gaat kamperen zul je een keuze moeten maken. Let echter met alle branders op of de pandrager groot genoeg is voor je pannen. Zorg altijd bij het koken dat de brander stabiel en recht staat.<br> Let op met het meenemen van brandstoffen voor branders als je met het vliegtuig reist. Meenemen in je (hand)bagage mag alleen op de voorwaarden die de vliegtuigmaatschappij stelt. Een kookstel moet meestal volledig gedemonteerd, schoongemaakt (reukloos) en apart ingepakt zitten om door de douane doorgelaten te worden. Dit is wel iets om aan te denken voordat je op reis gaat. Soms kun je het beste ter plaatse brandstof proberen te kopen.<br> ==== Kooktoestellen ==== * Allesbranders:<br> Deze branders kunnen op gas, petroleum, benzine en/of diesel koken.<br> * Benzinebranders:<br> Deze populaire branders zijn licht, goedkoop en de brandstof is bijna overal verkrijgbaar. Er zijn echter ook nadelen, waaronder de veiligheid. Het gebruik van een benzinebrander vraagt enige oefening en onderhoud.<br> * Gasbranders:<br> Deze branders zijn nogal kou- en windgevoelig en niet bepaald zuinig, maar de gasbusjes zijn over het algemeen goedkoper en op veel plaatsen verkrijgbaar. Het gebruik van gas is veiliger en schoner en als je naar plaatsen gaat waar de temperaturen niet ver boven het vriespunt uit komen kun je een brander nemen met een aangepaste constructie (een warmtegeleidende ring) of een apart brandstofmengsel met propaangas. Je hebt overigens verschillende soorten gasbranders, de oude techniek is het wereldberoemde prikken van de (wegwerp)blikjes. Bij een temperatuur van 4°C blijft het butaangas echter vloeibaar. Een ander nadeel is dat deze tankjes niet los gemaakt kunnen worden van een halfvolle tank tenzij je weer gebruik maakt van blikjes met speciale veiligheidsventiel. De ventieltechniek is veilig om de brander los te maken en handig voor het vervoeren van de brander, maar de gastankjes zijn in het buitenland weer iets lastiger te krijgen.<br> * Spiritusbranders:<br> Deze vorm van koken is niet echt populair en kent twee verschillen, namelijk de brandstof Ethanol (niet erg heet bij verbranding) en Methanol (bijna niet te krijgen). ==== Schoenen ==== Tijdens de reis zijn de schoenen wellicht het belangrijkste wat je bij hebt. Er zijn verschillende categorieën waaronder schoenen vallen, van gelijkmatige platte oppervlakten tot zwaar klimwerk. Bij warm weer is het lekker om de schoenen uit te trekken. Er zijn sandalen in allerlei versies te verkrijgen die nauwelijks nog wat wegen. Onderhoud van de schoenen is belangrijk, vooral als je er veel gebruik van maakt. Gebruik een poetsdoek of borstel om het vuil te verwijderen en behandel de schoenen met was of impregnatiemiddel. Zorg altijd dat de schoenen van binnen droog blijven en ventileer ze regelmatig.<br> ==== Sokken ==== Tijdens het reizen is het belangrijk om goeie sokken te dragen. Wandelsokken zijn wat duurder dan gewone sokken, maak zijn wel steviger. Natuurlijk is er een enorme variatie in sokken, waar je vooral op moet letten is dat je geen dikke sokken draagt als het warm is en niet al te dunne als het koud is. Je voeten verliezen veel warmte, net als de handen en het hoofd. Het lichaam reguleert hiermee de lichaamstemperatuur. Als je koude voeten hebt dan koel je te snel af en andersom met warme voeten. Sommigen sokken reiken de knie, anderen komen niet voorbij de enkel. Let hierbij op, omdat insecten de enkel ook een fijne plek vinden om te steken.<br> ==== Slaapmat ==== Ze verschillen in grootte en vorm, maar vooral belangrijk is de isolatiewaarde. De dikte is vooral belangrijk als je naar koude gebieden gaat, maar ook van comfort houdt, het gewicht neemt wel toe. Neem een mat die iets langer is dan jezelf bent. Gebruik een opblaasbare mat niet om op te drijven en vermijdt contact met puntige objecten. ==== Hoofdkussen ==== Een hoofdkussen kan erg fijn zijn als je in een trein of bus wilt slapen, maar ook als je op een rotsachtige ondergrond met je tent staat. Er bestaan opblaasbare kussens en er zijn reiskussens waarin je een pan kunt warm houden. Je kan ook de compressiezak van je slaapzak (gevuld met kleding) of iets dergelijks gebruiken als hoofdkussen.<br> ==== Slaapzak ==== Voor het kiezen van een goede slaapzak zijn twee eisen van groot belang: ze moet de juiste lichaamsmaat hebben en een goede isolatie-waarde hebben. Anders is een goede nachtrust (wat erg belangrijk is) niet gegarandeerd. Het dekenmodel slaapzak is goedkoper, geeft meer ruimte aan de benen. Hij kan volledig worden open geritst (handig om op te zitten). Twee slaapzakken kunnen aan elkaar worden verbonden. Als nadeel blijft dat hij zwaarder en groter is en minder goed isoleert tegen zeer lage temperaturen. Een mummiemodel slaapzak isoleert goed (verschillende waarden), is licht en klein pakbaar. Hij is echter minder ruim voor armen en benen, en alleen aan elkaar te ritsen als je let op de plaats van de rits (links met rechts).<br> Een donzen slaapzak heeft een grote isolatiewaarde, een uiterst klein pakvolume, hoge levensduur en is hervulbaar. Dons is een natuurproduct van vogelveren, gemaakt van de veren van een gans of eend. Ze zijn echter duurder in aanschaf en gevoelig voor vocht, dan plakken de veertjes aan elkaar waardoor de isolatiewaarde verdwijnt en er ontstaat schimmel. Een donzen slaapzak kun je moeilijk zelf wassen.<br> Een synthetische slaapzak is goedkoper en makkelijker wasbaar dan een gevuld met dons. Het heeft echter een iets mindere lange levensduur (verschillend in soort) en een minder grote isolatiewaarde. Tegenwoordig komen de eigenschappen echter sterk overeen. Het droogt sneller en behoud een beetje de isolerende waarde als het nat wordt. Niet zo maar zelf wassen: kijk naar het waslabel!<br> ==== Lakenzak ==== Het is soms handig om een binnenhoes (lakenzak) voor de slaapzak mee te nemen, deze zijn er in verschillende materialen (fleece of polyester of katoen). De warmte in de slaapzak is dan meteen groter, en de slaapzak blijft van binnen schoner. Als het te warm is dan kun je rustig de slaapzak opendoen en als je in een goedkoop hotelkamertje slaapt dan kan het ook erg handig zijn. Je kunt dan trouwens ook beter een eigen kussensloop meenemen. Als je steeds van je tentmat schuift door de polyester buitenkant van je slaapzak dan kun je de zak ook om je mat heen doen.<br> ==== Tent ==== De aanschaf van een tent is een moeilijke keuze. Het beste is heel goed kijken en je te laten adviseren door verschillende bronnen en vervolgens de tent gewoon uitproberen. De prijs zegt niet altijd veel over de degelijkheid van een tent. Net als bij rugzakken zijn er tenten voor verschillende weersomstandigheden, de meeste goedkope tenten zijn voor de zomerperioden gemaakt, dat wil zeggen dat deze gemaakt zijn om extreme zonuren en af en toe een plensbui te overleven. Vandaar dat de meeste tenten koepelvormig en zilverkleurig zijn. Maar er zijn ook een heleboel andere tenten, zoals de drieseizoenentent die (zoals de naam al zegt) beter bestand is tegen verschillende weersomstandigheden.<br> Het model van de tent hangt af van de soort reis die gaat ondernemen. Als je merendeels op een camping staat, dan kun je wellicht beter voor wat extra ruimte kiezen. Ook maakt het dan meestal niet uit of de tent stabiel moet staan om zijn vorm te hebben, want het terrein is er vlak. Kijk naar je lichaamslengte en lichaamsbreedte, en naar die van je medereiziger(s). Alles, dus ook je rugzakken, moeten erin passen en je zult af en toe ook moeten bewegen. Als het regent (of erger) ben je ook afhankelijk van de ruimte in de tent. En als de zon schijnt is het fijn om alles open te kunnen zetten om de warmte uit de tent te laten waaien.<br> Neem de tijd om een juiste tent te vinden en maak een lijstje wat voor jou de belangrijkste voorwaarden zijn om de tent te kiezen. Bekijk een tent altijd opgezet en kruip er in om deze te ervaren. Doe dit echter altijd zonder schoenen want anders bestaat er de kans dat het grondzeil beschadigt. Zet de tent later zelf nogmaals goed op om te kijken hoe makkelijk (en snel) dit gaat en om te controleren op gebreken.<br> ==== Waterfilter ==== Nog niet zo algemeen toegepast zijn de waterzuiveringsmethoden. Natuurlijk bestaat er het zogenaamde ‘uitkoken’ van besmet water. Maar dat is een langdurige en soms ook kostbare zaak. Vaak nemen mensen de gok en drinken gewoon wat van een stroompje of het water uit de kraan. Dit kan levensbedreigend zijn.<br> Als je tanden poetst, eten kookt of gewoon water drinkt is het in gebieden met onbetrouwbaar water noodzakelijk om het water eerst te filteren of uit te koken. Met het filteren van water ben je onafhankelijk en vaak goedkoper uit. Een filter is natuurlijk wel weer extra gewicht en ruimte in de rugzak, maar het kan een hoop gezondheidsproblemen schelen.<br> Er zijn verschillende filters, de een kan grote hoeveelheden filteren, de andere is snel en compact. Het verschil zit hem ook in de manier waarop het water gefilterd wordt. Soms met een microfiltratie-membraam, elektrolytisch of met koolstof. Kijk goed naar de prestaties van de filters. Bijvoorbeeld hoelang de filters meegaan voordat ze vervangen dienen te worden.<br> ==== Waterfles ==== Een drinkfles moet vooral groot (minimaal 1 liter) en licht zijn, het liefst één waarin het water lang koel blijft. Soms is het wel fijn als er ook iets anders in kan dan water. Het drinken van alcohol tijdens warm weer of bij grote inspanningen is af te raden. Let op dat de fles goed schoon te maken is, een brede opening kan daarom handig zijn maar drinkt of schenkt weer minder makkelijk. Er bestaan ook waterzakken, soms kun je deze in het rugpand van de rugzak stoppen, zodat je slechts af en toe aan het rietje hoeft te zuigen. Dit kan voordelig zijn, want dan hoef je niet elke keer de rugzak af te doen.<br> Een extra waterzak mee nemen tijdens het kamperen is handig. Deze zak kun je gebruiken voor (af)waswater of voor het koken. Vaak wordt het water al warm genoeg als je het in de zon neerlegt, dit scheelt vaak een hoop naar de kraan lopen.<br> ==== Wandelstok ==== Als je in de bergen loopt met twee stokken bespaar je veel energie, omdat de stokken een deel van jouw gewicht dragen. Bij het stijgen duw je dus jezelf omhoog en bij het dalen vang je de belasting op de knieën en heupen op. Op gladde paden of tijdens een tocht door hoog struikgewas kan het een onmisbaar hulpmiddel zijn om je evenwicht te bewaren en de grond te testen op gevaarlijke kuilen. Natuurlijk kun je steeds op zoek gaan naar een geschikte stok, maar vaak is deze net niet lang genoeg, breekt deze of is hij te zwaar door het vocht dat in het hout zit.<br> ==== Zaklamp ==== Het is belangrijk dat een zaklamp gebruiksvriendelijk en niet te zwaar is, het liefst één die in je broekzak past en tegen een stootje kan. Verder moet hij waterbestendig zijn, voldoende licht geven (ook op ruime afstand) en lang met de batterijen doen. Het liefst zijn dit heroplaadbare batterijen en niet al te grote batterijen want die zijn zwaar en passen meestal niet in een oplader. De lampjes zijn meestal LED-lampjes, want die gebruiken weinig stroom en gaan bijna nooit kapot. Een hoofdlamp is praktisch, mede omdat je de lichtsterkte kunt afstellen, maar heeft weer als nadeel dat je er een ander vaak mee in de ogen schijnt.<br> ==== Zakmes ==== Neem een zakmes die bij je past en lekker in de hand ligt. Het blad van het mes moet in een jampotje kunnen passen, maar ook groot genoeg zijn om bijvoorbeeld een brood mee te snijden. Let op het materiaal waarvan het mes gemaakt is. Een ander praktisch verschil is meestal het gewicht. Een zakmes moet aan een bepaalde lengte voldoen anders kom je er niet mee door een douanecontrole. Meenemen als handbagage in het vliegtuig mag niet, dus stop hem in je rugzak {{Sub}} dq8wt3vs5y5uxobqi34hvx6wxto4f9o 421562 421521 2026-04-04T20:04:51Z Erik Baas 2193 corr. 421562 wikitext text/x-wiki {{De Kleine Trekkersgids‎}} [[Bestand:Tekening_van_dwerg_op_reis2.jpg|200px]] '''Hoofdstuk 3 - De reisuitrusting''' ==== EHBO-spullen ==== Controleer bij aanschaf, maar ook na gebruik en alvorens aan een reis te beginnen eerst goed de inhoud, de houdbaarheidsdatum en de luchtdichtheid van de EHBO-pakket. De verblijfsomgeving is zeer bepalend voor de spullen die u nodig kan hebben. Medicijnen kunnen bijwerkingen hebben en gevaarlijk zijn voor mensen met een allergie, in combinatie met andere medicijnen of door overgevoeligheid voor bepaalde stoffen. Lees altijd eerst goed de gebruiksaanwijzingen van medicijnen en andere middelen en raadpleeg (altijd) een arts.<br> Ga niet met een overbodige hoeveelheid spullen op reis, maar kies doelbewust dat wat nodig zou kunnen zijn. Zorg voor duidelijke etiketten en eventueel voor een doktersverklaring waarop de medicijnen vermeld worden, niet alleen voor jezelf maar ook bij de douane is dit handig. Stop de spullen in een waterdicht tasje en vermijdt dat bijvoorbeeld de pincet gaten maakt door deze in een apart doosje te stoppen.<br> '''Wat je bij een normale dagwandeling nodig kunt hebben:'''<br> o Wond-ontsmettingsmiddel (zalf of vloeistof)<br> o Alcoholdoekjes voor de handen (en handschoentjes)<br> o Pijnstillers<br> o Pincet (pas op want deze is puntig!)<br> o Pleisters (kleine en grote strips)<br> o Reddingsdeken(s)<br> o Rolverband(en) elastisch<br> o Rolverband(en) niet elastisch<br> o Schaartje (opvouwbaar)<br> o Snelverband (zelfplakkend)<br> o Steriele gaasjes<br> o Tekentang (van plastic)<br> o Massagezalf (klein blikje)<br> o Veiligheidsspelden (ook handig voor blaren)<br> ==== Etenswaren ==== In een onbewoond gebied heb je minstens vier kilogram eten per persoon per week nodig. Maar meestal ga je ervan uit dat je binnen vier dagen wel weer nieuw eten hebt kunnen inslaan. Voordelig in het gewicht is gedroogd voedsel. Je hoeft er alleen (warm) water (of melk) bij te voegen en je bent klaar. Een paar handige zakjes bij je hebben scheelt altijd een hoop honger tijdens een flinke wandeltocht of als de winkels onverwacht gesloten zijn. Als de winkel wel open is, verkijk je dan niet op het gewicht. Voor je het weet heb je al snel vier kilo bij elkaar. En let op dat je geen zuivel- en vleesproducten meeneemt. Vooral bij hoge temperaturen kan dit snel bederven en het is daarom beter om dit meteen te consumeren.<br> Een volwassen persoon heeft zo’n 1,5 liter aan vochtopname nodig per dag, maar dit is natuurlijk afhankelijk van de inspanning en het klimaat. Het beste middel tegen dorst is nog altijd (lauw) water, omdat er geen zout, suiker of iets anders aan toegevoegd is. In de meeste West-Europese landen is water uit de kraan drinkbaar. Ben je over de waterkwaliteit onzeker dan kun je beter water in de winkel kopen, of het eerst koken of filteren.<br> <br> '''Wat je bij een normale reis nodig kunt hebben:'''<br> o Fruit (bijvoorbeeld (sinaas)appels)<br> o Brood<br> o Broodbeleg (bijvoorbeeld pindakaas)<br> o Snoep (bijvoorbeeld druivensuiker of müslirepen)<br> o Water<br> '''Om mee te nemen (in kleine hoeveelheden) voor een zelfgemaakte maaltijd:'''<br> o Aardappelpuree<br> o Bouillon<br> o Couscous<br> o Falafelmix<br> o Gedroogde tomaten<br> o Kaaspoeder<br> o Keukenkruiden<br> o Knoflook<br> o Koffie<br> o Limonadepoeder (of siroop)<br> o Mayonaise & ketchup<br> o Meel<br> o Melkpoeder<br> o Müsli of havermout<br> o Noten<br> o Oplossoep<br> o Pasta<br> o Pindakaas<br> o Rijst<br> o Rozijnen<br> o Suiker<br> o Thee<br> o Zonnebloem- of olijfolie<br> ==== Kleding ==== Neem comfortabele kledingstukken mee die je gemakkelijk kunt aantrekken. Als je verschillende kleding over elkaar aantrekt isoleert dit beter: de onderste laag neemt transpiratievocht op, de volgende laag houdt de lichaamswarmte vast en de bovenste laag houdt de wind, de regen en de kou tegen. Zorg dat je voldoende kleding bij je hebt, maar neem niet te veel mee. Je kunt beter proberen je spullen ergens te wassen. Neem een biologisch afbreekbaar handwasmiddel mee en een lang stuk touw (of scheerlijn) dat als waslijn kan fungeren. Een plastic tas om je vuile was in te doen is ook handig. Afhankelijk van de omstandigheden raad ik aan om een lichte rugzak te houden en dus maximaal vijf paar wandelsokken, vier onderbroeken, drie T-shirts, twee broeken en slechts een van elk ander kledingstuk mee te nemen. Om dit in je rugzak te proppen is niet altijd zo handig. Trek daarom zo veel mogelijk aan en stop de rest in een compressiezak, dat scheelt een hoop volume en de kleren zijn meteen waterdicht ingepakt. Een extra zak voor de vuile en vaak vochtige was is ook erg handig. Denk aan goede beschermmiddelen tegen de warmte en koude, maar ook tegen het felle zonlicht of tegen de aanwezigheid van stekende insecten. Dunne kleding is meestal minder sterk en muggen prikken er zo doorheen, maar dikke kleding is weer minder goed in te pakken. ==== Kookspullen ==== Kies voor handige en lichte kookpannen die in elkaar passen. Soms zijn pannen voorzien van een anti-aanbaklaag, dan moet je oppassen dat die laag niet wordt beschadigd. Een houten lepel is in dat geval handig. In een pannenset is er meestal voldoende ruimte over om zaken als kruiden of een afwasspons in te stoppen. Neem in een waterdichte verpakking lucifers en een aansteker mee. Branders zijn zeer uiteenlopend in grootheid, zuinigheid en veiligheid. Afhankelijk van de plek waar je gaat kamperen zul je een keuze moeten maken. Let echter met alle branders op of de pandrager groot genoeg is voor je pannen. Zorg altijd bij het koken dat de brander stabiel en recht staat.<br> Let op met het meenemen van brandstoffen voor branders als je met het vliegtuig reist. Meenemen in je (hand)bagage mag alleen op de voorwaarden die de vliegtuigmaatschappij stelt. Een kookstel moet meestal volledig gedemonteerd, schoongemaakt (reukloos) en apart ingepakt zitten om door de douane doorgelaten te worden. Dit is wel iets om aan te denken voordat je op reis gaat. Soms kun je het beste ter plaatse brandstof proberen te kopen.<br> ==== Kooktoestellen ==== * Allesbranders:<br> Deze branders kunnen op gas, petroleum, benzine en/of diesel koken.<br> * Benzinebranders:<br> Deze populaire branders zijn licht, goedkoop en de brandstof is bijna overal verkrijgbaar. Er zijn echter ook nadelen, waaronder de veiligheid. Het gebruik van een benzinebrander vraagt enige oefening en onderhoud.<br> * Gasbranders:<br> Deze branders zijn nogal kou- en windgevoelig en niet bepaald zuinig, maar de gasbusjes zijn over het algemeen goedkoper en op veel plaatsen verkrijgbaar. Het gebruik van gas is veiliger en schoner en als je naar plaatsen gaat waar de temperaturen niet ver boven het vriespunt uit komen kun je een brander nemen met een aangepaste constructie (een warmtegeleidende ring) of een apart brandstofmengsel met propaangas. Je hebt overigens verschillende soorten gasbranders, de oude techniek is het wereldberoemde prikken van de (wegwerp)blikjes. Bij een temperatuur van 4°C blijft het butaangas echter vloeibaar. Een ander nadeel is dat deze tankjes niet los gemaakt kunnen worden van een halfvolle tank tenzij je weer gebruik maakt van blikjes met speciale veiligheidsventiel. De ventieltechniek is veilig om de brander los te maken en handig voor het vervoeren van de brander, maar de gastankjes zijn in het buitenland weer iets lastiger te krijgen.<br> * Spiritusbranders:<br> Deze vorm van koken is niet echt populair en kent twee verschillen, namelijk de brandstof Ethanol (niet erg heet bij verbranding) en Methanol (bijna niet te krijgen). ==== Schoenen ==== Tijdens de reis zijn de schoenen wellicht het belangrijkste wat je bij hebt. Er zijn verschillende categorieën waaronder schoenen vallen, van gelijkmatige platte oppervlakten tot zwaar klimwerk. Bij warm weer is het lekker om de schoenen uit te trekken. Er zijn sandalen in allerlei versies te verkrijgen die nauwelijks nog wat wegen. Onderhoud van de schoenen is belangrijk, vooral als je er veel gebruik van maakt. Gebruik een poetsdoek of borstel om het vuil te verwijderen en behandel de schoenen met was of impregnatiemiddel. Zorg altijd dat de schoenen van binnen droog blijven en ventileer ze regelmatig.<br> ==== Sokken ==== Tijdens het reizen is het belangrijk om goeie sokken te dragen. Wandelsokken zijn wat duurder dan gewone sokken, maak zijn wel steviger. Natuurlijk is er een enorme variatie in sokken, waar je vooral op moet letten is dat je geen dikke sokken draagt als het warm is en niet al te dunne als het koud is. Je voeten verliezen veel warmte, net als de handen en het hoofd. Het lichaam reguleert hiermee de lichaamstemperatuur. Als je koude voeten hebt dan koel je te snel af en andersom met warme voeten. Sommigen sokken reiken de knie, anderen komen niet voorbij de enkel. Let hierbij op, omdat insecten de enkel ook een fijne plek vinden om te steken.<br> ==== Slaapmat ==== Ze verschillen in grootte en vorm, maar vooral belangrijk is de isolatiewaarde. De dikte is vooral belangrijk als je naar koude gebieden gaat, maar ook van comfort houdt, het gewicht neemt wel toe. Neem een mat die iets langer is dan jezelf bent. Gebruik een opblaasbare mat niet om op te drijven en vermijdt contact met puntige objecten. ==== Hoofdkussen ==== Een hoofdkussen kan erg fijn zijn als je in een trein of bus wilt slapen, maar ook als je op een rotsachtige ondergrond met je tent staat. Er bestaan opblaasbare kussens en er zijn reiskussens waarin je een pan kunt warm houden. Je kan ook de compressiezak van je slaapzak (gevuld met kleding) of iets dergelijks gebruiken als hoofdkussen.<br> ==== Slaapzak ==== Voor het kiezen van een goede slaapzak zijn twee eisen van groot belang: ze moet de juiste lichaamsmaat hebben en een goede isolatie-waarde hebben. Anders is een goede nachtrust (wat erg belangrijk is) niet gegarandeerd. Het dekenmodel slaapzak is goedkoper, geeft meer ruimte aan de benen. Hij kan volledig worden open geritst (handig om op te zitten). Twee slaapzakken kunnen aan elkaar worden verbonden. Als nadeel blijft dat hij zwaarder en groter is en minder goed isoleert tegen zeer lage temperaturen. Een mummiemodel slaapzak isoleert goed (verschillende waarden), is licht en klein pakbaar. Hij is echter minder ruim voor armen en benen, en alleen aan elkaar te ritsen als je let op de plaats van de rits (links met rechts).<br> Een donzen slaapzak heeft een grote isolatiewaarde, een uiterst klein pakvolume, hoge levensduur en is hervulbaar. Dons is een natuurproduct van vogelveren, gemaakt van de veren van een gans of eend. Ze zijn echter duurder in aanschaf en gevoelig voor vocht, dan plakken de veertjes aan elkaar waardoor de isolatiewaarde verdwijnt en er ontstaat schimmel. Een donzen slaapzak kun je moeilijk zelf wassen.<br> Een synthetische slaapzak is goedkoper en makkelijker wasbaar dan een gevuld met dons. Het heeft echter een iets mindere lange levensduur (verschillend in soort) en een minder grote isolatiewaarde. Tegenwoordig komen de eigenschappen echter sterk overeen. Het droogt sneller en behoud een beetje de isolerende waarde als het nat wordt. Niet zo maar zelf wassen: kijk naar het waslabel!<br> ==== Lakenzak ==== Het is soms handig om een binnenhoes (lakenzak) voor de slaapzak mee te nemen, deze zijn er in verschillende materialen (fleece of polyester of katoen). De warmte in de slaapzak is dan meteen groter, en de slaapzak blijft van binnen schoner. Als het te warm is dan kun je rustig de slaapzak opendoen en als je in een goedkoop hotelkamertje slaapt dan kan het ook erg handig zijn. Je kunt dan trouwens ook beter een eigen kussensloop meenemen. Als je steeds van je tentmat schuift door de polyester buitenkant van je slaapzak dan kun je de zak ook om je mat heen doen.<br> ==== Tent ==== De aanschaf van een tent is een moeilijke keuze. Het beste is heel goed kijken en je te laten adviseren door verschillende bronnen en vervolgens de tent gewoon uitproberen. De prijs zegt niet altijd veel over de degelijkheid van een tent. Net als bij rugzakken zijn er tenten voor verschillende weersomstandigheden, de meeste goedkope tenten zijn voor de zomerperioden gemaakt, dat wil zeggen dat deze gemaakt zijn om extreme zonuren en af en toe een plensbui te overleven. Vandaar dat de meeste tenten koepelvormig en zilverkleurig zijn. Maar er zijn ook een heleboel andere tenten, zoals de drieseizoenentent die (zoals de naam al zegt) beter bestand is tegen verschillende weersomstandigheden.<br> Het model van de tent hangt af van de soort reis die gaat ondernemen. Als je merendeels op een camping staat, dan kun je wellicht beter voor wat extra ruimte kiezen. Ook maakt het dan meestal niet uit of de tent stabiel moet staan om zijn vorm te hebben, want het terrein is er vlak. Kijk naar je lichaamslengte en lichaamsbreedte, en naar die van je medereiziger(s). Alles, dus ook je rugzakken, moeten erin passen en je zult af en toe ook moeten bewegen. Als het regent (of erger) ben je ook afhankelijk van de ruimte in de tent. En als de zon schijnt is het fijn om alles open te kunnen zetten om de warmte uit de tent te laten waaien.<br> Neem de tijd om een juiste tent te vinden en maak een lijstje wat voor jou de belangrijkste voorwaarden zijn om de tent te kiezen. Bekijk een tent altijd opgezet en kruip er in om deze te ervaren. Doe dit echter altijd zonder schoenen want anders bestaat er de kans dat het grondzeil beschadigt. Zet de tent later zelf nogmaals goed op om te kijken hoe makkelijk (en snel) dit gaat en om te controleren op gebreken.<br> ==== Waterfilter ==== Nog niet zo algemeen toegepast zijn de waterzuiveringsmethoden. Natuurlijk bestaat er het zogenaamde ‘uitkoken’ van besmet water. Maar dat is een langdurige en soms ook kostbare zaak. Vaak nemen mensen de gok en drinken gewoon wat van een stroompje of het water uit de kraan. Dit kan levensbedreigend zijn.<br> Als je tanden poetst, eten kookt of gewoon water drinkt is het in gebieden met onbetrouwbaar water noodzakelijk om het water eerst te filteren of uit te koken. Met het filteren van water ben je onafhankelijk en vaak goedkoper uit. Een filter is natuurlijk wel weer extra gewicht en ruimte in de rugzak, maar het kan een hoop gezondheidsproblemen schelen.<br> Er zijn verschillende filters, de een kan grote hoeveelheden filteren, de andere is snel en compact. Het verschil zit hem ook in de manier waarop het water gefilterd wordt. Soms met een microfiltratie-membraam, elektrolytisch of met koolstof. Kijk goed naar de prestaties van de filters. Bijvoorbeeld hoelang de filters meegaan voordat ze vervangen dienen te worden.<br> ==== Waterfles ==== Een drinkfles moet vooral groot (minimaal 1 liter) en licht zijn, het liefst één waarin het water lang koel blijft. Soms is het wel fijn als er ook iets anders in kan dan water. Het drinken van alcohol tijdens warm weer of bij grote inspanningen is af te raden. Let op dat de fles goed schoon te maken is, een brede opening kan daarom handig zijn maar drinkt of schenkt weer minder makkelijk. Er bestaan ook waterzakken, soms kun je deze in het rugpand van de rugzak stoppen, zodat je slechts af en toe aan het rietje hoeft te zuigen. Dit kan voordelig zijn, want dan hoef je niet elke keer de rugzak af te doen.<br> Een extra waterzak mee nemen tijdens het kamperen is handig. Deze zak kun je gebruiken voor (af)waswater of voor het koken. Vaak wordt het water al warm genoeg als je het in de zon neerlegt, dit scheelt vaak een hoop naar de kraan lopen.<br> ==== Wandelstok ==== Als je in de bergen loopt met twee stokken bespaar je veel energie, omdat de stokken een deel van jouw gewicht dragen. Bij het stijgen duw je dus jezelf omhoog en bij het dalen vang je de belasting op de knieën en heupen op. Op gladde paden of tijdens een tocht door hoog struikgewas kan het een onmisbaar hulpmiddel zijn om je evenwicht te bewaren en de grond te testen op gevaarlijke kuilen. Natuurlijk kun je steeds op zoek gaan naar een geschikte stok, maar vaak is deze net niet lang genoeg, breekt deze of is hij te zwaar door het vocht dat in het hout zit.<br> ==== Zaklamp ==== Het is belangrijk dat een zaklamp gebruiksvriendelijk en niet te zwaar is, het liefst één die in je broekzak past en tegen een stootje kan. Verder moet hij waterbestendig zijn, voldoende licht geven (ook op ruime afstand) en lang met de batterijen doen. Het liefst zijn dit heroplaadbare batterijen en niet al te grote batterijen want die zijn zwaar en passen meestal niet in een oplader. De lampjes zijn meestal LED-lampjes, want die gebruiken weinig stroom en gaan bijna nooit kapot. Een hoofdlamp is praktisch, mede omdat je de lichtsterkte kunt afstellen, maar heeft weer als nadeel dat je er een ander vaak mee in de ogen schijnt.<br> ==== Zakmes ==== Neem een zakmes die bij je past en lekker in de hand ligt. Het blad van het mes moet in een jampotje kunnen passen, maar ook groot genoeg zijn om bijvoorbeeld een brood mee te snijden. Let op het materiaal waarvan het mes gemaakt is. Een ander praktisch verschil is meestal het gewicht. Een zakmes moet aan een bepaalde lengte voldoen anders kom je er niet mee door een douanecontrole. Meenemen als handbagage in het vliegtuig mag niet, dus stop hem in je rugzak {{Sub}} 4i8jc0uk80xr6md9uehmdipanhb6e3w 0 21833 421508 348041 2026-04-04T17:46:34Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421508 wikitext text/x-wiki {{Nederlands}} Bijvoeglijke naamwoorden (adjectieven) staan altijd bij een zelfstandig naamwoord (zelfst. nmw.). Ze vertellen ons iets over dat zelfst. nmw., bijvoorbeeld ''hoe'' het is, welke ''kleur'' het heeft, ... Verwar een adjectief nooit met een [[Nederlands/Grammatica/Bijwoorden|bijwoord]]! Voorbeelden van adjectieven: :*Groen, geel, appelblauwzeegroen, ... (kortom, alle kleuren zijn adjectieven); :*Groot, klein, warm, koud, .... == Vorming == === De/ het === Als er een "de" of "het" voor het zelfst. nmw. staat, zetten we altijd een -e aan het adjectief. Voorbeelden: *De ''blauwe'' fiets; *De ''mooie'' gsm; *Het ''platte'' boek; *Het ''zieke'' meisje. === Een === *Als er een "een" voor het zelfst. nmw. staat en het zelfst. nmw. heeft "de" als {{Wp|lidwoord|lidwoord}}, dan komt er een eveneens een -e bij het adjectief. Voorbeelden: :*Een ''kleine'' jongen. (''De'' jongen -> + -e); :*Een ''zwarte'' bladzijde. (''De'' bladzijde -> + -e). *Als er een "een" voor het zelfst. nmw. staat en het zelfst. nmw. heeft "het" als lidwoord, dan verandert er '''niets''' aan het adjectief. Voorbeelden: :*Een ''lelijk'' eendje. (''Het'' eendje -> niets verandert); :*Een ''lang'' woord. (''Het'' woord -> niets verandert). === Meervoud === Als het zelfst. nmw. in het meervoud staat, krijgt het adjectief '''altijd''' een -e. Voorbeelden: *''Groene'' blaadjes. (''Het'' blad); *''Sterke'' mannen. (''De'' man). -> Sowieso geen verandering. == Extra spellingsregels == '''Regel 1:''' :De ''rode'' fiets. Zoals je ziet, kunnen we niet enkel een -e achter "''rood''" zetten. Dan zouden we "de ''roode'' fiets" bekomen, en dat is incorrect. Omdat de uitspraak niet verandert als één -o- verdwijnt, moeten we er eentje weglaten. Algemeen: ook bij adjectieven schrijven we lange klinkers (/oo/, /aa/, /ee/, /uu/ ''[/ii/ komt niet voor]'') in een {{Wp|Gesloten_lettergreep|gesloten lettergreep}} dubbel en in een {{Wp|Open_lettergreep|open lettergreep}} enkel. Voorbeelden: *Rood -> de ''rode'' fiets; *Grijs -> de ''grijze'' daken. '''Regel 2:''' :Het ''grijze'' dak. Als het adjectief op een '''-s''' eindigt en je zet een -e achter het adjectief, dan verandert de '''-s''' in een '''-z'''. Voorbeelden: *Ambitieus -> het ''ambitieuze'' plan; *Mysterieus -> ''mysterieuze'' verhalen. '''Regel 3:''' :De ''creatieve'' mannen. Als het adjectief op een '''-f''' eindigt en je zet een -e achter het adjectief, dan verandert de '''-f''' in een '''-v'''. Voorbeelden: *Foutief -> het ''foutieve'' antwoord; *Lief -> een ''lieve'' jongen. '''Regel 4:''' :De ''lamme'' man. Als de laatste klinker van een adjectief een '''a''', '''e''', '''i''', '''o''' of '''u''' is en je zet een -e achter het adjectief, dan verdubbelt de laatste medeklinker van het adjectief. Als de '-m' in het vorig voorbeeld niet verdubbeld zou zijn, dan kwam de '-a' in een open {{Wp|lettergreep|lettergreep}} terecht ("de ''lame'' man"). Dit is incorrect. Voorbeelden: *Mak -> het ''makke'' paard (ipv. het ''make'' paard); *Dom -> de ''domme'' leerling (ipv. de ''dome'' leerling). '''Combinatie:''' *Draadloos -> ''draadloze'' verbinding. :#Regel 1; :#Regel 2. == Stoffen en materialen == Als het adjectief stoffen of materialen (zoals papier, lood, katoen, ...) uitdrukt, krijgt het adjectief een '''-en''' achteraan. Zet er in geen geval een '''-e''' bij. Voorbeelden: *Het ''papieren'' bootje; *''Loden'' kogels; *''Katoenen'' doeken. Sommige adjectieven die stoffen of materialen uitdrukken krijgen helemaal '''géén achtervoegsel'''. Voorbeelden: *De ''plastic'' zak; *De ''nylon'' kousen. == Zelfstandig naamwoord weglaten == Als duidelijk is waarnaar het bijvoeglijk naamwoord verwijst, kan je het zelfstandig naamwoord weglaten. Voorbeelden: *Welk boek ben je verloren? :-Ik ben het ''groene'' verloren. *Is het een ''plastic'' of ''papieren'' zak? In zo'n geval spel je het adjectief alsof het zelfst. nmw. nog steeds in de zin zou staan. *'''Het''' boek -> het ''groene'' boek -> het ''groene''; *'''Een''' zak -> Een ''plastic'' zak -> een ''plastic'' (Zie [[Nederlands/Bijvoeglijke naamwoorden|stoffen en materialen]]) == Een bijvoeglijk naamwoord nader bepalen met een zelfstandig naamwoord == Met een zelfstandig naamwoord (vaak in combinatie met een telwoord) kan een bijvoeglijk naamwoord nader bepaald of gekwantificeerd worden. Voorbeelden: * Henk is 90 kg ''zwaar''. **90 = telwoord bij kg **kg = zelfstandig naamwoord, in dit geval een eenheid (kilogram) **zwaar = bijvoeglijk naamwoord * De film is 130 minuten ''lang''. **130 = telwoord bij minuten **minuten = zelfstandig naamwoord, in dit geval een eenheid **lang = bijvoeglijk naamwoord In sommige gevallen kan deze constructie ook gebruikt worden om een persoonlijke mening te kwantificeren: * Dat spel is wel cool, maar niet ''150 euro cool''. ** "150 euro" kwantificeert "cool" (is het spel cool genoeg om 150 euro waard te zijn?) * Twee weken naar Eindhoven? Nou, Eindhoven is heel leuk, maar niet ''twee weken leuk''. ** "twee weken" kwantificeert "leuk" (is Eindhoven leuk genoeg om er voor twee weken heen te gaan?) * Een Hema-taart voor mijn bruiloft? Taarten van de Hema zijn wel lekker, maar niet trouwdag-lekker. ** "trouwdag" bepaald nader over welke mate van "lekker" het gaat (is de taart lekker genoeg om te serveren op een trouwdag?) {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] ql4lqoyy1kl8259hns4uclvbu0m6aln 0 22710 421531 318961 2026-04-04T18:31:02Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421531 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ {{Leer jezelf ecologisch tuinieren|Afbeelding=Illustration Leymus arenarius and Lolium temulentum0.jpg}} '''Raaigras''' (''Lolium'') is een geslacht dat behoort tot de [[../Grassenfamilie|Grassenfamilie]] (''Poaceae''). Het geslacht komt voornamelijk voor in Eurazië, met enkele soorten in Amerika, Noord-Afrika en Australië. Veel soorten zijn zeer voedselrijk en worden daarom gebruikt in weilanden en als hooi voor het vee. Het is het belangrijkste weidegras in Nieuw-Zeeland, waar jaarlijks 10 miljoen kilogramgram [[../Plantkunde/Zaad|zaad]] wordt geproduceerd. Ook wordt het ingezet om erosie van de bodem tegen te gaan. Sommige soorten worden beschouwd als onkruid, die een fors nadelige invloed kunnen hebben op de productie van [[../Tarwe|Tarwe]] en andere granen. Sommige soorten worden gebruikt als gazongras. De {{Wp|pollen|pollen}} van raaigras is een van de belangrijkste veroorzakers van {{Wp|hooikoorts|hooikoorts}}. Het geslacht is nauw verwant met [[../Zwenkgras|Zwenkgras]] (''Festuca''), speciaal met [[../Beemdlangbloem|Beemdlangbloem]] (''Festuca pratensis''), waarmee het {{Wp|hybride (biologie)|hybriden}} kan vormen. Zo is [[../Trosraaigras|Trosraaigras]] of Festulolium (''x Festulolium loliaceum'') de vrij zeldzame hybride tussen Beemdlangbloem en Engels raaigras. ;Soorten Soorten die in Nederland voorkomen of voorkwamen: <gallery widths="95"> Lolium_perenne_Engels_raaigras_doorschietend.jpg|[[../Engels raaigras|Engels raaigras]] (''Lolium perenne'') Italiaans_raaigras_spruiten_(Lolium_multiflorum_tillers).jpg|[[../Italiaans raaigras|Italiaans raaigras]] (''Lolium multiflorum'') Westerwolds_raaigras_Lolium_multiflorum.jpg|[[../Westerwolds raaigras|Westerwolds raaigras]] (''Lolium multiflorum'') Illustration Leymus arenarius and Lolium temulentum0.jpg|[[../Vlasdolik|Vlasdolik]] (''Lolium temulentum ''subsp.'' remotum'') </gallery> Het Engelse raaigras kan geïnfecteerd raken met {{Wp|toxicogene|toxicogene}} schimmels (''Mycotoxine'') en raaigraskramp of "rye grass staggers" veroorzaken. {{Commonscat|Lolium}} {{Wikipedia|Pagina={{SUBPAGENAME}}|Naam={{SUBPAGENAME}}}} {{Sub}} owwto2itq8ag44sss8xquqp49xxlxll 421563 421531 2026-04-04T20:06:07Z Erik Baas 2193 corr. 421563 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ {{Leer jezelf ecologisch tuinieren|Afbeelding=Illustration Leymus arenarius and Lolium temulentum0.jpg}} '''Raaigras''' (''Lolium'') is een geslacht dat behoort tot de [[../Grassenfamilie|Grassenfamilie]] (''Poaceae''). Het geslacht komt voornamelijk voor in Eurazië, met enkele soorten in Amerika, Noord-Afrika en Australië. Veel soorten zijn zeer voedselrijk en worden daarom gebruikt in weilanden en als hooi voor het vee. Het is het belangrijkste weidegras in Nieuw-Zeeland, waar jaarlijks 10 miljoen kilogram [[../Plantkunde/Zaad|zaad]] wordt geproduceerd. Ook wordt het ingezet om erosie van de bodem tegen te gaan. Sommige soorten worden beschouwd als onkruid, die een fors nadelige invloed kunnen hebben op de productie van [[../Tarwe|Tarwe]] en andere granen. Sommige soorten worden gebruikt als gazongras. De {{Wp|pollen|pollen}} van raaigras is een van de belangrijkste veroorzakers van {{Wp|hooikoorts|hooikoorts}}. Het geslacht is nauw verwant met [[../Zwenkgras|Zwenkgras]] (''Festuca''), speciaal met [[../Beemdlangbloem|Beemdlangbloem]] (''Festuca pratensis''), waarmee het {{Wp|hybride (biologie)|hybriden}} kan vormen. Zo is [[../Trosraaigras|Trosraaigras]] of Festulolium (''x Festulolium loliaceum'') de vrij zeldzame hybride tussen Beemdlangbloem en Engels raaigras. ;Soorten Soorten die in Nederland voorkomen of voorkwamen: <gallery widths="95"> Lolium_perenne_Engels_raaigras_doorschietend.jpg|[[../Engels raaigras|Engels raaigras]] (''Lolium perenne'') Italiaans_raaigras_spruiten_(Lolium_multiflorum_tillers).jpg|[[../Italiaans raaigras|Italiaans raaigras]] (''Lolium multiflorum'') Westerwolds_raaigras_Lolium_multiflorum.jpg|[[../Westerwolds raaigras|Westerwolds raaigras]] (''Lolium multiflorum'') Illustration Leymus arenarius and Lolium temulentum0.jpg|[[../Vlasdolik|Vlasdolik]] (''Lolium temulentum ''subsp.'' remotum'') </gallery> Het Engelse raaigras kan geïnfecteerd raken met {{Wp|toxicogene|toxicogene}} schimmels (''Mycotoxine'') en raaigraskramp of "rye grass staggers" veroorzaken. {{Commonscat|Lolium}} {{Wikipedia|Pagina={{SUBPAGENAME}}|Naam={{SUBPAGENAME}}}} {{Sub}} 171ylcwtb4h0sxmt3a9xkvazcqiau43 0 24036 421526 415313 2026-04-04T18:18:41Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421526 wikitext text/x-wiki {{Bi}} [[Bestand:Russia - Spitsbergen - Edge Island.PNG|250px|thumb|Ligging van {{Wp|Edgeøya|Edgeøya}} binnen de {{Wp|Spitsbergen|Spitsbergen}}-archipel]] [[Bestand:Edgeøya labelled.png|thumb|250px|Kaart van Edgeøya]] Dit boekje geeft een gedetailleerd verslag van de '''Nederlandse Spitsbergenexpeditie''', een wetenschappelijke {{Wp|Expeditie (ontdekkingstocht)|expeditie}} die plaatsvond van augustus 1968 tot september 1969. Tijdens deze expeditie overwinterden vier Nederlanders 14 maanden lang op Kapp Lee (78° 5' 60 NB, 20° 55' 0 OL) op Edgeøya, een eiland dat deel uitmaakt van de {{Wp|Spitsbergen|Spitsbergen}}-archipel. {{TOC beperkt|2}} == Expeditieleden == * Eric Flipse († 1979), student biologie (specialiteit communicatie en techniek) * Paul W.J. de Groot, student bosbouw (specialiteit techniek) * Ko de Korte, student biologie (specialiteit ornithologie) * Piet Oosterveld († 2016), student biologie (specialiteit botanie) == Initiatief == Initiatiefnemer van de expeditie was Eric Flipse, die dr. {{Wp|A. van Wijngaarden|A. van Wijngaarden}} († 2004), hoofd afdeling zoölogie van het RIVON (het latere {{Wp|Rijksinstituut voor Natuurbeheer|Rijksinstituut voor Natuurbeheer}}), wist te enthousiasmeren tot deelname aan dit internationaal onderzoek. Flipse had nauw contact met {{Wp|Thor Larsen|Thor Larsen}}, leider van de Noorse expeditie. Het RIVON had geen budget beschikbaar voor deze (spontane) onderneming, maar deed alles wat in haar vermogen lag deze expeditie te begeleiden en tot een succes te maken. === Achtergrond ijsbeeronderzoek === De ijsbeer leeft in een van de meest ontoegankelijke gebieden ter wereld. Het is dus niet verwonderlijk, dat er ''tot voor kort'' weinig bekend was over de ijsbeer. Schattingen van het aantal ijsberen in het poolgebied liepen sterk uiteen. In 1960 werd het aantal ijsberen in het poolgebied door de Amerikanen (J.W. Brooks) geschat op 25.000 exemplaren.&nbsp;<ref> Larsen, Thor. The world of the polar bear. Uitgave: Chartwell Books. New Jersey 1978</ref> De Canadezen (C. Jonkel) waren voorzichtiger met hun schatting van 12.000 exemplaren. De Russen (S.M. Uspensky) gingen uit van 9.000 exemplaren. De Sovjet-Unie heeft als eerste natie en met belangen binnen het poolgebied de ijsbeer al in 1956 tot beschermde diersoort verklaard. Pas aan het eind van de jaren zestig kwam men tot het besef dat de ijsbeer overbejaagd en bedreigd werd. Vóór die tijd was de jacht voorbehouden aan de plaatselijke bevolking - dit waren de {{Wp|Eskimo's|Eskimo's}}, {{Wp|Inuit|Inuit}} of {{Wp|Yupik|Yupik}} -, die de jacht op de ijsbeer nodig had voor haar dagelijks bestaan. De ijsbeer was meer en meer een jachttrofee geworden. Jagers hadden grote sommen geld over voor een ijsbeervacht. De jacht werd intensief beoefend vanuit schepen, vliegtuigen, sneeuwscooters, etc., en de jachttechnieken werden steeds geavanceerder. === Setgun-kast (zelfschietinstallatie of legbuks) === De setgun-kast is een uiterst eenvoudig, maar doeltreffend middel om bij minimale inspanning een maximale opbrengst aan ijsberen te genereren. Verspreid over heel Spitsbergen liggen restanten van deze installaties, die herinneren aan de commerciële ijsbeerjacht. De schietinstallatie ziet eruit als een lange, smalle houten kist op vier poten van ongeveer 75&nbsp;cm hoog. De kist is de opbergplaats van een wapen, bijvoorbeeld het veelvuldig toegepaste gladloopgeweer. Aan de voorzijde van de kist zit een gat waar de (afgezaagde, ingekorte) loop van het geweer doorheen steekt. Op een naar voren uitstekende plank ligt voedsel voor de beer. Dit voedsel is verbonden middels een touw aan de trekker van het geweer. Het resultaat is voorspelbaar. Twee ervaren pelsjagers op Halvmånsøya wisten met behulp van deze techniek 145 ijsberen te bemachtigen in één winterseizoen. Vanaf 1973 is de jacht met behulp van deze installaties verboden. Met dit verbod werd het eerste positieve resultaat geboekt van internationale samenwerking, die erop gericht was de jacht op ijsberen in het gehele Noordpoolgebied aan banden te leggen. === Enkele cijfers met betrekking tot geschoten ijsberen === '''Bron''': The world of the Polar Bear, Thor Larsen 1978 {| class="wikitable" ! jaar ! Canada ! USA ! Denemarken ! Noorwegen ! Sovjet-Unie 3) |- | 1965 | 565 | 296 | 182 | 435 | 0 |- | 1966 | 603 | 399 | 116 | 185 | 0 |- | 1967 | 710 | 191 | 150 | 263 | 0 |- | 1968 | 454 | 351 | 153 | 267 | 0 |- | 1969 | 407 | 298 | onbekend | 346 | 0 |- | 1970 | 323 | 316 | onbekend | 515 | 0 |- | 1971 | 416 | 203 | onbekend | 116 note 1) | 0 |- | 1972 | 501 | onbekend | onbekend | 61 note 1) | 0 |- | 1973 | 523 | 7 note 1) | onbekend | 41 note 1) | 0 |- | 1974 | 583 | 40 - 50 note 1) | onbekend | 0 note 2) | 0 |- | 1975 | onbekend | onbekend | onbekend | 0 note 2) | 0 |- | 1976 | onbekend | onbekend | onbekend | 0 note 2) | 0 |} Note 1) Beperkende maatregelen verantwoordelijk voor jaarlijks minder afschot. Note 2) IJsberenjacht reeds sinds 1974 verboden. Note 3) IJsberenjacht reeds sinds 1956 verboden. (tikfout) == Doel van de expeditie == Doel van de expeditie was primair gericht op onderzoek naar de verspreiding en ecologie van de {{Wp|IJsbeer|ijsbeer}} (''Ursus maritimus''), op basis van een internationale afspraak gemaakt in 1965, in Fairbanks, Alaska, tussen de Verenigde Staten, Canada, Denemarken, Noorwegen en Rusland. === Auspiciën RIVON, Zeist === De expeditie stond onder auspiciën van het toenmalige Rijksinstituut voor Veldbiologisch Onderzoek ten behoeve van het Natuurbehoud (RIVON). De expeditie heeft onder andere steun gekregen van het {{Wp|Wereld Natuur Fonds|Wereld Natuurfonds}}. De expeditie werd georganiseerd op uitnodiging van zoöloog Thor Larsen van het Noorse wetenschappelijke Poolinstituut (Norsk Polar Institutt, Oslo). === International Polarbear Census Expeditions === Binnen het kader van het project 'International Polarbear Census Expeditions' werd informatie verzameld over het leven van de ijsbeer, door onder andere Canada, Noorwegen, Finland, Rusland, Verenigde Staten en Nederland. De ijsbeer stond destijds vermeld als {{Wp|Bedreigde soort|bedreigde diersoort}} op de {{Wp|Rode Lijst van de IUCN|Rode Lijst}} van de {{Wp|International Union for Conservation of Nature and Natural Resources|International Union for the Conservation of Nature}} (IUCN). === IJsberen in het pakijs, zomer 1968 === In de zomer van 1968, hebben de Noren aan boord van het schip de ’Polstjerna’ in het {{Wp|pakijs|pakijs}} 30 ijsberen gemerkt. Eric Flipse van de Nederlandse expeditie was daarbij en werd getraind door de Noren. Met die ervaring konden de Nederlanders aan de slag. Zij kregen de beschikking over een complete uitrusting voor het vangen en merken van ijsberen, bestaande uit een {{Wp|verdovingsgeweer|verdovingsgeweer}} met speciale munitie voor het gaspatroon, explosieve capsules ten behoeve van de {{Wp|injectiepijl|injectiepijl}}en, ampullen ''Sernylan'' verdovingsvloeistof, oormerken, een tatoeagetang, tatoeagepasta en markeringsverf voor op de vacht. === IJsberenval === De meeste ijsberen werden gevangen met behulp van een speciale ijsberenval. Het belangrijkste onderdeel van deze val was de ''voetstrik''. Deze bestond uit een lange, dikke metalen kabel, die eindigde in een lus en die verbonden was met een veer. De ijsbeer werd gedwongen één van zijn voorpoten in de lus te plaatsen als hij het lokaas wilde pakken. Daarbij trapte de ijsbeer op een ''vooraf'' gespannen veer, die de lus direct aantrok. Een metalen hoekprofiel voorzien van een gat, dat over de kabel schoof, zorgde ervoor dat de lus niet meer open kon. De beer zat dan met zijn ‘pols’ verankerd aan een zwaar object, bij voorkeur een rotsblok. === Verdovingsvloeistof, drug === De voordelen van verdoven van een ijsbeer in de val, ten opzichte van verdoven van een ijsbeer in ''het vrije veld'' zijn: * Het nauwkeuriger kunnen bepalen van de hoeveelheid verdovingsvloeistof, die gebaseerd is op het lichaamsgewicht van het dier. Een overdosis is fataal. Blijkt echter één dosering onvoldoende te zijn (te licht), dan kan eenvoudig een tweede verdovingspijl worden toegediend. * In ''het vrije veld'' moet vaak een reeks pijlen van verschillende inhoud worden klaargemaakt, omdat het gewicht van de ijsbeer moeilijk op afstand is te schatten . * Een ijsbeer in de val is dichter te benaderen. Het verdovingsgeweer heeft slechts een bereik van 30 á 40 meter. * Meer tijd beschikbaar. Het gereed maken van een injectiepijl vraagt (in de kou) veel tijd. * Het bevriezingsgevaar van de verdovingsvloeistof in de injectiespuit wordt kleiner. De lengte van de werkingsperiode van de verdoving, wordt in belangrijke mate bepaald door de hoeveelheid verdovingsvloeistof. Er kunnen ook verschillen optreden door de conditie van de ijsbeer, bijvoorbeeld bij een vrouwtje als het zwanger is. Ieder merk verdovingsvloeistof heeft zijn eigen kenmerken: Sernylan heeft als (gunstig) bijeffect een verhoging van de lichaamstemperatuur tijdens de behandeling. Dit in tegenstelling tot de drug M99, die juist een temperatuurverlagend effect heeft en daarom meer geschikt is in warmere streken. Een verwerkingstijd van 30-60 minuten is normaal. === Verkorte procedure, merken/onderzoeken ijsbeer === De verkorte standaardprocedure voor het merken en onderzoeken van een ijsbeer in het vrije veld is: * Probeer op afstand het gewicht van de ijsbeer in te schatten. * Prepareer minstens drie injectiepijlen voor variatie in gewicht (plus en min 10% van de eerste schatting). Praktijk leert, dat op afstand meestal te laag wordt ingeschat. Zorg dat de verdovingsvloeistof in de klaargemaakte injectiepijl niet kan bevriezen. *Houdt rekening met het risico van een ''overdosis'' verdovingsvloeistof. Dit kan fataal zijn. * Het risico van ''onderdosis'' is voor mens en dier nihil. * Een geschoten ijsbeer gaat meestal op de vlucht, wanneer hij is geraakt door een vreemd voorwerp in combinatie met een harde knal. * Een tweede injectie is dan wel noodzakelijk. Acuut handelen is hier vereist. * Probeer de ijsbeer zo dicht mogelijk te naderen. * Houdt rekening met eventueel jongen in de buurt. * Probeer de ijsbeer te injecteren in de hoge broekspieren (bil/dijbeen). * Houdt rekening met open water in combinatie met de inwerktijd van de verdoving. * Blijf permanent in de buurt tot de ijsbeer onder narcose gaat (en daarna tot volledige recovery). * Verwijder de eventueel nog aanwezige injectiepijl(en) bij de ijsbeer. * Controleer regelmatig de knipper-reflex van het oog, tijdens het gehele onderzoek. Afhankelijk van resterende tijd van de behandeling, eventueel narcose bijspuiten. * Begin met het aanbrengen van twee (identieke) rode nylon oormerken (tags). * Tatoeëer hetzelfde nummer aan de binnenzijde van de bovenlip. * Voorzie de ijsbeer van een opvallend merkteken ( nummer op de vacht -verf-) voor identificatie op afstand. (deze markering blijft maximaal één jaar zichtbaar, vanwege wisseling van de vachtharen) * Probeer ter plaatse het gewicht van de ijsbeer te bepalen (indien mogelijk) met een unster of door middel van een meting van de borstomvang (hiervoor zijn berekeningen, -bij benadering-). * Bepaal het geslacht van de ijsbeer. * Neem alle maten, die van belang zijn (schofthoogte, borstomvang, schedelomvang, kop-staart-lengte)• * Neem een bloedmonster (serumbuis) ten behoeve van DNA-onderzoek en bepaling geografische verspreidingsvormen achteraf. * Serum, bloed zonder rode bloedcellen en zonder fibrine, is het handigst voor serologisch onderzoek van DNA en virale infecties. * Trek de eerste premolaar (valse kies), voor leeftijdsbepaling achteraf. * Beschrijf globaal de gebitsstatus. Tandformule is: * Incisive – canines – premolaren – molaren. ''Boven'' 3-3, 1-1, 3-3 *, 2-2 = 18 * Incisive – canines – premolaren – molaren. ''Onder'' 3-3, 1-1, 3-3 *, 3-3 = 20 * '''Opmerking'''*: bij de ijsbeer komen molaren dikwijls zo voor: ''Boven'' 3-3, ''Onder'' 3-3 of 2-2. * '''Bron''': Zoogdierengids Elsevier (1955), Mr. F.H. van den Brink. Tandformules pagina 212. * Noteer de lichaamstemperatuur (rectaal gemeten). * Noteer de hartslag (op te nemen aan de kaaktak of aan slagader aan binnenzijde van bovenbeen of met stethoscoop aan hart). Houdt rekening met een verlaging van de hartslagfrequentie, door bepaalde narcosemiddelen. * Noteer alle klinische bijzonderheden (Onder andere eventuele verwondingen). * Vervoer de ijsbeer naar het pakijs, indien geschoten in omgeving van een menselijke nederzetting (honden), ter voorkoming van stress. * Houdt tijdens de recovery de ijsbeer onder controle (dit kan enkele uren duren). === IJsberen gemerkt, winter 1968–'69 === Het aantal ''gemerkte'' ijsberen op Spitsbergen, vanuit hun respectievelijke bases: * Noren (Tjuvfjorden) 8 ijsberen * Finnen (Sveagruva) 4 ijsberen * Nederlanders (Kapp Lee) 12 ijsberen. Het totaalresultaat (zomer + winter) kwam daarmee op 54 ''gemerkte'' ijsberen op Spitsbergen in een periode van 14 maanden. === Voorlopige conclusie onderzoeksresultaten === Vier van de twaalf gemerkte ijsberen op Kapp Lee werden binnen een jaar teruggemeld na te zijn doodgeschoten op Vestspitsbergen, een afstand van 200&nbsp;km. Wetenschappelijk gezien was dit een aanwijzing, dat de populatie minder groot was dan werd aangenomen in 1960. De bevindingen van de expeditie hebben geleid tot een beter inzicht in de ecologie van de ijsbeer en de reële gevaren voor het voortbestaan van de ijsbeer als diersoort, waarmee het wetenschappelijk belang van het onderzoek voldoende is aangetoond. De onderzoeksresultaten van de expeditie hebben uiteindelijk een positieve bijdrage geleverd aan de totstandkoming van de Internationale Conventie ter Bescherming van IJsberen in 1973.&nbsp;<ref>Broekhuizen & Van Laar / Lutra 2005 48 (2): 109-129, pagina 120</ref> == Secundair wetenschappelijk onderzoek == Naast ijsberenonderzoek is veldonderzoek gedaan naar andere inheemse zoogdieren, zoals het {{Wp|rendier|rendier}}, de {{Wp|poolvos|poolvos}} en de {{Wp|baardrob|baardrob}}. De expeditie heeft vogelbroedkolonies geïnventariseerd, met name op Edgeøya ({{Wp|drieteenmeeuw|drieteenmeeuw}}) en {{Wp|Barentszeiland|Barentsøya}} ({{Wp|brandgans|brandgans}} en {{Wp|zwarte zeekoet|zwarte zeekoet}}). In het voorjaar van 1969 is expeditielid Piet Oosterveld begonnen met {{Wp|Vegetatiekunde|bodemvegetatie}}onderzoek, in relatie tot het voedselpatroon van rendieren. Dit vond plaats in de directe omgeving van Kapp Lee. === Rendierenonderzoek === Het rendier (Rangifer tarandus platyrhynchus) op Spitsbergen is een nog in het wild levende soort en dus niet gedomesticeerd. Het rendier heeft een beschermde status en kent nauwelijks een natuurlijke vijand (predator). Derhalve is het rendier niet schuw en kan tot op vier meter worden benaderd. Het rendier is de enige soort van de hertachtigen (Cervidae), waarbij zowel het mannetje als het vrouwtje een gewei draagt. Dat maakt het onderscheid tussen geslachten een stuk moeilijker. In een gebied van ruwweg 20&nbsp;km² rondom het basisstation Kapp Lee, vertoefde permanent een kudde van 100 rendieren. De expeditie heeft tijdens het hele seizoen tientallen rendierschedels en -kaken verzameld, die verspreid lagen op Edgeøya en heeft die uiteindelijk verscheept naar Nederland voor nader onderzoek. Aan de hand van het gebit kon later een leeftijdsopbouw van de populatie worden vastgesteld. Voor dagelijkse herkenning van de rendieren in de omgeving van Kapp Lee, kregen de rendieren een ''fictieve'' code, die op afstand werd vastgesteld aan de hand van het gewei. Het gewei bestaat uit drie takken: de oogtak (ook wel schoffel genoemd), middentak en de kroon. Van iedere tak werd het aantal punten geteld, voor zowel de rechter als de linker stang. '''Voorbeeld formule:''' Rendier X: rechter stang 2-6-4 (boven de streep), linker stang 5-3-4 (onder de streep). Deze notatie is vergelijkbaar met het ''dactyloscopisch'' signalement van een persoon. In de praktijk bleek, dat in de omgeving geen enkel rendier met hetzelfde ‘codenummer’ rondliep, dus bijzonder praktisch. Opgemerkt wordt, dat observatie en codering van dezelfde groep rendieren op deze wijze, slechts één jaar mogelijk is, omdat de rendieren het jaar erop hun gewei hebben gewisseld en 'de code' is gewijzigd. Dit fundamentele onderzoek op Spitsbergen heeft later een vervolg gekregen en een positieve bijdrage geleverd aan de totstandkoming van ecologisch landschapsbeheer in Nederland. (Rijksinstituut voor Natuurbeheer) == Logistiek == === Station Zeist === {{Wp|Zeist|Zeist}} was het vertrekpunt van het meeste expeditiemateriaal. Op een verlaten spoorwegemplacement in de gemeente Zeist stonden in het voorjaar van 1968 twee goederenwagons klaar met expeditiemateriaal voor verzending naar {{Wp|Bodø|Bodø}}, Noorwegen. Het merendeel bestond uit onderdelen van twee (gedemonteerde) {{Wp|nissenhut|nissenhut}}ten, zoals stalen spanten en golfplaten. Verder was er een grote partij speciaal op maat vervaardigde {{Wp|Geëxpandeerd polystyreen|polystyreenschuimplaten}} (piepschuim), benodigd voor isolatie van de nissenhut. Verder ging er een groot voedselpakket mee ten behoeve van de vier overwinteraars, samengesteld door het Ministerie van Defensie en genoeg voor twee kalenderjaren. Een 60-tal zogenoemde theekisten was volgepakt met de meest uiteenlopende attributen, voordat ze aan de bovenzijde waren dichtgespijkerd en vervolgens gebandijzerd voor transport. === Noorwegen === In augustus 1968 vertrokken vanaf {{Wp|Rotterdam The Hague Airport|vliegveld Zestienhoven}} bij Rotterdam de expeditieleden De Groot, De Korte en Oosterveld richting Bodø, Noorwegen. Ze waren in gezelschap van een zomerploeg die bij het opzetten van het basisstation zou assisteren, waaronder twee verslaggevers van de Nederlandse radio en televisie. In {{Wp|Bodø|Bodø}}, het noordelijkste station van de Noorse spoorwegen, werden de twee goederenwagons met expeditiemateriaal uit Nederland overgeladen in het motorschip 'Signalhorn'. Dit schip, van oorsprong uitgerust voor de {{Wp|zeehondenjacht|zeehondenjacht}}, stond in de zomermaanden ten dienste van verscheidene expedities. Het schip beschikte over een zogenaamd '{{Wp|Kraaiennest (scheepsonderdeel)|kraaiennest}}', voor navigatie in {{Wp|pakijs|pakijs}}. In Bodø werd een 60-tal vaten brandstof gebunkerd, waarvan 17 drums benzine (b) en 43 drums ATK-{{Wp|kerosine|kerosine}} (k) ten behoeve van een {{Wp|sneeuwscooter|sneeuwscooter}} (b), twee {{Wp|buitenboordmotor|buitenboordmotor}}en (b), een {{Wp|aggregaat|aggregaat}} (b), verwarming (k), verlichting in de vorm van {{Wp|petromaxlamp|petromaxlamp}}en (k) en kookapparaten (b) voor onderweg. ATK-Kerosine (Aviation Turbine Kerosin) ook wel aangeduid als ''aviation fuel'' is bestand tegen zeer lage temperaturen (min 50°C) en daardoor uitermate geschikt voor een verblijf in het noordpoolgebied. == Vestigingsplaats == Oorspronkelijk was het de bedoeling, dat de Nederlandse delegatie zou overwinteren op {{Wp|Halvmånøya|Halvmånøya}}. De keuze van Halvmånøya was gebaseerd op ervaringen van ijsberenjagers, die jaren op dit eilandje hebben overwinterd en ingegeven door hun goede jachtresultaten. Dit relatief vlakke eiland, gelegen ten zuiden van Edgeøya, is gevormd door rotsblokken zonder noemenswaardige vegetatie en heeft een oppervlakte van ongeveer 12&nbsp;km². Bij aankomst van het expeditieschip 'Signalhorn', bleek echter dat dit eiland onbereikbaar was, vanwege het vele pakijs. Op 2 mijl afstand van de kust bleef het schip steken in het ijs. Uiteindelijk werd uitgeweken naar {{Wp|Kapp Lee|Kapp Lee}}. Achteraf waren de Nederlandse expeditieleden daar zeer content mee, omdat de alternatieve locatie veel aantrekkelijker was en meer voordelen en mogelijkheden bood. === Kapp Lee, Edgeøya, Spitsbergen === Kapp Lee is vanwege zijn ligging, een perfecte plaats voor een overwintering. * Kapp Lee is per schip makkelijk bereikbaar * Relatief vlak bouwterrein, rekening houdend met de {{Wp|permafrost|permafrost}} op 1 meter diepte * Natuurlijke drinkwatervoorziening, vanwege een stromende beek op de toendra * Uitzicht op zee, overzichtelijk voor ijsbeerobservaties * Kust heeft een glooiend strand met veel drijfhout, nuttig voor de open haard * Kust is ideaal voor het te water laten van de Zodiac rubberboot en de Klepper-Aerius-kano * Gevarieerd onderzoeksterrein (toendra, rotsformaties, stromend water, lagune, sneeuwhelling, etc.) * Goed vertrekpunt voor tochten te voet, op ski’s, met de hondenslede, sneeuwscooter, rubberboot of kano * Het gehele eiland Edgeøya is praktisch toegankelijk * De toendra is een goede landingsplaats voor helikopters. == Opbouw basisstation == Na aankomst op Edgeøya heeft een aantal mensen (vrijwilligers) geholpen met het aan land brengen van 80 ton aan expeditiemateriaal en het opbouwen van de {{Wp|nissenhut|nissenhut}} als basisstation, op de kust van {{Wp|Kapp Lee|Kapp Lee}}. Vlak naast twee bestaande houten hutjes werd, op de scheiding van strand en toendra, een rechthoek uitgezet en de eerste piketpaaltjes geslagen, rekening houdend met de permafrost op een diepte van ongeveer één meter. Permafrost is de permanent bevroren toestand van de bodem. Een 60-tal vaten met brandstof werd verplaatst naar de omgeving van de nissenhut in aanbouw. Een kruiwagen en een van fietswielen voorzien handkarretje kwamen zeer goed van pas bij deze operatie. Met primitieve middelen en veel menskracht, werden ook twee loodzware en hoge {{Wp|Antenne (straling)|radioantenne}}masten opgebouwd. === Deelnemers opbouwteam === Het opbouwteam bestond uit de volgende personen: * dr. A. van Wijngaarden (organisator, wetenschappelijk begeleider) * Nico Vergouw (bouwvakker) * Henk J. Vlug (assistent) * [[:en:w:Paul van den Bos|Paul van den Bos]] (cineast) NTS ({{Wp|Nederlandse Televisie Stichting|Nederlandse Televisie Stichting}}) * {{Wp|Hans Zoet|Hans Zoet}} (radioreporter) NRU ({{Wp|Nederlandse Radio Unie|Nederlandse Radio Unie}}). Zij waren allen actief op Kapp Lee, Spitsbergen van 14 augustus - 2 september 1968. === Zomerverblijf === Op de locatie Kapp Lee stonden twee (verlaten) hutjes, die in redelijk goede staat verkeerden en voorzien waren van de meest elementaire zaken als stapelbedden en een oliekachel. Deze hutjes waren in 1963 achtergelaten door oliemaatschappij Caltex, die geologisch onderzoek had verricht op {{Wp|Edgeøya|Edgeøya}}. De gehele groep kon hier tijdelijk bivakkeren. === Winterverblijf === Tot medio december 1968 is één van deze (ongeïsoleerde) hutjes in gebruik geweest als bivak. Daarna konden de vier overwinteraars Flipse, De Groot, De Korte en Oosterveld definitief 'verhuizen' naar de grote nissenhut. Dit heeft zo lang geduurd omdat er een tekort was aan bouwmateriaal en professioneel gereedschap. De taken van het 'normale' expeditieleven vroegen bovendien ook de nodige aandacht. Ze bestonden onder meer uit de dagelijkse controle van ijsberenvallen die langs de kust stonden opgesteld. == Basisstation == [[Bestand:Wikipedia Spitsbergen Nissenhut version 1.pdf|thumb|Plattegrond met indeling van de nissenhut]] === Nissenhut === * Formaat * Indeling * Voorzieningen * Plattegrond == Verlichting en verwarming == Het basisstation werd op verschillende manieren verlicht en verwarmd. * De keuken was voorzien van een oliekachel waarop niet alleen werd gekookt, maar daarnaast ook permanent brandde. * In de huiskamer stond een grote oliekachel, die het hele huis moest verwarmen. Dat bleek niet haalbaar, maar de ervaring leerde dat de bewoners bij plus 12°C de kachel naar beneden bijstelde. Kennelijk raakte de mens gewend aan lage temperaturen. * Petromaxlampen zijn hoogdruklampen, die behalve intens veel licht verschaften, ook een kleine ruimte goed op temperatuur konden brengen. Petromaxlampen waren storinggevoelig en vroegen veel onderhoud. * Klassieke olielampen deden overal dienst en waren betrouwbaar en economisch in gebruik. Tot tweemaal toe heeft een lamp, bij afwezigheid van de bewoners, staan ''roeten''. Een enorme vette roetaanslag in de woonruimte tot gevolg. * Kaarsen waren ook een belangrijke bron van verlichting. * Het 12 volt verlichtingssysteem met fietslampjes in de gang, heeft nooit naar tevredenheid gefunctioneerd. * Zaklantaarns op batterijen waren aanwezig, maar werden alleen kortstondig gebruikt, voor oriëntatie binnen en buiten. * De open haard (BellFires) was primair voor de gezelligheid. Alleen bij extreme omstandigheden, werd deze als extra verwarming gebruikt. Drijfhout werd gevonden langs het strand. === Brand, in de nacht van 1 op 2 februari 1969 === De hele dag was er sprake van aanhoudende storm windkracht 10 bij een temperatuur van min 20°C. Alle zeilen werden bijgezet de hut binnen te verwarmen. De openhaard loeide de hele dag. Tegen middernacht bemerkte Eric, vlak voor het naar bed gaan, een verdachte rookontwikkeling achter de eternietplaat van de openhaard. Hij sloeg direct alarm. Het duurde niet lang of de vlammen kwamen door het raamkozijn. Een eerste koolzuurblusser werd leeggespoten. Er ontstond een enorme rookontwikkeling, die het bluswerk bijna onmogelijk maakte. Resoluut werd besloten al het plaatmateriaal te verwijderen. Uiteindelijk moest de gemetselde openhaard helemaal worden afgebroken. Na drie uur ''Brand Meester!'' De oorzaak was onvoldoende isolatie achter en onder de openhaard. Totale schade: een openhaard in brokken, planken vloer en vloerbalk verkoold, polystyreenschuimplaten gesmolten. Er zijn vier brandblussers (poeder / koolzuur) leeggespoten. Er was nauwelijks waterschade. ''Opmerking'': Een koolzuurblusser is ook een effectief middel gebleken tegen opdringerige ijsberen. Vooral het ''sissende'' geluid, dwong respect af en joeg hen op de vlucht. == Drinkwatervoorziening == Drinkwater is een primaire levensbehoefte. Drinkwater maken van sneeuw is geen efficiënte methode, vanwege veel volume met relatief weinig opbrengst. Het smeltproces met behulp van een oliekachel vraagt veel energie. De oplossing voor dit probleem was eenvoudig. Op de toendra was een stromend beekje op 100 meter afstand van de basis. Een stuwmeer creëren, was de uitkomst van het probleem. Materialen, zoals balken en restant golfplaten van de nissenhut, konden goed dienst doen als barrière. Zo ontstond in het najaar 1968, een typisch Hollands bouwwerk op de toendra (dammen en dijkjes). Het resultaat was een stuwmeer, groot ruwweg 5 bij 10 meter, met een gemiddelde diepte van ongeveer 40&nbsp;cm. Het maximale niveau was seizoen afhankelijk. Het bevroren stuwmeer bleek nauwelijks voldoende voor een verblijf van vier man, gedurende 14 maanden. Slechts een half jaar kon drinkwater, in de vorm van ijs, worden gehakt uit het stuwmeer en per kruiwagen vervoerd naar het basisstation. De binnentemperatuur van de nissenhut was zodanig, dat het smeltproces automatisch op gang kwam. Standaard waren twee emmers van 10 liter drinkwater op voorraad. Drinkwater werd voornamelijk gebruikt voor inwendig gebruik. De was en afwas werden tot het minimum beperkt. Douchen op Kapp Lee was niet mogelijk. Persoonlijke hygiëne werd gedaan indien daar aanleiding toe bestond, bijvoorbeeld op feestdagen zoals Kerstmis (vuil of niet vuil). == Voedsel- en levenspakket van het Ministerie van Defensie == Het voedselpakket en individuele dagrantsoenen, waren door specialisten van het Ministerie van Defensie samengesteld, rekening houdend met voorschriften van de Noorse gouverneur (Sysselmann) op Spitsbergen; De hoeveelheid moest derhalve worden gebaseerd op een overwintering voor twee kalenderjaren. Deze termijn van twee jaar, was een voorwaarde omdat de {{Wp|Sysselmann van Spitsbergen|Sysselmann}} rekening hield met de mogelijkheid van een gedwongen verblijf van een tweede jaar. Evacuatie na één jaar kon immers niet gegarandeerd worden. === Ingrediënten voedselpakket === Het menu was redelijk afwisselend samengesteld, maar niet overdreven. Spaghetti, macaroni en rijst zaten in het pakket. In plaats van aardappelen was aardappelpuree in poedervorm beschikbaar. Brood was vervangen door crackers. Het ontbijt bestond voor een belangrijk deel uit Mariakaakjes, de ene dag vierkant en de andere dag rond, voor de ‘broodnodige’ variatie. Het dagelijkse toetje werd vervaardigd van poeder. De ene dag vanillevla, de andere dag chocoladevla. Op zon- en feestdagen een combinatie van beide. Vanillevla werd soms op smaak gebracht met poederkoffie en smaakte dan naar hopjesvla. Erwtensoep in blik was een favoriet gerecht. Makkelijk en snel klaar te maken eenpansgerecht en zeer voedzaam. Bijna alles was in blik verpakt, zelfs krentenbrood. Blikken werden vervoerd in uniforme stapelbare kartonnen dozen. === Suiker en zout op de bon === Defensie had kennelijk een kleine vergissing gemaakt in de calculatie van suiker en zout, want die gingen in december ‘op de bon’. Ko hield de voorraad bij en besloot tot rantsoenering vanwege een vermeend tekort. Dat betekende letterlijk een schepje minder suiker in de koffie. Later werd het beleid bijgesteld. Toen dit tekort aan suiker en zout, terloops werd medegedeeld in een radiocontact met de Noren op Isfjord Radio, leverde dat hoongelach op. De Nederlanders werden prompt verdacht van ‘illegaal’ stoken van alcohol en het inpekelen van (ijsberen-)huiden. Beide feiten waren geenszins het geval. Het gerucht was geboren, door de Hollanders zelf verspreid. === TVP-kunstvlees === De expeditie beschikte, in een beperkte hoeveelheid, over zogenaamd {{Wp|Textured vegetable proteine|TVP-kunstvlees}}. Je kon het bakken en braden als echt vlees. Maar dit product uit {{Wp|Sojaboon|soja-eiwit}} bereid en op vlees gelijkend, werd na de introductie in 1968 in het algemeen niet als volwaardige vervanger van vlees ervaren en gewaardeerd. Dit experiment was ook voor de expeditie geen succes. === Dagrantsoen === Naast het standaard voedselpakket van het leger werden dagrantsoenen geleverd in een handzaam blikje. Dit bevatte alles wat een ‘soldaat’ per dag nodig heeft. Crackers, margarine, broodbeleg, jam, leverpastei, een ‘warme’ maaltijd in een opwarmblikje, spiritusgelei in een brandertje, lucifers, toiletpapier, koekje, snoepje, etc. en een pakje sigaretten (10 stuks). Dit waren soms Engelse sigaretten, soms Amerikaanse in een neutrale lichtgroene soms vuilwitte verpakking. Er was een (beperkte) keuze van de ‘warme’ maaltijd binnen de dagrantsoenen. Witte bonen in tomatensaus waren het minst favoriet. Dat de blikjes zelden werden gebruikt op tocht had te maken met teveel gewicht aan verpakking en te kleine porties warme maaltijd. === Extra proviand voor overwintering === Daarnaast heeft de expeditie een aantal voedingswaren als extra proviand meegenomen: * 1 kist met citroenen * 2 grote ronde kazen * enkele dozen Deventer Koek (schenking) * 4 flessen wijn (2 zoete, 2 droge) bedoeld voor de feestdagen * 1 pot Vitamine-C tabletten * etc. === Citroenen === De kist met citroenen, bedoeld voor de noodzakelijke vitamine-C, lag opgeslagen op zolder. Na een paar maanden bleek, dat door wisselende temperaturen (boven/onder nul) de citroenen waren beschimmeld en ongeschikt waren voor consumptie. === Drank === Piet was de enige van het team die een paar flessen drank (droge sherry) voor eigen gebruik had meegenomen. Bij gelegenheid dronken anderen hiervan mee. Door de bemanning van schepen en bezoekers werd soms drank achtergelaten en/of geschonken. Piet en Paul waren zeer matige opportunistische alcoholgebruikers. Ko deed sporadisch mee voor de gezelligheid op feestdagen. Eric was geheelonthouder. === Tabakswaren === Behoudens de pakjes sigaretten in de dagrantsoenen van het Nederlandse leger, waren er geen tabakswaren beschikbaar gesteld. Piet en Paul rookten dagelijks pijp en hadden hun eigen voorraad pijptabak meegebracht. Eric en Ko waren geen rokers. Binnenshuis mocht gerookt worden. == Middelen van vervoer en bivak onderweg == === Tocht naar Longyearbyen === De expeditie beschikte aanvankelijk alleen over ski's en sneeuwschoenen om zich te verplaatsen over het pakijs. Op 28 februari 1969, toen de zon weer boven de horizon kwam en de dagen begonnen te lengen, vertrokken Eric Flipse en Ko de Korte op de ski's vanaf Kapp Lee naar {{Wp|Longyearbyen|Longyearbyen}} (hoofdstad). Een afstand hemelsbreed van ongeveer 180&nbsp;km. Onder de meest erbarmelijke omstandigheden moesten ze bivakkeren in een (nylon) sneeuwtent en bereikten ze na twee-en-halve-dag de overkant van de {{Wp|Storfjorden|Storfjorden}}. Ze hebben dan pas 60&nbsp;km op de ski's afgelegd. In {{Wp|Agardhbukta|Agardhbukta}} konden de mannen onderdak vinden in een oude pelsjagershut. Daar wachtten ze zeven dagen tot de storm ging liggen en de tocht kon worden voortgezet. De terugreis liep voorspoediger op een (tweedehands) sneeuwscooter. Met deze nieuwe aanwinst werd de actieradius van de expeditie aanmerkelijk vergroot. === Tocht naar Barentsøya === In maart 1969 maakte Paul de Groot, samen met de Noren Thor Larsen en {{Wp|Kjell-Reidar Hovelsrud|Kjell-Reidar Hovelsrud}}, tochten met de hondenslede vanaf Kapp Lee onder andere naar de {{Wp|Freemansundet|Freemansundet}} en Barentsøya. Het basisstation van de Noren lag in {{Wp|Tjuvfjorden|Tjuvfjorden}}, Edgeøya, ongeveer 100&nbsp;km ten zuiden van Kapp Lee, waar zij met een team (ook) van vier man overwinterden. Onderweg bivakkeerden de drie mannen in een koepeltent of indien beschikbaar, een (oude) toegankelijke hut. Het betrof dan meestal een (verlaten) jachthut of overblijfselen van een (zomer-)expeditie, zonder al te veel comfort. Deze bevinden zich in de regel langs de kustlijn. === Koepeltent === De enkeldaks katoenen koepeltent, had een vierkant grondoppervlak en kruislings gebogen bamboestokken met koperen eindbussen en een ingenaaid grondzeil. Bovenop het grondzeil lag een 'tentluier' vastgemaakt in de hoeken. Daarop lagen provisorische isolatiematten, vervaardigd van restanten polystyreenschuimplaten (piepschuim) van de binnenbekleding van de nissenhut. Dit isolatiemateriaal was vooraf op maat gesneden en met singels aan elkaar gekoppeld. Dit materiaal isoleerde goed, had gesloten cellen, dus kon geen vocht opnemen, maar was niet flexibel. Voor iedere tocht moest een ''nieuwe'' slaapmat worden gesneden. Een 'eindbus' is de verbinding tussen twee boogstokken. Door ervaring wijzer geworden, laat men ''nooit'' tentstokken met 'eindbussen' per ongeluk in de sneeuw vallen, tijdens een sneeuwstorm en een temperatuur van 22°C onder nul. Want het bleek nauwelijks mogelijk de sneeuw weer uit de 'eindbus' te peuteren. De koepeltent kon daardoor niet vlot worden opgezet en kostbare minuten gingen verloren. De verankering van de koepeltent bestond vooral uit sneeuw en ijs, die op de onderrand (slippen) was geschept en vier grondankers (ijsboren) op de scheerlijnen, of rechtopstaande ski's indien er voldoende sneeuw aanwezig was. De koepeltent bood ruim plaats voor drie personen met bagage. Tijdens een sneeuwstorm, die soms 36 uur kon aanhouden, werden noodzakelijke behoeften gedwongen ''binnen'' de tent gedaan. De honden lagen alijd buiten aan de ketting, in de sneeuw. Zij waren ook de waakhonden tegen nieuwsgierige ijsberen. === Würtzburgerhütte, prof. J. Büdel === Tijdens deze hondensledetochten werd dankbaar gebruik gemaakt van de 'Würtzburgerhütte', een hut gelegen aan de zuidkust van Barentsøya. Deze hut was het 'zomerverblijf' van prof. {{Wp|Julius Büdel|Julius Büdel}} (1903 - 1983) (geomorphologist), die veldonderzoek heeft verricht in de buurt van de gletscher ''Freemanbreen''. '''Bronverwijzing''' https://science.jrank.org/pages/47788/landscape-climate.html Omdat deze hut relatief makkelijk bereikbaar was op ski's over het pakijs en op 'loopafstand’ vanaf Kapp Lee (ongeveer 20&nbsp;km), werd deze hut nadien veelvuldig gebruikt door de Nederlanders. ''Opmerking'': Tot ''ver'' in het zomerseizoen (juni 1969) waren West-Spitsbergen en Barentsøya relatief makkelijk 'lopend' bereikbaar over het pakijs. Dat is opmerkelijk, omdat het nu (anno 2010) vanwege klimaatverandering niet meer mogelijk is. === Oriëntatie, kaart en kompas === De Würtzburgerhütte bleek aanvankelijk niet makkelijk te vinden. De expeditie beschikte over zeer bescheiden kaartmateriaal en eenvoudige (vloeistof) kompassen. De kaart van Barentsøya van het Norsk Polar Institutt, was een ''voorlopige'' schets, met rotsformaties en inhammen, gemaakt aan de hand van incidentele luchtfoto’s . (Aktie: kaart scannen) De buitenkant van de hut, was bovendien van bijna wit geschuurde planken, als gevolg van aanhoudende storm, die op grote afstand niet opvielen in een besneeuwd landschap. GPS bestond nog niet en het gebied was (in dubbel opzicht) nog een witte vlek op de kaart. We hielden uiteraard rekening met een 'variatie' (afwijking) van het kompas. Dat is het verschil tussen het ''magnetisch'' noorden en ''geografisch'' noorden. Het magnetisch noorden dient ieder jaar gecorrigeerd te worden, wegens verandering van haar positie. Het magnetisch noorden 'wandelt' in een gebied van ruwweg 1000 KM² in het Canadesche deel van het noordpoolgebied. === Würtzburgerhütte, stormschade === Bij aankomst bleek, dat een deel van het dak van de Würtzburgerhütte ervan af was gewaaid. Daardoor lag een enorme berg sneeuw in het midden van de hut. De eerste taak was een provisorische reparatie van het dak. Bij gebrek aan bouwmateriaal, werd een ‘tweede’ binnendeur opgeofferd en op het dak gespijkerd. (Aktie: dia scannen) Nadat de hut was ontruimd van de meeste sneeuw en de kachel was opgestookt, leek de hut meer op een sauna (bastu), dan op een ''wetenschappelijk'' station. Uiteindelijk hielden we een geriefelijke hut over, met een brandende kolenkachel, een flinke voorraad steenkool, vier stapelbedden en proviand. === Würtzburgerhütte, proviand === Het achtergebleven, van oorsprong Duitse expeditieproviand in de Würtzburgerhütte, bestond niet uit noodrantsoenen of bekende groene blikjes (die hadden de Nederlanders nog voldoende op voorraad), maar uit ‘luxueus’ voedsel, zoals blikjes ‘Bratwurst’, groenten, gedroogde zuidvruchten en zelfs enkele flesjes met ‘Polarrum’ (aantal onbekend). Dat maakte de Würtzburgerhütte voor de Nederlanders nog aantrekkelijker en werd nadien een uitstapje, vergelijkbaar met een 'weekendje Center Parcs' (zonder tropisch zwembad). Maanden later, werd op een sneeuwscootertocht het voedselpakket weer aangevuld met (groene) blikjes afkomstig van het Nederlandse leger. === Hondenteam === De Noorse delegatie beschikte over een goed getraind hondenteam. Dit team bestond uit zes honden van het Scandinavische hondenras: de Groenlandhond, een soort Keeshond, ook wel aangeduid als Gronlandshund of Groenlander. Ze zijn uitermate geschikt voor het doel waarvoor ze gebruikt worden. Ze zijn geboren in het poolgebied en hun pels is erop berekend. Ze kunnen prima overleven zelfs bij extreem lage koude. Het is een voorwaarde, dat ze niet langer dan drie dagen op dezelfde plaats liggen in de sneeuw, want dan begint de sneeuw vast te klonteren in de vacht en gaat de isolatiewaarde verloren. Sneeuw is ook een prima isolatie, die de honden zelf opzoeken. De honden luisterden naar de namen: Bella, Fjumpi, Stumpe, Bergram, Oscar en Angot. Vijf reuen en een teefje. Angot was de sterkste van het span en liep daarom altijd achteraan. Hij bleef vechten om het leiderschap over te kunnen nemen, maar hij zat aan het kortste touwtje! Daardoor werd optimaal gebruik gemaakt van zijn trekkracht. Er was een duidelijke hiërarchie bij de opstelling van de honden. Bella liep voorop, zij was de leid''ster'' van het team, een teefje. In principe wordt de meest 'intelligente' hond gekozen tot leider/leidster van een hondenteam en dat is per definitie niet altijd de sterkste. De honden kenden een tiental commando’s (in de Noorse taal), variërend van ‘ga naar links’, ‘rechts’, ‘stop’ etc. Er werd nooit gebruik gemaakt van leidsels of een zweep. Dat betekende overigens niet, dat de honden altijd zachtzinnig werden behandeld. De honden zijn van goede wille, maar hebben soms moeite met het goed verstaan van de commando’s, vooral bij harde tegenwind. Om de voorste hond met de stem te kunnen bereiken (ook bij tegenwind) werden commando’s opvallend hard, maar vooral verschillend van intonatie uitgesproken (langgerekt of kort, kort). De afstand van de menner (achter de slede), tot de voorste hond is gauw 10 soms 15 meter. Regelmatig moest onderweg worden gestopt, omdat de honden verward zaten in hun lijnen en elkaar voor de voeten liepen. Het commando: ''Jongens, haal de touwtjes eens uit de knoop'', werd door hen niet begrepen. De gemiddelde leeftijd van de honden was ongeveer 5 jaar. In Scandinavië en op Spitsbergen wordt veelal gebruik gemaakt van het ‘tandemsysteem’. Bij dit systeem lopen de honden twee aan twee, in tegenstelling tot het 'waaierprincipe', zoals op Groenland, waarbij alle honden aan een eigen lijn vastzitten van (ongeveer) dezelfde lengte aan de slede. De honden op Spitsbergen, zijn meestal opgeleid en getraind in het ''bos''rijke Noorwegen. Daar is het onmogelijk het 'waaierprincipe' toe te passen. Het type slede, dat de Noren gebruikten op Spitsbergen was het type, dat Fridtjof Nansen heeft ontwikkeld voor zijn expeditie, dwars door Groenland in 1888. De hondenslede was constructief zwaarder gebouwd, dan het veel gebruikte ‘wedstrijdmodel’ en meer berekend op het pakijs. De hondenslede mocht worden beladen tot 150 kg. Dat was de maximale last, die dit team mocht/kon trekken in zwaar terrein. Moeilijke passages in het pakijs betekende altijd een extra inspanning voor de begeleiders. Incidenteel moest de slede zelfs worden afgeladen en weer opgeladen. De slede was voorzien van een hulplijn, die liep van de punt aan de voorkant tot aan de achterkant van de slede. Daarmee kon de menner de slede omtrekken en enigszins sturen in de gewenste richting. === Würtzburgerhütte, hondensledetocht === De Würtzburgerhütte bleek een ideaal vertrekpunt te zijn, voor tochten met de hondenslede rondom Barentsøya en Freemansundet. === Hondenvoedsel === Er was voldoende proviand op de slede, voor mens en dier. Mocht blijken, dat levensmiddelen op rantsoen moesten, dan kon in nood worden overgeschakeld op het hondenvoedsel, rijk aan koolhydraten, mineralen en vet. Het zag eruit als vette, gemalen muesli, maar rook (bij temperatuur boven nul) niet echt appetijtelijk. Toch hebben Paul en Reidar serieus geprobeerd of het eetbaar was, al was het alleen maar om te weten hoe groot de actieradius was op deze tocht, in onbekend gebied . . . De eensluidende conclusie was: Het smaakt nergens naar, maar je gaat er niet dood aan en je gaat er ook niet van blaffen . . . Ook poolvossen en ijsberen waren verzot op het hondenvoedsel van Nederlands fabricaat en waren ‘trouwe’ bezoekers van bewuste voedseldepots (lokplaatsen) langs de kust. Er stonden zes ijsberenvallen opgesteld in de omgeving van Kapp Lee. === IJsberenhol, (polarden) === Doel van de sledehondentochten was primair gericht op het zoeken naar ijsberenholen, die zich meestal bevonden op berghellingen met veel sneeuw. De ijsbeer houdt namelijk een ''soort'' winterslaap. De lichaamstemperatuur van de ijsbeer wordt echter niet aangepast aan de omgeving. Dit is ''wel'' een voorwaarde voor de definitie van een ''(echte)'' winterslaap. Het zijn vooral de vrouwtjes ijsberen, die gebruik maken van een sneeuwhol, waar ze in het voorjaar hun jongen (meestal één, soms twee) ter wereld brengen en zogen. === Verlate implantatie === Een ijsbeerjong is bij geboorte blind en naakt en zo groot als een rat, ruwweg 25&nbsp;cm lang en heeft een gewicht van ongeveer 650&nbsp;gram. Dat het jong zo klein is bij geboorte, heeft te maken met een ingebouwd mechanisme van moeder ijsbeer. De zwangerschap bij ijsberen is gedurende een aantal maanden latent aanwezig, maar de ontwikkeling van de zygote (de samensmelting van zaadcel en ''bevruchte'' eicel) wordt uitgesteld en komt pas later in de winter op gang. Dit proces wordt ook wel ‘verlate of uitgestelde implantatie’ genoemd. == Steenkool == Steenkool wordt op Spitsbergen gewonnen, onder andere in Longyearbyen. De Sysselman (gouverneur) met standplaats Longyearbyen, stelde steenkool ter beschikking en verdeelde deze over de vele hutjes langs de kust. De Sysselman nam dat mee aan boord van het gouverneursschip, op inspectie gedurende de zomer. == Dag- en nachtritme == Het was moeilijk het dag- en nachtritme te handhaven, vooral als het permanent donker is. Op 78° NB (Longyearbyen) komt de zon niet boven de horizon, van 26 oktober tot 16 februari. Dit is inclusief een schemerperiode van vier weken, dat de zon heel even, midden op de dag, boven de horizon komt. Ook mensen hebben kennelijk de neiging een soort winterslaap te houden. Waarom zou je de warme, veilige hut verlaten als het buiten 35 graden vriest en het stormt? De noodzakelijk behoefte gebeurde altijd buiten. Dit uitstapje werd gewoonlijk in een recordtijd afgelegd. 's Nachts werd de inhoud van de blaas verzameld in een blikje, onder het bed. Het excuus lag voor de hand: maak de anderen niet wakker. Maar het was vooral gedoe: warm aankleden, niet vergeten wapen meenemen, verlichting en eventueel een touw om de terugweg te vinden. Een blikje is in zo’n geval handiger. Alhoewel er in de groep nooit gesproken werd, over deze gewoonte. Uit rapportage van De Korte en Oosterveld blijkt, dat de expeditieleden veel hebben geslapen. In de periode van 15 januari tot 28 februari brachten ze veel van hun tijd door in bed. Uit een bijgehouden statistiek blijkt het volgende: Eric 40 % Ko 45 % Paul 41 % Piet 36 %.&nbsp;<ref>Social aspects of a long-term stay in the arctic. J. de Korte, P. Oosterveld (1978)</ref> Het weer in die periode: vaak stormachtige wind, bij zeer lage temperaturen. [[Bestand:Wikipedia Temperatuur 12 68.pdf|thumb|Grafiek minimum en maximum temperaturen Kapp Lee, Spitsbergen. December 1968.]] === Grafiek temperatuur, december 1968 === ==== Rendierpopulatie ==== Grote schommelingen in temperatuur zijn geen uitzondering. Als de temperatuur in de winter echter boven de 0°C komt, kan dat desastreuze gevolgen hebben voor de rendierpopulatie. Rendieren zijn gewend aan strenge winters. Zij kunnen die overleven, door hun voedsel bij elkaar te schrapen onder de sneeuw. Wanneer echter de bovenlaag van de sneeuw is bevroren, als gevolg van een plotselinge dooiperiode, dan is het voedsel (bijvoorbeeld korstmossen) onbereikbaar geworden. Zij moeten dan teren op de aangelegde voedselreserve in de vorm van een vetlaag. [[Bestand:Wikipedia Temperatuur 01 69.pdf|thumb|Grafiek minimum en maximum temperaturen Kapp Lee, Spitsbergen. Januari 1969.]] === Grafiek temperatuur, januari 1969 === ==== Ervaringstemperatuur ==== Gemeten temperatuur heeft een exacte waarde. De gevoelstemperatuur heeft te maken met factoren zoals windsnelheid en vochtigheid. De relatieve vochtigheid is laag op Spitsbergen. Er wordt zelfs gesproken van een ''woestijnklimaat''. Wind is de belangrijkste factor in de beleving van temperatuur. Het verschil is de ervaringstemperatuur of 'wind chill factor'. === Corvee, weekdienst === De maaltijden (diners) zijn tijdens een overwintering ''het'' hoogtepunt van de dag. Om kritiek op de kookkunst van anderen te voorkomen, was een corvee ingesteld, wisselend per week. Eén man was gedurende een volle week verantwoordelijk voor de hele huishouding. De corveeër bepaalde het gerecht van het diner, maar had ook de taak ontbijt klaar te maken. Opruimen en afwassen was een gezamenlijke taak. ==== Discipline ontbijt ==== Om het dag- en nachtritme enigszins te reguleren werd onderling afgesproken, dat op vaste tijden werd ontbeten. Ontbijt precies 08.30 uur, betekende een gedekte tafel op die tijd. Iedereen kreeg maximaal 20 minuten de tijd aan tafel te verschijnen, zo niet dan werd de tafel afgeruimd en moest worden gewacht tot de lunch van 12.30 uur. Als corveeër deed je je plicht, maar kon ook met gerust hart weer naar bed als niemand was verschenen op het ontbijt. === Sneeuw op pakijs / ijslaag === Er was een uitzondering op de regel. Als de zon overdag zoveel warmte had ontwikkeld, dat er plassen zoetwater ontstonden op het pakijs, dan werd het ritme omgegooid. Dan werd er overdag geslapen en ging het team 's nachts op pad. Als sneeuw licht ontdooit, door invloed van de zon en daarna 's nachts weer bevriest, ontstaat een ijslaagje (korst). De Zweden noemen dit: ''skare''. Het risico van ''door-het-ijs-zakken'' was relatief klein, want plaatselijk was het pakijs 180&nbsp;cm dik. ''Opmerking'': Zoet water (sneeuw, gletscherijs), bevriest eerder dan zout water (pakijs). == Medische voorbereiding en scheepsarts == De kandidaat-expeditieleden moesten vooraf een medische fysieke keuring ondergaan, die werd uitgevoerd op vliegbasis Soesterberg. Tijdens de overwintering moest niet gerekend worden op enige medische ondersteuning. De groep was dan geheel selfsupporting. De expeditie mocht gebruik maken van het advies van een scheepsarts, die permanent beschikbaar zou zijn via Scheveningen Radio. Alle kandidaten werden 100% goedgekeurd en kregen hun ‘brevet’. Paul was de enige, die zijn blindedarm al kwijt was en hoefde zich daarover geen zorgen te maken. Een extra controle van de tandarts werd geadviseerd en uitgevoerd. Ondanks deze preventieve handelingen, heeft met name Paul veel problemen ondervonden met zijn gebit. Bijna een half jaar heeft hij met kiespijn gelopen, die met kruidnagel werd onderdrukt. Het smaakte afschuwelijk, maar je was niet ''kieskeurig''. Pas in het voorjaar, konden Eric en Paul samen op de sneeuwscooter naar Longyearbyen, om een bezoek te brengen aan de tandarts. Een tocht van ruim 360&nbsp;km uit en thuis. Voor vertrek uit Nederland, heeft een arts het team nog belangrijke medische adviezen meegegeven. De uitgebreide EHBO-verbanddoos werd uitgelegd, medicijnen verklaard en gewezen op de noodzaak van vitamine-C. Tevens werd geoefend met het kramapparaat om grote (snij-)wonden te kunnen hechten. Het kramapparaat werd in de praktijk daadwerkelijk eenmaal gebruikt op de onderarm van Piet. === Kleding === Een sneeuwbril om sneeuwblindheid te voorkomen, behoorde tot ieders standaard uitrusting. Bevriezingsverschijnselen hebben alle expeditieleden opgelopen, maar zonder verdere consequenties. Met name de oren, neus, vingers en tenen zijn uitermate gevoelig voor extreme koude. Onderweg op de sneeuwscooter werd regelmatig gestopt, om het lichaam met bewegingen op te warmen en elkaar visueel te controleren op bevriezing. De kleding was niet optimaal. Pas in het voorjaar kwam een deel van de uitrusting beschikbaar, zoals mukloks (zachte canvas laarzen, gevoerd met schapenbont) en winddichte kleding. Winddichte kleding is belangrijker dan warme kleding. Het 'meerlagen' systeem werd toegepast en schiep mogelijkheden snel kleding aan/uit te trekken, ter voorkoming van transpiratie. Transpireren bij strenge vorst is uit den boze en dient te allen tijde worden voorkomen. == Radioverbinding (Lima-Hotel-5-Sierra) == Een sterke radiozender (korte golf, 16 meter band) bood mogelijkheden contact op te nemen met de buitenwereld. De roepnaam L-H-5-S was toegekend door het {{Wp|Noorse instituut voor Radiowezen|Noorse instituut voor Radiowezen}}. '{{Wp|Scheveningen Radio|Scheveningen Radio}}' was het belangrijkste (Nederlandse) station (gevestigd in IJmuiden) waarmee contact werd onderhouden. Vanwege atmosferische omstandigheden (denk hierbij aan het {{Wp|Poollicht|noorderlicht}}) lukte het soms weken niet, verbinding te maken met enig radiostation. Een veel gebruikte frequentie was 14.100. {{Wp|Statische elektriciteit|Statische elektriciteit}} op de antennedraden was soms ook debet aan slechte ontvangst. In de periode van zomer 1968 tot en met najaar 1969, werd met regelmaat radiocontact onderhouden met onder andere Isfjord Radio, Svalbard Radio (Longyearbyen), de Noorse 'collega's' in {{Wp|Tjuvfjorden|Tjuvfjorden}}, pelsjagers op {{Wp|Ryke Yseøyane|Ryke Yseøyane}} (Oost-Spitsbergen) en een enkele keer met een schip, dat in de wateren rond Spitsbergen voer. Ryke Yseøyane is vernoemd naar de Nederlandse walvisvaarder Ryke Yse, die afkomstig was van Vlieland en deze eilandengroep ontdekte in 1640 - 1645.&nbsp;<ref>Skrifter om Svalbard og Ishavet nr. 80. Uitgave: Oslo 1942, Kommisjon Hos Jacob Dybwad</ref> == Sponsors == Om deze expeditie mogelijk te maken werd een stichting opgericht, de Stichting ter Ondersteuning van de Nederlandse Spitsbergen Expeditie 1968-'69. Een expeditie die niet vanuit de overheid wordt gefinancierd, is aangewezen op donaties en sponsors. Ook zijn materialen en diensten geschonken of in bruikleen gegeven door instellingen en bedrijven. Na afloop van de expeditie bleef er een schuld achter. Pas een half jaar na terugkomst in Nederland, waren alle schulden ingelost (april 1970). === Kosten === De totale kosten van de expeditie zijn achteraf berekend op {{Convert|265000|ƒ|€|0}} . Dit is inclusief alle donaties, sponsorbedragen, schenkingen in natura en diensten ''om niet''. Er is slechts {{Convert|102000|ƒ|€|0}} daadwerkelijk omgezet. De vier expeditieleden (Flipse, De Groot, De Korte, Oosterveld) hebben zich ruim 14 maanden ''pro deo'' beschikbaar gesteld en zijn ''niet'' gecalculeerd in het overzicht van totale kosten. De leden van de expeditie ontvingen als vrijwilligers, gratis 'kost en inwoning' tijdens hun verblijf op Spitsbergen. == ANV-Visser Neerlandia-prijs == De vier overwinteraars (Flipse, De Groot, De Korte en Oosterveld) hebben op 28 februari 1970 de {{Wp|ANV-Visser Neerlandia-prijs|ANV-Visser Neerlandia-prijs}} van het Algemeen Nederlands Verbond (ANV) op het stadhuis van Antwerpen in ontvangst genomen. Deze karakterprijs is hen toegekend vanwege moed, doorzettingsvermogen en improvisatietalent onder barre omstandigheden, getoond tijdens de Spitsbergenexpeditie 1968-1969. &nbsp;<ref>Neerlandia, algemeen Nederlands tijdschrift 74ste jaargang - 1970 - nummer 3</ref> == Stichting Arctisch Natuurwetenschappelijk Onderzoek == De Stichting ter Ondersteuning van de Nederlandse Spitsbergen Expeditie 1968-'69 is naderhand overgegaan in De Nederlandse Stichting voor Arctisch Natuurwetenschappelijk Onderzoek, gevestigd te Zeist. Haar doelstelling is het stimuleren en mogelijk maken van Arctisch natuurwetenschappelijk onderzoek vanuit Nederland en het coördineren ervan, in nationaal en internationaal verband. Zij was actief op Spitsbergen en onder haar auspiciën, is de nissenhut op Kapp Lee altijd onderhouden. In 1971, 1973 en 1975 werden provisorische herstelwerkzaamheden uitgevoerd met het doel de nissenhut te behouden als basis voor veldbiologisch onderzoek, eventueel een overwintering. De nissenhut is onder meer gebruikt door een wetenschappelijk team, opererend onder de naam REES ’77, Reindeer Environment Expedition Svalbard. Ter afsluiting van het veldonderzoek werd in de zomer van 1977, de nissenhut grondig gerenoveerd en voorzien van een nieuwe isolerende laag tussen de spanten. Het Arctisch gebied behoort tot een van de laatste onaangetaste natuurgebieden op aarde. Het poolgebied is bij uitstek geschikt voor fundamenteel wetenschappelijk onderzoek vanwege een eenvoudig ecosysteem, in een min of meer ongerepte natuur. Op Spitsbergen is het mogelijk dit onderzoek te doen, dat kan dienen als referentie voor de bestrijding van de milieuverontreiniging in gematigde gebieden. Vanwege haar financiële beperkingen, heeft De Nederlandse Stichting voor Arctisch Natuurwetenschappelijk Onderzoek in de jaren 90, besloten om de nissenhut ''''om niet'''' (symbolisch bedrag) over te dragen aan het Noorse Bestuur op Spitsbergen (Sysselmann). Uiteindelijk heeft men op gezag van de Sysselmann (sinds juli 2021 aangeduid als Sysselmesteren) de oude nissenhut van Kapp Lee afgebroken en alles afgevoerd. Daarmee wordt het hoofdstuk over de geschiedenis van de Nederlandse Spitsbergen expeditie 1968-1969 afgesloten. == Logboek van de Nederlandse Spitsbergen Expeditie 1968-1969 == Onder grote belangstelling werd op 26 november 2020 op het Arctisch Centrum van de Rijksuniversiteit Groningen het boek gepresenteerd: ‘Een jaar bij de ijsberen’ Het boek is een integraal verslag van 14 maanden overwintering op Kapp Lee, Edgeøya, op basis van het handgeschreven logboek, dat werd bijgehouden door de vier expeditieleden Eric Flipse, Paul de Groot, Ko de Korte en Piet Oosterveld. Het betreft deel 122 dat onder auspiciën van De Linschoten Vereeniging, werd uitgegeven door Walburg Pers. Daarmee is een lang gekoesterde wens in vervulling gegaan. Initiatiefnemers van deze publicatie waren Paul W.J. de Groot en Truus A. de Groot-Regensburg. Helaas konden ze zelf niet bij de presentatie aanwezig zijn, maar werden vertegenwoordigd door hun dochter Frouke L. de Groot, die het eerste exemplaar in ontvangst mocht nemen. {{ISBN|978 946 249 9591}} Uitgegeven door Walburg Pers, Zutphen. https://www.walburgpers.nl/nl/book/9789462499591/een-jaar-bij-de-ijsberen == Literatuur == === Specifiek === * Beelen Hans, Ko de Korte, Fineke te Raa Titel: ‘Een jaar bij de ijsberen’. Integraal logboek van de Nederlandse Spitsbergen Expeditie 1968-1969. Werken uitgegeven door De Linschoten-Vereeniging deel 122: {{ISBN|978 946 249 9591}}. Walburg Pers, Zutphen. * Boschman, Nienke & Louwrens Hacquebord. Permanence in diversity. Netherlands Ecological Research on Edgeøya, Spitsbergen. Groningen 2004. {{ISBN|90-80739-073}}. * Broekhuizen, S. & V. van Laar. In memoriam dr. Anne van Wijngaarden (1925-2004). * Hovelsrud, Kjell-Reidar. Svalbard, Et eventyrlig polarliv. Uitgave Orion, Oslo 2000. * Korte, J. de. Birds, observed and collected by 'De Nederlandse Spitsbergen Expeditie' in West and East Spitsbergen 1967 and 1968-'69. Uitgave: Beaufortia 1972. * Oosterveld, P. IJsberen in de kou. AO - reeks boekje nummer 1297. (Stichting IVIO) * Oosterveld, P. Nederlandse Spitsbergen Expeditie 1968-'69 Uitgave: Stichting ter ondersteuning van de Nederlandse Spitsbergen Expeditie 1968-'69. Drukwerk: Koninklijke Drukkerij G.J. Thieme-Nijmegen. * Oosterveld, P. IJsberen. Natuur & Techniek 38e jaargang nr.2; Februari 1970. * Oosterveld, P. Reindeer studies in Edgeøya. A preliminary report of the fieldwork on the Svalbard Reindeer (Rangifer tarandus plathyrynchus) by the Netherlands Spitsbergen Expedition 1968-'69. Report Foundation Netherlands Spitsbergen Expedition, Leersum, 1-20(1973). * Meerdere publicaties zullen volgen. === Algemeen === * Bruemmer, F. World of the polar bear. Uitgave: Key Porter Books. Toronto 1989. * Büdel, Julius & Walter Imber. Spitsbergen, Lonely Island under the Midnight Sun. Uitgave: Kümmerly & Frey 1969. * De Roy, Paul. Spitsbergen (Beeldende kunst). Leuven 2002. Uitgeverij P. Gezet in Quadraat. {{ISBN|90-76895-51-1}}. * De Roy, Paul & Claude van de Berge. Spoorloos Spitsbergen. (Beeldende kunst). Leuven 2006. Uitgeverij P. Gezet in Quadraat. {{ISBN|90-77757-44-9}}. * Gjertz,Ian & Endre Persen. Confrontations between humans and polar bears in Svalbard. Norsk Polar Institutt, Polar Research, Note Vol 5 n.s. No. 2 December 1987. * Hacquebord, Louwrens & René de Bok. Spitsbergen 79°N.B. Nederlandse expeditie in het spoor van Willem Barentsz. Elsevier 1981. {{ISBN|90-10-03892-0}}. * Hoel, Adolf. Skrifter om Svalbard og Ishavet, nr. 80. Uitgave: Kommissjon Hos Jacob Dybward, Oslo 1942. * Larsen, Thor. Capturing, handling and marking Polar Bears in Svalbard. Uitgave: Journal of Wildlife Management 1971. * Larsen, Thor. The world of the polar bear. Uitgave: Chartwell Books. New Jersey 1978. * Larsen, Thor. IJsberen. Uitgave: Gaade, Amerongen 1978. {{ISBN|90-6017-821-1}}. * Ovsyanikov, Nikita. Polar bears. Uitgave: Colin Baxter Photography, Grantown-on-Spey Scotland 1998. * Postma, Theo. Mens/beer konfrontaties op Svalbard. Doctoraal verslag; Arctisch Centrum van de R.U. Groningen, onder begeleiding van dr. Louwrens Hacquebord 1988. == Verwijzingen == :*De eerste versie van dit Wikibook is geschreven door de heer '''Paul W.J. de Groot''' en is gekopieerd vanaf {{Wp|Nederlandse Spitsbergenexpeditie (1968-1969)|Nederlandse Spitsbergenexpeditie (1968-1969)}} op de Nederlandstalige Wikipedia (versie 22 maart 2010), wat onder de {{Wp|GNU-licentie voor vrije documentatie|GNU-licentie voor vrije documentatie}} [https://www.gnu.org/copyleft/fdl.html] en {{Wp|Creative Commons|CC-BY-SA}} [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.nl] licentie valt. ---- {{References}} {{Boek}}{{Fase|2}} i7yxe8q95b35c7u7nrj2owf7pa2xfl7 0 24501 421524 354417 2026-04-04T18:17:44Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421524 wikitext text/x-wiki {{Sociale geschiedenis van Byzantium}} <span style="font-size: large;">'''1. Inleiding'''</span> [[Bestand:Byzantine Empire animated.gif|thumb|300px|left|Byzantium, gebied tussen 476 en 1400]] Het {{Wp|Byzantijnse Rijk|Byzantijnse Rijk}} was sinds ongeveer 500 de naam van het oostelijke deel van het {{Wp|Romeinse Rijk|Romeinse Rijk}} met als hoofdstad {{Wp|Istanboel|Constantinopel}}, het latere Istanboel. Het {{Wp|West-Romeinse Rijk|West-Romeinse Rijk}} was reeds in de vijfde eeuw ten onder gegaan in de {{Wp|Grote Volksverhuizing|Grote Volksverhuizing}}. Het oostelijke deel had deze volksverhuizing veel beter doorstaan. Vanuit het West-Europese standpunt gezien, vormde dit rijk lange tijd een buffer tussen West-Europa en het {{Wp|Arabische Rijk|Arabische Rijk}}, het {{Wp|Seltsjoekenrijk|Seltsjoekenrijk}} en het {{Wp|Mongoolse Rijk|Mongoolse Rijk}}. De cultuur en de taal van dit rijk waren overwegend Grieks. In het Byzantijnse Rijk werd de kennis van de {{Wp|Oudheid|Oudheid}} beter bewaard dan in het westelijke deel van het Romeinse Rijk. Deze kennis werd, samen met die van de Arabieren, via Zuid-Spanje, {{Wp|Sicilië|Sicilië}} en Constantinopel naar West-Europa gebracht. Na circa 550 werd het rijk langzamerhand steeds kleiner, maar pas in 1453 werd het laatste stukje rond Constantinopel door de {{Wp|Ottomaanse Rijk|Ottomanen}} veroverd. {{Wrapper|links}} | [[Bestand:Justinian.jpg|thumb|150px|left|Keizer {{Wp|Justinianus I|Justinianus I}}]] |- | [[Bestand:Byzantium550.png|thumb|150px|left|Byzantijnse Rijk ca. 550. Veroveringen door Justinianus in het groen]] |- | [[Bestand:Paris psaulter gr139 fol1v.jpg|thumb|150px|left|{{Wp|de:Pariser Psalter|Psalter van Parijs}}, Constantinopel, ca. 975]] |} ==Korte geschiedenis== Tussen 200 en 400 had het Oost-Romeinse Rijk minder problemen dan het West-Romeinse Rijk, omdat het sterkere steden had en rijker was. Door die rijkdom kon men buitenlandse {{Wp|Huurlingen in de oudheid|huursoldaten}} aannemen en zelfs invallende vijanden afkopen. In 330 verplaatste {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijn de Grote}} de hoofdstad van het Romeinse Rijk naar Constantinopel (stad van Constantijn). Het {{Wp|christendom|christendom}} werd door Constantijn weliswaar niet als de officiële staatsreligie erkend, maar had wel zijn voorkeur. Hij gaf het christendom veel {{Wp|Privilege (recht)|privileges}}: zo hoefden geestelijken geen belasting te betalen, werden christenen bevoordeeld bij het toekennen van regeringsposten en kregen {{Wp|bisschop|bisschoppen}} juridische macht. Na 381 werd de {{Wp|Oecumenisch patriarchaat van Constantinopel|patriarch van Constantinopel}} de leider van de christelijke kerk in Byzantium. {{Wp|Theodosius I|Theodosius I}} was de laatste keizer die (nog even) over beide helften van het Rijk heerste. Toen hij in 395 stierf, werd het Rijk in twee delen verdeeld onder zijn zoons. {{Wp|Arcadius|Arcadius}} werd keizer van het Oosten en {{Wp|Honorius (keizer)|Honorius}} keizer van het Westen. Het Oost-Romeinse Rijk veranderde steeds meer van een Latijns rijk in een Grieks rijk. {{Wp|Theodosius II|Theodosius II}} gaf in 435 de binnenvallende {{Wp|Hunnen|Hunnen}} van {{Wp|Attila de Hun|Attila}} 114,5 kg goud om Byzantium met rust te laten en daarna nog eens 229 kg. {{Wp|Leo I van Byzantium|Leo I}} was in 457 de eerste keizer die zich niet liet kronen door een militaire leider, zoals de Romeinse traditie altijd had voorgeschreven, maar door de patriarch. En dat zou gedurende de hele {{Wp|Middeleeuwen|Middeleeuwen}} de gewoonte blijven. Het West-Romeinse Rijk had te lijden van een aantal invallende {{Wp|Germanen|Germaanse}} volkeren terwijl het Oost-Romeinse Rijk gespaard bleef. In 476 kwam het West-Romeinse Rijk ten einde, {{Wp|Justinianus I|Justinianus I}} (482-565) was een van de grootste vorsten uit de Byzantijnse geschiedenis. :Hij veroverde een groot deel van Noord-Afrika rond {{Wp|Carthago|Carthago}} op de {{Wp|Vandalen|Vandalen}}. :Hij veroverde Sicilië, Italië, en {{Wp|Dalmatia|Dalmatia}} op de {{Wp|Ostrogoten|Ostrogoten}} :Hij veroverde het zuidelijkste deel van Spanje op de {{Wp|Visigoten|Visigoten}}. Daarna werd het rijk steeds kleiner. In de tiende eeuw leefden in de steden van Byzantium de handel en de ambachten op. Er was handel in: {{Wp|Zijde (textiel)|zijde}}, kruiden, huiden en slaven. De meeste handelaren waren {{Wp|Joden|Joden}}, {{Wp|Moslim|moslims}} of kooplui van {{Wp|Amalfi (Italië)|Amalfi}} en {{Wp|Venetië (stad)|Venetië}}. In de elfde eeuw was er een grote toestroom van Italiaanse kooplieden. De grootste handelsplaatsen waren Constantinopel, {{Wp|Thessaloniki (stad)|Thessaloniki}} en {{Wp|Rabzon|Rabzon}}. Ook {{Wp|Antiochië|Antiochië}}, {{Wp|Alexandrië|Alexandrië}} en {{Wp|Carthago|Carthago}} waren lange tijd redelijk welvarende gebieden met handel en industrie. Buitenlandse handelaren kregen in de hoofdstad veel privileges. Constantinopel werd een {{Wp|Metropool (stad)|metropool}}. [[Bestand:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|thumb|200px|right|Byzantijns schip gebruikt {{Wp|Grieks vuur|Grieks vuur}}, rond 1100]] ===Oorlogen=== Het Byzantijnse Rijk voerde talloze oorlogen. De meeste van die oorlogen waren verdedigingsoorlogen en soms kroop het rijk door het oog van de naald. *{{Wp|Romeins-Perzische oorlogen|Oorlogen tegen de Perzische Sassaniden}} van de derde eeuw tot 628. *{{Wp|Byzantijns-Arabische oorlogen|Oorlogen tegen de Arabieren}}. In het {{Wp|Arabische Rijk|Arabische Rijk}} was in de zevende eeuw de {{Wp|islam|islam}} opgekomen. Dit rijk versloeg de {{Wp|Sassaniden|Sassaniden}} en veroverde het Midden-Oosten op de Byzantijnen. Later volgden nog meer oorlogen met de Byzantijnen tot in de elfde eeuw. **In de negende eeuw veroverden de Arabieren Noord-Afrika en Zuid-Spanje en op de Byzantijnen veroverden ze {{Wp|Sicilië|Sicilië}}, Zuid-Italië en {{Wp|Kreta|Kreta}}. ***In de tiende eeuw werden heroverden de Byzantijnen Sicilië, Zuid-Italië, {{Wp|Mesopotamië|Mesopotamië}} en {{Wp|Graafschap Edessa|Edessa}}. ****Rond 1070 {{Wp|Verovering van Zuid-Italië door de Normandiërs|veroverden de Normandiërs Sicilië en Zuid-Italië}} op de Byzantijnen. *{{Wp|Byzantijns-Bulgaarse oorlogen|Oorlogen tegen de Bulgaren}} van de negende tot de twaalfde eeuw. *{{Wp|Byzantijns-Seltsjoekse oorlogen|Oorlogen tegen de Seltsjoeken}}. Nadat de {{Wp|Seltsjoeken|Seltsjoekse}} Turken in de elfde eeuw de Arabieren hadden verslagen, vielen zij tussen circa 1060 en 1260 Byzantium aan. In de elfde eeuw kwamen er veel westerse {{Wp|Huursoldaat|huurlingen}} in het Byzantijnse leger. *In 1204 werd Constantinopel door de {{Wp|Kruistocht|kruisvaarders}} geplunderd en raakte het rijk definitief in verval. Daardoor kwam er een grote uittocht op gang van Byzantijnse intellectuelen en kunstenaars naar het steeds welvarender wordende West-Europa. Met name voor Italië betekende dit een belangrijke stimulans voor de opkomst van {{Wp|Renaissance|Renaissance}}. *Het {{Wp|Ottomaanse Rijk|Ottomaanse Rijk}}, dat in de veertiende eeuw het rijk van de Seltsjoeken had opgevolgd, versloeg in 1453 Constantinopel. Dat betekende het definitieve einde van het Byzantijnse Rijk. ==Land en volk== De keizer leefde met zijn juridische en {{Wp|Belastingdienst|fiscale}} administratie in Constantinopel. Verder waren er in Byzantium burgers en militairen, machtigen en armen. Het volk mocht weinig meer dan applaudiseren voor de keizer. Maar in de tiende en elfde eeuw leefde het stedelijke leven op en dat leidde tot een vorm van {{Wp|democratie|democratie}} zodat de burgerbevolking van ambachtslieden en kooplui enige politieke druk kon uitoefenen op de almachtige keizer en zijn hof. In de provincie lagen steden die meestal versterkt waren. In de plattelandsdorpen leefde een boerenbevolking bestaande uit landheren, kleine landeigenaren, boeren en slaven. In {{Wp|Anatolië|Anatolië}} lagen grote domeinen van particulieren en kloosters. Het oostelijk deel van het Rijk leidde min of meer een eigen leven en stond al vanaf de zevende eeuw in contact met de {{Wp|islam|islam}}. ==Bronnen uit de tiende en elfde eeuw== Een groot aantal bronnen over het Byzantium van de tiende en elfde eeuw zijn vernietigd of nog niet ontdekt: *Veel materiaal is vernietigd door aardbevingen. *Negentiende eeuwse {{Wp|archeologie|archeologen}} hebben met hun opgravingen veel materiaal vernietigd (zoals bijvoorbeeld bij de opgravingen van {{Wp|Troje#Opgravingen in Troje|Troje}}). *Archeologisch onderzoek in het betreffende gebied stond in de twintigste eeuw nog in de kinderschoenen. ===Handschriften=== Er zijn boeken gevonden die door kopiïsten met de hand zijn gemaakt. Deze handschriften werden in de tiende en elfde eeuw vaak met {{Wp|Miniatuur (handschrift)|miniaturen}} verlucht. Deze miniaturen kunnen ons veel leren over het leven in Byzantium. Echter: *De opdrachtgevers bepaalden vaak hoe die miniaturen eruit moesten zien. *Mogelijk zijn veel miniaturen kopieën van afbeeldingen uit de Oudheid. ===Kloosters=== Veel archiefbronnen komen uit kloosters, en dan vooral uit kloosters die op de {{Wp|Athos (berg)|berg}} van {{Wp|Athos (schiereiland)|Athos}} stonden. Het gaat daarbij om stichtingsoorkonden, schenkingsoorkonden en {{Wp|Testament (akte)|testamenten}}. Een monnik die tot een klooster toetrad, mocht geen bezit hebben en dus vermaakte hij bij zijn toetreden zijn bezittingen per testament aan zijn verwanten en het klooster. ===Bibliotheken=== Er zijn boeken gevonden die deel uitmaakten van de bibliotheken van kloosters en particulieren: *Gebedenboeken. *Droomuitleg, zoals de "de sleutel der dromen" van Achmetus (gebaseerd op boeken uit de Grieks-Romeinse Oudheid). *Huisgeneeskunst zoals dieetkalenders waarin beschreven werd in welk seizoen men welk voedsel moest eten om de vier {{Wp|Humores|humores}} of lichaamssappen in evenwicht te houden volgens de leer van {{Wp|Hippocrates van Kos|Hippocrates}}. Deze boeken zijn echter moeilijk te dateren. ===Hagiografieën=== {{Wp|Hagiografie|Hagiografieën}} (heiligenlevens) zijn de enige vorm van levensgeschiedenissen die ons uit de tiende en de elfde eeuw zijn overgeleverd. Hierin werden zowel de voorbeeldfunctie van de heilige als zijn leven beschreven. Ze werden door monniken geschreven tot meerdere eer van het klooster waarin de heilige als monnik geleefd had, of tot meerdere eer van het gebedsoord dat aan de betreffende heilige was gewijd, of om de viering van zijn feest luister bij te zetten. Er werden ook vrouwelijke heiligen beschreven. Heiligen waren nooit mensen uit het volk, maar altijd mensen die vóór hun intrede in het klooster al carrière hadden gemaakt als leek. ===Officiële boeken van kerk en staat=== *Er is wetgeving van de keizer en de kerk uit de tiende en elfde eeuw gevonden. *Er is officiële geschiedschrijving uit die tijd gevonden maar die beschreef vrijwel uitsluitend de keizer en zijn omgeving. *Er is een vonnissenboek gevonden van een rechter die van 1000-1030 zetelde in Constantinopel. Deze vonnissen leren ons veel over huwelijks- en familietwisten. *Er zijn ook huwelijkscontracten gevonden. In slechts één (joods) huwelijkscontract was sprake van een bruidsschat. *Tot slot zijn er ook penitentieboeken uit de elfde eeuw gevonden. Vermoedelijk hadden deze boeken dezelfde functie als de [[Sociale geschiedenis van de vroege Middeleeuwen/Kerk#Boeteboeken|boeteboeken]] in West-Europa waarvan er echter veel meer van gevonden zijn. ===Brieven en literatuur=== Uit de tiende en elfde eeuw zijn honderden brieven gevonden. Deze zijn uitsluitend geschreven door mannen: hoge beambten, bisschoppen en medewerkers van de keizer. Het heldendicht {{Wp|Digenis Akritas|Digenis Akritas}} beschreef het eenzame en avontuurlijke leven van de grenswachters die de grenzen van het Byzantijnse Rijk moesten bewaken. Dit soort heldendichten ging over heldendom en liefde, ver van de luxe van Constantinopel. Ze werden door rondtrekkende muzikanten ten gehore brachten in Constantinopel en in de kastelen aan de oostgrens vanaf ongeveer 900. Ze werden eeuwenlang mondeling overgeleverd maar vanaf de elfde tot de negentiende eeuw werden ze opgeschreven. {{Sub}} s3k6cjyerw21cv07anzazciqt082l32 0 24635 421532 363014 2026-04-04T18:31:35Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421532 wikitext text/x-wiki <!-- Synt 1 --> == Inleiding == Elke zin kan vanuit vier onafhankelijke gezichtspunten worden ingedeeld. De belangrijkste indeling is die naar structuur. De overige drie gezichtspunten die het Grieks onderscheidt, zijn: naar [[Nieuwgrieks/Syntax/Enkelvoudige Zin|inhoud]] (mededelend, bevelend, uitroepend, vragend), naar [[Nieuwgrieks/Syntax/Enkelvoudige Zin|hoedanigheid]] (ontkennend, bevestigend) en naar [[Nieuwgrieks/Syntax/Enkelvoudige Zin|de relatie met andere zinnen]] (onafhankelijke zin, nevenschikking, hoofd- en bijzin). Bij de onderverdeling naar structuur kijken we naar de onderdelen van een '''enkelvoudige zin''', dat wil zeggen een zin die geen bijzinnen heeft. De onderdelen die daarbij aan de orde komen (zoals onderwerp, gezegde, lijdend voorwerp ed), kunnen als zodanig ook weer in een bijzin voorkomen. Bij de bespreking van het gezegde draait alles om het [[Nieuwgrieks/Syntax/Werkwoord|'''werkwoord''']]. Dit bepaalt bijvoorbeeld of er sprake kan zijn van een lijdend voorwerp. Ook geeft het ook meer dan de andere onderdelen van de zin vorm aan de betekenis van de zin. Indien een zin meer dan één persoonsvorm (de verbogen vorm van het werkwoord) bevat, is er sprake van een [[Nieuwgrieks/Syntax/Samengestelde Zin|'''samengestelde zin''']]. Een samengestelde zin kan de vorm aannemen van twee enkelvoudige zinnen in [[Nieuwgrieks/Syntax/Nevenschikking|nevenschikking]], of van een [[Nieuwgrieks/Syntax/Enkelvoudige Zin#naar de relatie met andere zinnen|hoofdzin]] en een [[Nieuwgrieks/Syntax/Enkelvoudige Zin#naar de relatie met andere zinnen|bijzin]] die gekoppeld zijn door een [[Nieuwgrieks/Voegwoorden|voegwoord]] of door een [[Nieuwgrieks/Voornaamwoorden#Betrekkelijke Voornaamwoorden|betrekkelijk voornaamwoord]]. De meest elementaire delen van zin verkrijg je door er zo veel mogelijk woorden uit weg te laten zonder dat de wezenlijke betekenis van de zin verloren gaat. Wat je over houdt, noemt men in het Grieks de eenvoudige zin. {{Voorbeelden |lev=2 |k1r1=ο Στέφανος, ο ξαδελφός του συζύγου μου, είναι διευθυντής του σχολείου μας |k2r1=Stefanos, de broer van mijn echtgenoot, is directeur van onze school |k1r2=απογορεύεται να καπνίζετε |k2r2=verboden te roken |k1r3=πάρε και τη φωτογραφική μηχανή σου |k2r3=neem ook je fototoestel mee }} De eenvoudige zin bestaat alleen nog maar uit een onderwerp en een gezegde en soms zelf niet eens allebei. {{Voorbeelden |lev=2 |k1r1=ο Στέφανος είναι διευθυντής |k2r1=Stefanos is directeur |k1r2=απογορεύεται να καπνίζετε |k2r2=verboden te roken |k1r3=πάρε |k2r3=neem mee }} Weggelaten zijn dan het [[Nieuwgrieks/Syntax/Enkelvoudige Zin#lijdend voorwerp|lijdend]] en [[Nieuwgrieks/Syntax/Enkelvoudige Zin#meewerkend voorwerp|meewerkend]] voorwerp <!--deze komen aan de orde bij de transitieve werkwoorden: Synt 3.a.γ --> en alle [[Nieuwgrieks/Syntax/Bijwoordelijke Bepaling|bijwoordelijke]] en [[Nieuwgrieks/Syntax/Bijvoeglijjke Bepaling|bijvoeglijke]] bepalingen <!--Synt 6 -->: {{Voorbeelden |lev=2 |k1r1=ο ξαδελφός |k2r1=de broer ''(bijstelling)'' |k1r2=του συζύγου μου |k2r2=van mijn echtgenoot ''(bijvoeglijke bepaling)'' |k1r3=του σχολείου μας |k2r3=van onze school ''(bijvoeglijke bepaling)'' |k1r4=και |k2r4=ook ''(bijwoordelijke bepaling)'' |k1r5=τη φωτογραφική μηχανή σου |k2r5=je fototoestel ''(lijdend voorwerp)'' }} == eenvoudige zin == === het onderwerp=== Ιn bovenstaand voorbeeld: {{Voorbeelden |lev=2 |k1r1= ο Στέφανος |k2r1= Stefanos |k1r2= ''impliciet in'' απογορεύεται |k2r2= het }} Nb bij de [[Nieuwgrieks/Gebiedende wijs|gebiedende wijs]] ontbreekt een onderwerp. Nb het onderwerp staat in de [[Nieuwgrieks/Naamvallen|1e naamval]]. === het gezegde=== In bovenstaande voorbeelden: {{Voorbeelden |lev=2 |k1r1= είναι διευθυντής |k2r1= is directeur |k1r2= απογορεύεται να καπνίζετε |k2r2= verboden te roken |k1r3= πάρε |k2r3= neem mee }} ==== het werkwoordelijk deel van het gezegde==== Het werkwoordelijk deel van het gezegde bestaat uit alle [[Nieuwgrieks/Syntax/Werkwoord|werkwoordsvormen]] en daarvoor noodzakelijke partikels.<br> In bovenstaande voorbeelden: {{Voorbeelden |lev=2 |k1r1= είναι |k2r1= is |k1r2= απογορεύεται να καπνίζετε |k2r2= verboden te roken |k1r3= πάρε |k2r3= neem mee }} ==== het naamwoordelijk deel van het gezegde==== In bovenstaande voorbeelden: {{Voorbeelden |lev=2 |k1r1= διευθυντής |k2r1= directeur |k1r2= να καπνίζετε |k2r2= te roken }} ==== werkwoorden die gewoonlijk gebruikt worden als koppelwerkwoorden ==== [[Nieuwgrieks/Syntax/Koppelwerkwoord|Koppelwerkwoorden]] leggen een verbinding tussen het onderwerp en een eigenschap die dat onderwerp heeft.<br>Zoals uit de voorbeelden blijkt, stemmen de Griekse en Nederlandse interpretatie van dit begrip niet volledig overeen. {{Voorbeelden |lev=2 |k1r1= ο Στέργιος έιναι πλούσιος |k2r1= Stergios is rijk |k1r2= ο Παύλος φαίνεται καλός |k2r2= Paulos ziet er goed uit |k1r3= ο Αριστείδης πέθανε φτωχός |k2r3= Aristides stierf arm |k1r4= ο Σωτήρης έγινε ξακουστός |k2r4= Sotiris werd beroemd |k1r5= ο Στεφανιδής εκλέγεται βουλευτής |k2r5= Stefanides werd als kamerkid gekozen |k1r6= ο Κώστας υπηρετεί στρατιώτης |k2r6= Kostasis is in dienst (dient (als) soldaat) |k1r7= ο Στεφαν;ίδης εκλέγεται βουλευτής |k2r7= Stefanides werd als kamerlid gekozen }} ==== woorden die gebruikt worden als naamwoordelijk deel van het gezegde==== Zowel [[Nieuwgrieks/Substantieven|zelfstandige naamwoorden]], [[Nieuwgrieks/Adjectieven|bijvoeglijke naamwoorden]] als [[Nieuwgrieks/Syntax/Bijzinnen|bijzinnen]] kunnen als naamwoordelijk gedeelte van het gezegde optreden. {{Voorbeelden |lev=2 |k1r1= εσύ είσαι ο τέταρτος |k2r1= jij bent de vierde |k1r2= η σκάλα είναι από μάρμαρο |k2r2= de trap is van marmer |k1r3= αυτό γίνεται ό,τι θέλεις |k2r3= er gebeurt wat je wil }} Zie ook [[Nieuwgrieks/Syntax/Hulpwerkwoord|Hulpwerkwoorden]] ==== De naamval van het gezegde==== Over het algemeen komt het naamwoordelijk deel van het gezegde in de [[Nieuwgrieks/Naamvallen|nominativus]]. In enkele gevallen kan het echter ook in de [[Nieuwgrieks/Naamvallen|genitivus]] komen. {{Voorbeelden |lev=2 |k1r1= το βιβλίο είναι του Πέτρου |k2r1= het boek is van Peter |k1r2= τα φαγητά είναι της ώρας |k2r2= het eten is vers |k1r3= τα κιβώτια είναι των πέντε κιλών |k2r3= het is een krat van vijf kilogram }} ==== Het ‘bijwoordelijke gezegde’==== <div style="float: left"><imagemap>Bestand:Flag of the Netherlands.svg|border|25px default [[Nieuwgrieks/Verantwoording]] desc none</imagemap> </div> Naar het Griekse taalgevoel is er soms sprake van een naamwoordelijk deel van het gezegde, terwijl naar het Nederlandse taalgevoel dat niet het geval is. Het Nederlands zou dan eerder spreken van een [[Nieuwgrieks/Syntax/Bijwoordelijke Bepaling|bijwoordelijke bepaling]]. In het Grieks komt de bepaling derhalve in de [[Nieuwgrieks/Naamvallen|nominativus]]. {{Voorbeelden |lev=2 |k1r1= τα δακρυά της τρέχουν βροχή |k2r1= ze huilt tranen met tuiten (haar tranen stromen als regen) |k1r2= ο βοριάς σφύριζε άγριος |k2r2= de noordenwind loeide wild }} ==== Het ‘voorziene’ gezegde==== <div style="float: left"><imagemap>Bestand:Flag of Greece.svg|border|25px default [[Nieuwgrieks/Verantwoording]] desc none</imagemap> </div> Het Grieks onderscheidt nog het ‘voorziene’ gezegde. Dit onderscheid speelt in het Nederlands geen bijzondere rol en kan probleemloos samengevoegd worden met de hiervoor genoemde koppelwerkwoorden. {{Voorbeelden |lev=2 |k1r1= ο Γιάννης σπουδάζει χημικός |k2r1= Jannis studeert voor chemicus }} == ‘Samengestelde’ zin== <div style="float: left"><imagemap>Bestand:Flag of Greece.svg|border|25px default [[Nieuwgrieks/Verantwoording]] desc none</imagemap> </div> Het Grieks spreekt hier over een σύνθετη πρόταση. Het Nederlands spreekt over ‘[[Nieuwgrieks/Syntax/Nevenschikking|nevenschikking]]’ van zinsdelen en spreekt juist over ‘[[Nieuwgrieks/Syntax/Onderschikking|samenstellen]]’ als het over [[Nieuwgrieks/Syntax/Onderschikking|hoofd- en bijzinnen]] gaat. {{Voorbeelden |lev=2 |k1r1= ο πατέρας και η μητέρα ξύπνησαν |k2r1= de vader en de moede werden wakker |k1r2= ο Αριστείδης ήταν άφοβος και δίκαιος |k2r2= Aristidis was onbevreesd en rechtvaardig }} == Uitgebreide zin== Het Nederlands spreekt hier over een bijstelling. {{Voorbeelden |lev=2 |k1r1= ο Σταύρος, ο φίλος του Γιώργου, είναι υπεύθυνος για τη σύγκρουση αυτοκινήτων |k2r1= Stauros, een vriend van Giorgos, is verantwoordelijk voor de aanrijding }} == Elliptische zin== {{Voorbeelden |lev=2 |k1r1= καλημέρα |k2r1= goedendag! }} {{Sub}} [[Categorie:Syntax]] kj9bcfz4qfkzjxpo0ofmhalk3h3ji45 0 25259 421547 400905 2026-04-04T18:43:23Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421547 wikitext text/x-wiki ==Vogelnestjes met geklutste eieren== Voor 4 personen ===Ingrediënten=== *6 {{Kb|p=ei|eieren}} *200 g gegaard vlees, koud en in kleine stukjes *1 eetlepel fijngehakte peterselie en 1 toef peterselie *zout *peper *nootmuskaat *60 gram {{Kb|boter}} ==Bereidingswijze== #Klop 2 eieren los in een kom en roer het vlees, de fijngehakte peterselie, zout, peper en nootmuskaat erdoorheen. #Smelt de boter in een koekenpan, haal de pan het vuur. #Maak in de koekenpan van het vlees 4 bergjes en maak met behulp van een vork van elke bergje een ring. Breek in het midden van elke ring een ei en zorg daarbij dat er geen eiwit over het vlees heen lekt. #Bak de vogelnestjes op een laag vuur totdat het eiwit gestold is. #Schik de vogelnestjes op en voorverwarmde schaal en serveer ze met de toef peterselie erbij. ==Vogelnestjes met gekookte eieren== [[Bestand:Scotch Eggs.jpg|thumb|Vogelnestjes]] Voor 6 personen ===Ingrediënten=== *6 {{Kb|p=ei|eieren}} *{{Kb|paneermeel}} *1 blik {{Kb|tomatenpuree}} *1 kg {{Kb|gehakt}} *kruiden *25 gram boter ===Bereidingswijze=== #Kook de eieren matig hard en pel ze vervolgens. #Verdeel het gehakt over de gepelde eieren en vouw het om de eieren heen. #Rol het mengsel door het paneermeel en leg het mengsel in een beboterde koekenpan. #Braad de nestjes op een laag vuur bruin en haal ze vervolgens uit de pan. Zorg dat er wat boter in de pan achterblijft. #Doe een beetje water bij de boter in de pan en roer hier de tomatenpuree doorheen. Blijven roeren totdat zich een sausje heeft gevormd. #Doe de nestjes terug in de saus en laat het geheel nog even doorsudderen. #Serveer de nestjes met brood en eventueel wat zilveruitjes en augurken. == Zie ook == * [[Kookboek/Friet-ei|Friet-ei]] (eierbal, gefrituurd, met ragoût en zonder gehakt) {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Eierrecept|Vogelnestjes]] [[Categorie:Vleesrecept|Vogelnestjes]] {{Sub}} 9q0w0y0fj3pvrqt0y9zde0yr40s4jag 0 25268 421512 356819 2026-04-04T17:51:02Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421512 wikitext text/x-wiki {{Volk, kerk en magie 1500-1700}} <span style="font-size: large;">'''2. Levensomstandigheden van het volk'''</span> ==Inleiding== Rond 1500 woonden er in heel {{Wp|Engeland|Engeland}} en {{Wp|Wales|Wales}} ongeveer 2,5 miljoen mensen. Rond 1700 waren dat er 5,5 miljoen. De meeste mensen (in 1688 bijna 80%) woonden op het platteland in dorpen en gehuchten. De meeste steden hadden niet meer dan 10.000 inwoners. {{Wp|Norwich|Norwich}} had er 30.000. En {{Wp|Londen|Londen}} rond 1700 al meer dan 500.000. In deze periode was de samenleving nog grotendeels agrarisch hoewel de landbouw al {{Wp|Handel (economie)|vercommercialiseerd}} was. De textielindustrie bloeide, maar er waren nog nauwelijks echte fabrieken. De industrie die er was, werd uitgeoefend in kleine werkplaatsen en in huisindustrie. Er werd steenkool gedolven in mijnbouw. De koloniale handel leverde veel geld op. Tussen 1500 en 1700 waren de meeste Engelsen heel arm en er was een groot onderscheid tussen arm en rijk. Er waren veel werkelozen. In sommige streken in Engeland gebuikten de armen in de zestiende eeuw nog koeienmest als brandstof. #Helemaal onderaan de sociale ladder stonden de werkeloze paupers en de oudere weduwen die moesten bedelen. #Daarboven: landarbeiders, knechten, kleine pachters en werklieden. #Daarboven de rijke, vrije boeren en ambachtslieden. #Daarboven de opkomende grote burgerij bestaande uit: advocaten en rechters, hogere geestelijken, befaamde artsen, internationaal opererende kooplieden en hoge ambtenaren. Zij bedreigden de positie van de adel. #Helemaal bovenaan de sociale ladder de grootgrondbezitters en de adel.<br> De laatste twee groepen waren zeer rijk en goed geschoold maar zij bedroegen niet meer dan 5% van de totale bevolking. Tussen de 30% en 50% van de bevolking leefde rond of onder het bestaansminimum. Toch bloeiden in dezelfde periode de kunst en wetenschap op een ongekende manier. Met {{Wp|William Shakespeare|Shakespeare}} en {{Wp|Isaac Newton|Newton}} als twee van de meest bekende voorbeelden. ==Scholing== Rond 1660 waren er al heel veel middelbare scholen en universiteiten in Engeland. Van alle Engelse mannen studeerde 2,5% aan de universiteit in {{Wp|Oxford (Verenigd Koninkrijk)|Oxford}} of {{Wp|Cambridge (Engeland)|Cambridge}} of aan een Inn of Court (een juristenschool). Dit hoge percentage werd pas na de Eerste Wereldoorlog opnieuw bereikt. De rest van de bevolking was grotendeels analfabeet: rond 1650 kon circa 66% van de volwassen mannen niet zijn handtekening zetten. ''Zie ook:'' [[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/Alfabetisering/Bijlagen#Bijlage 1|Alfabetisering]]: ''In Engeland kon in 1641, 1643 en 1644 slechts 30% van de mannen zijn handtekening zetten.'' ==Ziekte en dood== Rond 1550 was de levensverwachting bij geboorte op het platteland mogelijk nog tussen 40 en 50 jaar geweest. Tussen 1500 en 1700 waren in Engeland veel mensen ondervoed. Ze waren vaak ziek en leden pijn. De meeste mensen stierven jong. De adellijken verging het niet veel beter, zij het dat die een wat hogere levensverwachting hadden: voor adellijke jongens was die 29,6 jaar tussen 1675 en 1700, maar 33% van de adellijke jongens stierf voor hun vijfde. Vooral in Londen waren de omstandigheden slecht. Er is wel eens (misschien wat te pessimistisch) geschat dat in 1622 van elke 100 levendgeboren kinderen er 36 in de eerste zes jaar stierven, en nog eens 24 in de tien jaar daarna. *Veel mensen hadden een chronische ziekte. *Er was vaak hongersnood. Hoewel de opbrengst van het land tussen 1500 en 1660 steeg, steeg het inwonersaantal ongeveer net zo hard. Ongeveer een van de zes oogsten mislukte totaal. *Als er dan ook nog eens een {{Wp|epidemie|epidemie}} heerste, stierven de mensen als vliegen. Zelfs in de zeventiende eeuw kwam het nog af en toe voor dat mensen op straat stierven door honger en kou. Ook als de oogsten goed waren, hadden mensen tekort aan: *{{Wp|Retinol|Vitamine A}}: dit leidde tot pijnlijke ogen en nachtblindheid. *{{Wp|Vitamine D|Vitamine D}}: dit leidde tot {{Wp|rachitis|rachitis}}. *{{Wp|Ascorbinezuur|Vitamine C}}: dit leidde tot {{Wp|scheurbuik|scheurbuik}}. *{{Wp|IJzergebreksanemie|IJzer}}: Vrouwen leden vaak aan {{Wp|chlorose|chlorose}} ofwel bleekzucht ({{Wp|bloedarmoede|bloedarmoede}}). De hogere klassen weigerden verse groenten te eten, maar aten teveel vlees. Daardoor leden ze voortdurend aan {{Wp|constipatie|constipatie}}. Ook melk wilden ze niet. Ze hadden vaak ontstekingen aan de urinewegen hetgeen leidde tot blaasstenen. De lagere klassen aten weinig vlees en boter omdat die voor hen te duur waren. Daardoor moesten ze meer groenten eten. Zij hadden door hun karige dieet geen last van verstopping, {{Wp|jicht|jicht}} en blaasstenen. Mogelijk hadden ze ook vaak een beter gebit dan de rijken. Van de andere kant waren ze vaak chronisch ondervoed waardoor ze vatbaar werden voor {{Wp|tuberculose|tuberculose}} en {{Wp|koliek|koliek}}en. ==Epidemieën== {{Wrapper|rechts}} | [[Bestand:Child with Smallpox Bangladesh.jpg|thumb|right|200px|Kind met pokken, Bangladesh, 1973]] |- | [[Bestand:Smallpox depicted in the Toggenburg Bible.jpg|thumb|200px|right|Builenpest, Duitsland, 1411]] |} De {{Wp|hygiëne|hygiëne}} was zowel bij de armen als bij de rijken ontoereikend. Er waren nog geen rioleringen en ontsmettingsmiddelen kende men nog niet. In Londen werden in de zeventiende eeuw 30% van alle sterfgevallen veroorzaakt door {{Wp|epidemie|epidemieën}}: *{{Wp|Griep|Griep}}. *{{Wp|Tyfus|Tyfus}}. *{{Wp|Dysenterie|Dysenterie}}. *De {{Wp|Pokken|pokken}}: deze ziekte verscheen in de zeventiende eeuw. Tussen 1670 en 1689 stierven er in Londen 30.000 mensen aan de pokken. Tussen 1667 en 1774 werd bij 16% van de als vermist opgegeven personen als speciaal kenmerk vermeld dat ze een pokdalig gezicht hadden. *De {{Wp|Pest (ziekte)|pest}} was de meest gevreesde ziekte. Ze was {{Wp|Endemie (geneeskunde)|endemisch}} tot ongeveer 1675-1700. De pest heerste voornamelijk in de steden en daar voornamelijk bij de armen die in smerige omstandigheden dicht op elkaar gepakt woonden, samen met de zwarte ratten. Men wist toen nog niet dat deze ratten de {{Wp|vlooien|vlooien}} bij zich droegen die deze ziekte overbrachten. Er waren geregeld enorme uitbarstingen van de pest. Tussen 1515 en 1665 was Londen er maar tien jaar vrij van. *In 1563 stierven ongeveer 20.000 Londenaren aan de pest. *In 1593 15.000. *In 1603 30.000. *In 1625 41.000. *In 1636 10.000. *In 1665 meer dan 68.000 en ook toen kon men nog helemaal niets tegen de pest ondernemen. Onder deze slachtoffers kunnen zich echter ook mensen bevonden hebben die aan een andere doodsoorzaak zijn overleden. Een {{Wp|diagnose|diagnose}} kon men in die tijd nog maar nauwelijks stellen. Ook in de wat kleinere plattelandssteden sloeg de pest vaak hard toe. Bij een uitbraak van de pest ontvluchtten de rijken de stad. Zij begroeven hun geld in de tuin en trokken naar het platteland. Daar werden ze echter vaak door de boeren gemolesteerd omdat die bang waren dat de heren de pest uit de stad hadden meegenomen. De armen bleven achter in de stad, zonder voedsel en werk. Er werd geplunderd en er braken opstanden uit. De artsen probeerden de mensen te overtuigen van de noodzaak van een betere hygiëne. Het enige dat de autoriteiten konden doen, was de mensen die besmet waren samen met hun familie op te sluiten in hun huizen: de {{Wp|quarantaine|quarantaine}}. Zodoende kreeg de rest van de familie dan ook vaak de pest. Men droeg {{Wp|amulet|amulet}}ten tegen de pest en gebruikte middelen om te verhinderen dat men de pest kreeg: {{Wp|tabak|tabak}}, {{Wp|arseen|arsenicum}}, {{Wp|kwik|kwik}} en gedroogde {{Wp|padden|padden}}.&nbsp;<ref>Tevens {{Wp|Eenbes|Paris quadrifolia}} (Eenbes, True love) (E).</ref> Men dacht dat mensen die oprecht gelukkig waren de pest niet konden krijgen. ==Geneeskunde== Er waren diverse groepen actief op het gebied van de geneeskunde: ===Artsen=== {{Wrapper|rechts}} | [[Afbeelding:Four_temperament_b.PNG|thumb|110px|right|Met de klok van boven rechts: cholerisch, melancholisch, sanguïnisch en flegmatisch]] |- | [[Bestand:Konstantinderafrikaner.jpg|thumb|200px|right|Mensen tonen hun urine aan dokter {{Wp|en:Constantine the African|Constantijn de Afrikaan}} ]] |- | [[Bestand:Sieben weise Meister, Dirmstein 1471 Seite 55r.jpg|thumb|200px|right|Aderlaten, 1471]] |} De officiële artsen kregen aan de universiteiten een puur theoretische opleiding. Zij werden onderwezen in de leer van de lichaamssappen of {{Wp|humores|humores}} van {{Wp|Hippocrates van Kos|Hippocrates}}, {{Wp|Aristoteles|Aristoteles}} en {{Wp|Claudius Galenus|Galenus}}. Er waren vier lichaamssappen die met elkaar in evenwicht moesten zijn, anders ontstond er een ziekte: #Bloed. Het {{Wp|Sanguïnisch|sanguïnische}} type had teveel bloed en was vurig en energiek. #Gele gal. Het {{Wp|Cholerisch|cholerische}} type had teveel gele gal en was snel kwaad. #Zwarte gal. Het {{Wp|Melancholie|melancholische}} type had teveel zwarte gal en was neerslachtig, {{Wp|Introvert en extravert|introvert}} en {{Wp|Depressie (klinisch)|depressief}}. #Slijm. Het {{Wp|Flegmatisch|flegmatische}} type had teveel slijm en was kalm en weinig emotioneel. De officiële artsen stelden de {{Wp|diagnose|diagnose}} meestal door de urine van de patiënt te bekijken ({{Wp|de:Uroskopie|piskijken}}). Aan de hand van de urine konden de artsen namelijk zien van welke der vier lichaamssappen er een tekort of teveel was. Veel artsen vertrouwden hier zozeer op dat ze het niet eens nodig vonden om ook nog de patiënt zelf te onderzoeken. De {{Wp|therapie|therapie}} van de artsen bestond al vele, vele eeuwen uit: *{{Wp|Aderlaten|Aderlaten}} of {{Wp|Bloedzuigers|bloedzuigers}} zetten. *Het spoelen van de darmen door middel van {{Wp|klysma|klysma's}}. *De patiënt laten braken. Daarmee hoopten de artsen het verstoorde evenwicht tussen de vier lichaamssappen te herstellen. Vaak was echter na de behandeling het evenwicht weer op een andere manier verstoord zodat er een eindeloze reeks van aderlatingen, braakkuren en darmspoelingen op de patiënt werd losgelaten. Daarnaast werden er nog pleisters, zalven en drankjes voorgeschreven. Een arts gaf vaak niet alleen maar geneesmiddelen, maar sprak ook gebeden uit. Men dacht dat daardoor zijn therapie beter zou werken. Deze artsen zagen geen verband tussen de pest en de ratten. Zij lieten zelfs alle honden en katten afmaken omdat zij dachten dat die de ziekte overbrachten. Omdat echter de honden en katten nog wel eens ratten vingen, werd hierdoor de situatie alleen maar erger. De pest werd volgens de artsen veroorzaakt door een combinatie van: #Een onevenwichtigheid in de vier lichaamssappen van de slachtoffers. #Kwade dampen in de lucht, de zogenaamde ({{Wp|en:Miasma theory of disease|miasma's}}) Er was in Londen een groot tekort aan artsen omdat hun beroepsvereniging er (om financiële redenen) voor zorgde dat er maar weinig licenties werden afgegeven. In Londen was er zodoende minder dan een arts op de vijfduizend mensen. Op het platteland en in de kleine steden waren er relatief meer artsen. Voor de meeste mensen was een behandeling door een arts onbetaalbaar, ook al verlaagden de artsen vaak hun tarieven voor de armen. Er waren wel eens parochies die de artsen voor hun paupers betaalden maar vaak kwam dat niet voor. In de zeventiende eeuw konden de artsen voor de meeste ziekten nog geen diagnose stellen en ze hadden vaak geen enkele therapie. Een {{Wp|Cerebrovasculair accident|beroerte}}, {{Wp|epilepsie|epilepsie}}, blaasstenen en {{Wp|jicht|jicht}} waren niet te behandelen. De kennis van de {{Wp|anatomie|anatomie}} was nog niet groot. Veel technische hulpmiddelen zoals {{Wp|Röntgenfoto|röntgenapparaten}} of {{Wp|stethoscoop|stethoscoppen}} bestonden nog niet. Het kwam de meeste artsen eigenlijk wel goed uit om een hoop ziektes, waarvan zij de natuurlijke oorzaken niet kenden, toe te schrijven aan bovennatuurlijke oorzaken als zwarte magie of hekserij. ====Kritiek op de artsen==== :Koning {{Wp|Jacobus I van Engeland|Jacobus I van Engeland}} (1566–1625) beschouwde de geneeskunst van de officiële artsen als waardeloos gokwerk. :In navolging van {{Wp|Paracelsus|Paracelsus}} (1493-1541) vonden sommige geleerden, zoals {{Wp|Francis Bacon (wetenschapper)|Francis Bacon}} (1561–1626), dat artsen konden leren van 'wonderdokters' en 'wijze vrouwen'. {{Wp|Thomas Hobbes|Thomas Hobbes}} (1588-1679) liet zich liever behandelen door een ervaren wijze vrouw dan door een arts, want die had zelden enige praktische ervaring. :Weer anderen (waaronder enkele beroemde artsen zelf) noemden artsen de grootste bedriegers van de wereld en stelden dat veel armen, die geen arts konden betalen, daar hun leven aan te danken hadden. ===Chirurgijnen=== {{Wrapper|rechts}} | [[Bestand:Hieronymus Bosch 053.jpg|thumb|200px|right|{{Wp|De keisnijding|Het snijden van de kei}}, {{Wp|Hieronymus Bosch|Hieronymus Bosch}} ca 1494]] |- | [[Afbeelding:Surgeon01.jpg|thumb|right|200px|Chirurgijn, circa 1690]] |- | [[Afbeelding:Eucharius Rößlin Rosgarten Childbirth.jpg|thumb|200px|right|Vrouw, die zittend bevalt, 1513]] |} Naast de artsen waren er ook nog {{Wp|chirurgijn|chirurgijn}}en, (tot circa 1600 heetten ze barbiers). De "echte" artsen keken op hen neer. Zij voerden allerlei operaties uit:<br> Zij {{Wp|amputatie|amputeerden}} ledematen, sneden {{Wp|tumor|tumor}}en weg, behandelden {{Wp|maagzweer|maagzweren}}, breuken en {{Wp|geslachtsziekte|geslachtsziekte}}n. Zij sneden blaasstenen uit het lichaam, zetten gebroken botten en sneden {{Wp|abces|abces}}sen open om de {{Wp|pus|pus}} te laten wegvloeien. Ook voerden zij schedellichtingen uit bij gekken. De chirurgijn verrichtte deze operaties: *Onder een primitieve vorm van {{Wp|Algehele anesthesie|narcose}}. Mogelijk werd de patiënt verdoofd met {{Wp|Alcoholische drank|alcohol}}, {{Wp|bilzekruid|bilzekruid}}, een klap op zijn hoofd of een lichte wurging. Mogelijk werd de patiënt ook helemaal niet verdoofd en alleen maar goed vastgehouden. Deze operaties zullen bijzonder pijnlijk zijn geweest. *Met niet-{{Wp|Steriliseren (micro-organismen)|gesteriliseerde}} instrumenten zodat er na de operaties vaak {{Wp|Ontsteking (geneeskunde)|ontstekingen}} ontstonden. *Zonder {{Wp|Antibioticum|antibiotica}} tot zijn beschikking te hebben waarmee eventuele ontstekingen bestreden konden worden.<br> De mensen waren doodsbang voor deze operaties en het risico tijdens of vlak na zo'n operatie te overlijden was zeer hoog. ===Apothekers=== Behalve naar een arts of een chirurgijn kon men ook nog naar een {{Wp|apotheek|apotheker}} gaan. Er waren vijf keer zoveel apothekers als artsen. Zij verkochten niet alleen medicijnen maar stelden ook diagnoses. De artsen bestreden hen langdurig voor het gerecht. In 1704 mochten de apothekers van het {{Wp|Hogerhuis (politiek)|hogerhuis}} een gratis diagnose stellen. Apothekers deden veel ervaring op bij het behandelen van zieken en verrichten veel meer medische handelingen dan de artsen. Ze hadden zoveel patiënten dat ze geen tijd meer hadden voor de tijdrovende lichaamssappen-therapie. Daarom introduceerden zij nieuwe geneesmiddelen. De moderne {{Wp|huisarts|huisarts}} zou zich na 1704 uit deze apothekers ontwikkelen. ===Wonderdokters=== *Zie ook: [[Volk, kerk en magie 1500-1700/Magische geneeskunde|Magische geneeskunde 1500-1700]] Het volk kon de echte artsen niet betalen en was doodsbang voor de chirurgijnen. De apothekers werden pas na 1700 een goed alternatief. Een (vrijwel) gratis en pijnloze bezwering door de dorpstovenaar of wonderdokter of kruidendokter of {{Wp|kwakzalverij|kwakzalver}} of wijze vrouw, was voor velen dan ook een aantrekkelijk alternatief. Hij deed zijn werk vaak gratis of voor een vrijwillige gift. In 1669 hing er op elke pisplaats in de stad wel een aanplakbiljet voor een kwakzalver. Zij werkten deels met werkzame traditionele kruiden maar deels ook met onwerkzame middelen en een enkele keer gebruikten zij middelen die bij hun patiënten (soms onherstelbare) schade aanrichtten. De patiënten begrepen net zo min iets van de wonderdokter als van de officiële artsen. Wonderdokters werden wel eens van tovenarij beschuldigd, maar dan hielden ze vaak vol dat zij alleen maar genezende kruiden, zalven en drankjes gebruikten en daarbij gebeden uitspraken. ===Huisgeneeskunde=== De allermeeste medische behandelingen deden de mensen echter zelf thuis. Elke huisvrouw had een groot aantal huismiddeltjes. Buren en kennissen hielpen elkaar. ===Vroedvrouwen=== Bij geboorten riepen alleen de rijken de hulp van een echte arts in en alleen als het dringend nodzakelijk was. Er waren voldoende {{Wp|Verloskundige|vroedvrouw}}en maar die waren bijna altijd zeer laag gekwalificeerd. Hun verloskundige instrumenten waren ondoelmatig en feitelijk een soort martelwerktuigen. De meeste sterfgevallen van kinderen en vrouwen in het kraambed waren te wijten aan de gebrekkige kennis van de vroedvrouw. Gezien de hoge kindersterfte stierven er veel kinderen in de handen van de vroedvrouw, of dat nu hun schuld was of niet. Het was niet eenvoudig om als vroedvrouw lang populair te blijven. Zij kregen vaak de schuld als er kinderen stierven en ze werden vaak verdacht van het uitoefenen van kwaadaardige magie.&nbsp;<ref>Het verbond van heks en duivel. Dresen-Coenders.</ref> Veel vrouwen waren bang voor vroedvrouwen en hielden ze liever buiten de deur als ze gingen bevallen. ===Ziekenhuizen=== Tegen 1700 waren er nog nauwelijks ziekenhuizen in Engeland. In Londen was het St. Bartholomew's en St. Thomas's. In de rest van het land stonden er nog een paar. Ze waren alleen voor de armen bedoeld. Een rijke zou zich hoeden daarheen te gaan want hij kon er van alles oplopen. ===Psychiatrie=== Voor geesteszieken kon, zo mogelijk, nog minder gedaan worden dan voor gewone zieken. *{{Wp|Psychose|Psychotici}} werden door hun familie thuis opgesloten of in een {{Wp|Dolhuis|dolhuis}} (gekkenhuis) gestopt. *Als de geestesziekte wat minder ernstig was, beschouwde men het als een vorm van {{Wp|melancholie|melancholie}} en kregen de patiënten aderlatingen, braakkuren of darmspoelingen. *Bij vrouwen sprak men in geval van een geestesziekte vaak van {{Wp|hysterie|hysterie}} en dat zou het gevolg zijn van een afwijking van de {{Wp|baarmoeder|baarmoeder}}. Pas rond 1700 verklaarde een medicus dat hysterie niet door de baarmoeder maar door de hersenen werd veroorzaakt.<br> Met gekken en krankzinnigen hielden zich alleen laag-gekwalificeerde medici bezig die soms een privé-gekkenhuis stichtten. Wie niet binnen een jaar genezen was, werd uit het gekkenhuis ontslagen als zijnde ongeneselijk. Men dacht meestal dat geesteszieken door de duivel bezeten waren en daarom waren geestelijken de voornaamste {{Wp|psychotherapie|psychotherapeuten}}. ==Brand== <gallery> File:Firehooks.1612.png|Vuurhaken om rieten dak neer te halen, 1612 File:FeuerwehrNuernberg1661.jpg|Handpomp in Neurenburg, nog zonder slang, 1661 File:Great Fire London.jpg|De grote brand van Londen, onbekende Hollandse schilder, 1666 Bestand:Very antique fire engine.jpg|Verrijdbare handpomp, waarschijnlijk rond 1700? File:Wissembourg Feuerwehr (alt).JPG|Brandweerwagen met slangen, waarschijnlijk rond 1800? File:Handdruckspritze Obercunewalde.jpg|Brandweerwagen met slangen, 1882 </gallery> In de zestiende en zeventiende eeuw waren nog steeds heel veel huizen van hout met daken van riet of stro, ook in de steden. Sommige huizen hadden zelfs houten schoorstenen. Deze huizen stonden dicht op elkaar zodat als er één in brand vloog, de hele wijk in brand kon vliegen. ===Oorzaken van brand=== *Er bestonden nog geen {{Wp|Lucifer (vuur)|lucifers}}, het haardvuur moest eigenlijk 's nachts gedoofd worden en elke ochtend met een {{Wp|tondeldoos|tondeldoos}} worden aangestoken. Dat vond men echter teveel werk, men haalde liever een emmer gloeiende kolen (of brandend hout) bij de buren en die kon wel eens omvallen. *'s Nachts brandden er kaarsen in de huizen en soms ook in de stallen en zelfs op de hooizolders. Die kaarsen konden omvallen. *De schoorsteen vegen deed men vaak door er van onder af met een geweer een kogel door te schieten of, als het een houten schoorsteen was, hem in zijn geheel in brand te steken. *Tussen de huizen stonden bedrijven en werkplaatsen waarin vaak met vuur werd gewerkt: broodovens, smidsvuren, ververs, brouwers, {{Wp|zeepzieder|zeepzieders}} enzovoort. *Arme mensen sliepen op strozakken. Van tijd tot tijd verbrandden ze hun oude bedstro en als ze daarvan teveel tegelijk in de stookplaats gooiden, ontstond er brand. *Soms vergat een vrouw haar wasketel op tijd van het vuur te halen. *Soms wilde een vrouw de was snel drogen rond het vuur. *Brandstichting was ook een beruchte oorzaak. Mensen die vonden dat hen door de buurt een groot onrecht was aangedaan en die te arm waren om naar de rechter te stappen en te zwak om te vechten, stichtten wel eens brand uit wraak. Het kostte niet veel, wat teer of pek, en het kon onontdekt blijven. Vooral in de zeventiende eeuw was dit een groot probleem in Engeland. Mensen die gepakt werden, kwamen voor de rechtbank en konden de doodstraf krijgen. Zelfs mensen die alleen maar dreigden om het huis van hun buren in brand te steken, werden soms door hun buurtgenoten zwaar mishandeld. Brandstichting was een middel voor de armen om te protesteren tegen hun lot. Zij gaven daarmee hun buurtgenoten en hun meerderen de schuld van hun ellende. Tegen 1700 werden er steeds meer huizen in brand gestoken, omheinigen vernield en gewassen platgebrand. De overheid reageerde met strenge straffen. Het zou nog lang duren voordat de armen gingen proberen om hun lot te verbeteren door de maatschappelijke toestanden te hervormen. ===Brandbestrijding=== Vóór 1650 schaften vooruitstrevende gemeenten, om brand te bestrijden, een paar leren emmers aan en wat ladders en ijzeren haken om de rieten dakbedekking neer te halen. Water moest soms van ver gehaald worden en soms was er niet genoeg. De stadsbesturen in grote delen van Europa hadden er al vanaf de late Middeleeuwen op aangedrongen dat men huizen van steen zou bouwen met daken van stenen of pannen, in Londen al vanaf de twaalfde eeuw.&nbsp;<ref>[[Sociale geschiedenis van de late Middeleeuwen/De stad#Hygiëne, verkeer en veiligheid|In Frankrijk probeerde men al rond 1400 meer stenen huizen te bouwen en de daken met pannen te bedekken.]]</ref> Voor de meeste mensen waren stenen huizen echter te duur en zij bleven houten huizen met rieten daken bouwen. Een brandweer en blusapparaten bestonden nog niet. Als er brand uitbrak, ontstond er meestal een grote chaos. Er was maar één effectieve blusmethode: de huizen om de brand werden met {{Wp|buskruit|buskruit}} opgeblazen om zo een soort brandgang te creëren waardoor de brand zich niet verder kon uitbreiden. Rond 1600 werd de handpomp uitgevonden en deze was in 1625 goed bruikbaar. Rond 1650 schaften al veel gemeenten een brandweerwagen aan. De Hollanders vonden rond 1660 de leren blusslang uit. Vlak na 1700 werd de brandweer uitgerust met brandladders. Rond 1710 was elke parochie in Engeland wettelijk verplicht een brandweerwagen te hebben, een handpomp, een leren slang en moest er in elke straat een aansluitpunt voor water staan. Houten huizen met strooien daken werden (voor de zoveelste keer) verboden en men schakelde steeds meer over naar baksteen. ===Gevolgen=== Nadat een brand was uitgewoed, werd er vaak geplunderd. Bij de grote brand van Londen in 1666 gingen waarschijnlijk 13.000 huizen verloren en werden 100.000 mensen dakloos. Een mens kon dus de ene dag nog rijk zijn en de dag erna alles kwijt zijn. Pas na 1680 kon men zich (eerst alleen in Londen) tegen brand verzekeren. Daarvóór moesten slachtoffers van een brand maar naar de kerk waar ze een brief kregen waarmee ze een {{Wp|collecte|collecte}} in de kerk konden organiseren. De opbrengst hiervan was zeer onzeker. ==Vergetelheid ...== Een mens kon opeens alles kwijtraken of ziek worden. Daar was men in die tijd echter aan gewend. De armen stonden {{Wp|Stoa|stoïcijns}} tegenover hun lot. Ze probeerden niet om de onrechtvaardige maatschappij waarin ze leefden te hervormen maar zochten liever naar middelen om aan hun ellende te ontsnappen. Ze dronken {{Wp|Alcoholmisbruik|alcohol}}, rookten {{Wp|tabak|tabak}} en {{Wp|gokken|gokten}}. Vaak hielden moralisten hele campagnes om hen daarvan te weerhouden, echter zonder veel resultaat. ===Alcohol=== <gallery> File:Melantrich61.jpg|1580 File:Ausschnitt 1 687322W 001.jpg|1671 File:Grandville Cent Proverbes proverbe.png|1845 </gallery> In Frankrijk, Italië en Spanje dronk men veel {{Wp|wijn|wijn}}. In de Duitse landen, de Nederlanden en in Engeland dronk men veel {{Wp|bier|bier}}. Men dronk bij elke openbare en besloten {{Wp|ceremonie|ceremonie}}, bij elke {{Wp|Burgerlijk recht|transactie}}, en bij elk {{Wp|ritueel|ritueel}} van de {{Wp|Gilde (beroepsgroep)|gilden}}. Men dronk bij vreugde en bij rouw. Op markten en tijdens kermissen dronken sommigen totdat ze ter aarde neerzegen. De Fransen stonden verbaasd over de alcoholconsumptie in Engeland. Werklieden waren minstens een keer per week dronken, ambachtslieden gingen bijna elke dag naar de kroeg. Bier was goedkoop en men maakte het vaak zelf thuis. Iedereen dronk het, ook kinderen. In 1684 werd in Engeland en Wales {{Wp|accijns|accijns}} geheven op: 6.318.000 vaten bier waarvan 4.384.000 zwaar bier en 1.934.000 licht bier. In een vat zat circa 160 liter en er waren ongeveer 5,5 miljoen Engelsen. Elke Engelse man, vrouw en kind dronk dus per jaar gemiddeld 184 liter bier waarover accijns was betaald. Maar er werd ook nog thuis bier gemaakt (mogelijk nog meer) en daarover werd geen accijns betaald. Ook werd er nog wijn uit het buitenland ingevoerd en werd er steeds meer sterke drank gedronken. Vooral de mensen uit de lagere klassen dronken erg veel en tijdens de pestepidemieën dronk men nog meer. Over het waarom van die grote alcoholconsumptie kan men slechts gissen: *Mogelijk hadden de mensen veel dorst omdat ze zoveel gezouten vlees en vis aten. *Mogelijk waren de armen lusteloos omdat ze voornamelijk graanproducten als brood aten en hadden ze behoefte aan een opwekkend middel. In die tijd waren {{Wp|koffie|koffie}} en {{Wp|Thee (drank)|thee}} nog veel te duur voor de meesten. *Waarschijnlijk dronken de mensen zoveel om aan hun ellende te kunnen ontsnappen. ===Tabak=== <gallery> File:Jan Bliesem Rauchender Mann.jpg|Pijprokende man, 1620 File:Die truckene Trunkenheit.jpg|Droge dronkenschap, 1658 </gallery> {{Wp|Tabak|Tabak}} werd in Engeland sinds 1560 gebruikt, eerst als geneesmiddel maar al rond 1597 waren er veel mensen aan verslaafd. Zij rookten de hele dag hun pijpen, hoewel tabak vrij duur was. Het zou de zenuwen kalmeren. Het gemiddelde gebruik per hoofd van de bevolking steeg van 28 gram per jaar rond 1600 tot bijna 1 kg per jaar rond 1700. ===Gokken=== <gallery> File:The Card Players sc1065.jpg|Kaartspelers, 1508 File:Pieter Quast Soldiers Gambling with Dice.jpg|Dobbelende soldaten, 1643 File:Falschspieler Gerard van Honthorst.jpg|Kaartspelers, circa 1650 </gallery> Men gokte om geld met kaarten, dobbelstenen, paardenrennen, hardlopen, berebijten, hanengevechten enzovoort. Ook gokken werd gebruikt als een vlucht uit de barre werkelijkheid. De kleine kans om rijk te worden hield de mensen optimistisch en verslaafd. Ook zeer arme mensen gokten om (veel) geld en brachten zichzelf op die manier regelmatig aan de bedelstaf. ==Noten== {{References|95%}} {{Sub}} d8muj83yh5i2x3695zlgigpa5dnt3rr 0 25277 421548 396449 2026-04-04T18:43:41Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421548 wikitext text/x-wiki {{Recept | Afbeelding = [[Bestand:Hückeswagen - Bahnhofstraße - 1 Bierbörse 08 ies.jpg|300px]] | Categorie = Drank | Porties = 8-10 | Energie = | Tijd = 13-14 uur doorlooptijd | Stippen = 2 }} [[Kookboek/Drank|Overzicht van beschreven drankrecepten]]<br> &nbsp;<br> ==Ingrediënten== *300 gram {{Kb|suiker}} *1 fles alcoholvrije wijn of ongezoet appelsap *1 kg {{Kb|p=aardbei|aardbeien}} *1/2 fles spuit- of mineraalwater met koolzuur *citroensap ==Bereiding== #Los de suiker op in 50 ml heet water. Vervolgens laten afkoelen zodat er suikerstroop ontstaat. #Was de aardbeien en haal de kroontjes eraf. #Schenk de stroop over de aardbeien en zet het geheel 12 uur in de koelkast. #Voeg 2 uur voor consumptie de wijn toe, schep het geheel voorzichtig om. #Schenk vlak voor het serveren ook het spuitwater erbij. #Breng de bowl op smaak met wat citroensap. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Drank|Bowl]] [[Categorie:Fruitrecept|Bowl]] [[Categorie:Feestgerechten|Bowl]] {{Sub}} hzgrgy3lgdro61vsu26px279i4qu1m9 0 25320 421544 409507 2026-04-04T18:42:05Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421544 wikitext text/x-wiki {{Recept |Naam=Stamppot wortel en venkel |Afbeelding= |Categorie = Stamppot |Porties=4 |Energie= |Tijd= |Stippen=2 }} '''Stamppot wortel en venkel''' is een [[Kookboek/Stamppot|stamppot]]gerecht gemaakt van [[Kookboek/Wortel|wortel]] en [[Kookboek/Venkel|venkelknollen]]. ==Ingrediënten:== *1 kg {{Kb|p=Aardappel|aardappelen}} *500 gram {{Kb|p=Venkel|venkelknollen}} *1 kg {{Kb|p=Wortel|winterwortelen}} *zout *peper *125 ml warme melk *20 gram boter *2 eetlepels fijngehakte {{Kb|bladselderij}} of peterselie ==Bereidingswijze== #Schil de aardappelen en snijd ze in stukjes. #Ontdoe de venkelknollen van de buitenste bladeren en snijd ze in grote stukken. Bewaar wat mooie blaadjes voor de garnering op het einde. #Maak de wortelen schoon en snijd ze in dikke plakken. #Breng water aan de kook en laat de aardappelen 10 minuten koken. Voeg wortel en venkel toe en laat het geheel nog eens ca. 15 minuten koken. Giet af als alles gaar is. #Stoom de aardappelen en overige groenten op een laag vuur droog. Stamp het geheel vervolgens met een stamper fijn en voeg ondertussen beetje bij beetje de warme melk toe. #Roer er tenslotte een klontje boter doorheen en voeg de bladselderij of peterselie toe. #Breng de stamppot op smaak met zout en peper en garneer met het venkelgroen. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Nederlandse keuken|Wortel]] [[Categorie:Groentenrecept|Wortel]] [[Categorie:Stamppot|Wortel]] {{Sub}} dggigsg6ssi2ahxiany066pv26se9h7 0 25351 421542 402660 2026-04-04T18:39:51Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421542 wikitext text/x-wiki {{Recept | Naam = Appelstroop | Afbeelding = [[Bestand:Rinse appelstroop, sample.jpg|300px]] | Categorie = Appelrecept | Porties = | Energie = | Tijd = Ca. 1 dag | Stippen = 2 }} ==Ingrediënten== *4 kg {{Kb|p=appel|appels}}, liefst goudreinetten *100 gram {{Kb|suiker}} *sap van ½ citroen ==Bereidingswijze== #Was de appels, snijd ze in vieren en ontdoe ze van de klokhuizen. #Kook de appels met een klein beetje water op een laag vuur tot moes. Voeg de suiker en het citroensap toe. #Plaats een vergiet bovenop een kom en leg een vochtige en uitgewrongen doek in het vergiet. #Laat de appelmoes in de doek een hele nacht uitlekken en knijp de doek de volgende dag uit boven de kom. #Laat het opgevangen sap in een pan inkoken totdat het een stroperig geheel is dat in draden aan een lepel blijft kleven. #Schenk de aldus verkregen stroop in kleine potjes die eerst met heet sodawater en vervolgens met gewoon heet water zijn omgespoeld (zie [[Kookboek/Inmaken|Inmaken]]). {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Appelrecept|Appelstroop]] [[Categorie:Nederlandse keuken|Appelstroop]] [[Categorie:Zoet broodbeleg|Appelstroop]] {{Sub}} lcucp93pu8197b84564q4e72p23k6j6 0 26355 421598 400463 2026-04-05T08:20:49Z Erik Baas 2193 421598 wikitext text/x-wiki {{Bi}}{{Index basis |titel = [[Ubuntu: Linux voor mensen]] |logo=[[Bestand:UbuntuCoF.svg|UbuntuCoF|center|50px]] |deel1 = Basisconcepten |inhoud1 = *[[Ubuntu: Linux voor mensen/Wat is Linux?|Wat is Linux?]] *[[Ubuntu: Linux voor mensen/Aan de slag|Aan de slag]] *[[Ubuntu: Linux voor mensen/Werken met bestanden|Werken met bestanden]] |deel2 = Processen |inhoud2 = *[[Ubuntu: Linux voor mensen/Ubuntu installatie|Ubuntu installatie]] *[[Ubuntu: Linux voor mensen/Processen|Processen]] *[[Ubuntu: Linux voor mensen/Input en output|Input en output]] |deel3 = Werkomgeving |inhoud3 = *[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving|De werkomgeving]] <!-- #[[Ubuntu: Linux voor mensen/Beeld en Geluid|Beeld en Geluid]] --> |deel4 = Netwerken |inhoud4 = *[[Ubuntu: Linux voor mensen/Netwerken|Netwerken]] |deel5 = Dit boek |inhoud5 = *[[Ubuntu: Linux voor mensen/Conventies gebruikt in deze cursus|Conventies gebruikt in deze cursus]] *[[Ubuntu: Linux voor mensen/Auteursrechtelijke informatie|Auteursrechtelijke informatie]] }} <div style="margin: 5px 35px; padding: 5px;"> De cursus bestaat uit twaalf hoofdstukken. De eerste drie hoofdstukken vormen een inleiding tot verschillende basisconcepten van besturingssystemen. In de volgende drie hoofdstukken gaan we dieper in op de verschillende processen die je systeem draaiende houden of het juist stoppen. In het derde deel, hoofdstuk zeven tot negen, bespreken we hoe je je computeromgeving naar je hand kan zetten. De laatste drie hoofdstukken behandelen netwerkonderwerpen. Deze cursus is geschikt voor Informatica in het voortgezet onderwijs (HAVO en VWO), maar kan ook gebruikt worden voor MBO ICT.</div> ;Basisconcepten #[[Ubuntu: Linux voor mensen/Wat is Linux?|Wat is Linux?]]: over de geschiedenis van Linux, of het nu allemaal zo moeilijk is, over de verschillende soorten Linux en waarvoor je het allemaal kan gebruiken, waarom wij Ubuntu gekozen hebben voor deze cursus. #[[Ubuntu: Linux voor mensen/Aan de slag|Aan de slag]]: starten van de Ubuntu Live CD, basishandelingen met bestanden en mappen, hulp zoeken. #[[Ubuntu: Linux voor mensen/Werken met bestanden|Werken met bestanden]]: testbestanden en testmappen aanmaken, over de inhoud van bestanden, bestandstypes, toegangsrechten. ;Processen #[[Ubuntu: Linux voor mensen/Ubuntu installatie|Ubuntu installatie]]: wat je moet weten voor je aan een installatie begint, het installatieproces, opstarten in Linux en aanmelden. #[[Ubuntu: Linux voor mensen/Processen|Processen]]: programma's starten en stoppen, opstart- en afsluitprocedure van de computer. #[[Ubuntu: Linux voor mensen/Input en output|Input en output]]: Input en output, output sorteren en filteren. ;Werkomgeving #[[Leren]] werken met een editor: over tekst editors, werken in tekst mode, werken in een kantooromgeving met tekstverwerkers, rekenbladen en presentaties. #[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving|De werkomgeving]]: opruimen, je werkomgeving aanpassen, regionale instellingen, nieuwe pakketten installeren, gebruikers beheren. #[[Ubuntu: Linux voor mensen/Beeld en Geluid|Beeld en Geluid]]: geluid afspelen van CD's, muziekbestanden, beelden en fimpjes bekijken, digitale foto's beheren en bewerken. ;Netwerken #Backups: waarom je backups moet nemen, randapparaten voor backup, encryptie. #Printen: de printer instellen, bestanden voorbereiden en afdrukken, printproblemen oplossen. #Netwerken: basiskennis om je computer op een netwerk te krijgen, netwerktoepassingen zoals web, E-mail en chat, werken op andere computers. ;Werken met dit boek #[[Ubuntu: Linux voor mensen/Conventies gebruikt in deze cursus|Conventies gebruikt in deze cursus]]: hoe de cursus in elkaar zit en hoe je het beste de cursus kunt doornemen. #[[Ubuntu: Linux voor mensen/Auteursrechtelijke informatie|Auteursrechtelijke informatie]]: de auteurs van de cursus, onder welke licentie de cursus is vrijgegeven en wat je met het materiaal mag doen. <noinclude> {{Fase|3}} {{Boek}} [[Categorie:Linux]] </noinclude> 5488fccdideik2th85xgsu5z0g9qegr 0 26384 421597 401171 2026-04-05T08:17:35Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421597 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} Om enkele zinvolle tests te kunnen doen, moeten we eerst wat kladbestanden genereren. Uiteraard kan je dat doen door wat te surfen op het web en HTML pagina's te bewaren in je homedirectory of in /var/tmp. Of je zou OpenOffice.org kunnen starten, wat schrijven in een tekstbestand of een rekenblad en dat opslaan. Er zijn tal van toepassingen die toelaten om bestanden aan te maken. Het nadeel is meestal wel dat je daarvoor de toepassing in een grafische omgeving nodig hebt. Snel en makkelijk testbestanden creëren doe je met het commando touch in een terminal venster: Handeling met de muis. {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-documents.svg|50px|Voorbeeld code om na te doen]] || ubuntu@ubuntu:~$ touch bestand1 bestand2 bestand3 ubuntu@ubuntu:~$ ls bestand1 bestand2 bestand3 Desktop |} ==Grootte van de testbestanden== Dit commando maakt lege bestanden van 0 kilobyte aan. Heb je inmiddels al de man pagina van het ls commando gelezen? Dan weet je hoe je de grootte van een bestand kan zien! ==Over naamgeving en achtervoegsels== Voor het Linux systeem is het niet nodig om achtervoegsels zoals bijvoorbeeld .txt te gebruiken. Het systeem herkent ook zonder speciale achtervoegsels van welk type een bepaald bestand is. Je mag natuurlijk wel de achtervoegsels, zoals die op MS Windows gekend zijn, gebruiken zodat de organizatie van je bestanden voor jezelf duidelijker is. Ook grafische programma's voor bestandsbeheer maken soms gebruik van de achtervoegsels om iconen aan bestanden toe te wijzen. In de tekstomgeving maakt het echter niet uit welke uitgang een bestand heeft. Je mag je bestanden eender welke naam geven, er is geen beperking op het aantal karakters, behalve dan de lengte van een commandolijn, maar dat zijn vele honderden karakters. Behoed je echter voor het gebruik van tekens die voor de shell een speciale betekenis hebben, zoals (, ), ,?, {, }, /, ?, *, ', ", ~, `, &, $, ! en |. Houd er ook rekening mee dat het Linux systeem hoofdlettergevoelig is. {{Sub}} ta65xcsaph4j743tyivrtczkx2onj29 0 26424 421599 380817 2026-04-05T08:22:34Z Erik Baas 2193 421599 wikitext text/x-wiki {{Niet afdrukken block | {{Index basis |titel = [[Ubuntu: Linux voor mensen]] |inhoud = *'''Werken met bestanden''' **[[Ubuntu: Linux voor mensen/Werken met bestanden/Testbestanden aanmaken|Testbestanden aanmaken]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/Werken met bestanden/Bestanden manipuleren|Bestanden manipuleren]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/Werken met bestanden/Werken met mappen|Werken met mappen]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/Werken met bestanden/Werken met links|Werken met links]] *'''Meer over de inhoud van bestanden''' **[[Ubuntu: Linux voor mensen/Werken met bestanden/Begin en eind|Begin en eind]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/Werken met bestanden/Tekst zoeken in een bestand|Tekst zoeken in een bestand]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/Werken met bestanden/Andere bestandsformaten|Andere bestandsformaten]] *'''Beveiliging van bestanden''' **[[Ubuntu: Linux voor mensen/Werken met bestanden/Eigenschappen tonen|Eigenschappen tonen]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/Werken met bestanden/Hoe werkt beveiliging van bestanden?|Hoe werkt beveiliging van bestanden?]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/Werken met bestanden/Toegangsrechten veranderen|Toegangsrechten veranderen]] *[[Ubuntu: Linux voor mensen/Werken met bestanden/Samenvatting|'''Samenvatting''']] }} }} Na de kennismaking in hoofdstuk twee gaan we hier dieper in op het manipuleren van bestanden. We zullen onder andere [[leren]] hoe we: * Mappen aanmaken * Mappen verwijderen * Bestanden verhuizen * Bestanden kopiëren * Bestanden verwijderen * Bestanden zoeken * Tekst in bestanden zoeken * Gedeelten van teksten tonen * Links aanmaken * Andere, niet-tekst bestanden tonen * Eigenschappen van bestanden tonen. * Permissies op bestanden tonen en veranderen [[Bestand:Human-folder.svg|300px|center]] {{Sub}} kyzjcj0qgrylk3ges2aat2k4hrfn8mn 0 26436 421579 368764 2026-04-05T07:40:40Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421579 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} <div style="font: 15px arial,sans-serif; border: 1px solid lightgrey; padding: 3px 0; text-align: justify;"> ==Uitleg== {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Gnome-dialog-question.svg|50px|Uitleg]] || '''Propriëtaire software''' Propriëtair betekent dat een individu of een bedrijf de exclusieve auteursrechten op de software heeft, en tegelijkertijd anderen toegang tot de broncode van de software weigert, en dus ook het recht om de software te kopiëren, te wijzigen en te bestuderen ontzegt. Het is dus een synoniem voor closed source. Zie ook het {{Wp|Propriëtaire software|Wikipedia-artikel}}. |} ==Waarschuwing== {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-dialog-warning.svg|50px|Uitleg]] || '''Overschrijf geen bestanden! ''' Let goed op, want met Linux ben jij de baas. Als het doelbestand al bestaat, wordt het zonder waarschuwing overschreven. We zullen in deel 3 bespreken wat we aan dit standaardgedrag kunnen veranderen. |} ==Opdracht== {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-draft.svg|50px|Opdracht]] || '''Wat is een besturingssysteem?''' # Waarvoor dient een besturingssysteem op een computer? # Waar bevindt dit besturingssysteem zich meestal als de computer uit staat? # Noem 4 namen van besturingssystemen. (noem dus niet 3 verschillende distributies of versies) # Een computer kan opgedeeld worden in lagen. Noem deze lagen. |} ==Voorbeeld code om na te doen== {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-documents.svg|50px|Voorbeeld code om na te doen]] || $ ls |} </div> {{Sub}} tco009yhik4g7o3rhzwugl2to3i4h9z 0 26437 421578 380306 2026-04-05T07:40:18Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421578 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} <div style="font: 15px arial, sans-serif; border: 1px solid lightgrey; padding: 30px; text-align: justify; text-align: left"> 2007-2008 Machtelt Garrels<br> 2009-2013 Stephan van Keulen De auteurs en uitgever hebben hun uiterste best gedaan om accurate informatie te verzamelen en aan te bieden. Echter de informatie in deze handleiding wordt aangeboden zonder garantie, noch expliciet noch impliciet. Noch de auteurs, noch de uitgever, noch enige verdeler is verantwoordelijk voor enige schade toegebracht, al dan niet vermeend, direct of indirect, door deze documentatie. De logo's, handelsmerken en symbolen die in dit document gebruikt worden, zijn eigendom van de respectievelijke eigenaars. </div> {{Sub}} fyluv1gi400n76e30ydct5blpkhwx1p 0 26456 421577 360579 2026-04-05T07:39:09Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421577 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} In dit hoofdstuk bekijken we hoe je je werkomgeving naar je hand kunt zetten. We gaan in op de volgende aspekten: * Orde houden op je systeem. * De tekstomgeving aanpassen. * De prompt veranderen. * Instellingen van de shell aanpassen * Eenvoudige scripts schrijven. * De grafische omgeving aanpassen. * Regionale instellingen configureren. * Extra software installeren. {{Sub}} fn8ag9zcukicuxndpprj30d8wpaeisj 0 26646 421571 420988 2026-04-05T06:58:54Z Erik Baas 2193 -{{Bi}}, -{{Fase}} (is geen boek meer) 421571 wikitext text/x-wiki == Doelstellingen == Onderstaande doelstellingen komen in meer of mindere mate aan bod. De <span style="color:lightgrey;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. Dat zijn bv. praktijkoefeningen die aansluiten bij deze theorie, maar die in dit Wikibook niet behandeld worden. Of bv. theorie die in een ander hoofdstuk wordt behandeld. Uit het leerplan D/2023/13.758/ van '''Applicatie- en Databeheer'''&nbsp;<ref>[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da Leerplan Applicatie- en databeheer - 3de graad - D/A-finaliteit]</ref>, een deel van leerplandoel 26 en 27: * LPD 26: De leerlingen lichten de opbouw en werking van een netwerksysteem met zijn componenten en transportmedia toe. ** <span style="color:lightgrey;">netwerkdiensten, clouddiensten</span> ** <span style="color:lightgrey;">routing</span> ** <span style="color:lightgrey;">virtualisatie</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De componenten van een netwerk zijn onder meer werkstation, server, access point, switch, router, gateway, firewall, noodbatterij, </span>backbone<span style="color:lightgrey;">, SAN, NAS.</span> * Lexicon. De transportmedia zijn de soorten bekabeling in een netwerk<span style="color:lightgrey;">, wifi, bluetooth …</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De basis clouddiensten zijn: IaaS, PaaS en SaaS.</span> Uit het leerplan Toegepaste Informatica van de richting '''Informaticabeheer'''&nbsp;<ref>[https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2015/003 Leerplan Informaticabeheer D/2015/7841/003]</ref>: * 3.1.4 De soorten transportmedia van een netwerk beschrijven en de eigenschappen met elkaar vergelijken, onder meer coax, utp, stp, glasvezelkabel, datatransport over het elektriciteitsnet en <span style="color:lightgrey;">draadloze connectie</span>. * 3.1.5 Kenmerken van een actuele netwerkarchitectuur toelichten. * 3.1.14 De functie van de belangrijkste componenten van een netwerk toelichten, onder meer <span style="color:lightgrey;">werkstation, server, repeater, access point, switch, router, gateway, noodbatterij,</span> backbone<span style="color:lightgrey;">, SAN, NAS</span>. * 3.2.9 De oorzaken en gevolgen van elektromagnetische interferentie toelichten. == Inleiding == === Soorten === De bekendste soorten netwerkkabels zijn: * '''Twisted Pair''' (TP) wordt heel vaak gebruikt in LAN omgevingen, maar ook bij de ISP {{Wp|Proximus|Proximus}}. * '''Glasvezel''' (fiber) heeft de hoogste snelheid, maar is nog niet voor ín huizen van particulieren en KMO's. Toch kan je er onrechtstreeks mee te maken hebben, door de ISP die er in zijn netwerk gebruik van maakt. * '''Coaxiale kabel''' heeft in een LAN geen toepassingen meer, daar dit werd verdrongen door UTP. Het wordt wel nog gebruikt als netwerkbekabeling door bv. de ISP {{Wp|Telenet|Telenet}}, nl. van het wijkcentrum tot aan het toegangsnetwerk van de klant. * '''Power Line Communication''' (PLC) gebruikt de 'gewone' elektrische kabel niet alleen om een apparaat te voorzien van elektrische energie, maar ook om datasignalen door te sturen. Dit is interessant als andere, 'echte' netwerkbekabeling ontbreekt of draadloos ongewenst is. <gallery> UTP_cable.jpg|TP Optical breakout cable.jpg|Glasvezel Coaxial_cable_cutaway_PTFE.svg|Coax AVM_FRITZ!Powerline_520E.jpg|PLC </gallery> === Gestructureerde bekabeling === Als je de tekening bekijkt, dan zou je in principe rechtstreeks één enkele kabel kunnen voorzien vanaf de pc naar een core switch. Omwille van o.a. toekomstige wijzigingen is het beter om gestructureerde bekabeling te voorzien (en: ''{{Wp|en:Structured cabling|structured cabling}}''): * Een computer wegnemen, maar de outlet en de horizontal cabling in de muur behouden. * De backbone cabling in koper vervangen door glasvezel. * Een outlet die eerst voorzien was voor een computer, wijzigen van functie zodat {{Wp|IP-telefonie|VoIP}} mogelijk wordt. Zo kan je telefoneren over een 'computernetwerk'. [[Bestand:Structured Cabling.png|centre|550px]] Zoals je in de tekening merkt worden bij gestructureerde bekabeling hiervoor (minstens) drie kabels mét tussenliggende componenten gebruikt. Dit hoofdstuk bespreekt de soorten bekabeling naar functie. In het hoofdstuk over [[Computersystemen/Netwerkcomponenten|netwerkcomponenten]] worden de andere zaken (RJ-45, netwerkaansluiting,...) aangekaart. Schematisch voorgesteld zijn er de volgende soorten kabels: PC ----- 1 ----- outlet ----- 2 ----- patchpanel ----- 3 ----- switch ----- 4 ----- core switch # '''User cable''': het gedeelte van de netwerkkabel dat van jouw host (pc, tv,...) naar de netwerkaansluiting (in de muur of kabelgoot) gaat. # '''Horizontal run''': het gedeelte van de netwerkkabel dat van de netwerkaansluiting tot het patchpanel gaat. Meestal gelegd in muren of kabelgoten (niet zichtbaar). Een TP-kabel is, volgens de standaarden, gelimiteerd tot een maximale lengte van 90m. Maar: hoe korter, hoe beter. # '''Patch cable''': de netwerkkabel die het patchpanel met de switch verbindt. Het is in feite een gewone kabel (user cable), hij krijgt hier enkel een andere naam om ook zijn functie aan te duiden. # '''{{Wp|Backbone|Backbone}}''' (letterlijk: ''ruggengraat''): een stelsel van zeer snelle netwerkverbindingen (bv. via glasvezel). Zeker bij ISP's heb je een backbone, maar ook grotere bedrijven of scholen zullen vaak de gebouwen op hun campus onderling met een backbone verbinden. <gallery> Підключення Ethernet.png|Outlet 19" patchpanel for up to 24 keystone modules.jpg|Patchpanel 2550T-PWR-Front.jpg|Switch 19-inch rackmount Ethernet switches and patch panels.jpg|Bovenaan 3 patchpanels met onderaan 2 switches </gallery> == TP-kabel == === Opbouw === [[Bestand:USB Twisted Pair.svg|frame|none]] Een {{Wp|Getwist paar|twisted pair}} kabel bestaat, zoals de naam het al zegt, uit "getwiste" (om elkaar gedraaide) draadparen die elk bestaan uit een metalen kern.&nbsp;<ref>Het metaal in de kern van een TP-kabel kan bv. koper-, ijzer- of aluminium zijn. Een combinatie kan ook. Als koper van een TP-kabel heb je het liefst koper, omdat deze de beste resultaten geeft. Let dus op welke kabel je koopt, want goedkoop kan duurkoop blijken. [https://td-er.nl/2012/11/11/hoe-herken-je-slechte-utp-kabel/ Hoe herken je slechte UTP kabel]</ref> Meerdere van deze ''twisted pairs'' kunnen in één kabel gecombineerd worden. Bij een typische netwerkkabel zullen zo 8 draadjes als 4 draadparen gecombineerd worden. Door kleurcodes kan je een onderscheid zien (bv. blauw en wit-blauw, groen en wit-groen, ...).&nbsp;<ref>Bij een USB-kabel is het paar om het datasignaal te versturen ook getwist.</ref> === Werking === [[Bestand:Electromagnetism.svg|thumb]]Signalen op een netwerkkabel kunnen verstoord worden door elektromagnetische interferentie: * Bij een {{Wp|FM-omroep|FM-radio}} heb je een antenne die de FM-signalen opvangt, zodat je naar de radio kan luisteren. Een TP-kabel is in feite ook een antenne die deze FM-signalen opvangt. Deze FM-signalen zijn ongewenst en kunnen de signalen op de TP-kabel verstoren. Zo zijn er nog andere draadloze signalen die voor de TP-kabel storingen zijn. Wellicht heb je het ontvangen van een sms al eens "gehoord" in jouw luidsprekers. * Iedere geleider waar een stroom doorheen loopt, wekt een {{Wp|Elektromagnetisme|elektromagnetisch}} veld op (in de tekening voorgesteld door respectievelijk I en B). Dit veld kan je ten goede gebruiken bij een {{Wp|Elektromagneet|elektromagneet}}, maar bij datacommunicatie verstoort dit het signaal op de TP-kabel. Zo ligt deze vaak in dezelfde kabelgoot als de elektriciteitskabel. Door de draadparen te twisten wordt de oorzaak van de elektromagnetische interferentie niet weggenomen, maar worden de gevolgen wel kleiner. Bij een netwerkkabel wordt gewerkt met kleine spanningen en om het transport voor data zo ongevoelig als mogelijk te maken voor elektromagnetische storingen (de {{Wp|Overspraak|overspraak}}), wordt gekeken naar een spannings'''verschil'''. Stel dat deze storing komt van een kabel op 230 V, voorgesteld door de pijl op onderstaande tekening. Als de draden niet getwist zijn, dan zal de storing het grootst zijn op de kabel het dichtst bij de stoorzender. Bijgevolg wordt aan de andere kant van de kabel een ander spanningsverschil gemeten dan is verstuurd (voor het gemak zijn ronde getallen gebruikt): het signaal is onbruikbaar geworden. Als je de draden per twee twist, zijn ze gemiddeld genomen evenveel blootgesteld aan een eventuele storingsbron. De spanning zal in '''beide''' draden dus evenveel dalen/stijgen. Het '''verschil''' in spanning tussen beide draden is nog steeds even groot! Als je de aanbevelingen bij UTP volgt, dan kan deze zonder problemen zijn signaal 100 meter ver vervoeren. [[Bestand:Crosstalk-UTPvsStraight.jpg|600px]] === Soorten kabel === {{Commonscat|Twisted-pair cables}} ==== Unshielded versus shielded ==== Twisted pairs kunnen ''unshielded'' of ''shielded'' zijn: * UTP-kabels zijn ''unshielded''. Er is geen extra bescherming tegen elektromagnetische storing (uitgezonderd de ''twists'', zie eerder). * S/FTP-kabels zijn ''{{Wp|en:Shielded cable|shielded}}''. Er is een betere afscherming door een ''foil''. Ze zijn dus minder storingsgevoelig, maar ook duurder. De bescherming kan toegepast worden op individuele paren of op een collectie van paren. In normale gevallen is standaard UTP goed genoeg. Opgelet: als men het heeft over een UTP-netwerk, kan het toch zijn dat er ook S/FTP is gebruikt. <gallery> Afbeelding:UTP-cable.png|UTP Afbeelding:UTP_cable.jpg|UTP Afbeelding:FTP_cable3.jpg|Foiled TP Afbeelding:S-FTP CAT 7.jpg|Shielded/Foiled TP </gallery> ==== De categorieën ==== [[Bestand:UTP_CAT5.jpg|frame|none]] UTP-bekabeling is ingedeeld in verschillende categorieën. Deze categorieën zijn eigenlijk een maat voor de snelheid. Hoe hoger de categorie, hoe sneller je gegevens via deze kabel kan sturen. De categorie staat steeds op de kabel afgebeeld: voluit, CAT X, of een grote C met daarin een nummertje. Ter info enkele verschillende categorieën: {| class="wikitable" |- ! Categorie !! Constructie !! Typisch gebruik binnen {{Wp|Ethernet|Ethernet}} |- | Cat 5 || UTP || 100BASE-TX, {{Wp|Gigabit Ethernet|1000BASE-T}} |- | Cat 5e&nbsp;<ref>Cat 5e (extended) is eigenlijk goede Cat 5 kabel.</ref> || UTP, F/UTP, U/FTP || {{Wp|Gigabit Ethernet|1000BASE-T}}, 2.5GBASE-T |- | Cat 6 || UTP, F/UTP, U/FTP || 5GBASE-T, {{Wp|10 Gigabit Ethernet|10GBASE-T}} |- | Cat 6A || UTP, F/UTP, U/FTP, S/FTP || 5GBASE-T, {{Wp|10 Gigabit Ethernet|10GBASE-T}} |- | Cat 8.2 || S/FTP, F/FTP || 25GBASE-T, 40GBASE-T |} <div style="color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Cat5e- en cat6-netwerkkabels gaan snelheden tot 5Gbit/s ondersteunen''' Om hogere snelheden te halen kan het te duur blijken om én kabels én netwerkapparatuur te moeten upgraden. Dus heeft men gezocht naar mogelijkheden om over de bestaande Cat 5e en Cat 6 kabels sneller data te versturen. Enkel een upgrade van de netwerkapparatuur zou dan nodig zijn. {{Voetnoot web | titel=Cat5e- en cat6-netwerkkabels gaan snelheden tot 5Gbit/s ondersteunen | uitgever=tweakers.net | datum=2016-09-29 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/116223/cat5e-en-cat6-netwerkkabels-gaan-snelheden-tot-5gbit-s-ondersteunen.html }} </div> ==== Soepel versus stug ==== Je hebt '''soepele kabels''' (en: ''stranded cable)'', bv. bij gebruik als user of patch cable. Deze zijn gemakkelijk in gebruik en kunnen vaak worden op- of afgerold, zonder snel te breken. Als horizontal run wordt vaak een '''stugge kabel''' (en: ''solid cable'') gebruikt. === Power over Ethernet (PoE) === [[Bestand:ZyXEL ZyAIR G-1000 and D-Link DWL-P50 20060829 2.jpg|thumb|right|250px|{{Wp|Wireless LAN|Wireless LAN}} {{Wp|Wi-Fi Access Point|access point}}, gevoed door een PoE splitter]] {{Wp|Power_over_Ethernet|Power over Ethernet}} of PoE/PoE+ is een technologie om data én spanning te leveren over een standaard twisted pair-kabel in een Ethernetnetwerk zodat apparaten met een beperkt vermogen geen aparte voedingsadapter nodig hebben. Dit is vooral handig als het netwerktoestel ingezet moet worden op een plaats waar stroomvoorziening via het stopcontact moeilijk haalbaar is. De technologie wordt gebruikt om netwerkapparatuur zoals {{Wp|IP-telefonie|VoIP}}-telefoons, webcams, antennes voor draadloze netwerken en zeer kleine computers zoals ingebedde systemen van stroom te voorzien. Gelet op het beperkte vermogen dat een netwerkkabel kan overbrengen, is deze techniek niet haalbaar voor grotere verbruikers zoals servers of werkstations. <div style="color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Standaard voor bedrade netwerken krijgt update''' Dankzij nieuwe versies van standaarden kan men over een 'oud' netwerk van telefoon- en tv-lijnen hogere snelheden versturen (wat de verspreiding van glasvezel minder dringend maakt). Zo heeft de standaardenorganisatie {{Wp|Institute of Electrical and Electronics Engineers|IEEE}} een nieuwe versie voor ethernet goedgekeurd. Deze 2012-revisie blijft backwards compatible deze vanuit 2008, maar het moet snellere en zuinigere bedrade netwerken mogelijk maken. Ook de ondersteuning voor embedded netwerken in auto's moet verbeterd zijn. In de 2012-standaard werd ook Power over Ethernet opgenomen, die vereist dat PoE-hardware tot 25,5W moet kunnen leveren of vragen. {{Voetnoot web | titel= Sneller vast internet (De lange adem van oude netwerken) | uitgever=tweakers.net | datum=2017-09-21 | taal=nl | url=https://tweakers.net/reviews/5299/1/sneller-vast-internet-de-lange-adem-van-oude-netwerken-gestage-snelheidstoename.html}} {{Voetnoot web | titel= Standaard voor bedrade netwerken krijgt update | uitgever=tweakers.net | datum=2012-09-06 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/84210/standaard-voor-bedrade-netwerken-krijgt.html }} </div> == Glasvezel (Fiber) == <gallery> Optical_fiber_cable.jpg|Tekening glasvezelkabel RibbonCutout1.jpg|Tekening glasvezelkabel Disassembled_QSFP_transciever.jpg|Binnenkant glasvezelontvanger ML-QLOGICNFCCONN.JPG|Glasvezelswitch </gallery> {{Commonscat|Optical fiber cables}} === Opbouw === Algemeen is '''{{Wp|glasvezel|glasvezel}}''' (fiber), een haardunne vezel van {{Wp|glas|glas}}, maar in het kader van netwerkbekabeling denken we toch vooral aan 'snel internet' (hoge bandbreedte, lage latency).&nbsp;<ref>Toch heeft glasvezel ook andere toepassingen, zoals het verstevigen van allerlei {{Wp|kunststof|kunststof}}fen. Zo wordt glasvezel onder meer toegepast in {{Wp|Hengel (vistuig)|hengel}}s, remblokken en {{Wp|ski (voortbeweging)|ski's}}. Het materiaal dat zo ontstaat, wordt een {{Wp|composiet (materiaal)|composiet}} genoemd. Glasvezel in de vorm van {{Wp|glaswol|glaswol}} wordt gebruikt als isolatiemateriaal. Ook is er {{Wp|glasvezelbehang|glasvezelbehang}}. Voor de toepassing van datacommunicatie zijn andere soorten glasvezel in gebruik dan bij de voorgaande voorbeelden.</ref> Deze {{Wp|optische vezel|optische vezels}} bestaan uit zeer helder glas waar {{Wp|licht|licht}} doorheen wordt gestuurd om signalen betrouwbaar en snel over grote afstanden te transporteren (tot zelfs een afstand van 6400 km tussen VS en Europa, met een bandbreedte van 250Tbit/s&nbsp;<ref>Zie Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/177668/onderzeekabel-van-vs-naar-europa-met-bandbreedte-250tbit-s-is-klaar-voor-gebruik.html Onderzeekabel van VS naar Europa met bandbreedte 250Tbit/s is klaar voor gebruik]. In de commentaren wordt bandbreedte en latency vergeleken met satellietnetwerken.</ref>). === Werking === <gallery> Glasfaserlampe.jpg|Decoratieve lamp met plastic optical fiber Laser_in_fibre.jpg|Interne reflectie in een glasvezel Fibraoptica3.jpg|Eén glasvezel Fiber-engineerguy.ogv|Illustreert de werking van glasvezel </gallery> [[Bestand:DIN 4844-2 Warnung vor Laserstrahl D-W010.svg|thumb|150px|Waarschuwing voor laserstraal]] Doordat het licht in de glasvezel een bijzonder kleine hoek met de buitenkant van de vezel maakt, is reflectie gegarandeerd en blijft het licht in de vezel door {{Wp|interne reflectie|interne reflectie}}. Voor deze toepassing moet de vezel aan zeer specifieke eisen voldoen. Let op als je werkt met (aangesloten) glasvezels. Het gaat hier om heel geconcentreerd licht: kijk dus nooit in de opening! Zelfs bij infrarood (dat wij niet kunnen zien), kan er schade aan de ogen zijn. De meesten zullen het plaatsen van de connectoren uitbesteden, omdat het {{Wp|Fusielassen|fusielassen}} speciale apparatuur vereist. === Eigenschappen === * Bij 'glas' denken we aan iets hards, niet-buigzaam, bijzonder breekbaar en dat licht doorlaat. Gelukkig heeft glas''vezel'' andere eigenschappen: ** Als je glas smelt en er dunne draden van trekt om een glasvezel te maken, dan is het sterk en buigzaam. ** Dankzij interne reflectie blijft het licht in de glasvezel. Scherpe bochten zijn echter uit den boze. * Glasvezel is geen metaal en dus geen elektrische geleider (zoals bij TP, coax of PLC). Bijgevolg... ** ... kan er geen elektrisch vermogen getransporteerd worden. Er is hier dus geen PoE en bij een blikseminslag kan de elektrische energie zich niet via glasvezel verspreiden. ** ... kan de glasvezel niet roesten (corrosie). ** ... geeft {{Wp|Elektromagnetische straling|elektromagnetische straling}} geen storing (interferentie) op de communicatie. Via elektromagnetische middelen kan je een glasvezel ook niet afluisteren. === Glasvezelaansluiting === [[Bestand:FTTX.svg|thumb|Enkele varianten in de {{Wp|Fiber to the x|FTTX-architectuur}}. Het gebouw aan de rechterkant neemt een service af van het centrale gebouw aan de linkerkant (het knooppunt). Merk de vermelde afstanden en de scheiding 'optisch' versus 'metaal' op.]] Glasvezel kan snel data transporteren en dus willen we liefst ''fibre to the home'' (FTTH). Helaas is het aanleggen van glasvezel heel duur en dus wordt eerst het centrum van het netwerk aangepakt: ''fibre to the neighborhood'' (FTTN). Vanaf de wijkverdeler wordt dan gebruikt gemaakt van de bestaande infrastructuur van {{Wp|kabelinternet|kabelinternet}} of {{Wp|ADSL|ADSL}}/{{Wp|VDSL|VDSL}}. <div style="color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''De strijd om wat 'glasvezel' mag heten''' In Nederland gebruikt Ziggo de 'glasvezel-kabel', alhoewel hun netwerk niet volledig glasvezel is: sommige delen zijn al Fiber to the Node, maar zeker niet volledig Fiber to the Home. Er zijn meermaals klachten geweest bij de Reclame Code Commissie en ook hun concurrent KPN vindt het misleidend. Vandaar kwam het tot een rechtszaak. Jaren eerder werd ook al de Belgische ISP Telenet op de vingers getikt door de Jury Ethische Praktijken voor het gebruik van de slogan 'internet tegen lichtsnelheid'. Hun redenering is gelijkaardig aan de situatie bij Ziggo. Het gaat eigenlijk om FTTN, terwijl de consument denkt de snelheden van FTTH te krijgen: dat is misleidend. {{Voetnoot web | titel=Telenet mag niet met 'lichtsnelheid' adverteren | uitgever=tweakers.net | datum=2026-03-06 | taal=nl | url=https://tweakers.net/reviews/14466/de-strijd-om-wat-glasvezel-mag-heten-kpn-en-ziggo-in-de-rechtszaal.html }} {{Voetnoot web | titel=Telenet mag niet met 'lichtsnelheid' adverteren | uitgever=tweakers.net | datum=2011-02-25 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/72864/telenet-mag-niet-met-lichtsnelheid-adverteren.html }} </div> == Coaxkabel == Een '''{{Wp|Coaxkabel|coaxiale kabel}}''' (kortweg '''coaxkabel''') is een kabel waarvan de twee geleiders concentrisch zijn: beide geleiders hebben dezelfde as (''co-axiaal''). Je vindt dit niet alleen als netwerkkabel, maar ook bij bv. audio. <gallery> TV_antenna_connectors.jpg|TV antennekabel Tulpstekker.jpg|{{Wp|tulpstekker|Tulpstekker}} bij audio RG-59.jpg|Opbouw coax Cablemodem-frontAnBack-telenet.png|Telenet met coax </gallery> === Opbouw en werking === [[Bestand:Coaxial_cable_cutaway_new.svg|thumb|right|150px|Opbouw]] # De {{Wp|binnengeleider|binnengeleider}} of ''kern'' waardoor het signaal overgedragen wordt. # De binnenste {{Wp|isolator|isolator}}. # De {{Wp|buitengeleider|buitengeleider}} of mantel (massief of gevlochten). # Een kunststofmantel om de kabel tegen weersinvloeden te beschermen. De 'kern' en de 'mantel' zijn de twee {{Wp|elektrische stroom|stroomvoerende}} verbindingen, waarbij de mantel op het aardpotentiaal wordt gehouden. Doordat de assen van beide geleiders samenvallen, heffen de elektrische en magnetische velden van binnen- en buitengeleider elkaar buiten de kabel vrijwel op, waardoor weinig tot geen stoorsignalen naar binnen of naar buiten kunnen lekken. {{Commonscat|Coaxial cables}} === Consument === Een coaxiale kabel wordt onder meer gebruikt bij de Belgische ISP Telenet: er komt een coaxkabel vanaf de straat tot aan een netwerkverdeler (NIU) bij de klant. Deze splitst de signalen, zodat je tegelijk kan bellen, surfen en digitale televisie kan kijken. Vanuit de modem vertrekken dan weer kabels naar je toestellen. Vroeger werd de coaxkabel rechtstreeks verbonden met het toestel, maar nu is er vaak een {{Wp|Settopbox|settopbox}} (bv. Telenets Digibox of Digicorder) aanwezig, waarbij meestal {{Wp|HDMI|HDMI}} wordt gebruikt om het tv- of radiosignaal vanuit de settopbox door te geven.&nbsp;<ref>Vroeger was {{Wp|scart|scart}} een populaire aansluiting, maar kwalitatief minder goed dan HDMI.</ref> Voor de opbouw van een LAN wordt coax niet meer gebruikt, daar deze is vervangen door UTP. == Power Line Communication (PLC) == [[Bestand:AVM FRITZ!Powerline 520E.jpg|thumb]] '''PLC''' ({{Wp|Power line communication|Power Line Communication}}) is datacommunicatie via het elektriciteitsnet. Je zou het a.h.w. kunnen beschouwen als het "omgekeerde" van Power over Ethernet. === Consument === Toen {{Wp|babyfoon|babyfoon}}s nog niet via {{Wp|Digital Enhanced Cordless Telecommunications|DECT}} werkten, werd smalband PLC gebruikt: in de babykamer werd een babyfoon in de stekker gestopt en in een andere kamer nog een babyfoon. De communicatie gebeurde via de elektriciteitskabel. Een toepassing van breedband PLC is het gebruik binnenshuis als alternatief voor netwerkbekabeling. Bv. wanneer het aanleggen van een UTP-kabel lastig is in sommige gebouwen en/of draadloos niet goed werkt (bv. grote panden of panden met veel metaal). Via de bestaande elektriciteitsbekabeling kan je met PLC snel een netwerk hebben. Er kunnen wel problemen zijn in grote panden met veel elektriciteitsgroepen of in panden met een bijzondere elektriciteitsbekabeling. De bekendste PLC-standaard is {{Wp|HomePlug|HomePlug}}. === ISP === Breedband PLC kan in landen met weinig netwerkbekabeling interessant zijn, omdat een elektriciteitsnet er vaak al wel ligt. Zo zijn er experimenten geweest om in Schotland, Duitsland, Spanje en Nederland deze vorm van internet aan te bieden. Deze zijn gestopt, omdat er te veel nadelen zijn: * Het is storingsgevoelig, omdat de lantaarnpalen als zendmasten kunnen optreden, zodat ze storing veroorzaken in elektronische apparatuur. * De maximum haalbare snelheid voor grote groepen huishoudens blijkt te laag te liggen, terwijl via kabelinternet of ADSL hogere snelheden mogelijk zijn. * Er is vergelijkbare apparatuur nodig (PLC-modems) als voor kabelinternet of ADSL, waardoor er geen kostenvoordeel is voor breedband PLC. Alternatieven zoals {{Wp|4G|4G}}, {{Wp|5G|5G}}, {{Wp|wifi|Wi-Fi}}, {{Wp|WiMax|WiMax}} of een satellietnetwerk zijn dan interessanter in landen zonder bekabelde infrastructuur. {{Commonscat|Power line communication}} {{Appendix}} {{Sub}} t4uyhfza6wb9760p2g9talj3qerhzhr 0 27857 421533 419724 2026-04-04T18:32:51Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421533 wikitext text/x-wiki == Dichtheid == De dichtheid geeft aan hoeveel massa te vinden is in een bepaald volume. In sommige stoffen is de massa veel dichter samengeperst dan in andere. We spreken van de dichtheid of de soortelijke massa van een stof. Wanneer er veel massa is samengeperst spreken we van een hoge dichtheid. Vaak spreken we ook van een 'zware' stof of een 'lichte' stof, maar dat is verkeerd woordgebruik; een kilogram lood is niet even zwaar als een kilogram veren. Het is beter te spreken van een dichte stof of een ijle stof. Lucht is een heel ijle stof, dat wil zeggen met een lage dichtheid. De meeste metalen zijn heel dichte stoffen. Ook steenachtige materialen, zoals marmer, baksteen en grind, hebben een veel hogere dichtheid dan lucht. Elke stof kun je herkennen aan zijn eigen dichtheid. *Tabel met de {{Wp|soortelijke massa van vaste stoffen|dichtheid van vaste stoffen}} *Tabel met de {{Wp|soortelijke massa van vloeistoffen|dichtheid van vloeistoffen}} *Tabel met de {{Wp|soortelijke massa van gassen|dichtheid van gassen}} Het symbool voor de dichtheid is een Griekse letter: ρ (spreek uit: rho). We rekenen de dichtheid van een bepaalde stof als volgt uit: {{Formule |formule= <math>\rho = \frac{m}{V}</math> |grootheden= :<math>m</math>: de massa (in kg - g) :<math>V</math>: het volume (in m³ - cm³ - dm³ - liter) :<math>\rho</math>: de dichtheid (in kg/m³ - g/liter - g/cm³) }} === Dichtheid berekenen === Ooit heeft men vastgelegd dat 1 liter (1 dm³) water van 4°C een massa heeft van precies 1 kg. De dichtheid van water ρ_water is dus: :<math>\rho_{water} = \frac{1 \; kg}{1 \; dm^3} = 1 \; kg/dm^3</math> Vaak drukken we de dichtheid liever uit in kg/m³. Er zitten 1000 dm³ in 1 m³ en dus 1000 kg. Dan wordt de dichtheid: :<math>\rho_{water} = \frac{1000 \; kg}{1 \; m^3} = 1000 \; kg/m^3</math> '''Vraag:''' Van een baksteen is bekend dat deze 2,25 kg weegt. De inhoud van de baksteen is 1,5 liter = 1,5 dm³. Hoe groot is de dichtheid van de baksteen? {{Toggletext |koptekst=Klik op uitklappen voor het antwoord. |hoofdtekst=We gaan dus berekenen hoeveel kg 1 liter weegt. Als 1,5 liter 2,25 kg weegt, dan weegt 1 liter 1,5 kg. }} === Massa berekenen === Stel dat we weten dat een gestorte betonnen vloer een dichtheid heeft van 2,4 kg/dm³. Lees hier dus: 2,4 kg voor elke liter (=dm³). De vloer is 10 m bij 5 m en 10 cm (=0,1 m) dik. Dan is de inhoud van deze vloer: inhoud = 10 × 5 × 0,1 = 5 m³ = 5&thinsp;000 dm³ Deze vloer weegt dus: 5&thinsp;000 dm³ × 2,4 kg/dm³ = 12&thinsp;000 kg De vloer weegt 12 ton. '''Vraag:''' Stel we werken met een staalplaat. De staalplaat is 1,5 m × 1,6 m en 2 mm dik. De dichtheid van staal is 7&thinsp;800 kg/m³. Hoeveel massa heeft deze staalplaat? {{Toggletext |koptekst=Klik op uitklappen voor het antwoord. |hoofdtekst=We berekenen allereerst de inhoud van de plaat. De dikte van de plaat moeten we dan wel ook in m uitdrukken, dus de plaat is 0,002 m dik. 1,5 m × 1,6 m × 0,002 m = 0,0048 m³ Elke m³ staal heeft een massa van 7&thinsp;800 kg. Dan heeft 0,0048 m³ een massa van: 0,0048 m³ × 7&thinsp;800 kg/m³ = 37,44 kg }} {{Sub}} {{Navigatie Inleiding in de natuurkunde}} imjihqucwyv5eq1icuqfwbq9pw89j9m 0 27865 421545 402301 2026-04-04T18:42:33Z Erik Baas 2193 421545 wikitext text/x-wiki {{Recept | Naam = Kookboek/mosselen au gratin | Afbeelding = [[Bestand:Gegratineerde mosselen.jpg|300px]] | Onderschrift = Gegratineerde mosselen in de schelp | Categorie = Schelprecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = | Stippen = 3 }} '''Mosselen au gratin''' ==Ingrediënten== * 2 kg {{Kb|p=mossel|mosselen}} * 2 witte koolbladeren * 1 ui * 1 winterpeen * 0,5 theelepel {{Kb|kervel}} * 0,5 fles {{Kb|bier}} * 40 gram boter * 3 eetlepels bloem * 250 gram geraspte goudse {{Kb|kaas}} * 3 tenen knoflook * worchestershire sauce * maggi ==Bereidingswijze== # Was de mosselen goed en ontdoe ze van de baarden. Gooi de gebroken of openstaande mosselen weg! # Doe het bier met de schoongemaakte ui, de koolbladen, de winterpeen en kervel in een pan en leg hierop de mosselen. Sluit de pan en breng het geheel aan de kook. # Zodra het vocht naar boven komt, het vuur even laag zetten, de pan goed schudden, het vuur weer hoog zetten en nogmaals het vocht omhoog laten komen. # De mosselen zijn nu gaar, laat ze afkoelen en haal ze uit de schelpen maar bewaar het (gezeefde) kookvocht. # Smelt de boter in een pan, voeg de bloem toe en laat dit even gaar worden. Voeg langzaam en beetje bij beetje het kookvocht toe tot een vla-achtige saus ontstaat en laat deze even doorkoken. # Roer nu de kaas door de saus, maar houd iets achter. # Breng de saus op smaak met worcestershire sauce en maggi, haal hem dan van het vuur en roer de uitgeperste knoflooktenen erdoor. # Verdeel de mosselen over enkele vuurvaste schaaltjes en verdeel hierover ook de saus. # Strooi de achtergehouden kaas eroverheen en zet de schaaltjes ongeveer 20 minuten in een voorverwarmde oven van 250 graden tot er een bruin korstje op zit. # Serveren met (stok)brood en {{Kb|kruidenboter}}. [[it:Libro di cucina/Ricette/Cozze Gratinate]] {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Schelprecept|Mosselen]] [[Categorie:Ovenschotel|Mosselen]] {{Sub}} 9z4dh0ist3bwvo01n652ib6o3r4l6dk 0 27927 421588 364854 2026-04-05T07:45:46Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421588 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} De gemiddelde gebruiker heeft misschien geen boodschap aan alle aanpassingen die je kan aanbrengen aan je grafische omgeving. Maar Linux biedt ook een waaier aan mogelijkheden op grafisch gebied: hippe venster- en bureaubladmanagers, applets en allerlei toeters en bellen voor de grafische omgeving. Het gebruik en de instellingen van het bureaublad is eenvoudig genoeg: {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-draft.svg|50px|Opdracht]] || '''Grafische omgeving instellen''' # Open het menu Systeem → Voorkeuren. # Selecteer het onderdeel dat je wilt bekijken en/of wijzigen, bijvoorbeeld Schermbeveiliging. # Maak de gewenste instellingen. # Sluit het venster met behulp van de knoppen, zoals de OK knop of de Sluiten knop. |} De veranderingen blijven bewaard voor alle volgende sessies. Als je meer wilt weten over de instellingen van het bureaublad, druk je op het reddingsboei icoon bovenaan in de taakbalk. De bijgeleverde documentatie is vrij volledig en zeer makkelijk te begrijpen, daarom gaan we hier verder niet in op de instellingen van de bureaubladomgeving. Kies de instellingen die je zelf leuk vindt en lees daarna verder over de onderliggende mechanismes. {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Gnome-dialog-question.svg|50px|Uitleg]] || '''Geen reddingsboei?''' Als je om de een of andere reden geen ikoontje van de reddingsboei vindt, start dan het Gnome hulpprogramma met het commando gnome-help. |} {{Sub}} czu4sxskwuvvztab3r0foq5wqxx4eer 0 27928 421585 321112 2026-04-05T07:42:19Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421585 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} Het X Window Systeem is een venstersysteem dat transparant via het netwerk gebruikt kan worden. Het is het mechanisme dat ervoor zorgt dat applicaties hun vensters op het scherm kunnen zetten. Alles wordt aangedreven door de X server. Dit is een daemon programma dat input van de gebruiker aanneemt, via de muis en het toetsenbord, en output van verschillende programma's regelt. Anders gezegd: de X server zorgt ervoor dat je beeld hebt, in plaats van enkel witte lettertjes op een zwart scherm, zoals in pure tekst mode het geval is. Bovendien zorgt deze server er ook voor dat je de muis kan gebruiken om de beelden op je scherm te manipuleren. [[Bestand:Xwindows.png|Xwindows]] Alle programma's die je tot nu toe opgestart hebt op je computer, draaien lokaal op je computer; ze komen niet van een andere computer op het netwerk. Het zijn clients van de X server. De X server kan er echter voor zorgen dat je bijvoorbeeld een rekenprogramma op een andere, krachtiger computer opstart, maar dat de output (het scherm van dat programma waarin je met de muis en het toetsenbord data kan beheren) naar je eigen computer gestuurd wordt. Gewoonlijk draaien X server en X clients op dezelfde machine, maar dat hoeft dus niet per se. Client betelent letterlijk klant, een programma dat afhankelijk is van een server om data te kunnen verwerken. Bijvoorbeeld: je E-mail programma is een client van de E-mail server. {{Sub}} 9zcob0pe5hzle49emoo38pg6su147yj 0 27929 421582 321109 2026-04-05T07:41:41Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421582 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} Vanuit het standpunt van de gebruiker heeft elke X server een display naam, dat is de definitie van de plaats waar de beelden van deze server getoond zullen worden. De display naam neemt de volgende vorm aan: computernaam:displaynummer.schermnummer Deze informatie wordt gebruikt door de clients om te weten hoe en waar ze met de X server moeten verbinden. Ze bestaat uit drie componenten: # computernaam: deze component bepaalt de naam van de client machine waaraan de display (het scherm) fysiek verbonden is. Als de computernaam niet gespecifieerd wordt, wordt verondersteld dat de lokale machine (in het Engels: localhost) bedoeld wordt. # displaynummer: de term display wordt gewoonlijk gebruikt om te verwijzen naar een collectie schermen die een gemeenschappelijk toetsenbord en muis hebben. De meeste werkposten hebben natuurlijk slechts één enkel scherm en daarom slechts één enkele display. Maar grotere multi-user systemen hebben vaak wel meerdere displays. Om verwarring te vermijden, krijgt elke display een nummer. De nummering start vanaf 0 (nul). # schermnummer: Sommige displays delen het toetsenbord en de muis met verschillende schermen. Omdat elk scherm zijn eigen set van vensters heeft, krijgt het een schermnummer, zodat de X server weet naar welk scherm exact de output voor een bepaald programma gestuurd moet worden. Als er geen schermnummer opgegeven is, wordt scherm nummer 0, het eerste scherm, verondersteld. De informatie over de display wordt opgeslagen in de variabele DISPLAY. Die variabele wordt automatisch ingesteld door je terminal programma, xterm. Wanneer je echter via het netwerk op andere machines terecht komt, kan het zijn dat die variabele niet ingesteld is. In dat geval zal je het zelf moeten doen. We komen hierop terug in het vierde lespakket. {{Sub}} 3zm5vu1b4kugnx1ycu5yo7hlxpstzx6 0 27930 421595 343503 2026-04-05T07:55:35Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421595 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} De manier waarop vensters op je scherm geplaatst worden, is afhankelijk van een speciale toepassing, de venstermanager (in het Engels: window manager). Sommige window managers werken automatisch, zoals de onze. Bij andere moet je echter voor elk venster dat geopend wordt, zelf aangeven hoe groot dat venster moet zijn. De manier van plaatsen wordt ook wel eens de lay-out van het scherm genoemd. [[Bestand:Desktopmanager.png|600px|Desktopmanager]] Een venstermanager verzorgt enkel de plaatsing van de vensters. Alles wat errond hangt, zoals menu's, schuifknoppen, open- en sluitknopjes, kleurranden en balken, wordt bepaald door de bureaubladmanager (in het Engels: desktop manager). Op Ubuntu gebruiken we standaard de Gnome Desktop Manager, gdm. Deze maakt gebruik van een gereedschapskist op de knoppen, randen en balken te tekenen: de toolkit. [[Bestand:Gnome-2.20-screenshot.png|Gnome-2.20-screenshot]] Ook KDE, dat andere bureaubladsysteem, heeft een bureaubladmanager, kdm. Als je straks graag eens een programma zou gebruiken dat meegeleverd wordt met de KDE omgeving, is dat geen probleem. KDE programma's kunnen ook in Gnome draaien, en omgekeerd. [[Bestand:KDE 4.png|600px|KDE 4]] {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-draft.svg|50px|Opdracht]] || '''Opdracht Compiz installeren''' In deze opdracht ga je een andere windowmanager installeren. Compiz is een van de eerste 3D windowmanagers voor het X Window System. Het maakt effecten en mogelijkheden als overschakelen naar andere bureaubladen door middel van een handmatig roteerbare kubus. Het is relatief sneller en gebruikt minder geheugen dan de effecten op Windows Vista. Om Copiz te installeren op Ubuntu dien je om te beginnen volgende pakketten te installeren: * compizconfig-settings-manager * compiz-fusion-plugins-main * compiz-fusion-plugins-extra Na de installatie van voorgaande pakketten klik je met de rechtermuisknop op een willekeurige plaats op het bureaublad. Kies voor “Werkbladachtergrond wijzigen” en klik dan het tabblad “Visuele effecten” aan waar je Comiz kan inschakelen. De instellingen kan je wijzigen via “Systeem – Beheer – Advanced Desktop Effects Settings“. |} [[Bestand:Beryl-Cube-1.png|600px|Beryl-Cube-1]] {{Sub}} 1p71gwj4uwxd3ttwhzfnxozt86fq1df 0 27931 421580 321108 2026-04-05T07:40:58Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421580 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} De meeste nieuwe gebruikers verbazen zich erover dat Linux direct na de installatie al een volledig werkbare omgeving biedt: de meeste distributies, en zo ook onze Ubuntu, bevatten vrij volledige ondersteuning van netwerk- en videokaarten, beeldschermen en andere externe apparaten. Gewoonlijk moet je dus geen extra drivers installeren na de installatie van het besturingssysteem. Ook veelgevraagde programma's zoals een office suite, web browsers, E-mail programma's en dergelijke zijn al allemaal geïnstalleerd. Maar zelfs dan nog kan het zijn dat de initiële installatie niet aan jouw eisen beantwoordt. Als je niet vindt wat je nodig hebt, kan het zijn dat een bepaald pakket niet op je systeem aanwezig is. Het kan ook zijn dat je de vereiste software hebt, maar dat die niet doet wat ze verondersteld wordt te doen, bijvoorbeeld omdat er een fout inzit of omdat een ander pakket, waarvan de software afhankelijk is, niet meegeleverd is. Denk er altijd aan dat Linux een systeem in beweging is, en dat het wat dat betreft vrij snel beweegt. Software wordt dagelijks verbeterd. Verspil je tijd dus niet met het oplossen van problemen die in een nieuwe versie van de software misschien al aangepakt werden. Zorg er dus regelmatig voor dat je systeem bijgewerkt is met de meest recente updates. Je kan je systeem updaten of nieuwe pakketten toevoegen op elk gewenst moment. De meeste software wordt aangeleverd in pakketvorm, zodat ze makkelijk door je systeem verwerkt kan worden. De meeste software en updates voor Ubuntu komen via het Internet binnen. Bij elke nieuwe versie van een bestaand programma en voor alle nieuwe pakketten, wordt de map /usr/share/doc aangepast. Het verdient aanbeveling om de nieuwe documentatie van een programma toch minstens in vogelvlucht door te nemen. In de volgende paragrafen gaan we verder in op het installeren van nieuwe pakketten en updates. Een pakket kan één of meerdere programma's bevatten, tezamen met alle benodigde hulpprogramma's en bibliotheken. {{Sub}} j9ymyn30luj9wtv1xmh64hnzmp27crh 0 27932 421594 309897 2026-04-05T07:55:20Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421594 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} Er zijn twee grote stromingen in de pakketformaten voor Linux: * RPM pakketten: RPM staat voor “RedHat? Pakket Manager”, een systeem dat, zoals de naam reeds verklapt, oorspronkelijk op RedHat? Linux ontwikkeld werd. Intussen zijn er vele distributies die van dit pakketsysteem gebruik maken. Voor de manuale installatie van zulke pakketten gebruikt men het rpm commando. * DEB pakketten: DEB staat voor Debian, dit formaat werd dus ontwikkeld voor Debian Linux. Ubuntu is van deze Debian afgeleid en gebruikt dus ook dit soort van pakketten. Het DEB systeem wordt als maar meer populair. De pakketten worden beheerd met de commando's dselect of aptitude. Daarnaast zijn er ook nog de zogenaamde source packages of bronpakketten: dit zijn eigenlijk archieven die de broncode voor een programma bevatten. Die moet je dan zelf compileren: de software maken zodat ze op je systeem werkt, het is het equivalent van een zelfbouwpakket. Ze worden geleverd met bijhorende installatieprogramma's en een handleiding waarin beschreven wordt hoe de installatie uitgevoerd moet worden. In deze cursus gaan we nog niet te diep in op het manueel installeren van pakketten. Wel zullen we beschrijven hoe we een pakketmanager kunnen gebruiken om automatisch pakketten te installeren, te updaten en te verwijderen. {{Sub}} kvwhvju0ow2azsgmwrnq8qogcgw8hpg 0 27933 421589 309895 2026-04-05T07:50:39Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421589 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} We vermeldden al in de inleiding van deze cursus dat Linux een systeem is dat meestal door verschillende gebruikers (tegelijk) gebruikt wordt. Elke gebruiker op het systeem beschikt over zijn of haar eigen afgeschermde omgeving, die min of meer privé is: gebruikers hebben niet het recht om bestanden of mappen in de home map van medegebruikers te veranderen. Teneinde je gevoelige data te beschermen tegen het gestuntel van je meede leerlingen, docenten, enzovoorts, maak je best voor elke gebruiker op je computer een aparte gebruikersnaam aan. {{Sub}} miqq7a30nens8zeziwlr2n95rwnj3d8 421592 421589 2026-04-05T07:54:17Z Erik Baas 2193 gestuntel, inderdaad... :-( 421592 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} We vermeldden al in de inleiding van deze cursus dat Linux een systeem is dat meestal door verschillende gebruikers (tegelijk) gebruikt wordt. Elke gebruiker op het systeem beschikt over zijn of haar eigen afgeschermde omgeving, die min of meer privé is: gebruikers hebben niet het recht om bestanden of mappen in de home-map van andere gebruikers te veranderen. Teneinde je gevoelige data te beschermen tegen het gestuntel van je medeleerlingen, docenten, enzovoorts, maak je best voor elke gebruiker op je computer een aparte gebruikersnaam aan. {{Sub}} 5z0sc0azw0mxrx91fl7yjmmw40b2qbs 0 27934 421593 378213 2026-04-05T07:55:06Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421593 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} Als alles zijn plaats heeft, blijft je werk overzichtelijk. Het is belangrijk orde te houden op je systeem, maar het is ook belangrijk om je thuis te voelen. Zowel de grafische als de tekstuele omgeving kan in Linux volledig aangepast worden naar de wensen van de gebruiker. Soms is het wel eens nodig om de documentatie bij een softwarepakket te lezen om een volledig beeld te krijgen van alle mogelijkheden. Regionale instellingen worden best al tijdens de installatie van het systeem gemaakt. De volgende commando's kunnen je helpen bij het beheer van je omgeving: <p class="title">'''Tabel 8.2. Nieuwe commando's'''</p> <table class="wikitable vatop" summary="Nieuwe commando's"> <tr> <th align="left">Commando </th> <th align="left">Functie </th> <th align="left">Hoe gebruiken? </th> </tr> <tr> <td align="left"><span><strong class="command">alias</strong></span> </td> <td align="left">Een commando, eventueel met opties, een nieuwe naam geven. </td> <td align="left"><span><strong class="command">alias <em class="parameter"><code>aliasnaam='</code></em>bestaand_commando [opties]<em class="parameter"><code>'</code></em></strong></span> </td> </tr> <tr> <td align="left"><span><strong class="command">apt-get</strong></span> </td> <td align="left">Pakketten beheren. </td> <td align="left"> <span><strong class="command">apt-get <em class="parameter"><code>update</code></em></strong></span>: lees lijst van nieuwe pakketten in. <span><strong class="command">apt-get <em class="parameter"><code>upgrade</code></em></strong></span>: werk het systeem bij. <span><strong class="command">apt-get <em class="parameter"><code>install pakketnaam</code></em></strong></span>: installeer een pakket. </td> </tr> <tr> <td align="left"><span><strong class="command">bzcat</strong></span>, <span><strong class="command">bzgrep</strong></span>, <span><strong class="command">bzless</strong></span> </td> <td align="left">Bekijk <code class="filename">.bz</code> gecomprimeerde bestanden. </td> <td align="left"> <span><strong class="command">bzless <code class="filename">bestandsnaam</code></strong></span> <span><strong class="command">bzcat <code class="filename">bestandsnaam</code></strong></span> <span><strong class="command">bzgrep <code class="option">[opties]</code> <em class="parameter"><code>zoekwoord</code></em> <code class="filename">bestandsnaam</code></strong></span> </td> </tr> <tr> <td align="left"><span><strong class="command">dpkg</strong></span> </td> <td align="left">Beheer pakketten. </td> <td align="left"><span><strong class="command">dpkg <code class="option">-l</code> <em class="parameter"><code>[deel_van]pakketnaam</code></em></strong></span>: geeft informatie over het gezochte pakket. </td> </tr> <tr> <td align="left"><span><strong class="command">export</strong></span> </td> <td align="left">Geef een variabele door aan de shell omgeving </td> <td align="left"><span><strong class="command">export <code class="varname">VARIABELE</code>=&quot;<em class="parameter"><code>waarde</code></em>&quot;</strong></span> </td> </tr> <tr> <td align="left"><span><strong class="command">gnome-help</strong></span> </td> <td align="left">Start de Gnome help browser </td> <td align="left"><span><strong class="command">gnome-help</strong></span> </td> </tr> <tr> <td align="left"><span><strong class="command">passwd</strong></span> </td> <td align="left">Wachtwoord veranderen </td> <td align="left"><span><strong class="command">passwd</strong></span> </td> </tr> <tr> <td align="left"><span><strong class="command">printenv</strong></span> </td> <td align="left">Toon de geëxporteerde variabelen van de shell omgeving. </td> <td align="left"><span><strong class="command">printenv</strong></span> </td> </tr> <tr> <td align="left"><span><strong class="command">set</strong></span> </td> <td align="left">Beheer variabelen en opties van de shell omgeving. </td> <td align="left"> <span><strong class="command">set</strong></span>: toon alle variabelen en opties. <span><strong class="command">set <code class="option">-o</code></strong></span>: toon enkel informatie over opties. <span><strong class="command">set <code class="option">-o</code> <em class="parameter"><code>optienaam</code></em></strong></span>: aktiveer een shell optie. <span><strong class="command">set <code class="option">+o</code> <em class="parameter"><code>optienaam</code></em></strong></span>: desaktiveer een shell optie. </td> </tr> <tr> <td align="left"><span><strong class="command">sudo</strong></span> </td> <td align="left">Voer een opdracht uit als administratie gebruiker. </td> <td align="left"><span><strong class="command">sudo commando <code class="option">[opties]</code> <em class="parameter"><code>[argumenten]</code></em></strong></span> </td> </tr> <tr> <td align="left"><span><strong class="command">synaptic</strong></span> </td> <td align="left">Grafische pakketbeheerder. </td> <td align="left"><span><strong class="command">synaptic</strong></span> </td> </tr> <tr> <td align="left"><span><strong class="command">ulimit</strong></span> </td> <td align="left">Beheer systeemresources. </td> <td align="left"> <span><strong class="command">ulimit <code class="option">-a</code></strong></span>: toon informatie over alle resources. </td> </tr> <tr> <td align="left"><span><strong class="command">unset</strong></span> </td> <td align="left">Verwijder een variabele uit de shell omgeving </td> <td align="left"><span><strong class="command">unset <code class="varname">VARIABELE</code></strong></span> </td> </tr> <tr> <td align="left"><span><strong class="command">zcat</strong></span>, <span><strong class="command">zgrep</strong></span>, <span><strong class="command">zless</strong></span> </td> <td align="left">Werken met <code class="filename">.gz</code> gecomprimeerde bestanden. </td> <td align="left"> <span><strong class="command">zcat <code class="filename">bestandsnaam</code></strong></span> <span><strong class="command">zgrep <code class="option">[opties]</code> <em class="parameter"><code>zoekwoord</code></em> <code class="filename">bestandsnaam</code></strong></span> <span><strong class="command">zless <code class="filename">bestandsnaam</code></strong></span> </td> </tr> <tr> <td align="left"><span><strong class="command">zipgrep</strong></span>, <span><strong class="command">zipless</strong></span> </td> <td align="left">Werken met <code class="filename">.zip</code> gecomprimeerde bestanden. </td> <td align="left"> <span><strong class="command">zipgrep <code class="option">[opties]</code> <em class="parameter"><code>zoekwoord</code></em> <code class="filename">bestandsnaam</code></strong></span> <span><strong class="command">zipless <code class="filename">bestandsnaam</code></strong></span> </td> </tr> </table> {{Sub}} e87c5e9n52j8zk6fw2p9ymjs6rkb7gb 0 27935 421581 353077 2026-04-05T07:41:31Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421581 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} Van je systeem een rommelhoop maken, is niet moeilijk. We kunnen er niet genoeg de nadruk op leggen dat je je systeem ordelijk moet trachten te houden. Als je jezelf van in het begin orde en netheid eigen maakt, wordt het vanzelf een goede gewoonte die je op termijn veel tijd en moeite zal besparen. Hier zijn alvast een aantal algemene richtlijnen om het je makkelijk te maken je data te organizeren: * Maak een bin map voor uitvoerbare bestanden in je home directory. Dit is analoog aan de /bin en /usr/bin mappen voor het systeem. * Zet niet-uitvoerbare bestanden in aparte mappen, en maak zoveel mappen als je nodig hebt. Bijvoorbeeld een map voor beelden, voor documenten, voor projecten, voor bestanden die je afhaalt van het Internet, voor rekenbladen, voor persoonlijke bestanden, enzovoorts. * Maak mappen privé met het chmod 700 mapnaam commando. * Geef je mappen en bestanden zinvolle namen, zoals bijvoorbeeld <code>Brief Vlaamse Gemeenschap dienst BIS 20060710</code> in plaats van <code>brief_1</code>. {{Sub}} lvu8dsemyzleb5tztuhsf4crwnnrpzs 0 27936 421590 364855 2026-04-05T07:52:20Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421590 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} Naast het rm-commando zijn er nog andere manieren om op te ruimen. We bespreken een aantal methodes in de volgende paragrafen. ==Bestanden leegmaken== Some is de inhoud van een bestand niet belangrijk, maar wil je het niet weggooien omdat je het bestand nodig hebt als merkpunt. Bijvoorbeeld: je hebt enkel de datumstempel van een bestand nodig (als referentie: op die dag heb ik dat bestand gemaakt/gekregen), of je wilt een herinnering dat het bestand er was, of dat er een bestand moet komen in de toekomst. Hiervoor kan je de output van een zogenaamd nul commando gebruiken, zoals we reeds zagen in de paragraaf “Beknotten van bestanden”. Eventueel kan je het bestand eerst van naam veranderen: {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-documents.svg|50px|Voorbeeld code om na te doen]] || willy@ubuntu:~$ mv leeg_te_maken plaatshouder willy@ubuntu:~$ > plaatshouder willy@ubuntu:~$ ls -l plaatshouder -rw-rw-r 1 willy willy 0 2006-07-10 13:23 plaatshouder |} Om gewoon een leeg nieuw bestand aan te maken, gebruik je het touch commando, zoals we reed zagen toen we testbestanden aanmaakten in de paragraaf “Testbestanden aanmaken”. Als je de naam van een reeds bestaand bestand opgeeft, pas je enkel de datumstempel aan maar blijft de inhoud ongewijzigd. Om een bestand bijna leeg te maken, kan je de laatste nuttige lijnen bewaren, of de eerste, met behulp van tail of head (zie de paragraaf “Begin en eind”): {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-documents.svg|50px|Voorbeeld code om na te doen]] || willy@ubuntu:~$ tail -5 verlanglijst > nieuwe_lijst willy@ubuntu:~$ cat nieuwe_lijst > verlanglijst willy@ubuntu:~$ rm nieuwe_lijst |} ==Logbestanden== Sommige Linux programma's willen absoluut allerlei output in een logbestand kwijt. Gewoonlijk zijn er wel opties om enkel errors op te slaan, of om enkel minimale informatie op te slaan. Maar zelfs dan nog kan het zijn dat de inhoud van een logbestand je gewoon niet interesseert en dat er toch altijd maar lijnen bijgeschreven worden in het logbestand. In zo'n gevallen kan je het volgende proberen: * Probeer het logbestand te verwijderen wanneer het programma niet draait, als je zeker bent dat je de opgeslagen informatie niet meer nodig hebt. Sommige programma's zien bij het opstarten dat er geen logbestand is, en zullen daarom niet loggen; * OF * Als je het logbestand hebt verwijderd, maar het programma maakt er een nieuw aan de volgende keer dat je het opstart, lees dan de documentatie van dat programma en ga na of er geen optie bestaat die het loggen verhindert; * OF * Probeer kleinere logbestanden te maken door enkel nuttige informatie op te slaan, of informatie die voor jou relevant is; * OF * Probeer het logbestand te vervangen door een symbolische link naar /dev/null, de bodemloze put van het systeem. Met een beetje geluk zal het programma niet klagen over deze ingreep. Doe dit niet met logbestanden van programma's die door het systeem opgestart worden of met programma's die altijd automatisch via cron lopen. Deze programma's zouden de symbolische link kunnen vervangen door een bestand dat dan toch weer begint te groeien. {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Gnome-dialog-question.svg|50px|Uitleg]] || '''Logbestand''' Een logbestand kan je vergelijken met het logboek dat de kapitein van een schip bijhoudt: alle acties en resultaten daarvan worden erin bijgehouden. Elke actie heeft een datumstempel, zodat je te weten kan komen wanneer een bepaalde actie plaatsvond. |} ==E-mail== Kuis je mailbox regelmatig uit. Maak submappen aan. Maak gebruik van automatische klassementen door middel van filters. Als je een prullenmand map hebt in je mailbox, maak ook die dan regelmatig leeg. Om de mail, die je mogelijk van je eigen systeem krijgt, naar een nuttige plaats te sturen, maak je een bestand aan in je home map met de naam .forward en daarin het e-mailadres waar je de mails naartoe wilt sturen. Bijvoorbeeld: {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-documents.svg|50px|Voorbeeld code om na te doen]] || willy@ubuntu:~$ cat .forward willy@walvis.nl |} Uiteraard werkt dit enkel op machines die genetwerkt zijn. Door gebruik te maken van mail forwarding (letterlijk: mail voortsturen) voorkom je ook dat je verschillende mailboxen moet controleren en beheren. Je kan elk adres op een centraal en makkelijk toegankelijk punt laten toekomen. Je kan je systeembeheerder vragen om mail forwarding voor je op te zetten in het aliases bestand, bijvoorbeeld als je toegang tot een machine afgesloten wordt, maar je wilt dat E-mail nog een tijdje actief blijft. ==Plaats besparen met links== Wanneer verschillende gebruikers vanop verschillende plaatsen toegang moeten hebben tot hetzelfde bestand, of wanneer de originele bestandsnaam te lang of te moeilijk is om te onthouden, kan je een symbolische link gebruiken in plaats van kopieën van het bestand. Symbolische links kunnen verschillende namen hebben en naar hetzelfde bestand verwijzen: zo kan goals_for_2006.ods voor de ene gebruiker doelstellingen_voor_2006.ods noemen, en voor de andere buts_pour_2006.ods, terwijl de links toch allemaal naar hetzelfde rekenblad verwijzen. Je kan zelfs verschillende links naar hetzelfde bestand hebben in eenzelfde map. Dit komt vaak voor wanneer het bibliotheekbestanden betreft, zoals we reeds zagen in de paragraaf “Links aanmaken”. De grootte van bestanden limiteren De shell beschikt over een ingebouwd commando om de grootte van bestanden te beknotten, ulimit. Het wordt ook gebruikt om limieten op systeemresources te tonen: Handeling met de muis. {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-documents.svg|50px|Voorbeeld code om na te doen]] || willy@ubuntu:~$ ulimit -a core file size (blocks, -c) 0 data seg size (kbytes, -d) unlimited file size (blocks, -f) unlimited max locked memory (kbytes, -l) unlimited max memory size (kbytes, -m) unlimited open files (-n) 1024 pipe size (512 bytes, -p) 8 stack size (kbytes, -s) 8192 cpu time (seconds, -t) unlimited max user processes (-u) 512 virtual memory (kbytes, -v) unlimited |} Een veelvoorkomend probleem is het optreden van core bestanden, die aangemaakt worden als er iets misgaat met een programma. De core bestanden bevatten de inhoud van het geheugen van de computer op het moment van falen en kunnen onderzocht worden door een ontwikkelaar van software. Onze Willy is geen programmeur en core bestanden zullen hem worst wezen: als een programma crasht, start hij het gewoon opnieuw op. Om te voorkomen dat de core bestanden, die makkelijk een aantal megabytes tot gigabytes groot kunnen zijn, zijn home map opvullen, geeft hij de volgende opdracht in: {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-documents.svg|50px|Voorbeeld code om na te doen]] || willy@ubuntu:~$ ulimit -c 0 |} Daarmee wordt de eerste regel van het ulimit commando op 0 gezet zoals in bovenstaand voorbeeld, en is de maximum grootte van een core bestand 0 kilobytes, wat dus effectief betekent dat er geen cores aangemaakt kunnen worden. Deze instelling vind je ook vaak terug in de configuratiebestanden van de shell, zoals we zullen zien in de paragraaf “Configuratiebestanden van de shell”. Met ulimit kan je nog allerlei andere zaken beperken, of juist meer ruimte geven. In de output van ulimit -a vind je telkens tussen haakjes de grootheden en de optie die je moet gebruiken om het desbetreffende object te veranderen. Meer informatie vind je in de man pagina van ulimit. ==Bestanden comprimeren== Gecomprimeerde bestanden nemen minder plaats in op je harde schijf. Bovendien nemen ze ook minder bandbreedte in beslag als je ze wilt verzenden over een netwerk. Veel bestanden, zoals bijvoorbeeld de man pagina's, worden in gecomprimeerde vorm opgeslagen op de harde schijf. Maar telkens een bestand uitpakken, de informatie zoeken en dan weer comprimeren is een vervelend karweitje. De meeste mensen zullen waarschijnlijk vergeten het bestand weer te comprimeren, eens ze de juiste informatie erin gevonden hebben. Daarom hebvben we gereedschappen die werken met gecomprimeerde bestanden: * Voor gezipte bestanden (uitgang op .zip) hebben we bijvoorbeeld zipless en zipgrep. * Voor GNU zipbestanden (uitgang op .gz) is er onder andere zcat, zgrep en zless. * Voor bzip bestanden (uitgang op .bz) bestaat er bzcat, bzgrep en bzless. De syntax van deze commando's is gelijkaardig als die van cat, less en grep. {{Sub}} 0nxb79isycoyf58zpnmdwngo2i7rp0t 0 27937 421584 321128 2026-04-05T07:42:09Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421584 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} =Synaptic pakketbeheerder opstarten= Om pakketten op een eenvoudige manier te installeren, hebben we Internet toegang nodig. We verwijzen naar Hoofdstuk 8, De werkomgeving voor meer informatie over het opzetten van de verbinding. Indien nodig, moet je ook gegevens van de proxy server instellen. Ook dit wordt verder uitgelegd in de paragraaf [Omgevingsvariabelen vs. gewone variabelen. Pakketten installeren doe je met behulp van de Synaptic Pakketbeheerder. Start de toepassing op via het menu Systeem → Beheer → Synaptic pakketbeheerder. =Pakketten selecteren en installeren= In het startscherm van de pakketbeheerder is het in het begin het eenvoudigste om met het “Alles” menu te werken, links in het scherm. Rechtsbovenaan komt dan een lijst van alle mogelijke pakketten die geïnstalleerd kunnen worden op het systeem. Deze lijst moet regelmatig bijgewerkt worden, zodat nieuwe pakketten er ook in komen te staan. Hoe je dat doet, bespreken we in de paragraaf [Het systeem bijwerken]. In de lijst zijn reeds aanwezige pakketten gemerkt met een groen vierkant. Pakketten die nog niet aanwezig zijn, hebben een wit vierkant voor hun naam. Laat ons als voorbeeld het pakket “language-pack-vi” installeren: {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-documents.svg|50px|Voorbeeld code om na te doen]] || # Zoek het pakket dat je nodig hebt in de lijst en klik het aan. # Er komt een menu met daarin voor dit pakket de mogelijke opties. Gezien het pakket nog niet geïnstalleerd is op het systeem, is er slechts één enkele mogelijkheid: “Markeren voor installatie”. Klik deze optie aan. # Het pakket is afhankelijk van een ander pakket, “language-pack-vi-base”. Het systeem raadt aan dit ook te installeren, anders zal het geselecteerde pakket niet werken. Klik Markeren. # Beide pakketten hebben nu een pijltje in het vierkant voor hun naam, wat erop duidt dat ze gemarkeerd zijn voor installatie. Ze zijn echter nog niet werkelijk geïnstalleerd. Hierover krijg je een bericht de eerste keer dat je de pakketbeheerder opstart. # Selecteer in het icoonmenu van de pakketbeheerder Toepassen (de middelste knop). # Je krijgt nu nog een kans om je te bedenken. Als alles naar wens is, klik je Toepassen. # De pakketten worden afgehaald van het Internet. # De pakketten worden geïnstalleerd. # Als de veranderingen succesvol doorgevoerd werden, kan je op Sluiten drukken. # Selecteer in het menu van de pakketbeheerder Bestand → Afsluiten. # Gebruik makend van het commando ls -latr kan je eenvoudig aan de weet komen welke mappen in /usr/share/doc het laatst veranderd werden. |} [[Bestand:Synaptic-0.60-fr-Ubuntu.png|Synaptic-0.60-fr-Ubuntu]] {{Sub}} 6b4uqb0q4c48rxtmatdkj5876m9dhfs 0 27938 421587 364856 2026-04-05T07:45:33Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421587 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} ==Pakketbeheer configureren== De Synaptic pakketbeheerder vindt informatie over de pakketten via het bestand /etc/apt/sources.list. Daarin staat welke bronnen gecontacteerd moeten worden, en welke mappen er doorzocht moeten worden. In het meest eenvoudige geval zoeken we enkel naar pakketten op de installatie-CD. Daarnaast kan je ook van het Internet pakketten afhalen. Om updates te installeren is dat zeker nodig. Maar ook als je extra software installeert, is het het beste om die via het Internet te installeren, zo heb je steeds de laatste versie. ==Pakketlijst updaten== Alvorens verder te gaan, moet het systeem nu eerst op de hoogte gebracht worden van de nieuwe servers en alle pakketten die ze aanbieden. Voer het volgende commando in: {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-draft.svg|50px|Opdracht]] || '''Pakketlijst bijwerken''' sudo apt-get update |} Met dit commando contacteert de pakketbeheerder alle servers en vraagt een lijst op van de pakketten die ze aanbieden. Deze lijst wordt dan ook gebruikt in de grafische versie, Synaptic. ==Een pakketnaam opzoeken== Om een pakket toe te voegen in tekstmode, moet je de juiste naam ervan weten. Eventueel kan het helpen om te zoeken in de lijst van gekende pakketten, met dit commando: dpkg -l *zoekterm* Bijvoorbeeld: {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-documents.svg|50px|Voorbeeld code om na te doen]] || willy@ubuntu:~$ dpkg -l *vim* Gewenst=(U)Onbekend/Installeren/Remove/Purge/Hold Status=Niet/geInstalleerd/Config/Uitgepakt/(F)config-mislukt/Half-geinst Fout?=(geen)/Hold/Reinst nodig/X=beide (Status,Fout: hoofdlett=ernstig) Naam Versie Omschrijving +++-=====================================-=====================================-================================ un kvim <geen> (geen beschrijving beschikbaar) ii vim 6.3-078+1ubuntu3 Vi IMproved - enhanced vi editor ii vim- common 6.3-078+1ubuntu3 Vi IMproved - Common files un vim-doc <geen> (geen beschrijving beschikbaar) un vim-gtk <geen> (geen beschrijving beschikbaar) un vim-lesstif <geen> (geen beschrijving beschikbaar) un vim-perl <geen> (geen beschrijving beschikbaar) un vim-python <geen> (geen beschrijving beschikbaar) un vim-rt <geen> (geen beschrijving beschikbaar) un vim-tcl <geen> (geen beschrijving beschikbaar) un vim-tiny <geen> (geen beschrijving beschikbaar) un vim-tty <geen> (geen beschrijving beschikbaar) |} De juiste pakketnaam vind je in de tweede kolom. Pakketten gemerkt met “ii” in de eerste kolom zijn geïnstalleerd, pakketten gemerkt met “un” zijn nog niet aanwezig op het systeem. ==Een pakket installeren== Een pakket installeren via de commandoregel doe je als volgt: sudo apt-get install pakketnaam Een voorbeeld met het pakket vim-doc: {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-documents.svg|50px|Voorbeeld code om na te doen]] || willy@ubuntu:~$ sudo apt-get install vim-doc Pakketlijsten worden ingelezen... Boom van vereisten wordt opgebouwd... De volgende NIEUWE pakketten zullen geïnstalleerd worden: vim-doc 0 pakketten opgewaardeerd, 1 nieuwe pakketten geïnstalleerd, 0 verwijderen en 0 niet opgewaardeerd. Er moeten 1650kB aan archieven opgehaald worden. Na het uitpakken zal er 6828kB extra schijfruimte gebruikt worden. WAARSCHUWING: De volgende pakketten kunnen niet geauthenticeerd worden: vim-doc Wilt u deze pakketten installeren zonder verificatie j/N?? j Ophalen:1 https://be.archive.ubuntu.com breezy/main vim-doc 1:6.3-078+1ubuntu3 [1650kB] Voorconfigureren van pakketten... 1650kB opgehaald in 2s (665kB/s) Selecteren van voorheen niet geselecteerd pakket vim-doc. (Database inlezen ... 62411 bestanden en mappen geïnstalleerd.) Uitpakken van vim-doc (uit .../vim-doc_1%3a6.3-078+1ubuntu3_all?.deb) ... Instellen van vim-doc (6.3-078+1ubuntu3) ... |} Je zal je wachtwoord moeten opgeven voor het sudo commando, mocht je gratietijd verlopen zijn of als je in deze sessie nog geen administratieve taken uitgevoerd hebt. {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Gnome-dialog-question.svg|50px|Uitleg]] || '''Gratietijd?''' Na het ingeven van je wachtwoord geeft het sudo commando je voor een bepaalde tijd administratieve rechten. Deze tijd noemt men de gratietijd. |} Wanneer het systeem bevestiging vraagt, druk je j. Als je toch om een of andere reden op een Engelstalig systeem werkt, wordt dat natuurlijk y. In de paragraaf Maar ik wil een grafische editor!? werken we met vim. De grafische versie van de editor is iets makkelijker om mee te werken: als je even een toetsencombinatie vergeten bent, kan je die via de menu's terugvinden. Deze versie wordt opgestart door het commando gvim in te geven, eventueel gevolgd door een bestandsnaam (als je een reeds bestaand bestand wilt bewerken). Installeer het pakket vim-gnome om dit commando aan je systeem toe te voegen. Controleer met het commando which gvim of het programma wel degelijk geïnstalleerd werd. {{Sub}} 7x0xq15eglnydgbrbjb73xt87ggihuc 0 27939 421591 364857 2026-04-05T07:52:56Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421591 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} Misschien heb je al gemerkt dat wanneer je een video op het internet wilt afspelen deze niet weergegeven wordt. Dit komt omdat er enkele plugins en codecs niet geïnstalleerd zijn. Dit komt omdat Ubuntu geheel uit software bestaat waarop geen auteurrecht zit. Op een aantal plugins en codecs, zoals Flash van Adobe, zit dit wel. De gebruiker van Ubuntu moet bewust kiezen om software te gebruiken waaraan rechten zitten. Dit doe je door een extra pakket te installeren. {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Gnome-dialog-question.svg|50px|Uitleg]] || '''Plugin?''' Een plug-in is een aanvulling op een computerprogramma. Plug-ins worden over het algemeen gemaakt om een programma uit te breiden of meer mogelijkheden te geven. |} {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Gnome-dialog-question.svg|50px|Uitleg]] || '''Codec?''' Een codec is een stuk soft- of hardware dat toelaat data te coderen/decoderen of te comprimeren/decomprimeren. Er bestaan codecs om bijvoorbeeld geluid of beeld te coderen in een handelbaar formaat met behoud van een zeker kwaliteitsniveau. |} Voorbeelden van codecs en plugins, waarop auteursrecht zit zijn: * Flash plugin - bijvoorbeeld: afspelen van flashfilmpjes op websites * Gstreamer plugins - audio en video codecs voor: mp3, wmv, avi, aac, asf,wma, real * Java runtime environment - onder andere nodig voor online gamen * LAME plugin - audio rippen naar mp3 * libdvdcss - versleutelde Dvd's afspelen * Microsoft Truetype Fonts {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-draft.svg|50px|Opdracht]] || '''Restricted Extras installeren''' Het pakket dat je moet installeren heet ubuntu-restricted-extras. # Ga naar de terminal en installeer het pakket. Uiteraard kan dit ook via de synaptic geïnstalleerd worden. # sudo apt-get install ubuntu-restricted-extras # Test of de nieuwe extras werken. Hoe test je bijvoorbeeld of flash werkt? |} {{Sub}} krjtzfa9ezx0shhuiltci49hnyomo21 0 27940 421586 321111 2026-04-05T07:43:54Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421586 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} ==In de grafische omgeving== Om redenen van veiligheid en comfort, dien je regelmatig het systeem bij te werken. De updates (nieuwe pakketten) vind je ook weer op het Internet. Deze melding zal er automatisch komen wanneer je de informatie in /etc/apt/sources.list hebt bijgewerkt. Zodra je systeem je vertelt dat er updates beschikbaar zijn, ga je als volgt te werk om ze te installeren: * Klik “Toon updates”. * Geef je wachtwoord in (je moet aangemeld zijn als de gebruiker met administratieve rechten). * Klik Ga verder. * Je krijgt de lijst van pakketten te zien die zullen bijgewerkt worden. [[Bestand:Update Manager in Ubuntu 10.10.JPG|Update Manager in Ubuntu 10.10]] * Klik Install. * Er komt ook een samenvatting in dit scherm: hoeveel pakketten zullen nieuw geïnstalleerd worden en hoeveel zullen er geupdate worden. Je moet nog eens bevestigen. In dit venster krijg je de waarschuwing dat er pakketten toegevoegd zullen worden die niet geverifieerd konden worden. Dit is omdat de configuratie om handtekeningen op pakketten te controleren, nog niet uitgevoerd is. Je mag er echter vanuit gaan dat het officiële pakketten betreft, mits je geen andere aanpassingen gemaakt hebt dan degene die in deze cursus aangeraden worden in /etc/apt/sources.list. * Druk Toepassen. * De pakketten worden opgehaald, uitgepakt en op het systeem geïnstalleerd. * Druk Sluiten wanneer de update klaar is. * Je krijgt de melding dat het systeem bijgewerkt is. Druk nogmaals Sluiten. Voer deze procedure uit telkens het systeem zegt dat er updates beschikbaar zijn. Er wordt eens per dag gecontroleerd of er nieuwe software beschikbaar is die toepasselijk is voor je systeem, op voorwaarde dat je computer verbinding kan maken met het Internet. ==In de tekstomgeving== Het systeem updaten vanuit een terminal venster gebeurt in twee commando's: sudo apt-get update Dit is het commando dat de servers zal contacteren om na te gaan of er nieuwe (versies van) pakketten zijn. Daarna doe je: sudo apt-get upgrade Daarmee worden de nieuwe pakketten overgehaald en op het systeem geïnstalleerd. Concreet: {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-documents.svg|50px|Voorbeeld code om na te doen]] || willy@ubuntu:~$ sudo apt-get update Ophalen:1 https://nl.archive.ubuntu.com breezy Release.gpg 189B? Ophalen:2 https://nl.archive.ubuntu.com breezy-updates Release.gpg 189B? Geraakt https://nl.archive.ubuntu.com breezy Release Geraakt https://nl.archive.ubuntu.com breezy-updates Release Genegeerd https://nl.archive.ubuntu.com breezy Release Genegeerd https://nl.archive.ubuntu.com breezy-updates Release Geraakt https://nl.archive.ubuntu.com breezy/main Packages Geraakt https://nl.archive.ubuntu.com breezy/restricted Packages <--output weggelaten--> 378B opgehaald in 1s (336B/s) Pakketlijsten worden ingelezen... Klaar |} Je kan ook nog een paar foutmeldingen in verband met gpgv te zien krijgen, dit komt doordat de encryptiesoftware, die de echtheid van de pakketten controleert, nog niet ingesteld is. Zoals reeds gezegd mag je er echter van uitgaan dat de pakketten die via de officiële servers binnengehaald worden authentiek zijn. Het configureren van de verificatiesoftware is een werk voor systeembeheerders, het zou ons te ver leiden daar hier op in te gaan. Wil je hier meer over weten, neem dan een kijkje op de Ubuntu web site. Daarna volgt de eigenlijke installatie: willy@ubuntu:~$ sudo apt-get upgrade Je krijgt nu een overzicht van de pakketten die bijgewerkt zullen worden. Wanneer het programma vraagt om de veranderingen door te voeren, druk je J (of Y op een Engelstalig systeem).Daarna worden de pakketten opgehaald, uitgepakt en geïnstalleerd. Soms komen er updates binnen voor programma's die configuratiebestanden raadplegen in de /etc/ map. Het systeem zal je dan komen vragen of je de configuratiebestanden wilt bijwerken. Als je niet zeker bent wat je moet antwoorden, kies er dan voor om te blijven werken met de oude configuratiebestanden. Je kan later de verschillen bekijken, bijvoorbeeld door het oude en het nieuwe bestand in /etc/ te vergelijken, of door de documentatie in /usr/share/doc te lezen. ==Regelmatig bijwerken== De tekstinterface is zeer handig om machines vanop afstand te updaten, via het netwerk. Probeer, zeker wanneer je machine op het Internet is aangesloten, minstens éénmaal per week je systeem bij te werken, hetzij door middel van de grafische procedure, hetzij tekstueel. Het zal je veel kopzorgen besparen om daar een goede gewoonte van te maken. Lees meer in de man pagina's van apt-get en dpkg. {{Sub}} pm4wprrs1gk547y58gs2yuvcintz11y 0 27941 421583 321110 2026-04-05T07:41:48Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421583 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} Ga als volgt te werk om een gebruiker toe te voegen: {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-documents.svg|50px|Voorbeeld code om na te doen]] || * Selecteer Systeem → Beheer → Gebruikers en groepen uit de bovenste taakbalk. * Klik de knop Gebruiker toevoegen... aan. * Geef een gebruikersnaam op. Je mag die vrij kiezen, maar doorgaans is de conventie dat deze naam uit maximaal 8 kleine letters bestaat. * Geef de volledige naam van de gebruiker in, en ook eventueel telefoonnummers en locatie. * Geef twee keer het wachtwoord in voor de gebruiker. * Druk OK. * De gebruiker verschijnt in de lijst bij de andere gebruikers. * Druk nogmaals OK om de veranderingen door te voeren. |} Onderliggend gebruikt het systeem het commando useradd om de bestanden /etc/passwd en /etc/shadow te bewerken; de commando's groupadd en groupmod editeren het bestand /etc/group. Al deze commando's en bestanden hebben man pagina's waarin je uitgebreide informatie kan vinden. {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-draft.svg|50px|Opdracht]] || '''Gebruikersaccount aanmaken''' In deze opdracht ga je je eigen gebruikersaccount aanmaken. * Maak je eigen gebruikersaccount aan. * Je wilt ook dat je met je nieuwe account programma's kunt installeren. Geef jezelf alle rechten op je systeem. * Log leerling uit en log met je nieuwe account in. * Welke onderliggende commando's gebruikt Ubuntu voor het aanmaken van gebruikers en het indelen in de juiste groepen? Misschien overbodig: verwerk al je uitwerkingen in je logboek. |} {{Sub}} rrrpy2ak9q344z72cidgnye3yqf9thu 0 27942 421596 309899 2026-04-05T08:17:22Z Erik Baas 2193 {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} 421596 wikitext text/x-wiki {{Index Ubuntu: Linux voor mensen}} ==Waarom?== Redenen genoeg om je wachtwoord te veranderen: * Voor de veiligheid: het is moeilijker een machine te kraken waarop de gebruikers regelmatig hun wachtwoord veranderen. * Omdat je werkomgeving je ertoe verplicht om je wachtwoord regelmatig te veranderen. * Omdat je je wachtwoord vergeten bent. * Omdat je vreest dat iemand je je wachtwoord heeft zien ingeven of het op een andere manier te weten is gekomen. ==Je eigen wachtwoord veranderen== Je kunt je wachtwoord veranderen met tet passwd commando. Gebruik het passwd als volgt: {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-documents.svg|50px|Voorbeeld code om na te doen]] || willy@ubuntu:~$ passwd Changing password for willy (current) UNIX password: Enter new UNIX password: Retype new UNIX password: passwd: wachtwoord is met succes aangepast |} Het systeem vraagt je eerst om je huidige wachtwoord. Als je dat correct hebt ingevoerd, kan je een nieuw wachtwoord ingeven. Ter verificatie dien je het nog eens in te geven, identiek aan de eerste keer. Grafisch wachtwoord veranderen {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-documents.svg|50px|Voorbeeld code om na te doen]] || Grafisch kan je je wachtwoord veranderen via het menu Systeem → Voorkeuren → Over mij. Druk op de knop Wachtwoord wijzigen... en vul het formulier in. Druk daarna de knop Change password. |} {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-dialog-warning.svg|50px|Uitleg]] || '''Maar ik weet mijn huidige wachtwoord niet!''' Als gebruiker met administratieve rechten kan je het wachtwoord van iemand anders veranderen. Zorg er dus voor dat je nooit het wachtwoord van de systeembeheerder vergeet, of je systeem wordt onbeheerbaar. |} ==Het wachtwoord van een andere gebruiker veranderen== Grafisch kan je het wachtwoord van een andere gebruiker veranderen via Systeem → Beheer → Gebruikers en groepen. {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-documents.svg|50px|Voorbeeld code om na te doen]] || * Selecteer de gebruiker waarvan je het wachtwoord wilt veranderen. * Klik op de knop Eigenschappen. * Verwijder de sterretjes die het huidige wachtwoord voorstellen. * Geef twee keer een nieuw wachtwoord in. |} Echte systeembeheerders doen het met de commandoregel: {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-documents.svg|50px|Voorbeeld code om na te doen]] || sudo passwd gebruikersnaam |} {|class="wikitable" |- | [[Bestand:Human-emblem-draft.svg|50px|Opdracht]] || '''Wat is een besturingssysteem?''' Je wilt niet dat andere leerlingen op jou machine kunnen inloggen. Daar gaat deze opdracht over. * Verander met de een commando het wachtwoord van leerling. Onthoud dit wachtwoord goed, anders is het account onbruikbaar. Noteer... * Hoe kun je grafisch het wachtwoord veranderen? Noteer dit in je logboek. |} {{Sub}} 4av2tszofwknr2gom8xlq4iro1m0ty9 2 29822 421503 421323 2026-04-04T17:35:42Z Erik Baas 2193 kilo->kg, +AutoEdit() 421503 javascript text/javascript // <nowiki> // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // var X='ja'; // ?? $(function () { // loadWikidataInfo(); importScript('Gebruiker:Erik Baas/fwikidata.js'); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); AutoEdit(); // 20260323 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); addPurgeTab(); return; }); function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // objSummary.value = 'lf'; // 20260323 //aap . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ text = text.replace(/([0-9] )kilo([ |\n])/i , "$1kg$2"); 20260404 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/Dessert/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> mss0prlovdpw2cqowkzx0vx96crava2 421505 421503 2026-04-04T17:42:09Z Erik Baas 2193 miljoen, miljard kilo 421505 javascript text/javascript // <nowiki> // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // var X='ja'; // ?? $(function () { // loadWikidataInfo(); importScript('Gebruiker:Erik Baas/fwikidata.js'); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); AutoEdit(); // 20260323 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); addPurgeTab(); return; }); function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // objSummary.value = 'lf'; // 20260323 //aap . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ text = text.replace(/([0-9, miljoen, miljard] )kilo([ |\n])/i , "$1kg$2"); 20260404 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/Dessert/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> kateonoyoxdp6j9g8xz3ud5vpx8gtoh 421510 421505 2026-04-04T17:48:40Z Erik Baas 2193 non-greedy 421510 javascript text/javascript // <nowiki> // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // var X='ja'; // ?? $(function () { // loadWikidataInfo(); importScript('Gebruiker:Erik Baas/fwikidata.js'); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); AutoEdit(); // 20260323 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); addPurgeTab(); return; }); function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // objSummary.value = 'lf'; // 20260323 //aap . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ text = text.replace(/([0-9, miljoen, miljard] )kilo([ |\n]?)/i , "$1kg$2"); 20260404 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/Dessert/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> m7pyjq6j8i8f511vcg697ez2dj5gi54 421513 421510 2026-04-04T17:52:35Z Erik Baas 2193 tekst-> "kilogram", cijfer-> "kg" 421513 javascript text/javascript // <nowiki> // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // var X='ja'; // ?? $(function () { // loadWikidataInfo(); importScript('Gebruiker:Erik Baas/fwikidata.js'); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); AutoEdit(); // 20260323 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); addPurgeTab(); return; }); function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // objSummary.value = 'lf'; // 20260323 //aap . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ text = text.replace(/([a-z] )kilo([ |\n]?)/i , "$1kilogram$2"); 20260404 text = text.replace(/([0-9, miljoen, miljard] )kilo([ |\n]?)/i , "$1kg$2"); 20260404 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/Dessert/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> nredlt6xlvl35vf5xiceh7v6vvqx1cl 421515 421513 2026-04-04T17:55:44Z Erik Baas 2193 421515 javascript text/javascript // <nowiki> // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // var X='ja'; // ?? $(function () { // loadWikidataInfo(); importScript('Gebruiker:Erik Baas/fwikidata.js'); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); AutoEdit(); // 20260323 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); addPurgeTab(); return; }); function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // objSummary.value = 'lf'; // 20260323 //aap . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ text = text.replace(/([0-9] ?)kilo([ |\n]?)/i , "$1kg$2"); 20260404 text = text.replace(/([a-z] )kilo([ |\n]?)/i , "$1kilogram$2"); 20260404 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/Dessert/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> tvs0v2kick0fansp893zq7tbtnz9weq 421516 421515 2026-04-04T17:58:41Z Erik Baas 2193 ook 421516 javascript text/javascript // <nowiki> // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // var X='ja'; // ?? $(function () { // loadWikidataInfo(); importScript('Gebruiker:Erik Baas/fwikidata.js'); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); AutoEdit(); // 20260323 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); addPurgeTab(); return; }); function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // objSummary.value = 'lf'; // 20260323 //aap . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ text = text.replace(/([0-9] ?)kilo([ |\n]?)/i , "$1kg$2"); 20260404 text = text.replace(/([a-z] ?)kilo([ |\n]?)/i , "$1kilogram$2"); 20260404 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/Dessert/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> rmujbx0j6nigq4btxjl4dbnewy4r7u1 421519 421516 2026-04-04T18:07:38Z Erik Baas 2193 check wgDiffOldId 421519 javascript text/javascript // <nowiki> // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // var X='ja'; // ?? $(function () { // loadWikidataInfo(); importScript('Gebruiker:Erik Baas/fwikidata.js'); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); AutoEdit(); // 20260323 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); addPurgeTab(); return; }); function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == '') { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // objSummary.value = 'lf'; // 20260323 //aap . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ text = text.replace(/([0-9] ?)kilo([ |\n]?)/i , "$1kg$2"); 20260404 text = text.replace(/([a-z] ?)kilo([ |\n]?)/i , "$1kilogram$2"); 20260404 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/Dessert/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> 18v05sfqn9gpyzxhp1f0i9zj54liozy 421520 421519 2026-04-04T18:13:52Z Erik Baas 2193 null dan? 421520 javascript text/javascript // <nowiki> // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // var X='ja'; // ?? $(function () { // loadWikidataInfo(); importScript('Gebruiker:Erik Baas/fwikidata.js'); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); AutoEdit(); // 20260323 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); addPurgeTab(); return; }); function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // objSummary.value = 'lf'; // 20260323 //aap . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ text = text.replace(/([0-9] ?)kilo([ |\n]?)/i , "$1kg$2"); 20260404 text = text.replace(/([a-z] ?)kilo([ |\n]?)/i , "$1kilogram$2"); 20260404 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/Dessert/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> i4sjloe0vfnfdjnhh8zxrynuwq1604l 421535 421520 2026-04-04T18:35:53Z Erik Baas 2193 421535 javascript text/javascript // <nowiki> // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // var X='ja'; // ?? $(function () { // loadWikidataInfo(); importScript('Gebruiker:Erik Baas/fwikidata.js'); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); AutoEdit(); // 20260323 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); addPurgeTab(); return; }); function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // objSummary.value = 'lf'; // 20260323 //aap . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ text = text.replace(/([0-9] ?)kilo([ |\n]?)/i , "$1kg$2"); // 20260404 text = text.replace(/([a-z] ?)kilo([ |\n]?)/i , "$1kilogram$2"); // ,, text = text.replace(/gramgram/ , "gram"); // ,, noodgreep... text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/Dessert/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> 1qmhnacsmv9tuyj6pvj4eaqo2cs4hvr 421558 421535 2026-04-04T18:57:20Z Erik Baas 2193 klaar 421558 javascript text/javascript // <nowiki> // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // var X='ja'; // ?? $(function () { // loadWikidataInfo(); importScript('Gebruiker:Erik Baas/fwikidata.js'); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // AutoEdit(); // 20260323 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); addPurgeTab(); return; }); function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // objSummary.value = 'lf'; // 20260323 //aap . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ // text = text.replace(/([0-9] ?)kilo([ |\n]?)/i , "$1kg$2"); // 20260404 // text = text.replace(/([a-z] ?)kilo([ |\n]?)/i , "$1kilogram$2"); // ,, // text = text.replace(/gramgram/ , "gram"); // ,, noodgreep... text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/Dessert/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> fmmnn0j6u8nlf8a44jgr7niwirparfg 421567 421558 2026-04-05T05:14:35Z Erik Baas 2193 weg; teveel uitzonderingen 421567 javascript text/javascript // <nowiki> // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // var X='ja'; // ?? $(function () { // loadWikidataInfo(); importScript('Gebruiker:Erik Baas/fwikidata.js'); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // AutoEdit(); // 20260323 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); addPurgeTab(); return; }); function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // objSummary.value = 'lf'; // 20260323 //aap . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/Dessert/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> 9b6r53mnqua9u5wkg6y1wha6d98kz4s 0 30137 421543 359062 2026-04-04T18:40:20Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421543 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ {{Leer jezelf ecologisch tuinieren|Afbeelding=Trifolium February 2013-1.jpg}} {{Tuinkalender-Tabelkop | |plaatje1= Trifolium incarnatum — Flora Batava — Volume v20.jpg |plaatje2= ScarletClover2Web.jpg |plaatje3= Trifolium incarnatum2.jpg |plaatje4= Trifolium incarnatum 001.jpg |plaatje5= 20150704Trifolium incarnatum.jpg |divers= Door het gebruik als veevoer komt inkarnaatklaver tegenwoordig als {{Wp|neofyt|neofyt}} overal voor. |familie= Vlinderbloemen |latijn= Leguminosae |geslacht= Klaver |soort= Trifolium incarnatum |nlnaam= <!-- NLsoortnaam als in woordenboek voorkomt (kleine letters)--> |geschikt= <!-- Hier bijv. stinsenplant, bodembedekker, snijbloem --> |roodlijst= <!-- Vul in 'ja' als het gewas op de rode lijst staat --> |beschermd= <!-- Vul in 'ja' als het gewas op de lijst staat van de beschermde gewassen --> |wortel= <!-- Omschrijving van de/het wortel/gestel --> |stengel= De behaarde, rechtopgaande stengel is meestal niet vertakt. |blad= De afwisselend, spiraalvormig staande bladeren zijn driedelig. De behaarde, omgekeerd eironde blaadjes zijn 1-2 cm lang en 1-1,5 cm breed en hebben een gezaagde bladrand. De bladsteel is 4,5-17,4 cm lang, waarbij de onderste bladeren de langste bladsteel hebben. Het onderste deel van de steunblaadjes vormen een met de stengel vergroeide bladschede. Het bovenste niet vergroeide deel is eirond, getand, geribbeld en afstaand behaard en heeft een groene of purpere kleur. |groenblijvend= <!--Vul in 'ja' als de plant winterhard/groenblijvend is --> |bloei= Mei tot juli. |kleur= Rode of rose, soms geelachtig witte bloemen, die in een eindstandige, 2-6 cm lange en 1-1,5 cm brede hoofdjesachtige tros zitten. Bij het rijpen wordt de bloeiwijze langer en de bloeistengel direct onder de bloeiwijze dikker. De bloem is vijftallig. De kroonladen zijn 10-12 mm lang. De vijf tot een kelkbuis vergroeide, lang behaarde kelkbladeren zijn 8-10 mm lang. De kelk is tiennervig met lijnvormige, lange tanden. De kelktanden zijn tot tweemaal zo lang als de kelkbuis. |vrucht= De vrucht is een eenzadige, 2-2,5 cm lange en 1-1,5 cm brede peulvrucht. Het geelgroene, eivormige zaad is ongeveer 2 mm groot. In een kilogram zaad zitten 310.000-330.000 zaden. |hoog= 20-50 |grond1= <!-- Voorkeur van de grondsoort waarin de plant het best groeit --> |compost1= <!-- Hoeveelheid compost die bij grond1 moet worden toegevoegd: veel/matig/geen --> |kali1= <!-- Idem voor de hoeveelheid kali: veel/matig/geen --> |grond2= <!-- Hier de grondsoort waarin de plant verder ook groeit --> |compost2= <!-- Zie compost1 --> |kali2= <!-- Zie kali1 --> |zon= <!-- Wis de symbolen die niet van toepassing zijn: <span style="color:orange;">●</span> Volle zon <span style="font-size: small;">◔</span> Licht beschaduwd <span style="font-size: small;">◑</span> Halfschaduw <span style="font-size: small;">◕</span> Zwaar beschaduwd ● Schaduw --> |water= <!-- Wis de symbolen die niet van toepassing zijn: '''<span style="font-size:small; color:blue;">≋</span>''' Zeer nat (waterplanten) <span style="font-size:small; color:blue;">≈</span> Nat (oevers, moerassen) <span style="font-size:small; color:blue;">'''∼'''</span> Vochtig/Normaal <span style="font-size: small;">≁</span> Vrij droog <span style="font-size: small;">–</span> Droog (rotstuinen) --> |goede buren= <!-- Gewassen die de (groei van de) plant ondersteunen of mooi staan bij elkaar --> |slechte buren= <!-- Gewassen die de (groei van de) plant belemmeren --> |weert= <!-- Dieren of ziektes die de door de plant worden geweerd --> |lokt= <!-- Dieren of ziektes die door de plant worden gelokt --> |keuken= <!--Omschrijving waar de plant eventueel voor wordt gebruikt (niet alleen in de keuken) --> |kookboek= <!-- Naam van de plant (hoofdletter) voor een eventuele link naar recepten in het kookboek --> |genees= <!-- Omschrijving van de event. geneeskracht van de plant. Er komt automatisch te staan 'Wordt als geneeskrachtig gezien bij' vul dit verder aan --> |waarschuwing= <!-- Omschrijving van bijvoorbeeld de giftigheid van de plant --> |zaaimaand= |zaaiomschrijf= <!-- Maand(en) waarin gezaaid wordt en een omschrijving daarvan --> |kk= <!-- Kiemkracht --> |kt= <!-- Kiemtijd --> |lt= 1/(2) |zd= <!-- Zaaidiepte --> |plantmaand= |plantomschrijf= <!-- (uit/ver)plant maand(en) en omschrijving --> |pa= <!-- Plantafstand --> |ra= <!-- Rijafstand --> |verzorgmaand= |verzorgomschrijf= <!-- Maand(en) van verzorging en omschrijving --> |oogstmaand= |oogstomschrijf= <!-- Maand(en) van het oogsten en omschrijving (ook hoe te bewaren) --> |vermeermaand= |vermeeromschrijf= <!-- Maand(en) voor het vermeerderen van de plant en de omschrijving --> |vw= <!-- Vermeerderwijze (S=scheuren/Z=zaaien/E=enten/enz.) --> }} {{Sub}} jg4rpdc2ysrtj6s2qlx8cjz83k1nvv0 0 30864 421569 414177 2026-04-05T06:57:24Z Erik Baas 2193 -{{Bi}}, -{{Fase}} (is geen boek meer) 421569 wikitext text/x-wiki == Doelstellingen == Onderstaande doelstellingen komen in meer of mindere mate aan bod. De <span style="color:lightgrey;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. Dat zijn bv. praktijkoefeningen die aansluiten bij deze theorie, maar die in dit Wikibook niet behandeld worden. Of bv. theorie die in een ander hoofdstuk wordt behandeld. Uit het leerplan van '''Applicatie- en Databeheer'''&nbsp;<ref>[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da Leerplan Applicatie- en databeheer - 3de graad - D/A-finaliteit]</ref>, een deel van leerplandoel 26, 27 en 29: * LPD 26: De leerlingen lichten de opbouw en werking van een netwerksysteem met zijn componenten en transportmedia toe. ** <span style="color:lightgrey;">netwerkdiensten, clouddiensten</span> ** routing ** <span style="color:lightgrey;">virtualisatie</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De componenten van een netwerk zijn onder meer werkstation, server, access point, switch, router, gateway, firewall, noodbatterij, backbone, SAN, NAS.</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De transportmedia zijn de soorten bekabeling in een netwerk, wifi, bluetooth …</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De basis clouddiensten zijn: IaaS, PaaS en SaaS.</span> * LPD 27: De leerlingen lichten een lagenmodel voor datacommunicatie en de functie en werking van communicatieprotocollen in een netwerk toe. ** Adressering. Bij adressering worden IPv4 en IPv6 behandeld. * Wenk. Het OSI-model wordt gebruikt als theoretisch lagenmodel. De leerlingen kunnen aan de hand van het OSI-model problemen binnen een netwerk stapsgewijs oplossen. * Wenk. Volgende protocollen komen aan bod: TCP/IP, UDP, ethernet-protocol. * Wenk. Bij de adressering wordt aandacht besteed aan subnet en subnetmasker. * <span style="color:lightgrey;">Wenk. Je leert de leerlingen getallen omzetten van het decimaal talstelsel naar het binair en hexadecimaal talstelsel en omgekeerd.</span> * LPD 29: De leerlingen installeren, configureren en onderhouden on premise een client en server besturingssysteem en applicatiesoftware. ** DNS, DHCP * <span style="color: lightgrey;">Wenk. Je kan de Cisco Packet Tracer of Lernsoftware Filius gebruiken. Dit zijn gratis tools waarmee je volledige netwerken kan bouwen en configureren. Als leerkracht kan je, om leerlingen fouten te leren herkennen, met die tools netwerken definiëren en voorzien van verschillende fouten. Je test hiermee theoretische kennis in praktische situaties.</span> Uit het leerplan '''Informatica- en communicatiewetenschappen'''&nbsp;<ref>[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/III-InCo-d Informatica- en communicatiewetenschappen B + S - 3de graad - D-finaliteit]</ref>, een deel van leerplandoel 15, 19 en 22: * LPD 15: De leerlingen lichten de opbouw, de werking en de samenwerking toe van de componenten van een computersysteem. ** <span style="color:grey;">OSI-referentiemodel</span> ** <span style="color:grey;">Communicatieprotocol</span> ** Adressering * Wenk. Het is belangrijk dat de leerlingen inzicht krijgen in het OSI-referentiemodel. Alles vertrekt van hieruit. Er worden meerdere communicatieprotocollen besproken, telkens komt het principe en de specifieke implementatie ervan aan bod. Bij adressering wordt zeker ingegaan op IP-adressering en subnetting voor IPv4 en IPv6. <span style="color:grey;">Enkel actuele netwerkcomponenten worden besproken.</span> * Wenk: Je kan volgende communicatieprotocollen aan bod laten komen: TCP/IP, <span style="color:grey;">seriële communicatie tussen controllers of tussen controllers en sensoren/actuatoren (I2C, SPI, Asynchroon), communicatie tussen controllers en computersystemen (USB, bluetooth, wifi, Lora, 4G, 5G …).</span> * LPD 19: De leerlingen beheren een computernetwerk. ** <span style="color:grey;">Toegangs- en gebruikersrechten</span> ** <span style="color:grey;">Gebruikersprofielen</span> ** <span style="color:grey;">Bronnen</span> ** DNS, DHCP ** <span style="color:grey;">Shellscripting</span> * <span style="color:grey;">Wenk. Je kan een aantal groepen en gebruikers toevoegen via een script of een aantal gebruikers in éénmaal rechten geven op een gedeelde map.</span> * <span style="color:grey;">Wenk: Je kan naast DNS en DHCP ook een webserver opzetten.</span> * LPD 22: De leerlingen beveiligen een computernetwerk. * <span style="color:grey;">Wenk. Een computersysteem maakt deel uit van een netwerksysteem. Dit doel omvat dus ook het beveiligen van een computersysteem. Behandel ook de gevolgen van een slechte beveiliging van computer- en netwerksystemen. Enkel actuele beveiligingsrisico’s en oplossingen worden besproken.</span> * <span style="color:grey;">Wenk: Wenk: Je kan een computernetwerk op meerdere manieren beveiligen: virusbescherming, firewall; afscherming van poorten; e-mailfiltering en anti-spam; anti-spywaretools; two-factor authenticatie; ... </span> * Wenk: Je kan het principe van NAT (Network Address Translation) uitleggen. Uit het leerplan Toegepaste Informatica van de richting '''Informaticabeheer'''&nbsp;<ref>Meer informatie op [https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2015/003 leerplan D/2015/7841/003]</ref>: * 3.1.9 De functie van een communicatieprotocol toelichten. * 3.1.10 Een actueel communicatieprotocol toelichten. * 3.1.11 De noodzaak van adressering en de structuur van sommige adrestypes toelichten, onder meer MAC en IP. * 3.1.12 De mogelijke technieken van adressering in een actuele netwerkarchitectuur toelichten. * 3.1.13 De begrippen subnet en subnetmasker, en de functie ervan toelichten. * 3.1.16 Het begrip routing toelichten. * 3.5.1 De gevolgen van een slecht beveiligd netwerk toelichten. * 3.3.4 Werking van DNS toelichten en ''instellen''. * 3.3.5 Werking van DHCP toelichten en ''instellen''. Voor de opbouw van het onderdeel netwerkprotocollen is gekozen voor het TCP/IP netwerklagenmodel. Dit netwerklagenmodel wordt ook gebruikt bij {{Wp|Wireshark|Wireshark}}, een 'packet sniffer' en 'protocol analyzer' om zo de data in een netwerk op te vangen en te analyseren. Een (groter) bestand wordt dan verdeeld in stukjes (ethernetframes genoemd), die elk afzonderlijk in een eigen "enveloppe" verstuurd worden. Gezien het hier gaat om protocollen om te kunnen communiceren zal een 'adres' voor de verzender en de ontvanger belangrijk zijn. In onze maatschappij kan je voor jouw woning niet zomaar je eigen straat en huisnummer kiezen. Al snel zou dit chaos zijn en zou de postbode met de handen in het haar zitten. Gelukkig is dat beter geregeld: ieder huis krijgt een unieke combinatie van straat, straatnummer, gemeente en land. Zo ook op het internet. Ook bij het TCP/IP-model zijn er adresafspraken nodig, zelfs voor twee soorten adressen: MAC en IP. Er wordt aangeraden om het Wikibook van {{Wp|Wiskunde/Talstelsels|talstelsels}} te bekijken om zo alles beter te begrijpen. == Linklaag, met MAC == Een '''{{Wp|MAC-adres|MAC-adres}}''' (ook wel hardware-adres genoemd) is een uniek identificatienummer dat aan een apparaat in een {{Wp|ethernet|ethernet}}-netwerk is toegekend. Dankzij dit adres kunnen apparaten met elkaar communiceren. Vrijwel ieder netwerkapparaat heeft een vast, door de fabrikant bepaald uniek MAC-adres. Heeft een laptop een mogelijkheid voor vast internet en voor draadloos internet, dan zal die laptop twee MAC-adressen hebben. MAC-adressen zijn alleen lokaal relevant, zodra een pakket een router passeert wordt zowel het MAC-adres van de bron, als van de bestemming aangepast in het ethernetframe. === Notatie === Het MAC-adres wordt meestal in {{Wp|hexadecimaal|hexadecimale}} vorm aangeduid, door zes groepen van twee hexadecimale cijfers (dus 12 hexadecimale cijfers). Bv.: 00:24:1d:c1:71:e6 Een MAC-adres heeft dus als bitruimte 48 bits, waarmee 281.474.976.710.656 (2⁴⁸=16¹²) unieke adressen kunnen worden gevormd.&nbsp;<ref>Er is al een nieuwe standaard omdat wordt verwacht dat de unieke nummering ooit 'op' zal raken.</ref> De eerste drie groepen van een MAC-adres worden toegewezen aan een fabrikant.&nbsp;<ref>Deze 24 bits zijn de OUI of de {{Wp|en:Organizationally unique identifier|Organizationally unique identifier}}.</ref> De fabrikanten moet er dan voor zorgen dat elk adres maar eenmaal wordt gebruikt. Bij bovenstaand voorbeeld verwijst het gedeelte <code>00:24:1d</code> altijd naar GigaByte als fabrikant. Met Wireshark kan je het MAC-adres van ontvanger <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 1b bf 89 a3 50</span> en verzender <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 24 1d c1 71 e6</span> goed "zien zitten" in de linklaag van het ethernetframe. Het is logisch dat het MAC-adres in het begin van het ethernetframe zit, omdat de switch de netwerkcomponent is die snel moet kunnen beslissen via welke poort een frame verstuurd moet worden (zie verder). De linklaag begrijpt de gekleurde info en weet dat de andere data o.a. via het adresseringsprotocol IPv4 is (omwille van de code <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span>). Dit is het netwerkprincipe ''inkapseling'': een header + data. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 1b bf 89 a3 50</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 24 1d c1 71 e6</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">'''|'''</span>45 00 04 30 5c bd 40 00 40 06 e7 1e c0 a8 01 02 4a 7d <span style="color:#cccccc;">0020</span> e6 c4 b4 c5 00 50 7d 1c 56 57 19 1d 1d 1e ... === Gebruik === Het MAC-adres wordt op een netwerk o.a. gebruikt bij een switch, die op basis van dit adres beslist waar een pakket heen moet.&nbsp;<ref>Er zijn switches die zowel MAC als IP begrijpen, maar dit valt buiten het kader van deze cursus.</ref> In het begin kent de switch het netwerk niet en zal hij pakketjes moeten doorsturen naar al zijn poorten. Stap-voor-stap kan hij een tabel opbouwen, zodat hij weet welke MAC-adressen op welke poorten zitten.&nbsp;<ref>Als een switch een pakketje doorstuurt naar een router, zal deze router het IP-adres dat ook in dat pakketje zit gebruiken om te routeren.</ref> De vaste koppeling van een MAC-adres aan hardware wordt soms in een {{Wp|draadloos netwerk|draadloos netwerk}} gebruikt om de authenticiteit van gebruikers te controleren. Maar door de mogelijkheid van nabootsen ({{Wp|en:MAC spoofing|MAC spoofing}}) is dit geen serieuze oplossing voor de {{Wp|Informatiebeveiliging|beveiliging}}. Het kan wel helpen om via het MAC-adres een gestolen computer te traceren.&nbsp;<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=U4oB28ksiIo&t=3m15s YouTube: Traceren van een gestolen computer met behulp van het MAC-adres]</ref> Die vaste koppeling tussen netwerk en hardware komt ook de privacy niet ten goede: zo zal je smartphone vaak het MAC-adres uitzenden, zelfs al ben je niet verbonden met een netwerk. Er bestaan mogelijkheden om dit op een andere manier te doen.&nbsp;<ref>Bv. in Gnome NetworkManager 1.2: zie [https://blogs.gnome.org/lkundrak/2016/01/18/networkmanger-and-tracking-protection-in-wi-fi-networks/ NetworkManger and tracking protection in Wi-Fi networks].</ref> === Broadcast === Wil je alle hosts in een netwerk kunnen bereiken, dan heb je nood aan een broadcast (bv. in het geval van DHCP). Hiervoor worden alle bits in het MAC-adres op <code>1</code> gezet, of dus op <code>f</code> in hexadecimale vorm. Een switch die zo'n frame ontvangt, zal dus dit frame op al zijn poorten doorsturen. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">'''ff ff ff ff ff ff'''</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">08 00 27 75 b0 77</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">'''|'''</span>45 10 01 48 00 00 00 00 80 11 39 96 00 00 00 00 ff ff <span style="color:#cccccc;">0020</span> ff ff 00 44 00 43 01 34 86 32 01 01 06 00 ... == Internetlaag == Het bekendste protocol uit de internetlaag is het {{Wp|Internetprotocol|Internetprotocol}} (IP). Dit protocol is verantwoordelijk voor het adresseren van hosts en voor het routeren van datagrammen (pakketten) van een bronhost naar een doelhost. Een host (computer, router, IP-cam,...) die in zo'n netwerk voorkomt, wordt geïdentificeerd aan de hand van een IP-nummer. === IPv4 === ==== Notatie ==== Een IPv4-adres wordt bijna altijd aangegeven als een groep van 4 decimale getallen, gescheiden door een punt, bv.: 81.241.89.194 74.125.230.196 192.168.2.1 Je zou dan vermoeden dat 301.140.45.13 ook een geldig IP zal zijn, wat niet het geval is. Dit komt omdat per getal slechts 8 bits gebruikt worden (cfr. Wikibook "[[Basiskennis_informatica/Talstelsels#Decimaal|Talstelsels in de informatica]]"). Het grootst mogelijke getal dat daarmee kan worden gemaakt is 2⁸-1=255. Het grootst mogelijke IP-adres is dus (in theorie) 255.255.255.255. Een IPv4-adres heeft dus als bitruimte 32 {{Wp|Bit (eenheid)|bit}}s, waarmee 2³² ≈ 4 miljard adressen kunnen worden toegewezen. Dat was ooit superveel, maar men zag ook de groei van het aantal hosts. En per bewoner op de aarde heb je eigenlijk minder dan 1 IPv4-adres (de {{Wp|wereldbevolking|wereldbevolking}} telt bijna 8 miljard mensen). De bitruimte uitbreiden (IPv6, zie verder) lijkt dan eenvoudig, maar is het helemaal niet: alle apparatuur moet hier mee overweg kunnen. Alle oude apparatuur vervangen is op korte termijn niet haalbaar. In afwachting van een volledige IPv6-uitrol bedacht men andere technieken zoals publiek/privaat en NAT (zie verder). Begin 2011 heeft de {{Wp|Internet Assigned Numbers Authority|Internet Assigned Numbers Authority}} (IANA) trouwens de laatste IPv4-adresblokken verdeeld over de regionale internetregistries.&nbsp;<ref>{{Nl}}[https://tweakers.net/nieuws/72409/laatste-ipv4-blocks-zijn-toegewezen-update.htmlLaatste ipv4-blocks zijn toegewezen], door Joost Schellevis, ''www.tweakers.net'', 3 februari 2011</ref>, waarvan {{Wp|RIPE NCC|RIPE NCC}} (voor Europa, Rusland en West-Azië) eind 2019 meldde dat het laatste deel ervan is uitgedeeld&nbsp;<ref>{{Nl}}[https://tweakers.net/nieuws/160352/ripe-ncc-heeft-zijn-laatste-ipv4-adressen-uitgedeeld.html RIPE NCC heeft zijn laatste ipv4-adressen uitgedeeld], door Joris Jansen, ''www.tweakers.net'', 25 november 2019</ref> Daar een router moet kunnen weten waar een frame naartoe moet, moet er een IP-adres zijn van de ontvanger, maar ook van de verzender. Met Wireshark kan je de IP-adressen <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> en <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d e6 c4</span> goed "zien zitten" in de internetlaag van het ethernetframe: * <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> = inkapseling, nl. IPv4 volgt als adresseringsprotocol (en niet IPv6, want dat zou <code>86 dd</code> zijn). * <code>45 00 04 30 5c bd 40 00</code>: versie, headerlengte, … * <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> hexadecimaal is 64 decimaal = {{Wp|Time to live|TTL}} = hop limit. Iedere keer dat dit ethernetframe een router passeert wordt dit eentje verminderd. Als het op 0 komt, wordt dit frame weggegooid, zodat een frame niet oneindig op het internet zou kunnen rondgestuurd worden. * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> = inkapseling, nl. TCP volgt als transportprotocol * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> = 192.168.1.2 decimaal = IP-adres bron (source) * <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d e6 c4</span> = 74.125.230.196 decimaal = IP-adres doel (destination) <span style="color:#cccccc;">0000</span> 00 1b bf 89 a3 50 00 24 1d c1 71 e6 <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">'''|'''</span>45 00 04 30 5c bd 40 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> e7 1e '''<span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d</span> ''' <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''e6 c4'''</span> b4 c5 00 50 7d 1c 56 57 19 1d 1d 1e ... In een firewall kan een IP-adres gebruikt worden om communicatie van en/of naar bepaalde hosts te blokkeren. ==== Publiek of privaat ==== Om het tekort aan IPv4-adressen op te lossen heeft men vastgelegd dat bepaalde IP-adressen meerdere keren gebruikt kunnen worden, zolang ze maar uniek zijn binnen het eigen (LAN-)netwerk: range 192.168.0.0 - 192.168.255.255, bv. 192.168.0.101 ; 192.168.0.254 ; 192.168.5.2 range 172.16.0.0 - 172.31.255.255, bv. 172.16.0.1 ; 172.16.0.2 ; 172.27.1.1 range 10.0.0.0 - 10.255.255.255, bv. 10.0.0.1 ; 10.0.0.3 ; 10.1.0.3 Deze adressen worden '''private IP adressen''' genoemd. Deze worden heel vaak gebruikt in LANs bij je thuis, op het kantoor of in bedrijven. Binnen je eigen netwerk mag bv. 192.168.0.101 maar één keer voorkomen, maar bij je buur of je concurrent mag 192.168.0.101 opnieuw gebruikt worden. Als je ook communicatie met het Internet wil, kan je hiervoor geen private adressen gebruiken: ze zijn niet noodzakelijk uniek op de wereld. Hiervoor heb je een abonnement met een {{Wp|Internetprovider|internet service provider}} (ISP) nodig. Deze geeft een IP-adres aan jouw router, dat voor de rest van de wereld zichtbaar én uniek is. Men heeft het over een '''publiek IP-adres'''. Ook een ISP kan niet zomaar een IP-adres kiezen: het beheer van alle publieke IP adressen wordt uitgevoerd door de {{Wp|Internet Corporation for Assigned Names and Numbers|ICANN}}. Een ISP krijgt dan een "range" van IP-adressen, waaruit zij vrij kunnen kiezen. {{Wp|Réseaux IP Européens|RIPE}} biedt op hun site de mogelijkheid om via een whois-aanvraag te weten komen welke range van IP-adressen een ISP heeft.&nbsp;<ref>Zie [https://www.ripe.net/ ripe.net]. {{Nl}} Bron: forumbericht op 9lives.be, nl. [https://www.9lives.be/forum/algemene-discussies/279554-gezocht-ip-range-belgie.html Gezocht: IP range belgie]</reF> De aandachtige lezer zal opmerken dat er wel nog een koppeling moet gebeuren tussen publiek en privaat IP-adres: dat wordt opgelost door NAT. ==== NAT ==== Stel dat je vanuit jouw LAN wilt surfen naar [https://wikibooks.org wikibooks.org], waarvoor de pc een HTTP-aanvraag doet aan 91.198.174.192. Hij geeft ook zijn eigen IP-adres 192.168.1.1 mee, omdat hij een HTTP-antwoord wil terugkrijgen, nl. de webpagina. Het gele bolletje stelt het pakketje voor dat zich doorheen het netwerk beweegt. De letters: S=''sender'', R=''receiver'', RA=router A, RB=router B. [[Bestand:Nat-situation1.svg]] Deze HTTP-aanvraag komt toe bij de webserver van wikibooks.org. Alleen weet hij niet naar waar hij het HTTP-antwoord moet terugsturen. Het IP-adres 192.168.1.1 is namelijk een privaat IP-adres, dat énkel uniek moet zijn binnen één netwerk, maar niet over heel de wereld. Het is dus duidelijk dat dit niet zal werken. [[Bestand:Nat-situation2.svg|677px]] Een privaat IP-adres is dus niet routeerbaar over het internet, maar van de ISP heeft router RA wel een publiek IP-adres (bv. 91.179.77.105) gekregen, wél uniek over heel de wereld. [[Bestand:Nat-situation3.svg|677px]] De router RA krijgt een pakketje met als source IP-adres 192.168.1.1, maar hij zal dit wijzigen naar 91.179.77.105, voordat hij het op het Internet zet. Dit principe noemen we '''{{Wp|Network address translation|network address translation}}''', kortweg NAT. Hierdoor kan wikibooks.org de webpagina terugsturen naar de publieke interface van de router, nl. 91.179.77.105. Belangrijk is dat de router een NAT-tabel bijhoudt, omdat hij moet onthouden wie dit oorspronkelijk had aangevraagd in het LAN-netwerk van A. NAT lost dus het tekort aan IPv4-adressen op, omdat zo meerdere nodes samen één IPv4-adres kunnen delen. Het voordeel van NAT is dat het interne LAN-netwerk niet zomaar zichtbaar is voor de buitenwereld. Verschillende methoden&nbsp;<ref>{{En}} [https://en.wikipedia.org/wiki/UDP_hole_punching UDP hole punching] op de Engelstalige Wikipedia. [https://samy.pl/pwnat/ NAT to NAT client-server communication], beschrijving van de pwnat tool van Samy Kamkar</ref> laten echter zien dat het gros van de NAT-methoden te omzeilen valt. Bovendien kan je met een goed ingestelde firewall op de router een gelijkaardige veiligheidssituatie zoals bij NAT bekomen. Hieronder een ander voorbeeld die het in verschillende stappen uitlegt (helaas lijkt een switch-icoon voor de router gebruikt te zijn). [[Bestand:Network_Address_Translation_(file2).jpg|677px]] <gallery caption="Verschillende mogelijkheden om de werking van NAT uit te leggen"> Bidirectional_NAT-en.svg Dynamic NAT-en.svg NAPT-en.svg </gallery> ==== Statisch of dynamisch ==== Het IP-adres van een computer kan manueel worden ingesteld op de computer, het is dan steeds hetzelfde ('''statisch'''). Voor servers en routers is een vast IP handig, omdat deze dan altijd op dat adres te bereiken zijn. Zowel door rechtstreeks het IP in te typen, als bij de koppeling domeinnaam-IP (DNS). Bedrijven of scholen vragen vaak ook een statisch IP aan bij hun ISP. Op werkstations statische IP's gebruiken is moeilijker, omdat je zelf een goed overzicht moet behouden. Je mag een IP-adres namelijk maar één keer toewijzen. Bij het wegnemen of bijzetten van werkstations wordt dit snel onbeheerbaar. Vandaar wordt er bij werkstations bijna altijd gebruik gemaakt van DHCP, waardoor automatisch een IP wordt toegewezen. Men spreekt van een '''dynamisch''' IP. Het is dan wel niet zeker dat je steeds hetzelfde IP-adres krijgt. Bij het abonnement van een particulier zal je standaard ook een dynamisch IP van je ISP krijgen. ==== Netwerk- en hostdeel ==== IP-pakketten worden verstuurd door computers, servers,... Het is de verantwoordelijkheid van een router om deze pakketten op de juiste bestemming te krijgen. Stel bv. dat de webserver links een back-up wil bewaren, maar dat in een ander land wil doen, zodat ze bij een ramp aan hun data kunnen. Dat zou de server rechts kunnen zijn, waartussen zeker enkele routers zullen zitten. Een router scheidt minstens twee netwerken, maar het kunnen er ook meer zijn. Zo zijn de routers links en rechts verbonden met 4 netwerken en de middelste met 3. [[Bestand:Network-with-hops.svg]] De vraag is via welke interface de router links een binnenkomend pakket verder zal sturen, zodat deze kan worden ''gerouteerd''. Wij zien gewoon dat het via zijn rechtse interface is, maar een router heeft zo'n helikopterzicht niet. De routeringstabel kan niet álle mogelijke bestemmingen (=IPv4-adressen) bevatten van de volledige wereld. Alleen al het opsommen van alle IPv4-adressen zou een bestand geven van 16 GiB (=2³²mogelijkheden * 4B/2³⁰=2⁴), wat dus nog geen routeringsinformatie zou bevatten. Laat staan dat je in dat bestand een bestemming moet zoeken of dat je een bestemming moet aanpassen. Een routeringstabel bevat dus niet (uitsluitend) afzonderlijke IP-adressen, maar er wordt gewerkt met afzonderlijke netwerken, subnetten genoemd. Hiervoor bestaat een IP-adres uit een netwerk- en een hostdeel. Het netwerkdeel geeft aan welk netwerk bedoeld is en het hostdeel geeft een bepaalde host (pc, router,...) binnen dat netwerk aan. Om te weten waar de grens ligt tussen de twee delen, zal een IP-adres vergezeld zijn van een subnetmasker. Een kortere notatie is de CIDR-notatie. ===== Subnetmasker ===== Dankzij het subnetmasker kan je besluiten wat van het IP-adres behoort tot het netwerkdeel en wat tot het hostdeel. Zo kan je ook besluiten of hosts tot elkaars netwerk kunnen behoren. {| class="wikitable" |- ! PC !! IP !! Subnetmasker !! Netwerkdeel !! Hostdeel |- | A || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255.255</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>''' || <span style="color:green">.104</span> |- | B || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255.255</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>''' || <span style="color:green">.104</span> |} Conclusie: het netwerkdeel van pc A en B is niet gelijk en dus behoren ze niet tot elkaars netwerk. {| class="wikitable" |- ! PC !! IP !! Subnetmasker !! Netwerkdeel !! Hostdeel |- | C || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.1.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168</span>''' || <span style="color:green">.1.104</span> |- | D || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.2.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168</span>''' || <span style="color:green">.2.104</span> |} Conclusie: het netwerkdeel van pc C en D is gelijk en dus behoren ze tot elkaars netwerk. Nu blijkt dat de situatie van pc A en B toch anders is dan de situatie bij pc C en D, terwijl het nochtans gaat om dezelfde IP-adressen (maar een ander subnetmasker). ===== CIDR-notatie ===== In plaats van een subnetmasker wordt vaak ook aangegeven hoeveel bits gebruikt worden voor het netwerkdeel. Dit is de {{Wp|Classless Inter-Domain Routing|CIDR}}-notatie, die IP en subnetmasker in 1 notatie weergeeft: {| class="wikitable" |- ! PC !! IP !! Subnetmasker !! #netwerk- en hostbits !! CIDR-notatie |- | A || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255.255</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">24</span>'''+<span style="color:green">8</span>=32 || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.104</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' |- | B || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255.255</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">24</span>'''+<span style="color:green">8</span>=32 || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.104</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' |- | C || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.1.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">16</span>'''+<span style="color:green">16</span>=32 || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.1.104</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' |- | D || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.2.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">16</span>'''+<span style="color:green">16</span>=32 || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.2.104</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' |} In plaats van de mogelijke private IP-adressen op te sommen met de range, kunnen ze heel compact genoteerd worden met de CIDR-notatie: 192.168.0.0/16 172.16.0.0/12 10.0.0.0/8 Als je een privaat netwerk opbouwt hoef je niet te kiezen voor de volledige range: bv. een netwerk 10.1.1.0/24 is ook mogelijk. Ieder IP-adres uit dit netwerk zal dan beginnen met 10.1.1. ===== Netwerkbits (ter info) ===== Het aantal netwerkbits hoeft dus niet noodzakelijk een veelvoud te zijn van 8, zie bv. <code>172.16.0.0/12</code>. Het subnetmasker zal altijd beginnen met allemaal 1'tjes, gevolgd door allemaal 0'en. Bij 255.255.0.0 is dat geen probleem, want het decimale getal 255 is 11111111 binair. Ook het subnetmasker '''<span style="color:blue">11111111.1111</span>'''<span style="color:green">0000.00000000.00000000</span> is geldig, wat decimaal 255.240.0.0 zou zijn. Het subnetmasker 255.200.0.0 zou niet kunnen, want dit is 11111111.11<span style="color:red">'''00'''</span>1000.00000000.00000000 binair. Zoals je merkt is het controleren of pc's in hetzelfde netwerk liggen een stuk moeilijker als het aantal netwerkbits geen veelvoud is van 8. Dan moet er nl. op binair niveau gekeken worden. ==== Netwerk- en broadcastadres ==== Op basis van de CIDR-notatie (of IP+subnetmasker) kan je het volgende bepalen: {| class="wikitable" |- ! PC !! CIDR-notatie !! Netwerkadres !! Broadcastadres !! #hosts |- | A || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.104</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.255</span> || 2^{32-'''<span style="color:blue">24</span>'''}-2=2^{<span style="color:green">8</span>}-2=254 |- | B || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.104</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.255</span> || 2^{32-'''<span style="color:blue">24</span>'''}-2=2^{<span style="color:green">8</span>}-2=254 |- | C || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.1.104</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.255.255</span> || 2^{32-'''<span style="color:blue">16</span>'''}-2=2^{<span style="color:green">16</span>}-2=65534 |- | D || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.2.104</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.255.255</span> || 2^{32-'''<span style="color:blue">16</span>'''}-2=2^{<span style="color:green">16</span>}-2=65534 |} * Het netwerkadres is het laagste adres uit de beschikbare range (dus binair is iedere hostbit een 0) en stelt a.h.w. 'het netwerk' voor. In een firewall kan een netwerkadres in combinatie met een subnetmasker gebruikt worden om communicatie van en/of naar netwerken te blokkeren. Daar het netwerkadres dus een volledig netwerk voorstelt, mag het nooit gebruikt worden als IP-adres voor één host. * Het broadcastadres is het hoogste adres uit de beschikbare ranges is (dus binair is iedere hostbit een 1) en stelt a.h.w. 'communicatie naar het volledige netwerk' voor. Pakketten die het broadcastadres als ontvanger hebben, komen dus op alle hosts van dat netwerk aan. Vandaar ook logisch dat je dit adres niet mag toekennen als IP-adres van een host, net omdat het gaat om broadcast en het dus geen unicast zou kunnen zijn. * Bij de berekening van het aantal hosts moet je dus altijd '-2' doen, omdat je een netwerk-of broadcastadres nooit mag toekennen als IP-adres voor een host. * Merk op dat het logisch is dat je voor pc C en D hetzelfde netwerk- en broadcastadres hebt, omdat ze in hetzelfde netwerk liggen. Als het netwerkdeel nog niet gekend is, wordt 255.255.255.255 (of <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">ff.ff.ff.ff</span> hexadecimaal) als broadcastadres gebruikt. Dat is het geval wanneer een host een IP-adres aanvraagt via DHCP, omdat op dat moment het netwerk(deel) nog niet gekend is. Merk op <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">'''ff ff ff ff ff ff'''</span> op als MAC-adres van de verzender. Zo weet de switch op de linklaag dat hij onderstaand pakket naar iedere host mag doorsturen. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">'''ff ff ff ff ff ff'''</span> 08 00 27 75 b0 77 08 00 45 10 01 48 00 00 00 00 80 11 39 96 00 00 00 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff'''</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff'''</span> 00 44 00 43 01 34 86 32 01 01 06 00 ... ==== Loopbackadres ==== Het netwerk 127.0.0.0/8 is het loopbacknetwerk. De meeste toepassingen gebruiken van dit netwerk enkel het adres '''127.0.0.1'''. Dit adres is het loopbackadres en staat voor de eigen computer (men heeft het over de ''{{Wp|localhost|localhost}}''). Dit kan bijvoorbeeld gebruikt worden om serverdiensten te benaderen die op de eigen computer staan. Als je bv. een eigen webserver draait om webtoepassingen lokaal uit te testen, dan kan je surfen naar je eigen website via https://127.0.0.1. Je zou ook je eigen IP-adres kunnen gebruiken, maar dan moet je dit eerst opzoeken en bovendien kan het veranderen. Vaak werkt ook https://localhost, wat achter de schermen vertaald wordt naar https://127.0.0.1. === IPv6 === '''{{Wp|Internet Protocol versie 6|Internet Protocol versie 6}}''' ('''IPv6''') is versie 6 van het {{Wp|internetprotocol|internetprotocol}} voor het toewijzen van {{Wp|IP-adres|IP-adres}}sen. Het is de opvolger van {{Wp|Internet Protocol versie 4|Internet Protocol versie 4}} (IPv4) en is de tweede versie van het internetprotocol die in gebruik is genomen. De tussenliggende versie ''IPv5'' was een experimentele aanvulling op IPv4, maar deze werd nooit geïmplementeerd. ==== Notatie ==== IPv6-adressen zijn 128 bits lang en worden normaal geschreven als 8 groepen van 4 hexadecimale cijfers. Een voorbeeld van een geldig IPv6-adres: 3ffe:6a88:85a3:08d3:1319:8a2e:0370:7344 Bij de cli-commando's <code>ipconfig</code> of <code>ifconfig</code> wordt gebruik gemaakt van shortcuts om een IPv6-adres zo kort als mogelijk te noteren. We overlopen de mogelijkheden. Als een groep van 4 cijfers <code>0000</code> is, dan mag dit helemaal worden weggelaten. 3ffe:6a88:85a3:0000:1319:8a2e:0370:7344 3ffe:6a88:85a3::1319:8a2e:0370:7344 Wanneer er meer dan twee opeenvolgende groepen gereduceerd zijn tot dubbele punten, dan mogen ook die weer tot twee dubbele punten gereduceerd worden: 2001:2353:::::1428:57ab 2001:2353::1428:57ab Opgelet, het mag enkel bij ''opeenvolgende'' groepen van nullen, omdat anders meerdere mogelijkheden ontstaan voor de posities van <code>0000</code>. 2001::25de::cade is geen geldig IPv6-adres, want is het 2001:0000:25de:0000:0000:0000:0000:cade of 2001:0000:0000:25de:0000:0000:0000:cade of nog iets anders?? Ook hoeven nullen vooraan in een getal (voorloopnullen) niet geschreven te worden: 2001:2353:02de::0e13 2001:2353:2de::e13 Opgelet! In de weergave mag dan gebruik gemaakt worden van shortcuts, achter de schermen blijft het een adres bestaande uit 128 bits! Dit kan je bv. bekijken met Wireshark. Hieronder is het bronIPv6-adres <code>fe80::1</code> = <code>fe 80 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 01</code> en het bestemmingsIPv6-adres <code>ff02::1</code> = <code>ff 02 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 01</code> zichtbaar. De inkapseling heeft gezorgd voor een header, waardoor het duidelijk is dat het om IPv6 gaat. Dat zie je bij <code>86 dd</code> (bij IPv4 was dit <code>08 00</code>). <span style="color:#cccccc;">0000</span> 33 33 00 00 00 01 d4 21 22 76 5b 78 '''86 dd''' 60 00 00 00 00 20 3a ff '''fe 80 00 00 00 00 00 00 00 00''' <span style="color:#cccccc;">0020</span> '''00 00 00 00 00 01'''|'''ff 02 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 01''' 88 00 87 8b a0 00 00 00 fe 80 <span style="color:#cccccc;">0040</span> 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 01 02 01 d4 21 22 76 5b 78 ==== Verbeteringen ==== In de informaticawereld betekent een nieuwe versie vaak ''hogere snelheden''. Bij IPv6 t.o.v. IPv4 is dat niet per definitie het geval! Meer zelfs: doordat de IP-adressen langer zijn, zijn ze in theorie moeilijker te behandelen. Bovendien zitten we de komende jaren met een overgangsfase, waar zowel IPv4, als IPv6 nodig is. Een complexe situatie. Er moeten dus wel andere redenen zijn waarom IPv6 is ontwikkeld. * '''Groter adresbereik'''. Een IPv6-adres is 128 bits lang; het aantal mogelijke adressen is dus 2¹²⁸ ≈ 3,4 × 10³⁸. IPv6 heeft dus een bijna onuitputtelijke voorraad adressen: voor elke aardbewoner zijn er ongeveer 50 {{Wp|Lijst van grote getallen|quadriljard}} beschikbaar. Laat je dan ook niet misleiden dat de adresruimte "maar" vier keer zo groot is, want het aantal adressen is daardoor 2⁹⁶ ''keer'' zo groot, nl. 2^128-32! * '''Betere autoconfiguratie'''. IP-adressen zijn belangrijk, omdat ze communiceren mogelijk maken. Hoe verkrijg je nu een IPv6-adres? Er zijn twee mogelijkheden: ** Stateful autoconfiguratie, nl. via DHCPv6, wat gelijkaardig werkt zoals DHCP bij IPv4. Er is dus nog steeds nood aan een DHCP-server en beide moeten op de hoogte zijn van hun status m.b.t. het verkregen/uitgedeelde IP (vandaar ''stateful''). ** Stateless autoconfiguratie, waarbij de host een IPv6 adres zelfstandig "kiest", zodat het naar grote waarschijnlijkheid uniek zal zijn. Het wordt dan gebaseerd op het netwerkprefix en vaak ook het MAC-adres. Hier valt het opzetten en configureren van een DHCP-server/service dus weg. Bovendien zijn er dan geen DHCP-broadcasts nodig, wat bij grote netwerken doorweegt op het netwerk. Stel bv. dat iedere host in een netwerk 1 broadcast stuurt, dan is dat bij 10 hosts beperkt tot 90 berichtjes, maar bij 100 hosts al 9900 (nl. n(n-1)=100*99))! * '''Betere routering'''. Door de enorme hoeveelheid aan IPv6-adressen kan men er een stuk kwistiger mee omspringen. Op hoog niveau wordt dan bv. een onderscheid gemaakt tussen netwerknummers voor de verschillende continenten. Binnen de continenten kunnen {{Wp|internet exchange|internet exchange}}s en {{Wp|Internetprovider|internetaanbieder}}s hiërarchische nummerplannen opstellen. Deze hiërarchie kent twee voordelen: ** Routeringstabellen in routers worden minder complex. Alhoewel IPv6-adressen langer zijn (en dus "moeilijker" te behandelen) kan een minder complexe routeringstabel zorgen voor toegenomen snelheid. ** Applicaties kunnen, aan de hand van het IP-nummer, bepalen welke nodes netwerktechnisch dichterbij staan. Zo kunnen applicaties als {{Wp|BitTorrent|BitTorrent}} distributiealgoritmen ontwikkelen die efficiënter netwerkverkeer opleveren doordat bij voorkeur peers worden gekozen die dichter bij elkaar staan. * '''NAT wordt overbodig'''. Bij IPv6 is {{Wp|Network address translation|NAT}} dus niet meer nodig, daar dit was ontwikkeld om meerdere nodes (met private IP-adressen) samen één (publiek) IPv4-adres te laten delen. Nu kan iedere host zijn eigen uniek IPv6-adres krijgen. De (semi-)veiligheid die NAT bracht, moet bij IPv6 wel opgevangen worden door de firewall goed in te stellen! Anders kan je problemen krijgen, zoals enkele Tele2-klanten in 2014 hadden: alle computers in het interne netwerk van sommige klanten waren opeens bereikbaar vanaf de buitenwereld.&nbsp;<ref>Bron: [https://www.ispam.nl/archives/37911/deel-tele2-klanten-een-week-lang-kwetsbaar/ Deel Tele2-klanten een week lang kwetsbaar]</ref> * '''Gegevensbeveiliging op IP-niveau'''. IPv6 maakt het mogelijk om gegevens op de internetlaag van beveiliging te voorzien. Deze beveiliging kent twee vormen: ** Versleuteling ({{Wp|encryptie|encryptie}}) van gegevens. Zender en ontvanger kunnen een sleutel afspreken waarmee het gegevenstransport beveiligd wordt. IPv4 kent deze mogelijkheid niet, waardoor veel beveiligingsvarianten '''boven''' de IP-laag ontwikkeld zijn, bijvoorbeeld {{Wp|HyperText Transfer Protocol|HTTPS}} of {{Wp|Secure Shell|SSH}}. De versleuteling van IPv6 maakt beveiliging op bovenliggende niveaus overbodig: ieder gegevenstransport op basis van IPv6 kan immers veilig gebeuren. ** Authenticatie van gegevens. Hierbij kan de zender ieder pakket voorzien van een elektronische waarborg. Andere partijen kunnen de gegevens niet ongemerkt wijzigen, noch zich als de oorspronkelijke afzender voordoen. Hierdoor heeft de ontvanger zekerheid over de herkomst van de ontvangen IP-pakketten. * '''Ondersteuning van mobiele nodes'''. Bij mobiele toestellen heb je soms een bestaande connectie, waarbij je plots terechtkomt in een ander netwerk. Graag zou je willen dat "lopende" connecties toch kunnen blijven. Bij IPv4 is dit niet zomaar mogelijk, terwijl IPv6 het mogelijk maakt dat een node (tijdelijk) van een ander IP-adres gebruik maakt. De preciezere details vallen buiten het kader van dit Wikibook, maar kunnen {{Wp|IPv6#Ondersteuning_van_mobiele_nodes|op Wikipedia}} worden nagelezen. ==== IPv4 vs IPv6 ==== De wijze waarop het protocol werkt, verschilt nauwelijks van de wijze waarop IPv4 werkt. Een van de weinige verschillen is dat in IPv6 een {{Wp|subnet|subnet}} niet langer een {{Wp|netwerkadres|netwerkadres}} en een {{Wp|broadcastadres|broadcastadres}} bevat: * het netwerkadres van IPv4 wordt het "subnet-router anycast"-adres bij IPv6; * broadcast wordt in IPv6 geïmplementeerd als een speciaal geval van multicast. Het is niet zo dat we nu van de ene op de andere dag IPv4 kunnen vervangen door IPv6. Eerst was er een periode van het testen van IPv6, om nu beide naast elkaar te laten bestaan, met een gestage groei van IPv6: * Op 8 juni 2011 was de wereldtestdag voor IPv6. Een aantal grote bedrijven, zoals {{Wp|Microsoft|Microsoft}} en {{Wp|Google Inc.|Google}}, bood de websites voor één dag aan over zowel IPv4 als IPv6 om zo de impact hiervan te testen.&nbsp;<ref>[https://www.stipv6.nl/wereldipv6dag Wereld IPv6 Dag op 8 juni 2011], Stichting IPv6 Nederland</ref> * Op 6 juni 2012 activeerden een aantal Internet Service Providers (ISPs) en bedrijven permanent IPv6.&nbsp;<ref>[https://www.worldipv6launch.org/ World IPv6 Launch]</ref> Begin 2014 begon Telenet met de uitrol van IPv6.&nbsp;<ref>[https://tweakers.net/nieuws/93696/telenet-begint-met-uitrol-ipv6.html Tweakers.net]: Telenet begint met uitrol ipv6</ref> Dit zorgt ervoor dat de groei van IPv6 gestaag toeneemt, te merken bij bv. de grafieken van de Amsterdam Internet Exchange (AMS-IX).&nbsp;<ref>[https://ams-ix.net/technical/statistics/sflow-stats/ipv6-traffic Ipv6 traffiek van AMS-IX in grafieken]</ref>, het belangrijkste internetknooppunt in Nederland en bij het gebruik van IPv6 bij Google gebruikers&nbsp;<ref>[https://www.google.com/intl/en/ipv6/statistics.html#tab=ipv6-adoption Wereldwijd IPv6-gebruik bij Google gebruikers.]</ref> === IP vs MAC === ==== Reden ==== MAC- en IP-adressen worden dus beide gebruikt om te adresseren, waardoor het misschien lijkt alsof we óf een IP-adres, óf een MAC-adres kunnen gebruiken. We hebben ze echter allebei nodig: * Het voordeel van MAC-adressen is dat je ze per definitie al hebt, want ze hangen vast aan de hardware. Enkel MAC-adressen gebruiken is niet handig: zo is er geen netwerk- en hostdeel, wat het moeilijk zou maken deze te gebruiken op het wereldwijde Internet. Een MAC-adres is dan ook enkel “geldig” binnen één netwerk. * Het voordeel van IP-adressen is dat je efficiënter netwerken kan indelen: zo vat 10.1.0.0/16 één netwerk samen met meer dan 65000 hosts! Het nadeel is dat je IP-adressen moet instellen: of statisch, of dynamisch. ==== ARP ==== [[Bestand:ARP Simulation 1 basic-update en VL.ogv|ARP-simulatie|miniatuur]] Zowel IP, als MAC zijn dus nodig in een netwerk. Toch betekent dit niet dat we ze automatisch allebei al weten. Stel dat we een webserver in ons LAN-netwerk draaien (bv. als onderdeel van een NAS). Als we deze willen bezoeken zal het IP-adres gebruikt worden (bv. doordat we het rechtstreeks intypen in de adresbalk van de browser of via DNS). Deze aanvraag komt in principe eerst toe bij een switch, die echter enkel MAC-adressen "begrijpt", maar geen IP-adressen. Als een pc wil dat zijn pakketje toekomt bij de ontvanger, zal hij dus eerst het MAC-adres van deze ontvanger moeten achterhalen. Het '''{{Wp|Address Resolution Protocol|Address Resolution Protocol}}''' heeft als voornaamste doel het MAC-adres of hardwareadres te achterhalen van een bepaald IP-adres. Dit proces wordt ook wel IP-adresomzetting genoemd. Om het gebruik van broadcasts te verminderen worden eenmaal geleerde netwerkkoppelingen IP-MAC meestal tijdelijk lokaal gecachet. Uit onderstaande capture blijkt samengevat ''Wie heeft 10.10.248.1? Vertel het 10.10.248.210.'' Uitgebreider blijkt dat een host met IP-adres 10.10.248.210 (<span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;font-family:monospace;">0a 0a f8 d2</span>) en MAC-adres <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;font-family:monospace;">9c 05 d6 33 ae f5</span> via een broadcast <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;font-family:monospace;">ff ff ff ff ff ff</span> de vraag stelt wie het MAC-adres heeft van het IP-adres 10.10.248.1 (<span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;font-family:monospace;">0a 0a f8 01</span>). Wellicht om daarna deze host een rechtstreeks (''unicast'') een bericht te kunnen sturen. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">ff ff ff ff ff ff</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 06</span><span style="color:#ff0000;"><b>|</b></span>00 01 <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> 06 04 00 01 <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">0a 0a f8 d2</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 00 00 00 00 00</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">0a 0a f8 01</span> 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 Door het versturen van ARP-pakketten met vervalste MAC-adressen ({{Wp|en:ARP spoofing|ARP spoofing}}) is het als hacker mogelijk om pakketjes te ontvangen, die niet voor hem bedoeld zijn (een {{Wp|man-in-the-middle-aanval|man-in-the-middle-aanval}}). Een andere techniek is het versturen van een overvloed aan ARP-pakketten met willekeurige MAC-adressen ({{Wp|MAC flooding|MAC flooding}}). Bij een aantal switches leidt dit ertoe dat ze in een soort van {{Wp|Hub (computernetwerk)|hub}}-modus veranderen: pakketjes worden dan naar alle poorten verstuurd. Een aanvaller kan vervolgens middels een {{Wp|packet sniffer|packet sniffer}} al het lokale netwerkverkeer aftappen.&nbsp;<ref>Zie bv. [https://wiki.wireshark.org/CaptureSetup/Ethernet#MAC_Flooding deze vermelding] op de wiki van Wireshark.</ref> Alhoewel ARP hier besproken wordt bij de internetlaag, behoort het strikt gezien tot de linklaag! Een ARP-aanvraag wordt namelijk niet voorbij een router gestuurd, want het is de switch die op basis van de MAC-adressen ARP-aanvragen en ARP-antwoorden bezorgt. Het is in dit geval geplaatst bij de internetlaag, omdat kennis van MAC en IP nodig is om het te begrijpen. == Transportlaag == === TCP === '''{{Wp|Transmission Control Protocol|TCP}}''' is een transportprotocol dat bovenop IP werkt. TCP heeft als kenmerken dat het gegevens in een datastroom kan versturen, waarbij de garantie wordt geleverd dat de gegevens aankomen zoals ze verstuurd werden, en eventuele communicatiefouten (zowel in de gegevens zelf als in de volgorde van de gegevens) kunnen worden opgevangen. TCP gebruikt men dus primair als de overdracht zeker en compleet moet zijn (o.a. bij bestandsoverdracht). Men heeft het over een betrouwbaar protocol. === UDP === Een ander transportprotocol is '''{{Wp|User Datagram Protocol|UDP}}''', wat veel wordt gebruikt bij toepassingen waar het snel overdragen van de gegevens en een korte reactietijd zeer belangrijk is, en het minder erg is dat er gegevens verloren kunnen gaan. Dit is bv. bij {{Wp|telefonie|telefonie}}, {{Wp|videoconferencing|videoconferencing}}, {{Wp|Domain Name System|DNS}} of het online spelen van actievolle spellen, zoals {{Wp|first person shooter|first person shooter}}s. === Poorten === [[Bestand:Portnumbers and sockets for IP Addressing.webm|thumb|Engelstalige video die het gebruik van poorten uitgebreider uitlegt]] Een IP-adres adresseert een host, maar wat als er op die host meerdere netwerkdiensten actief zijn? Hoe weet deze host aan welk programma hij welke info moet bezorgen? Hiervoor worden poortnummers gebruikt: deze adresseren een netwerkdienst op een host. Stel je een bedrijf voor met verschillende bureaus, waar dan de afzonderlijke diensten zitten. Het adres van dat volledig bedrijf zou dan zogezegd het IP-adres zijn, terwijl ieder bureau dan zijn eigen lokaalnummer (≈ poortnummer) zou hebben. Ieder bureau biedt namelijk een aparte dienst aan (verkoop, klantendienst, marketing,...). Een netwerkpoort komt dan als extra info bij het IP-adres van de verzender en als extra info bij het IP-adres van de ontvanger. Dit poortnummer bestaat uit 16 bits en dus zijn er 65536 (2¹⁶) poorten beschikbaar voor TCP en 65536 poorten voor UDP. De meest bekende serverpoorten lopen van 0 tot 1023. Clients kiezen vaak een willekeurig poortnummer boven 1024. Denk bv. aan een client met browser. De browser zal een willekeurige poort kiezen voor zichzelf als verzender (bv 46277) en voor de webserver poort 80 (HTTP) of 443 (HTTPS). Op deze client kunnen tezelfdertijd andere berichtendienst actief zijn (Discord, Teams, ...) die ook hun eigen poorten hebben. Enkele voorbeelden van {{Wp|TCP- en UDP-poorten|TCP- en UDP-poorten}}, waarbij poorten 0 tot 1023 bekend staan als ''systeempoorten'', de andere als ''gebruikerspoorten'': {| class="wikitable sortable" style="font-size:80%" ! poort !! protocol !! omschrijving |- | 20 || TCP || {{Wp|File Transfer Protocol|FTP}}, het datakanaal |- | 21 || TCP || {{Wp|File Transfer Protocol|FTP}}, het controlekanaal |- | 22 || TCP || SSH: {{Wp|Secure Shell|Secure Shell}} of SFTP |- | 53 || UDP, TCP || DNS |- | 67 || UDP || DHCP Server |- | 68 || UDP || DHCP Client |- | 80 || TCP || HTTP |- | 443 || TCP || HTTPS |- | 3389 || TCP || {{Wp|Remote Desktop|RDP}}, om een pc op afstand overnemen (''remote desktop protocol''). |- | 8123 || TCP || {{Wp|Home Assistant|Home Assistant}} home automation. |} Een voorbeeld vanuit {{Wp|Wireshark|Wireshark}}: <span style="color:#cccccc;">0000</span> 00 1b bf 89 a3 50 00 24 1d c1 71 e6 08 00 45 00 04 30 5c bd 40 00 40 <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> e7 1e <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">e6 c4</span>|<span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">b4 c5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 50</span> 7d 1c 56 57 19 1d 1d 1e ... Hieruit kan je enkele zaken afleiden: * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> = inkapseling, nl. TCP volgt als transportprotocol (bij UDP zou er <code>11</code> staan). * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> = 192.168.1.2 decimaal = IP-adres bron (source) * <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d e6 c4</span> = 74.125.230.196 decimaal = IP-adres doel (destination) * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 50</span> is TCP-doelpoort 80. We kunnen er dus vanuit gaan dat de client <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> met een browser (bv. Edge, Firefox, Chrome) surft naar een webserver (bv. {{Wp|Apache (webserver)|Apache}} of {{Wp|Internet Information Services|IIS}}) die ''luistert'' op poort 80 voor binnenkomende aanvragen. * <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">b4 c5</span> is TCP-bronpoort 46277, want ook clients kiezen poorten om te communiceren. * Als de webserver een antwoord terugstuurt, zal hij in principe als ontvanger IP-adres 192.168.1.2 gebruiken, met als poort 46277.&nbsp;<ref>''In principe'', omdat ''Network Adress Translation'' nog kan zorgen voor een extra stap.</ref> Poorten kan je ook zelf kiezen, maar in dat geval moet je bij het programma de poort expliciet opgeven. Zo wordt voor een webconfiguratie van je printer op Linux-systemen (met als achterliggende software CUPS) vaak poort 631 i.p.v. poort 80 gebruikt. Om toegang te krijgen is dan niet https://localhost nodig (die "achter de schermen" poort 80 gebruikt), maar wel [https://localhost:631/ https://localhost:631/]. Als je zelf poorten kiest, moet je altijd opletten dat er geen conflict is met een ander programma op jouw systeem, dat ook die poort gebruikt. Poorten kan je in een firewall gebruiken om je netwerk te beveiligen. Als je bij een computer instelt dat bij inkomende verbindingen poorten 80 en 443 geblokkeerd worden, zal je op deze computer wel kunnen surfen. Je zal dan echter zelf geen webserver kunnen draaien, tenzij je webserver draait op een niet-standaard poort. === Port forwarding === NAT lost dus het tekort aan IPv4-adressen op, omdat zo meerdere nodes samen één IPv4-adres kunnen delen. Deze methode kan echter voor problemen zorgen. [[Bestand:Nat-situation3.svg|677px]] Stel bv. dat de pc A een webserver heeft draaien en dat pc B deze wil kunnen bereiken. Naar <code>https://192.168.1.1:80</code> kan pc B niet surfen, want dat is zijn eigen IP-adres, terwijl hij de webserver op pc A wil bereiken. Het wijzigen van het IP-adres van A haalt niets uit, want het zal een privaat IP-adres blijven en dus niet vindbaar (=routeerbaar) via het Internet. Surfen naar <code>https://91.179.77.105:80</code> (een publiek IP) zal ook niet lukken: op router RA draait de webserver niet. De gebruiker kan in router RA wel '''{{Wp|Port forwarding|port forwarding}}''' instellen. Bijvoorbeeld: ''router RA, als je op je publieke interface een aanvraag krijgt op poort 3005, dan wil ik dat je dit doorstuurt naar 192.168.1.1 op poort 80''. Als pc B dan surft naar <code>https://91.179.77.105:3005</code>, dan zal hij uiteindelijk terechtkomen op pc A, op poort 80. Deze portforwarding moet ingesteld worden in router RA en zou je schematisch als volgt kunnen weergeven: {| class="wikitable" |- ! colspan="2"| LAN-kant router !! colspan="2" | WAN-kant router |- ! IP !! Poort !! IP !! Poort |- | 192.168.1.1 || 80 || 91.179.77.105 || 3005 |} Een andere mogelijkheid bij zo'n peer-to-peer situatie en private adressen is om gebruik te maken van een derde, niet ge-NAT-te client die als doorgeefstation dienst doet (zoals bij Skype). == Applicatielaag == === DNS === Het {{Wp|Domain Name System|Domain Name System}} (DNS) is het netwerkprotocol dat gebruikt wordt om namen van internetdomeinen naar IP-adressen te vertalen en omgekeerd. Wij als mens zijn namelijk beter in het onthouden van namen (bv. <code>mcdonalds.com</code> of <code>mc-donalds.com</code>), terwijl een computer liever de vaste vorm heeft van cijfers (bv. <code>44.208.147.61</code> of <code>204.11.56.48</code> wat altijd 32 bits lang zal zijn). DNS zorgt dan voor de "vertaling" tussen beide. DNS is een client-serversysteem: een opvrager (client) gebruikt het DNS-protocol om aan een aanbieder (DNS-server) een naam of adres op te vragen, waarop de server een antwoord terugstuurt. De naamgeving is hiërarchisch opgezet: bij bv. <code>nl.wikipedia.org</code> is <code>wikipedia.org</code> het domein en is <code>nl.</code> een subdomein van <code>wikipedia.org</code>. De DNS-server van <code>wikipedia.org</code> kan dus ook <code>en.</code>, <code>de.</code> of andere subdomeinen toevoegen. Standaard zal een DNS-aanvraag aan de ingestelde DNS-server gevraagd worden. Het kan dat deze het antwoord niet weet, maar dan kan hij het vragen aan een andere DNS-server. <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Korte storing Googles dns-server leidt tot dip in AMS-IX-verkeer''' Dat DNS een belangrijk protocol is bleek toen er op 23 mei 2014 een storing was op Googles dns-server. Daardoor waren heel wat diensten die van deze dns-server gebruikmaakten, onbereikbaar. In de realtimegrafieken van het internetknooppunt AMS-IX is die dip omstreeks 14.00 uur duidelijk zichtbaar. {{Voetnoot web | titel=Korte storing Googles dns-server leidt tot dip in AMS-IX-verkeer | uitgever=tweakers.net | datum=2014-05-23 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/96207/korte-storing-googles-dns-server-leidt-tot-dip-in-ams-ix-verkeer.html }} </div> ==== DNS geschiedenis ==== Als mens zijn we niet zo bijzonder goed in cijfers. Zo kennen we maar weinig telefoonnummers van buiten, maar via een naam hebben we de juiste persoon voor ogen. Dan gebruiken we een adresboek om die persoon te contacteren. Bij het internet is het niet anders. We zullen niet surfen naar https://91.198.174.192, maar naar https://nl.wikibooks.org. In de begindagen van het Internet waren er zo weinig domeinnamen en IP-adressen, dat men al deze koppelingen in een {{Wp|en:hosts (file)|hosts-bestand}} bijhield. Tot op de dag van vandaag bestaat dit persoonlijk “internettelefoonboek” nog steeds in de meeste besturingssystemen. Vaak heeft het al standaard bepaalde koppelingen (bv. de localhost), maar je kan er koppelingen IP-adres en domeinnaam aan toevoegen. Bij Windows kan je dit vinden bij <code>C:\Windows\System32\drivers\etc\hosts</code> en bij Linux bij <code>/etc/hosts</code>. Een voorbeeld bij Linux: 127.0.0.1 localhost 127.0.1.1 juxta # The following lines are desirable for IPv6 capable hosts ::1 ip6-localhost ip6-loopback fe00::0 ip6-localnet ff00::0 ip6-mcastprefix ff02::1 ip6-allnodes ff02::2 ip6-allrouters Door de groei van het internet bleek al begin de jaren '80 dat zo'n "internettelefoonboek" niet álle domeinnamen kan bevatten. Dus is er een systeem uitgewerkt die een vertaling doet van domeinnamen (bv. nl.wikibooks.org) naar IP-adressen. Dit systeem is DNS.&nbsp;<ref>DNS bestaat al sinds 1983 en ondertussen kan je ook het DNS-verkeer versleutelen. Meer info op [https://tweakers.net/reviews/7406/1/dns-over-https-meningen-verdeeld-over-encryptie-dns-queries-inleiding.html Tweakers.net: Dns-over-https: vloek of zegen?]</ref> Als we dus surfen naar [https://nl.wikibooks.org/ https://nl.wikibooks.org], dan zal het besturingssysteem achter de schermen en via DNS het bijhorende IP-adres te weten komen (nadat het hosts-bestand is gecontroleerd). Eén mega-groot, centraal “internettelefoonboek” bestaat niet. Het DNS-systeem is een verspreid, gedecentraliseerd systeem, met verschillende DNS-servers op het internet. In eerste instantie wordt een aanvraag gedaan aan de pc zelf. Als deze het niet weet wordt het gevraagd aan de router. Als deze het vervolgens niet weet is de DNS-server van de ISP aan de beurt, enz. Zo ontstaat een ketting van DNS-aanvragen, totdat het juiste IP-adres dat hoort bij de gevraagde domeinnaam achterhaald kan worden. [[Bestand:An example of theoretical DNS recursion-nl.svg|Vereenvoudigde weergave van recursie bij het resolven van <code>nl.wikipedia.org</code>]] ==== DSN registrar ==== Als je als bedrijf/instelling/persoon een eigen domeinnaam wenst, moet je een {{Wp|Registrar|registrar}} contacteren. Dit bedrijf zal de nodige administratie doen, zodat je een domeinnaam kan huren. Dan wordt de koppeling tussen de domeinnaam en het (vaak statisch) IP-adres gelegd. Domeinnamen kunnen komen te vervallen (bv. omdat de eigenaar deze niet meer wenst of niet betaalt). Op het Internet blijven vele links vaak staan, die dus niet meer zullen werken. Iemand kan deze vrije domeinnaam echter terug aanvragen/huren en kan dus bepaalde links terug laten werken. Deze persoon kan nu volledig kiezen wat die inhoud is, wat totaal iets anders kan zijn dan de oorspronkelijke website. Ook malware kan langs deze weg verspreid worden. Denk bv. aan digitale kranten die inhoud ''embedden'', die later wijzigt. Enkele voorbeelden: * Ethisch hacker Inti De Ceukelaire zorgt ervoor dat een link uit een tweet van president Trump verwees naar een Aalsters carnavallied.&nbsp;<ref>Zie Knack.be: [https://datanews.knack.be/ict/nieuws/vlaming-laat-trump-oilsjters-carnavalsliedje-tweeten-over-russische-prostituees/article-normal-805467.html Vlaming laat Trump "Oilsjters" carnavalsliedje tweeten over Russische prostituees]</ref> * Nieuwssites tonen porno bij oude artikelen door verlopen domein van Vidme.&nbsp;<ref>Zie Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/184788/nieuwssites-tonen-porno-bij-oude-artikelen-door-verlopen-domein-van-vidme.html Nieuwssites tonen porno bij oude artikelen door verlopen domein van Vidme]</ref> * Burgerservicenummers van miljoenen Nederlanders online te zien door verlopen domeinnaam.&nbsp;<ref>Zie Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/172876/rtl-bsns-van-miljoenen-nederlanders-online-te-zien-door-verlopen-domeinnaam.html RTL: bsn's van miljoenen Nederlanders online te zien door verlopen domeinnaam]</ref> * Jeugdzorg liet medische dossiers uitlekken via verlopen domeinnaam.&nbsp;<ref>Zie Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/151400/jeugdzorg-liet-medische-dossiers-uitlekken-via-verlopen-domeinnaam.html Jeugdzorg liet medische dossiers uitlekken via verlopen domeinnaam]</ref> * Politierapporten liggen op straat door verlopen domeinnamen.&nbsp;<ref>Zie Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/120289/politierapporten-liggen-op-straat-door-verlopen-domeinnamen.html Politierapporten liggen op straat door verlopen domeinnamen]</ref> ==== DNS blocking ==== Om binnen bedrijven/scholen/landen bepaalde websites onvindbaar te maken, kan gebruik gemaakt worden van {{Wp|en:DNS blocking|DNS blocking}}. Zo kan de DNS-server op school bij het surfen naar https://hoeleerikspieken.net weigeren om een IP te geven. Voor de eindgebruiker zal het lijken alsof de website niet bestaat. Als hij thuis zou kijken en de DNS-server van zijn ISP blokkeert deze niet, dan kan hij daar wel gewoon naartoe surfen. Mocht je dan op school rechtstreeks surfen naar het IP-adres van hoeleerikspieken.net, dan is DNS niet nodig en kan zo de bijhorende DNS-blokkade omzeild worden. Bovendien kan je - mits administratorrechten - een andere DNS-server instellen, die die blokkade niet heeft. Het gebruik van énkel DNS blocking is dus geen sluitende manier om toegang tot websites te verbieden. <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Turkije blokkeert toegang tot Twitter''' Turkije heeft een Twitter-blokkade ingesteld nadat de premier van het land gezegd zou hebben dat hij Twitter zou 'uitroeien'. De blokkade was op bevel van meerdere rechtbanken ingesteld nadat Twitter geweigerd zou hebben bepaalde links te verwijderen. Alle Turkse internetproviders werkten mee aan de blokkade. De blokkade was relatief eenvoudig te omzeilen: het gaat om een dns-blokkade, dus het instellen van een alternatieve dns-server van bijvoorbeeld Google of OpenDNS is voldoende om de dienst toch te gebruiken. Daarnaast gebruikten Turkse twitteraars {{Wp|Virtueel Particulier Netwerk|vpn}}-verbindingen om de blokkade te omzeilen. De blokkade van Twitter blijkt zelfs een averechts effect te hebben (het {{Wp|Streisandeffect|Streisandeffect}}): het aantal tweets van Turkse gebruikers lag 138 procent hoger dan in dezelfde periode voor de blokkade. Later was Turkije overgegaan tot het blokkeren van het IP-adres van Twitter. Ondanks de blokkade bleef het mogelijk om via een vpn of {{Wp|Tor (netwerk)|Tor}} de Twitter-site te bezoeken. {{Voetnoot web | titel=Turkije blokkeert toegang tot Twitter | uitgever=tweakers.net | datum=2014-03-21 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/94960/turkije-blokkeert-toegang-tot-twitter.html }} {{Voetnoot web | titel='Twitter-gebruik in Turkije neemt toe na blokkade' | uitgever=tweakers.net | datum=2014-03-21 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/94976/twitter-gebruik-in-turkije-neemt-toe-na-blokkade.html }} {{Voetnoot web | titel='Turkije blokkeert Twitter op ip-niveau' | uitgever=tweakers.net | datum=2014-03-23 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/94987/turkije-blokkeert-twitter-op-ip-niveau.html }} </div> ==== DNS spoofing ==== Bij {{Wp|DNS-vergiftiging|DNS spoofing}} worden antwoorden van een DNS-server door een hacker gewijzigd. Stel dat een hacker erin slaagt om bij een DNS-request van https://www.facebook.com niet het echte IP terug te geven, maar een IP van zijn server. Dan kan hij op die server een website draaien die een exacte kopie lijkt van Facebook. De eindgebruiker zal inloggen (in de adresbalk ziet hij namelijk netjes https://www.facebook.com staan), maar zo kan de hacker gemakkelijk het wachtwoord achterhalen. Er bestaan mogelijkheden om DNS veiliger te maken&nbsp;<ref>[https://tweakers.net/reviews/2544/1/dnssec-voor-het-laatste-onveilige-protocol-inleiding-dnssec-en-de-sidn.html Tweakers.net: "Dnssec: voor het laatste onveilige protocol"]</ref>, maar dit behandelen valt buiten het kader van dit boek. ==== DDOS DNS attack ==== I.p.v. de DNS-server te hacken, kan je die ook lastig vallen met zodanig veel DNS-aanvragen op een heel korte tijd, dat hij ze niet allemaal kan verwerken én zelfs neergaat. Hierdoor kunnen netwerkapparaten het IP-adres niet meer achterhalen van een domein en vinden ze dus ook 'de andere kant' niet meer. Het is alsof alle wegen er nog zijn, maar dat iemand alle verkeersborden heeft weggenomen. Uiteraard: als deze vragen afkomstig zijn van één IP-adres valt dit IP-adres snel te blokkeren, maar niet als dit van verschillende IP-adressen komt. Hackersgroeperingen hebben zo gehackte netwerkapparaten in handen (=een {{Wp|botnet|botnet}}) die ze zo'n aanvragen kunnen laten uitvoeren. En met het stijgend aantal IoT-toestellen kunnen dat er heel wat zijn. Het geheel noemt men dan een ''DDOS DNS attack'' (DDOS={{Wp|Distributed denial-of-service|Distributed Denial of Service}}), wat uiteraard niet is toegestaan.&nbsp;<ref>Zie bv. het Tweakers.net artikel [https://tweakers.net/nieuws/134879/nederlandse-politie-arresteert-verdachte-op-verdenking-uitvoeren-ddos-aanvallen.html Nederlandse politie arresteert verdachte op verdenking uitvoeren ddos-aanvallen] van 5 februari 2018.</ref> <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''De destructiviteit van ddos-aanvallen''' Een populaire manier van ddos-aanval verloopt via DNS. Zo was er in oktober 2016 een grote DDOS DNS-attack op Dyn, een belangrijke DNS server provider. Dit verhinderde enkele uren lang dat gebruikers aan de oostkust van de VS terechtkonden op populaire websites als Twitter, Reddit, Soundcloud en GitHub. De problemen hielden al met al ongeveer twee uur aan.&nbsp;<ref>Ook Arstechica schrijft in een artikel [https://arstechnica.com/security/2016/10/double-dip-internet-of-things-botnet-attack-felt-across-the-internet/ Double-dip Internet-of-Things botnet attack felt across the Internet] meer over deze DDOS DNS-aanval. In hun ''related stories'' kan je nalezen dat dit niet de eerste keer is.</ref> {{Voetnoot web | titel=De destructiviteit van ddos-aanvallen | uitgever=tweakers.net | datum=2020-10-03 | taal=nl | url=https://tweakers.net/reviews/8216/de-destructiviteit-van-ddos-aanvallen.html }} </div> <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Nuance: er waren geen drie miljoen Java-tandenborstels die websites ddos'ten''' DDOS-aanvallen zijn behoorlijk destructief en heel eenvoudig op te zetten, maar je moet ook niet alles geloven van wat op het internet staat. Zo was bleek het verhaal dat drie miljoen Java-tandenborstels websites konden ddos'en niet waar. Wat wel een privacy probleem kan zijn, is dat sommige tandenborstels via een niet-geëncrypteerde Bluetooth-verbinding informatie doorsturen. {{Voetnoot web | titel=Nuance: er waren geen drie miljoen Java-tandenborstels die websites ddos'ten | uitgever=tweakers.net | datum=2024-02-08 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/218432/nuance-er-waren-geen-drie-miljoen-java-tandenborstels-die-websites-ddosten.html }} </div> ==== Dynamic DNS ==== Stel dat je van buitenaf jouw thuisnetwerk wenst te bereiken. Van je provider krijg je een dynamisch IP-adres, dus zou het kunnen dat het IP-adres al is veranderd wanneer je het wenst te gebruiken. Een mogelijkheid is dan dat je een account via diensten zoals {{Wp|No-IP|No-IP}} of {{Wp|Dyn (company)|Dyn}} instelt. Je krijgt dan een domeinnaam zoals <code>''naam''.hopto.org</code> of <code>''naam''.ddns.net</code>. Er moet dan nog een koppeling zijn met het publiek IP-adres. Hiervoor draait een dienst op jouw netwerk (bv. op jouw router) die regelmatig controleert of het dynamisch IP niet is veranderd. Is dat het geval, dan wordt <code>hopto.org</code> of <code>ddns.net</code> op de hoogte gebracht. Dit systeem is een onderdeel van {{Wp|en:Dynamic DNS|Dynamic DNS}}, kortweg DDNS. === DHCP === {{Wp|Dynamic Host Configuration Protocol|DHCP}} is een protocol dat de verdeling van IP-nummers centraal beheert en automatisch toekent aan hosts die daar om vragen zodanig dat het netwerkdeel klopt en het hostdeel uniek is. Zonder gebruik van DHCP moet elk IP-nummer manueel ingevoerd worden op elke client-computer: geen dynamisch, maar statisch IP-adres dus. Ga je met jouw laptop en statisch IP naar een ander netwerk, dan zou je dit opnieuw manueel moeten veranderen (het netwerkdeel moet kloppen én het geheel moet uniek zijn). Aangezien een computer in een netwerk niet per definitie weet waar de DHCP-server zich bevindt, zal hij een IP-aanvraag via een broadcast doen. De enige die op deze broadcast zal antwoorden, is de DHCP-server (vaak als onderdeel van de router of modem bij de mensen thuis). [[Bestand:Sessione DHCP.png|omkaderd|gecentreerd]] <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Het belang van DHCP en IP''' De gewone gebruiker heeft geen weet van IP, maar op zondag 3 februari 2013 werd het belang ervan pijnlijk duidelijk voor ruim de helft van de klanten van Telenet: geen internet, telefoon of digitale televisie die werkte zoals het hoort. Oorzaak van de storing zouden falende dhcp-servers zijn: de servers deelden niet langer IP-adressen uit waardoor alle toepassingen die gebruik maken van een kabelmodem niet langer verbinding konden maken. Telenet zou vrij snel de oorzaak van de verbindingsproblemen hebben gevonden, maar de provider zou enige tijd nodig hebben gehad om tests uit te voeren. Een ploeg van honderd man zou bezig zijn geweest om de problemen op te lossen. Bij sommige klanten waren er defecte modems, wellicht doordat deze klanten hun modem teveel hebben gereset. {{Voetnoot web | titel=Telenet herstart dhcp-servers na storing in geheel Vlaanderen | uitgever=tweakers.net| datum=2013-02-03 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/87039/telenet-herstart-dhcp-servers-na-storing-in-geheel-vlaanderen.html }} {{Voetnoot web | titel= Opvallend veel meldingen van kapotte modems bij Telenet | uitgever=De STandaard | datum=2013-02-04 | taal=nl | url=https://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=DMF20130204_044 }} </div> === HTTP(S) === {{Wp|Hypertext Transfer Protocol|HTTP}} is het protocol voor de communicatie tussen een webclient en een webserver. Typisch is er een GET-request (bv. <code>GET /images/logo.png HTTP/1.1</code>) vanuit een webbrowser, waardoor je van een webserver een webpagina/afbeelding/... krijgt, samen met een response-code (bv. <code>HTTP/1.1 200 OK</code> of <code>HTTP/1.1 404 Not Found</code>). Standaard luistert een http-webserver op poort 80. Bij HTTP kan iedereen met toegang tot de netwerkapparatuur letterlijk zien wat er passeert. Dus ook de login met het bijhorende wachtwoord. Vandaar is er een uitbreiding op het HTTP-protocol: {{Wp|Hypertext Transfer Protocol Secure|HTTPS}} (met de ''s'' van de ''secure''). Een buitenstaander die iets onderschept ziet dus niet de eigenlijke data, maar "nietszeggende" 0'tjes en 1'tjes. Standaard luistert een https-webserver op poort 443. [[Bestand:HTTPS lock Let's Encrypt.svg]] === Zeroconf === {{Wp|Zeroconf|'''Zeroconf'''}} of Zero Configuration Networking is een reeks technieken die toelaat een bruikbaar IP-netwerk te maken zonder bijkomende configuratie of speciale servers. Hierdoor kunnen gebruikers, zonder voorkennis, toch computers, netwerkprinters en andere toestellen aan elkaar koppelen en laten samenwerken. Zonder Zeroconf moet de gebruiker de nodige kennis hebben om speciale servers te installeren, zoals een DHCP-server of een DNS-server, of moet elke computer apart correct geconfigureerd worden. Zeroconf bestaat binnen een netwerk(segment) uit drie principes: * Netwerkadressen uitdelen (waardoor bv. het opzetten van een DHCP-server vermeden kan worden) * Hostnamen uitdelen aan apparaten (waardoor bv. het opzetten van een DNS-server vermeden kan worden) * Automatisch vinden van services (bv. handig om apparaten en diensten kenbaar te maken binnen home automation. Denk aan {{Wp|Home Assistant|Home Assistant}}) I.v.m. 'netwerkadressen uitdelen' zal een computer die ingesteld is op DHCP, maar terechtkomt in een netwerk zonder DHCP-server of waarvan de DHCP-server niet bereikbaar is, zelf een '''{{Wp|en:Link-local address|link-local adres}}''' nemen (Microsoft heeft het over {{Wp|APIPA|APIPA}} = Automatic Private IP Addressing). Om duidelijk te maken dat het om een link-local adres gaat, wordt een apart adresblok gebruikt: <code>169.254.0.0/16</code>. Het besturingssysteem kiest uit dit blok een willekeurig IP-adres, dat met grote kans uniek is. DHCP ingeschakeld . . . . . . . . : ja Autom. configuratie ingeschakeld : ja IPv4-adres. . . . . . . . . . . . : 169.254.25.130(voorkeur) Subnetmasker. . . . . . . . . . . : 255.255.0.0 Standaardgateway. . . . . . . . . : DNS-servers. . . . . . . . . . . : Alhoewel link-local adressen handig zijn voor lokale communicatie tussen apparaten in hetzelfde netwerksegment, bieden ze beperkte functionaliteit aan buiten dat segment: * Ze zijn bedoeld voor lokale communicatie binnen een netwerksegment. Ze zijn niet ontworpen om rechtstreeks toegang te bieden tot internetbronnen, omdat ze niet worden gerouteerd op internet. * Apparaten met zo'n adres kunnen geen DNS-resolutie uitvoeren om domeinnamen om te zetten in IP-adressen. Dit betekent dat ze geen toegang hebben tot externe websites via domeinnamen. Dus als je als netwerkadmin ''onverwacht'' een <code>169.254.0.0/16</code>-adres ziet, dan is het meestal een teken dat je op zoek moet naar de oorzaak. <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Microsoft Fixes Windows 10 Issue That Knocked People off the Internet''' Microsoft had een update uitgerold die de CDPSVC service liet crashen op Windows 10, waardoor hosts geen IP-adres meer konden ontvangen via DHCP. Hierop kende Windows een link-local IP-adres toe. Pas een paar dagen later kwam een oplossing voor dit probleem. {{Voetnoot web | titel=Microsoft Fixes Windows 10 Issue That Knocked People off the Internet | uitgever=bleepingcomputer.com | datum=2016-12-14 | taal=en | url=https://www.bleepingcomputer.com/news/microsoft/microsoft-fixes-windows-10-issue-that-knocked-people-off-the-internet/ }} </div> === Netwerkschema === Je zit bijna aan het einde van dit behoorlijk uitgebreid hoofdstuk, maar dankzij al die info kan je nu onderstaand netwerkschema gemakkelijker interpreteren: * Er zijn twee aparte, private netwerken in het LAN-deel. Deze netwerken kunnen we heel compact voorstellen door hun netwerkadres in CIDR-notatie, nl. 10.1.2.0/24 en 192.168.1.0/24. * Voor hun verbinding naar buiten is er een publiek IP-adres 91.179.77.105. * Tussen netwerk A en B is geen NAT nodig in router RAB, maar wel eens we via router RBI naar het internet gaan. * Host A.1 heeft als IP 10.1.2.101, een dynamisch IP in de range .100-.200. Uit het schema kunnen we niet afleiden wie de DHCP-server is, maar de kans is groot dat dit de linkse interface van router RAB is. * Host B.1 heeft ook een dynamisch IP, nl. 192.168.1.101 (binnen de range .50-.150). * De andere hosts lijken een statisch IP te hebben, bv. de NAS in netwerk A met als IP 10.1.2.5. * De gateway voor iedere host in netwerk A is de linkse interface van router RAB. * Voor hosts in netwerk B blijken er twee gateways te zijn. De rechtse interface van router RAB, voor een bestemming in het groene netwerk 10.1.2.0/24. De linkse interface van router RBI voor iedere bestemming die niet in netwerk A zit. Die laatste zal de standaard gateway zijn, want daar zit de meeste hosts (nl. de rest van de wereld). * Via DNS kan de domeinnaam wikibooks.org omgezet worden naar het bijhorende IP-adres 91.198.174.192. [[Bestand:Network diagram (example).svg||677px]] == Wireshark == [[Bestand:Ethereal_Screenshot.png|thumb|Schermafdruk van Wireshark]] We bekijken enkele concrete ''captures'' van frames in WireShark waar je het netwerklagenmodel goed "ziet zitten" in de stroom van bytes. In de eerste lichtgrijze kolom staat het eerste hexadecimale adres van de byte die volgt, te tellen vanaf 0. Voor de interpretatie moet je hexadecimale getallen soms omzetten naar zijn decimale waarde, soms moet je op bitniveau kijken, soms moet je een tekstcodering zoals UTF-8 gebruiken, soms is het nog iets anders. Om de breedte te benutten nemen we twee rijen uit Wireshark samen naar één. De legende is: <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">MAC-adres doel</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">MAC-adres bron</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">adresseringsprotocol</span> (IPv4/IPv6) ; <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">TT</span><span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">L/hop limit</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">transportprotocol</span> (TCP/UDP); <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''IP-adres bron'''</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''IP-adres doel'''</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">bronpoort</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">doelpoort</span>. Merk op dat een IPv4-verzenderadres áltijd zit van byte 30 tot 33: handig voor netwerkcomponenten om het altijd daar te kunnen terugvinden. Het IPv6-verzenderadres kan daar niet zitten, omdat eerst het ontvangeradres komt dat langer is dan een IPv4-adres. Een router die enkel IPv4 begrijpt, kan dus niet zomaar ook IPv6 correct verwerken. === HTTP === Een capture via de display filter HTTP <span style="color:#cccccc;"> 0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">f0 7d 68 7a 64 fc</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 1a a0 35 30 40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">'''|'''</span>45 00 01 8c 63 77 40 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> 0a 3d <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''c0 a8 00 65'''</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''5b c6'''</span> <span style="color:#cccccc;"> 0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ae e4'''</span><span style="color:#ff0000;">|</span><span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">d6 47</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 50</span> f1 30 6e 2d 54 7e 6d cb 80 18 01 c9 cd 36 00 00 01 01 08 0a 00 01 0d 5d 9b 73 <span style="color:#cccccc;"> 0040</span> d7 3f<span style="color:#ff0000;">|</span>47 45 54 20 2f 20 48 54 54 50 2f 31 2e 31 0d 0a 48 6f 73 74 3a 20 77 77 77 2e 77 69 6b 69 <span style="color:#cccccc;"> 0060</span> 62 6f 6f 6b 73 2e 6f 72 67 0d 0a 55 73 65 72... '''Fysieke laag''' het frame, 410 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">f0 7d 68 7a 64 fc</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 1a a0 35 30 40</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> = inkapseling, nl. IPv4 volgt als adresseringsprotocol '''Internetlaag''' (nl. IPv4) 45 00 01 8c 63 77 = versie, headerlengte, … <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> hexadecimaal is 64 decimaal = TTL <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> = inkapseling, nl. TCP volgt als transportprotocol <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''c0 a8 01 02'''</span> = 192.168.0.101 = IP-adres bron (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''5b c6 ae e4'''</span> = 91.198.174.228 = IP-adres doel (destination) '''Transportlaag''' (nl. TCP) <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">d6 47</span> = 54855 = bronpoort van de verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 50</span> = 80 = doelpoort van de ontvanger (destination) = inkapseling, nl. HTTP als applicatieprotocol f1 30 … 3f = sequence number, acknowledgment, … '''Applicatielaag''' (nl. HTTP) 47 45 54, UTF-8 voor de letters GET, nl. het opvragen van een webpagina 77 77 77 2e 77 69 6b 69 62 6f 6f 6b 73 2e 6f 72 67 w w w . w i k i b o o k s . o r g === DHCP === Een capture via de display filter bootp (=dhcp) met een ‘DHCP Discover – Transaction ID 0x7920f73a’ <span style="color:#cccccc;"> 0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">ff ff ff ff ff ff</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">08 00 27 75 b0 77</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">|</span>45 10 01 48 00 00 00 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">80</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">11</span> 39 96 <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''00''' </span><span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''00 00 00'''</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff'''</span> <span style="color:#cccccc;"> 0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff'''</span><span style="color:#ff0000;">|</span><span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">00 44</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 43</span> 01 34 86 32<span style="color:#ff0000;">|</span>01 01 06 00 '''79 20 f7 3a''' 00 00 00 00 '''00 00 00 00''' 00 00 00 00 00... '''Fysieke laag''' het frame, 342 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">'''ff ff ff ff ff ff'''</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <nowiki>= iedereen (broadcast)</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">08 00 27 75 b0 77</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> = inkapseling, nl. IPv4 volgt als adresseringsprotocol '''Internetlaag''' (nl. IPv4) 45 10 01 48 00 00 00 00 = versie, header lengte, … <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">80</span> hexadecimaal is 128 decimaal = TTL <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">11</span> = inkapseling, nl. UDP volgt als transportprotocol <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''00''' </span><span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''00 00 00'''</span> = 0.0.0.0 = IP-adres bron (source). Het is logisch dat dit 0 is, want we het gaat om ‘DHCP discover’ <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff ff ff'''</span> = 255.255.255.255 = IP-adres doel (destination) = iedereen '''Transportlaag''' (nl. UDP) <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">00 44</span> = 68 = bronpoort van de verzender (source) <nowiki>= inkapseling, nl. DHCP als </nowiki>applicatieprotocol <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 43</span> = 67 = doelpoort van de ontvanger (destination) = inkapseling, nl. DHCP als applicatieprotocol 01 34 86 32 = lengte, checksum, ... '''Applicatielaag''' (nl. DHCP) 79 20 f7 3a, transaction id 00 00 00 00, your (client) IP address === DNS === Een capture via de display filter dns met een ‘Standard query 0x91f8 A www.wikibooks.org’ <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">f0 7d 68 7a 64 fc</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 1a a0 35 30 40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">|</span>45 00 00 3f 00 00 40 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">11</span> b7 fa <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 00 65</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">c0 a8</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">00 fe</span><span style="color:#ff0000;">|</span><span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">fc 36</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 35</span> 00 2b 82 f0<span style="color:#ff0000;">|</span>91 f8 01 00 00 01 00 00 00 00 00 00 03 '''77 77 77 09 77 69 6b 69 62''' <span style="color:#cccccc;">0040</span> '''6f 6f 6b 73 03 6f 72 67''' 00 00 01 00 01 '''Fysieke laag''' het frame, 77 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">f0 7d 68 7a 64 fc</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <nowiki>= iedereen (broadcast)</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 1a a0 35 30 40</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> = inkapseling, nl. IPv4 volgt als adresseringsprotocol '''Internetlaag''' (nl. IPv4) 45 00 00 3f 00 00 40 00 = versie, header lengte, … <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> hexadecimaal is 64 decimaal = TTL <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">11</span> = inkapseling, nl. UDP volgt als transportprotocol <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 00 65</span> = 192.168.0.101 <nowiki>= IP-adres </nowiki>bron (source). <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">c0 a8</span><span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;"> 00 fe</span> <nowiki>= </nowiki>192.168.0.254 = IP-adres doel (destination) = de DNS-server waaraan de vraag wordt gesteld '''Transportlaag''' (nl. UDP) <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">fc 36</span> = 64566 = bronpoort van de verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 35</span> = 53 = doelpoort van de ontvanger (destination) = inkapseling, nl. DNS als applicatieprotocol 00 2b 82 f0 = lengte, checksum, ... '''Applicatielaag''' (nl. DNS) 77 77 77 09 77 69 6b 69 62 6f 6f 6b 73 03 6f 72 67 w w w w i k i b o o k s o r g === ARP === Uit onderstaande capture (met display filter arp) blijkt samengevat ''Wie heeft 10.10.248.1? Vertel het 10.10.248.210.'' Uitgebreider blijkt dat een host met IP-adres 10.10.248.210 (<span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;font-family:monospace;">0a 0a f8 d2</span>) en MAC-adres <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;font-family:monospace;">9c 05 d6 33 ae f5</span> via een broadcast <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;font-family:monospace;">ff ff ff ff ff ff</span> de vraag stelt wie het MAC-adres heeft van het IP-adres 10.10.248.1 (<span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;font-family:monospace;">0a 0a f8 01</span>). Wellicht om daarna deze host een rechtstreeks (''unicast'') een bericht te kunnen sturen. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">ff ff ff ff ff ff</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 06</span><span style="color:#ff0000;"><b>|</b></span>00 01 <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> 06 04 00 01 <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">0a 0a f8 d2</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 00 00 00 00 00</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">0a 0a f8 01</span> 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 '''Fysieke laag''' het frame, 56 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">ff ff ff ff ff ff</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <nowiki>= iedereen (broadcast)</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 06</span> = inkapseling, nl. wat volgt is ARP '''Address Resolution Protocol''' (nl. een ARP-request) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 06</span> = inkapseling, nl. wat volgt is een ARP-request voor IPv4 <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> = MAC-adres bron = verzender (source), <nowiki>hier als onderdeel van ARP en niet van de linklaag!</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">0a 0a f8 d2</span> = 10.10.248.210 <nowiki>= IP-adres </nowiki>bron (source), <nowiki>hier als onderdeel van ARP en niet van de linklaag!</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 00 00 00 00 00</span> = MAC-adres target, hier op 0, want het gaat om een ARP-aanvraag, net om het MAC-adres te weten te komen. <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">0a 0a f8 01</span> 10.10.248.1 = IP-adres doel (destination) = de DNS-server waaraan de vraag wordt gesteld === ICMP === Een capture via de display filter icmpv6 met een ‘Echo (ping) request id=0x0d08, seq=1, hop limit=64 (reply in 55)’ <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">d4 21 22 76 5b 78</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 21 6a 2d 3b 8e</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">86 dd</span><span style="color:#ff0000;">|</span>60 00 00 00 00 40 3a <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">20 03 00 50 aa 10 42 43 02 21</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">6a ff fe 2d 3b 8e</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">2a 02 02 e0 03 fe 10 01 03 02 00 00 00 00 00 00</span><span style="color:#ff0000;">|</span>80 00 ca 0b '''0d 08''' '''00 01''' c8 dd <span style="color:#cccccc;">0040</span> 3f 55 b9 d3 04 00 08 09 0a 0b 0c 0d 0e 0f 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 1a 1b 1c 1d 1e 1f 20… '''Fysieke laag''' het frame, 118 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">d4 21 22 76 5b 78</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 21 6a 2d 3b 8e</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">86 dd</span> = inkapseling, nl. IPv6 volgt als adresseringsprotocol (IPv4 zou <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> zijn) '''Internetlaag''' (nl. IPv6) 60 00 00 00 00 40 3a = versie, traffic class, flow label, … <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> hexadecimaal is 64 decimaal = TTL <nowiki>= hop limit</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">20 03 00 50 aa 10 42 43 02 21 6a ff fe 2d 3b 8e</span> = IPv6-adres bron (source). <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">2a 02 02 e0 03 fe 10 01 03 02 00 00 00 00 00 00</span> <nowiki>= IP</nowiki>v6-adres doel (destination) <nowiki>= 2a02:2e0:3fe:1001:302::</nowiki> '''ICMPv6''' 0d 08 = request id 00 01 <nowiki>= sequence</nowiki> {{Wp|Internet Control Message Protocol|ICMP}} (het protocol dat o.a. ping gebruikt) is een onderdeel van het Interprotocol. Vandaar is er geen transport- of applicatielaag aanwezig. Merk op dat het hier gaat om ICMPv6 gaat (<span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">86 dd</span>). Bij ICMPv4 zou het gaan om kortere 32-bit IPv4-adressen, maar het principe is gelijklopend. {{Appendix|refs}} {{Sub}} hv9aw667m52amtjlvr8usva5rtvyf0p 0 31014 421630 410233 2026-04-05T10:25:05Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421630 wikitext text/x-wiki =Noors-Nederlandse woordenlijst= Hieronder een Noors-Nederlandse woordenlijst met handige woorden. {{Alfabet met ankers}} =='''A'''== :{| |- | aggressiv || aggressief |- | akseptere || accepteren |- | aktuell || actueel |- | Alpene || de Alpen |- | ambulansen || de ambulance |- | anta || aannemen |- | appelsinen || de sinasappel |- | applaudere || applaudiseren |- | aprikosen || de abrikoos |- | april || april |- | asken || de as |- | avbryt || annuleren |- | avtalen || de afspraak |- | august || augustus |} =='''B'''== :{| |- | badet || de badkamer |- | bagasjen || de bagage |- | bananen || de banaan |- | begeret || de beker |- | bensinen || de benzine |- | besøke || bezoeken |- | biblioteket || de bibliotheek |- | bien || de bij |- | biffen || de biefstuk |- | bilen || de auto |- | biletten || kaartje |- | bitter || bitter |- | blå || blauw |- | bo || wonen |- | borgen || het kasteel |- | bra || goed |- | brenne || verbranden, branden |- | bukken || de bok |- | bussen || de bus |} =='''C'''== :{| |- | campingen || de camping |} =='''D'''== :{| |- | danse || dansen |- | det || er/het |- | drikke || drinken |- | dyr || duur |- | dyret || het dier, beest |- | dårlig || slecht |} =='''E'''== :{| |- | elske || erg houden van |- | enheten || het apparaat |- | ennå || nog |- | etternavnet || de achternaam |} =='''F'''== :{| |- | faktisk || integendeels |- | fem || vijf |- | femti || vijftig |- | fint || aardig |- | flagget || de vlag |- | flasken || de fles |- | flyplassen || het vliegveld |- | forstå || begrijpen, verstaan |- | fossen || de waterval |- | fotballen || het voetbal |- | frakken || de jas |} =='''G'''== :{| |- | gammeldags || ouderwets |- | geiten || de geit |- | gjøre || doen, handelen |- | glasset || het glas |- | gå || gaan |} =='''H'''== :{| |- | hatten || de hoed |- | het || heet |- | hei || hallo |- | hjelpe || helpen |- | hjelpen || de hulp |- | hjem || thuis |- | hotellet || het hotel |- | hunden || de hond |- | hundre || honderd |- | huset || het huis |- | hva || wat |- | hvalen || de walvis |- | hvilken tid? || hoe laat? |- | hvem || wie |- | hvit || wit |- | høsten || de herfst |- | høy || hoog |- | høyre || rechts |} =='''I'''== :{| |- | i || in |- | i forgårs || eergisteren |} =='''J'''== :{| |- | jo || wel |} =='''K'''== :{| |- | kallenavnet || de bijnaam |- | kaste || gooien |- | kastanjen || de kastanje |- | kastanjetreet || de kastanjeboom |- | kelneren || de ober |- | kilo || kilo |- | kilometer || kilometer |- | kirkegården || de begraafplaats |- | kirken || de kerk |- | kjernen || de kern |- | kjære || beste (aanhef van een brief) |- | kjøttet || het vlees |- | klappe || klappen |- | koke || koken |- | kredittkortet || de creditcard |- | kunden || de klant |- | kunstneren || de kustenaar |} =='''L'''== :{| |- | lag || laag |- | landet || het land, platteland |- | leiligheten || appartement |- | lighteren || de aansteker |- | like || houden van |- | luften || de lucht |- | lukke || sluiten |- | lytte || luisteren |} =='''M'''== :{| |- | minibanken || de geldautomaat |- | munnen || de bek |} =='''N'''== :{| |- | nebbet || de snavel |- | nok || genoeg |- | nærme || naderen |- | nålen || de naald |} =='''O'''== :{| |- | også || ook |- | oldefaren || de overgrootvader |- | oldemoren || de overgrootmoeder |- | oransje || oranje |} =='''P'''== :{| |- | papiret || het papier |- | pent || mooi |- | perrongen || het perron |- | postkassen || de brievenbus |- | postkortet || de ansichtkaart |} =='''Q'''== :{| |- | |} =='''R'''== :{| |- | returbiletten || het retourtje |} =='''S'''== :{| |- | sangen || het liedje |- | selv || zelfs |- | senteret || het centrum |- | sjelen || de ziel |- | sjåføren || de chauffeur |- | skapet || de kast |- | skjegget || de baard |- | skuespilleren || de acteur |- | smakfult || lekker |- | smøret || de boter |- | spasere || wandelen |- | steinkullen || de steenkool |- | stygg || lelijk |- | sur || zuur |- | substantiv || naamwoord |- | sykkelen || de fiets |- | synge || zingen |- | søke || zoeken |- | sølvet || het zilver |- | søt || lief |} =='''T'''== :{| |- | telefonkiosken || de telefooncel |- | tenne || aansteken |- | tilbe || aanbidden |- | tillyse || aankondigen |- | toalettet || het toilet, de wc |- | treet || de boom |- | trenger || Nodig hebben |} =='''U'''== :{| |- | utermerket || uitstekend |} =='''V'''== :{| |- | vannet || het water |- | vakker || mooi |- | varm || warm |- | vedvare || aanhouden |- | veien || de weg |- | velkommen || welkom |- | venstre || links |- | vente || wachten |- | vesenet || het wezen |- | vesken || de tas |- | vingen || de vleugel |- | vi ses || tot ziens |} =='''W'''== :{| |- | |} =='''X'''== :{| |- | |} =='''Y'''== :{| |- | |} =='''Z'''== :{| |- | |} =='''Æ'''== :{| |- | |} =='''Å'''== :{| |- | åren || de (open) haard |- | året || het jaar |} =='''Ø'''== :{| |- | øksen || de bijl |- | ølen || het bier |- | Østerrike || Oostenrijk |- | østerrikeren || de Oostenrijker |- | øyeblikket || het moment |} {{Sub}} {{Links}} [[Categorie:Woordenlijst]] m7tfew0t3zfrg351rtmfjhpxiwhtbak 0 32210 421554 409292 2026-04-04T18:49:35Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421554 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Naakte kindertjes in het gras |Afbeelding= |Categorie = Stamppot |Porties=4 |Energie= |Tijd= |Stippen=3 }} Dit traditioneel Hollandse gerecht, ook wel ''blote billetjes in het gras'' genoemd, bestaat in hoofdzaak uit gepureerde aardappelen in combinatie met peulvruchten. ==Ingrediënten== *¾ kg {{Kb|p=aardappel|aardappelen}} *300 g {{Kb|witte bonen}} *1 gewelde {{Kb|rookworst}} *2 eetlepels boter *ca. 300 g {{Kb|p=snijboon|snijbonen}} *ca. ¼ kg {{Kb|spek}} *± 2 teentjes knoflook, fijngesneden of geperst met een knoflookpers *bosje peterselie ==Bereidingswijze== * Laat de witte bonen een nacht weken. Kook ze 20 minuten in een [[Kookboek/Hogedrukpan|hogedrukpan]] of 45 minuten in een gewone pan. * Schil de aardappelen en snijd ze eventueel in kleinere stukken. * Maak de snijbonen schoon en snijd ze in stukken, zie [[Kookboek/Snijboon#In_de_keuken|snijbonen in de keuken]] voor een instructie. * Snijd het spek in reepjes en de worst in plakjes. * Pers de knoflook. * Hak de peterselie fijn. * Kook de aardappels gaar en pureer ze met de warme melk erbij. Voeg naar smaak boter, peper en zout toe. * Kook intussen ook de snijbonen gaar en voeg ze toe aan de aardappelpuree. * Bak de spekjes met de knoflook lichtbruin en voeg ze dan samen met de witte bonen en de plakjes (warme) worst toe aan de stamppot. Doe de stamppot op een schaal en voeg ten slotte de peterselie toe. == Tips en varianten == * De rookworst kan vervangen worden door een gebakken [[Kookboek/Braadworst|saucijs]] of een [[Kookboek/Gehaktbal|gehaktbal]]. Dit heeft als voordeel dat het gerecht dan overgoten kan worden met jus. * Het spek kan eventueel ook worden weggelaten. * Als bijgerecht kunnen bijv. augurken of zilveruitjes worden geserveerd. * De aardappelen en snijbonen kunnen ook samen worden gekookt, maar denk eraan dat voor de aardappelen de kooktijd ca. 10 min langer is dan voor de bonen. * Voor een complete maaltijd: voeg 500-700 g groenten toe, bijvoorbeeld snijbonen, gebakken uien en/of gestoofde tomaten. En een halve rookworst is genoeg, de bonen en spek leveren immers ook al eiwitten. (Dit recept stamt uit de tijd dat mensen zwaar lichamelijk werk moesten verzetten en dan wel wat extra eiwitten/calorieën konden gebruiken. Tegenwoordig doen veel mensen zittend werk en moeten we juist oppassen dat we niet teveel calorieën binnen krijgen.) {{Sub}} {{Wikipedia|Pagina=Blote billetjes in het gras|Naam=Blote billetjes in het gras}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Nederlandse keuken|Naakte kindertjes in het gras]] [[Categorie:Groentenrecept|Naakte kindertjes in het gras]] [[Categorie:Stamppot|Naakte kindertjes in het gras]] [[Categorie:Peulvruchtrecept|Witte bonen]] pf2guht4rhmxgg2u7wiimpimfsi4wsk 0 36838 421622 360706 2026-04-05T09:39:29Z Erik Baas 2193 {{Navigatie Kaartspel}} 421622 wikitext text/x-wiki Hier volgt een overzicht van de meest gebruikte termen tijdens verschillende kaartspelen. *[[Kaartspel/Aas|Aas]] *[[Kaartspel/Deck|Deck]] *[[Kaartspel/Kleur|Kleur]] *[[Kaartspel/Nel|Nel]] *[[Kaartspel/Pot|Pot]]/Stock *[[Kaartspel/Slag|Slag]] *[[Kaartspel/Troef|Troef]] <span style="font-size: small;">Ontbreekt er nog een term? Graag toevoegen op alfabetische volgorde.</span> {{Sub}} {{Navigatie Kaartspel}} eysiftltmlj6c2tft7nl2e0x1clrktz 0 36918 421620 417466 2026-04-05T09:34:28Z Erik Baas 2193 {{Navigatie Kaartspel}} 421620 wikitext text/x-wiki [[Bestand:English pattern playing cards deck.svg|thumb|500px|Set speelkaarten (zonder jokers)]] {{Nowrap|Een standaard pakje '''speelkaarten'''}} bevat 54 kaarten: 13 (van aas tot koning) van elke soort (schoppen[[Afbeelding:Emblem-spade.svg|15px]], klaver[[Afbeelding:Emblem-club.svg|15px]], ruiten[[Afbeelding:Emblem-diamond.svg|15px]] en harten[[Afbeelding:Emblem-favorites.svg|15px]]) en twee jokers. De namen van de plaatjes (boer, vrouw, heer) verschillen nog wel eens. Dit heeft te maken met het land waar de kaarten vandaan komen. De aas is altijd hetzelfde en wordt aangegeven met een '''1'''. Bij een Frans kaartspel is er ook daad&shy;werkelijk een '''1''' in plaats van een '''A''' op de kaart afgebeeld. Een Nederlands spel gebruikt de afkortingen '''B'''oer, '''V'''rouw/'''D'''ame (beide namen worden gebruikt) en '''H'''eer.<br> Een Engels spel gebruikt de volgende afkortingen: '''J'''ack, '''Q'''ueen en '''K'''ing.<br> Een Frans spel gebruikt weer andere afkortingen: '''V'''alet, '''D'''ame en '''R'''oi. Verder bestaan er een hoop verschillende soorten merken. Het verschil in de kaarten is dan meestal dat er op de achterkant een ander plaatje te zien is. Soms is de voorkant van een speelkaart ook met een plaatje versierd. '''Genderneutraal kaartspel'''<br> In een moderne wereld waarin mannen en vrouwen gelijk zijn is het vreemd dat de Heer meer waard is dan de Vrouw. Indy Mellink heeft daarom in 2021 een genderneutraal kaartspel ontworpen, niet met mannen en vrouwen, maar met goud, zilver en brons. "Een superduidelijke oplossing. Iedereen weet dat goud meer waard is dan zilver, en zilver meer dan brons”. {{Sub}} {{Navigatie Kaartspel}} ec6aspelfpiye0dclnem11g3i0o74jk 0 37365 421570 419542 2026-04-05T06:58:18Z Erik Baas 2193 -{{Bi}}, -{{Fase}} (is geen boek meer) 421570 wikitext text/x-wiki == Doelstellingen == Onderstaande doelstellingen komen in meer of mindere mate aan bod. De <span style="color:grey;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. Dat zijn bv. praktijkoefeningen die aansluiten bij deze theorie, maar die in dit Wikibook niet behandeld worden. Of bijvoorbeeld theorie die in een ander hoofdstuk wordt behandeld. Uit het leerplan D/2023/13.758/ van '''Applicatie- en Databeheer'''&nbsp;<ref>[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da Leerplan Applicatie- en databeheer - 3de graad - D/A-finaliteit]</ref>, een deel van leerplandoel 26 en 27: * LPD 26: De leerlingen lichten de opbouw en werking van een netwerksysteem met zijn componenten en transportmedia toe. ** <span style="color:grey;">netwerkdiensten, clouddiensten</span> ** <span style="color:grey;">routing</span> ** <span style="color:grey;">virtualisatie</span> * <span style="color:grey;">Lexicon. De componenten van een netwerk zijn onder meer werkstation, server, access point, switch, router, gateway, firewall, noodbatterij, backbone, SAN, NAS.</span> * Lexicon. De transportmedia zijn <span style="color:grey;">de soorten bekabeling in een netwerk,</span> wifi, bluetooth … * <span style="color:grey;">Lexicon. De basis clouddiensten zijn: IaaS, PaaS en SaaS.</span> Uit het leerplan '''Informatica- en communicatiewetenschappen''' (D/2023/13.758/), een deel van leerplandoel 17: * LPD 17: De leerlingen lichten de opbouw, de werking en de samenwerking toe van de componenten van een computersysteem. ** <span style="color:grey;">OSI-referentiemodel</span> ** <span style="color:grey;">Communicatieprotocol</span> ** <span style="color:grey;">Adressering</span> * <span style="color:grey;">Wenk. Het is belangrijk dat de leerlingen inzicht krijgen in het OSI-referentiemodel. Alles vertrekt van hieruit. Er worden meerdere communicatieprotocollen besproken, telkens komt het principe en de specifieke implementatie ervan aan bod. Bij adressering wordt zeker ingegaan op IP-adressering en subnetting voor IPv4 en IPv6. Enkel actuele netwerkcomponenten worden besproken.</span> * Wenk: Je kan volgende communicatieprotocollen aan bod laten komen: <span style="color:grey;">TCP/IP, seriële communicatie tussen controllers of tussen controllers en sensoren/actuatoren (I2C, SPI, Asynchroon),</span> communicatie tussen controllers en computersystemen ( <span style="color:grey;">USB,</span> bluetooth, wifi, Lora, 4G, 5G …). Uit het leerplan Toegepaste Informatica van de richting '''Informaticabeheer'''&nbsp;<ref>Meer informatie op [https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2015/003 leerplan D/2015/7841/003]</ref>: * 3.1.4 De soorten transportmedia van een netwerk beschrijven en de eigenschappen met elkaar vergelijken, onder meer draadloze connectie. * 3.2.9 De oorzaken en gevolgen van elektromagnetische interferentie toelichten. * 3.5.1 De gevolgen van een slecht beveiligd netwerk toelichten. * 3.5.6 De mogelijkheden van de beveiliging van een draadloos netwerk toelichten en <span style="color:grey;">toepassen</span>. == Inleiding == Bij draadloze communicatie is er geen bekabeling aanwezig, met als grote voordeel dat er '''mobiliteit''' mogelijk is. Zonder draadloze communicatie had bv. iedereen nog een vaste telefoon en konden satellieten niet met de Aarde communiceren (denk bv. aan GPS). Toch zijn er ook nadelen t.o.v. bekabeling: * Er is een grotere kans op '''interferentie''' van het signaal (door muren, andere signalen,...) en dus een grotere kans op fouten. Zo'n interferentie merk je soms als storing in je luidsprekers, bij het ontvangen van een telefoongesprek. * Het signaal kan men makkelijker '''onderscheppen''' of '''overnemen'''. Het eerste kan via ontvangapparatuur, het tweede via zendapparatuur (met bijvoorbeeld een krachtiger signaal dan de echte zendantenne). Aandacht voor veiligheid (encryptie, authenticatie) is dus belangrijk. * De wetenschap is er nog niet over of dit impact heeft op de '''gezondheid''', dit geeft men soms aan met elektrosmog. <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Overnemen radiofrequenties''' Lieven Scheire zoekt met zijn kompanen uit hoe radiofrequenties werken én hoe je ze kunt overnemen. Ze nemen tijdens de ochtendspits op de Brusselse Ring de proef op de som door de radio over te nemen van voertuigen om hen heen. Het is duidelijk dat de radio geen vorm van authenticatie heeft, waarmee de autoradio zou kunnen controleren of het wel de echte zendmast is. {{Voetnoot web | titel=Lieven Scheire: "Wil de Mercedes achter ons met zijn lichten knipperen?" | uitgever=De Redactie | datum=2015-02-09 | taal=nl | url=https://deredactie.be/permalink/1.2235053 }} '''Dorpje in Wales maandenlang zonder internet''' Na zowat 1,5 jaar is eindelijk duidelijk waarom een klein dorpje in Wales internetproblemen had. Iedere ochtend om klokslag 7 uur viel de verbinding van alle dorpsbewoners weg. Tientallen ingenieurs zochten maandenlang naar de bron van het probleem. Tevergeefs, niets hielp. Tot ze een oude televisie in het dorp ontdekten die voor een uitbarsting van elektrische ruis/interferentie zorgde. Ook bij slechte microgolfovens of buitenverlichting kan dit voor problemen zorgen. {{Voetnoot web | titel=Een oude televisie zet dorpje in Wales maandenlang zonder internet | uitgever={{Wp|VRT NWS|VRT NWS}} | datum=2020-09-23 | taal=nl | url=https://vrtnws.be/p.y3k1kMMRn }} </div> Ter info: in theorie kan men gebruikmaken van alle vormen van {{Wp|Elektromagnetische straling|elektromagnetische straling}}. Hieronder zie je een afbeelding van het elektromagnetisch spectrum. Boven van links naar rechts: {{Wp|Gammastraling|gammastraling}}, {{Wp|Röntgenstraling|röntgenstraling}}, {{Wp|Ultraviolet|ultraviolet licht}}, {{Wp|Licht|zichtbaar licht}}, {{Wp|Infrarood|infrarood licht}} en {{Wp|Radiogolf|radiostraling}}. Onder een uitvergroting van het spectrum van zichtbaar licht.&nbsp;<ref>Een andere weergave van het elektromagnetisch spectrum vind je in de infografiek op Science Media Centre, nl. [https://www.sciencemediacentre.co.nz/infographics/em-spectrum-colour-2/ Common sources of radiation].</ref> Uiteraard kan straling die bewezen ongezond is (gammastraling, röntgenstraling) niet gebruikt worden voor draadloze communicatie. [[Bestand:Spectre.svg|400px]] == Wifi == [[Bestand:Wi-Fi.svg|thumb|100px]] {{Wp|Wi-Fi|Wifi}} is een certificatielabel voor producten voor draadloze datanetwerken, die werken volgens de internationale standaard IEEE 802.11. === Topologieën === Er zijn twee verschillende topologieën: * '''{{Wp|Ad-hocnetwerk|Ad hoc}}''', waarbij de ene client direct met een andere client communiceert. Dat kan met {{Wp|Wi-Fi_Direct|Wifi-Direct}}, bv. wanneer een laptop draadloos rechtstreeks met een beamer communiceert a.d.h.v. {{Wp|en:Miracast|Miracast}}, zodat beeld en geluid doorgestuurd kan worden. * '''Infrastructuur''', waarbij er één of meerdere access points (APs) zijn. Typisch dus het draadloos netwerk zoals aanwezig bij je thuis, op jouw school, op jouw werk. Om verschillende draadloze computernetwerken van elkaar te scheiden wordt een aparte naam gegeven: dit is een {{Wp|Service Set Identifier|Service Set Identifier}}, kortweg SSID. Bij grotere Wifi-netwerken is er vaak roaming mogelijk, waardoor er van de ene naar de AP wordt overgeschakeld, zonder de verbinding te verliezen. === Veiligheid === Een wifi-verbinding kan door middel van verschillende technieken worden versleuteld, zoals {{Wp|Wired Equivalent Privacy|WEP}} en {{Wp|Wi-Fi Protected Access|WPA}}. WEP en WPA blijken in de praktijk makkelijk te kraken. Je gebruikt dus beter WPA2 of nog beter WPA3. === Kenmerken === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Ter info een tabel met enkele versies en hun kenmerken.&nbsp;<ref>Bron: {{Wp|IEEE_802.11#Snelheden|Wikipedia > IEE_802.11}}, waar nog meer informatie af te lezen valt</ref> ! colspan=9 | 802.11-netwerkstandaard |- ! 802.11<br>Protocol ! 802.11<br>Standaard ! Uitgebracht ! title="Frequentie"| Freq.<br>(GHz) ! title="maximale datarate"| Datarate per stream<br>(Mbit/s) ! title="bereik binnenshuis in meters"| Binnenshuis<br>m ! title="bereik buitenshuis in meters"| Buitenshuis<br>m |- | – | | 1997 | 2,4 | tot 2 | 20 | 100 |- | rowspan=2| a | | rowspan=2|1999 | 5 | rowspan=2|tot 54 | 35 | 120 |- | | 3,7 | -- | 5000 |- | b | | 1999 | 2,4 | tot 11 | 38 | 140 |- | g | | 2003 | 2,4 | tot 54 | 38 | 140 |- | n | Wifi 4 | 2009 | 2,4/5 | tot 150 | 70 | 250 |- | ac | Wifi 5 | 2014 | 5 | tot 866,7 | | |- | ax | Wifi 6 | 2018 | 2,4/5(/6) | tot 1200 | | |- | be | Wifi 7 | 2022 | 2,4/5/6 | tot 2400 | | |} De '''versies''' worden aangegeven door letters (a, b, g, n, ac, ax), maar tegenwoordig ook door cijfers (vanaf Wifi 4). De '''frequentie''' bepaalt enkele typische kenmerken op vlak van '''bereik''', '''snelheid''' en '''interferentie''': * Hoe lager de frequentie, hoe hoger het bereik, maar hoe lager de snelheid. Zo gaan golven op 2,4 GHz beter door muren en obstakels dan bij 5 Ghz. * Hoe hoger de frequentie, hoe lager het bereik, maar hoe hoger de snelheid. Omdat golven op 5 GHz minder gemakkelijk door muren en obstakels gaan, zal je voldoende 'Wireless Access Points' moeten voorzien om voldoende dekking te krijgen. * Naast Wifi op 2,4 Ghz gebruikt ook veel andere apparatuur deze frequentie waardoor de kans op interferentie hier groter is. Denk bv. aan Bluetooth, magnetrons, draadloze muizen, draadloze toetsenborden, draadloze deurbellen, garagedeuropeners, hoofdtelefoon, babyfoons, ... Zo zou het kunnen dat de draadloze deurbel van de buren de dampkap (die kan worden bediend met een afstandsbediening) kan aanzetten. Wat in de praktijk gehaald wordt, hangt natuurlijk af van de situatie: * Heb je bv. de indruk dat de beloofde snelheden in de praktijk niet gehaald worden? Dat kan omdat een radioverbinding soms half-duplex is (de stations kunnen niet tegelijkertijd sturen, waarbij er ook tijd verloren gaat bij het omschakelen). Soms is er ook hertransmissie nodig door foutcorrecte. Men heeft het dan over de ''goodput'' (gemeten aan de applicatielaag) die lager is dan de ''throughput'' (gemeten aan de fysieke laag). * Je bereik binnenshuis (met vele obstakels) zal een stuk lager liggen dan buitenshuis. Waar de AP staat maakt ook veel uit: zo zal een AP in een hoek van het huis, op de grond een minder goed bereik hebben dan centraal in het huis, op een zekere hoogte.&nbsp;<ref>Zie ook [https://www.countrymilewifi.com/simple-free-ways-improve-wifi-reception.aspx countrymilewifi.com: Simple & Free Ways to Improve Your WiFi Reception] of de UniFi-site [https://demo.ui.com/ demo.ui.com] (Ubiquiti Networks) die o.a. het bereik grafisch weergeeft (Zie Map > Topology: floorplan > Layers: Coverage).</ref> <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Wifi op lange afstand''' Hoewel een wifi-signaal standaard slechts een bereik heeft van enkele tientallen meter, kan dat fors worden uitgebreid door aanpassingen van het netwerkprotocol en door het gebruik van gerichte antennes. Op die manier kunnen dunner bevolkte gebieden voor zeer weinig geld met het internet worden verbonden. Zo'n netwerk bestaat meestal uit een combinatie van point-to-point verbindingen, die elk een paar kilometer tot hooguit 50 of 100 kilometer lang zijn. Elk knooppunt bestaat uit minstens twee gerichte antennes: één daarvan is gericht op het vorige knooppunt, de andere op het volgende knooppunt. De langste wifi-link ter wereld, opgezet in 2007, is een draadloze verbinding van 384 kilometer in Venezuela. Zo'n netwerken bestaan ook in Europa met {{Wp|en:Guifi.net|Guifi.net}} (Spanje), {{Wp|en:Freifunk|Freifunk}} (Duitsland) en {{Wp|en:Athens Wireless Metropolitan Network|AWMN}} (Griekenland). {{Voetnoot web | titel=Bouw een lowtech internet | uitgever=Lowtech Magazine | datum=2015-10-18 | taal=nl | url=https://www.lowtechmagazine.be/2015/10/zo-bouw-je-een-lowtech-internet.html }} </div> De '''signaalsterke''' wordt uitgedrukt in dBm en staat los van de gebruikte frequentie. Hoe minder negatief, hoe beter het signaal. Zo is -30 dBm een heel sterk signaal, maar zal -90 dBm geen bruikbare verbinding opleveren. Binnen een GHz-band wordt er gebruik gemaakt van verschillende '''kanalen''' (en:''channels''). Als je verschillende netwerken in elkaars buurt hebt en ze gebruiken hetzelfde kanaal, dan krijg je verstoring. Onderzoek dus of een ander kanaal niet vrij is, wat je dan vervolgens kan instellen in jouw Wireless Access Point. [[Afbeelding:Co-Channel Wi-Fi Interference 01.png|thumb|center|Je ziet de kanalen, de SSIDs en de signaalsterkte|450px]] <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Laat de wifi het soms afweten bij jou thuis? Probeer deze tips uit''' Het {{Wp|VRT NWS|VRT NWS}} artikel bespreekt uitgebreider de volgende tips: locatie (zo centraal mogelijk), frequentie (2,4 vs 5 GHz), repeater, extender, mesh, bekabeld. {{Voetnoot web | titel=Laat de wifi het soms afweten bij jou thuis? Probeer deze tips uit | uitgever={{Wp|VRT NWS|VRT NWS}} | datum=2015-10-18 | taal=nl | url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2023/12/01/laat-je-wifi-het-soms-afweten-probeer-deze-tips/ }} </div> == Bluetooth == [[Bestand:Bluetooth.svg|thumb|60px]] {{Wp|Bluetooth|Bluetooth}} is een andere draadloze technologie, die zuiniger en goedkoper is dan wifi. Het biedt echter minder bandbreedte en bereik. Deze open standaard wordt vooral gebruikt voor apparaten die werken op batterijen en die op korte afstand willen communiceren met elkaar. Als er nóg lager stroomverbruik gewenst is, dan is BLE (Bluetooth Low Energy) nog geschikter. Typische '''toepassingen''' zijn draadloze muizen, toetsenborden, speakers, hoofdtelefoons en wearables. I.v.m. '''veiligheid''' zitten er in het basisprotocol twee belangrijke zaken: * Encryptie: de signalen tussen de apparaten worden versleuteld, zodat iemand die dit signaal oppikt het niet zomaar kan ontcijferen. Denk bv. aan het achterhalen van de toetsaanslagen (en wachtwoorden) van een bluetooth-toetsenbord. * Authenticatie: is het andere apparaat daadwerkelijk wie hij beweert te zijn? Mocht dit afwezig zijn, zou een ander, onveilig apparaat ook een geëncrypteerde verbinding kunnen opzetten. Een goede veiligheid is belangrijk, omdat zo bv. ongemerkt gegevens uit jouw telefoon zouden kunnen achterhaald worden door middel van bluetooth (het was alvast een vaak gebruikte techniek in de serie {{Wp|Person of Interest|Person of Interest}}). <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Rolstoelen Whill hadden geen bluetoothbeveiliging, besturing was over te nemen''' Elektrische rolstoelen van het merk Whill waren over te nemen door derden, omdat de rolstoelen geen authenticatie op de bluetoothverbinding forceerden. Aanvallers moeten binnen bluetoothbereik van een rolstoel zijn om een aanval uit te voeren en dat beperkt de impact. Ze kunnen vervolgens wel opzettelijk gevaarlijke situaties veroorzaken, waardoor dit geldt als ernstig lek. Daarnaast is de rolstoel als de aanval gelukt is ook nog te besturen als de aanvaller buiten bluetoothbereik komt. {{Voetnoot web | titel=Rolstoelen Whill hadden geen bluetoothbeveiliging, besturing was over te nemen | uitgever=tweakers.net | datum=2026-01-08 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/243402/rolstoelen-whill-hadden-geen-bluetoothbeveiliging-besturing-was-over-te-nemen.html }} </div> == LPWAN == Voor sommige toepassingen is én een groot bereik nodig, én weinig energie (zodat een kleine batterij volstaat). Wifi voldoet niet wegens te energieslurpend, maar bluetooth ook niet, wegens een te klein bereik. Bij een groot bereik en weinig energieverbruik kom je terecht in een '''{{Wp|LPWAN|LPWAN}}''' (Low-Power Wide-Area Network), met helaas wel vaak een lage bandbreedte en een hoge latency. Deze techniek kan interessant zijn bij sommige embedded/IoT-toepassingen. Een voorbeeld van LPWAN is {{Wp|LoRaWAN|LoRaWAN}} (Long Range Wide Area Network) dat wordt gebruikt bij Proximus of KPN.&nbsp;<ref>Een achtergrondartikel i.v.m. een netwerk dat IoT-toepassingen kan ondersteunen is [https://tweakers.net/reviews/4353/1/low-powernetwerken-in-wording-inleiding.html Low-powernetwerken in wording - Lora: het ultieme tweakersnetwerk?]</ref> Andere voorbeelden zijn {{Wp|enSigfox|Sigfox}}, NB-IoT of narrowband 4G. Die laatste is gebruikt bij de {{Wp|gazondolk|gazondolk}} van het {{Wp|Burgerwetenschap|burgerwetenschapsproject}} {{Wp|CurieuzeNeuzen|CurieuzeNeuzen}}, omdat deze erg weinig energie verbruikt en toch meer data kan verwerken dan bijvoorbeeld Sigfox.&nbsp;<ref>Zie het interview [https://curieuzeneuzen.be/tsjechie-is-een-wereldwijd-toonbeeld-voor-de-microklimaatwetenschap/ Tsjechië is een wereldwijd toonbeeld voor de microklimaatwetenschap]</ref> <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Pet Tracker volgt je huisdier via LPWAN''' De Pet Tracker van Invoxia is een klein toestelletje dat je aan de halsband van jouw huisdier kan bevestigen. Het bevat een gps-ontvanger en elektronica om deze locatie door te geven (bv. als het huisdier een "veilige zone" verlaat). De communicatie gebeurt via het low-powernetwork van Sigfox, waardoor de accu een drietal maanden kan meegaan. {{Voetnoot web | titel=Pet Tracker van Invoxia volgt je huisdier op de voet via Sigfox-netwerk | uitgever=tweakers.net | datum=2019-01-09 | taal=nl | url=https://tweakers.net/geek/147720/pet-tracker-van-invoxia-volgt-je-huisdier-op-de-voet-via-sigfox-netwerk.html }} </div> == Mobiele telefonie == De mobiele telefoon was en is aan een snelle evolutie onderhevig, met heel wat netwerkprotocollen zoals GSM, GPRS, 3G, 4G of 5G. Waar het eerst enkel werd gebruikt om te sms'en en te telefoneren heeft het dankzij een snellere dataverbinding heel wat meer toepassingen gekregen. == Satellietnetwerk == [[Bestand:Starlink Mission (47926144123).jpg|miniatuur|60 op elkaar gestapelde Starlink testsatellieten vlak voor ze in mei 2019 door de [[Falcon 9]]-raket in hun baan werden losgelaten]] {{Wp|Internet via satelliet|Internet via satelliet}} is een breedbandverbinding met het internet via communicatie met één of meer satellieten. Een nadeel is de latency, die hoger is dan bij kabelverbindingen over land (de afstand is nl. vaak veel groter). In landen met een zwakke of onbestaande internetinfrastructuur kan zo'n satellietnetwerk toch heel handig zijn: de hoge(re) latency neem je er dan wel bij. Een ander nadeel is dat je voor satellieten in een lagere baan rond de aarde (en daarmee een lagere latency) er een pak meer nodig zijn, met dus een extra kans op {{Wp|Ruimteschroot|ruimteschroot}} en {{Wp|Lichtvervuiling|lichtvervuiling}} voor telescopen. <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Starlink, SpaceX en Elon Musk''' Een voorbeeld is {{Wp|Starlink|Starlink}} van het Amerikaanse ruimtevaartbedrijf {{Wp|SpaceX|SpaceX}}, een bedrijf van {{Wp|Elon Musk|Elon Musk}}. Elon Musk wil met Starlink drie tot vier procent van de internetmarkt bedienen. Het netwerk richt zich op het platteland waar geen hoogwaardig internet is en 5G-techniek onaantrekkelijk is vanwege de afstanden. Hij richt zich niet op stedelijke gebieden: een satellietnetwerk zou volgens hem nooit genoeg bandbreedte voor een dichtbevolkt gebied kunnen leveren. In 2020 kon je in België aan de hemel een satelliet-trein zien die op weg was naar een baan om de aarde. Op termijn moeten 12000 satellieten gelanceerd worden. De eerste gebruikers geven aan dat ze downloadsnelheden halen van 11 tot 60 Mbps, uploadsnelheden van 4,5 tot 17,7 Mbps en een latency van 31 tot 94 ms. Door de grote afstanden die overbrugt moeten worden is het behalen van betere waarden geen evidentie, maar SpaceX belooft uiteindelijk tot maximaal een gigabitverbinding aan te kunnen met een lage latentietijd. Vanaf 2023 is Starlink-hardware te huur in België en Nederland. {{Voetnoot web | titel=Dit was de satelliet-trein van Elon Musk | uitgever=standaard.be | datum=2020-04-24 | taal=nl | url=https://www.standaard.be/cnt/dmf20200423_04932863 }} {{Voetnoot web | titel=Starlink-resultaten op Speedtest tonen downloadsnelheden tussen 11 en 60Mbit/s | uitgever=Tweakers.net | datum=2020-08-14 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/170968/starlink-resultaten-op-speedtest-tonen-downloadsnelheden-tussen-11-en-60mbit-s.html }} {{Voetnoot web | titel=Starlink-hardware is nu ook te huur in Nederland en België | uitgever=Tweakers.net | datum=2023-03-28 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/208118/starlink-hardware-is-nu-ook-te-huur-in-nederland-en-belgie.html }} </div> == IrDA, streepjes- en QR-code == Enkele voorbeelden van draadloze communicatie met ''direct zicht'' waarbij een tussenliggend object (muur, hand,...) en grote afstand communicatie snel moeilijk maakt: * {{Wp|IrDA|IrDA}} werkt op basis van infrarood licht en is populair bij afstandsbedieningen. Omdat het niet heel erg snel en direct zicht is, is deze technologie niet zo heel populair. * Via zichtbaar licht zijn de bekendste unidirectionele communicatiemogelijkheden: ** {{Wp|Streepjescode|Streepjescodes}} zijn ongetwijfeld het meest bekend van in de winkel, om zo snel producten te kunnen inscannen. ** Via {{Wp|QR-code|QR-codes}} kan je nog meer informatie bewaren. Als je de QR-code scant via je gsm, dan kan je een website of app openen. Zo krijg je extra informatie of kan je snel betalen bij winkels&nbsp;<ref>https://www.hln.be/geld/consument/video-kassaloos-winkelen-bij-spar-boodschappen-zelf-scannen-en-betalen-met-smartphone~a31381dc/ Hln.be. VIDEO. Kassaloos winkelen bij Spar: boodschappen zelf scannen én betalen met smartphone]</ref>, laadpalen, ... <gallery> Infrared-remote-controllers-lit.jpg|Afstandsbediening met IrDA EAN-Obst.jpg|streepjescode QR code for mobile English Wikipedia.svg|QR-code QR_Code_Structure_Example_3.svg|QR-code structuur </gallery> <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''EnergyVision waarschuwt voor phishingmethode met QR-codes op laadpalen''' Bestuurders van elektrische auto's in Brussel kunnen op twee manieren betalen voor het opladen van hun auto aan een laadpaal. Dit kan met een laadpas, maar ook door een QR-code op de paal te scannen. Oplichters plakken echter op sommige palen een eigen, neppe QR-code over de echte heen. Wie deze QR-code scant, komt op een betaalsite van de criminelen. EnergyVision noemt deze phishingmethode 'quishing'. {{Voetnoot web | titel=EnergyVision waarschuwt voor phishingmethode met QR-codes op laadpalen | uitgever=tweakers.net | datum=2024-05-09 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/221748/energyvision-waarschuwt-voor-phishingmethode-met-qr-codes-op-laadpalen.html }} </div> == RFID en NFC == Wie al gewerkt heeft met streepjes- of QR-codes weet dat je goed moet mikken. Dit kan in sommige toepassingen vervelend zijn, waardoor men gezocht heeft naar andere technologieën: * RFID ({{Wp|Radio-frequency identification|Radio-frequency identification}}) is een technologie om van een afstand informatie op te slaan in en af te lezen van zogenaamde RFID-tags die op of in objecten (bv. een bibliotheekboek) of levende wezens (bv. jouw huisdier) zitten. Het gaat hier primair om opslag en verzenden van informatie in één richting. * NFC ({{Wp|Near field communication|Near field communication}}) is een vorm van RFID, maar met NFC kan in twee richtingen gecommuniceerd worden. NFC wordt o.a. toegepast in mobiele telefoons als betaalmiddel, in ticketsystemen of in tags/stickers. Met zo'n NFC sticker kan je automatisaties maken, bv. met {{Wp|Home Assistant|Home Assistant}}).&nbsp;<ref>Proximus op YouTube: [https://www.youtube.com/watch?v=2pJ4oisujF8 Een slim huis met NFC-stickers voor minder dan € 10?!]</ref> <gallery> RFID_hand_1.jpg|{{Wp|Microchip-implantaat|Microchip-implantaat}} RFID_Tags.jpg|RFID-tags, bv. voor in een bibliotheek Near_Field_Communication_in_a_nutshell.webm|NFC in een notendop NFC Tag Structure.PNG|Structuur NFC tag </gallery> <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Chip als personeelsbadge''' Bij enkele werknemers van het Mechelse bedrijf New Fusion is vandaag een chip ingeplant. Met die chip kunnen de werknemers binnen en buiten op het werk zonder een badge of sleutel te gebruiken. De chip wordt geplaatst tussen duim en wijsvinger. {{Voetnoot web | titel=Chip als personeelsbadge? Voelt aan als een prikje | uitgever=deredactie.be | datum=2016-12-14 | taal=nl | url=https://deredactie.be/permalink/1.2844396 }} </div> <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Kassaloos betalen''' Gebruikers moeten een app installeren en een speciale kaart of hun Android-smartphone met NFC tegen het schaplabel bij producten in de Albert Heijn To Go houden. Nadat ze de winkel uitlopen, wordt automatisch een opdracht voor automatische incasso naar de rekening van de klant gestuurd. {{Voetnoot web | titel=Albert Heijn start kassaloos betalen met Android-smartphones | uitgever=tweakers.net | datum=2018-09-24 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/143691/albert-heijn-start-kassaloos-betalen-met-android-smartphones.html }} </div> <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Slimme camera's tegen diefstal''' Het artikel zelf start met slimme camera's tegen diefstal waarbij de software de bewegingen van klanten analyseert om te detecteren of ze iets in hun zak of tas stoppen. Vervolgens krijgen medewerkers daar een melding van. In het kader van dit hoofdstuk zijn vooral de commentaren interessant. De tweakers gaan er in op voor- en nadelen van RFID-tags bij het winkelen. Iets wat simpel lijkt, kan bij implementatie tegenvallen. {{Voetnoot web | titel=Ongeveer 110 Nederlandse supermarkten gebruiken slimme camera's tegen diefstal | uitgever=tweakers.net | datum=2024-02-20 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/218826/ongeveer-110-nederlandse-supermarkten-gebruiken-slimme-cameras-tegen-diefstal.html }} </div> == Kenmerken == Er is niet gekozen om álle draadloze mogelijkheden te bespreken, noch om enkel de meest populaire te behandelen. Er is wel een keuze gemaakt voor deze technologieën die enkele aspecten van draadloze communicatie bespelen: * '''Bereik''': hoe ver reikt het signaal nog betrouwbaar. Bijvoorbeeld: satellietnetwerk > LPWAN > wifi > bluetooth. * '''Verbruik'''. Bijvoorbeeld: Wi-Fi > bluetooth > LPWAN. * '''Interferentie'''. In welke mate is er last van obstakels die de communicatie kunnen belemmeren? Zo hebben de technologieën die gebruikmaken van zichtbaar licht (streepjescode, QR-code) of infrarood heel wat last van obstakels. Maar ook een satellietnetwerk heeft hier last van. Bij gebruik van radiogolven (bv. wifi) speelt dit een stuk minder. * Al of niet '''{{Wp|Roaming|roaming}}'''. Dit is waarschijnlijk het meest bekend bij mobiele telefonie. In het buitenland staan er nl. geen gsm-masten van je eigen provider. Om toch te kunnen bellen laat een buitenlandse provider d.m.v. roaming toe dat je gebruikt maakt van hun infrastructuur. Wifi-roaming kan je hebben wanneer je bij een groter netwerk met meerdere draadloze toegangspunten (APs) eerst verbonden was met de ene AP. Wanneer je je verplaatst kan het zijn dat een andere AP een beter signaal heeft. Als je bestaande verbinding transparant verdergaat, dan spreek je over wifi-roaming (strikt gezien is het {{Wp|en:Handover|handover}}). <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Olifanten herkennen''' Een interessant artikel over het detecteren van olifanten (stropers, dorpen, ...) in een gebied waar breedbandinternet en elektriciteit niet vanzelfsprekend is (de jungle van Gabon). Een verhaal over camera met AI, Raspberry Pi, satelliethulp, LoRa en bluetooth. {{Voetnoot web | titel=Olifanten in real time herkennen | uitgever=tweakers.net | datum=2023-02-03 | taal=nl | url=https://tweakers.net/reviews/10810/olifanten-in-real-time-herkennen-camera-met-ai-raspberry-pi-en-satelliethulp.html }} </div> Het is dus niet zo dat één technologie dé beste is: altijd moeten bovenstaande kenmerken én de concrete situatie bekeken worden, voordat een keuze wordt gemaakt. Denk bv. aan: * Een omgeving waar moeilijk bekabeling kan worden voorzien. Dan is wifi mogelijks de betere keuze. * Bij gebruik van CAT 5E UTP, maar met 100Mbit-switches, zou het best kunnen dat de wifi een pak sneller is. * Een netwerk via 5G kan sneller blijken dan een omgeving met veel verschillende wifi-netwerken.&nbsp;<ref>Zie ook Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/146171/opensignal-wifi-langzamer-dan-mobiel-internet-in-33-landen.html OpenSignal: wifi langzamer dan mobiel internet in 33 landen] (november 2018)</ref> * Een satelliet heeft een hoge bandbreedte, maar helaas ook een hoge latency. * Zelfs binnen embedded/IoT toepassingen kan er al keuzestress zijn. Niet alleen is er de besproken wifi, bluetooth of LoRa, maar er is ook nog {{Wp|Zigbee|ZigBee}}, ESP-NOW, {{Wp|3GPP Long Term Evolution|LTE}} en veel meer.&nbsp;<ref>In het {{Wp|Elektor|Elektor-magazine}} van september/oktober 2025 gaan ze in het artikel [https://www.elektormagazine.nl/magazine/elektor-447/64185 Navigeren door draadloze protocollen] in op de meest gangbare protocollen.</ref> == Referenties == {{Sub}} 8swz9dc95lmfijralfl6flo2oxi01pt 0 37887 421501 419886 2026-04-04T14:34:41Z Erik Baas 2193 kolommen 421501 wikitext text/x-wiki {{Bi}} [[Bestand:Amélie Nothomb 02828 G.Garitan.jpg|miniatuur|Amélie Nothomb in 2015|gecentreerd]] <div style="text-align: center;">{{Citaat|Chez cet écrivain, une forme de cruauté et d'humour se mêle à un romantisme qui plonge dans l'univers actuel.|Marc Quaghebeur in zijn ''Anthologie de la littérature française de Belgique, entre réel et surréel''.}}</div> ---- '''Amélie Nothomb''' is de nom de plume van de Franstalige Belgische schrijfster '''Fabienne Claire Nothomb''', geboren op 9 juli 1966 in de Brusselse gemeente Etterbeek. Nothomb is een bijzonder productief schrijfster. Sinds haar eerste roman, ''[[Amélie Nothomb/Hygiène de l'assassin|Hygiène de l'assassin]]'' (1992), publiceert ze jaarlijks een boek (novelle, roman of toneelstuk). Haar romans behoren tot de best verkopende Franse en vertaalde literatuur. Dit succes leverde haar het ereteken op van Commandeur de l'ordre de la Couronne, en van de titel Barones die Koning Filip van België haar verleende. Haar roman ''[[Amélie Nothomb/Stupeur et tremblements|Stupeur et tremblements]]'' won in 1999 de Grand prix du roman de l'Académie française. In 2015 werd zij verkozen als lid van de Académie royale de langue et de littérature françaises de Belgique. == Over Amélie Nothomb en haar werk == * [[Amélie Nothomb/Biografie van Amélie Nothomb|Biografie van Amélie Nothomb]] * [[Amélie Nothomb/Autobiografische romans van Amélie Nothomb|Autobiografische romans van Amélie Nothomb]] * [[Amélie Nothomb/Receptie en waardering van Amélie Nothombs werk|Receptie en waardering van Amélie Nothombs werk]] * [[Amélie Nothomb/Citaten uit het werk van Amélie Nothomb|Citaten uit het werk van Amélie Nothomb]] == Romans == {{Kolommen automatisch |inhoud= * ''[[Amélie Nothomb/Hygiène de l'assassin|Hygiène de l'assassin]]'', Albin Michel, 1992 * ''[[Amélie Nothomb/Le Sabotage amoureux|Le Sabotage amoureux]]'', Albin Michel, 1993 * ''[[Amélie Nothomb/Les Catilinaires|Les Catilinaires]]'', Albin Michel, 1995 * ''[[Amélie Nothomb/Péplum|Péplum]]'', Albin Michel, 1996 * ''[[Amélie Nothomb/Attentat|Attentat]]'', Albin Michel, 1997 * ''[[Amélie Nothomb/Mercure|Mercure]]'', Albin Michel, 1998 * ''[[Amélie Nothomb/Stupeur et tremblements|Stupeur et tremblements]]'', Albin Michel, 1999 (Grand Prix du roman de l'Académie française) * ''[[Amélie Nothomb/Métaphysique des tubes|Métaphysique des tubes]]'', Albin Michel, 2000 * ''[[Amélie Nothomb/Cosmétique de l’ennemi|Cosmétique de l’ennemi]]'', Albin Michel, 2001 * ''[[Amélie Nothomb/Robert des noms propres|Robert des noms propres]]'', Albin Michel, 2002 * ''[[Amélie Nothomb/Antéchrista|Antéchrista]]'', Albin Michel, 2003 * ''[[Amélie Nothomb/Biographie de la faim|Biographie de la faim]]'', Albin Michel, 2004 * ''[[Amélie Nothomb/Acide sulfurique|Acide sulfurique]]'', Albin Michel, 2005 * ''[[Amélie Nothomb/Journal d’Hirondelle|Journal d’Hirondelle]]'', Albin Michel, 2006 * ''[[Amélie Nothomb/Ni d'Ève ni d'Adam|Ni d'Ève ni d'Adam]]'', Albin Michel, 2007 * ''[[Amélie Nothomb/Le Fait du Prince|Le Fait du Prince]]'', Albin Michel, 2008 * ''[[Amélie Nothomb/Le Voyage d'Hiver|Le Voyage d'Hiver]]'', Albin Michel, 2009 * ''[[Amélie Nothomb/Une forme de vie|Une forme de vie]]'', Albin Michel, 2010 * ''[[Amélie Nothomb/Tuer le père|Tuer le père]]'', Albin Michel, 2011 * ''[[Amélie Nothomb/Barbe bleue|Barbe bleue]]'', Albin Michel, 2012 * ''[[Amélie Nothomb/La nostalgie heureuse|La nostalgie heureuse]]'', Albin Michel, 2013 * ''[[Amélie Nothomb/Pétronille|Pétronille]]'', Albin Michel, 2014 * ''[[Amélie Nothomb/Le Crime du comte Neville|Le Crime du comte Neville]]'', Albin Michel, 2015 * ''[[Amélie Nothomb/Riquet à la houppe|Riquet à la houppe]]'', Albin Michel, 2016 * ''[[Amélie Nothomb/Frappe-toi le cœur|Frappe-toi le cœur]]'', Albin Michel, 2017 * ''[[Amélie Nothomb/Les Prénoms épicènes|Les Prénoms épicènes]]'', Albin Michel, 2018 * ''[[Amélie Nothomb/Soif|Soif]]'', Albin Michel, 2019 * ''[[Amélie Nothomb/Les Aérostats|Les Aérostats]]'', Albin Michel, 2020 * ''Premier sang'', Albin Michel, 2021 * ''Le Livre des sœurs'', Albin Michel, 2022 * ''Psychopompe'', Albin Michel, 2023 * ''L'Impossible Retour'', Albin Michel, 2024 * ''Tant mieux'', Albin Michel, 2025 }} == Toneel == * ''[[Amélie Nothomb/Les Combustibles|Les Combustibles]]'', Albin Michel, 1994 {{Fase|2}} {{Boek}} [[Categorie:Literatuurstudie]] [[Categorie:Franstalige literatuur]] qll3hlc2jfahrmaey6geoo9lmwa4tw1 0 37888 421502 419766 2026-04-04T15:03:48Z Erik Baas 2193 ISBN 421502 wikitext text/x-wiki {{Index Amélie Nothomb}} [[Bestand:Hygiène de l'assassin.jpg|miniatuur|Manuscript ''van Hygiène de l'assassin'']] '''''Hygiène de l'assassin''''' is de eerste roman van de Belgische auteur Amélie Nothomb, gepubliceerd in 1992 door uitgeverij Albin Michel. De Franstalige roman is bijna volledig uit dialogen samengesteld. Het boek werd in 1995 door Manteau in een Nederlandse vertaling met de titel ''Hygiëne van de moordenaar'' uitgebracht. == Samenvatting == De beroemde schrijver Prétextat Tach, auteur van tweeëntwintig romans en winnaar van de Nobelprijs voor de Literatuur is 83 jaar oud en ziek. Hij is aangetast door het syndroom van "Elzenveiverplatz", kanker van het kraakbeen, waardoor hij nog maar twee maanden te leven heeft. Vanuit heel de wereld stromen journalisten toe, want een interview met Tach zou een primeur van formaat zijn. Slechts vijf journalisten worden door Tachs secretaris toegelaten. Alle buitenlandse dagbladen worden geweerd, want de schrijver spreekt alleen maar Frans en wil geen beroep doen op een tolk. Evenmin worden niet-blanke journalisten toegelaten en hetzelfde lot ondergaan feministische en medische periodieken en te politiek gekleurde tijdschriften. Na de eerste interviews realiseert de lezer zich dat Tach een vetgevreten misantroop van de ergste soort is: hard, intolerant, racistisch, vrouwonvriendelijk en provocerend, iemand die hoegenaamd niets vertelt over zijn privé-leven. Alle vragen die hem gesteld worden negeert hij en hij heeft er een duivels plezier in om de gesprekken te sturen in een richting die hij zelf wil. De eerste vier journalisten worden zo slachtoffer van een wreed spelletje waar ze ten slotte walgend van zijn cynisme en wreedheden van wegvluchten. Zo lopen alle interviews na korte tijd op niets uit tot Nina, een vrouw, zich op haar beurt als laatste aandient om de onfortuinlijke gast van de romanschrijver te worden. Zij heeft al zijn boeken gelezen en zal trachten om hem zijn dierbaarste geheim te ontfutselen. Het wordt een scherpe confrontatie tussen de gevierde schrijver en de journaliste. Vooral Tachs misogynie zal voor Nina een van de grootste obstakels worden om te overwinnen. In de loop van het gesprek dwingt zij hem om de duivels van zijn eigen verleden onder ogen te komen. == Personages == Er zijn slechts drie belangrijke personages: Prétextat Tach, Nina en Léopoldine. == Verfilming == Adaptatie voor film van François Ruggieri in 1999. Acteurs: * Jean Yanne: Prétextat Tach * Barbara Schulz: Nina * Catherine Hiegel * Sophie Broustal * Jean Prat * Richard Gotainer Verschillen tussen de roman en de film: de film laat het hele hoofdstuk weg waar vier journalisten door de schrijver worden verdreven en voegt een onderzoek door de politie toe. Prétextat Tach is minder walgelijk dan in het boek. Een personage dat in de roman de dood vindt, overleeft in de filmplot. == Toneelbewerkingen == In het Petit théâtre de Paris in 1998, geregisseerd door Didier Long. Acteurs: * Jean-Claude Dreyfus: Prétextat Tach * Nathalie Cerda: Nina * Het theater "Le Public" in Brussel in 2008, geregisseerd door Peter Santini. Acteurs: * Daniel Hanssens: Prétextat Tach * Valérie Marchant: Nina * Vincent Lecuyer == Adaptatie voor opera == In 1995 heeft Daniel Schell een opera gerealiseerd door het libretto en de muziek ervoor te schrijven. == Prijzen == * Prix René-Fallet, Prix Alain-Fournier ==ISBN== *{{ISBN|978-2253111184}} {{Sub}} 4a429h1glel4i4s3ud3po8nt117yu4c 0 38031 421536 420260 2026-04-04T18:37:01Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421536 wikitext text/x-wiki {{Index Computersystemen}} == Doelstellingen == Onderstaande doelstellingen komen in meer of mindere mate aan bod. De <span style="color:lightgrey;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. Dat zijn bv. praktijkoefeningen die aansluiten bij deze theorie, maar die in dit Wikibook niet behandeld worden. Of bv. theorie die in een ander hoofdstuk wordt behandeld. Uit het leerplan van '''Applicatie- en Databeheer'''&nbsp;<ref>[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da Leerplan Informatica- en communicatiewetenschappen B + S - 3de graad - D-finaliteit]</ref>, een deel van leerplandoel 23: * LPD 23: De leerlingen lichten de opbouw en werking van een computersysteem met zijn basiscomponenten en optionele componenten toe. ** <span style="color:lightgrey;">Aansluitingen en connectoren</span> ** <span style="color:lightgrey;">Functie van controller en driver</span> * Lexicon. De basiscomponenten van een computersysteem zijn: <span style="color:lightgrey;">moederbord, processor,intern geheugen (werkgeheugen, cache geheugen, systeemgeheugen, CMOS), koeling,</span> voeding<span style="color:lightgrey;">, grafische kaart, klok</span>. * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De optionele componenten van een computersysteem zijn hardwarecomponenten die dienen voor invoer, uitvoer of opslag</span> * <span style="color:lightgrey;">Wenk. Enkel de gangbare actuele basiscomponenten en optionele componenten van een computersysteem worden besproken. Je kan ook sensoren als mogelijk invoerapparaat voor een smartphone behandelen.</span> Uit het leerplan Toegepaste Informatica van de richting '''Informaticabeheer'''&nbsp;<ref>Meer informatie op [https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2015/003 leerplan D/2015/7841/003]</ref>: * 1.3.3 Het principe van stroom via usb toelichten. * 1.3.7 De kenmerken en toepassingsgebieden van een aantal moderne batterijtypes toelichten en vergelijken. * ''1.5.5 Gelijk- en wisselspanning correct uitmeten.'' * 3.5.5 De kenmerken en het nut van een UPS toelichten. * 3.1.14 De functie van de belangrijkste componenten van een netwerk toelichten, onder meer <span style="text-decoration:line-through;">werkstation, server, repeater, access point, switch, router, gateway,</span> noodbatterij<span style="text-decoration:line-through;">, backbone, SAN, NAS</span>. Er zijn verschillende spanningsbronnen om elektronica te laten werken. Door de toename van mobiele toepassingen (laptop, tablet, smartphone, IoT) wordt de ontwikkeling van batterijen belangrijk. Door de afhankelijkheid van netwerken wordt een noodstroomvoeding (UPS, noodstroomaggregaat) ook belangrijk. In het toekomstig, wispelturig(er) elektriciteitsnet (wind, zonnepanelen,...) zullen batterijen, elektronica en software (beheer, monitoring, voorspelling,...) een belangrijke rol spelen in het beheer ervan. Een stopcontact levert typisch een {{Wp|Wisselspanning|wisselspanning}} van 230 V, terwijl elektronica vaak een {{Wp|Gelijkspanning|gelijkspanning}} verwacht. Afhankelijk van de toepassing is de benodigde gelijkspanning vaak verschillend (bv. 5 V, 12 V, 20 volt). == PSU == Een {{Wp|Power supply unit|PSU}} ({{Wp|en:Power supply unit (computer)|Power Supply Unit}}) vormt de wisselspanning van het {{Wp|Lichtnet|lichtnet}} (in Europa 230V op 50Hz) om naar een reeks gelijkspanningen (+12V, -12V, +5V, -5V, +3,3V). Deze gelijkspanningen zijn oa. nodig voor het moederbord en de opslagmedia. Bij ''high end'' systemen is er vaak ook een aparte voedingskabel vanaf de PSU naar de processor en/of de grafische kaart. Enkele kenmerken: * '''Totaal vermogen'''. Dit moet overeenstemmen met de configuratie zoals processor, moederbord, grafische kaart en opslagmedia. Licht overdimensioneren kan zeker geen kwaad (bv. bij een extra harde schijf in de toekomst). * '''Vermogen per rail'''. Staar je niet alleen blind op het totaal maximaal vermogen, maar bekijk dit ook per rail. Zo merk je bij de afbeelding met specificaties een totaal vermogen van 350W, maar bij de 3,3V & 5V rail maar 180W. * De '''vormfactor'''. Een ATX-voeding zorgt ervoor dat je deze kan inbouwen in een ATX-computerkast en aansluiten op een ATX-moederbord. Er bestaat een 20- en 24-pin variant. Vaak kan je bij de 24-pin er 4 losmaken, zodat je deze ook op een 20-pin moederbord kan gebruiken. Door het volgen van deze standaard ben je behoorlijk vrij in jouw keuze. Sommige merkpc's maken gebruik van een merkeigen PSU. Bij een defect moet je een nieuwe PSU via hen aanschaffen en door deze {{Wp|Vendor lock-in|vendor lock-in}} kan de prijs behoorlijk hoog uitvallen. Een onstabiel systeem kan o.a. komen door een slechte of ondergedimensioneerde voeding. Je kan deze uitmeten met een klassieke voltmeter, maar er bestaan ook speciale PSU-testers. Als je de pinouts uitmeet met een voltmeter, dan meet je steeds een spannings''verschil'', waarbij je normaal uitmeet t.o.v. de aarding. Meten tussen -5V en 0V zal zo -5V geven. Tussen 5V en 5V zal dit 0V zijn (en niet 10V). Tussen +12V en -12V zal dit 24V zijn (en niet 0V). <gallery> Power Supply ATX-450PNF.jpg|ATX Delta Electronics special PSU DPS-185BB A Rev01.jpg|Niet-standaard FSC_Primergy_TX200_0015.JPG|Server FSP350-60MDN label.jpg|Specificaties PC-Netzteilanschluesse ATX2 numbered IMGP2167 smial wp.jpg|Voedingsconnectoren ATX-Stecker.png|Pinouts ATX ATX Power Connector - Side.jpg|20- en 24-pins Power supply tester with LCD display readout.jpg|PSU-tester </gallery> Ter info enkele belangrijke opmerkingen bij de pinouts van ATX: * De zwarte kleur staat symbool voor de aarding (en dus 0V) en wordt soms aangegeven door ''GND'', ''COM'' of ''massa''. * Vroeger had je een aan-uit-schakelaar om de pc aan te zetten (zoals bij een lichtschakelaar). Nu wordt gewerkt met een ''soft switch'', waardoor de ATX-controller het PS_ON-signaaal aanzet om de volledige voeding aan te schakelen. Om de voeding aan te zetten zonder moederbord/pc moet je een "verbinding" maken tussen groen (PS_ON) en zwart, bv. met een jumper cable of paperclip. * Het duurt een fractie van een seconde vooraleer alle spanningen stabiel zijn. Om te beletten dat de pc opstart in deze periode, zal de voeding pas een PWR_OK-signaal genereren als alle spanningen stabiel zijn. Pas na dit signaal begint de rest van de pc aan zijn opstartproces. * De SB-vermelding zorgt dat een standby-functie van de computer mogelijk is of zodat de pc via {{Wp|Wake-on-LAN|Wake-on-LAN}} terug gewekt kan worden. == Batterij == Een {{Wp|Batterij (elektrisch)|batterij}} (of accu) is ook een spanningsbron, omdat deze een elektrische spanning afgeeft waarvan de grootte bij het aansluiten van een elektrische belasting niet (veel) afneemt. Met andere woorden, als er een stroom gaat lopen blijft de spanning tussen de twee aansluitpunten van de spanningsbron gelijk. De stroomsterkte die de spanningsbron levert, wordt bepaald door de aangesloten belasting. Met een hydraulische analogie wordt soms verwezen naar een pomp die gebruikt kan worden om water te laten stromen, maar het concept van "opslag van energie" is hier niet zo aanwezig. Een andere analogie is een {{Wp|Spaarbekken|spaarbekken}} waar je water in opslaat. === Kenmerken === Onderstaande kenmerken zijn van toepassing als specificaties van een batterij, waarvan sommige kenmerken enkel toepasbaar zijn op oplaadbare batterijen. Sommige kenmerken zijn duidelijk te bepalen (bv. bronspanning), maar andere minder gemakkelijk (bijv. de levensduur). De meest bekende kenmerken zijn wellicht de bronspanning de capaciteit, de wattuur en de ''state of health''. <gallery> Battery-Wireless_phone_charger.jpg|State of Charge Panasonic-PP3-9volt-battery.jpg|Plus- en minpool Four batteries in Series.JPG|6 V batterijen in serie Expanded lithium-ion polymer battery from an Apple iPhone 3GS.jpg|Gezwollen batterij </gallery> * De '''{{Wp|Elektromotorische kracht|bronspanning}}''' (in V) is de spanning tussen de klemmen van de accu in onbelaste toestand. Bij een nieuwe batterij is die spanning vaak iets groter dan wat officieel vermeld staat. Een batterij is leeg als de gemeten bronspanning te laag is om een apparaat te laten werken (bv. een batterij van 1,5 V waar je 1 V meet). Door het {{Wp|Serieschakeling|serieel schakelen}} van batterijen kan de totale bronspanning verhoogd worden: de plus-pool van de ene batterij wordt dan doorgelust naar de andere. * De '''capaciteit''' van (oplaadbare) batterijen, uitgedrukt in {{Wp|ampère-uur|ampère-uur}} of Ah (een eenheid voor elektrische lading, niet van energie!) is de totale hoeveelheid lading die bij 1 ampère in 1 uur heeft gestroomd. Zo kan een 100 Ah accu 20 uur lang 5 ampère leveren (bij 20° C). Op wegwerpbatterijen laten fabrikanten dat meestal achterwege. Door het {{Wp|Parallelschakeling|parallel schakelen}} van batterijen, kan je de totale {{Wp|ampère-uur|capaciteit}} verhogen: de plus-polen worden dan aan elkaar gekoppeld en de min-polen ook. * De '''wattuur''' drukt uit hoelang je een bepaald vermogen van een batterij kan afnemen. Een 100 Wh batterij laat toe om 10 W voor 10 uren af te nemen. * De '''levensduur''' ({{Wp|en:State of health|''State of health'' of ''SoH''}}) drukt uit hoe de situatie van de batterij is t.o.v. zijn ideale conditie. Een net aanschafte batterij zou dan 100% zijn. Deze SoH hangt af van de omstandigheden (o.a. temperatuur) waarin de batterij wordt bewaard, geladen en ontladen. Ook het aantal laadcycli speelt een rol. * De '''laad/ontlaadefficiëntie''' geven respectievelijk aan hoeveel van de energie bij het laden wordt opgeslagen en welk deel van de opgeslagen energie bij het ontladen benut kan worden. Als deze bijvoorbeeld 50-92% zijn, zal van de energie die bij het laden toegevoerd wordt, 50% in de accu terechtkomen (de rest gaat verloren als restwarmte). Bij gebruik van de accu zal 92% van de opgeslagen energie benut kunnen worden en zal de overige 8% verloren gaan als restwarmte. * De prijs is uiteraard een belangrijk kenmerk, vaak bekeken als '''energie/prijs''': hoeveel energie krijg ik voor een bepaald bedrag. Dit wordt dan uitgedrukt in Wh/EUR. * De '''{{Wp|energiedichtheid|energiedichtheid}}''' (in Wh/kg of Wh/l) is de hoeveelheid energie per massa- of volume-eenheid en is dus belangrijk bij mobiele toepassingen. Dit wijst dus op de maximale energie die er per kg of per liter kan worden in opgeslagen. * De '''{{Wp|vermogensdichtheid|vermogensdichtheid}}''' (in W/kg) wijst op het maximale vermogen dat per kilogram kan geleverd kan worden. De vermogensdichtheid lijkt goed op de energiedichtheid, maar het zijn zeker geen synoniemen. Voor sommige toepassingen (bv. de loodaccu van een auto) is niet superveel energie nodig (een lage energiedichtheid is niet erg), maar moet er wel kortstondig een hoog vermogen kunnen aangeboden worden (een hoge vermogensdichtheid is dus wel nodig). * '''Zelfontlading''' is een vervelende eigenschap van een accu, waardoor de elektrische lading langzaam verdwijnt, zonder dat de accu gebruikt wordt. Met een {{Wp|hydraulische analogie|hydraulische analogie}} zou je de accu kunnen vergelijken met een emmer: wat je er in stopt kan je er ook weer uithalen. Als je echter te lang wacht verdwijnt (bij een emmer: verdampt) de inhoud. * Het '''aantal laadcycli''' dat de batterij kan verdragen, zonder dat de {{Wp|ampère-uur|capaciteit}} of {{Wp|Elektromotorische kracht|bronspanning}} te veel vermindert. Bij sommige types batterijen telt het twee keer ontladen en terug opladen maar als één laadcycli. Dit is bv. als je de helft van de batterij ontlaadt door gebruik, daarna terug volledig oplaadt, om deze daarna terug voor de helft te ontladen en om deze tenslotte terug volledig op te laden. * De '''SoC''' ({{Wp|en:State of charge|State of charge}}) drukt in een percentage uit hoe vol de batterij geladen is. Dit wordt gebruikt door het BMS ({{Wp|en:Battery management system|Battery management system}}) om te weten hoeveel er nog geladen of ontladen kan worden. Let goed op de gebruikte eenheden! Bij de capaciteit van oplaadbare batterijen is de eenheid ampère-uur, dus Ah en niet A/h! En bij energiedichtheid is de eenheid Wh/kg of Wh/l en niet W/h/kg of W/h/l! === Toepassingsgebieden === Als je de toepassingsgebieden van een batterij bekijkt, kan je dat doen op basis van het formaat of op basis van de technologie. Het '''formaat''' is soms gestandaardiseerd, wat toelaat dat diegene die apparaten maken hun batterijhouder hierop kunnen ontwerpen. * Een {{Wp|Knoopcel|knoopcel}} is een schijfvormige batterij, ongeveer ter grootte van een knoop. Knoopcellen worden toegepast in veel draagbare elektronische apparaten die een zeer gering stroomverbruik hebben. Voorbeelden hiervan zijn: de BIOS-batterij op het moederbord, horloges, rekenmachines, afstandsbedieningen, hoortoestellen, allerlei speelgoed en dergelijke. * Van de cilindervormige batterijen zijn de meest bekende waarschijnlijk de AA en AAA batterijen. Afhankelijk van hoeveel ruimte er is wordt de grotere AA (bv. bij een fietslamp) of de kleinere AAA (bv. bij een afstandsbediening) gebruikt. * Van de blokvormige batterijen is de 9-volt batterij wellicht de bekendste. Deze wordt vaak gebruikt bij walkie talkies en rookdetectoren. * Helaas zijn niet alle batterijen/accu's gestandaardiseerd wat de uitwisselbaarheid verkleint en de {{Wp|Vendor lock-in|vendor lock-in}} vergroot. Denk bv. aan fiets- en laptopaccu's. In sommige situaties is de accu zelfs niet eens (of moeilijk) te vervangen. In dat opzicht kan het interessant zijn om {{Wp|iFixit|iFixit}} te bezoeken, om de repareerbaarheid te weten. Bij de '''technologie''' is er heel wat onderzoek, door de vraag vanuit de mobiele wereld (laptop, gsm, smartphone, tablet,...), de mobiliteit (elektrische fietsen, auto's, bussen, ...) en hernieuwbare energie. De ideale batterij bestaat niet en dus is het vaak een afweging van situatie tot situatie: zo zal bij een thuisbatterij het gewicht minder belangrijk zijn dan bij de elektrische fiets. Je kan ver gaan in de vergelijking tussen {{Wp|en:Comparison of commercial battery types|de verschillende types}}, hier wordt de lijst beperkt: * Een {{Wp|Loodaccu|loodaccu}} is vooral bekend als startaccu voor een klassieke ('fossiele') auto en deze kan in korte tijd hoge stroom leveren. De voordelen zijn o.a.: de eenvoud, relatief goedkoop te maken en relatief gemakkelijk te recycleren. * Een {{Wp|Alkalinebatterij|alkalinebatterij}} is een niet-oplaadbare batterij die vaak gebruikt wordt voor speelgoed, flitslampen van camera's en mp3-spelers. De alkalinebatterij is een batterij met goede prestaties, zelfs bij lage temperaturen. Ook hebben deze batterijen een hoog opslagvermogen en een lange levensduur. * Een {{Wp|Lithium-ion-accu|Lithium-ion-accu}} of Li-ion-accu is een accu die vaak in consumentenelektronica, elektrische mobiliteit wordt gebruikt, vooral vanwege de hoge energiedichtheid. Een nadeel is dat dit type niet te ver ontladen mag worden en daarom is deze voorzien van een regelsysteem (BMS, ''{{Wp|en:Battery management system|battery management system}}''). Er zijn gevallen van explosie en brand door hoge temperaturen. <gallery> File:Batteries comparison 4,5 D C AA AAA AAAA A23 9V CR2032 LR44 matchstick-1.jpeg|Diverse batterijen: 3R12, R20, R14, R6, R03, R61, 8R23, 6R61, knoopcellen File:9V_innards_AAAA_removal-1.jpg|Binnenkant van een 9V batterij File:Photo-CarBattery.jpg|Loodaccu File:Nokia_Battery.jpg|Nokia Li-ion </gallery> <div style="color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Accuparken in Europa''' In de toekomst kunnen batterijen er mee voor zorgen dat het elektriciteitsnet niet in mekaar stort door de moeilijk voorspelbare elektriciteitsstromen uit windmolens en zonnepanelen. Nu al zijn ze handig voor het stabiliseren van de netfrequentie, daar ze in milliseconden kunnen reageren. In Noord-Duitsland is de grootste batterij van Europa in werking gezet: 10.000 lithium-ion batterijen met een totaal vermogen van 48 MW. Dat klinkt veel maar is nog geen 2% van wat er in Europa staat aan middelen (opslag en stroomcentrales) om het hoogspanningsnet in evenwicht te houden. Bovendien is de kost van ongeveer 30 miljoen euro niet min en na een uur op vol vermogen zijn de batterijen al leeg. In Vlaanderen is er een accupark in Ruien (een investering van ca. 11 miljoen euro) en in Dilsen-Stokkem. {{Voetnoot web | titel=Vlaanderen krijgt accupark van 25 megawatt | uitgever=Tweakers.net | datum=2018-06-26 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/140229/vlaanderen-krijgt-accupark-van-25-megawatt.html }} {{Voetnoot web | titel=Grootste stroombatterij in Europa moet black-outs helpen voorkomen | uitgever=VRT NWS | datum=2018-05-11 | taal=nl | url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2018/05/10/grootste-stroombatterij-in-europa-moet-black-outs-helpen-voorkom/ }} </div> <div style="color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''De auto als mobiele energiecentrale''' V2x is nu nog een ietwat cryptische term, maar de techniek zal in de nabije toekomst mogelijk in iedere auto en laadpaal zitten. Het is de verzamelterm voor elektrische auto's (''vehicle'') die energie kunnen terugleveren, dankzij een bidirectionele omvormer. Je kunt je auto dan op je huis (v2home), aan je bedrijf (v2business), aan het elektriciteitsnet (v2grid) of aan een klassiek toestel (v2load, bv. laptop opladen) koppelen. {{Voetnoot web | titel=De auto als mobiele energiecentrale | uitgever=Tweakers.net | datum=2022-05-21 | taal=nl | url=https://tweakers.net/reviews/10076/de-auto-als-mobiele-energiecentrale.html }} </div> == USB == USB kan zowel gebruikt worden voor de overdracht van data, als het voorzien van een apparaat van een beperkt vermogen. Er zijn dan twee pinnen/kabeltjes voorzien voor stroom (aarding en 5 Volt) en twee voor de eigenlijke data. Eenvoudige apparaten hebben voldoende aan dat beperkt vermogen en kunnen dus via USB de nodige stroom krijgen (bv. muis, toetsenbord, USB-stick, webcam, HDD, opladen van smartphone,...). Men spreekt dan over '''buspowering'''. Soms wordt een Y-USB-kabel voorzien wanneer een enkele USB-poort onvoldoende vermogen kan leveren (bv. bij sommige externe HDDs). Voor apparaten met een groot vermogen (bv. printer, scanner, HDD) is USB vaak ontoereikend en moet een aparte spanningsbron voorzien worden ('''selfpowering'''). <gallery> USB.svg|Configuratie USB A en B Usb_kabel_beschriftet.jpg|Opengemaakte USB-kabel Y-shaped USB 3.0 cable.jpg|Y-USB-kabel </gallery> == Adapter == Een {{Wp|Adapter|netvoedingsadapter}} is een toestel dat de netspanning omzet in een lagere spanning, meestal gelijkspanning, bijvoorbeeld voor het opladen van een mobiele telefoon, laptop of tablet. De belangrijkste specificaties slaan op de input (bv. 230V wisselspanning op 50 Hz) en output (bv. 12V gelijkspanning en 500mA). De uitgangsspanning moet exact overeenkomen met wat het apparaat vraagt, maar de vermelde stroom op de adapter mag meer zijn t.o.v. de waarde die het apparaat vermeldt (maar niet minder). <gallery> File:AC adapters.jpg File:Wall wart opened.JPG File:USB AC Adapters.JPG File:Steckernetzteile.jpg </gallery> == Noodstroomvoeding == {{Wp|Noodstroomvoeding|Noodstroomvoeding}} is de voeding van een elektrisch netwerk, die in bedrijf komt zodra... * ... de gebruikelijke primaire voeding uitvalt. * ... de frequentie van de wisselspanning teveel afwijkt van de gebruikelijke frequentie (in Europa 50 Hz). * ... de spanning teveel afwijkt van de gebruikelijke spanning (in Europa 230 V). Binnen een netwerk neemt bv. de server een prominente rol in. Bij problemen met de primaire voeding kan het zijn dat er elektronica defect gaat of data verloren gaat. Dankzij een noodstroomvoeding kan de server nog een tijdje doorwerken of op zijn minst netjes afsluiten (bv. transacties afwerken, RAM bewaren op een opslagmedium, HDD tot stilstand brengen). Als noodstroomvoeding wordt vaak een UPS (''en'':{{Wp|en:Uninterruptible power supply|uninterruptible power supply}}) gebruikt, die intern een batterij heeft. Hoe groter die batterij, hoe langer men zonder primaire voeding kan. Als men ook langere periodes wil kunnen overbruggen, zal men dit combineren met een {{Wp|Noodstroomvoeding#Noodstroomaggregaat|noodstroomaggregaat}}. <gallery> UPSFrontView.jpg|Voorkant UPS UPSRearView.jpg|Achterkant UPS 500kVA-UPS.jpg|500kVA-UPS File:BronsV8.jpg|Dieselmotor </gallery> <div style="color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Stroomstoring Amsterdam leidt tot problemen bij datacenter''' Een stroomstoring in Amsterdam heeft tot problemen bij het datacenter van TransIP geleid, waardoor diensten en sites van klanten tijdelijk offline waren. Een systeemstoring in combinatie met de weigering van een back-upgenerator zorgde voor problemen. De storing had ook impact op de site van Hardware.info, na de storing wilde een webserver niet herstarten. Vooral de commentaren bij het artikel zijn interessant om te weten in hoeverre je je kan wapenen bij problemen met de stroomvoorziening. {{Voetnoot web | titel=Stroomstoring Amsterdam leidt tot problemen bij TransIP | uitgever=Tweakers.net | datum=2017-01-17 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/120125/stroomstoring-amsterdam-leidt-tot-problemen-bij-transip.html }} </div> {{Appendix}} {{Sub}} i9qz1zvqo1c6di7ihgwdzriix3eeeh8 0 38821 421538 331895 2026-04-04T18:38:07Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421538 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Boerenkool_stamppot.jpg|thumb|upright=1.5|Boerenkoolstamppot met een rookworst]] [https://www.youtube.com/watch?v=-y3N97uCRMQ Of je worst lust?] | [https://www.youtube.com/watch?v=z-ji6r46Xo8 Zondag met Lubach: Bio-industrie] | [[#Werkblad | Werkblad]] | [https://www.youtube.com/watch?v=FhsC8xMFpDI Timer] <hr> <p style="font-size:30px;color:green;">FEIT OF FABEL?</p> <p style="font-size:25px;">Je hebt vlees nodig, anders mis je bepaalde stoffen.</p> <p style="font-size:25px;">De vleesindustrie is de grootste vervuiler (vergeleken met andere industrieën) van het ecosysteem.</p> <p style="font-size:25px;">Biologisch vlees is sowieso beter voor mens, dier en milieu.</p> <p style="font-size:25px;">&rarr; Video: [https://nos.nl/artikel/2220696-hoe-slecht-is-vlees-echt-voor-het-milieu.html NOS: Hoe slecht is vlees echt voor het milieu?]</p> <p style="font-size:25px;">&nbsp;</p> <p style="font-size:30px;color:green;">WAT VIND JIJ?</p> <p style="font-size:25px;">Respectvol omgaan met de natuur sluit de intentie en omvang van de huidige vleesconsumptie uit.</p> <p style="font-size:25px;">Zolang de consument niet besluit om minder of geen vlees te eten, wordt milieuproblematiek niet opgelost.</p> <p style="font-size:25px;"><b>De overheid moet als beschermer van mensen en dieren de taak op zich nemen om de vleesconsumptie te ontmoedigen.</b></p> <p style="font-size:25px;">&nbsp;</p> = Werkblad = {| class="wikitable" | [[Bestand:Veggie_burger_miikkahoo_flickr_creative_commons.jpg|thumb]] === Vlees, vis of vega === Vlees is een belangrijke bron van eiwitten, maar niet de enige. Sta even stil bij jouw keuze, want die heeft veel effect op het milieu. Plantaardige eiwitrijke producten (zoals peulvruchten, sojaburgers en tofu) belasten het milieu het minst. Van alle soorten vlees hebben rund- en lamsvlees de hoogste milieu-impact. === kiezen voor een vleesvervanger === De productie van eiwitrijke voedingsmiddelen kost veel energie. Vlees zorgt daarbij voor veel meer milieuschade dan producten van plantaardige eiwitten. Voor de productie van 1 kg vlees is bijvoorbeeld gemiddeld 5 kg plantaardig materiaal nodig. Vleesproductie zorgt verder voor veel meer uitstoot van broeikasgassen en voor verzuring van de bodem en de lucht. Dat geldt ook voor vleesvervangers die gemaakt zijn van zuivel. Ook voor dierenwelzijn is minder vlees en minder zuivel natuurlijk beter. Bron: [https://www.milieucentraal.nl/milieubewust-eten/vlees-vis-of-vega/ milieucentraal.nl] == Campagne: er is meer dan vlees == # Ga met drie mensen bij elkaar zitten. Eén iemand maakt aantekeningen op een blaadje of in een schrift. # Bedenk welke boodschap je over wilt brengen (dit moet een korte duidelijke boodschap zijn). # Wat vind je dat er moet gebeuren? Bedenk hierbij een leus, pakkende situatie, duidelijk voorbeeld, etc. # Wie moet dat gaan doen en waarom (politiek, consument, actie- of belangengroepen, etc.)? Leg dit in een paar zinnen uit. # Maak nu een poster op van de drie A3tjes. Teken en schrijf eerst. Plak ze daarna aan elkaar. # Doe dit met eigen materiaal of met de beschikbare markeerstiften (zwart, rood, blauw en groen). # Zorg dat iedereen wat te doen heeft. # Houd de tijd in de gaten. |} {{Sub}} h5xgyscdasy0hy5i7bpt3fju5sqkxbc 0 39841 421572 414116 2026-04-05T07:01:50Z Erik Baas 2193 {{Fase|3}} (aanname) 421572 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Clase con ayuda tecnologica.jpg|thumb]] {{Bi}}<br><br> '''Onderwijstechnologie''' is het gecombineerde gebruik van computerhardware, software en onderwijstheorie om het onderwijs te faciliteren. == Inhoudsopgave == === Doelgroepen === * [[Onderwijstechnologie/ICT en sekse|ICT en sekse]] === [[Onderwijstechnologie/Juridisch|Juridische basis en kwesties]] === === Inbedding van ICT in het onderwijs === * [[Onderwijstechnologie/Plaats van de leerkracht in het e-learningverhaal|Plaats van de leerkracht in het e-learningverhaal]] * [[Onderwijstechnologie/Digitale leermaterialen|Digitale leermaterialen]] * [[Onderwijstechnologie/Educatieve software, hardware en websites|Educatieve software, hardware en websites]] * [[Onderwijstechnologie/Educatieve software/hardware/websites|Educatieve software/hardware/websites]] * [[Onderwijstechnologie/Actieve games|Actieve games]] * [[Onderwijstechnologie/Second Life|Second Life]] === [[Onderwijstechnologie/Klastechnologie|Klastechnologie]] === * [[Onderwijstechnologie/Klastechnologie/Presentatietips|Presentatietips]] * [[Onderwijstechnologie/Klastechnologie/Videoprojectoren|Videoprojectoren]] * [[Onderwijstechnologie/Klastechnologie/Digitale schoolborden|Digitale schoolborden]] * [[Onderwijstechnologie/Klastechnologie/Digitale schooltafels|Digitale schooltafels]] * [[Onderwijstechnologie/Klastechnologie/Digitale boeken en papier|Digitale boeken en papier]] * [[Onderwijstechnologie/Klastechnologie/iPad en onderwijs|iPad en onderwijs]] * [[Onderwijstechnologie/Klastechnologie/Digitale toetsen|Digitale toetsen]] * [[Onderwijstechnologie/Klastechnologie/Digitaal toetsen|Digitaal toetsen]] * [[Onderwijstechnologie/Klastechnologie/Blogs|Blogs]] === [[Onderwijstechnologie/ICT en afstandsonderwijs in het Vlaamse onderwijs|ICT en afstandsonderwijs in het Vlaamse onderwijs]] === === [[Onderwijstechnologie/ICT en beperkingen|ICT en beperkingen]] === * [[Onderwijstechnologie/ICT en 'doven en slechthorenden'|ICT en 'doven en slechthorenden']] * [[Onderwijstechnologie/ICT en laaggeletterden|ICT en laaggeletterden]] * [[Onderwijstechnologie/ICT en leerstoornissen|ICT en leerstoornissen]] * [[Onderwijstechnologie/ICT en mindervalide leerlingen|ICT en mindervalide leerlingen]] * [[Onderwijstechnologie/Bewegings-, energie- en lifestyle monitoring systeem|Bewegings-, energie- en lifestyle monitoring systeem]] === [[Onderwijstechnologie/ICT aspecten|ICT aspecten]] === * [[Onderwijstechnologie/Veiligheid online]] * [[Onderwijstechnologie/Computer onderhouden|Computer onderhouden]] * [[Onderwijstechnologie/Ergonomie|Ergonomie]] === Vakgerichte ICT === * [[Onderwijstechnologie/Vakgerichte ICT/Economische wetenschappen|Vakgerichte ICT/Economische wetenschappen]] === Rapporten === * [[Onderwijstechnologie/Rapport|Rapport]] * [[Onderwijstechnologie/Rapport Project OpiniO|Rapport Project OpiniO]] * [[Onderwijstechnologie/Rapport SLO Economische Wetenschappen en Rechten 2011-2012|Rapport SLO Economische Wetenschappen en Rechten 2011-2012]] * [[Onderwijstechnologie/Resultatenrapport Cat-project met MDL2|Resultatenrapport Cat-project met MDL2]] ==== Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties (rapporten) ==== * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport Agogische Wetenschappen - Groep culturele|Agogische Wetenschappen - Groep culturele]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport Agogische Wetenschappen Groep Sociale agogiek| Agogische Wetenschappen Groep Sociale agogiek]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport BioGezRev 2012-2013|BioGezRev 2012-2013]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport Blended Learning by Moodle|Blended Learning by Moodle]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport bleniti brewgreste 2012-2013|bleniti brewgreste 2012-2013]] * [[Onderwijstechnologie/Computer anxiety|Computer anxiety]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport CultMaatschappij2 2012-2013|CultMaatschappij2 2012-2013]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport culturele agogiek|Culturele agogiek]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport LIO 1 2012-2013|LIO 1 2012-2013]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport LK 2012-2013|LK 2012-2013]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport LO Beweging 1 2012-2013|LO Beweging 1 2012-2013]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Lichamelijke Opvoeding en Bewegingswetenschappen 3/Rapport|Lichamelijke Opvoeding en Bewegingswetenschappen 3]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport NT2 2012-2013|NT2 2012-2013]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport PsyEduAgo 1 2012-2013|PsyEduAgo 1 2012-2013]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport SLO Cultuur-en Maatschappijwetenschappen 1 2011-2012|SLO Cultuur-en Maatschappijwetenschappen 1 2011-2012]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport Taal-Letterkunde 1 2012-2013|Taal-Letterkunde 1 2012-2013]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport SLO Taal- en Letterkunde 2 2011-2012|SLO Taal- en Letterkunde 2 2011-2012]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport Taal-Letterkunde 2 2012-2013|Taal-Letterkunde 2 2012-2013]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport SLO Taal- en Letterkunde 3 2011-2012|SLO Taal- en Letterkunde 3 2011-2012]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport Taal-Letterkunde 3 2012-2013|Taal-Letterkunde 3 2012-2013]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/RapportSLO Taal en Letterkunde 4 2011-2012|SLO Taal en Letterkunde 4 2011-2012]] * [[Onderwijstechnologie/Voorbeelden onderwijstechnologische realisaties/Rapport vakoverschrijdend project via Moodle|Vakoverschrijdend project via Moodle]] == Zie ook == * [[Onderwijstechnoloog]] {{Boek}} {{Fase|3}} [[Categorie:Informatica]] [[Categorie:Onderwijs]] pkclt0wmin6o3dxju773f2r6648vm63 0 40100 421551 394689 2026-04-04T18:48:03Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421551 wikitext text/x-wiki '''Zuurvlees''' ([[Limburgs]]: ''Zoervleisj/Zoorvleis'') is een streekgerecht dat lijkt op [[stoofvlees]] en [[hachee]]. Het wordt bereid met vlees dat is gemarineerd in [[azijn]]; vandaar de naam, maar de smaak is zoet, in tegenstelling tot hachee: het zuur van de azijn wordt namelijk ruimschoots gecompenseerd door de toevoeging van peperkoek ([[ontbijtkoek]]) en [[stroop]]. Zuurvlees wordt gegeten in zowel de Nederlandse als de Belgische provincie Limburg en in het Duitse Rijnland, veelal bij [[friet]] of [[aardappelpuree]]. Bij de snackbar of frituur in Nederlands en Belgisch Limburg kan men meestal een frietje met zuurvlees krijgen, en ook in veel restaurants, eethuizen en eetcafés. ==Ingrediënten== * 1 kg {{Kb|p=vlees|paardenvlees}} (traditioneel) (of [[rundvlees]] of [[konijnenvlees]]) * 1 kopje azijn * 1 plak [[peperkoek]] ([[ontbijtkoek]]) * 2 of 3 eetlepels [[appelstroop]] of {{Kb|p=stroop|bietenstroop}} * 2 grote {{Kb|p=ui|uien}} * 3 à 4 {{Kb|p=kruidnagel|kruidnagels}} * 3 [[laurier]]bladeren * 1 à 2 theelepels {{Kb|suiker}} * [[boter]] * 1/2 of 1 kopje water * peper * zout ==Bereiding== Het vlees, een nacht gemarineerd in [[azijn]] met [[laurier]]bladeren, in kleine blokjes snijden en in boter aanbakken. Uien in stukken snijden en even mee laten fruiten. Daarna de rest van de ingrediënten erbij doen, behalve de stroop en de peperkoek. Laat het in twee uur gaar stoven. Op het einde de stroop erbij doen en eventueel het te veel aan vocht wat inkoken. Voor het opdienen kan er peperkoek bij gedaan worden om tot extra binding te komen. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Limburgs gerecht|Zuurvlees]] [[Categorie:Vleesrecept|Zuurvees]] {{Sub}} jblivrslf2vhm5luu2si6g2nvrvf9sj 10 41231 421625 416852 2026-04-05T10:14:13Z Erik Baas 2193 border: #808080 tbv. dark mode 421625 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Template:Popuptekst/style.css" /><!-- --><includeonly><!-- --><span class="Popuptekst_x" style=" display: inline-block; position: relative; cursor: help; text-decoration: underline dotted; color: darkblue;"><!-- -->{{{tekst}}}<!-- --><span class="Popuptekst_y" style=" position: absolute; top: 1.5em; right: -10px; <!-- width: {{{breedte|30vw}}}; --> min-width: {{{breedte|12em}}}; padding: 1px 4px 2px 4px; background-color: rgb(255, 255, 225); z-index: 99; color: black; text-align: left; font-size: smaller; font-weight: normal; line-height: 1.2; border: 1px solid #808080; cursor: default; box-shadow: 2px 2px 3px #a0a0a0;" /* nog te testen: aspect-ratio: 16 / 9; */ ><!-- -->{{{hovertekst}}}<!-- --></span><!-- --></span><!-- --></includeonly><!-- --><noinclude>{{Gebruikt TemplateStyles|Popuptekst/style.css}} ;Doel :Het tonen van extra tekst (incl. links, HTML, opmaakcodes en afbeeldingen) bij het aanwijzen van een bepaald woord of zinsdeel. ;Voorbeeld <pre style="margin: 3px; padding: 3px;"> :Plaats de muiswijzer boven dit {{Popuptekst |tekst = woord |hovertekst = ... verschijnt deze tekst in een popup. |breedte = 250px }}, dan ... </pre> ;Resultaat :Plaats de muiswijzer boven dit {{Popuptekst |tekst = woord |hovertekst = ... verschijnt deze tekst in een popup. |breedte = 250px }}, dan ... ;Opmerkingen * De parameter <breedte> mag weggelaten worden<!--, de verstekwaarde is 30vw-->. * In de parameter <hovertekst> mogen geen {{Popuptekst |tekst=HTML-block-elementen |hovertekst=zoals bv. &lt;aside>, &lt;blockquote>, &lt;div>, &lt;h1>..&lt;h6>, &lt;hr>, &lt;li>, &lt;ol>, &lt;p>, &lt;pre> en &lt;table> |breedte=27em }} worden opgenomen. Als het voor de opmaak nodig is kan wel een <code>&lt;span style="display: inline-block;"></code> worden toegepast. * De inhoud van <tekst> wordt normaal afgedrukt, de inhoud van <hovertekst> ''niet''. [[Categorie:Sjablonen opmaak]] </noinclude> 0re1c6zwwacuo5ndctooj0yoeo3uu52 0 42009 421555 384369 2026-04-04T18:50:18Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421555 wikitext text/x-wiki {{Paginalink | Inhoud = Basiskennis chemie 6/Inhoud | Index = Basiskennis chemie 6/Index | VorigePagina = Basiskennis chemie 6/Index | VolgendePagina = Basiskennis chemie 6/Elektronenoverdracht Opgaven }} {{Kolommen2 (variabel) | Header = 1 | Anker = Redox1 | Kop = Elktronen in de chemie | KopLevel = 3 | Kol1 = Sinds de ontdekking van het {{Wp|Elektron|elektron}} in 1897 door {{Wp|Joseph John Thomson|J.J. Thomson}} hebben elektronen een steeds grotere rol gespeeld in de verklaring van chemische eigenschappen van stoffen. Op basis van het door {{Wp|Niels Bohr|Bohr}} later ontwikkelde schillenmodel kunnen we nu de opbouw van het {{Wp|Periodiek systeem|periodiek systeem}} verklaren, evenals bijvoorbeeld de reactie van de [[Basiskennis chemie/Classificatie van stoffen/Periodiek Systeem Elementen#Halogenen in PS|halogenen]] met de [[Basiskennis chemie/Classificatie van stoffen/Periodiek Systeem Elementen#Alkalimetalen in PS|alkalimetalen]]. Je hebt daarmee al [[Basiskennis chemie/Classificatie van stoffen/Periodiek Systeem Elementen|eerder]] kennisgemaakt. Het vermogen van de verschillende elementen om elektronen aan zich te binden is toen vooral in termen van meer en minder beschreven. In de volgender paragrafen zal daar een meer getalsmatige invulling aan gegeven worden. | Kol2 = Elektronen }} {{Kolommen2 (variabel) | Anker = LosseElektronen | Kop = Een "los" elektron | KopLevel = 3 | Kol1 = In de experimenten waarmee {{Wp|Joseph John Thomson|Thomson}} het bestaan van elektronen aantoonde maakte hij gebruik van losse elektronen. Dat was mogelijk in een vrijwel vacuüm gezogen buis. Chemie wordt echter niet in het vacuüm uitgevoerd. In de chemische praktijk komen elektronen dan ook niet los voor. {{Attentie|Een elektron is altijd gebonden aan een atoom of ion.}} Tijdens een reactie waarbij een elektron van het ene atoom of ion naar een ander verhuist vindt directe overdracht plaats. | Kol2 = Losse elektronen }} {{Kolommen2 (variabel) | Anker = Reductor | Kop = Reductie | KopLevel = 3 | Kol1 = Een van de eerste processen waarin mensen te maken kregen met elektronenoverdracht tussen atomen was de winning van metalen uit hun erts. Dat is een ambacht dat al zo'n 3000 tot 4000 jaar oud is, en toen werd uiteraard niet over elektronen gesproken. Wel was iets anders duidelijk: Het maken van metalen uit de ertsen leverde een forse gewichtsvermindering op. Je kunt dit ook aan de reactievergelijkingen zien. Kopererts is bijvoorbeeld vaak koper(II)sulfide. De reactie van erts tot koper komt per saldo neer op: ::<chem>CuS \ + \ O2 \ -> \ Cu \ + \ SO2</chem><math chem>\ce{ ^}</math> De zuurstof die uit de lucht werd opgenomen en de zwaveldioxide die in de lucht "verdween" werden niet opgemerkt, maar 1 kg kopererts werd wel maar 665 gram koper. Voor ijzererts, <chem>Fe2O3</chem> geldt iets dergelijks: ::<chem>2 Fe2O3 \ + \ 3 C \ -> \ 4 Fe \ + \ 3 CO2</chem><math chem>\ce{ ^}</math> en 1 kg ijzererts was maar goed voor 350 gram ijzer.<br> In beide gevallen werd de massa behoorlijk verminderd, of met een Latijns woord: '''gereduceerd'''. Het proces werd aangeduid met de term {{Wp|Reductie (scheikunde)|reductie}}.<br> Voor de moderne chemicus gebeurt er niets anders dan dat de elektronen die koper of ijzer hebben afgestaan tijdens de vorming van het erts weer door de metalen worden opgenomen. De term reductie is echter van het verminderen van het gewicht overgegaan op het proces van elektronen opnemen.<br> [[bestand:Jan Breughel the Elder, Blast Furnace in the Forest, oil on copper, c.1602 (Galleria Doria Pamphilj, Rome).jpg|400px|center]]<br> Hoogoven in het woud ({{Wp|Jan Brueghel de Oude|Jan Brueghel de Oude, {{Nowrap|1=ca. 1602)}}}}. Dit schilderij toont een hoogoven gestookt op houtskool, zoals deze toen functioneerden in de Ardennen.<br> [[bestand:Blast furnace NT.PNG|400px|center]] <p align="center">Schema van een moderne hoogoven.<br>Voor de betekenis van de cijfers: zie {{Wp|Hoogoven#Werking|hier}}.</p> | Kol2 = Reductie }} {{Kolommen2 (variabel) | Anker = Oxidator | Kop = Oxidatie | KopLevel = 3 | Kol1 = Zoals [[#Een "los" elektron|hierboven]] al is aangegeven kan een elektron niet "los" voorkomen. De elektronen die gebruikt worden tijdens de reductie moeten "ergens" vandaan komen. Er zijn deeltjes die elektronen afstaan. Net als reductie is ook het proces waarbij elektronen worden afgestaan al heel lang bekend, al werd het uiteraard niet als zodanig beschreven. Het bekendste verschijnsel waarbij elektronen worden afgestaan is roesten: ijzer staat elektronen af aan zuurstof: ::<chem>4 Fe^{0} \ + \ 3 O2^{0} \ -> \ 2 Fe2^{3+}O3^{2-}</chem> Het proces waarin ijzer met zuurstof reageert wordt (naar de internationale naam van zuurstof, oxygenium) {{Wp|Oxidatie|oxidatie}} genoemd. De naam oxidatie is wel met zuurstof verbonden, maar het begrip staat tegenwoordig voor elk proces waarbij een deeltje elektronen afstaat. Ook als zuurstof niet aan de reactie deelneemt wordt er van oxidaie gesproken als een deeltje elektronen afstaat: ::<chem>Fe \ + \ S \ -> \ FeS</chem> ::<chem>2 Na \ + \ Cl2 \ -> \ 2 NaCl</chem> In bovenstaande voorbeelden wordt ijzer door zwavel geoxideerd en natrium door chloor. In het voorbeeld van de hoogoven wordt koolstof door ijzer geoxideerd.<br> | Kol2 = Oxidatie }} {{Kolommen2 (variabel) | Footer = 2 | Anker = Redox | Kop = Redoxreactie | Koplevel = 3 | Kol1 = Omdat elektronen niet los voorkomen zal afstaan van elektronen en het opnemen ervan altijd samen optreden en wordt een reactie waarin dit gebeurt een '''redox-reactie''' genoemd.<br> Samenvatting van de begrippen rond redox-reacties <table class="vatop" align="center" width = 50%> <tr align="center"><th width = 50%>Reductor</th><th width = 50%>Oxidator</th></tr> <tr align="center"><td>wordt geoxideerd</td><td>wordt gereduceerd</td></tr> <tr align="center"><td>staat elektronen af</td><td>neemt elektronen op</td></tr> </table> | Kol2 = Redox }} {{Paginalink | Inhoud = Basiskennis chemie 6/Inhoud | Index = Basiskennis chemie 6/Index | VorigePagina = Basiskennis chemie 6/Index | VolgendePagina = Basiskennis chemie 6/Elektronenoverdracht Opgaven }} {{Sub}} pil67ir2g8biqpu1g68fl97kls195c2 0 43160 421552 384817 2026-04-04T18:48:39Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421552 wikitext text/x-wiki {{wiu3|t.vanschaik}} {{Paginalink | Inhoud = Periodiek systeem/Inhoud | Index = Periodiek systeem/Index | VorigePagina = Periodiek systeem/Koolstofgroep, toepassingen| | VolgendePagina = Periodiek systeem/Koolstofgroep, isotopen }} == Biologische rol<ref group="Bron">Deze paragraaf is een vertaling van de tekst in het lemma [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Carbon_group&oldid=1185162650 ''Carbon group'' op de Engelse Wikipedia], paragraaf "Biological role" zoals deze op 5 december 2023 aanwezig was.</ref> == === Koolstof === Koolstof is het basiselement voor al het bekende leven. Het komt voor in alle voor het leven belangrijke componenten, zoals [[w:DNA (biologie)|DNA]], [[w:Steroïde|steroïden]] en [[w:Eiwitten|eiwitten]]<ref name = "The Elements">{{cite journal1|last = Gray|first = Theodore|title = The Elements|year = 2011}}</ref> De rol die koolstof voor het leven speelt is grotendeels te danken aan het grote aantal mogelijkheden dat koolstof heeft om bindingen aan te gaan met andere elementen.<ref name="The Disappearing Spoon">{{Cite journal1|last = Kean|first = Sam|title = The Disappearing Spoon|year = 2011}}</ref> In een mens van 70 kilogram is ongeveer 16 kilogram koolstof aanwezig.<ref name="Nature's Building Blocks"/> === Silicium === Silicium wordt, vanwege zijn chemische gelijkenis met koolstof, regelmatig genoemd als basis voor leven. Als nadeel geldt dat het minder goed in staat is langere ketens en ringen te vormen.<ref name = "The Elements"/> Silicium wordt in de vorm van [[w:Siliciumdioxide|siliciumdioxide]] gebruikt door [[w:Diatomeeën|diatomeeën]] en [[w:Sponzen|sponzen]] om [[w:Celwand|celwanden]] of het [w:Skelet|skelet]] uit op te bouwen. Silicium is essentieel voor de vorming en groei van botten in kuikens en ratten, mogelijk ook bij mensen. De menselijke consumptie van silicium bedraagt tussen de {{nowrap|1=20 en 1200 mg per dag}}, voornamelijk via granen. Gemiddeld bevat een 70 kg zwaar mens ongeveer 1 gram silicium.<ref name = "Nature's Building Blocks">{{Citation|last = Emsley|first = John|title = Nature's Building Blocks|year = 2011}}</ref> === Germanium === Germanium speelt geen bekende essentiële rol in levend organismen, hoewel het een stimulerende rol heeft op het algemene metabolisme. Een aantal planten, waaronder granen en groentes, zijn in staat germanium in de vorm van het oxide op te nemen waardoor zij tot {{nowrap|1=0,05 ppm}} germanium kunnen bevatten. Geschat wordt dat via het voedsel mensen ongeveer 1 mg per dag binnen krijgen. Een 70 kg zwaar iemand heeft ongeveer 5 mg germanium in haar of zijn lichaam.<ref name="Nature's Building Blocks"/> === Tin === Aangetoond is dat tin een essentieel element is voor ratten om normaal te groeien. Tot 2013 zijn er geen gegevens die hetzelfde voor mensen aantonen. Voor hun groei hebben planten geen tin nodig, maar zij slaan het wel op in hun wortels. [[w:Tarwe|Tarwe]] en [[w:Mais|mais]] bevatten respectievelijk 7 en 3 ppm. Het tinniveau in planten kan echter oplopen tot 2000 ppm als de plant in de nabijheid van een tinverwerkende industrie. Gemiddeld krijgen mensen ongeveer 0,3 mg tin per dag binnen, wat resulteert in ongeveer 30 mg tin in iemand van 70 kg.<ref name="Nature's Building Blocks"/> === Lood === Van lood is geen biologische toepassing bekend, en eigenlijk is het zelfs erg toxisch. Ondanks de giftigheid is een aantal micro-organismen in staat in een loodhoudende omgeving te overleven. Sommige planten, bijvoorbeeld [[w:Cucumis sativus|komkommer]] kunnen tientallen ppmś aan lood bevatten. In een gemiddelde mens van 70 kg is 120 mg lood aanwezig.<ref name="Nature's Building Blocks"/> === Flerovium === Flerovium heft geen biologische rol. Het wordt alleen in deeltjesversnellers gemaakt en vervalt te snel om biologisch actief te zien. == Giftigheid == Elementair '''koolstof''' is in zijn algemeenheid niet giftig en wordt zelfs in de vorm van [[w:Norit|norit]] als medicijn gebruikt. Voor verbindingen van koolstof, zoals [[w:Koolstofmonoxide|Koolstofmonoxide]] of [[w:Waterstofcyanide|waterstofcyanide]]. Als fijn stof kan koolstof wel gevaarlijk zijn, omdat het zich in de longen op een gelijksoortige manier gedraagt als [[w:Asbest|asbest]].<ref name = "Nature's Building Blocks"/> '''Silicium''' in zijn mineralen is niet typisch giftig, al kan zeer fijn stof van <chem>SiO2</chem>, zoals dat bijvoorbeeld door vulkanen wordt uitgestoten, een negatief effect op de gezondheid hebben als het in de longen terechtkomt.<ref name = "The Disappearing Spoon"/> '''Germanium''' kan een interferentie geven met enzymen die verantwoordelijk zijn voor de dehydrogenering van [[w:Alcoholdehydrogenase|alcohol]] en [[w:Lactaatdehydrogenase|lactaat]]. In de regel zijn [[w:Organogermaniumchemie|organische germaniumverbindingen]] meer toxisch dan anorganische. Germanium is voor dieren oraal nauwelijks toxisch. Een ernstige vergiftiging kan leiden tot verstikking door verlamming van de ademhalingsspieren.<ref>{{Citation|url=http://www.food.gov.uk/multimedia/pdfs/evm_germanium.pdf%20 |title=Risk Assessment |year=2003 |access-date=January 19, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060340/http://www.food.gov.uk/multimedia/pdfs/evm_germanium.pdf |archive-date=January 12, 2012 }}</ref> Sommige '''tin'''-verbindingen zijn oraal giftig, maar de meeste anorganische tinverbindingen worden als niet giftig beschouwd. Voor organische tinverbindingen ligt dit anders: [[w:Trimethyltinchloride|trimethyltin]] en [[w:Triëthyltinchloride|trëthyltin-verbindingen]] zijn zeer toxisch en verstoren de metabole processen in cellen.<ref name="Nature's Building Blocks"/> '''Lood''' en zijn verbindingen, zoals de [[w:Loodacetaat|Loodacetaten]] zijn zeer giftig. [[w:Loodvergiftiging|Loodvergiftiging]] kan aanleiding geven tot [[w:Hoofdpijn|hoofdpijn]], maagpijn, [[w:Constipatie|constipatie]] en [[w:Jicht|jicht]].<ref name = "Nature's Building Blocks"/> '''Flerovium''' is te radioactief om het toxiciteit te testen, al is de radioactiviteit alleen al genoeg om het als zeer toxisch te beschouwen. {{Paginalink | Inhoud = Periodiek systeem/Inhoud | Index = Periodiek systeem/Index | VorigePagina = Periodiek systeem/Koolstofgroep, toepassingen| | VolgendePagina = Periodiek systeem/Koolstofgroep, isotopen }} == Bronnen == <references group="Bron" /> == Verwijzingen in de tekst == <references /> {{sub}} 8q18v25xq7cwcyd9lsak4uf9eaa0pnm 0 43626 421553 420416 2026-04-04T18:48:58Z Erik Baas 2193 kilo->kg 421553 wikitext text/x-wiki {{Huishouden}} [[Bestand:Good Food Display - NCI Visuals Online.jpg|600px|Voedingsmiddelen]]<br> '''Voedingsmiddelen''' {| class="wikitable"; style="border: solid 6px red; background-color: #FC9; color: black;" | <span style="font-size: large;">'''Disclaimer'''</span> Dit hoofdstuk is met zorg samengesteld, op basis van gezaghebbende bronnen en inzichten van de schrijvers. Maar zij hebben geen medische achtergrond. Daarom geldt een {{Wp|Voorbehoud bij medische informatie|Voorbehoud medische informatie}}: * Beschouw dit artikel niet als enige of als zonder meer gezaghebbende bron van informatie over gezondheid en ziekte. * Dit artikel is beslist geen vervanging voor een consultatie bij een arts. * De in dit hoofdstuk gegeven voedingsadviezen gelden NIET voor mensen met een dieet dat is voorgeschreven of geadviseerd door een arts of diëtist; dergelijke medische adviezen hebben voorrang boven de voedingsadviezen in dit hoofdstuk. Dit geldt ook voor mensen met een voedselallergie.<br> |} == Inleiding == Een belangrijk deel van het huishouden bestaat uit het goed voeden van de bewoners van een huis. Dit hoofdstuk gaat over de vele aspecten van voeding: waarom voeding nodig is, wat gezonde voeding is en hoe iemand dagelijks gezonde maaltijden kan bereiden. Want iedereen weet wel dat elke dag veel snoep, koek, patat en andere snacks slecht voor je zijn. Maar hoe kan het beter? En waarom? Onderwerpen die in dit hoofdstuk worden besproken: * Basisbeginselen van de voedingsleer. * Maaltijden samenstellen. * Voedselbereiding. * Overige aspecten zoals tafel dekken, bewaren van voedsel, hygiëne en keukenuitrusting. Dus eerst een stukje theorie en dan de praktijk. == Voedingsleer == Om gezond te blijven heeft een lichaam dagelijks voedings'''stoffen''' nodig. Voorbeelden zijn: eiwitten, koolhydraten, vet, vitamines en vocht. Ze leveren energie, beschermen tegen ziekten en ze slaan vet op voor slechtere tijden. Daarnaast zorgen ze ervoor dat lichaamscellen groeien, zich ontwikkelen en herstellen. Kortom: ze zorgen ervoor dat het lichaam functioneert zoals het zou moeten en dat het gezond blijft. We krijgen ze binnen via de juiste voedings'''middelen''', zoals brood, groente, kaas en olijfolie. === Voedingsstoffen === Voedingsstoffen worden hier onderverdeeld in brandstoffen, vitamines, mineralen en spoorelementen, vezels en water. De belangrijkste voedingsstoffen worden hieronder schematisch gepresenteerd, met ook een kolom voor de voedingsmiddelen waarin ze voorkomen.<br> Tip: als je niet zo geïnteresseerd bent in theorie: spring dan naar de volgende paragraaf met [[Huishouden/Voeding#De_Schijf_van_Vijf_(voedingsmiddelen)|De Schijf van vijf]], daarin is de theorie toegepast op een voor velen handzamere manier. Hoeveel iemand van elke voedingsstof nodig heeft, is afhankelijk van leeftijd, geslacht en dagelijkse inspanning (een bouwvakker en topsporter hebben meer voeding nodig dan een kantoorklerk). Ook de hoeveelheden voor zwangeren, vrouwen die borstvoeding geven en vegetarieërs kunnen hoger zijn. Voor de brandstoffen zijn de benodigde hoeveelheden weergegeven, voor het overige voedingsstoffen wordt verwezen naar deze informatie elders. ==== Brandstoffen ==== Brandstoffen leveren energie. Energie zorgt ervoor dat iemand van alles kan doen: bewegen, denken, warm worden en warm blijven, zijn/haar lichaamscellen vernieuwen en nog veel meer. Hoeveel energie een brandstof levert wordt gemeten in {{Wp|Calorie|calorieën}} (officieel eigenlijk joules, maar iedereen gebruikt nog de term calorie). Hoeveel calorieën iemand nodig heeft, is afhankelijke van geslacht, leeftijdscategorie en leefstijl, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/hoeveel-calorieen-heb-ik-nodig-.aspx Benodigde calorieën] van het Voedingscentrum. {| class="wikitable" |+ Brandstoffen (en bouwstoffen)&nbsp;<ref>Bronnen tabel Brandstoffen: * https://www.voedingscentrum.nl/ * https://biologiepagina.nl/2en3/Voeding/samenvattingvoeding.htm</ref> |- ! Naam !! Nodig voor !! Nodig per dag (volwassenen, gemiddelden) !! Komt voor in !! Soort |- | Eiwitten || groei, slijtage herstellen || 0,83 gram per kilogram lichaamsgewicht || vlees, gevogelte, vis, zuivel (zoals melk, kaas, kwark, karnemelk en yoghurt), ei, [[Kookboek/Peulvruchten|peulvruchten]], noten, tofu, tempé en andere vegaproducten || bouwstof, brandstof |- | Koolhydraten || hersenen ||40-70% van de calorieën || graanproducten, zoals brood, aardappelen, rijst, pastasoorten (macaroni, spaghetti, e.d.), pannenkoeken, gerst en gierst; en boekweit (geen graan) || bouwstof, brandstof, reservestof |- | Onverzadigde oliën en vetten || leveren vitamine A, D en E en essentiële vetzuren; vetzuren zijn bouwstenen en beschermers van lichaamscellen en ze laten ogen, hersenen en spieren goed werken || 20-40% van de calorieën || plantaardige oliën, margarine en halvarine uit een kuipje, vloeibare bak-en-braadproducten || bouwstof, brandstof, reservestof |} Let op # ''Koolhydraten'': er bestaan koolhydraten die snel worden verteerd en andere die daar langer over doen. Hoe langzamer, hoe beter: het duurt dan langer voordat je weer trek/honger krijgt en het is bevorderlijk voor je concentratie en een goed humeur. Langzame koolhydraten zijn vooral te vinden in voedingsmiddelen met veel vezels, zoals volkorenproducten, groente, fruit en peulvruchten, en ook in yoghurt en melk. Snelle koolhydraten, die je dus zoveel mogelijk moet vermijden, zitten vooral in voedingsmiddelen met suiker (inclusief honing) en wit meel. Bron en meer informatie: [https://www.diabetesfonds.nl/over-eten/over-koolhydraten Over koolhydraten] van het Diabetesfonds. ==== Vitamines ==== {{Wp| Vitamine|Vitamines}} zijn bouwstoffen en beschermende stoffen voor het lichaam. Zij regelen tal van zaken, zie onderstaande tabel. Voor de hoeveelheden die per dag nodig zijn: zie [https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Professionals/Pers/Factsheets/Factsheet%20Aanbevelingen%20vitamines%20en%20mineralen.pdf Vitamines en mineralen - factsheet van het Voedingscentrum] {| class="wikitable" |+ Vitamines&nbsp;<ref>Bronnen tabel Vitamines: * https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vitamines.aspx * [[Bestand:Vitamins Table.png]] in Wikimedia Commons * Het artikel {{Wp|Vitamine|Vitamine}} in de Nederlandstalige Wikipedia (voor enkele alternatieve namen)</ref> |- ! Naam !! Andere namen !! Nodig voor !! Komt voor in !! Oplosbaar in |- | {{Wp|Retinol|A}} || Retinol, axeroftol || Afweersysteem, groei, huid, ogen, reproductie (sperma, eierstokken, placenta) || Vlees, lever, levertraan, vette vis, ei, melkvet, margarine, halvarine, bak- en braadproducten || vet |- | Pro-vitamine A || Bètacaroteen (lichaam zet het om in vitamine A) || zelfde als vitamine A || Wortel en groene bladgroente || water |- | {{Wp|Thiamine|B1}} || Thiamine, aneurine || Vrijmaken van energie uit voeding, hart, zenuwen, hersenen || Volkoren producten, aardappelen, vlees || water |- | {{Wp|Riboflavine|B2}} || Riboflavine, lactoflavine || Vrijmaken van energie uit voeding, huid || Melkproducten, vlees, groene bladgroente; NB Niet blootstellen aan licht. || water |- | {{Wp|Nicotinezuur|B3}} || Niacine, nicotinezuur, nicotinamide || Vrijmaken van energie uit voeding; huid, zenuwen, hersenen || Vlees, vis, volkorenproducten, aardappelen, bieten, biergist || water |- | {{Wp|Pantotheenzuur|B5}} || Pantotheenzuur || Vrijmaken van energie uit voeding || Vlees, volkorenproducten, peulvruchten, melkproducten, groente, fruit || water |- | {{Wp|Vitamine B6|B6}} || Pyriodoxine, adermine || Werking hormonen, groei, afweersysteem, zenuwen || Vlees, vis, ei, volkoren producten, aardappelen, peulvruchten, groente || water |- | {{Wp|Biotine|B8}} || Biotine || Vrijmaken van energie uit voeding, huid, haar, zenuwen || Ei, lever, noten, zaden, melkproducten || water |- | {{Wp|Foliumzuur|B11}} || Foliumzuur|| Groei, werking lichaam, bloedcellen, verkleinen kans op geboorteafwijkingen || Groene groente, volkorenproducten, vlees, melkproducten || water |- | {{Wp|Vitamine B12|B12}} || Cobalamine || Rode bloedcellen, zenuwen || vlees, vis, ei, melkproducten Vegetariërs let op: [https://www.vegetariers.nl/kennisbank/supplementen-en-vitamines/vitamine-b12-advies/ Vitamine B12-advies voor vegetariërs] |- | {{Wp|Ascorbinezuur|C}} || (L-)Ascorbinezuur|| Bescherming cellen, weerstand; anti-oxidant || groente, fruit, aardappelen || water |- | Vitamine D || - || Opname van calcium, sterke botten en tanden, spieren, afweersysteem || Vlees, vette vis, ei, margarine, halvarine, bak- en braadproducten, ultraviolet zonlicht || vet |- | {{Wp|Vitamine E|E}} || Alfa-tocoferol || Bescherming cellen || Plantaardige olie, margarine, halvarine, bak- en braadproducten, noten, zaden, groene bladgroente || vet |- | {{Wp|Vitamine K|K}} || Fytomenadion, naftochinon || Bloedstolling, sterke botten || Groene bladgroente, kwark, kaas || vet |} ==== Mineralen en spoorelementen ==== Mineralen en spoorelementen zijn bouwstoffen en/of beschermende stoffen. Voor de hoeveelheden die per dag nodig zijn: zie [https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Professionals/Pers/Factsheets/Factsheet%20Aanbevelingen%20vitamines%20en%20mineralen.pdf Vitamines en mineralen - factsheet van het Voedingscentrum] {| class="wikitable" |+ Mineralen en spoorelementen&nbsp;<ref>Bron tabel Mineralen en spoorelementen: https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/mineralen.aspx</ref> |- ! Naam !! Nodig voor !! Komt voor in !! Mineraal / Spoorelement |- | Calcium (Kalk) || botten, tanden, spieren, zenuwen || melkproducten, groene groente || Mineraal |- | Chloride || vochtbalans || zout || Mineraal |- | Chroom || bloedsuikergehalte, energiestofwisseling, lagere cholesterol || groente en fruit, volkoren graanproducten || Spoorelement |- | Floride || voorkoming tandbederf || tandpasta|| Spoorelement |- | Fosfor || botten, energiestofwisseling || melkproducten, vis, vlees, volkoren graanproducten, peulvruchten || Mineraal |- | IJzer || bloed, afweersysteem || vlees, volkoren graanproducten, groene bladgroente, peulvruchten, ei, noten || Spoorelement |- | Jodium || schildklier || brood, zeevis, eis, melkproducten, zeewier || Spoorelement |- | Kalium || vochtbalans || groente, fruit, aardappelen, vlees, vis, noten, melkproducten, volkoren graanproducten || Mineraal |- | Koper || bindweefsel, botten, afweersysteem || groente, fruit, vlees, volkoren graanproducten || Spoorelement |- | Magnesium || botten en spieren, zenuwen || volkoren graanproducten, melkproducten, noten, groente, vlees || Mineraal |- | Mangaan || energiestofwisseling, sterke botten || volkoren graanproducten, noten, peulvruchten, groente, fruit || Spoorelement |- | Molybdeen || stofwisseling || volkoren graanproducten, peulvruchten, noten || Spoorelement |- | Natrium || vochtbalans, bloeddruk, spieren, zenuwen || zout || Mineraal |- | Selenium || bescherming cellen, schildklier || vis, enkele notensoorten, vlees, volkoren graanproducten, melkproducten || Spoorelement |- | Zink || opbouw van eiwitten; weefsel, afweersysteem || vlees, kaas, volkoren graanproducten, noten, vis, schaal- en schelpdieren || Spoorelement |} NB De volgende spoorelementen zijn niet noodzakelijk: arseen/arsenicum, borium, kobalt, lithium, lood, nikkel, silicium, tin en vanadium. De meeste van deze stoffen zijn giftig als ze in grotere hoeveelheden worden ingenomen dan ze van nature aanwezig zijn in de voeding.&nbsp;<ref>Bron: https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/mineralen.aspx</ref> Voor [https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/nitraat.aspx nitraat] geldt: Maak geen flesvoeding voor baby’s van water uit privébronnen en gebruik niet dagelijks nitraatrijke sportsupplementen als bietensap(concentraten). ==== Overige voedingsstoffen ==== * '''Vezels''': voor een gezonde stoelgang en darmflora. Ze zitten in volkorenproducten (zoals volkoren brood, volkoren pasta, zilvervliesrijst), havermout, Brinta, peulvruchten, groenten, fruit, noten en zaden. * '''Water''': zo'n 1,5 à 2 liter per dag, op warme dagen en bij zware lichamelijke inspanning meer. === De Schijf van Vijf (voedingsmiddelen) === [[Bestand:Schijf van Vijf van het Voedingscentrum.jpg|none|thumb|400px|'''Schijf van Vijf van het Voedingscentrum''']] Omdat de voedingsleer nogal theoretisch is en niet voor iedereen gemakkelijk bruikbaar in het dagelijks leven, heeft het Nederlandse Voedingscentrum de [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf.aspx Schijf van Vijf] in het leven geroepen. De benodigde hoeveelheden voedingsstoffen zijn daarin vertaald naar benodigde voedingsmiddelen. We hoeven daarom niet zelf aan het rekenen en puzzelen te slaan. De Schijf van Vijf is een schema in de vorm van een cirkel die bestaat uit vijf taartpunten, één voor elke belangrijke groep voedingsmiddelen. De grootte van een taartpunt duidt op de hoeveelheid voedingsmiddelen uit die groep die per dag nodig zijn. {| class="wikitable" |+ Schijf van Vijf - aanbevolen voedingsmiddelen |- ! Voedingsmiddelengroep !! Aanbevelingen per dag, tenzij anders aangegeven !! Afbeelding |- | [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/groente-en-fruit.aspx '''Groente en fruit'''] || * Minimaal 250 gram verse groente, rauw of gekookt, bijvoorbeeld als salade, in een stamppot, soep, pastasaus of als bijgerecht; en * 200 gram vers fruit || [[Bestand:Cornucopia of fruit and vegetables wedding banquet (cropped).jpg|170px]] |- | [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/brood-graanproducten-en-aardappelen.aspx '''Koolhydratenleveranciers'''] (brood en andere graanproducten en aardappelen) || Vooral volkorenproducten: * volkorenbrood: 4-5 boterhammen voor vrouwen, 6-8 voor mannen; wissel af met bijvoorbeeld havermout, muesli, volkoren wraps * 4-5 opscheplepels volkorenpasta, zilvervliesrijst, quinoa, bulgur of andere volkoren graanproducten, of 4-5 aardappelen || [[Bestand:Bread and grains.jpg|170px]] |- | [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/vis-peulvruchten-vlees-ei-noten-en-zuivel.aspx '''Eiwitleveranciers'''] (vis, peulvruchten, vlees, ei, noten, zuivel) || Elke dag: * 2-3 porties zuivel: magere en halfvolle producten, incl. karnemelk en vegetarische melk zoals havermelk * 40 gram kaas, bij voorkeur 20+ of 30+ kaas en met maximaal 2 gram zout per 100 gram * een handje (25 g) ongezouten noten zoals pinda's, hazelnoten en walnoten; alternatief: 100% pindakaas, bijvoorbeeld op brood of in een saus * een portie vlees, vis of vleesvervangers, per week: ** maximaal 500 g vlees (incl. vleeswaren en gevogelte, waarvan maximaal 300 g. {{Wp| Rood vlees|rood vlees}}) ** 1x (vette) vis (mag ook uit diepvries of blik, maar zonder saus), {{Wp| Kreeftachtigen|schaaldieren}} (zoals garnalen) en/of {{Wp|Weekdieren|schelpdieren}} (zoals mosselen) ** 2 à 3 eieren ** minimaal 1x peulvruchten :vlees en vis kunnen desgewenst worden afgewisseld met ** tofu, tempé ** vegetarische burger of andere vega-producten met eiwitten || [[Bestand:Peanuts, Egg, and Milk (33000737773).jpg|170px]] [[Bestand:Legumes-665788.jpg|170px]] [[Bestand:Sate Banjar.JPG|170px]] |- | [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/olien-en-vetten.aspx '''Oliën en vetten'''] || Vooral veel onverzadigde vetten, dus zachte en vloeibare oliën en vetten. Volwassen vrouwen: 40 gram per dag, mannen 65 gram.<br> NB Vetten zitten ook in andere producten (zoals vette vis, noten, melkproducten), dus tel die mee. || [[Bestand:Many types of Oils.jpg|170 px]] |- | [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/water-thee-en-koffie.aspx '''Water''', thee en koffie] || 1,5 à 2 liter kraanwater, en/of andere dranken zonder suiker. Water mag ook bronwater en mineraalwater zijn, met of zonder prik of een smaakje, maar wel zonder suiker. Thee: alle soorten. Maximaal 5 kopjes (= 625 ml) filterkoffie per dag. Ook toegestaan: zuiveldranken die in de Schijf van Vijf staan (halfvolle melk, karnemelk, yoghurtdranken zonder suiker en sojadrink). Variëren kan, bijvoorbeeld water met vers fruit erin (zoals schijfje citroen of sinaasappel, enkele aardbeien), kruiden en/of specerijen (zoals munt of gember). || [[Bestand:Tea with lemon and a glass of water, 2012.jpg|170px]] |} Dit zijn de voedingsmiddelen die binnen de Schijf van Vijf vallen. Deze kun je met een gerust hart eten, maar sommige wel met mate. Meer informatie: [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet.aspx Wat staat wel/niet in de Schijf van Vijf]. Als iemand zich aan de schijf van vijf houdt en binnen elk vak dagelijks wisselt (zoals andere groenten en eiwit- en koolhydratenleveranciers), dan is het in de regel niet nodig zich zorgen te maken over tekorten. Uitzonderingen: * Voor baby's, jonge kinderen, zwangeren, 50+ en mensen met een donkere huidskleur of die weinig buiten komen: zie [https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/voedingssupplementen.aspx Voedingssupplementen van het Voedingscentrum]. Voor volwassenen gaat het vooral om vitamine D, voor de overige groepen is er meer om op te letten. * Ook vegetariërs en veganisten moeten extra op de inname van voedingsstoffen letten, in het bijzonder op vitamine B12, ijzer, calcium, jodium, Omega 3-vetzuren, zie [https://www.vegetariers.nl/kennisbank/supplementen-en-vitamines/ Supplementen en vitamines van Vegetariërs.nl], inclusief oplossingen. Als u zich aan de Schijf van Vijf houdt, is het niet nodig om extra supplementen voor vitamines, mineralen en spoorelementen in te nemen, buiten bovengenoemde doelgroepen om. Raadpleeg eerst uw huisarts voordat u er aan begint want een overdosis kan schadelijk zijn. == Maaltijden samenstellen == De kunst is, om door de dag heen maaltijden en tussendoortjes te nuttigen, die ervoor zorgen dat men alle benodigde voedingsstoffen binnenkrijgt èn de inname van calorieën binnen de perken blijft. In de Westerse wereld is men gewend aan drie maaltijden per dag: ontbijt, lunch en warme maaltijd. Algemene vuistregel: [https://voedietist.nl/ontbijt-als-een-koning-lunch-als-een-prins-en-dineer-als-een-arme/ ontbijt als een koning, lunch als een edelman en dineer als een bedelaar], oftewel: de grootste maaltijd zou het ontbijt moeten zijn en de karigste het diner/avondeten, de lunch zit er tussenin. Maar velen zullen het juist andersom doen. === Basis === Hoe een maaltijd er ook uitziet: zorg dat er in elke maaltijd iets uit elk van de vijf vakken van de Schijf van Vijf voorkomt. Suggesties voor maaltijden en tussendoortjes kan men vinden in: * Het [[Kookboek]] van Wikibooks. * De [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezonde-recepten.aspx receptenverzameling van het Voedingscentrum]. * Uw eigen kookboek(en) of geleende kookboeken uit de bibliotheek. * Talloze recepten op internet. Zoek met ''snel klaar recepten'' en vindt recepten die in 15 à 20 minuten op tafel kunnen staan. In Nederland bestaat een '''hoofdmaaltijd''' vaak uit twee van deze drie gangen, bij feestelijke gelegenheden vaak uit alle drie: * voorgerecht (bijvoorbeeld lichte soep, kleine salade, viscocktail of een klein hapje) * hoofdgerecht (aardappelen/rijst/pasta, vlees/vis/vega en groente) * toetje/dessert (meestal een zoet melkgerecht). Hieraan hoeft u zich niet te houden. Het belangrijkste is dat elk van de vijf vakken uit de Schijf van Vijf aan bod komen. Voorbeelden van afwijkingen: * Bij een hoofdgerecht met kaas, kan het dessert worden overgeslagen of iets kleins als een (halve) stoofpeer met een toefje slagroom worden geserveerd. * Bij een goed gevulde groentesoep vooraf, hoeft in de rest van de maaltijd hooguit een kleine salade of fruit bij het dessert uit het groente-&fruitvak te worden opgenomen. Andersom: als u een hoofdgerecht zonder of met weinig groente wilt serveren, geef dan zo'n goed gevulde groentesoep vooraf, of een uitgebreide salade met veel groente. *Een menu kan gerust uit meer dan drie gangen bestaan, maar dan zal elke gang slechts een klein gerecht of hapje bevatten. Alle gerechtjes bij elkaar kunnen dan een volledige, maar geen overdadige maaltijd vormen. * Een buffet of rijsttafel met gerechten die bij elkaar een volledige, maar geen overdadige maaltijd vormen, kan een idee zijn voor als u een grotere groep gasten ontvangt. Overdadigheid kunt u beperken door kleine(re) kommen, borden en schaaltjes voor de gasten klaar te zetten. Zie [[Kookboek/Maaltijden samenstellen|Maaltijden samenstellen]] in het Wikibook ''Kookboek'' voor voorbeelden van maaltijden en menu's. === Aandachtspunten === * Zorg dat een maaltijd niet alleen aan de Schijf van Vijf voldoet, maar ook aantrekkelijk is: ** Qua smaak: experimenteer met kruiden, specerijen en andere smaakmakers. Tuinkruiden kunnen ''vers'' (uit eigen kweek, of gekocht in de winkel in een pot of zakje) of ''gedroogd'' (zelfgedroogd of in potjes uit de winkel, let er wel op dat er geen zout is toegevoegd) zijn. Wissel kruiden en specerijen af, zodat maaltijden niet saai worden. Voorbeelden: [[Kookboek/Kruiden en specerijen|Kruiden en specerijen]] in het Kookboek van Wikibooks. Of gebruik een kruidenwijzer, waarmee per gerecht wordt aangegeven welke kruiden erbij passen, bijvoorbeeld die van de [https://nierstichting.nl/kruidenwijzer/producten/ Nierstichting] of [https://smakelijketenzonderzout.nl/tips/kruiden-en-specerijen/kruidenwijzer Smakelijk eten zonder zout], of Tante Tines kruidenwijzer (alleen tweedehands) die in de keuken opgehangen kan worden. NB Er zijn vele boeken te koop met "Kruidenwijzer" in de titel, maar die geven voor het merendeel alleen beschrijvingen van kruiden en specerijen en bij welk gerecht die passen, maar niet andersom. ** Qua bite: wissel gekookte en rauwe groente af, zachte aardappelen met pasta al dente en granen. ** Qua uiterlijk: kleurrijk, aantrekkelijk gerangschikt op schalen of op het bord, gegarneerd met bijvoorbeeld toefjes groene kruiden of schijfjes augurk, rode tomaatjes en radijsjes, gekruimeld eigeel of geroosterde noten. * '''{{Wp|Peul (vrucht)|Peulvruchten}}''' bevatten onvolledige eiwitten. Daarom moeten peulvruchten altijd gecombineerd worden met: ** graan, zoals zilvervliesrijst, tarwe, rogge, gierst of haver, of in de vorm van bijvoorbeeld volkoren brood, roggebrood en volkorenpannenkoeken; en/of ** ongezouten pinda's (mag ook in de vorm van 100% pure pindakaas, bijvoorbeeld in pindasaus) of noten, zoals walnoten, cashewenoten, pistachenoten, amandelen, hazelnoten, paranoten, pecannoten, en/of ** zaden, zoals sesamzaad, komijnzaad, zonnebloempitten, pijnboompitten, pompoenpitten; pas op met maanzaad (bevat opium) en lijnzaad (bevat cyanide). :Een extra toevoeging van zuivelproducten bij een maaltijd met peulvruchten, zoals kaas, een glas karnemelk of een toetje met melk/yoghurt, is nog beter. * Zorg ervoor dat u op gewicht blijft en het aantal '''calorieën''' binnen de perken blijft: ** Houd u aan de aanbevolen hoeveelheden van elke voedingsgroep uit de Schijf van Vijf. ** Gebruik niet meer (producten met) olie en vet dan de voorgeschreven hoeveelheden en let op het soort vet (zacht en vloeibaar). ** Gebruik vooral [[Huishouden/Voeding#Brandstoffen|"goede", langzame koolhydraten]], zoals volkoren voedingsmiddelen, die zorgen ervoor dat je sneller verzadigd bent en het langer duurt voordat je weer trek krijgt. ** Ga pas eten als je een hongerig gevoel hebt. ** Eet rustig en langzaam. ** Stop met eten zodra je geen honger meer hebt, als je verzadigd bent. ** Laat je vooral niet verleiden om producten te kopen en te gebruiken die niet in de Schijf van Vijf voorkomen, zoals snoep, fastfood, snacks, frisdrank, alcohol, witbrood, bewerkte producten, fruitconserven, sauzen en kant-en-klaar maaltijden. Dit vergt een grote portie zelfbeheersing en doorzettingsvermogen, en op het juiste moment een goed alternatief achter de hand hebben, zoals een gezond tussendoortje. * Gezonde '''tussendoortjes''': ** een handje noten of pinda's ** een volkoren cracker met (smeer-)kaas en tomaat ** een volkoren soepstengel gedoopt in een tapenade of pesto ** een banaan, appel, mandarijn, een klein bakje met blauwe bessen of een kleine vruchtensalade van vers fruit ** 's winters: een beker/mok met warme bouillon (zelf getrokken of van een bouillonblokje) of warme tomatensap ** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/wat-zijn-gezonde-tussendoortjes-.aspx suggesties van het Voedingscentrum]. * '''Drink''' door de dag heen voldoende water, thee (alle soorten, hoewel je moet oppassen met zoethout, kaneel, venkel en anijs) en/of gefilterde koffie, alle zonder suiker. Maar drink weinig bij het eten, dit is beter voor de spijsvertering. ** Let er bij het [[Kookboek/Koffie#Koffie zetten met koffiefilter|koffie]] en [[Kookboek/Thee|thee]] zetten op dat niet te veel wordt gezet, dat later weer door de gootsteen verdwijnt. * Voeding bij '''ziekte''': zie [https://www.asz.nl/folders/dieet_72/voeding-bij-ziekte-en-herstel.pdf Voeding bij ziekte en herstel van het Albert Schweitzer ziekenhuis (Dordrecht)]. NB Dit dieet geldt alleen tijdelijk, alleen als u ziek bent, veel op bed ligt en weinig trek heeft. Schakel weer over op het hier beschreven eetpatroon zodra u aan de beterende hand bent en weer meer trek heeft. '''Wees zuinig met:''' *[https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/hoeveel-zout-mag-ik-eten.aspx '''zout''']: zonder zelf zout toe te voegen, krijg je al genoeg binnen via brood, margarine, kaas en vleeswaren; ** vervang zout in recepten door specerijen en kruiden, zie [https://nierstichting.nl/kruidenwijzer/producten/ kruidenwijzer van de Nierstichting]; ** NB let op: veel kruidenmengsels bevatten zout en dat staat niet altijd op de voorkant van het etiket, lees dus goed de ingrediënten voordat u ze koopt; ** alleen als u veel zweet, zoals op warme dagen in Nederland en België, in een warm klimaat (Suriname) en bij zware lichamelijke inspanning (mijnwerkers) is iets meer zout nodig; *[https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/is-het-slim-om-suikervrij-te-eten.aspx '''suiker'''] en suikerhoudende producten; helemaal geen toegevoegde suikers is het beste; suiker krijg je al voldoende binnen via voedingsmiddelen uit de schijf van vijf, zoals fruit, melk en groenten die van nature suiker bevatten, zoals tomaat, wortel, paprika, rode biet en zoete mais; * verzadigde vetten (een beetje is nodig, maar die krijg je ook al binnen via melkproducten, zachte margarine en diverse oliën) * voorbewerkt voedsel, kant-en-klaar maaltijden, voedsel uit blik en pot * alcohol * zonnebaden en zonlicht: in de lente en zomer maximaal 30 minuten per dag voor mensen met een lichte huidskleur, maximaal 40 minuten voor mensen met een donkere huidskleur; dit zorgt ervoor dat vitamine D in voldoende mate wordt aangemaakt; langer zonnebaden kan huidkanker veroorzaken; kinderen moeten altijd beschermd de zon in.&nbsp;<ref>Bron van maximum-tijden voor zonnebaden: [https://www.kwf.nl/kanker-voorkomen/zonbescherming/zon-en-vitamine-d KWF-website]</ref> === Lichtverteerbaar en zwaarverteerbaar voedsel === Soms is het beter om tijdelijk lichtverteerbaar voedsel te eten, bijvoorbeeld als iemand ziek is, weinig trek heeft, de darmen van streek zijn of een arts dat heeft geadviseerd. Lichtverteerbare voedingsmiddelen zijn: * Beschuit, knäckebröd, geroosterd brood (wit, bruin of fijn volkoren), crackers, rijstwafels, soepstengels, droge biscuitjes. * Belegd met halvarine, jam, honing, stroop, smeerkaas, jonge en jongbelegen kaas, magere vleeswaren zoals runderrookvlees, kipfilet en rosbief. * Gekookte aardappelen, witte rijst of witte pasta, gekookte groente zoals worteltjes, sperziebonen, broccoli, bloemkool, andijvie, witlof, doperwten; lichte bouillon (ontvet en getrokken van lichtverteerbare groente en vlees), mager vlees of magere vis. * Hangop, magere yoghurt, cottage cheese, magere kwark, waterijs. * Dranken zonder koolzuur/prik. * Rijp en geschild fruit zonder pitjes, zoals appel, peer, banaan, perzik, meloen. Het beste is: kleine porties, verdeeld over de dag. Niet eten: vette producten, sterk gekruide gerechten, gefrituurde of hard gebakken producten, grove vezelrijke producten zoals grof volkorenbrood, fruit met velletjes en/of pitjes (zoals citrusfruit, ananas, druiven), rauwkost, kool, prei, ui, paprika, noten, peulvruchten, zaden. Op [https://www.amphia.nl/folders/dietetiek-dieetadviezen-bij-een-lichtverteerbare-voeding Amphia.nl] staan uitgebreidere lijsten. Zwaar verteerbaar voedsel is aan te raden voor wie zwaar werk verricht, wordt overvallen door een sterk hongergevoel of eetbuien. Denk dan aan grof volkorenbrood en roggebrood, belegd met kaas, vleeswaren of pindakaas; rauwkost, kool, prei, ui, paprika; noten, peulvruchten, zaden, melkproducten, fruit met velletjes, pitjes (zoals in aalbessen, aardbeien en kiwi) of schil, maaltijdsoep, vlees naar keuze, vette vis, bami, nasi, zilvervliesrijst, romige melkproducten en volkoren pannenkoeken. === Weekmenu === Wie drukbezet is, kan tijd en geld sparen door in ieder geval voor de hoofdmaaltijden voor een week vooruit te plannen. U hoeft dan niet dagelijks te verzinnen wat u gaat eten en u kunt de boodschappen combineren en ruim van tevoren bestellen of in de winkels in een of twee keer halen. Hints voor het plannen van een weekmenu&nbsp;<ref>Geïnspireerd door https://www.lekkerensimpel.com/tips-voor-het-plannen-van-een-weekmenu/</ref>: # Kies wekelijks een rustig moment uit, bij voorkeur elke week op hetzelfde tijdstip. Het beste is om met alle huisgenoten om tafel te gaan zitten, agenda's erbij, en te bepalen wanneer iedereen deze week mee-eet. Houd ook rekening met sport (dan bijvoorbeeld een lichte maaltijd vooraf, wellicht nog een gezonde snack achteraf), uitjes en andere afspraken. En regel de taken: wie verzorgt er per dag de maaltijd(en), wie doet boodschappen, afwas, etc. Handig is een whiteboard waarop elke week de taken per persoon en per dag (ook voor de rest van het huishouden) zijn in te vullen. Overigens kan op drukke dagen de maaltijd eenvoudiger zijn dan op avonden waarop men er rustig de tijd voor kan nemen. # Bekijk de voorraadkasten, inclusief koelkast en vriezer. Verwerk restanten die snel op moeten in maaltijden van de eerstkomende dag(en), dat kan ook in lunch-hapjes. ## Vers fruit met schimmel weggooien. Vers fruit met alleen een bruin plekje, dat gekneusd of overrijp is, kan nog wel prima worden gegeten. Snijd slechte plekjes eruit en eet het op of verwerk het&nbsp;<ref>Ontleend aan: ''Hergebruik van A tot Z : 1001 manieren om 'afval' te gebruiken'' / Carolyn Jabs. - Baarn: Bosch & Keuning, Baarn, 1983. - {{ISBN|902464478X}}. p. 40-41</ref>: ### In een fruitsaus: Schil het fruit, kook of pureer het en maak er een warme of koude fruitsaus van, die bij het dessert kan worden gegeten. Voeg suiker naar smaak toe, maar dat hoeft zeker niet altijd. ### In een cake, taart of (bananen)brood. ### In brandewijn: Vul een grote, brandschone pot of kan met een liter brandewijn erin en dek die goed af. Maak het fruit steeds schoon elke keer als u iets wil toevoegen, snijd het in hapklare brokken en voeg het toe, samen met een gelijke hoeveelheid suiker. Roer elke twee dagen om. Lekker over een dessert of als punch. # Stel de maaltijden samen (op papier of bijvoorbeeld in een Excel-sheet), desgewenst ook voor ontbijt en lunch. ## Als er vaak restjes zijn, plan dan de laatste dag van de week in als kliekjesdag en maak ze op. Je kunt denken aan een maaltijdsoep, macaroni-schotel, nasi, aardappelsalade, stoofschotel of (geroosterd) brood met gestoofde Italiaanse groente met gesmolten kaas bovenop (bijna als een pizza). Zie ook [[Kookboek/Koken met kliekjes|Koken met kliekjes]]. # Inspiratiebronnen voor maaltijden: ## Iedere huisgenoot mag voorstellen doen. Waar hebben zij trek in? ## Het [[Kookboek]] van Wikibooks biedt [[Kookboek/Dagmenu|dagmenu's]], mede gebaseerd op de Groente- en fruitkalender (zie hieronder) met seizoensproducten. Uiteraard kun je ook zelf recepten bij seizoensgroenten zoeken. Producten van het seizoen zijn in de regel goedkoper, hebben een minder lange weg afgelegd en komen vaker van de "koude grond" (buiten op het veld, niet uit een verwarmde kas), waardoor in beide laatste gevallen minder energie is gebruikt. ## Aanbiedingen, reclamefolders van groenteboer, slager of supermarkt uit de buurt (kijk of je je kunt abonneren op een wekelijkse nieuwsbrief of alert). ## Af en toe struinen op de wekelijkse warenmarkt. ## Blader in het [[Kookboek]] van Wikibooks, je eigen kookboek(en), de [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezonde-recepten.aspx receptenverzameling van het Voedingscentrum] of in de [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezonde-recepten/receptenapp-slim-koken.aspx recepten-app van het Voedingscentrum]; surf op internet, bewaar favoriete websites voor volgende keren; ook tv-kookprogramma's kunnen inspiratie bieden. Let wel steeds op of de gevonden recepten niet te veel zout bevatten, wijzig witte rijst en pasta's in volkoren equivalenten, vervang voedingsmiddelen in blik en pot door gezondere voedingsmiddelen en pas de hoeveelheden aan aan de behoeften van uw huishouden. ## Abonneer je op een wekelijkse maaltijdbox, waarvoor je van tevoren wel moet weten wat er die week geleverd wordt, anders kun je niet plannen. Vaak worden er ook recepten meegeleverd. Hierdoor hoef je minder boodschappen te doen en eet je altijd groenten en fruit van het seizoen. # Maak een boodschappenlijst, ook met artikelen voor ontbijt, lunches, tussendoortjes, dranken en voor andere huishoudelijke artikelen (zoals schoonmaakartikelen en wc-papier). Een zorgvuldig opgestelde boodschappenlijst voorkomt ook dat voedsel moet worden weggegooid omdat teveel is ingekocht. # Nu komt het aan op de uitvoering: boodschappen doen, je aan het schema houden en op tijd de maaltijden verzorgen. '''Voedselkalenders''' *[https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Consumenten/Veelgestelde%20vragen/Voedingscentrum%20seizoengroente-%20en%20fruitkalender.pdf Groente- en fruitkalender (pdf-overzicht)] en [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/wat-zijn-seizoensgroenten-en-seizoensfruit.aspx Groente- en fruitkalender (doorklikken)] - beide van het Voedingscentrum (nl) * [https://www.gezondleven.be/files/voeding/Gezond-Leven-2017-gezond-weekmenu.pdf Gezondleven.be] - pdf-bestand met seizoenskalenders en sjablonen voor weekmenu's * [https://vispaleistexel.nl/viskalender.pdf Viskalender] van Vispaleis Texel * [https://flinndalcdn.blob.core.windows.net/img/viskalender_bc8058fd.pdf Viskalender] van Flinndal * [https://vishandeldedukdalf.nl/Viskalender/ Viskalender] van Vishandel De Dukdalf == Bereiding van voeding == De meeste voedingsmiddelen kunnen niet zonder meer op tafel worden gezet. We willen ze gekookt, gebakken, gestoofd, in de vorm van een salade, netjes opgediend in schalen of op andere manieren bewerkt. Een '''methode''' kan zijn: # Was je handen. Je komt in aanraking met voedsel en dat doe je alleen met schone handen. # Bedenk wat je wilt eten. # Voor een eenvoudige broodmaaltijd zal het alleen nodig zijn eventueel thee of koffie te zetten, en in ieder geval de tafel te dekken en de etenswaren op tafel te zetten. # Voor een hoofdmaaltijd en een uitgebreide lunch of uitgebreid ontbijt zijn meer planning en handelingen nodig. [[Bestand:4MeasuringSpoons.jpg|thumb|Maatlepels, maatschepjes]] # Zet alles klaar op het aanrecht, kookeiland of de keukentafel om de maaltijd te bereiden: voedingsmiddelen, pannen en/of schalen, keukenweegschaal en houd eventueel het recept/de recepten bij de hand. Maak eerst aangebroken etenswaren op voordat een nieuw pak/blik/pot/zak wordt opengemaakt. Gebruik pannen op maat: in een te grote pan gaat vaak teveel water, wat onnodig veel extra energie kost. Maten en gewichten: zie [https://img.static-rmg.be/a/view/q75/w/h/2237683/maten-en-gewichten-jpg.jpg Maten & gewichten van Libelle.be]. # Bereid elk onderdeel van de maaltijd aan de hand het recept. Begin met het onderdeel dat het meeste tijd kost. Plan alles zo, dat alles klaar is op het tijdstip dat jullie aan tafel willen. Snijd zoveel mogelijk het vet van vlees af, hierin hopen zich persistente bestrijdingsmiddelen op. # Maak groenten, aardappelen en fruit kort voor gebruik klaar voor gebruik (schillen, wassen, snijden). Hoe langer ze aan de lucht zijn blootgesteld, hoe meer vitaminen verloren gaan. # Kook met weinig water, hierdoor blijven vitaminen en andere voedingstoffen zoveel mogelijk behouden. Aardappelen en groenten hoeven niet helemaal onder water te staan, als ze het water maar raken. Bladgroenten als andijvie, spinazie en postelein, kunnen met aanhangend water worden opgezet en zachtjes worden gestoofd met een deksel op de pan (zelfs als je ze in de slacentrifuge droogslingert en dan op een zacht vuurtje kookt, branden ze niet aan, wel af en toe omscheppen). Voor het koken van rijst en pasta is wel meer water nodig: voor rijst is twee keer zoveel volume water nodig als rijst (twee koppen water op één kop rijst), pasta moet helemaal onder water staan. [[Bestand:Flickr - cyclonebill - Andebryst (1).jpg|thumb|Spatdeksel]] # Doe altijd een deksel op de pan, dit voorkomt dat warmte en voedingsstoffen weglekken. Uitzondering: als een gerecht van buiten knapperig moet zijn, zoals spek en gebakken aardappelen, wordt hooguit een (anti-)spatdeksel gebruikt. # Nadat voedsel kookt of pruttelt, kun je de betreffende knop op de kookplaat laag draaien om het voedsel te laten garen. Dit voorkomt aanbranden en spaart energie. # Kook groenten zo kort mogelijk, dan blijven de voedingstoffen beter behouden. Als ze nog een beetje knapperig zijn, is dat niet erg, kauwen is goed voor je. Vlees en vis moeten wel altijd goed gaar zijn (uitgezonderd biefstuk en dergelijke), zodat eventuele bacteriën en andere ziektekiemen gedood zijn. Ook aardappelen en rijst moeten gaar zijn. # Kookwater kan na afloop worden gebruikt voor een saus, jus, soep of bouillon; gooi het dus niet door de gootsteen, maar in een mok of schaaltje dat bestand is tegen kokend water. # Gebruik pannenlappen en/of ovenwanten om warme pannen en warme ovenschalen aan te pakken. # Zorg onderwijl voor een ''goede hygiëne'': ## Bij het ontdooien van voedingsmiddelen: vang het vocht van vlees, kip en vis op (bijvoorbeeld door het op een bord te ontdooien) en gooi het direct weg, laat het niet op het aanrecht komen. ## Voorkom dat rauw voedsel besmetting kan opleveren: gebruik één snijplank uitsluitend voor het snijden van vlees, kip en vis, gebruik de vork of pollepel die is gebruikt voor het aanbraden en keren ervan daarna niet meer, maar was hem af en gebruik schoon bestek. ## Was groente (en fruit) goed, onder stromend (lauw) water, zorg dat alle vuil eruit is. Snij prei in de lengte door om ook het zand tussen de bladeren te kunnen wegspoelen. Was bladgroente als spinazie en andijvie altijd minstens twee keer. Dit is niet alleen goed om vuil er af te spoelen, maar ook om bestrijdingsmiddelen weg te wassen die aan de buitenkant zitten. ## Proef tijdens het koken steeds met een nieuwe, schone lepel of vork om besmetting met bacteriën en schimmel te voorkomen. ## Bij het opwarmen van restjes/kliekjes: warm ze niet op in de magnetron, maar op het fornuis op minimaal 80 °C en zorg dat ze door en door heet zijn om bacteriën te doden (minimaal 5 minuten echt koken). Dit geldt ook als ze uit de diepvries komen. ## Houd het aanrecht steeds schoon. Ruim afval direct op. Zet gebruikte materialen direct terug op hun plaats, zet vuile vaat direct in de afwasmachine of stapel het op op een apart deel van het aanrecht om later in één keer af te wassen. Vul gebruikte pannen met een klein laagje water, zodat ze niet aankoeken en gemakkelijker schoongemaakt kunnen worden. Voor het vervolg: zie de paragraaf [[Huishouden/Hygiëne#Afwassen|Afwassen]] in het hoofdstuk [[Huishouden/Hygiëne#|Hygiëne]]. '''Meer Informatie''' * [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bereiden.aspx Eten bereiden] (van het Voedingscentrum) * [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bereiden/eten-koken-en-baken.aspx Praktische tips voor koken en bakken] (van het Voedingscentrum) * Recepten: zie tips bij [[Huishouden/Voeding#Basis|Maaltijden samenstellen/Basis]]. * Bereidingstechnieken: ** Zie [[Kookboek/Bereidingstechnieken]] voor een overzicht en links naar uitleg. ** [https://www.huishoudeninhokjes.nl/ Huishouden in hokjes] Klik op "Koken uitleg" ** Peulvruchten: zie [[Kookboek/Peulvruchten#Peulvruchten_in_de_keuken|Peulvruchten in Kookboek]] ** Groenten: kook ze zo kort mogelijk, nog een beetje knapperig is prima, slap gekookt niet; en eet bij voorkeur elke dag ook rauwkost. ** Een sladressing kan worden gemaakt van yoghurt met slasaus (verhouding 3:1), mosterd, een wisselende keuze uit (verse en gedroogde) tuinkruiden, peper, paprikapoeder en andere specerijen, toevoegingen zoals fijngesnipperde ui en knoflook. == Aan tafel == Een maaltijd wordt in principe aan tafel opgediend. Zo is er ten minste één tijdstip op een dag dat alle huisgenoten samen zijn en aandacht voor elkaar kunnen hebben (mobieltjes en andere aandacht-afleiders zijn dan uiteraard verboden). Als het gezelschap te groot daarvoor is, kan men ook verspreid in de woonkamer zitten met bijvoorbeeld het bord op schoot of op een salon- of bijzettafel, en de eettafel als buffettafel gebruiken. Alles dat op tafel komt dient smetteloos te zijn: schoon, zonder vlekken, glanzende glazen, zodat het een plezier is om aan tafel te zijn. [[Bestand:Tables in restaurant (7967031230).jpg|thumb|Tafelzeiltje]] Een fraai gedekte tafel begint met een mooi (gestreken) tafellaken of met placemats, afhankelijk van het gezelschap: groot/klein, formeel/informeel. Als men verwacht dat er geknoeid wordt aan tafel, bijvoorbeeld door kleine kinderen, dan is een {{Wp|Wasdoek|tafelzeiltje}} echter praktischer. Op het tafelkleed komen borden, voor ieder één, bij voorkeur bij elkaar passend en uit een servies dat bij het tafellaken past. Voor de dagelijkse maaltijd kan men een eenvoudig servies gebruiken (waarvan het minder erg is als er een stuk breekt), voor een feestelijk diner of als er gasten mee-eten kan het mooie servies uit de kast worden gehaald. Naast elk bord komt bestek: [[Bestand:Palais-Niel couverts.JPG|thumb|Gedekte tafel voor een chic diner]] * Voor een eenvoudige maaltijd of een informele setting worden alleen een vork (links van het bord) en een mes (rechts van het bord) gelegd. Als er soep vooraf is, komt er een lepel rechts van het mes. Als er voor het dessert apart bestek nodig is, komt dat boven het bord te liggen. Soep kan worden opgediend in een soepkom of (diep) soepbord; in beide gevallen wordt die niet rechtstreeks op de tafel gezet, maar met een schotel (voor een soepkom) of plat bord eronder; in een informele setting kan de hoofdgang ook van dat bord worden gegeten, in een formele setting wordt dat bord weggehaald na de soep. * Voor een uitgebreide maaltijd, met verschillende gangen en een formele setting, is er voor elke gang apart servies. Men eet met het bestek van buiten naar binnen, dus het bestek voor de een-na-laatste gang ligt het dichtst bij het bord, die voor de eerste gang aan de buitenkant. Het bestek voor het dessert, de laatste gang, ligt boven het bord. Voor elke gast is er ook een servet, bij voorkeur een gestreken, stoffen servet die bij het tafellaken past. Laat papieren servetten tot de uitzonderingen behoren vanwege het afval dat die veroorzaken, en ze zijn alleen geschikt voor een informeel gezelschap. Een servet kan op het bord liggen, links naast het bord of als een waaier gevouwen in een glas. Servetten van gezinsleden en andere huisgenoten hoeven niet dagelijks verschoond te worden, maar dan moeten die wel herkenbaar zijn, bijvoorbeeld aan een eigen servetring voor iedereen.<br> Tenslotte komt er rechtsboven het bord ten minste één glas of drinkbeker te staan; als er wijn geschonken wordt, is dat een wijnglas, anders een waterglas, melkbeker of kop-en-schotel (voor koffie of thee). Bij uitgebreide maaltijden kunnen er meerdere glazen staan: één wijnglas voor iedere gang en een waterglas. Feestelijke tafels kan men versieren met een klein vaasje bloemen, een laag bloemstuk, enkele lage kaarsen (zoals waxinelichtjes) of een pronkstuk. Men moet wel voorkomen dat er versiering in de weg staat, bijvoorbeeld bij het doorgeven van schalen of tijdens tafelgesprekken (men moet elkaar kunnen aankijken): dan liever eenvoudige of geen versiering. Het gaat immers om het eten en het gezelschap, die zouden alle ruimte moeten krijgen. [[Bestand:Wedgwood tureen c1770 REM.jpg|thumb|Voorbeeld van een dekschaal]] Een warme maaltijd kan opgediend worden met dekschalen of pannen op tafel, afhankelijk van hoe formeel of feestelijk de maaltijd is. Voor een informele setting zijn pannen aan te raden, omdat dat afwas scheelt. Als er pannen op tafel komen, moeten daarvoor pannenonderzetters in het midden van de tafel neergelegd worden, om de tafel en het tafellaken te beschermen tegen de hitte van de pannen, voor elke pan één onderzetter. Voor grote ovenschalen plaatst men er twee naast elkaar. Daarnaast kunnen er vaatjes zout en peper, en in een informele setting ook schaaltjes met augurken of ander tafelzuur en eventueel mosterd, mayonaise (voor een maaltijd met patat), ketchup en andere tafelsauzen worden neergezet, afhankelijk van de maaltijd. Voor een Aziatische maaltijd ook ketjap, sambal, atjar tjampoer en seroendeng, zodat iedereen het eten naar eigen smaak kan kruiden en aanvullen. Vanwege een goede hygiëne krijgt elke pan, schaal, pot en kom zijn eigen opscheplepel of ander bestek: jamlepel, botermesjes, slabestek, vorken voor augurken en ander tafelzuur, een aparte lepel voor het opscheppen van ijs en een aparte voor de slagroom en andere versiering. Ruim na elke gang alle voorwerpen weg die voor de volgende gang niet meer nodig zijn, uitgezonderd de tafelversiering, zodat er een opgeruimde tafel is voor de volgende gang en er ruimte is voor bijvoorbeeld voorwerpen voor het dessert. Om een rommelige keuken te voorkomen, kan de vaat het beste direct in de afwasmachine worden gezet, of in een afwasteil om te weken; overige spullen dienen direct op de juiste plaats te worden teruggezet. Voor een broodmaaltijd kan men sneden en bolletjes brood en eventueel krentenbollen en soortgelijk lekkers op schalen of grote borden leggen. Afhankelijk van de grootte van de tafel komen er meerdere schalen verspreid over de tafel te staan, meestal in het midden. Bolletjes worden van tevoren doorgesneden, wat het gemakkelijkst voor de tafelgenoten is, of er wordt een broodmes bij gelegd. Vleeswaren, kaasplakken of stukken kaas met een kaasschaaf erbij, komen op aparte borden of schalen, elk met een eigen vork. Daarnaast kan men denken aan potten of schaaltjes met jam, pindakaas, hagelslag, salades, rauwe groenten als tomaten, radijs en schijfjes komkommer, en ander beleg, die verspreid op tafel worden gezet, elk met een eigen lepel, vork of mes. Ook schaaltjes halvarine, margarine en/of boter, elk met een eigen botermesje, komen verspreid op tafel te staan. Zorg dat er voor ieders smaak en voorkeuren brood en beleg is (denk aan vegetarisch, allergieën, diëten, e.d.). Voor dranken kan men kannen (in een informeel gezelschap ook flessen of pakken) met water, melk, karnemelk, thee en/of koffie neerzetten. Voor een lunchbuffet is het het gemakkelijkste als er van tevoren sandwiches zijn klaargemaakt zodat de gasten niet zelf hun brood hoeven te beleggen. Bied dan wel een ruime keuze aan: volkoren/witbrood, met/zonder boter, vegetarisch/veganistisch, verschillende soorten vleeswaren en kazen, en met/zonder sla of andere rauwkost. <gallery widths="200" heights="160"> Bread in basket.jpg|Verschillende soorten brood in een mandje Rustikales, deftiges Abendbrot.jpg|Beleg voor een broodmaaltijd Several cheeses with a slicer, bread and milk.JPG|Schaal met kaas en kaasschaaf Cold cuts.jpg|Schaal met vleeswaren, augurken en tomaten Composed salad.jpg|Schaal met rauwkost naar keuze SeaDream II — Buffet (dinner).JPG|Buffettafel </gallery> '''Meer informatie''' * over tafeletiquette: het hoofdstuk [[Kookboek/Etiquette|Etiquette]] van het Wikibook Kookboek * over de fijne kneepjes van het serveren van een warme maaltijd: het hoofdstuk [[Kookboek/Opdienen|Opdienen]] uit het Wikibook Kookboek. == Picknicken == [[Bestand:Claude Monet - Le Déjeuner sur l'herbe (1866) - Pushkin Museum Ж-3307.jpg|thumb|320px|Claude Monet - Le Déjeuner sur l'herbe (1866)]] {{Wp|Picknick|Picknicken}} kan in een park op het gras, op het strand, op een open plaats in het bos of, als je geluk hebt, aan een picknicktafel ergens in de buitenlucht. Als er mensen meegaan die slecht ter been zijn, en er wordt niet aan een picknicktafel gegeten, dan zijn tuinstoelen voor hen noodzaak. De anderen kunnen ook op de grond zitten, al of niet op een meegebracht kleed of badhanddoek.<br> Benodigdheden: * Gekleurd tafellaken dat vuil mag worden. * Mand(en) of tas(sen) en eventueel een koelbox (met bevroren koelelementen of lege melkpakken met de dop er nog op, niet helemaal gevuld met water (er moet wat ruimte overblijven omdat ijs uitzet) en vervolgens ingevroren), met daarin lekkere hapjes, van klaargemaakte broodjes en rauwkost (gewassen radijsjes, cherrytomaatjes, schijfjes komkommer) tot fruit en andere zoetigheid, en drank. Eventueel een zoutstrooier en pepermolen. Het gemakkelijkst zijn hapjes die uit het vuistje kunnen worden gegeten, zodat geen borden of bestek nodig zijn. * Bekers, borden, eventueel bestek en opscheplepels, bij voorkeur van herbruikbaar materiaal, maar niet breekbaar, een kurkentrekker als er wijn mee is, een flessenopener. * Servetten, een wc-rol, een of meer natte washandjes of andere natte doekjes, en/of een flesje met (desinfecterende) handzeep waarbij geen handdoek nodig is. * Een vuilniszak voor afval. * Eventueel tuinstoelen, een inklapbare tafel, plaid/kleed en/of badhanddoeken om op te zitten. * Iets tegen insecten, zoals insectenkapjes, een schoteltje met een doorgesneden sinaasappel of citroen waarin enkele kruidnagels zijn gedrukt (tegen vliegen) en/of een schoteltje met een klein laagje water en een vers gesneden ui daarin (tegen wespen). En denk aan het rijmpje: ''Laat niet als dank voor het aangenaam verpozen, de eigenaar van 't bos de schillen en de dozen'' ... Laat niets achter! Als er geen vuilnisbak in de buurt is: neem je afval mee en gooi het in de eerste afvalbak die je tegenkomt of neem het mee naar huis. == Overige aspecten == Voeding gaat niet alleen over verantwoorde menu's en het bereiden ervan. Er zijn nog andere aspecten, zoals het inkopen en bewaren ervan, voedselveiligheid en de benodigde keukenuitrusting. === Inkopen van voedsel === Tips voor het inkopen van levensmiddelen: # Maak van tevoren een boodschappenlijstje. Dit voorkomt het vergeten van spullen en te veel kopen. Schrijf steeds een boodschap op het lijstje als u iets opmaakt of ziet dat iets bijna op is; vraag ook huisgenoten om dat te doen. Vul het aan met wat u de komende dagen wilt eten. Aandachtspunten: ## Koop geen groente en fruit buiten het seizoen: geen zacht fruit als aardbeien, frambozen en bessen in de winter en geen spruitjes en witlof in de zomer, zie [https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Consumenten/Veelgestelde%20vragen/Voedingscentrum%20seizoengroente-%20en%20fruitkalender.pdf Groente- en fruitkalender]. Dergelijke voedingsmiddelen zijn in kassen gekweekt of komen van ver en belasten daardoor het milieu extra. ## Koop ongewassen, ongeschilde en ongesneden groenten, fruit en aardappelen. Zo blijven vooral vitaminen het beste behouden totdat ze daadwerkelijk worden gebruikt. ## Weet ook goed wat er nog in huis is, dat kan van pas komen bij onverwachte buitenkansjes in de winkel of de marktkraam. ## Neem een of meerdere boodschappentassen en/of een boodschappenkrat mee en eventueel enkele plastic zakjes/tasjes van een vorige keer voor losse groenten en fruit. Dit bespaart verpakkingsmateriaal. # Bedenk waar de boodschappen het beste kunnen worden gehaald: welke winkel(s), markt, online website of andere verkooppunten aan consumenten. Weeg kwaliteit, assortiment, service, betrouwbaarheid en gemak af tegen de prijzen die worden gevraagd. Vooral met een klein budget kan het bovendien lonend zijn om aanbiedingen in de gaten te houden. # Let bij het kopen op: ## De houdbaarheidsdatum. Koop geen spullen die over de houdbaarheidsdatum zijn of er kort op zitten. Meestal staan achterin het schap versere spullen. Daar tegenover staat dat aan houdbare producten (zakjes, pakjes, blikken, potten) veelal additieven zijn toegevoegd, die het product er niet gezonder op maken, ook al zijn de vermelde E-nummers allemaal toegestaan en veilig. ## De versheid: groente en fruit mogen er niet slap eruit zien, bruine vlekjes of schimmel hebben; broccoli mag geen gele plekken hebben. Vlees en vleeswaren mogen geen bruine of groene vlekken hebben. Vis mag niet ruiken. Hoe verder een product gereisd heeft, hoe minder vers het kan zijn, meestal zijn ze dan ingevroren geweest, wat op zich niet verkeerd is. Vraag je bij fruit altijd af wanneer je het wilt eten: voor groene bananen en harde kiwi's en mango's duurt het nog wel enkele dagen tot meer dan een week voordat ze rijp zijn. Meloenen ruiken geurig als ze eetrijp zijn. Vraag het anders aan de verkoper. ## De verpakking:[[Bestand:Set of Spices.jpg|thumb|120px|Kruidenpotjes]] [[Bestand:Kitchen Funnel.jpg|thumb|120px|Keukentrechter]] ### De verpakking moet gaaf zijn. Een blik of potdeksel mag niet bol staan, want dan is de inhoud bedorven. Een blik mag geen butsen hebben. Het plastic om een product mag geen gaatjes hebben, want dan komt er lucht bij de inhoud en bederft het product sneller. ### De verpakking mag niet overdadig zijn, moet in verhouding tot het product staan. Laat bijvoorbeeld het kopen van losse, 1-persoons toetjes tot de uitzonderingen behoren, evenals afzonderlijk verpakte plakjes kaas en snoepjes. ### Als een product zowel in dure, luxe verpakkingen te koop is als in goedkopere zakjes: koop hooguit de eerste keer de luxe-uitvoering en vul die later bij met goedkopere navulzakjes. Bijvoorbeeld: gedroogde kruiden en specerijen zijn bij de Turkse of Aziatische winkel of op de markt meestal in goedkopere zakjes te koop, terwijl een supermarkt alleen duurdere uitvoeringen heeft, waar bovendien minder in zit. U kunt ook zelf lege kruidenpotjes kopen, al dan niet met een strooideksel, plak er zelf een etiket op en ze zijn klaar om te vullen met navulzakjes. Een trechter kan daarbij behulpzaam zijn. ## De ingrediëntenlijst: in het algemeen geldt: hoe korter hoe beter. ### ''Suiker'' zou alleen in producten moeten zitten waarin je het verwacht: frisdrank, snoep, koek, toetjes, zoet broodbeleg. Maar het zit in veel meer producten, ook waarin je het zelf niet zou toevoegen, zoals soepen en sauzen. Koop die niet. ### ''{{Wp|Mononatriumglutamaat|Smaakversterker}}'', ook bekend als E621, vetsin, MSG, (mono)natriumglutamaat en met enkele andere termen. Het komt ook in de natuur voor, geeft een extra hartige smaak en zorgt ervoor dat het verzadigingspunt later wordt bereikt en je moeilijk kunt stoppen met het eten van producten waar het in zit. Koop geen producten waar het in zit. ### ''Volkoren brood'' zou slechts vier ingrediënten moeten bevatten: volkorenmeel, water, (bakkers)zout en desem of gist. Maar dat soort brood is zeer moeilijk verkrijgbaar, zelfs brood bij veel natuurvoedingswinkels heeft een langere ingrediëntenlijst. Het dichtst in de buurt komen Allison (gist), en de Liefde en Passie broden (desem) van Albert Heijn. Brood dat je in ieder geval het beste NIET kunt kopen: #### met mout, moutmeel, moutextract of een andere term met "mout" erin: dan is het brood donker en lijkt het gezond, maar vaak is het witbrood met een kleurtje; #### met broodverbeteraar, meelverbeteraar, broodverbetermiddelen, melk, vet, suiker, emulgator, enzymen, gluten, ei; zij zorgen ervoor dat het brood luchtiger wordt of langer vers blijft, maar ze zijn niet nodig voor je gezondheid. Beter is het om steviger brood te kopen en direct na aankoop in te vriezen wat je niet dezelfde of volgende dag nodig hebt. ###''Vegaproducten'': de hoeveelheid eiwitten per 100 gram kan aanmerkelijk verschillen tussen merken en producten. Vlees en vis bevatten zo'n 18 à 30 gram eiwitten per ons, bij vegaproducten mag je al blij zijn als het rond de 15 gram per ons is. Bij voorkeur is er bovendien vitamine B12 en ijzer toegevoegd, zit er max. 1,1 gram zout per 100 g en geen suiker in. ## De hoeveelheid: koop alleen grotere hoeveelheden (die in de regel goedkoper zijn) als ze binnen de houdbaarheidsdatum gebruikt worden en als er ruimte voor is in de voorraadkast, koelkast of vriezer. Koop anders een kleinere hoeveelheid of vraag aan de verkoper of er ook kleinere hoeveelheden beschikbaar zijn; sommige groentewinkels en supermarkten staan toe om bijvoorbeeld halve bloemkolen of andijviestruiken te kopen. ## De prijs. ### Koop aanbiedingen alleen als u het product echt nodig heeft, als er plek voor is in de voorraadkast èn als het binnen de houdbaarheidsdatum gebruikt wordt. # Laat overbodig verpakkingsmateriaal in de winkel achter. # Pak de boodschappen zorgvuldig in: zware en robuuste spullen onderin en achterop de fiets, kwetsbare spullen, zoals zacht fruit, eieren, brood en gebak bovenin de tas die voorop de fiets gaat. # Na thuiskomst: ## Handen wassen. ## Pak direct de boodschappen uit en zet ze op de juiste plek: in de voorraadkast, koelkast of (in zelfgemaakte kant-en-klare pakketjes, bijvoorbeeld brood of vlees/vis voor steeds één dag) in de diepvriezer (zie volgende paragraaf). Meer informatie: * [https://www.voedingscentrum.nl/nl/veilig-eten-voedselinfectie-voorkomen/veilig-kopen.aspx ''Veilig kopen'' van het Voedingscentrum]. * [https://www.gezondheid.be/artikel/gezonde-voeding/versheid-van-voedingsprodukten-123#8 ''Kenmerken van verse vis'' van Gezondheid.be] === Bewaren van voedsel === Algemene regel: droog, koel (maar wel vorstvrij), in het donker en afgesloten. Afgesloten wil zeggen in een pot, fles of doos met deksel die er strak oppast, of in een papieren zak als het om verse levensmiddelen als aardappelen, groente en fruit gaat. Er zijn wel uitzonderingen: * Verse groente: veel gaat in de koelkast, maar niet alles, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bewaren/waar-bewaar-ik-groente-en-fruit.aspx Groente en fruit bewaren van het Voedingscentrum]. Wat buiten de koelkast bewaard wordt, zoals aardappelen, uien, knoflook en tomaten, moet droog en donker opgeslagen worden. * Verse kruiden en verse asperges: in een vochtige doek gewikkeld in de groentela van de koelkast; verse kruiden kunnen ook in een hoog glas met water. Bewaartermijn: hooguit enkele dagen. * Tropisch fruit zoals verse ananas, mango, banaan en kiwi, buiten de koelkast bewaren, en ze mogen ook in het daglicht bewaard worden, zeker als ze nog niet rijp genoeg zijn om te eten. * Droog voedsel zoals rijst, macaroni, beschuit, crackers en andere graanproducten, gedroogde kruiden en specerijen en gedroogde peulvruchten hoeven niet gekoeld te worden bewaard, maar wel koeler dan 20° C (en ook droog, donker en afgesloten). ** Tafelzout: voeg enkele korrels rijst toe aan een zoutstrooier, dan wordt het zout niet vochtig. * Diepvriesproducten: uiteraard in de vriezer. Ingevroren voedsel is niet onbeperkt houdbaar, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/koken-en-bewaren/hoelang-is-eten-houdbaar-in-de-diepvries hoelang is eten houdbaar in de diepvries van Voedingscentrum]. * Voorverpakte levensmiddelen die in de winkel buiten de koeling staan, hoeven ook thuis niet in de koelkast, mits ze niet zijn aangebroken. Dit geldt dus ook voor eieren. * Zie ook: ** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bewaren/bewaartips-voor-koelkast-vriezer-en-voorraadkast.aspx bewaartips van het Voedingscentrum] ** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bewaren.aspx eten bewaren, van het Voedingscentrum] kies zelf uit 2.000 specifieke voedingsmiddelen ** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/veilig-eten-voedselinfectie-voorkomen/veilig-bewaren.aspx voedsel veilig bewaren van het Voedingscentrum] Overige aanbevelingen: * Zet de koelkast op 4° C. * Zet producten met een korte houdbaarheidsdatum vooraan op de plank, om verspilling te voorkomen. Zet nieuw gekochte producten achter soortgelijke oude producten. Gebruik altijd eerst de oudste producten, of die met de meest nabije houdbaarheidsdatum. * Gebruik verse producten (zoals groente, fruit, vlees, vleeswaren en brood) zo snel mogelijk, in ieder geval binnen enkele dagen. Harde groenten als wortelen, kool en knolselderij kunnen iets langer in de koelkast bewaard worden dan bladgroente als spinazie, andijvie en kropsla. Sommige vleeswaren moeten snel (binnen twee dagen) worden opgemaakt, zoals leverworst, rosbief en filet americain; andere soorten kunnen iets langer worden bewaard, zoals salami, droge worst, gerookte ham en spek. Vries vlees, vleeswaren en brood direct na aankoop in (in porties voor hooguit twee dagen) als zij niet binnen twee dagen worden opgemaakt. * Koel restjes en expres teveel gekookte porties eerst goed af voordat je ze in de koelkast zet. Ze zijn dan nog twee dagen houdbaar. Zet ze in de diepvries als je ze langer wilt bewaren. * Gebruik zo min mogelijk plastic en aluminiumfolie om voedsel te bewaren. Gebruik liever koelkastdozen in allerlei maten met een deksel dat goed afsluit. * Kijk producten regelmatig na op bederf (verse producten: enkele malen per week) en houdbaarheidsdatum (potten, blikken en pakken: halfjaarlijks). * Bewaar verpakkingsmateriaal dat nogmaals gebruikt kan worden, zoals plastic zakken van broden, lege potjes (maar overdrijf niet, van elke soort en maat twee is meestal voldoende) en plastic doosjes van bijvoorbeeld kruiden die nog als koelkastdoos kunnen dienen. Gooi overig verpakkingsmateriaal in de juiste vuilcontainer/kliko. === Hygiëne en voedselveiligheid in de keuken === Het is overal belangrijk om op hygiëne te letten, maar in de keuken nog extra omdat het daar om voedselveiligheid gaat. Enkele suggesties: * Handen wassen: ** Elke keer bij thuiskomst. ** Voordat de boodschappen worden uitgepakt en opgeborgen. ** Vóór het afdrogen en opbergen van schone vaat. ** Vóór het bereiden van maaltijden. ** Vóór het eten. ** En uiteraard na elk wc-bezoek. ** Zorg voor zeep op en een schone handdoek vlak bij de gootsteen. [[Bestand:Natte vaatdoek hangt te drogen aan een rekje bij het aanrecht 2024.jpg|thumb|Natte vaatdoek hangt te drogen aan een rekje bij aanrecht]] * Zorg voor een schone vaatdoek; als hij stinkt bent u veel te laat met verversen. Hang een vaatdoek uit, zorg voor een rekje bij de gootsteen waarop dat kan. Op vochtige vaatdoeken kunnen bacteriën en ander gespuis zich veel sneller ontwikkelen dan op droge. * Zorg voor een schone theedoek; en ook als er een afwasmachine is, moet er wel eens iets worden afgedroogd. * Zorg voor een schoon aanrecht, zowel qua hygiëne als qua spullen die erop staan. Een leeg aanrecht werkt veel prettiger dan een vol. * Gooi afval direct in een goed afgesloten vuilnisbak, dan blijft het aanrecht schoon en krijgt ongedierte (zoals fruitvliegjes, ratten en muizen) minder kans. Koffiefilters, theezakjes en warme voedselresten wel eerst laten afkoelen. * Gooi altijd voedsel weg als het bedorven is of lijkt, d.w.z. ** als er schimmel op zit (uitgezonderd schimmelkaas; op harde kaas met schimmel kan de schimmel met een ruime boog worden weggesneden, op andere voedingsmiddelen heeft dat geen zin omdat daar de schimmel ook in de rest ervan zit, ook al zie je die daar niet) ** als het muf ruikt ** als een klein beetje al vies smaakt ** als een product over de houdbaarheidsdatum '''TGT''' is, te gebruiken tot: altijd weggooien, dit geldt meestal voor verse vis en vers vlees. ** Een product dat over de houdbaarheidsdatum '''THT''' is, tenminste houdbaar tot, kan meestal nog enige tijd worden gebruikt, al zal de smaak achteruitgaan. Maar als het er niet meer goed uitziet, verkeerd ruikt of vies smaakt, dan moet het worden weggegooid. Meer informatie: [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/koken-en-bewaren/twijfel-over-de-houdbaarheidsdatum-kun-je-dit-nog-opeten-of-niet.aspx Houdbaarheidsdatum van het Voedingscentrum]. * In het algemeen: Maak spullen direct schoon als ze vuil zijn geworden, als er is gemorst of als er vlekken zijn gemaakt. Dan gaat het het gemakkelijkste. Dit geldt in ieder geval ook voor het aanrecht, het fornuis, roosters van een oven en barbecue. Vul aangekoekte pannen, braadslees en ovenschotels met een laagje water en was ze direct af na de maaltijd. * Maak de gootsteen, het aanrecht, keukenkastjes, keukenlades, kookplaat, oven, magnetron en andere keukenapparaten regelmatig goed schoon. Ze kunnen anders broedplaatsen van ongedierte worden, of slechter gaan werken door bijvoorbeeld kalkaanslag. Een vaatdoek en een sopje van warm water en afwasmiddel is veelal voldoende, voor gootsteen, aanrecht en kookplaat is vaak een schuurmiddel nodig (poeder of vloeibaar). ** Voor het schoonmaken van een '''oven''' zijn verschillende methoden. Vooraf: zorg dat er geen kruimels en ander los vuil meer in de oven is, gebruik daarvoor een stofzuiger. Daarna zijn er alternatieven: *** Smeer de wanden van een warme oven in met ''groene zeep''. Zet vervolgens een vuurvaste schaal verdunde ''ammoniak'' (verhouding: 4/5 kokend water en 1/5 ammoniak) in de oven en laat dit een nachtje staan. Vergeet niet om ‘s nachts een raampje open te laten staan, de ammoniak stinkt behoorlijk. De ammoniak zorgt ervoor dat de vette aanslag zacht wordt. Reinig de ovenwanden de volgende dag met een stuk keukenpapier of een oude krant.&nbsp;<ref>[https://www.tantekaat.be/tip/oven-reinigen/ Tante Kaat], [https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken De Witgoed-Outlet] en [https://njam.tv/blog/oven-schoonmaken-zo-ga-je-best-te-werk NJAM.tv]</ref> *** Doe een beetje ''baking soda'' op een vochtig doekje en neem de binnenkant van de oven af. Laat het middel even intrekken en poets de oven vervolgens schoon met een vochtige doek. Laat op hardnekkige plekken de baking soda een nacht laat intrekken, en poets de oven de volgende morgen schoon.&nbsp;<ref>https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken</ref> *** Verwarm de oven tot een temperatuur tussen 200 en 250 °C. Zet een vuurvaste kom met water en een kopje ''soda'' in de oven gedurende 20 minuten. Haal de kom vervolgens uit de oven en wrijf met een propere, vochtige doek de zijkanten schoon.&nbsp;<ref>https://njam.tv/blog/oven-schoonmaken-zo-ga-je-best-te-werk</ref> *** Doe een ''vaatwastablet'' in een ovenbestendig kommetje water. Ovendeur dicht en laat het geheel tien minuten in een voorverwarmde oven op 200°C staan. Haal het vuil hierna weg met een vochtige doek.&nbsp;<ref>https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken</ref> *** Verwarm de oven tot 200°C en plaats daarna een hittebestendig bakje met heet water en een scheut ''schoonmaakazijn'' in de oven (verhouding: (1/4 kopje azijn op 1 kopje water). Schakel het ovenprogramma uit en sluit de ovendeur. Na enkele uren kan de ovendeur weer worden geopend en kunnen de aangekoekte etensresten verwijderd worden met een stukje keukenpapier.&nbsp;<ref>https://www.superkeukens.nl/inspiratie/weblog/grootmoeders-tips-zo-maak-je-de-oven-schoon</ref> *** Snijd een halve ''citroen'' in partjes, doe deze in een ovenbestendig bakje gevuld met een bodempje water en pers de andere helft uit boven de ovenschaal. Plaats dat bakje gedurende tien minuten in een voorverwarmde oven op 200 °C. De warmte zorgt ervoor dat het citroensap verdampt. Na ongeveer tien minuten de viezigheid wegpoetsen met een vochtige doek.&nbsp;<ref>[https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken De Witgoed-outlet] gecombineerd met [https://njam.tv/blog/oven-schoonmaken-zo-ga-je-best-te-werk NJAM.tv]</ref> *** Speciaal om hardnekkige vetresten te verwijderen: Verwarm de oven tot 200 °C en zet dan de oven uit. Pak een stuk ''groene zeep'', maak deze nat en wrijf de zeep over het vette oppervlak van de oven. Zet vervolgens een hittebestendig bakje met heet water in het midden en sluit de ovendeur. Na enkele uren is het vet eenvoudig te verwijderen met een stuk keukenpapier.&nbsp;<ref>https://www.superkeukens.nl/inspiratie/weblog/grootmoeders-tips-zo-maak-je-de-oven-schoon</ref> *** Voor het rooster van de oven (of barbecue): Gebruik een metaalborstel (of staalborstel) of een Brillo-schuursponsje.&nbsp;<ref>https://www.superkeukens.nl/inspiratie/weblog/grootmoeders-tips-zo-maak-je-de-oven-schoon</ref> :: In alle gevallen geldt: Haal na afloop nog een vaatdoek over de ovenwanden heen, die gedompeld is in een warm sopje met afwasmiddel en vervolgens is uitgewrongen. ::'''Waarschuwing''': Meng nooit verschillende schoonmaakmiddelen door elkaar, dit kan een onaangename chemische reactie veroorzaken!! * '''Koelkast''' schoonmaken: minstens eenmaal per 3 maanden. Zie [https://www.consumentenbond.nl/koelkast/koelkast-schoonmaken ''Koelkast schoonmaken'' door Consumentenbond] * Draag een schort tijdens het koken, dat voorkomt dat bovenkleding vies wordt. * Uiteraard werkt u met schoon kookgerei, zoals pannen, keukenmessen en pollepels. * Groente en fruit: altijd wassen voor gebruik, tenzij het gaat om voorverpakte gewassen groente, voorverpakt geschild fruit of fruit dat nog geschild wordt, zoals bananen, meloen en kiwi's (doe dat dan wel met schone handen). * Vries voedingswaren die u niet direct gebruikt snel in, zoals kip, vlees, vleeswaren, vis, brood, extra porties, kliekjes en uiteraard gekochte diepvriesproducten. Zet de vriezer op -18° C. Zorg er wel voor dat ingevroren voedingsmiddelen op tijd worden opgemaakt, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/koken-en-bewaren/hoelang-is-eten-houdbaar-in-de-diepvries.aspx Bewaartermijnen van het Voedingscentrum]. * Was ten minste één ker per dag af (afhankelijke van de grootte van het huishouden vaker) of zet vuile vaat direct in de vaatwasser. ** Vul lege pannen met een klein laagje water zodat ze niet aankoeken. Dan zijn ze later gemakkelijker af te wassen. ** Verwijder direct etensresten van borden en schalen. Sommige restjes kunnen bewaard worden en later worden opgewarmd als lunch- of bijgerecht, andere gaan in de vuilnisbak (groenbak). ** Zie [[Huishouden/Hygiëne#Afwassen|Afwassen]] in het hoofdstuk Hygiëne voor methoden van afwassen. * Zie het hoofdstuk [[Huishouden/Hygiëne]] voor meer hygiëne in huis. === Keukenuitrusting === Om te kunnen koken, maaltijden bereiden, voedingsmiddelen bewaren en hygiëne te betrachten, zijn allerhande voorwerpen nodig. Minimaal nodig zijn: * kooktoestel met minimaal twee pitten * koelkast met een vriesvak of een aparte vriezer * twee kookpannen, een steelpan en een koekenpan, alle met dikke bodem en een deksel; als het budget en de ruimte in de keuken dat toelaten ook een braadpan en een snelkookpan; het materiaal van pannen is afhankelijk van de warmtebron die je gebruikt (gas, inductie, keramisch, etc.), let daarop bij het kopen; ook handig: pannen en koekenpannen die ook in de oven kunnen: dan kun je een gerecht eerst op de kookplaat voorbereiden en het voor het vervolg direct in de oven plaatsen; roestvrijstalen pannen zijn prima voor een efficiënt huishouden: ze kunnen in de afwasmachine en zijn slijtvast; een koekenpan kan ook van roestvrijstaal zijn, mits hij een dikke bodem heeft; braadpannen zijn vaak geëmailleerd, die mogen in prinicpe in de de vaatwasser, maar moeten wel voorzichtig behandeld worden, er kunnen gemakkelijk schilfers afgestoten worden; koop daarom geen complete pannenset: verschillende soorten pannen kunnen beter van verschillende materialen worden gekocht, steeds wat het beste materiaal is voor de soort pan; let bij het gebruik wel op: ** zure gerechten (zoals appelmoes en rabarber) mogen niet lang in roestvrijstalen pannen blijven staan, doe ze zo snel mogelijk na het koken over in bijvoorbeeld een glazen schaal die niet direct op een koud aanrecht staat (zet er een onderzetter of pannenlap onder) ** warme geëemailleerde pannen mogen niet op een koud aanrecht worden gezet of in koud water worden gedompeld ** voor zowel roestvrijstalen als geëmailleerde pannen geldt: gebruik geen metalen pannensponsjes en schuurpoeder; beide soorten kunnen wel worden uitgekookt met soda * keukentextiel: (katoenen) vaatdoeken, theedoeken, keukenhanddoeken, dweil, waarvan de aantallen afhankelijk zijn van de frequentie van verschoning en wassen; daarnaast pannenlappen en een schort * een rek voor het drogen en ophangen van vaatdoeken, hand- en theedoeken * vergiet, zeef (in verschillende groottes, van theezeefje tot die voor zeven van bloem), rasp, trechter * keukenweegschaal (met een verfijnde schaal, tot 500g à 1 kg en handig op te bergen), maatbeker van een liter, kookwekker; de eerste twee zorgen ervoor dat er op maat wordt gekookt: niet te weinig maar ook niet te veel wat tot verspilling zou leiden * snijplank * bestek: bestekbak, lepels, vorken, messen, theelepels, zowel om in de keuken te gebruiken als voor aan tafel: vleesmes, gekarteld mes met een lang lemmet (voor het snijden van brood en groente), (aardappel)schilmesje met een klein lemmet, dunschiller, houten pollepel, bakspatel (om voedsel in een koekenpan om te keren), garde, pannenkoekenmes, als er budget is: ook een flessenlikker/flessenschraper (om het laatste restje slasaus en andere dikke vloeistoffen uit flessen te kunnen halen), flessenuitdruiper, aardappelstamper, schuimspaan, tang voor vlees en groente; opscheplepels voor soep, jus, aardappelen en groente; de aantallen zijn steeds afhankelijk van het aantal huisgenoten en de frequentie van afwassen; bestek: van roestvrij staal, die kunnen in de afwasmachine * (handmatige) blikopener&nbsp;<ref>Een elektrische blikopener is voor mensen van wie de handen niet meer sterk genoeg zijn voor een handmatige blikopener; bovendien hebben de meeste blikken tegenwoordig een lipje waarmee ze kunnen worden opengetrokken en is er nog maar zelden een blikopener nodig</ref>, flessenopener, kurkentrekker, dekselopener, schaar * serviesgoed: diepe en platte borden (grote platte borden voor de warme maaltijd en kleinere voor de broodmaaltijd), mokken, koppen en schotels, waterglazen, schalen in diverse maten, waarvan ten minste één ovenschaal, dessertschaaltjes, citruspers, eierdoppen * theepot, aparte koffiepot of thermoskan (die alleen voor koffie wordt gebruikt in verband met achterblijvende koffiegeur/-smaak), (keramieke, metalen of plastic) koffiefilter, thee-ei als u losse thee gebruikt, theemuts * onderzetters voor hete pannen * goed afsluitbare voorraadbussen en/of -potten voor beschuit, crackers/knäckebröd, soepstengels, macaroni, rijst, havermout, volkorenmeel, peulvruchten, koffie, thee, suiker en andere droge voedingsmiddelen, koelkastdozen; mede afhankelijk van voorkeuren * goed afsluitbare bewaarbakjes, die zowel in de koelkast als in de vriezer bewaard kunnen worden; eventueel ook vershoudfolie * voorraad: zilvervliesrijst, volkoren macaroni, spaghetti en/of mie, volkoren soepstengels, diverse soorten gedroogde peulvruchten, tuinkruiden, specerijen; volkoren crackers en beschuit, volkoren ontbijtgranen zonder suiker (zoals havermout en Brinta), diverse soorten noten, pindakaas, zonnebloemolie, thee, koffie, papieren koffiefilters; noodvoorraad met conserven (potten en blikken groente, soep, vis, peulvruchten, bouillon), flessen water en pakken lang houdbare melk (zorg er wel voor dat deze producten binnen de houdbaarheidsdatum worden opgemaakt en steeds vervangen); daarnaast sneller bedervende voedingsmiddelen zoals brood, aardappelen, groente, fruit, vlees, vis, melkproducten, kaas, eieren, halvarine ** een basisvoorraad tuinkruiden en specerijen kan bestaan uit: tijm, rozemarijn, bieslook, basilicum, laurierblad, oregano, dille, bonenkruid, peper, paprikapoeder, kerrie, nootmuskaat, (hele) kruidnagel en gemberpoeder; desgewenst aangevuld met dragon, kervel, majoraan/marjolein, peterselie, munt, venkelzaad, karwij, kaneel (poeder of stokjes), foelie, kurkuma/geelwortel, chilipoeder en wat u verder nog tegenkomt in de kruidenkraam op de weekmarkt of in de Aziatische winkel; experimenteer ermee: koop af en toe iets onbekends, zoek er recepten bij en als het u bevalt, houdt u het in uw basisvoorraad en anders koopt u de volgende keer weer iets anders; ** andere veelgebruikte smaakmakers zijn sojasaus of ketjap, azijn, tomatenpuree, mosterd en vanillestokjes * schoonmaakmiddelen voor in de keuken, zoals zeep en een zeepbakje waarin nat zeep kan uitlekken, afwasmiddel, schuurmiddel, afwasborstel, afwasteil, afdruiprek, schuurspons, boenborstel, keukenrol of een rol WC-papier (die goedkoper in het gebruik is) met houder * dienblad/theeblad * basis-kookboek (zoals {{Wp|Het nieuwe Haagse kookboek|Het nieuwe Haagse kookboek}}, {{Wp| Wannée kookboek|Wannée kookboek}} of het Margriet kookboek). Naar gelang budget, ruimte en behoefte kunnen zowel de soorten als de aantallen worden uitgebreid, zie {{Wp|Categorie:Keukengerei|Categorie:Keukengerei}} en {{Wp|Categorie:Keukenapparatuur|Categorie:Keukenapparatuur}} in Wikipedia voor inspiratie. Let er bij het '''kopen''' van vaatwerk op, bijvoorbeeld servies, bestek en pannen, dat ze in de vaatwasser mogen. Het gaat in ieder geval om plastic (zoals spatels, koelkastdozen, opbergbussen, litermaat, beslagkom), metalen en keramische voorwerpen (pannen, koekenpannen, bestek), natuurstenen voorwerpen (zoals marmeren snijplanken, overschalen), delicaat glas en porselein. Ook al heeft u nu nog geen vaatwasser, dat kan in de toekomst veranderen. Een keukenuitrusting kost veel geld, zelfs als je die tot het minimum beperkt. Het sparen voor een ouderwetse {{Wp|Uitzet (uitrusting)|uitzet}} was nog niet zo'n slecht idee. Begin er als tiener al mee, oriënteer je op wat handig is, op kwaliteit en prijzen, vraag advies aan volwassenen die bedreven zijn in het huishouden (zoals je ouders), weet wat je wilt, zet dat op een verlanglijstje, koop beetje bij beetje voorwerpen die naar je zin zijn, vraag ze als cadeau voor je verjaardag of andere gelegenheden (Sinterklaas, kerst) en sla ze op in een doos op je kamer of op zolder bij je ouders totdat je ze nodig hebt. Ze hoeven niet allemaal nieuw te zijn, de kringloopwinkel of andere tweedehandswinkel kunnen ook uitkomst bieden en zorgen ervoor dat de kosten laag blijven (en het afvalprobleem binnen de perken blijft). En: schaf liever iets aan dat een levenlang meegaat en wat duurder is, dan goedkope spullen die snel kapot gaan of slijten of toch niet zo handig in gebruik zijn. Probeer het aantal apparaten zoveel mogelijk te beperken. Ze nemen ruimte in, hebben onderhoud nodig, gaan beperkte tijd mee, kosten geld en grondstoffen en leveren afvalproblemen op. Oplossingen: * Water koken kan in een fluitketel of steelpan met een deksel, dan is er geen waterkoker en/of koffiezetapparaat nodig. * Koffie zetten kan met een thermoskan en een koffiefilter. * Fijnmalen van ingrediënten kan ook met een roerzeef in plaats van met een keukenmachine. <gallery widths="140" heights="140"> Filters, അരിപ്പ.JPG|Verschillende maten zeven Schälmesser.jpg|Schilmesje en twee soorten dunschillers Flessenschraper, objectnr KB 2615.tif|Flessenschraper en houder voor het laten uitlekken van flessen Pfannenwender-1.jpg|Pannenkoekenmes (boven) en bakspatel (onder) Citrus-hand juicer. (8178990049).jpg|Citruspers Manual coffee preperation.jpg|Koffie zetten met een koffiefilter en koffiepot Passe-legumes.JPG|Roerzeef met drie verschillende zeven/bodems Terka.jpg|Verschillende soorten raspen Râpe à fromage - démontée.jpg|Handraspmolen 18-03-25-Küchenutensil-DSCF1421.jpg|Messenslijper </gallery> === Noodpakket === Het is verstandig om een [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/eten-kopen-en-keurmerken/moet-ik-een-noodpakket-met-eten-en-drinken-in-huis-hebben.aspx noodvoorraad] in huis te hebben voor een plotselinge ramp of andere noodsituatie; dat kan ook al hevige sneeuwval of ijzel zijn, of, zoals aan het begin van de coronacrisis, dat plotseling de flessen bakolie en pakken wc-papier waren uitverkocht. Ga er daarbij van uit dat water, gas en elektra niet beschikbaar zijn. Zorg ook voor gereedschap om verpakkingen open te maken, zoals een schaar, blik- en flesopener indien die van toepassing zijn. Voedsel kun je buiten verwarmen op een campinggasbrander of barbecue die op houtskool (+ aanmaakblokjes + lucifers) werkt. Let er wel op om dit pakket jaarlijks te verversen en oude spullen op tijd op te maken of weg te doen.<br> Officiële website voor Nederland: [https://www.denkvooruit.nl/bereid-je-voor/stel-je-noodpakket-samen Denkvooruit.nl]. == Meer externe bronnen == * [https://www.voedingswaardetabel.nl/ Voedingswaardetabel] voedingswaarde (voedingsstoffen) per voedingsmiddel == Bronnen, noten en/of referenties == {{Appendix}} {{Sub}} [[Categorie:Voeding]] q9h1z5moaa4787pnj71qf3sat9vmbsy 0 43636 421621 417485 2026-04-05T09:34:42Z Erik Baas 2193 {{Navigatie Kaartspel}} 421621 wikitext text/x-wiki == Renosieten == Renosieten is een kaartspel voor vier spelers dat wordt gespeeld met een standaard set speelkaarten zonder jokers. Het spel bestaat uit vijf afzonderlijke kaartspelen, die in willekeurige volgorde door elke speler gespeeld moeten worden. Het doel van het spel is om aan het eind van de ronde de minste punten te verzamelen. ==Spellen en Puntentelling== De vijf spelvarianten in Renosieten zijn als volgt: ===Zonder Harten === * Doel: Zo min mogelijk slagen met harten halen. * Puntentelling: 10 punten per harten kaart, totaal van 130 punten (13 x 10 punten). ===Zonder Harten Heer=== * Doel: Niet de slag met de harten heer winnen. * Puntentelling: 50 punten voor de speler die de harten heer wint. ===Zonder Slag=== * Doel: Zo min mogelijk slagen halen. * Puntentelling: 10 punten per gewonnen slag, totaal van 130 punten (13 x 10 punten). ===Zonder Vrouwen=== * Doel: Zo min mogelijk slagen met vrouwen halen. * Puntentelling: 25 punten voor elke vrouw, totaal van 100 punten (4 x 25 punten). ===Renosieten=== * Doel: Als eerste en als tweede speler al je kaarten spelen. * Puntentelling: -100 punten voor de speler die als eerste al zijn kaarten heeft gespeeld, en -50 punten voor de tweede speler die zijn kaarten speelt. [[Afbeelding:Renosieten verkorte instructie.png|left|150px]] De speler die begint, de 'deler', schudt de 52 speelkaarten en deelt deze vervolgens gelijkmatig uit, zodat elke speler 13 kaarten krijgt. De deler bepaalt ook welke van de vijf spelvormen gespeeld wordt en in welke volgorde. Deze keuze is strategisch, aangezien de deler niet van tevoren weet welke kaarten hij of zij voor de volgende spellen zal ontvangen.<br> Zodra een spel is afgerond, kiest de deler uit de resterende spellen welk spel er daarna gespeeld zal worden. Dit proces herhaalt zich totdat alle spelers hun vijf spellen hebben gespeeld, waarna het spel eindigt. {{Clear both}} ==Spelformulier en Slagen== De eerste kaart van het spel wordt door de deler gespeeld. Bij de volgende slagen moeten de spelers de gevraagde kleur (symbolen: '''<span style="font-size: x-large;">♠ <span style="color: red;">♥</span> ♣ <span style="color: red;">♦</span><!----></span>''') volgen. Als een speler niet kan volgen, mag deze een kaart naar keuze spelen. De speler met de hoogste kaart wint de slag. Na het spelen van alle 13 slagen, telt iedere speler zijn of haar punten, die genoteerd worden op een wedstrijdformulier. Bij het spelletje Renosieten begint de deler met de eerste kaart naar keuze. Spelers kunnen om beurten kaarten 'naar onder of naar boven' leggen, met waarden variërend van 2 tot Aas. Om een nieuwe rij te starten, moet dezelfde waarde van een andere kleur worden gelegd. Als een speler niet kan aanleggen, moet deze passen. Bij het neerleggen van een Aas moet de speler alle kaarten blijven leggen tot hij of zij niet meer kan. ==Conclusie== Renosieten is een strategisch en sociaal kaartspel dat niet alleen afhankelijk is van geluk, maar ook van inzicht en tactiek. Het biedt spelers de mogelijkheid om hun vaardigheden te testen en te genieten van een competitieve en plezierige speelervaring. <gallery> Spelformulier_kaartspel_Renosieten.pdf </gallery> {{Sub}} {{Navigatie Kaartspel}} r4s9p1bgw4u1qmon1hojqrqkysrzlba 2 45184 421626 421400 2026-04-05T10:18:57Z Erik Baas 2193 +1806 421626 wikitext text/x-wiki * {{LOCALDAY}} {{LOCALMONTHNAME}} {{LOCALYEAR}} * {{LOCALDAY2}} {{LOCALMONTHNAME}} {{LOCALYEAR}} ---- <poem> <!-- {{#Switch:{ { {1|1004}}} --> | '''{{Maandnaam|1}}:''' |0115=2001: oprichting Engelstalige Wikipedia | '''{{Maandnaam|2}}:''' |0227=[[Amerikaanse literatuur/John Steinbeck|John Steinbeck]], Amerikaans schrijver | '''{{Maandnaam|3}}:''' |0314=Albert II van Monaco (1958) [[Atlas van Europa/Monaco]] | '''{{Maandnaam|4}}:''' |0413 2015 werd Liberland onafhankelijk |0422=Op deze dag in '''1766''' werd in Parijs '''[[Franse literatuurgeschiedenis/Germaine de Staël|Germaine de Staël]]''', romancière en filosofe, geboren. | '''{{Maandnaam|5}}:''' | '''{{Maandnaam|6}}:''' |0604 = 1904 Henri Grob [[Schaken door meesters/Grob]] |1806 = 2005: eerste versie hoofdpagina nl.wikibooks |19 juni 2001 = oprichting nl.wikipedia | '''{{Maandnaam|7}}:''' |0704=1776 onafhankelijkheidsverklaring Thomas Jefferson - [[Amerikaanse literatuur/18e eeuw]] |0706=1976 [[Bestand:Zoot_Sims_%26_Bob_Cranshaw.jpg|30px]] [[Beroemde jazzmuzikanten/Zoot Sims]] |0708=1992 komt de legalisering van binnenlandse commerciële omroepen [[Maatschappijleer/Massamedia/Communicatiekaart van Nederland]] |0709=1966 [[Amélie Nothomb]] |0710=1505 [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Margaret Roper]] |0711=1943 Howard Gardner [[Samenwerkend_leren#Sociale_vaardigheden_en_groepsprocessen]] |0713=Arthur Dee 1579 en John Dee 1527 [[Alchemie/Beroemde alchemisten]] |0715=1606 Rembrandt Harmenszoon van Rijn [[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/Intimiteit: plaatsen en voorwerpen]] ?? |0718=1899 [[Ernest Hemingway]] geboren |0718=1817 [[Jane Austen]] overleden in Winchester |0720=1998 [[Amerikaanse literatuur/De beste Amerikaanse romans sinds 1900]] |0721=1969 [[Maatschappijleer/Referentiekader maatschappijleer/Beeldvorming]] |0722=1918 [[Jazz standards/After You've Gone]] tekst Henry Creamer opgenomen Marion Harris op 22 juli |0728=1936 [[Jazz standards/A Fine Romance]] Fred Astaire nam op |0729=1916 [[Beroemde jazzmuzikanten/Charlie Christian]] | '''{{Maandnaam|8}}:''' | '''{{Maandnaam|9}}:''' |29 september 1936: Billie Holiday nam Jazz standards/A Fine Romance op voor Vocalion Records | '''{{Maandnaam|10}}:''' |1004=Dierendag |1016=Wereldvoedseldag |1021=1772 [[Engelse literatuur/Samuel Taylor Coleridge|Samuel Taylor Coleridge]] |1029=1925: [[Beroemde jazzmuzikanten/Zoot Sims]] en 1929: [[Amerikaanse literatuur/20e eeuw Literatuur tijdens de depressie|Black Tuesday]] | '''{{Maandnaam|11}}:''' |1119=1849 [[Schaken door meesters/Mason|James Mason]] |25 november 1937 - [[Jazz standards/Minor Swing]] | '''{{Maandnaam|12}}:''' |1206=1593 kreeg Cornelis Corneliszoon uit Uitgeest een octrooi op "Een Besonder Creckwerk" [[Houtzaagmolens praktijkhandboek]] |1209=1608 John Milton geboren [[Engelse literatuur/John Milton]] |1212=1672 Huis Termeer geplunderd en verbrand [[Dorpen en buitenplaatsen in Nederland die door de Fransen in 1672 en 1673 verwoest zijn#M]] |1216=1775 [[Jane Austen]] geboren in Steventon, Hampshire 1773 en Boston Tea Party [[Amerikaanse literatuur/18e eeuw]] |1221=1857 Margaret Verrall [[Parapsychologie/V]] |1225=1926 Eugene Gendlin geboren [[Meditatie/Focussen]] |1226=1882 Leo Knegt [[Westerse astrologie/School van Ram]] |#default= }} </poem> * <s>Circa ± ongeveer '''{{#Expr:{{Count|bron={{Msgnw:Gebruiker:Erik Baas/Kalender}}|2==}}-10}}''' regels</s> * Zoeken: [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%3C1-30%3E+december+%3C1200-2000%3E%2Fi&title=Speciaal%3AZoeken&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1&ns1=1&ns2=1&ns3=1&ns4=1&ns5=1&ns8=1&ns9=1&ns10=1&ns11=1&ns12=1&ns13=1&ns14=1&ns15=1&ns102=1&ns103=1&ns104=1&ns105=1&ns828=1&ns829=1 december] (41) <!-- idee: {{#Invoke:Wikidata|claim|p569|id=Q5598}} --> qfoii7xz6mh4o27qbzpe8zcag4s1aqu 10 46132 421624 421231 2026-04-05T10:12:22Z Erik Baas 2193 +{{Sub}} 421624 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Wd land/style.css" /> {{#If:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}} |[[Afbeelding:{{Split|{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}|, |1}}|thumb|right|Locatie van de {{SUBPAGENAME}}<hr>[[Atlas van Europa/Zeeën|Index zeeën]]]] }} * {{Wd display|Is een| is een| from={{{from|}}}}} {{#If:{{#property:continent|from={{{from|}}}}}|in {{#statements:continent|from={{{from|}}}}}}} * {{Wd display|Onderdeel van| onderdeel van| from={{{from|}}}}} * Omvat: {{Eerste 5| omvat deel| from={{{from|}}}}} * {{Wd display|Sluit aan op| sluit aan op| from={{{from|}}}}} * {{Wd display|Grenst aan| grenst aan| from={{{from|}}}}} * Instroom: {{Eerste 5| instroom| from={{{from|}}}}} * {{Wd display|Diepte| verticale diepte| from={{{from|}}}}} * {{Wd display|Diepste punt| diepste punt| from={{{from|}}}}} {{#If:{{#Invoke:Wikidata|claim|P1589|qualifier=P2044}} |({{Abs|{{#Invoke:Wikidata|claim|P1589|qualifier=P2044}}}}m) }} * {{Wd display|Lengte| lengte| from={{{from|}}}}} * {{Wd display|Breedte| breedte| from={{{from|}}}}} * {{Wd display|Oppervlakte| oppervlakte| from={{{from|}}}}} * {{Wd display|Zoutgehalte| saliniteit| from={{{from|}}}}} {{Marge|5px}} * {{Wp|{{SUBPAGENAME}}}} op Wikipedia {{#IfEq:{{{landkaart|}}}|- | |{{Wd landkaart|from={{{from|}}}}}<!--|from={{{from|}}} werkt hier niet !?? --> }} <includeonly>{{#IfEq:{{NAMESPACENUMBER}}|0|{{Sub}}[[Categorie:Zee in Europa|{{SUBPAGENAME}}]]}}</includeonly><noinclude> * <code>|landkaart = -</code> onderdrukt de weergave van de standaard landkaart ---- < !-- testcode: ===Noordzee=== {{Wd zee|from=Q1693}} --> <!-- ===Waddenzee=== {{Wd zee|from=Q26080}} --> <!-- properties: P1589 = diepste punt P2044 = hoogte boven de zeespiegel Q1693 = Noordzee Q26080 = Waddenzee --> [[Categorie:Sjablonen Wikidata]] </noinclude> lwvcv0rc7rhuubnbdr2uptphagsyfew 10 46270 421565 419759 2026-04-04T20:18:05Z J.Grandgagnage 3610 update 421565 wikitext text/x-wiki {{Index basis |titel=[[Amélie Nothomb]] |inhoud= * [[Amélie Nothomb/Biografie van Amélie Nothomb|Biografie]] * [[Amélie Nothomb/Autobiografische romans van Amélie Nothomb|Autobiografische romans van Amélie Nothomb]] * [[Amélie Nothomb/Receptie en waardering van Amélie Nothombs werk|Receptie en waardering van Amélie Nothombs werk]] * [[Amélie Nothomb/Citaten uit het werk van Amélie Nothomb|Citaten]] ---- * [[Amélie Nothomb/Acide sulfurique|Acide sulfurique]] * [[Amélie Nothomb/Antéchrista|Antéchrista]] * [[Amélie Nothomb/Attentat|Attentat]] * [[Amélie Nothomb/Biographie de la faim|Biographie de la faim]] * [[Amélie Nothomb/Cosmétique de l’ennemi|Cosmétique de l’ennemi]] * [[Amélie Nothomb/Hygiène de l'assassin|Hygiène de l'assassin]] * [[Amélie Nothomb/Journal d’Hirondelle|Journal d’Hirondelle]] * [[Amélie Nothomb/Le Sabotage amoureux|Le Sabotage amoureux]] * [[Amélie Nothomb/Les Catilinaires|Les Catilinaires]] * [[Amélie Nothomb/Les Combustibles|Les Combustibles]] * [[Amélie Nothomb/Mercure|Mercure]] * [[Amélie Nothomb/Métaphysique des tubes|Métaphysique des tubes]] * [[Amélie Nothomb/Péplum|Péplum]] * [[Amélie Nothomb/Robert des noms propres|Robert des noms propres]] * [[Amélie Nothomb/Stupeur et tremblements|Stupeur et tremblements]] }}<noinclude> [[Categorie:Sjablonen index]] </noinclude> 7h4y393q15zupnv6f6j3zf35iel0m99 0 46396 421496 2026-04-04T13:10:24Z J.Grandgagnage 3610 Nieuwe pagina aangemaakt met '{{Index Amélie Nothomb}} [[Bestand:Amélie Nothomb 2015 (facecrop1).jpg|miniatuur|links|Amélie Nothomb in 2015]]{{clearleft}} Een aanzienlijk en zeer bekend gedeelte van het oeuvre van Amélie Nothomb is te beschouwen als '''autofictie''' of '''sterk autobiografisch geïnspireerde fictie'''. Ze gebruikt haar eigen levenservaringen – met name haar jeugd in Azië, haar werkervaringen in Japan en haar relatie met haar familie – als basis, maar vervormt deze…' 421496 wikitext text/x-wiki {{Index Amélie Nothomb}} [[Bestand:Amélie Nothomb 2015 (facecrop1).jpg|miniatuur|links|Amélie Nothomb in 2015]]{{clearleft}} Een aanzienlijk en zeer bekend gedeelte van het oeuvre van Amélie Nothomb is te beschouwen als '''autofictie''' of '''sterk autobiografisch geïnspireerde fictie'''. Ze gebruikt haar eigen levenservaringen – met name haar jeugd in Azië, haar werkervaringen in Japan en haar relatie met haar familie – als basis, maar vervormt deze vaak door overdrijving, humor en theatraal drama. Nothomb noemt haar werk soms "100% autobiografisch", maar tegelijkertijd zijn de verhalen gestileerd en theatraal. De grens tussen feit en fictie vervaagt. Ze gebruikt de naam 'Amélie' vaak voor haar hoofdpersonage, maar de gebeurtenissen worden vaak uitvergroot. Zelfs in boeken die niet direct over haar leven gaan (zoals Hygiène de l'assassin), zijn er vaak autobiografische elementen terug te vinden in de thematiek. De autobiografische kern van haar werk is grofweg in te delen in twee categorieën: == 1) De "Japanse" cyclus (autofictie) == Deze boeken richten zich op haar fascinatie voor Japan en haar traumatische of absurde ervaringen in het land: * [[Amélie Nothomb/Stupeur et tremblements|Stupeur et tremblements]] (Met angst en beven, 1999): Misschien wel haar beroemdste werk, waarin ze haar tijd als tolk bij een Japans bedrijf beschrijft. * [[Amélie Nothomb/Ni d'Ève ni d'Adam|Ni d'Ève ni d'Adam]] (2007, verfilmd als ''Tokyo Fiancée'' in 2014): Beschrijft haar relatie met een Japanner en haar ervaringen in Japan na de gebeurtenissen uit Met angst en beven. * [[Amélie Nothomb/Métaphysique des tubes|Métaphysique des tubes]] (Metafysica der buizen, 2000): Beschrijft haar vroege jeugd in Japan en haar ontwikkeling van "levenloos object" tot mens. * [[Amélie Nothomb/Le Sabotage amoureux|Le Sabotage amoureux]] (Vuurwerk en Ventilators, 1993): Vertelt over haar kinderjaren in het Chinese Peking. == 2) De familie- en "honger"cyclus == Hierin onderzoekt ze haar identiteit, haar familiegeschiedenis en haar innerlijke belevingswereld: * [[Amélie Nothomb/Biographie de la faim|Biographie de la faim]] (Biografie van de honger, 2004): Een meer directe autobiografie over haar jeugd als dochter van een diplomaat, haar reizen en haar "honger" naar ervaringen en kennis. * [[Amélie Nothomb/Premier sang|Premier sang]] (Bloedlijn, 2021): Een fictieve autobiografie geschreven vanuit het perspectief van haar overleden vader, Patrick Nothomb. * [[Amélie Nothomb/Le Livre des soeurs|Le Livre des soeurs]] (Het zusterboek, 2022): Over de relatie met haar zussen. * [[Amélie Nothomb/Psychopompe|Psychopompe]] (2023): Een recenter autobiografisch werk. * [[Amélie Nothomb/Pétronille|Pétronille]] (2014): Over haar vriendschap met een andere schrijfster. Naast deze autofictie schrijft ze ook puur fictieve, vaak fantastische of groteske romans, zoals [[Amélie Nothomb/Les Catilinaires|Les Catilinaires]] (1995) of [[Amélie Nothomb/Journal d’Hirondelle|Journal d'Hirondelle]] (2006). {{links}} {{Sub}} a5ws69y5f02nhejpom0p2br9ygx4i1o 0 46397 421564 2026-04-04T20:15:16Z J.Grandgagnage 3610 Nieuwe pagina aangemaakt met '{{Index Amélie Nothomb}} [[Bestand:Amélie Nothomb 2015 (facecrop1).jpg|miniatuur|links|Amélie Nothomb in 2015]]{{clearleft}} De ontvangst en waardering van het werk van Amélie Nothomb, een belangrijke figuur in de hedendaagse Franstalige literatuur, worden gekenmerkt door een paradox: immens succes bij het publiek en de critici, gekoppeld aan intense media-aandacht die soms de meningen verdeelt. Sinds *Amélie Nothomb/Hygiène de l'assassin|Hygiène de l…' 421564 wikitext text/x-wiki {{Index Amélie Nothomb}} [[Bestand:Amélie Nothomb 2015 (facecrop1).jpg|miniatuur|links|Amélie Nothomb in 2015]]{{clearleft}} De ontvangst en waardering van het werk van Amélie Nothomb, een belangrijke figuur in de hedendaagse Franstalige literatuur, worden gekenmerkt door een paradox: immens succes bij het publiek en de critici, gekoppeld aan intense media-aandacht die soms de meningen verdeelt. Sinds *[[Amélie Nothomb/Hygiène de l'assassin|Hygiène de l'assassin]]* in 1992 publiceert ze elk jaar een roman, wat een jaarlijks terugkerend evenement is geworden waar een groot lezerspubliek reikhalzend naar uitkijkt. == Kritische ontvangst en succes == Nothomb geniet een zeer trouwe lezerskring die reikhalzend uitkijkt naar elke nieuwe publicatie.Verschillende van haar boeken zijn verfilmd of bewerkt voor het theater.Erkenning: Haar werk is bekroond met talrijke prijzen, waaronder de Grand Prix van de Franse Academie voor *[[Amélie Nothomb/Stupeur et tremblements|Stupeur et tremblements]]* (1999), dat een fenomenaal succes werd (bijna 400.000 verkochte exemplaren). Meer recentelijk ontving *Premier sang* de Prix Renaudot 2021. Ze is lid van de Académie royale de langue et de littérature françaises de Belgique (de Koninklijke Academie voor Franse Taal en Letterkunde van België), wat de institutionele erkenning van haar werk onderstreept. Thema's: Haar autobiografische verhalen, met name die gebaseerd op haar ervaringen in Japan (Met angst en beven, Noch Eva noch Adam), worden zeer gewaardeerd vanwege de mix van waarheid en fictie, en vanwege hun onconventionele kijk op de Japanse cultuur. Een terugkerend thema in haar werk is de Belgische identiteit: Nothomb bevestigt haar "Belgische identiteit" met helderheid en trots en belichaamt een paradox die haar lezers waarderen. Haar werk is tevens een zoektocht naar schoonheid en een strijd tegen middelmatigheid, geschreven in een heldere stijl. Ze staat bekend om haar talent voor kernachtige formuleringen en scherpe dialogen. Stijl: Critici prijzen vaak die levendigheid van haar stijl, haar bijtende humor, haar scherpe geestigheid en de structuur van haar verhalen, die afwisselen tussen filosofische vertellingen en autofictie. Haar teksten zijn vaak kort, hebben een heldere stijl en een alomtegenwoordige humor die het lezen direct en plezierig maakt Kritiek: Sommige lezers of critici vinden dat ze soms "overdrijft" of betreuren een zekere herhaling in haar hectische productie, een "mediagedreven" auteurspersoonlijkheid die soms het werk zelf kan overschaduwen. Zo wordt zij beschuldigd van overmatige zelfpresentatie, waarbij ze haar identiteit als schrijfster transformeert in een regelrechte commerciële "pose". Het Nothomb-"systeem": Haar jaarlijkse publicatieschema leidt er soms toe dat sommigen haar werk als ongelijkmatig of repetitief beoordelen, wat zou kunnen verklaren waarom de Prix Goncourt haar vaak is ontsnapt. Samenvattend is Amélie Nothomb een essentiële auteur die alom geprezen wordt om haar originaliteit en schrijfstijl, terwijl haar werk tegelijkertijd onderwerp van discussie is over het tempo waarin ze publiceert en haar publieke imago. {{Links}} {{Sub}} 0khbfgb8z6nloor4dkc2aqapthjzhy6 10 46398 421576 2026-04-05T07:37:40Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '{{Index basis |titel = [[Ubuntu: Linux voor mensen|Ubuntu:<br>Linux voor mensen]] |inhoud = *'''Houd het netjes''' **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Algemene tips|Algemene tips]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Opruimen|Opruimen]] *'''De grafische omgeving''' **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Inleiding|Inleiding]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Het X Window Systeem|Het X Window Systeem]] **Ubuntu: Linux vo…' 421576 wikitext text/x-wiki {{Index basis |titel = [[Ubuntu: Linux voor mensen|Ubuntu:<br>Linux voor mensen]] |inhoud = *'''Houd het netjes''' **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Algemene tips|Algemene tips]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Opruimen|Opruimen]] *'''De grafische omgeving''' **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Inleiding|Inleiding]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Het X Window Systeem|Het X Window Systeem]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Displays|Displays]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Venster en bureaubladmanagers|Venster en bureaubladmanagers]] *'''Nieuwe pakketten installeren''' **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Algemeen|Algemeen]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Soorten pakketten|Soorten pakketten]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Grafisch installeren|Grafisch installeren]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/In de tekstomgeving installeren|In de tekstomgeving installeren]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Pakketten met auteursrechten|Pakketten met auteursrechten]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Het systeem bijwerken|Het systeem bijwerken]] *'''Gebruikers''' **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Multi-user|Multi-user]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Een gebruiker toevoegen|Een gebruiker toevoegen]] **[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Wachtwoorden veranderen|Wachtwoorden veranderen]] *[[Ubuntu: Linux voor mensen/De werkomgeving/Samenvatting|Samenvatting]] }}<noinclude> [[Categorie:Sjablonen index]] </noinclude> puqrg68wch2ofusfbhnkkhcm1oh1iks