Wikibooks nlwikibooks https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikibooks Overleg Wikibooks Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Transwiki Overleg transwiki Wikijunior Overleg Wikijunior TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 248 421635 400052 2026-04-05T15:16:30Z Erik Baas 2193 kilogram 421635 wikitext text/x-wiki {{Recept |Naam=Volkoren pompoenbrood |Afbeelding=[[Bestand:Bizcocho de Calabaza con Harina Integral y Azucar Moreno.jpg|300px]] |Categorie=Broodrecept - zelf brood maken |Porties=± 1 kilogram |Energie= |Tijd=± 20 minuten voorbereiding.<br>± 100 minuten rijzen.<br>± 45 minuten in de oven. |Stippen=3 }} [[Kookboek/Broodrecept|Brood]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Met dit recept voor '''volkoren pompoenbrood''' maakt u een heerlijk oranjekleurig brood met pompoen. ==Ingrediënten== *500 g {{Kb|pompoen}} *25 g {{Kb|olijfolie}} of {{Kb|boter}} *10 g {{Kb|zout}} (naar smaak) *Beetje {{Kb|water}} *750 g volkoren {{Kb|bloem}} *15 g verse {{Kb|gist}} of 7 gram droge gist. ==Bereidingswijze== #Maak van de pompoen pompoenpuree door ze te koken of te stoven. #Laat de puree afkoelen. #Doe de bloem in een grote kom. #Maak er een kuil in en doe er de pompoenpulp in. #Strooi het zout over de rand. #Verkruimel de gist over de pompoenpulp. #Voeg de olie of boter toe. #Kneed een minuut of 5 machinaal, voeg zo nodig extra water toe als het deeg te droog is. #Laat het deeg 40 minuten rijzen onder een droge doek. #Stomp het deeg wat ineen, en maak het deeg terug bolvormig. #Laat het deeg nog 15 minuten rijzen onder de droge doek. #Zet het deeg op een bakplaat, en laat terug 40 minuten rijzen onder de droge doek. #Warm de heteluchtoven voor, zodat de 220^o C bereikt is als de rijstbeurt klaar is. #Zet in de oven en bak 45 minuten. ==Variaties== *Gebruik witte bloem in plaats van volkoren bloem *Kruid het brood met wat [[kookboek/Paprikapoeder|paprikapoeder]] of [[kookboek/Provençaalse kruiden|provençaalse kruiden]] {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Broodrecept - zelf brood maken|Pompoenbrood]] [[Categorie:Pompoenrecept|Brood]] {{Sub}} 0wm59d964wla5943sgg5yvlckzxck3m 0 3017 421643 291060 2026-04-05T19:22:07Z Erik Baas 2193 {{Index Lineaire algebra}} 421643 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} Sommige matrices lijken erg veel op een vector; ze bestaan net als een vector slechts uit een n-tal getallen. Formeel is er wel degelijk verschil. Het is echter ingeburgerd ze met de termen kolomvector en rijvector te omschrijven. Zo bestaat de onderstaande 3&times;1-matrix ''A'' uit een kolom van 3 getallen en lijkt daarmee erg op de vector ''a'' van dezelfde 3 getallen. We noemen zo'n matrix een kolomvector. :<math>A= \begin{bmatrix} 2\\ 0\\ 1 \end{bmatrix} </math> Formeel zouden we moeten schrijven: :<math>A=((2),(0),(1))\,</math> De elementen van ''A'' zijn: :<math>A_{11}=2, A_{21}=0, A_{31}=1\,</math> De vector ''a'' is: :<math>a=(2,0,1)\,</math> met kentallen: :<math>a_{1}=2, a_{2}=0, a_{3}=1\,</math> Er is ook nog een 1&times;3-matrix ''B'', een rijvector, die veel op ''A'' en ''a'' lijkt: :<math>B= \begin{bmatrix} 2 & 0 & 1 \end{bmatrix} </math>. Deze ziet er formeel uit als: :<math>B=((2,0,1))\,</math>. De elementen van ''B'' zijn: :<math>B_{11}=2, B_{12}=0, B_{13}=1\,</math>. Formeel heeft ''B'' één component, die juist de vector ''a'' is: :<math>B_{1}=(2,0,1)=a\,</math> ==Definitie 10.1== Een '''kolomvector''' is een matrix bestaande uit één kolom, dus een m&times;1-matrix, element van <math>(\R^1)^m</math>. ==Definitie 10.2== Een '''rijvector''' is een matrix bestaande uit één rij, dus een 1&times;n-matrix, element van <math>(\R^n)^1</math>. {{Sub}} ijjjjzl7xsum7tt93mcrlyusg7suk9e 0 3054 421642 291021 2026-04-05T19:21:48Z Erik Baas 2193 {{Index Lineaire algebra}} 421642 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} Zoals we in het voorgaande gezien hebben, wordt de structuur van een lineaire ruimte over een lichaam ''K'', door de keuze van een basis, overgebracht naar een ruimte met "rijtjes" getallen uit ''K''. Veel van de theorie over eindig-dimensionale vectorruimten over een lichaam ''K'' kan bestudeerd worden aan de hand van de ruimten van rijtjes getallen uit ''K'' met dezelfde dimensie. Zonder de algemeenheid veel schade te doen, nemen we voor ''K'' de reële getallen, en bestuderen de ruimte <math>\R^n</math> van rijtjes van een eindig aantal ''n'' reële getallen. ===Definitie 13.1=== Onder de <math>\R^n</math> verstaan we het cartesisch product met als factoren n keer de reële getallen: :<math>\R^n = \R\times\cdots\times\R=\{(x_1,x_2,\ldots ,x_n)|x_i\in\R\}</math> We vatten de <math>\R^n</math> op voor de hand liggende wijze op als lineaire ruimte. ===Stelling 13.1=== De <math>\R^n</math> is met als optelling: :<math>\,(x_1,\ldots ,x_n)+(y_1,\ldots ,y_n)=(x_1+y_1,\ldots ,x_n+y_n)</math> en als scalaire vermenigvuldiging: :<math>\,a(x_1,\ldots ,x_n)=(ax_1,\ldots ,ax_n)</math>, een lineaire ruimte over <math>\R</math>. Een speciale rol spelen de zgn. eenheidsvectoren, de rijtjes met op één plaats een 1 en verder nullen. ===Definitie 13.2=== Onder de ''i''-de '''eenheidsvector''' verstaan we de vector :<math>e_i=(0,\ldots ,0,1,0,\ldots ,0)</math>, met de 1 op de ''i''-de plaats. Het is duidelijk dat de eenheidsvectoren de hele ruimte voortbrengen en ook lineair onafhankelijk zijn, dus een basis vormen. ===Stelling 13.2=== Het stelsel eenheidsvectoren <math>{\rm E}=(e_1,\ldots ,e_n)</math> is een basis van <math>\R^n</math>. Vanwege de speciale rol van het stelsel eenheidsvectoren E heeft het ook een speciale naam. ===Definitie 13.3=== We noemen het stelsel eenheidsvectoren <math>{\rm E} =(e_1,.\ldots ,e_n)</math> de '''canonieke basis''' van <math>\R^n</math>. Een lineaire afbeelding <math>A: \R^n \to \R^m</math> wordt bepaald door de beelden <math>A(e_i)=a_i</math> van de eenheidsvectoren, dus door de rij vectoren: :<math>a=(a_1,\ldots ,a_n)=((a_{11},\ldots ,a_{1m}),\ldots ,(a_{n1},\ldots ,a_{nm})) \in (R^m)^n</math>. Zo'n rij vectoren noemen we een matrix. ===Definitie 13.4=== Onder een ''m''×''n''-matrix a verstaan we een element van het cartesisch product met als factoren ''n'' keer de <math>R^m</math>, dus een rij van ''n'' vectoren die alle ''m''-dimensionaal zijn: :<math>a\in (R^m)^n.</math> We noteren een ''m''×''n''-matrix overzichtelijk door voor elk van de ''n'' vectoren <math>a_i</math> uit de rij, de coördinaten ervan zonder haken in een rechthoekig schema onder elkaar als een kolom te schrijven, en het geheel te omsluiten door rechte haken. De bovenstaande ''m''×''n''-matrix a noteren we dan als: :<math>a =(a_1,\ldots ,a_n) = \begin{bmatrix} a_{11} & a_{12} & \ldots & a_{1n} \\ a_{21} & a_{22} & \ldots & a_{2n} \\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ a_{m1} & a_{m2} & \ldots & a_{mn} \\ \end{bmatrix} </math> {{Sub}} o3wkuu3l4s6tzdsrdx45gf84c5rat0v 10 4562 421646 414536 2026-04-05T19:24:29Z Erik Baas 2193 421646 wikitext text/x-wiki {{Index basis |titel = [[Lineaire algebra|Lineaire algebra]] |inhoud = *[[Lineaire algebra/Lineaire ruimte|Lineaire ruimte]] *[[Lineaire algebra/Lineaire combinatie|Lineaire combinatie]] *[[Lineaire algebra/Lineair onafhankelijk stelsel|Lineair onafhankelijk stelsel]] *[[Lineaire algebra/Volledig stelsel|Volledig stelsel]] *[[Lineaire algebra/Basis|Basis]] *[[Lineaire algebra/Dimensie|Dimensie]] *[[Lineaire algebra/Rang|Rang]] *[[Lineaire algebra/Coördinatisering|Coördinatisering]] *[[Lineaire algebra/Coördinatentransformatie|Coördinatentransformatie]] *[[Lineaire algebra/Lineaire afbeelding|Lineaire afbeelding]] *[[Lineaire algebra/Kern|Kern]] *[[Lineaire algebra/Matrix|Matrix]] *[[Lineaire algebra/Getallenruimte|Getallenruimte]] *[[Lineaire algebra/Kolom- en rijvector|Kolom- en rijvector]] *[[Lineaire algebra/Eenvorm|Eenvorm]] *[[Lineaire algebra/Duale ruimte|Duale ruimte]] *[[Lineaire algebra/Covariant en contravariant|Covariant en contravariant]] *[[Lineaire algebra/Transformaties|Transformaties]] *[[Lineaire algebra/Inproduct|Inproduct]] *[[Lineaire algebra/Bilineaire vorm|Bilineaire vorm]] *[[Lineaire algebra/Kwadratische vorm|Kwadratische vorm]] *[[Lineaire algebra/Tensor|Tensor]] }}<noinclude> [[Categorie:Sjablonen index]] </noinclude> jvbyrecgm8u5q9xcldsgp6ur9qdtk2h 0 4618 421644 267411 2026-04-05T19:22:21Z Erik Baas 2193 {{Index Lineaire algebra}} 421644 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} Een lineaire afbeelding <math>u: V \to K</math> van de lineaire ruimte V over K voegt aan iedere vector ''v'' een getal u(v) &isin; K toe. Deze lineaire afbeeldingen vormen zelf ook weer een lineaire ruimte over K. ==Definitie 15.1== Een '''eenvorm''' op de lineaire ruimte V over het lichaam K is een lineaire afbeelding (functionaal) van V in K. ==Stelling 15.1== De eenvormen op de lineaire ruimte V over het lichaam K vormen een lineaire ruimte over K. Voor een eenvorm u op de <math>\R^n</math> geldt: :<math>u(v)=u(\xi_1,\ldots,\xi_n)=\xi_1u(e_1)+\ldots+\xi_nu(e_n)=\xi_1u_1+\ldots+\xi_nu_n</math> De afbeelding ''u'' wordt geheel bepaald door de getallen <math>u_1,\ldots,u_n</math>, die in feite de matrix van ''u'' vormen. Deze matrix, die slechts uit één rij getallen bestaat, heet ook een rijvector. {{Sub}} qpa7stifc67i40uw74k73b90o0ith37 0 4863 421668 409518 2026-04-05T19:50:45Z Erik Baas 2193 {{Links}}, [[Categorie:Woordenlijst] 421668 wikitext text/x-wiki {| border="0" id="toc" style="margin: 0 auto;" align=center |{{Grc|[[#Α|Α]]}} |{{Grc|[[#Β|Β]]}} |{{Grc|[[#Γ|Γ]]}} |{{Grc|[[#Δ|Δ]]}} |{{Grc|[[#Ε|Ε]]}} |{{Grc|[[#Ζ|Ζ]]}} |{{Grc|[[#Η|Η]]}} |{{Grc|[[#Θ|Θ]]}} |{{Grc|[[#Ι|Ι]]}} |{{Grc|[[#Κ|Κ]]}} |{{Grc|[[#Λ|Λ]]}} |{{Grc|[[#Μ|Μ]]}} |{{Grc|[[#Ν|Ν]]}} |{{Grc|[[#Ξ|Ξ]]}} |{{Grc|[[#Ο|Ο]]}} |{{Grc|[[#Π|Π]]}} |{{Grc|[[#Ρ|Ρ]]}} |{{Grc|[[#Σ|Σ]]}} |{{Grc|[[#Τ|Τ]]}} |{{Grc|[[#Υ|Υ]]}} |{{Grc|[[#Φ|Φ]]}} |{{Grc|[[#Χ|Χ]]}} |{{Grc|[[#Ψ|Ψ]]}} |{{Grc|[[#Ω|Ω]]}} |{{Grc|[[#Legenda|Legenda]]}} |} __NOTOC__ ==Α== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ἀγαθος, -η, -ον}} |width="5%"|''adject.'' |width="50%"|goed |- |{{Grc|ἀγγελλω}} |''verb.'' |berichten, melden |- |{{Grc|ὁ ἀγγελος, -ου}} |''m.'' |de bode/de gezant |- |{{Grc|ἀγω}} |''verb.'' |voeren, brengen |- |{{Grc|ἀει}} |''adject.'' |altijd |- |{{Grc|αἱ Ἀθηναι, -ων}} |''f.'' |Athene (de stad) |- |{{Grc|ἀθλιος, -α, -ον}} |''adject.'' |ongelukkig |- |{{Grc|αἰτεω}} |''verb.'' |vragen (om) (+ 2x acc.) |- |{{Grc|ἀλλα, ἀλλ}} |''coniunc.'' |maar |- |{{Grc|ἀλλος, -η, -ον}} |''adject.'' |ander |- ||{{Grc|ἁμα}} |''adverb.'' |tegelijk, tegelijkertijd |- |{{Grc|ὁ ἀνεμος, -ου}} |''m.'' |de wind |- |{{Grc|τό ἄνθος, -ους}} |''n.'' |de bloem |- |{{Grc|ὁ ἅνθρωπος, -ου}} |''m.'' |de mens, de man |- |{{Grc|ὁ ἀνηρ, ἀνδρος}} |''m.'' |de man |- |{{Grc|ἀποβαινω}} |''verb.'' |weggaan |- |{{Grc|ἀποθνῃσκω}} |''verb.'' |sterven |- |{{Grc|ἀποκτεινω}} |''verb.'' |doden |- |{{Grc|ἀποπεμπω}} |''verb.'' |wegsturen |- |{{Grc|ἀποστερεω}} |''verb.'' |beroven (van) (+gen.) |- |{{Grc|αὐτος, αὐτη, αὐτο}} |''adject.'' |1. zelf; 2. zijn/haar |- |{{Grc|Ἀχαιος, -ου}} |''m.'' |1. Griek; 2. Grieks (adject.) |} ==Β== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|βαλλω}} |width="5%"|''verb.'' |width="50%"|werpen, gooien |- |{{Grc|ἡ βασιλεια, -ας}} |''f.'' |de koningin |- |{{Grc|ὁ βίος, -ου}} |''m.'' |het leven |- |{{Grc|βοηθεω}} |''verb.'' |helpen +dat |} ==Γ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|γίγνεσθαι}} |width="5%"|''verb.'' |width="50%"|worden |- |{{Grc|γαρ}} |''coniunc.'' |want |- |{{Grc|γαμειν}} |''verb.'' |trouwen |- |{{Grc|ἡ γυνη, γυναικος}} |''f.'' |de vrouw, echtgenote |} ==Δ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|διδάσκω}} |width="5%"|''verb.'' |width="50%"|1. onderwijzen; 2. beleren, vermanen |- |{{Grc|το δακρυον, -ου}} |''n.'' |de traan |- |{{Grc|δια}} |''adverb.'' |door (+acc.) |- |{{Grc|διαφθειρω}} |''verb.'' |vernietigen |- |{{Grc|το δωρον, -ου}} |''n.'' |het geschenk |- |{{Grc|ἡ δορα, -ας}} |''f.'' |de huid |- |{{Grc|ἡ δοξα}} |''f.'' |de roem |- |{{Grc|ὁ δοῦλος, -ου}} |''m.'' |de slaaf |} ==Ε== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|εἰμί}} |width="5%"|''verb.'' |width="50%"|zijn |- |{{Grc|ἐγγυς}} |''adverb.'' |dichtbij (+gen.) |- |{{Grc|ἡ ἐλευθερια, -ας}} |''f.'' |de vrijheid |- |{{Grc|ἐκ}} |''adverb.'' |uit (+gen.) |- |{{Grc|εὐ}} |''adverb.'' |goed |- |{{Grc|ἐθελω}} |''verb.'' |willen |- |{{Grc|εἰς}} |''praep.'' |naar +acc. |- |{{Grc|ἐν}} |''praep.'' |in,bij, op +dat |- |{{Grc|ἐπι}} '''+acc.''' |''praep.'' |naar |- |{{Grc|ἐπι}} '''+gen.''' |''praep.'' |op |- |{{Grc|ἐπιθυμεω}} |''verb.'' |verlangen te/om (+inf.), verlangen naar (+gen) |- |{{Grc|ἐνθαδε}} |''adverb'' |hier(heen) |- |{{Grc|το ἐργον, -ου}} |''n.'' |het werk |- |{{Grc|εὐνους, -ου}} |''adject.'' |goedgezind, goedgezind aan (+dat). |- |{{Grc|εὑρισκω}} |''verb.'' |vinden, ontdekken, aantreffen |- |{{Grc|ἐχθρός, -ου}} |''adject.'' |gehaat (bij +dat). |- |{{Grc|ἐχω}} |''verb.'' |hebben |} ==Ζ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ἡ ζωή, -ῆς}} |width="5%"|''f.'' |width="50%"|het leven |} ==Η== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ἡ ἡδονή, -ης}} |width="5%"|''f.'' |width="50%"|de lust, het plezier |- |{{Grc|ἠδη}} |''adverb.'' |al, reeds |- |{{Grc|ὁ ἡλιος, -ου}} |''m.'' |zon |- |{{Grc|ὁ ἡρως, ἡρωος}} |''m.'' |de held |} ==Θ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ἡ θάλαττα, -ης}} |width="5%"|''f.'' |width="50%"|de zee |- |{{Grc|ἡ θεος, -ου}} |''f.'' |de godin |- |{{Grc|ὁ θεος, -ου}} |''m.'' |de god |- |{{Grc|τό θηρίον, -ου}} |''n.'' |het dier |- |{{Grc|ὁ θνητος, -ου}} |''m.'' |mens, sterveling |- |{{Grc|ἡ θύρα, -ας}} |''f.'' |de deur, de poort |} ==Ι== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ἴδιος, -α, -ον}} |width="5%"|''adject.'' |width="50%"|eigen, zelf |- |{{Grc|ἱερος, -α, -ον}} |''adject.'' |heilig/gewijd aan (+gen) |- |{{Grc|ἰσως}} |''adverb.'' |misschien, waarschijnlijk |} ==Κ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|καί}} |width="5%"|''coniunc.'' |width="50%"|en, ook, zelfs |- |{{Grc|καθευδω}} |''verb.'' |slapen |- |{{Grc|κακος, -η, -ον}} |''adject.'' |slecht |- |{{Grc|καλος, -η, -ον}} |''adject.'' |mooi |- |{{Grc|κατεχω}} |''verb.'' |in zijn macht hebben/beheersen |- |{{Grc|ὁ κινδυνος, -ου}} |''m.'' |het gevaar |- |{{Grc|ἡ κορη}} |''f.'' |de dochter, het meisje |- |{{Grc|κρατεω}} |''verb.'' |overwinnen (+gen.), macht hebben over, zich meester maken |- |{{Grc|κωλυω}} |''verb.'' |verhinderen |} ==Λ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|λαμβανω}} |width="5%"|''verb.'' |width="50%"|nemen, vastpakken, vasthouden |- |{{Grc|λαμπρος, -α, -ον}} |''adject.'' |schitterend |- |{{Grc|λανθάνω}} |''verb.'' |verborgen zijn |- |{{Grc|λειβω}} |''verb.'' |vergieten |- |{{Grc|λειπω}} |''verb.'' |verlaten, achterlaten |- |{{Grc|λευκος, -η, -ον}} |''adject.'' |wit |- |{{Grc|ὁ λογος, -ου}} |''m.'' |woord, leer, kennis |- |{{Grc|ἡ λυπη, -ης}} |''f.'' |het verdriet |- |{{Grc|λύω}} |''verb.'' |losmaken |} ==Μ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|μαλα}} |width="5%"|''adverb.'' |width="50%"|erg, zeer |- |{{Grc|μανθανω}} |''verb.'' |leren |- |{{Grc|ἡ μάχη, -ης}} |''f.'' |de strijd |- |{{Grc|μενω}} |''verb.'' |wachten, blijven |- |{{Grc|μετα}} '''+gen.''' |''praep.'' |(samen) met |- |{{Grc|μετα}} '''+acc.''' |''praep.'' |door |- |{{Grc|μελλω}} |''verb.'' |zullen |- |{{Grc|μετεχω}} |''verb.'' |deelnemen aan (+gen.) |} ==Ν== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ὁ νόμος, -ου}} |width="5%"|''m.'' |width="50%"|de wet |- |{{Grc|ὁ νεκρος, -ου}} |''m.'' |lijk, dode |- |{{Grc|ἡ νησος, -ου}} |''f.'' |het eiland |- |{{Grc|ὁ ναυτης, -ου}} |''m.'' |de matroos |- |{{Grc|ἡ νικη}} |''f.'' |de overwinning |- |{{Grc|νομιζω}} |''verb.'' |1. beschouwen (+2x acc.) 2. menen |- |{{Grc|ὁ νους, -ου}} |''m.'' |de geest, het verstand |- |{{Grc|νυν}} |''adverb.'' |nu |- |{{Grc|ἡ νυξ, νυκτος}} |''f.'' |nacht |} ==Ξ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ὁ ξένος, -ου}} |width="5%"|''m.'' |width="50%"|vreemde |- |{{Grc|ξένος, -η, -ον}} |''adject.'' |buitenlands; vreemd |} ==Ο== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ὁ}} |width="5%"|''lidwoord'' |width="50%"|de, het (mnl.) |- |{{Grc|οἰκεω}} |''verb.'' |wonen |- |{{Grc|οἰκαδε}} |''adverb.'' |naar huis |- |{{Grc|ἡ οἰκια}} |''f.'' |het huis |- |{{Grc|ὁτι}} |''coniunc.'' |1. omdat 2. dat |- |{{Grc|οὐν}} |''coniunc.'' |dan, dus |- |{{Grc|οὐκετι}} |''adverb.'' |niet meer |} ==Π== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|πασχω}} |width="5%"|''verb.'' |width="50%"|verdragen |- |{{Grc|παν}} |''praep.'' |veel |- |{{Grc|παλιν}} |''adverb.'' |weer, terug |- |- |{{Grc|παντες, -ων}} |''adject.'' |alle(n) |- |{{Grc|ἡ παρθενος, -ου}} |''f.'' |het meisje |- |{{Grc|παρεχω}} |''verb.'' |geven, verschaffen |- |{{Grc|παυω}} |''verb.'' |(doen) stoppen, (doen) ophouden, laten stoppen, beëindigen |- |{{Grc|πεμπω}} |''verb.'' |sturen, zenden |- |{{Grc|περι}} |''praep.'' |om, over (+gen.) |- |{{Grc|ἡ πετρα, -ας}} |''f.'' |de rots |- |{{Grc|πιπτω}} |''verb.'' |vallen |- |{{Grc|πιστευω}} |''verb.'' |vertrouwen (+dat.) |- |{{Grc|ὁ πολίτης, -ου}} |''m.'' |de burger |- |{{Grc|ποιέω}} |''verb.'' |maken, doen |- |{{Grc|πολεμεω}} |''verb.'' |oorlog voeren |- |{{Grc|ὁ πολεμος, -ου}} |''m.'' |de oorlog |- |{{Grc|ὁ ποντος, -ου}} |''m.'' |zee |- |{{Grc|προμαχος, -ου}} |''m.'' |voorvechter |} ==Ρ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ὁ ῥήτωρ, ῥητορος}} |width="5%"|''m.'' |width="50%"|de redenaar |- |{{Grc|ῥιπτω}} |''verb.'' |werpen, gooien |} ==Σ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|τό σῶμα, σωματος}} |width="5%"|''n.'' |width="50%"|het lichaam |- |{{Grc|ἡ στρατια, -ας}} |''f.'' |het leger |- |{{Grc|ὁ στρατιωτης, -ου}} |''m.'' |de soldaat |} ==Τ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ὁ τόπος, -ου}} |width="5%"|''m.'' |width="50%"|de plaats |- |{{Grc|ταχα}} |''adverb'' |snel |- |{{Grc|τε...και}} |''adverb.'' |én |- |{{Grc|το τεκνον, -ου}} |''n.'' |het kind |- |{{Grc|τί;}} |''interrog.'' |''1. wat? 2. waarom?'' |- |{{Grc|ἡ τιμη, -ης}} |''f.'' |eerbewijs |- |{{Grc|τουτο}} |''demonstr.'' |dit, dat ''(onzijdig nom./acc.)'' |- |{{Grc|τρεις}} |''numer.'' |drie |- |{{Grc|τρεχω}} |''verb.'' |rennen |- |{{Grc|ἡ τυχη, -ης}} |''f.'' |het lot, het lotgeval |} ==Υ== ==Φ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|φαινω}} |width="5%"|''verb.'' |width="50%"|tonen, laten zien |- |{{Grc|φερω}} |''verb.'' |dragen, voeren |- |{{Grc|το φος, φοτος}} |''n.'' |licht |- |{{Grc|φροντιζω}} |''verb.'' |zich bekommeren om |} ==Χ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|χαιρω}} |width="5%"|''verb.'' |width="50%"|blij zijn met, zich verheugen +dat. |- |{{Grc|ἡ χθων, χθονος}} |''f.'' |de aarde |- |{{Grc|ὁ χρονος, -ου}} |''m.'' |de tijd |} ==Ψ== ==Ω== ==Legenda== - :{| style="text-align:left;background-color: #f9f9f9;color: black; border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- || '''Afkorting''' || '''Latijnse naam''' || '''Nederlandse naam''' |- | m. || masculinum || mannelijk |- | f. || femininum || vrouwelijk |- | n. || neutrum || onzijdig |- | adject. || nomen adiectivum || bijvoeglijk naamwoord |- | verb. || verbum || werkwoord |- | adverb. || adverbium || bijwoord |- | coniunc. || coniunctio || voegwoord |- | praep. || praeposito || voorzetsel |- | interrog. || pronomen interrogativum || vragend voornaamwoord |- | demonstr. || pronomen demonstrativum || aanwijzend voornaamwoord |- | numer. || nomen numerale || telwoord |} {{Sub}} {{Links}} [[Categorie:Woordenlijst]] nlmruqsfj1g8otlhhysv1c9d3icaz0a 0 13297 421647 115678 2026-04-05T19:24:40Z Erik Baas 2193 {{Index Lineaire algebra}} 421647 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} Deze pagina gaat over het begrip 'lineaire omhulsels'. Deze pagina is een vervolg op hoofdstuk 1, lineaire combinaties. Er wordt in enkele teksten gebruik gemaakt van de schrijfwijze [2,1]^T, dt betekent niet meer dan <math>\begin{bmatrix}2\\1\end{bmatrix}</math>. ==Lineair omhulsel?== '''''1. Wat is een lineair omhulsel''''' :Een lineaire omhulsel is een verzameling van alle lineaire combinaties. '''''2. Voorbeeld van een lineair omhulsel''''' :Neem vector <math>A: \begin{bmatrix}0\\0\\0\end{bmatrix} </math>. Wat is het lineair omhulsul van vector A? :De lineaire combinaties van vector A: [0,0,0]^T zijn de vectoren <math> k*\begin{bmatrix}0\\0\\0\end{bmatrix}, k \in \R </math>. :Het lineair omhulsul is dus: <math>L(\begin{bmatrix}0\\0\\0\end{bmatrix}) = </math> { <math>k* \begin{bmatrix}0\\0\\0\end{bmatrix}</math> <math> | k \in \R </math>} ==Lineaire omhulsels in <math>\R^2</math>== :In <math>R^2> </math> zijn er drie type lineaire omhulsels mogelijk. En lineair omhulsel dat de oorsprong beschrijft, dat een lijn beschrijft en de hele ruimte <math>\R^2</math>. '''''1. De oorsprong''''' :De oorsprong is het enige punt dat door een lineair omhulsel kan worden beschreven. Het bevat dan ook slechts één vector, de nulvector. ::<math>L: (\begin{bmatrix}0\\0\end{bmatrix}) = </math> { <math>\begin{bmatrix}0\\0\end{bmatrix}</math> } '''''2. Een lijn (door de oorsprong)''''' :Deze verzameling vloeit bijvoorbeeld uit één enkele vector waaruit de betreffende combinaties worden bepaald. Zoals bijvoorbeeld bij de vector [4,-6]^T. ::<math>L: (\begin{bmatrix}4\\-6\end{bmatrix}) = </math> { <math> k*\begin{bmatrix}4\\-6\end{bmatrix} | k\in \R</math> } '''''3. De ruimte <math>R^3</math>''''' :De ruimte <math>R^3</math> is op te spannen met de twee eenheidsvectoren (e₁ en e₂) ::<math>L: (\begin{bmatrix}1\\0\end{bmatrix},\begin{bmatrix}0\\1\end{bmatrix}) =</math> { <math>k* \begin{bmatrix}1\\0\end{bmatrix} + l*\begin{bmatrix}0\\1\end{bmatrix}</math> } ==Lineaire omhulsels in <math>\R^3</math>== :In <math>R^3 </math> zijn er vier type lineaire omhulsels mogelijk. En lineair omhulsel dat de oorsprong beschrijft, dat een lijn beschrijft, een vlak beschrijft of de hele ruimte <math>\R^3</math> beschrijft. '''''1. De oorsprong''''' Hiervoor geldt hetzelde als in <math>R^2 </math>: De oorsprong is het enige punt dat door een lineair omhulsel kan worden beschreven. Het bevat dan ook slechts één vector, de nulvector. ::<math>L: (\begin{bmatrix}0\\0\\0\end{bmatrix}) = </math> { <math>\begin{bmatrix}0\\0\\0\end{bmatrix}</math> } '''''2. Een lijn (door de oorsprong)''''' :Deze verzameling vloeit bijvoorbeeld uit één enkele vector waaruit de betreffende combinaties worden bepaald. Zoals bijvoorbeeld bij de vector [4,1,-6]^T. ::<math>L: (\begin{bmatrix}4\\1\\-6\end{bmatrix}) = </math> { <math> k*\begin{bmatrix}4\\1\\-6\end{bmatrix} | k\in \R</math> } '''''3. Een vlak (door de oorsprong)''''' :Deze verzameling is een verzameling van twee vectoren (onderling onafhankelijk) die samen een vlak in <math>R^3 </math> opspannen. Zoals bijvoorbeeld de vectoren [3,2,1]^T en [-8,-1,10]^T. ::<math>L: (\begin{bmatrix}3\\2\\1\end{bmatrix},\begin{bmatrix}-8\\-1\\10\end{bmatrix}) =</math> { <math>k* \begin{bmatrix}3\\2\\1\end{bmatrix} + l*\begin{bmatrix}-8\\-1\\10\end{bmatrix} | k,l\in \R</math> } '''''4. De ruimte <math>\R^3</math>''''' :De ruimte <math>\R^3</math> is op te spannen door middel van de drie eenheidsvectoren: ::<math>L: (\begin{bmatrix}1\\0\\0\end{bmatrix},\begin{bmatrix}0\\1\\0\end{bmatrix},\begin{bmatrix}0\\0\\1\end{bmatrix}) =</math> { <math>k* \begin{bmatrix}1\\0\\0\end{bmatrix} + l*\begin{bmatrix}0\\1\\0\end{bmatrix} + m*\begin{bmatrix}0\\0\\1\end{bmatrix} | k,l,m\in \R</math> } {{Sub}} tau4gdlbj94cumeaqwoe3r7dnyoctnv 0 13302 421650 330427 2026-04-05T19:25:29Z Erik Baas 2193 {{Index Lineaire algebra}} 421650 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} __NOTOC__ ==Matrices als afbeeldingen== Een matrix kan beschouwd worden als een (lineaire) afbeelding die een vector uit de ene ruimte afbeeldt in dezelfde of een andere ruimte. Vierkante matrices kunnen goed opgevat worden als lineaire transformaties van een ruimte. Daartoe worden de kolommen van de matrix als beelden opgevat van de zogenaamde eenheidsvectoren, de vectoren met op een 1 na allemaal nullen als kentallen. Zo is: :<math>A=\begin{bmatrix} 1&0&2\\0&1&3\\1&0&1 \end{bmatrix}</math> op te vatten als de afbeelding die de vector (1,0,0) afbeeldt op (1,0,1), de vector (0,1,0) op (0,1,0) en (0,0,1) op (2,3,1). We kunnen dit noteren als: :<math>A(1,0,0)=(1,0,1),\ A(0,1,0)=(0,1,0),\ A(0,0,1)=(2,3,1)</math> Het beeld van een andere vector, zeg (1,2,3) kunnen we dan als volgt bepalen: :<math>A(1,2,3)= A((1,0,0)+2(0,1,0)+3(0,0,1))=A(1,0,0)+2A(0,1,0)+3A(0,0,1)=(1,0,1)+2(0,1,0)+3(2,3,1)=(7,11,4)</math> Deze berekening kan kort opgeschreven worden als: :<math>A(1,2,3)=\begin{bmatrix} 1&0&2\\0&1&3\\1&0&1 \end{bmatrix}\begin{bmatrix} 1\\2\\3 \end{bmatrix}= 1\begin{bmatrix} 1\\0\\1 \end{bmatrix}+2\begin{bmatrix} 0\\1\\0 \end{bmatrix}+3\begin{bmatrix} 2\\3\\1 \end{bmatrix} \begin{bmatrix} 7\\11\\4 \end{bmatrix}</math> Men noemt een dergelijke berekening een ''matrixvermenigvuldiging''. ===2. Draaiing om de oorsprong=== :Het is ook mogelijk om met een bepaalde functie een draaiing om de oorsprong te creëren. De afbeeldingsmatrix moet dan zo gekozen worden dat zij de vector (het origneel) de betreffende draaiing meegeeft. :Neem bijvoorbeeld de afbeeldingsmatrix: <math>\begin{bmatrix}0&-1\\1&0\end{bmatrix} </math>. Bij elk willekeurig origineel zal het beeld altijd een draaiing om de oorsprong maken van <math>1/2 \pi</math>. Oftewel, 90 graden. :Ook is het mogelijk andersom te werken. Stel we willen een afbeeldingsmatrix opstellen, zo dat het beeld een draaiing van <math>\pi</math> om de oorsprong maakt. Hiervoor gebruiken we de twee eenheidsvectoren om tot de juiste afbeeldingsmatrix te komen. :Dan moet <math>\begin{bmatrix}1\\0\end{bmatrix}</math> na een draaiing van 180 graden <math>\begin{bmatrix}-1\\0\end{bmatrix}</math> worden. :Dan moet <math>\begin{bmatrix}0\\1\end{bmatrix}</math> na een draaiing van 180 graden <math>\begin{bmatrix}0\\-1\end{bmatrix}</math> worden. :Deze twee oplossingen mag men dan 'aan elkaar plakken' om zo tot de oplossing te komen. Ook is het mogelijk er een stelsel van te maken (met daarin de afbeeldingsmatrix als onbekende) en door middel van een berekening tot de juiste afbeeldingsmatrix te komen. :De afbeeldingsmatrix om het origineel een draaiing van 180 graden te laten maken is dus: <math>\begin{bmatrix}-1&0\\0&-1\end{bmatrix}</math>. ===3. Andere functies=== :De wijze waarop bij paragraaf 2 de juiste afbeeldingsmatrix wordt verkregen is natuurlijk ook goed mogelijk bij andere type functies. Zo kun je bijvoorbeeld ook een spiegeling of een loodrechte projectie creëren. {{Sub}} 0vcbw7cc6fuz7ixf8mv49ddeujzezju 0 13304 421648 331424 2026-04-05T19:25:06Z Erik Baas 2193 {{Index Lineaire algebra}} 421648 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} In dit hoofdstuk wordt het begrip 'kern' (van een lineaire afbeelding) geintroduceerd. Kennis van hoofdstuk 5 is hier voor vereist. ====Kern==== '''''1. Wat is de kern?''''' :De kern wordt ook wel de nulruimten genoemd. Het is een verzameling van alle originelen waarbij het beeld de nulvector is. Dit schrijf bijvoorbeeld als: ker(F)= {0}. '''''2. Voorbeelden''''' :Wat is de kern van de afbeeldingsmatrix <math>\begin{bmatrix}-1&0\\1&0\end{bmatrix}</math>? Om de kern te bepalen zoeken we daarom de originelen die de nulvector als beeld hebben. Dus: :<math>\begin{bmatrix}0&-1\\1&0\end{bmatrix} *X = \begin{bmatrix}0\\0\end{bmatrix}</math> :De oplossing is voor sommigen meteen te zien, eventueel is het ook op te lossen via een stelsel. :De twee oplossingen zijn dan ook de vectoren [0,0]^T en [-1,1]^T. :De kern wordt dan: Ker(F)= { <math>\alpha \begin{bmatrix}-1\\1\end{bmatrix} | \alpha \in \R</math> }. {{Sub}} 5x4x9i7ffbgr3f0dirq8vaxdc8m6hlq 0 15032 421636 359959 2026-04-05T15:17:01Z Erik Baas 2193 kilogram 421636 wikitext text/x-wiki __NOEDITSECTION__ {{Leer jezelf ecologisch tuinieren|Afbeelding=Eruca_sativa_2_IP0604037.jpg}} {{Tuinkalender-Tabelkop | |plaatje1= Roquette cultivée Vilmorin-Andrieux 1904.png |plaatje2= Wallrocket honeybee close.jpg |plaatje3= Eruca sativa 1.JPG |divers= Wordt ook wel mosterdkruid of roquette genoemd. Rucola heeft een hoog vitamine C gehalte. |familie= Kruisbloemen |latijn= Brassicaceae |soort= Eruca sativa |roodlijst= |beschermd= |wortel= |stengel= |blad= |groenblijvend= |bloei= |kleur= Wit, purper geaderd |vrucht= |hoog= 10-60 |grond1= |compost1= |kali1= |grond2= |compost2= |kali2= |zon= <span style="color:orange;">●</span> <span style="font-size: small;">◐</span> ● |water= <span style="color:blue;">≈</span> <span style="color:blue;">~</span> ═ |goede buren= |slechte buren= |weert= |lokt= |keuken= Wordt als raapsteel rauw gegeten en in salades gemengd. De smaak is vrij scherp en nootachtig. Wordt ook wel op het brood gegeten en kan worden gestoofd. |kookboek= rucola |genees= |waarschuwing= Rucola heeft een hoog nitraatgehalte (meer dan 5 gram per kilogram) en moet daarom niet in grote hoeveelheden gegeten worden. De aanbevolen maximale nitraatinname voor iemand met een gewicht van 70 kg mag niet meer dan 260 mg per dag bedragen, wat al bij 19 gram rucola bereikt wordt. |zaaimaand= 2-9 |zaaiomschrijf= De februari en maart zaai onder glas, daarna kan in de volle grond gezaaid worden. |kk= |kt= |lt= |zd= |plantmaand= |plantomschrijf= |pa= |ra= 10 |verzorgmaand= |verzorgomschrijf= |oogstmaand= 3-10 |oogstomschrijf= Kan in de zomer twee tot drie weken na de zaai worden geoogst. In voor- en najaar een week of vijf. Snij het jonge blad af tot vlak boven de grond. Het schiet (vooral in de zomer) snel door, dus wacht niet te lang. |vermeermaand= |vermeeromschrijf= |vw= Z }} 1is4clih0gdbifcd1ep0xb810vvwtyf 0 18024 421665 413860 2026-04-05T19:45:18Z Erik Baas 2193 {{Fase|1}} (vgs. infobox) 421665 wikitext text/x-wiki {{Bi}}<div style="text-align: center;"> <span style="font-size: xx-large;">'''Ontwerp en bouw een besturingssysteem'''</span> <span style="font-size: large;">'''[[Ontwerp en bouw een besturingssysteem/Inhoudsopgave|Naar de inhoudsopgave >>]]'''</span> </div> {{Opstartfase}} == Introductie == Tegenwoordig hebben veel mensen de beschikking over een computer, met het bijbehorende besturingssysteem. Nog steeds gebruikt het merendeel van de computergebruikers Microsoft Windows, maar Linux varianten zoals Ubuntu en Apple's Mac OS X beginnen terrein te winnen. Als je wat programmeerervaring hebt met Assembler en C of C++, en je vroeg je wel eens af hoe je nou zélf een besturingssysteem voor een PC kan schrijven, dan is deze Wikibook voor jou. Je leert hierin een klein 32-bits besturingssysteem te bouwen, dat voornamelijk gebruikt maakt van een tekst-gebaseerde interface (à la DOS). Het boek zal dieper ingaan op de werking en achterliggende gedachten van onderdelen zoals de processor, het geheugen, bestandssystemen, toetsenbord en het scherm. Verwacht niet dat dit boek je alle code al voorkauwt; je zult zelf wat van je eigen creativiteit en programmeerervaring moeten aanwenden om dit boek helemaal te kunnen door werken. Aan het einde heb je dan je eigen Unix-achtige besturingssysteem gemaakt, wat als goed startpunt kan dienen om bijvoorbeeld drivers te schrijven voor randapparatuur, of om een Grafische User Interface <code>(GUI)</code> te bouwen. == Zie ook == * [[Besturingssystemen]] {{Boek|Besturingssysteem ontwerp en bouw}} {{Fase|1}} [[Categorie:Informatica]] eskz0gj8hueax53lgyj5tr1nsqdj7qa 0 18025 421657 362154 2026-04-05T19:39:20Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421657 wikitext text/x-wiki # [[../|Introductie]] {{75%}} # [[../Over dit boek|Over dit boek]] {{75%}} # [[../Geschiedenis van de X86 computer|Geschiedenis van de X86 computer]] {{50%}} # [[../Werkomgeving en hulpmiddelen|Werkomgeving en hulpmiddelen]] {{25%}} ## [[../Werkomgeving en hulpmiddelen/Emulators|Emulators]] {{25%}}<!-- Welke (goede) emulatoren er zijn, hoe te installeren en gebruiken op Linux (Ubuntu?) en Windows (Cygwin, Virtual PC). --> ### [[../Werkomgeving en hulpmiddelen/Emulators/Bochs|Bochs]] {{00%}} ### [[../Werkomgeving en hulpmiddelen/Emulators/QEmu|QEmu]] {{00%}} ### [[../Werkomgeving en hulpmiddelen/Emulators/Microsoft Virtual PC|Microsoft Virtual PC]] {{25%}} ### [[../Werkomgeving en hulpmiddelen/Emulators/Oracle VirtualBox|Oracle VirtualBox]] {{00%}} ### [[../Werkomgeving en hulpmiddelen/Emulators/VmWare Player|VmWare Player]] {{00%}} ## [[../Werkomgeving en hulpmiddelen/Toolchain|Toolchain]] {{50%}} ### [[../Werkomgeving en hulpmiddelen/Toolchain/Linux|Linux]] {{100%}} ### [[../Werkomgeving en hulpmiddelen/Toolchain/Cygwin|Cygwin]] {{100%}} # [[../Werking van de PC|Theorie: Werking van de PC]] {{75%}} ## [[../Werking van de PC/Processormodes|Processormodes]] {{25%}} ## [[../Werking van de PC/Registers|Registers]] {{0%}} ## [[../Werking van de PC/Geheugen|Geheugen]] {{25%}} ## [[../Werking van de PC/Bootloaders|Bootloaders]] {{25%}} # [[../Hallo wereld|Toepassing: Hallo wereld]] {{50%}} ## [[../Hallo wereld/Assembler opstartcode|Assembler opstartcode]] {{25%}} ## [[../Hallo wereld/De eerste test|De eerste test]] {{25%}} ## [[../Hallo wereld/Image maken|Image maken]] {{100%}} ## [[../Hallo wereld/Tekst weergeven|Tekst weergeven]] {{50%}} # [[../Organisatie|Organisatie]] {{00%}} ## [[../Organisatie/Mappenstructuur|Mappenstructuur]] {{25%}} ## [[../Organisatie/Minimale documentatie|Minimale documentatie]] {{25%}} ## [[../Organisatie/Makefiles|Makefiles]] {{25%}} ## [[../Organisatie/Portability|Portability]] {{25%}} # [[../Foutenopsporing|Theorie: Foutenopsporing]] {{00%}} ## [[../Foutenopsporing/De console|De console]] {{50%}} ## [[../Foutenopsporing/Segmentatie|Segmentatie]] {{00%}} ## [[../Foutenopsporing/Global Descriptor Table|Global Descriptor Table]] {{50%}} ## [[../Foutenopsporing/Interrupt Descriptor Table|Interrupt Descriptor Table]] {{50%}} ## [[../Foutenopsporing/Interrupt Service Routines|Interrupt Service Routines]] {{50%}} ## [[../Foutenopsporing/Foutmeldingen|Foutmeldingen]] {{50%}} # [[../Blue Screen of Death|Toepassing: Blue Screen of Death]] ## [[../Blue Screen of Death/Hulpfuncties|Hulpfuncties]] {{50%}} ## [[../Blue Screen of Death/De console|De console]] {{50%}} (TODO: Definieer Console_Write(Line)() ## [[../Blue Screen of Death/Waardes weergeven|Waardes weergeven]] {{00%}} TODO: def: String_Format(format, args... ## [[../Blue Screen of Death/Global Descriptor Table|Global Descriptor Table]] {{50%}} ## [[../Blue Screen of Death/Interrupt Descriptor Table|Interrupt Descriptor Table]] {{50%}} ## [[../Blue Screen of Death/Interrupt Service Routines|Interrupt Service Routines]] {{50%}} ## [[../Blue Screen of Death/Testen|Testen]] {{00%}} # Theorie: Interrupts ## Interrupt Requests # Toepassing: Spelletje: Reactiesnelheid<!-- Met iets wat op het scherm verschijnt, bijv een cijfer, waarna dat cijfer zo snel mogelijk moet worden ingetoetst? --> ## IRQ's ### Toetsenbord ### Programmable Interrupt Timer # Theorie: Geheugen ## Segmentatie ## Paging # Toepassing: Geheugenbeheer?? ## Physical Memory Manager ## Paging Memory Manager # Theorie: Multitasking ## Cooperative scheduling ## Preemptive scheduling # Toepassing: The Matrix ## ... ## The Matrix<!-- Een matrix-achtige 'screensaver' waarbij elke dalende letter een apart proces (of thread?) is. --> # Theorie: Virtueel Bestandssysteem ## VFS ## Nodes, inodes, mountpoints # Toepassing: Bestandsbeheerder ## Ramdisk<!-- laat een lijst met bestanden zien, en de inhoud van het gekozen bestand.of programma's kunnen starten --> # Theorie:<!-- Iets met hardware, harde schijven, partities en bestandssystemen --> # Toepassing: Dieren raden<!-- Je neemt een dier in gedachten en de computer vraagt je naar de eigenschappen ervan. Als de pc het niet raad, moet je zeggen wat specifiek aan het dier is. De computer schrijft dit in een bestand op de schijf en de volgende keer kent de pc al meer dieren. --> Appendices: <ol style="list-style-type: upper-latin;"> <li>[[../Appendix A|Extra]] {{0%}}<ol> <li>[[../Appendix A/De console|De console]] {{0%}}</li> <li>[[../Appendix A/Versiebeheer|Versiebeheer]] {{0%}}</li> </ol></li> <li>[[../Appendix B|Naslag]] {{0%}}<ol> <li>[[../Appendix B/Diskette image maken|Diskette image maken]] {{50%}}</li> <li>[[../Appendix B/Automake|Automake]] {{50%}}</li> <li>[[../Appendix B/Multiboot 0.6.96|Multiboot 0.6.96]] {{00%}}</li> <li>[[../Appendix B/IO poorten|I/O poorten]] {{0%}}</li> <li>[[../Appendix B/GDT descriptors|GDT descriptors]] {{25%}}</li> <li>[[../Appendix B/IDT descriptors|IDT descriptors]] {{0%}}</li> <li>[[../Appendix B/Paging|Paging]] {{0%}}</li> </ol></li> <li>[[../Probleemoplossing|Probleemoplossing]] {{0%}}</li> <li>[[../Index|Woordenlijst en index]] {{0%}}</li> <li>[[../Notities|Notities voor bij het schrijven van dit boek]]</li> </ol> {{Sub}} {{Links}} 85n9smqghrdyaet1bl7molvgvm0o081 0 18048 421656 410231 2026-04-05T19:38:22Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421656 wikitext text/x-wiki {{Alfabet met ankers}} == A == == B == * [[../Werking van de PC/Geheugen#Beschikbaar geheugen|Beschikbaar geheugen]] * [[../Over dit boek#Getalnotaties|Binaire notatie]] * [[../Over dit boek#Bitreeksen|Bitreeksen]] * [[../Werkomgeving en hulpmiddelen/Emulators/Bochs|Bochs]] == C == == D == == E == * [[../Werkomgeving en hulpmiddelen/Emulators|Emulators]] == F == == G == * [[../Over dit boek#Bits en bytes|GB]] (gigabyte) * [[../Werkomgeving en hulpmiddelen#Hulpmiddelen|GCC]] (GNU Compiler Collection) * [[../Werking van de PC/Geheugen|Geheugen]] * [[../Werking van de PC/Geheugen#Pagina's|Geheugenpagina]] * [[../Over dit boek#Getalnotaties|Getalnotaties]] * [[../Over dit boek#Bits en bytes|GiB]] (gibibyte) == H == * [[../Over dit boek#Getalnotaties|Hexadecimale notatie]] * [[../Werkomgeving en hulpmiddelen#Hulpmiddelen|Hulpmiddelen]] == I == * [[../Werkomgeving en hulpmiddelen|IBM Compatible]] == J == == K == * [[../Over dit boek#Bits en bytes|kB]] (kilobyte) * [[../Over dit boek#Bits en bytes|KiB]] (kibibyte) == L == * [[../Werkomgeving en hulpmiddelen#Werkomgeving|Linux]] * [[../Werking van de PC/Processormodes#Long mode|Long mode]] == M == * [[../Werkomgeving en hulpmiddelen#Werkomgeving|Macintosh, Apple]] * [[../Geschiedenis van de X86 computer#Mainframes|Mainframe]] * [[../Over dit boek#Bits en bytes|MB]] (megabyte) * [[../Over dit boek#Bits en bytes|MiB]] (mebibyte) * [[../Geschiedenis van de X86 computer#Eerste besturingssysteem|Matrixprinter]] == N == * [[../Werkomgeving en hulpmiddelen#Hulpmiddelen|NASM]] (Netwide Assembler) == O == * [[../Werkomgeving en hulpmiddelen#Ontwikkelcomputer|Ontwikkelcomputer]] == P == * [[../Werking van de PC/Geheugen#Pagina's|Pages]] * [[../Werking van de PC/Geheugen#Pagina's|Pagina's]] * [[../Werking van de PC/Geheugen#Paging|Paging]] * [[../Geschiedenis van de X86 computer#Ponskaarten|Ponsband]] * [[../Geschiedenis van de X86 computer#Ponskaarten|Ponskaart]] * [[../Werking van de PC/Processormodes|Processormodes]] * [[../Werking van de PC/Processormodes#Protected mode|Protected mode]] == Q == * [[../Werkomgeving en hulpmiddelen/Emulators/QEmu|QEmu]] == R == * [[../Werking van de PC/Processormodes#Real mode|Real mode]] == S == * [[../Werking van de PC/Geheugen#Segmentation|Segmentation]] == T == * [[../Over dit boek#Bits en bytes|TB]] (terabyte) * [[../Geschiedenis van de X86 computer#Mainframes|Terminal]] * [[../Werkomgeving en hulpmiddelen#Testcomputer|Testcomputer]] * [[../Over dit boek#Bits en bytes|TiB]] (tebibyte) == U == * [[../Werkomgeving en hulpmiddelen#Werkomgeving|Ubuntu]] == V == * [[../Werking van de PC/Processormodes#Virtual 8086 mode|Virtual 8086 mode]] * [[../Werkomgeving en hulpmiddelen/Emulators/Microsoft Virtual PC|Virtual PC, Microsoft]] == W == * [[../Werking van de PC/Geheugen|Werkgeheugen]] * [[../Werkomgeving en hulpmiddelen#Werkomgeving|Werkomgeving]] * [[../Werkomgeving en hulpmiddelen#Werkomgeving|Windows]] == X == == Y == == Z ==   {{Sub}} {{Links}} qn9g8cz2wl7swlymkh8ogk999gxlsew 0 18160 421660 352697 2026-04-05T19:40:27Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421660 wikitext text/x-wiki == I/O poorten == Om gegevens via de I/O poorten te kunnen versturen, hebben we de <code>outb</code> assembler instructie nodig. En om gegevens te lezen van een I/O poort, gebruiken we de <code>inb</code> instructie. Tussen je C code kan je assembler instructies gebruiken. Dit heet ''inline assembly''. We definieren <code>System_InPortByte()</code> en <code>System_OutPortByte()</code> in een nieuw bestand <code>system.c</code>. {{Code|Titel=/kernel/src/'''system.c'''|Code=<syntaxhighlight lang="c"> #include <system.h> // Leest een byte van een I/O poort. // <port> is de poort. // Geeft de gelezen waarde terug. byte System_InPortByte(uint16 port) { byte rv; asm volatile ("inb %1, %0" : "=a" (rv) : "dN" (port)); return rv; } // Schrijft een byte naar een I/O poort. // <port> is de poort. // <data> is de byte die geschreven moet worden. void System_OutPortByte(uint16 port, byte data) { asm volatile ("outb %1, %0" : : "dN" (port), "a" (data)); } </syntaxhighlight>}} Om er gebruik van te kunnen maken, moet je declaraties van deze functies in een <code>system.h</code> headerbestand zetten. {{Code|Titel=/kernel/include/'''system.h'''|Code=<syntaxhighlight lang="c"> #ifndef __SYSTEM_H #define __SYSTEM_H extern byte System_InPortByte(uint16 port); extern void System_OutPortByte(uint16 port, byte data); #endif // __SYSTEM_H </syntaxhighlight>}} Zet <code>system.c</code> ook in het lijstje na <code>kernel_SOURCES</code> in <code>/kernel/src/makefile.am</code>. {{Bericht |titel=Tip! |type=tip |bericht=Als je in meerdere codebestanden dezelfde headerbestanden gebruikt, dan is de kans groot dat ze dubbel of zelfs nog vaker in de code worden gezet. Om dit te voorkomen definieer je (met <code>#define</code> een constante specifiek voor elk headerbestand. Is die constante al gedefinieerd (te testen met <code>#ifndef</code>), dan sla je de inhoud van het headerbestand over. Zie de code voor <code>system.h</code> voor een voorbeeld.}} == Geheugen == Vaak worden er hele stukken van het werkgeheugen gekopieerd, verplaatst of op een bepaalde waarde gezet. Voor deze bewerkingen schrijf je nu zelf geheugenfuncties in een nieuw bestand genaamd <code>memory.c</code>, en maak een bijbehorend <code>memory.h</code> headerbestand in de <code>/kernel/include</code> directory. Zet <code>memory.c</code> ook in het lijstje na <code>kernel_SOURCES</code> in <code>/kernel/src/makefile.am</code>. De te schrijven functies: {{Code|Titel=/kernel/src/'''memory.c'''|Code=<syntaxhighlight lang="c"> #include <memory.h> // Kopieert <count> bytes van <src> naar <dest>. // Als de delen overlappen is het gedrag onbepaald. // Geeft <dest> terug. void* Memory_Copy(void* dest, const void* src, nint count) { ... } // Verplaatst <count> bytes van <src> naar <dest>. // Als de delen overlappen blijven de brongegevens niet intact. // Geeft <dest> terug. void* Memory_Move(void* dest, const void* src, nint count) { ... } // Stelt <count> bytes vanaf <dest> in op de byte waarde <value>. // Geeft <dest> terug. void* Memory_Set(void* dest, byte value, nint count) { ... } // Stelt <count> 16-bit woorden vanaf <dest> in // op de 16-bit waarde <value>. Geeft <dest> terug. uint16* Memory_SetW(uint16* dest, uint16 value, nint count); { ... } // Vergelijkt twee reeksen (<what> en <with>) van <count> bytes. // Geeft 0 terug als ze gelijk zijn of niet 0 als ze verschillend zijn. nint Memory_Compare(const void* what, const void* with, nint count) { ... } </syntaxhighlight>}} {{Bericht |type=info |titel= |bericht=Als je er niet uit komt met de geheugenfuncties, kijk dan eens hier: * LINK1 * LINK2 * Linux 1.0 Broncode |notitie=Let wel op eventuele licentievoorwaarden. }} {{Sub}} {{Links}} q6aqpy44wup0p8xsw3asuc3q3dzvha8 0 18161 421658 353176 2026-04-05T19:39:52Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421658 wikitext text/x-wiki Wat verwachten we van de console: * tekst invoegen op de plaats van de cursor; * tekstkleur kunnen veranderen. == Variabelen == Aangezien we te maken hebben met de console, is een pointer naar het consolegeheugen zeker wenselijk. Verder moeten we weten op welke regel en kolom eventuele nieuwe tekst wordt ingevoegd. Ten slotte is het een goed idee om de tekstkleur te bewaren. Het nieuw te maken <code>console.c</code> bestand begint dus zo: {{Code|Titel=/kernel/src/'''console.c'''|Code=<syntaxhighlight lang="c"> // Pointer naar het consolegeheugen. uint16* consolegeheugen = 0xB8000; // De coordinaten van waar de nieuwe tekst zal worden ingevoegd. nint cursor_x = 0; nint cursor_y = 0; // De kleuren van nieuwe tekst. uint16 tekstkleur = 0x0F00; </syntaxhighlight>}} == Een karakter afdrukken == Elke string bestaat uit een aantal karakters. Die karakters komen uit de ASCII tekenset, en de meeste zijn zichtbare symbolen. Sommige karakters, zoals de tab en de backspace, moeten speciaal behandeld worden. Schrijf in het <code>console.c</code> bestand een functie om een karakter af te drukken. {{Code|Titel=/kernel/src/'''console.c''' - <code>printKarakter()</code>|Code=<syntaxhighlight lang="c"> // De grootte van een tab. #define CONSOLE_TABSIZE 4 // Drukt een enkel karakter af op het scherm. static void printKarakter(char c) { uint16* locatie; // Is het een speciaal karakter? if (c == 0x00) { // Backspace: één positie terug. if (cursor_x != 0) cursor_x--; } else if (c == 0x09) { // Tab: naar de volgende tabstop. cursor_x = (cursor_x + CONSOLE_TABSIZE) & ~(CONSOLE_TABSIZE - 1); } else if (c == '\r') { // Carriage return: terug naar het begin van de regel. cursor_x = 0; } else if (c == '\n') { // Line feed: naar het begin van de volgende regel. cursor_x = 0; cursor_y++; } else if (c >= ' ') { // Elk ander afdrukbaar karakter: gewoon afdrukken. locatie = consolegeheugen + (cursor_y * 80 + cursor_x); *locatie = c | (tekstkleur << 8); cursor_x++; } // Controleer of de cursor voorbij het einde van het scherm is. if (cursor_x >= 80) { // Ga naar het begin van de volgende regel. cursor_x = 0; cursor_y++; } } </syntaxhighlight>}} De functie is <code>static</code>, wat betekent dat de functie alleen geldig is in het bestand waar hij in voorkomt. Om hem overal in het bestand te kunnen gebruiken, moet je hem bovenaan het bestand declareren, als volgt: {{Code|Titel=/kernel/src/'''console.c''' (deel)|Code=<syntaxhighlight lang="c"> static void printKarakter(char c); // Andere declaraties van static functies komen hier. // De functies zelf: ... </syntaxhighlight>}} == Scherm verschuiven == Als we bij de onderkant van het scherm zijn beland, dan moet de gehele inhoud van het scherm een regel naar boven schuiven. Hiervoor kunnen we de hulpfunctie <code>Memory_Move()</code> goed gebruiken. --- EXTRA --- Waarom is <code>Memory_Copy()</code> een minder goede keus? --- EXTRA --- {{Code|Titel=/kernel/src/'''console.c''' - <code>verschuifTekst()</code>|Code=<syntaxhighlight lang="c"> // Als de huidige regel de laatste regel van het scherm is, // schuif dan alle tekst een regel omhoog. static void verschuifTekst() { unint spatie = 0x20 | (tekstkleur << 8); unint tijdelijk; // Als Y = 25 (de laatste regel), moeten we verschuiven. if(cursor_y >= 25) { // Kopieer de huidige tekst een regel terug. tijdelijk = cursor_y - 25 + 1; Memory_Move(consolegeheugen, consolegeheugen + tijdelijk * 80, (25 - tijdelijk) * 80 * 2); // Maak de laatste regel leeg door hem vol met spaties te zetten. Memory_SetW(consolegeheugen + (25 - tijdelijk) * 80, spatie, 80); // De cursor kan weer een regel omhoog. cursor_y = 25 - 1; } } </syntaxhighlight>}} Het handigst is om na elk afgedrukt karakter te kijken of het scherm een regel moet opschuiven. Dus we eindigen de voorgaande functie <code>printKarakter()</code> als volgt: {{Code|Titel=/kernel/src/'''console.c''' - <code>printKarakter()</code> (deel)|Code=<syntaxhighlight lang="c"> ... static void printKarakter(char c) { ... verschuifTekst(); } </syntaxhighlight>}} == Cursor verplaatsen == Om de cursor te verplaatsen, schrijven we eerst 0x0E naar I/O poort 0x03D4 (VGA controller). De controller verwacht daarna de hoge 8 bits van de nieuwe cursorpositie. Ndat we die hebben doorgegeven op I/O poort 0x03D5, schrijven we 0x0F naar die eerste poort 0x03D4. Als we daarna de lage 8 bits sturen, weet de VGA controller waar we de cursor willen hebben, en wordt de cursor verplaatst. {{Code|Titel=/kernel/src/'''console.c''' - <code>cursorVerplaatsen()</code>|Code=<syntaxhighlight lang="c"> // Verplaatst de cursor naar de gegeven coordinaten. // 0 <= x < 80 // 0 <= y < 25 static void cursorVerplaatsen(nint x, nint y) { unint positie = y * 80 + x; System_OutPortByte(0x03D4, 0x0E); System_OutPortByte(0x03D5, positie >> 8); System_OutPortByte(0x03D4, 0x0F); System_OutPortByte(0x03D5, positie); } </syntaxhighlight>}} --- EXTRA --- == Cursor verbergen == Schrijf nu zelf de code om de cursor te weergeven en verbergen. Kijk in [[../../Appendix B/IO poorten|Appendix B - I/O poorten]] voor informatie over naar welke poorten je wat moet schrijven. Vergeet niet een declaratie naar de functie toe te voegen bovenaan het codebestand. {{Code|Titel=/kernel/src/'''console.c''' - <code>cursorZichtbaar()</code>|Code=<syntaxhighlight lang="c"> // Laat de cursor (on)zichtbaar zijn. static void cursorZichtbaar(bool zichtbaar) { ... } </syntaxhighlight>}} --- EXRA --- TODO: void Video_Initialize() void Video_ResetColors() void Video_SetColors(byte forecolor, byte backcolor) void Video_PutString(const char* string) {{Sub}} {{Links}} 3if6nfsrkpyv21bho4hzh43vitjm7em 0 18428 421667 418277 2026-04-05T19:49:37Z Erik Baas 2193 {{Sub}} {{Links}} 421667 wikitext text/x-wiki == Hoofdtelwoorden == {| class="wikitable" |- ! Cijfer ! Oudgriekse naam ! Uitspraak ! Scheikundig equivalent |- | 1 | εἷς | heis | Mono (Un) |- | 2 | δύο | duo | Di |- | 3 | τρεῖς | treis | Tri |- | 4 | τέτταρες | tettares | Tetra |- | 5 | πέντε | penthe | Penta |- | 6 | ἕξ | hex | Hexa |- | 7 | ἑπτά | hepta | Hepta |- | 8 | ὀκτώ | okto | Octa |- | 9 | ἐννέα | ennea | Nona |- | 10 | δέκα | deka | Deca |} {{Sub}} == Opmerkingen == Mono betekent zowel "1" als "enkel". In opsommingen (un,di,tri) en in getallen boven de 10 (11=undeca) wordt "un" gebruikt. {{Sub}} {{Links}} b6cfy20w6qntc6lwu5s0uwg9f05aysj 0 18430 421666 331437 2026-04-05T19:48:27Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421666 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |- ! # ! Mannelijk ! Vrouwelijk ! Onzijdig |- | Nominatief enkelvoud | δειν'''ος''' | δειν'''η''' | δειν'''ον''' |- | Accusatief enkelvoud | δειν'''ον''' | δειν'''ην''' | δειν'''ον''' |- | Genitief enkelvoud | δειν'''ου''' | δειν'''ης''' | δειν'''ου''' |- | Datief enkelvoud | δειν'''ῳ''' | δειν'''ῃ''' | δειν'''ῳ''' |- | Nominatief meervoud | δειν'''οι''' | δειν'''αι''' | δειν'''α''' |- | Accusatief meervoud | δειν'''ους''' | δειν'''ας''' | δειν'''α''' |- | Genitief meervoud | δειν'''ων''' | δειν'''ων''' | δειν'''ων''' |- | Datief meervoud | δειν'''οις''' | δειν'''αις''' | δειν'''οις''' |} {{Sub}} {{Links}} 0ka0vqwy4d5cw9atae41oe3d4s1mlck 0 18437 421663 352370 2026-04-05T19:41:25Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421663 wikitext text/x-wiki {{Begin}} Het is zeer handig om getallen in decimaal en hexadecimaal te kunnen afdrukken. [ftp://ftp.kernel.org/pub/linux/kernel/v1.0/linux-1.0.tar.bz2] Hiervoor definieren we de functie <code>String_Format</code> in <code>string.c</code> (en de declaratie in <code>string.h</code>): {{Code|Titel=/kernel/src/'''string.c'''|Code=<syntaxhighlight lang="c"> #include <string.h> // Formatteert de gegeven format-string en argumenten. achar* String_Format(const achar* format, ...) { va_list args; achar buffer[1024]; va_start(args, format); String_FormatBuffer(buffer, format, args); va_end(args); return buffer; } // Formatteert de gegeven format-string <format> en de argumenten <args> en plaatst // het resultaat in <buffer>. Als de buffer niet groot genoeg is, treed er een buffer overflow op. // De syntax van <format> is {i:F} waarbij i de index van het argument is (het eerste argument // heeft index 0) en F de format-string is (bijv. hexadecimaal is 'X'). unint String_FormatBuffer(achar* buffer, const achar* format, va_list args) { ... } </syntaxhighlight>}} TODO: Wat is va_list, va_start, va_end, va_arg etc... Hulpfuncties?   {{Sub}} {{Links}} m0hiby2n7trhm06cxh9itl5i0ux5b51 0 18451 421659 353341 2026-04-05T19:40:02Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421659 wikitext text/x-wiki Zoals in de theorie aangegeven, moeten we een tabel met drie descriptors maken. Daarna hebben we een soort pointer nodig met de offset van de eerste en laatste byte van de nieuwe tabel, en daarmee de tabel als GDT instellen. De code in <code>gdt.h</code> definieert een structuur voor de pointer en voor de descriptors, en maakt gebruik van twee globale variabelen. {{Code|Titel=/kernel/include/'''gdt.h'''|Code=<syntaxhighlight lang="c"> #ifndef __GDT_H #define __GDT_H typedef struct GdtPtr GdtPtr; typedef struct GdtEntry GdtEntry; // Speciale pointer met de locatie en de lengte van de GDT. struct GdtPtr { // De index van de laatste byte die onderdeel is van de GDT. uint16 limit; // De index van de eerste byte die onderdeel is van de GDT. uint32 base; } __attribute__((packed)); // Een descriptor voor in de GDT. struct GdtEntry { // Bits 0-15 van de limiet. uint16 limitLow; // Bits 0-15 van de basis. uint16 baseLow; // Bits 16-23 van de basis. byte baseMiddle; // De belangrijkste attributen. byte attributes; // Bits 16-20 van de limiet, en overige attributen. byte extension; // Bits 24-31 van de basis. byte baseHigh; } __attribute__((packed)); // Voor de code in gdt.asm: // GDT met ruimte voor drie descriptors. GdtEntry gdt[3]; // Pointer naar de GDT. GdtPtr gdtptr; #endif // __GDT_H </syntaxhighlight>}} Daarnaast heb je een functie nodig om de tabel als GDT te laden, en dat kan alleen vanuit assembler: {{Code|Titel=/kernel/include/'''gdt.asm'''|Code=<syntaxhighlight lang="asm"> ; Functie LoadGdt: laadt de GDT, en laadt CS en de andere segment selectors. global LoadGdt extern gdtptr LoadGdt: ; De GDT laden. lgdt [gdtptr] ; De data segment selectors instellen. mov ax, 0x10 mov ds, ax mov es, ax mov fs, ax mov gs, ax mov ss, ax ; D.m.v. een far jump de code segment selector CS instellen. jmp 0x08:landingpad landingpad: ret </syntaxhighlight>}} Maak nu nog een functie om een GDT descriptor te laden in de tabel, en roep die functie en de LoadGdt functie aan bij het laden. {{Sub}} {{Links}} fnq0gxbjgvv6tlwtc0fsxp9wm6t55yr 0 18608 421661 353178 2026-04-05T19:40:38Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421661 wikitext text/x-wiki Het opzetten van een Interrupt Descriptor Table lijkt heel erg op hoe dat ging met de GDT. Behalve een soort pointer naar de nieuwe tabel, definiëren we in <code>idt.h</code> ook weer een structuur voor de descriptors. Opnieuw maken we gebruik van twee globale variabelen. == Structuur == {{Code|Titel=/kernel/include/'''idt.h'''|Code=<syntaxhighlight lang="c"> #ifndef __IDT_H #define __IDT_H typedef struct Idt_Pointer Idt_Pointer; typedef struct Idt_Descriptor Idt_Descriptor; // Deze functie is in idt.asm gedefinieerd. extern void Idt_Load(); // Speciale pointer met de locatie en de lengte van de IDT. struct Idt_Pointer { // De index van de laatste byte die onderdeel is van de IDT. uint16 limit; // De index van de eerste byte die onderdeel is van de IDT. uint32 base; } __attribute__((packed)); // Een descriptor voor in de IDT. struct Idt_Descriptor { // Bits 0-15 van de offset. uint16 offsetLow; // De segment selector. uint16 segmentSelector; // Altijd 0. byte reserved; // De belangrijkste attributen. byte attributes; // Bits 16-31 van de offset. uint16 offsetHigh; } __attribute__((packed)); // Voor de code in idt.asm: // IDT met ruimte voor het maximaal aantal mogelijke descriptors. Idt_Descriptor idt[256]; // Pointer naar de IDT. Idt_Pointer idtptr; #endif // __IDT_H </syntaxhighlight>}} == Laden van de IDT == Ook voor het laden van de tabel als IDT is een assembler functie nodig, maar deze is iets simpeler: {{Code|Titel=/kernel/'''idt.asm'''|Code=<syntaxhighlight lang="asm"> ; Functie Idt_Load: laadt de IDT. global Idt_Load extern idtptr Idt_Load: ; De IDT laden. lidt [idtptr] ret </syntaxhighlight>}} In de C code maken we ook nog een functie die de IDT initialiseerd en laadt: {{Code|Titel=/kernel/'''idt.c'''|Code=<syntaxhighlight lang="c"> void Idt_Initialize() { // TODO: Vervang 256 door een constante. // Vul de gehele IDT met nullen: Memory_Set(&idt, 0, sizeof(Idt_Descriptor) * 256); // Maak de IDT pointer: idtptr.base = &idt; idtptr.limit = (sizeof(Idt_Descriptor) * 256) - 1; // Alle Interrupt Service Routines hier toevoegen d.m.v. Idt_SetDescriptor(): // ... // Laadt de IDT. Idt_Load(); } </syntaxhighlight>}} == Descriptors laden == Ten slotte is er nog de hierboven genoemde functie nodig om een descriptor in de IDT te laden. Het prototype voor de functie is hieronder gegeven, de implementatie zou je zelf moeten kunnen schrijven. Kijk hiervoor goed naar [[../../Foutenopsporing/Interrupt Descriptor Table|de theorie]] en de <code>Idt_Descriptor</code> structuur hierboven. {{Code|Titel=/kernel/'''idt.c'''|Code=<syntaxhighlight lang="c"> // Stelt een descriptor op <index> in de IDT in. void Idt_SetDescriptor(byte index, unint offset, uint16 selector, byte attributes) { ... } </syntaxhighlight>}} {{Sub}} {{Links}} omdgz1oioe2xvd9y50hg4nxmk2s0l6i 0 18610 421662 353175 2026-04-05T19:41:06Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421662 wikitext text/x-wiki Nu moet er voor elke (voor ons relevante) interrupt nog een '''Interrupt Service Routine''' ('''ISR''') worden geschreven. Daarna moeten al die routines worden geregistreerd, zodat ze op het juiste moment worden aangeroepen. == Foutmeldingen == De eerste 32 indices in de IDT (index 0 tot en met 31) reageren op foutmeldingen. Zoals in [[../../Foutenopsporing/Foutmeldingen|de theorie over foutmeldingen]] aangegeven, pushen sommige fouten een foutcode op de stack, en andere niet. Om het makkelijker te maken pushen we een 0 op de stack als de foutmelding geen foutcode pusht, zodat de stack altijd evenveel elementen bevat. Daarna pushen we altijd de index van de interrupt die vuurde. Voor elke mogelijke foutmelding moet er een routine worden geschreven. De interrupts moeten worden uitgeschakeld (met de <code>cli</code> instructie) en we pushen eventueel 0 op de stack als er geen foutcode gepusht is. Vervolgens pushen we het interruptnummer, en springen we naar <code>Isrs_GeneralCode</code> waar de rest van de [[../../Foutenopsporing/Interrupt_Service_Routines|in de theorie]] beschreven acties worden uitgevoerd. Oftewel: alle relevante registers worden opgeslagen en na het afhandelen van de interrupt moeten de registers weer worden ingesteld op hun oorspronkelijke waarde. Ten slotte moeten de interrupts weer worden ingeschakeld terwijl de processor verder gaat met de uitvoering van de actieve code. De volgende zeer repetitieve code kan je zelf verder invullen. Let op het verschil tussen een interrupt die geen foutcode op de stack pusht (zoals interrupt 0) en een interrupt die dat wel doet (bijvoorbeeld interrupt 8). {{Code|Titel=/kernel/'''isrs.asm'''|Code=<syntaxhighlight lang="asm"> global Interrupt_0 ... global Interrupt_8 ... global Interrupt_31 ; Interrupt 0: Deling door nul ; Foutcode: Nee Interrupt_0: cli push byte 0 push byte 0 jmp Isrs_GeneralCode ... ; Interrupt 8: Double fault ; Foutcode: Ja Interrupt_8: cli push byte 8 jmp Isrs_GeneralCode ... ; Interrupt 31: Gereserveerd ; Foutcode: Nee Interrupt_31: cli push byte 0 push byte 31 jmp Isrs_GeneralCode </syntaxhighlight>}} == Algemene routine == De volgende routine wordt voor alle interrupts aangeroepen, en geeft de controle door aan onze C code van waaruit we kunnen bepalen wat we ermee doen. De code voor <code>Isrs_GeneralCode()</code> is dan als volgt: {{Code|Titel=/kernel/'''isrs.asm'''|Code=<syntaxhighlight lang="asm"> ; We roepen Isrs_Handler() aan, in isrs.c. extern Isrs_Handler ; De algemene code die voor alle Interrupt Service Routines geldt. Isrs_GeneralCode: ; Sla de registers op. pushad push ds push es push fs push gs ; Stel de segment selectors in voor de kernel. mov ax, 0x10 mov ds, ax mov es, ax mov fs, ax mov gs, ax ; Bewaar de pointer naar de bovenkant van de stack (het dichtst bij 0). ; We roepen Isrs_Handler() aan en geven de pointer door die als een ; pointer naar een ThreadState structuur wordt ontvangen. mov eax, esp push eax mov eax, Isrs_Handler call eax ; Pop de stack schoon na de aanroep. pop eax ; Herstel de registers. pop gs pop fs pop es pop ds popad ; Verwijder de foutcode (4 bytes) en het interruptnummer (4 bytes) ; van de stack. add esp, 8 ; Ga terug naar de code die het systeem aan het uitvoeren was toen de ; interrupt vuurde, en activeer tegelijkertijd de interrupts weer. iret </syntaxhighlight>}} == Interrupts afhandelen == De <code>Isrs_Handler()</code> functie handelt álle interrupts af. Voorlopig laten we alleen een melding zien en gaan we in een oneindige loop wanneer er een fout (een interrupt code kleiner dan of gelijk aan 31) op treed. {{Code|Titel=/kernel/'''isrs.c'''|Code=<syntaxhighlight lang="c"> // Een array met een naam voor elk van de 32 foutmeldingen. achar* errormessages[] = { "Deling door nul", .... "Reserved" }; // Handelt alle interrupts af. void Isrs_Handler(ThreadState* state) { if (state->interruptNumber <= 31) { Console_WriteLine(errormessages[state->interruptNumber]); Console_WriteLine(String_Format(" Foutcode: 0x{0:X}", state->errorCode)); for (;;); } } </syntaxhighlight>}} De <code>ThreadState</code> structuur beschrijft de stack vanaf de pointer. Door hoe de stack groeit, is het bovenste (eerstgenoemde) element in de <code>ThreadState</code> structuur ook het bovenste (laatste toegevoegde) element van de stack. De <code>ThreadState</code> ziet er dan zo uit: {{Code|Titel=/kernel/include/'''isrs.h'''|Code=<syntaxhighlight lang="c"> #ifndef __ISRS_H #define __ISRS_H typedef struct ThreadState ThreadState; struct ThreadState { uint32 gs; // (17e) Vanaf hier en lager gepusht door Isrs_GeneralCode: uint32 fs; // (16e) uint32 es; // (15e) uint32 ds; // (14e) uint32 edi; // (13e) Vanaf hier en lager gepusht door PUSHAD: uint32 esi; // (12e) uint32 ebp; // (11e) uint32 esp; // (10e) uint32 ebx; // ( 9e) uint32 edx; // ( 8e) uint32 ecx; // ( 7e) uint32 eax; // ( 6e) uint32 interruptNumber; // ( 5e) Gepusht door onze functie Interrupt_*. uint32 errorCode; // ( 4e) Gepusht door onze functie Interrupt_*, of door de processor. uint32 eip; // ( 3e) Vanaf hier en lager gepusht door de processor: uint32 cs; // ( 2e) uint32 eflags; // ( 1e) }; #endif // __ISRS_H </syntaxhighlight>}} <!-- //uint32 useresp; // ( 0th) //uint32 ss; // (-1st) Pushed by the processor autmatically--> == Initialisatie == Ten slotte moeten we al die routines nog registreren, zodat ze worden aangeroepen als de interrupt vuurt. Ook deze code kan je gemakkelijk aanvullen. {{Code|Titel=/kernel/'''isrs.c'''|Code=<syntaxhighlight lang="c"> extern void Interrupt_0(); extern void Interrupt_1(); ... extern void Interrupt_31(); void Isrs_Initialize() { Idt_SetDescriptor(0, (unint)Interrupt_0, 0x08, 0x8E); Idt_SetDescriptor(1, (unint)Interrupt_1, 0x08, 0x8E); ... Idt_SetDescriptor(31, (unint)Interrupt_31, 0x08, 0x8E); } </syntaxhighlight>}} BERICHT: Vergeet Isrs_Initialize() niet te definieren in isrs.h. {{Sub}} {{Links}} letzrbj2xw579nlk5t1k8plw8oavymq 0 23364 421645 279410 2026-04-05T19:22:44Z Erik Baas 2193 {{Index Lineaire algebra}} 421645 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} Als ''L'' een lineaire afbeelding is van de lineaire ruimte ''V'' in de lineaire ruimte ''W'', beide over hetzelfde lichaam, dan wordt door ''L'' op natuurlijke wijze een lineaire afbeelding ''L*'' geïnduceerd van de duale ruimte van ''W'' in de duale ruimte van ''V''. Deze afbeelding heet de duale afbeelding van ''L''. ==Definitie 17.1== Zij <math>L: V \to W</math> een lineaire afbeelding van de lineaire ruimte ''V'' in de lineaire ruimte ''W'', beide over het lichaam ''K''. De afbeelding <math>L^*: W^* \to V^*</math> gedefinieerd door :<math>L^*(x) = x \circ L,</math> heet de '''duale afbeeldig''' van ''L''. ==Stelling 17.1== De duale afbeelding ''L*'' van de lineaire afbeelding <math>L: V \to W</math> is lineair. ===Bewijs=== Voor ''x'' en ''y'' &isin; W*, en &lambda; &isin; ''K'' geldt: :<math>L^*(\lambda x + y) = (\lambda x + y) \circ L = \lambda x \circ L + y\circ L =\lambda L^*(x) +L^*(y).</math> <!--IK ZIE NOG NIET WAT IK HIERMEE MOET Let er op dat de duale afbeelding in speigelbeeld staat. Merk op dat definitie zin maakt, <math>\textstyle L</math> gaat van <math>\textstyle V</math> naar <math>\textstyle W</math> en <math>\textstyle \alpha</math> gaat van <math>\textstyle W</math> naar <math>\textstyle \mathbb{R}</math> omdat het een element is van de duale. De samenstelling gaat dus van <math>\textstyle V</math> naar <math>\textstyle \mathbb{R}</math> en zit dus in de duale van <math>\textstyle V</math>. :<math> \begin{matrix} V & \xrightarrow{L} & W\\ \downarrow&&\downarrow\\ V^*&\xleftarrow{L^*}&W^* \end{matrix} </math> --> ===Matrix van de duale afbeelding=== Vanwege de samenhang tussen een lineaire afbeelding en zijn duale, mogen we verwachten dat er een verband is tussen de matrices van beide. Mits natuurlijk de verschillende bases ook elkaars duale zijn. De matrices blijken elkaars getransoponeerden te zijn. Dit is waarschijnlijk een veel eenvoudiger verband dan men zou verwachten. De duale afbeelding wordt bijgevolg ook vaak de getransponeerde afbeelding genoemd. ==Stelling 17.2== De matrices van een lineaire afbeelding en z'n duale t.o.v. de duale bases, zijn elkaars getransponeerden. ===Bewijs=== Laat <math>(v_1,\ldots,v_n)</math> en <math>(w_1,\ldots,w_m)</math> bases zijn van resp. ''V'' en ''W'', en noem <math>\!A=(a_{rk})</math> de matrix van ''L'' t.o.v. deze basis. Dan geldt dus: :<math>L(v_r)=\sum_{k=1}^m a_{rk}w_k</math> Voor de matrix <math>\!B=(b_{kr})</math> van ''L*'' t.o.v. de duale bases geldt: :<math>L^*(w^*_k)=\sum_{r=1}^n b_{kr}v^*_r.</math> Nu geldt enerzijds voor het k-de element <math>w^*_k</math> van de duale basis: :<math>w^*_k\left( L(v_r)\right)=w^*_k \left(\sum_{j=1}^m a_{rj}w_j\right)=\sum_{j=1}^m a_{rj}w^*_k(w_j) = \sum_{j=1}^m a_{rj}\delta_{kj}=a_{rk},</math> en anderzijds: :<math>w^*_k\left( L(v_r)\right)=\left(L^*(w^*_k)\right)(v_r)=\sum_{i=1}^n b_{ki}v^*_i (v_r) = \sum_{i=1}^n b_{ki}\delta_{ir}=b_{kr}.</math> We zien dus dat <math>\!a_{rk}=b_{kr}</math> en dus dat ''A'' en ''B'' elkaars getrasponeerden zijn: <math>A=B^T</math>. ==Biduale ruimte== TODO: Biduale ruimte is isomorf met de oorspronkelijke ruimte {{Sub}} glgu6chmivxxqau3a49syx5mgzjan3i 0 35178 421649 404160 2026-04-05T19:25:16Z Erik Baas 2193 {{Index Lineaire algebra}} 421649 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}}Bij een symmetrische bilineare vorm <math>B</math> op de vectorruimte <math>V</math> kan een afbeelding <math>Q:V\to \R</math> gedefinieerd worden door: :<math>Q(v)= B(v,v)</math> Daarvoor geldt dan: :<math>Q(v+v') = B(v+v',v+v') = B(v,v) + B(v,v' ) + B(v',v) + B (v',v') = Q(v) + 2B(v,v') + Q(v'). </math> Dit lijkt veel op de uitwerking van een kwadraat, en <math>Q</math> heet dan ook een kwadratische vorm. == Definitie 22.1 == Zij <math>V</math> een lineaire ruimte over een lichaam <math>K</math>. Een '''kwadratische vorm''' op <math>V</math> is een afbeelding <math>Q:V\to K</math> van <math>V</math> naar <math>K</math> waarvoor een symmetrische bilineaire vorm <math>B</math> op <math>V</math> bestaat, zodanig dat: :<math>Q(v)=B(v,v)</math> Zoals we boven zagen geldt voor de bilineaire vorm <math>B</math> die bij <math>Q</math> bestaat: :<math>Q(v+v')=2B(v,v') + Q(v) + Q(v')</math> Als de karakteristiek van <math>K</math> verschilt van 2, is deze bilineaire vorm uniek. == Definitie 22.2 == Zij <math>V</math> een lineaire ruimte over een lichaam <math>K</math> waarvan de karakteririek ongelijk is aan 2 en <math>Q</math> een kwadratische vorm op <math>V</math>. De bilineaire vorm :<math>B(v,w)=\tfrac 12(Q(v+w)-Q(v)-Q(w))</math> heet de met <math>Q</math> '''geassocieerde''' bilineaire vorm. == Stelling 22.1 == Zij <math>V</math> een lineaire ruimte over een lichaam <math>K</math> waarvan de karakteririek ongelijk is aan 2 en <math>Q</math> een kwadratische vorm op <math>V</math>. De met <math>Q</math> geassocieerde bilineaire vorm <math>B</math> is eenduidig bepaald. == Stelling 22.2 == Een kwadratische vorm <math>Q</math> is een homogene afbeelding van de tweede graad, want: :<math>Q(\lambda v)=\lambda^2 Q(v)</math> Laat <math>b=(b_1,\ldots, b_n)</math> een geordende basis van de vectorruimte <math>V</math> zijn. Dan is :<math>Q(v)=B(v,v)=\sum v_i v_j\beta_{ij}</math>, waarin <math>\beta</math> de matrix van <math>B</math> is t.o.v. de basis <math>b</math>. Omdat <math>B</math> symmetrisch is, is ook de matrix <math>\beta</math> symmetrisch. Omgekeerd hoort bij iedere symmetrische matrix een symmetrische bilineaire vorm en bijgevolg een kwadratische vorm. ==Stelling van Sylvester== Door overgang op een basis waarvoor de matrix van de met <math>Q</math> geassocieerde bilineaire vorm <math>B</math> diagonaal is, kan <math>Q</math> als een lineaire combinatie van volkomen kwadraten geschreven worden. Voor de vector <math>v</math> met coordinaten <math>\xi</math> t.o.v. deze basis geldt: :<math>Q(v)=a_1\xi_1^2+\ldots+a_r\xi_n^2</math> Stel dat het lichaam van scalairen <math>\Complex</math> is, dan kunnen we van alle <math>a_i</math> de wortel nemen en kunnen we schrijven: :<math>Q(v)=\xi^{'2}_1+\ldots+\xi^{'2}_n</math> met <math>\xi'_i=\sqrt{a_i}\,\xi_i</math>. Als de scalairen reële getallen zijn, dus <math>K=\R</math>, doen we iets soortgelijks. We schrijven: :<math>Q(v)=\xi_1^{'2}+\ldots+\xi_p^{'2}-\xi_{p+1}^{'2}-\ldots-\xi_r^{'2}</math> met :<math> \xi'_i=\sqrt{a_i}\,\xi_i \text{ als }a_i>0</math> :<math> \xi'_i=\sqrt{-a_i}\,\xi_i \text{ als }a_i<0 </math> Aangezien we maar <math>r</math> termen opnemen en niet alle <math>n</math> termen kunnen we veronderstellen dat <math>a_i\neq 0</math> is. We kunnen daarenboven nog een afspraak maken dat de eerste <math>p</math> coëfficiënten positief zijn en de laatste <math>r-p</math> negatief: :<math>a_i>0</math> voor <math>i\leq p</math> :<math>a_i<0</math> voor <math>i > p</math> Dan bestaat er een basis zodat <math>q(v)=x_1'^2+\ldots+x_p'^2-x_{p+1}'^2-\ldots-x_r'^2</math> met :<math>x_i'=\sqrt{a_i} \text{ als }i\leq p</math> :<math>x_i'=\sqrt{-a_i} \text{ als }i>p</math> Hieruit volgt de stelling van Sylvester: Het aantal termen <math>r</math> en de signatuur <math>p-(r-p)</math> van een kwadratische vorm is uniek bepaald, onafhankelijk van de gekozen basis. ;Bewijs We bewijzen de stelling van Sylvester uit het ongerijmde. Stel dat <math>q(v)=x_1^{'2}+\ldots+x_p^{'2}-x_{p+1}^{'2}-\ldots-x_r^{'2}</math> en ook <math>q(v)=y_1^{'2}+\ldots+y_q^{'2}-y_{q+1}^{'2}-\ldots-y_r^{'2}</math> met <math>p\neq q</math>. We kunnen veronderstellen dat <math>p<q</math>. Neem nu :<math>V_1=\{v\in V|x_1=x_2=\ldots=x_p=0=y_{q+1}=y_{q+2}=\ldots=y_n\}</math> In die verzameling hebben we <math>p+(n-q)=n+(p-q)<n</math> voorwaarden. Er zijn dus zeker oplossingen buiten de nul oplossing. Neem nu <math>v \ne 0 \in V</math>, dan is <math>q(v) \le 0</math> (t.o.v. de eerste basis) en <math>q(v) \ge 0</math> (t.o.v. de tweede basis). Dus is <math>q(v)=0</math> en is <math>y_1=y_2=\ldots=y_q=0</math> dus is <math>v=0</math> wat een contradictie is. De enige mogelijkheid is dus dat <math>p=q</math>. Hieruit volgt dat een symmetrisch bilineair product positief is als <math>p=r</math> of anders gezegd als de signatuur gelijk is aan <math>r</math> en het is definiet als daarenboven <math>r=n</math>. Een positief definiet symmetrisch bilineair product wordt ook een inproduct genoemd. {{Sub}} f3r8n1ysbmqf8zndkumm9gz29rol7tm 0 36948 421669 416895 2026-04-06T11:47:25Z Erik Baas 2193 {{Nowrap 421669 wikitext text/x-wiki {{Bi}} ---- {| width=30% align=right border=0 cellpadding=20 cellspacing=20 style="margin-left:1em;margin-right:1em;margin-bottom:1em; color: inherit; background-color:#A3E4D7; border:5px solid green" |- align=left |<div class="center" style="font-size: x-large;">'''Simenon in een notendop'''</div> ---- ---- [[Bestand:Georges Simenon (1963) without hat by Erling Mandelmann.jpg|200px|center]] Simenons werk is vertaald in 55 talen, gepubliceerd in 44 landen, en van zijn boeken zijn er in totaal circa 550 miljoen exemplaren verkocht.<br> Onder eigen naam: * 192 romans * 158 novelles * Meerdere autobiografische werken * Talrijke artikelen en reportages Onder 27 andere pseudoniemen: * 76 romans * Tientallen novellen * Korte verhalen, artikels,... Autobiografische werken: * Je me souviens (1945) * Pedigree (1948) * Quand j’étais vieux (1960) * Lettre à ma mère (1974) * Mémoires intimes (1981) |} '''Georges Simenon''', een Franstalig Belgisch schrijver, was een van de meest productieve moderne auteurs. Zijn bekendheid heeft hij voornamelijk te danken aan de meer dan 100 verhalen die hij schreef met de intuïtieve Franse politie-inspecteur Maigret in de hoofdrol. Daarnaast was hij ook de auteur van tientallen psychologische romans, die hij zelf ''romans durs'' (harde romans) noemde, waaronder ''La Maison du canal'' (Het huis aan het kanaal, 1933), ''La neige était sale'' (Het bloedspoor in de sneeuw, 1948), ''La Porte'' (De deur, 1962) en ''Le Chat'' (De kat, 1967), en van talloze artikelen, korte verhalen en novellen. In dit wikiboek maak je kennis met zijn leven en werk. Van elke roman of kort verhaal wordt een bondige leesfiche gemaakt met de belangrijkste gegevens over ontstaansgeschiedenis, biografische parallellen, plot, thematiek, personages, bewerkingen voor film en televisie, uitgave, receptie en beschikbare vertalingen. Veel lees- en studieplezier! ---- <div style="text-align: center;">'''<span style="color: blue; font-size: large;">INHOUD</span>'''<br> {{Nowrap|[[Georges Simenon/Biografische tijdlijn|Biografische tijdlijn]] –}} {{Nowrap|[[Georges Simenon/Stijl en schrijftechniek|Stijl en schrijftechniek]] –}} {{Nowrap|[[Georges Simenon/Maigret-reeks|Maigret-reeks]] –}} {{Nowrap|[[Georges Simenon/Romans durs|Romans durs]] –}} {{Nowrap|[[Georges Simenon/La Pléiade - Simenons beste romans|Simenons beste romans]] –}} {{Nowrap|[[Georges Simenon/Adaptaties voor film en televisie|Adaptaties voor film en televisie]] –}} [[Georges Simenon/Bronvermelding|Bronvermelding]] </div> ---- {{Boek}} {{Fase|2}} [[Categorie:Franstalige literatuur]] 1gk7t3qp2t3469shloe7vqvuzlw1p8y 10 42087 421634 411761 2026-04-05T13:26:17Z Erik Baas 2193 421634 wikitext text/x-wiki <div class="nlwb-ombox toccolours" style="float: right; width: 11.5em; margin: 0 0 3px 6px; padding: 0 2px 1px 3px; line-height: 1.3; outline: 1px solid #808080; clear: right;">{{{1}}}</div><noinclude> ;Doel :Maakt een kleine, rechts-"drijvende" box tbv. zeer korte teksten als bv. in sjablonen {{Tl|Gebruikt Lua}} en {{Tl|Gebruikt TemplateStyles}} [[Categorie:Sjablonen boodschap]] </noinclude> n4866ba457xg4qybnqmyioqlk55y4po 0 42572 421638 408093 2026-04-05T19:18:12Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421638 wikitext text/x-wiki == Missie == Het Leerparadijs, gevestigd in Zuid-Oost Drenthe, bood havo en vwo onderwijs specifiek gericht op jongeren met Autisme Spectrum Stoornis (ASS). De regio Zuid-Oost Drenthe had te kampen met lage succespercentages als het gaat om het bieden van passend onderwijs aan meer begaafde jongeren met ASS. Het Leerparadijs streefde ernaar deze resultaten te verbeteren door zowel de inhoud als de vorm van het onderwijs beter af te stemmen op de individuele leerling, en dit gold voor zowel jeugdzorg als passend onderwijs. Het leerparadijs werd opgericht door betrokken ondernemers (''Scauting'', ''Centrum voor Ontwikkeling en Educatie'', ''MeTherapy'', ''Entreprenasium'', ''LOL-makers'', ''MOID'' en ''CodeGorilla'') uit de regio. De missie van het Leerparadijs, dat nu niet langer in bedrijf is, was het bieden van maatschappelijk ondernemend onderwijs aan hoog-functionerende scholieren met autisme, in overeenstemming met de Nederlandse wet op passend onderwijs. De school geloofde in de nauwe verwevenheid van persoonlijke ontwikkeling, het aanleren van vaardigheden en het focussen op een eigen onderneming. Deze elementen vormden samen de kern van hun onderwijsfilosofie. Het streven was om elke student te helpen bij het bereiken van hun volledige potentieel en het ontwikkelen van hun unieke talenten, terwijl ze tegelijkertijd werden voorbereid op de toekomstige uitdagingen van de werkwereld. Het onderwijsmodel van het Leerparadijs was gebaseerd op twee kernprincipes: eigenaarschap en ondernemerschap. De leerlingen waren verantwoordelijk voor hun eigen leerproces, een benadering die essentieel was voor kinderen die nauwkeurig afgestemd onderwijs nodig hadden. De kernwaarden van het Leerparadijs en de afgeleide principes van hun ondernemend onderwijsaanpak omvatten een scala aan interpersoonlijke en persoonlijke ontwikkelingsgebieden: * <span style="font-size: large;">'''Passie''': De energie die de leerlingen drijft in hun leerproces.</span> ** '''Eigenaarschap''': Het principe dat de leerlingen verantwoordelijk zijn voor hun eigen onderwijs. *** '''''Verantwoordelijkheid''''': Het idee dat leerlingen de gevolgen van hun acties en beslissingen moeten dragen. **** ''Waardecreatie'': Het vermogen om iets van waarde te produceren door middel van leren. **** ''Onderneming'': Het vermogen om projecten en activiteiten te initiëren en te beheren. *** '''''Lol''''': Het belang van plezier en vreugde in het leerproces. **** ''Zelfgestuurde ontdekking'': Het vermogen om op eigen initiatief kennis en vaardigheden te verkennen en te verwerven. **** ''Leren productief te leren'': Het vermogen om effectieve en efficiënte leermethoden te ontwikkelen en te implementeren. ** '''Ondernemendheid''': Het vermogen om kansen te zien en te benutten en innovatieve oplossingen voor problemen te vinden. *** '''''Persoonlijke ontwikkeling''''': Het belang van voortdurende groei en verbetering op persoonlijk en professioneel niveau. **** ''Big Five'' (persoonlijkheidsdimensies): Het gebruik van de Big Five persoonlijkheidsmodel om de persoonlijke groei te begeleiden. **** ''Gestuurde zelfontdekking'': Het vermogen om persoonlijke inzichten en zelfbewustzijn te bevorderen. *** '''''Klimaat''''': Het creëren van een positieve en ondersteunende leeromgeving. **** ''(Ver)trouw'': Het belang van vertrouwen in de relaties tussen studenten en leraren. **** ''Veilig en sociaal'': Het creëren van een veilige en sociale omgeving waarin leerlingen zich ondersteund en geaccepteerd voelen. == Visie == Voor leerlingen met een hoog cognitief niveau die worstelen binnen het regulier onderwijs vanwege autistische persoonlijkheidskenmerken, suggereert huidig onderzoek sterk dat ondernemend onderwijs een uitstekend alternatief kan bieden. Dit type onderwijs kan hun unieke vaardigheden en talenten beter benutten, hen helpen zichzelf te ontplooien en hen voorzien van een hoopvol toekomstperspectief met passende kansen in de maatschappij. Bovendien kan het voorkomen dat ze uitvallen in het regulier onderwijs. Hoewel het onderwijsniveau dat men heeft genoten niet per se correleert met het aantal mensen dat een ondernemersrol op zich neemt, is het wel een significante factor in het bepalen van het succes van deze ondernemers. Dit is mogelijk omdat hoger onderwijs vaak zorgt voor een beter begrip van de bedrijfsvoering en de vereiste vaardigheden voor het ondernemerschap. De Europese Commissie heeft ondernemend leren aangemerkt als de belangrijkste onderwijsinnovatie. Dit komt doordat het leerlingen de kans biedt om creatief te denken, problemen op te lossen en leiderschapsvaardigheden te ontwikkelen, wat allemaal essentiële vaardigheden zijn in de moderne, snel veranderende wereld. Niet iedereen past in het strakke keurslijf van een reguliere school. Dit kan vooral het geval zijn voor mensen met autisme, wiens unieke talenten en capaciteiten vaak niet volledig worden erkend of benut binnen de traditionele onderwijssystemen. Het is daarom van cruciaal belang dat we manieren vinden om deze talenten te gebruiken en in te zetten voor maatschappelijke ontwikkelingen en uitdagingen van de 21e eeuw. Ondernemend onderwijs kan hier een sleutelrol in spelen. == Strategie == [[Bestand:Ondernemend leren en ASS.png|thumb|Waarom Ondernemend leren goed past bij jongeren met ASS]] De volgende elementen waren de basis van de strategie om de missie te realiseren: * ''Loyaal'' aan '''WIE''': Elke jongere met ASS is uniek, en dit vereist een gepersonaliseerde aanpak. Dit houdt in dat er een grondige persoonsanalyse van de jongere nodig is. Het doel is om de jongere zichzelf beter te laten begrijpen en te leren trouw te zijn aan hun behoeften. * ''Vrij'' in '''HOE''': Mensen met ASS delen vaak kenmerken zoals een hoge mate van zelfstandigheid en een lage mate van conformisme. Om het beste uit deze jongeren te halen, is het belangrijk dat ze zelfregie over hun eigen leven en leren krijgen. * ''Zinvol'' als '''WAAROM''': Het is cruciaal dat jongeren met ASS hetgeen wat ze doen als zinvol ervaren en een sterke intrinsieke motivatie hebben. * ''Strak'' op '''WAT''': Het onderwijs moet duidelijk zijn over wat er moet worden geleerd. Dit betekent niet specifieke pagina's of hoofdstukken, maar scherp geformuleerde leerdoelen. * ''Passend'' bij '''WAARTOE''': De persoonlijke ontwikkeling van een jongere met ASS zal uiteindelijk leiden naar de ontwikkeling van executieve functies, die vergelijkbaar zijn met de taken van een bedrijfsleider. Ondernemend gedrag, dat een cruciaal onderdeel is van de vaardigheden van de 21ste eeuw, is zeer gewenst in het vervolgonderwijs en in de maatschappij. Door dit vroeg te stimuleren, zal dit later geen grote (en vaak traumatische) verandering voor mensen met ASS betekenen. Het toepassen van al deze elementen in het leerproces leidt tot ondernemend leren. Om deze benadering zo concreet en gestructureerd mogelijk te houden, werd er gewerkt met bouwstenen. Door deze zo klein mogelijk te houden, bleef het mogelijk om maatwerk te leveren terwijl de eenheden duidelijk zijn geformuleerd. De zorg werd verleend vanuit de jeugdhulp en in Emmen bewaakt door de Toegang. Het Samenwerkingsverband Zuid-Oost Drenthe zorgde voor het passend onderwijs dat werd aangeboden. Hierdoor zorgen zowel de bouwstenen als het gehele bouwwerk voor een grondige en gepersonaliseerde benadering. Het Leerparadijs erkende dat het ontwerpen van een unieke leerervaring voor elke student vanuit een begeleidingsperspectief een onrealistische inspanning was. In plaats daarvan lag de oplossing in het trainen van studenten om hun eigen op maat gemaakte onderwijservaring te ontwerpen en hen te begeleiden bij het nemen van de leiding in de uitvoering ervan. {{Sub}} {{Links}} 5e0so1bk53b80yz2v9fig954t6dm2io 0 42573 421640 409102 2026-04-05T19:19:00Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421640 wikitext text/x-wiki == School == .. == Onderwijs == .. == Zorg == Elke leerling van het Leerparadijs volgde zijn eigen leerplan, dat was opgesteld op basis van zijn of haar specifieke onderwijsbehoeften. In dit leerplan werd de best mogelijke begeleiding beschreven. Naast het leerplan kende elke leerling een zorgdossier waarin de specifieke zorgbehoeften stonden beschreven. Op basis van deze leerplannen en zorgdossiers planden de begeleiders hun ondersteuning, zodat deze daar zo goed mogelijk op afgestemd was. Dankzij de kleine groepen was er veel ruimte voor individuele afstemming. Verzorgers en leerlingen hadden een bepalende stem in hoe zij het pedagogisch handelen van de begeleiders en het aanwezige schoolklimaat wensten. Besluiten met betrekking tot het klimaat op school werden alleen genomen als alle verzorgers en leerlingen geen overwegend beargumenteerd bezwaar hadden tegen het nemen van dat besluit. Dit wordt ook wel het consentbeginsel genoemd. Een veilig zorgklimaat was de basis om tot leren en didactiek te komen. De coaches bij Het Leerparadijs hielpen de leerlingen met inclusie. Inclusie verschilde van integratie in de zin dat niet de persoon zich moest aanpassen aan de omgeving, maar de omgeving zich aanpaste aan de persoon en zijn mogelijkheden. Dit respect voor en rekening houden met de uniciteit van iemand, gaf deze persoon het gevoel "u voelt prima, laten we daar eens gebruik van maken". In het onderwijs werd dan gesproken van adaptief onderwijs, inclusief onderwijs of leren op maat. Het Leerparadijs was er sterk van overtuigd dat een leerling beter leert als de leerstof en de leermethode beter zijn afgestemd op zijn leerbehoefte en leerstijl. In het klimaat van het Leerparadijs stond sociale integratie, actief burgerschap en het actief kennismaken met de verschillende achtergronden en culturen van leeftijdgenoten voorop. De kenmerken van de lerende (zoals persoonlijkheid, motivatie, intelligentie), het onderwijsontwerp (leerdoelen, leerbehoeften, methoden) en de (fysieke) omgeving waarin werd geleerd waren belangrijke factoren in het klimaat waarin ondernomen en geleerd werd. Leerlingen ontwierpen samen met de docenten zelf het klimaat, bijvoorbeeld door het opstellen van een gedragscode. Dit zorgde ervoor dat betrokkenen het klimaat waardeerden, wat de intrinsieke motivatie om te leren versterkte. Het Leerparadijs ging uit van een belangrijke wens die een leerling ooit ten aanzien van zijn begeleiders uitte: "Vertrouw me dat ik het kan, blijf trouw als het niet lukt". Het zelfvertrouwen van de leerlingen werd hersteld doordat ze werden uitgedaagd op hun talenten en passies. Het Leerparadijs benaderde de sterke kanten van autisme als een kracht en niet als een stoornis. Het Leerparadijs monitorde jaarlijks de veiligheidsbeleving en het welbevinden van de leerlingen door middel van objectieve instrumenten. Op het Leerparadijs werd grote waarde gehecht aan de persoonlijke ontwikkeling van de leerlingen en de zorg die zij nodig hebben. Alle zaken die betrekking hebben op deze aspecten werden nauwkeurig bijgehouden in een vertrouwelijk, individueel zorgdossier. Daarnaast werden de uren die een coach aan een leerling besteedde met betrekking tot persoonlijke ontwikkeling en onderwijs zorgvuldig geregistreerd in een urenregistratie. Het Leerparadijs erkende het belang van regelmatige en consistente begeleiding. Mocht een leerling dreigen niet het afgesproken aantal begeleide onderwijsuren te halen, dan werd dit geregistreerd als verzuim. In dergelijke gevallen werd overwogen of een aanpassing in de leertijd wenselijk is. Ongeoorloofd verzuim treedde op wanneer het schoolhoofd niet tijdig op de hoogte is gebracht, of er geen geldige reden was voor afwezigheid, zoals ziekte, een verplichting vanuit een godsdienst of levensovertuiging, of de aanwezigheid bij een huwelijk of uitvaart. Het openbare portfolio, in combinatie met de urenregistratie, ECTS en het zorgdossier, vormden samen het leerlingvolgsysteem. Dit systeem was van cruciaal belang om de voortgang van elke leerling te monitoren. Wekelijks bespraken de leerlingen en hun verzorgers de ontwikkelingen van de afgelopen week. Op deze manier werden eventuele verstoringen in het leerproces onmiddellijk opgemerkt, waardoor snel een passende interventie kon plaatsvinden. In het verleden hielden de begeleiders van het Leerparadijs elke week een gesprek met de leerling over de studievoortgang, waarbij de verzorgers werden uitgenodigd om hun betrokkenheid te tonen. Als uit deze gesprekken en de andere gegevens bleek dat een leerling niet genoeg tijd aan het leren kon besteden of moeite had met het behalen van hun leerdoelen (voldoende ECTS), dan stelde de coach een (aangepast) zorgplan op om de oorzaak van de leerproblemen te adresseren. Dit zorgplan werd vervolgens opgenomen in het zorgdossier van de leerling. Er kon bijvoorbeeld besloten worden om tijdelijk meer aandacht te besteden aan de persoonlijke ontwikkeling van de leerling totdat de hindernissen voor het bereiken van de leerdoelen waren weggenomen. Het Leerparadijs ging ervan uit dat al haar leerlingen specifieke ondersteuning en begeleiding nodig hadden op het gebied van persoonlijke ontwikkeling en onderwijs, een orthopedagogische en orthodidactische benadering. Dit werd al bepaald voordat de leerlingen begonnen aan hun onderwijs bij het Leerparadijs. Er was een persoonsgebonden budget beschikbaar dat duidelijk maakte wat de aard van de extra ondersteuning moest zijn en hoe deze uitgevoerd moest worden. Er werd voldoende ruimte gereserveerd voor extra ondersteuning, aangezien elke leerling 30 uur per week begeleiding kreeg. Omdat de leerlingen van het Leerparadijs hoogbegaafd waren, was hun studiebelasting voor de reguliere leerdoelen vaak lager en hadden ze minder begeleiding nodig. De uren die hierdoor vrijkwamen, werden gebruikt voor orthopedagogische en orthodidactische begeleiding. Het sociaal-emotioneel functioneren was heel belangrijk voor het Leerparadijs. De school ondersteunde dit door maatschappelijk ondernemend leren te bevorderen. Leerlingen werden aangemoedigd om zichzelf als een onderneming te zien, wat begon met het beter leren kennen en ontwikkelen van zichzelf. Dit werd ondersteund door wekelijkse individuele coaching. Vanuit hun eigen kracht en zelfkennis leerden de leerlingen steeds beter hoe ze in elkaar staken en wat ze nodig hadden in communicatie of samenwerking met anderen, en leerden ze dit aan te geven. Het Leerparadijs bood extra zorg voor het sociaal-emotioneel functioneren, omdat haar leerlingen hier vaak in achterliepen in vergelijking met hun leeftijdsgenoten. Het Leerparadijs onderhield nauwe contacten met het Centrum voor Jeugd en Gezin en de gemeente. De school overlegde met deskundige instanties om de leerling zo goed mogelijke extra ondersteuning en begeleiding te bieden wanneer de school dat zelf niet kon bieden. De wekelijkse coaching van de leerling, de vertrouwensrelatie met de coach en de nauwe betrokkenheid van de ouder/verzorger dienden ter tijdige signalering. Het Leerparadijs zocht actief de samenwerking op met reguliere of speciale voortgezet onderwijsinstellingen. Het startpunt hiervoor was dat aan alle voorwaarden voor de leerling voldaan kon worden om passend onderwijs te bieden. Overstappen of terugkeren naar het reguliere onderwijs was mogelijk, aangezien het Leerparadijs voldeed aan de leerdoelen van het regulier onderwijs. {{Sub}} {{Links}} pu0agbi5wgif6ihsx6ktzfe06bxcu9a 0 42585 421641 409092 2026-04-05T19:19:52Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421641 wikitext text/x-wiki __TOC__ == Opzet == Het Leerparadijs bood voortgezet onderwijs op havo/vwo-niveau aan kinderen met autisme die extra zorg nodig hadden. De school was gericht op de unieke behoeften van elke leerling, zodat ze zich thuis konden voelen in een leeromgeving die was afgestemd op hun specifieke behoeften en leerstijlen. De school had de vrijheid om de manier van onderwijsaanbod, organisatie en inrichting van het onderwijs te bepalen, waardoor het onderwijs nauwkeurig kon worden afgestemd op de behoeften van de leerlingen. Het Leerparadijs bood onderwijs op vwo-niveau, maar leerlingen konden ervoor kiezen om een havo- of vwo-diploma te behalen. Het Leerparadijs moest voldoen aan verschillende eisen volgens de Leerplichtwet en de Wet op het voortgezet onderwijs. Deze eisen omvatten onder andere dat het onderwijs de leerlingen in staat stelde om hun onderwijsloopbaan voort te zetten in het vervolgonderwijs op een niveau dat van de leerling mocht worden verwacht, dat de school verantwoording aflegde in een schoolplan over de integratie van de leerlingen in de Nederlandse maatschappij, en dat het onderwijs een ononderbroken ontwikkelingsproces bood dat was afgestemd op de voortgang in de ontwikkeling van de leerlingen. Ook mocht het onderwijs uitsluitend worden gegeven door bevoegde leraren en de school moest zorgdragen voor de sociale, psychische en fysieke veiligheid op school. == Organisatie == De openingstijden waren vastgesteld van 8:00 tot 16:00 op maandag, dinsdag, donderdag en vrijdag. Op de woensdagen was de school gesloten. Leerlingen mochten in overleg met de coaches zelf de schooltijden bepalen. Schoolvakanties en roostervrije dagen werden in overleg met leerlingen en ouders vastgesteld. De uren dat een leerling begeleid leerde werden bijgehouden middels een urenregistratie. Leerlingen konden zelf hun tijden indelen en verdelen. Een time-out, ziekte of een andere onderbreking kon zodoende eenvoudig worden gecompenseerd. Het Leerparadijs kende geen leerjaren en daarom kon een leerling niet blijven zitten. Het Leerparadijs verdeelde het schooljaar in drie periodes van 13 weken (65 onderwijsdagen, 13 studiepunten) waarin men van tweede voertaal wisselde en waar op het eind aan de hand van het portfolio de balans werd opgemaakt. Van de hiervoor genoemde leertijd kon afgeweken worden als dit de persoonlijke ontwikkeling op de lange termijn diende. In dat geval volgde de leerling een op maat gemaakt onderwijsprogramma en/of dagbesteding. Het Leerparadijs was een dagschool waarin het onderwijs was gericht op het ontwikkelen van unieke leertrajecten voor haar studenten. Door de focus op individualisme konden de studenten leren in een tempo dat bij hen paste, wat leidde tot een integratieve leeromgeving zonder strikte scheiding tussen leerjaren of niveaus. De school was verantwoordelijk voor het tijdig melden van in- en uitschrijvingen, verwijdering van leerlingen en ongeoorloofd verzuim aan de gemeente. Ongeoorloofd verzuim dat meer dan 16 uur per vier weken bedroeg, werd binnen zeven dagen gemeld. Het Leerparadijs zorgde ervoor dat de leraren bevoegd waren door onder meer een overeenkomst aan te gaan met Randstad of via het Samenwerkingsverband. Dit leverde een breed scala aan bevoegde 1e- en 2e-graads docenten op die flexibel en op basis van vraag konden worden ingezet. Het Leerparadijs hanteerde een meldcode voor huiselijk geweld en kindermishandeling. Het beleid ten aanzien van burgerschapsonderwijs was verweven in het schoolplan van de school. Het onderwijs werd in het Nederlands gegeven, maar elke vier maanden koos Het Leerparadijs een andere tweede voertaal naast het Nederlands. De studenten probeerden elke periode een excursie te organiseren naar een land waar de betreffende taal werd gesproken. Ze bekostigden dit zelf door middel van allerlei acties. Vooraf trainden ze zichzelf dusdanig in de betreffende taal dat ze tijdens de excursie alleen maar in die taal spraken, lazen en schreven. Het Leerparadijs hanteerde de leerdoelen van het reguliere onderwijs, zodat er geen hiaten ontstonden. De volgorde waarin de leerdoelen werden bereikt en de leerstof aan de orde kwam, was afhankelijk van de ontwikkeling en voorkeuren van de leerling. Het Leerparadijs vulde deze leerdoelen aan met die van het ondernemend leren en de executieve functies. Leerlingen haalden hun diploma’s via deelcertificaten, een staatsexamen of een examen als extraneus op een school met examenbevoegdheid. De volgorde en het niveau werden aangepast aan de behoeften en ontwikkeling van de leerling zelf. == Stakeholders == Coaching en begeleiding vonden zoveel mogelijk plaats door een kleine vaste groep begeleiders. Het Leerparadijs kende geen klassen maar groepen van 4-6 leerlingen die met elkaar een sterke band ondervonden en de vaste begeleider als vertrouwenspersoon ervaarden. Zo was een klik-evaluatie (waarin de leerling aangaf of er na een tijdje een goede verstandhouding was ontstaan) een vast onderdeel. Scholieren mochten op het Leerparadijs zelf bepalen waar ze leerden, zolang dit onder begeleiding was. Het Leerparadijs had een veiligheidsplan en een zorg- en veiligheidscoördinator die meteen ook aanspreekpunt was wat betreft veiligheid en zorg. Het Leerparadijs werkte nauw samen met de ouders. Ze zagen ouders als partner omdat zij eveneens gedachten, gedragingen en gevoelens van de leerlingen kenden en als gezin hier ook in stimuleerden. Ze vonden het in dit kader ook van belang dat ouders begrepen waarom een bepaalde koers, ondernemend leren en leven, werd gevaren. Wanneer de leerling zich alleen op school aanpaste, en thuis en eromheen verviel in oude patronen, zonder stimulans van ouders en belangrijke anderen, hadden de inspanningen weinig effect. Het hele systeem van het kind werd gevraagd achter de aanpak te staan. En waar nodig erin te begeleiden om erachter te kunnen staan en het nut ervan in te zien. Het Leerparadijs zag de ouders dus als belangrijke partners en maakte ook graag gebruik van de ouders als ervaringsdeskundigen om de benadering van de leerlingen nog meer passend te maken. Leerlingen volgden bij het Leerparadijs hun eigen individuele leertraject met een eigen studietempo en vormden zo één groep zonder scheidingen tussen de leerjaren of de niveaus. Ondernemend onderwijs als doorlopende leerlijn in de volle breedte bleek, volgens de ervaringen met het Entreprenasium-initiatief, lastig te realiseren binnen het reguliere onderwijs. Echter, met partners uit de zorg, speciaal onderwijs en praktijkonderwijs, onderwijsbegeleiding, sociale entrepreneurs en specialisten op gebied van autisme die elk hun eigen bijdrage leverden, konden de drempels in een aparte ondernemende school worden overwonnen. Het Leerparadijs bood deze speciale plek en had de deuren tevens open voor leerlingen vanuit de reguliere scholen. Het Leerparadijs hoopte zo op laagdrempelige (uit)wisselwerking met reguliere scholen zodat te allen tijde een optimale onderwijsloopbaan kon worden gerealiseerd. {{Sub}} {{Links}} 24b3u074jknrbmbuyb9isq5b9eg6q7y 0 42586 421639 409107 2026-04-05T19:18:36Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421639 wikitext text/x-wiki == Ondernemend == [[Bestand:Waarden ondernemend onderwijs.png|thumb|600px|center|Waarden ondernemend onderwijs]] Het Hondsrug College was de eerste instelling waar het onderwijsconcept Entreprenasium succesvol werd geïmplementeerd door de initiatiefnemers, gesteund door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Dit concept bood ondernemende studenten de vrijheid om binnen het schoolprogramma een eigen onderneming (of project, liefdadigheidsinstelling, product, actie, activiteit) op te zetten. Studenten konden deze alternatieve leeractiviteiten zelf afspreken met vakdocenten. Binnen het Entreprenasium stond de ondernemende houding van de student centraal, waardoor de onderwijsmethode verder ging dan traditioneel projectonderwijs. De projecten werden immers door de deelnemers zelf bedacht, waardoor zij zelf de opdrachtgevers werden. Dit ondernemend leren ging echter niet vanzelf. "Leren om Ondernemend te Leren" (LOL) was daarom een belangrijk onderdeel van het onderwijsprogramma. Dit onderwijsconcept werd door de oprichters ter beschikking gesteld aan het Leerparadijs. Het onderwijs van Het Leerparadijs ontwikkelde zich in fasen. Na elke fase keken we terug en voerden we verbeteringen door. Door aan te sluiten bij de al uitgewerkte implementatiestrategie van het Entreprenasium, was er sprake van een gefaseerde aanpak met gedefinieerde stappen. Voor de leerling, maar ook de coaches en de school zelf was er in elke fase weer een terugblik en nieuwe verkenning van de passies en talenten (voortschrijdend inzicht). Dit zetten alle partijen om in hun eigen onderneming of project gedurende de volgende fase. Uitgangspunt daarbij was: "Doen waar je al goed in bent (je talent) en blij van wordt". Voor studenten die op een hoog cognitief niveau functioneren, maar tegelijkertijd te maken hebben met autistische kenmerken, toonde het Leerparadijs aan dat ondernemend onderwijs hen in staat stelde om hun potentieel volledig te realiseren. Dit onderwijsmodel bood hen een toekomstperspectief met passende kansen in de maatschappij en voorkwam dat ze zich vervreemdden van het reguliere onderwijs. Hoewel het onderwijsniveau op zich niet direct invloed heeft op het aantal ondernemers dat voortkomt uit een studentenpopulatie, is er wel een significante correlatie tussen het onderwijsniveau en het succes van deze ondernemers. Dit was een bevinding die het Leerparadijs ook waarnam bij haar studenten. De Europese Commissie heeft ondernemend leren zelfs uitgeroepen tot de belangrijkste onderwijsinnovatie. Het Leerparadijs implementeerde de LOL-methode (leren ondernemend te leren), die de metacognitie van leerlingen versterkte. Door liefhebberijen via een eigen onderneming of project aan de leerdoelen van het onderwijs te koppelen, konden leerlingen op een unieke en betekenisvolle manier leren en zich ontwikkelen. === Shoppend === Gezien het ondernemend leren gehalte van het Leerparadijs, shoppen leerlingen hun onderwijs bij elkaar om hen een ondernemende beleving te geven. ==== Onderwijsaanbod ==== <gallery> File:Leerparadijs Ondersteuningsplan.jpg|'''Ondersteuningsplan''' - Leerdiagnostiek in overleg met de leerling en verzorgers. File:Leerparadijs Administratieve Inschrijving.jpg|'''Administratieve inschrijving''' - Jaarlijkse inschrijving. File:Leerparadijs Brugperiode.jpg|'''Brugperiode''' - Leerling kennis laten maken met het onderwijs. File:Leerparadijs_Deelcertificaat.png|'''Deelcertificaat''' - Opleiding voor de staatsexamens van het CvTE. File:Leerparadijs_Hackathon.png|'''Hackathon''' - Meedoen met een Hackathon onder begeleiding van een buddy. </gallery> Het Leerparadijs deed aan leerdiagnostiek in overleg met de leerling en zijn verzorgers, om passend onderwijs en zorg vast te stellen, met als uitkomst een ondersteuningsplan. In het ondersteuningsplan was ook een ontwikkelingsperspectief verwerkt. Het ontwikkelingsperspectief bestond uit twee onderdelen: * Uitstroomprofiel (resultaat); de ontwikkeling op de lange termijn, de onderwijsdoelen, vervolgonderwijs, arbeid of dagbesteding * Handelingsdeel (proces); de ondersteuning op de korte termijn, het ontwerp van zorg en onderwijs. De brugperiode was bedoeld om in stapjes - vanuit huis of school - een leerling kennis te laten maken met het Leerparadijs. De brugperiode werd besteed aan wederzijds vertrouwen en het weer aanwakkeren van de intrinsieke leermotivatie. In deze periode zou de jongere ervaringen opdoen in het onderwijs die nieuw zijn en die deuren kunnen openen die de leerling en zijn ouders daarvoor niet bewust waren. Ook de begeleiders leerden de jongere beter kennen waardoor er meer diepgang ontstond in de persoonsanalyse. Vandaar dat er na de brugperiode opnieuw werd gekeken of de ondersteuning zoals genoemd in het ontwikkelingsperspectief verdere uitwerking of aanpassing vraagt. Als deze brugperiode voor zowel leerling als Leerparadijs vertrouwen gaf in het samen verder gaan, dan werd de leerling - op grond van een ondersteuningsplan - definitief toegelaten. Leerparadijs leidde op voor de staatsexamens van het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Dat kon in losse HAVO of VWO-vakken (bestaande uit een centraal schriftelijk examen én college-examen). De voorbereiding op het examen kon worden ondersteund door andere producten zoals bijvoorbeeld ondersteunde zelfstudie en privélessen. ==== Zorgaanbod ==== <gallery> File:Leerparadijs_HumanimalCare.png|'''HumanimalCare''' - Specialistische behandeling van jongeren met ASS door inzet van dieren. File:Leerparadijs Educatieve Dagbesteding.png | '''Educatieve Dagbesteding''' - Het opzetten en sturen van ondernemingen/projecten is voor de leerlingen de voornaamste invulling van de dag. File:Leerparadijs OnderwijsaanvullendeDagbesteding.jpg|'''Onderwijsaanvullende Dagbesteding''' - Ondernemingen en projecten opzetten en sturen. File:Leerparadijs Coaching.png| '''Coaching''' in (zelf)bewustwording, faalangstreductie, sociale vaardigheden en weerbaarheid en in het bijzonder in het ontwikkelen van executieve functies. File:Leerparadijs Therapie.jpg|'''Therapie''' - Specialistische behandeling van jongeren met ASS. </gallery> Het opzetten en sturen van ondernemingen/projecten was voor de leerlingen de voornaamste invulling van de dag. De projecten werden zo ontworpen dat hiermee ook kerndoelen uit het onderwijsprogramma werden gehaald. De begeleiding was mede in handen van een ervaringsdeskundige, mentor genoemd. De mentor deelde zijn ervaringen tijdens het doen in het omgaan met lastige uitdagingen, prestatie- en sociale druk, onzekerheid, grenzen aan geven en laag zelfbeeld. De studiebegeleider keek op grond van de activiteiten welke leerdoelen de leerling had bereikt en maakte dit in het portfolio zichtbaar. Het sociaal-emotioneel functioneren was voor het Leerparadijs heel belangrijk. Hierin ondersteunt het maatschappelijk ondernemend leren. Leerlingen zagen zichzelf als een onderneming. Dit begint bij jezelf beter leren kennen en ontwikkelen. Dit vroeg wekelijkse individuele coaching. Vanuit eigen kracht en zelfkennis leerden de leerlingen steeds beter hoe ze in elkaar steken en wat ze nodig hadden in communicatie of samenwerking met anderen en leren ze dit aan te geven. Op het Leerparadijs was extra zorg voor sociaal emotioneel functioneren, omdat leerlingen hier vaak achterstand in hadden vergeleken met leeftijdsgenoten. De jongere kreeg inzicht in zijn of haar onbewuste processen middels contact met de natuur. De natuur heeft een heilzame werking op jongeren met autisme. Dieren zoals speciaal getrainde honden kunnen een positief effect hebben op kinderen met autisme. Maar ook paarden kunnen het afvoeren van het stress hormoon en het aanmaken van het feel-good hormoon oxytocine bevorderen. De jongere kreeg inzicht in zijn of haar onbewuste processen middels integrale psycho- en hypnotherapie. Deze integrale aanpak werd gekozen om te voorkomen dat wanneer de behandeling alleen steunt op medische en gedragsvisies van autisme men het risico liep emotionele factoren te negeren. Aandacht voor emotionele factoren is voor mensen met autisme essentieel. == Doelgroep == De huidige generatie die geen aansluiting vond bij het huidige onderwijssysteem werd specifiek ondersteund op Het Leerparadijs. Vooral ondernemende kinderen en/of kinderen in het autistisch spectrum, hoogbegaafdheid en/of hoogsensitiviteit voelden deze discrepantie. Ze hadden juist nodig dat leren een duidelijk doel en relevantie had voor hun eigen ontwikkeling. Als aan deze voorwaarden werd voldaan, toonden ze een grote mate van leergierigheid, ontdekten ze verborgen talenten en stelden daarbij hoge eisen aan zichzelf. De coaches op Het Leerparadijs brachten bij alles wat de leerlingen deden, het nut ervan aan de man. Het Leerparadijs geloofde er sterk in dat niet iedereen past binnen de strikte kaders van een reguliere school. In hun visie werden de unieke talenten van mensen met autisme vaak niet volledig benut in het traditionele onderwijssysteem, terwijl deze talenten juist met succes kunnen worden ingezet om bij te dragen aan maatschappelijke ontwikkelingen en het aanpakken van 21e-eeuwse uitdagingen. Hoewel het Leerparadijs nu niet meer bestaat, blijft de invloed van hun pedagogische benadering en filosofie voortbestaan. Het Leerparadijs opereerde op vwo-niveau en verwachtte uiteindelijk op dit niveau ontwikkelresultaten te zien van haar leerlingen. Het Leerparadijs verwachtte dit omdat haar leerlingen aantoonbaar meer- of hoogbegaafd dienden te zijn (cognitief te vergelijken zijn met een formule 1-wagen). Het Leerparadijs nam echter eerst de verstorende leerproblemen die te maken hebben met autisme weg (eerst de versnellingsbak repareren in plaats van in de eerste versnelling door te sputteren). Een leerling werd op het Leerparadijs eerst een ideale leerder (studax) en liet dan zien dat ook te zijn ten aanzien van de reguliere leerdoelen (in de hoogste versnelling te gaan racen). In deelstappen betekende dit dat eerst * de leerling (weer) de schoolgang oppakte. Dit was bereikt als een leerling gedurende minimaal 1 periode voldeed aan de urennorm. * de leerling in staat was voor langere tijd een project te plannen en te volharden daarin. Dit was bereikt als een leerling gedurende minimaal 1 periode met eenzelfde project bezig was geweest. * de leerling zijn eigen ontwikkeling kon inzien. Dit was bereikt als een leerling met succes een eigen portfolio had opgesteld en gedurende minimaal 1 periode had bijgehouden. * de leerling zijn eigen leren kon reguleren. Dit was bereikt als een leerling met zijn portfolio aantoonde aan voldoende leerdoelen gedurende de afgelopen periode te hebben voldaan. Pas na deze mijlpalen te hebben bereikt verschoven de focus naar de kern- of examendoelen. Het Leerparadijs zag als voornaamste onderscheid tussen havo en vwo het verschil in studietempo. Aangezien het Leerparadijs al in tempo differentieerde door individuele leerplannen en het afwezig zijn van leerjaren, kon een leerling ook kiezen voor een havo-diploma als eindresultaat. Het Leerparadijs namelijk was opgericht om leerlingen die op het reguliere havo/vwo-onderwijs dreigden uit te vallen, al thuis zaten of zich in een traject bevonden recht te doen. Voor leerlingen die meer of hoogbegaafd waren was zo’n structurele plek in de regio Emmen niet beschikbaar. Zij werden zodoende gedwongen om onder hun cognitief niveau onderwijs te volgen, wat leidde tot onderprikkeling. Dit kon bij mensen met autisme leiden tot onproductief denken en daarmee gepaard gaande depressies of thuiszitten. Het Leerparadijs streefde naar een breed scala aan pedagogische en didactische benaderingen om een omgeving te creëren waarin leerlingen zich optimaal konden ontwikkelen. Eén van de kernaspecten was de intensieve ondersteuning bij het leren plannen en organiseren van project- en leeractiviteiten. Dit was een belangrijke stap in het bevorderen van ondernemend leren. Bij Het Leerparadijs was er veel aandacht voor leren leren en het ontwikkelen van executieve functies. In het begin stond zelfontplooiing (Bildung) en zelfbewustwording voorop. Leerlingen werden aangemoedigd om hun interesses en talenten te verkennen, wat resulteerde in concrete ondernemingen. Vanuit deze ondernemingen werden verbindingen gelegd met de reguliere vakken. Naarmate de leerling zich verder ontwikkelde, verschoof de focus steeds meer naar de reguliere leerdoelen. Het resultaat was een dynamische, leerlinggerichte omgeving waarin elk individu kon gedijen en groeien. == Begeleiding == Voortdurende coaching speelde ook een cruciale rol op Het Leerparadijs. Leerlingen werden voortdurend gecoacht in zelfbewustwording, faalangstreductie, sociale vaardigheden en weerbaarheid. Bijzondere aandacht werd besteed aan het ontwikkelen van executieve functies, iets dat vaak uitdagend kan zijn voor leerlingen met autisme. Bij Het Leerparadijs keken coaches naar kansen in plaats van naar obstakels. Ze spraken liever van "challenges" dan van problemen of beperkingen, wat een positieve draai gaf aan de benadering van uitdagingen. Deze positieve houding was een integraal onderdeel van de schoolcultuur, die altijd een sociaal, ondernemend en onderwijsaspect bevatte. Deze leerbenadering werd aangevuld met een focus op zelfgestuurde ontdekking, ondersteund door gestuurde zelfontdekking. De coaches leverden een kader dat gericht was op bewustwording van wie de leerlingen waren en wat ze nodig hadden. Leerlingen hadden de vrijheid om te ontdekken hoe zij daar op een eigen passende manier invulling aan konden geven. Zowel de leerstof als de methode van leren die het Leerparadijs bood, bereidden leerlingen optimaal voor op het vervolgonderwijs en verdere loopbaan. Leerlingen deden, waar mogelijk, al ervaringen op met vervolgonderwijs of ondernemingen/maatschappelijke instellingen middels stages en het volgen van modules uit het vervolgonderwijs. Scholieren waren eigenaar van hun eigen leren op het Leerparadijs. Iedere scholier had zo een unieke lap op de gezamenlijke onderwijsdeken die het Leerparadijs heette. Men vormde deze deken op basis van gelijkwaardigheid en onderling respect. Het Leerparadijs zag pesten als haar eigen falen in het scheppen van een veilig, pedagogisch klimaat en wilde dit met haar pestprotocol te allen tijden voor zijn. Alle leerstof en middelen voor leerbegeleiding waren digitaal. Er werd bijvoorbeeld gebruik gemaakt van een online leeromgeving en gamification. Ook oefenden de leerlingen veel met programmeren en andere vormen van ICT. Hiermee bereidde het Leerparadijs de leerlingen voor op de digitale toekomst. Het Leerparadijs zette diagnostische tussentijdse toetsen (DTT) in om de voortgang te checken met betrekking tot Nederlands, Engels en rekenen aan het eind van de onderbouw. Eveneens kregen de leerlingen voldoende oefening om de Centrale rekentoets te halen. De kernactiviteit van een leerling (maatschappelijk ondernemend leren) op het Leerparadijs was vanuit binding, loyaliteit en identificatie, de samenleving middels eigen ondernemingen te verbeteren. Leerlingen droegen zelf zorg voor voldoende begeleid onderwijs. Voorop stond dat elke leerling voldoende begeleiding en tijd kreeg om zich voor te bereiden op passend vervolgonderwijs. Docenten op het Leerparadijs waren ondernemende docenten. Ze boden zichzelf aan als ZZP-er of werden gedetacheerd via een uitzendbureau of het Samenwerkingsverband. Randstad en het Leerparadijs hadden daarvoor een intentieverklaring ondertekend. Docenten op het Leerparadijs werden door de leerling ingehuurd. Dit betekent dat docenten ondernemend moesten zijn in gedrag en in hoedanigheid om een goed rolmodel te zijn voor de leerlingen. De docent presenteerde zich met zijn portfolio (met minimaal een Verklaring Omtrent Gedrag en diploma's als bewijzen) op de elektronische leeromgeving. Een leerling kon een docent naar keuze toevoegen aan zijn eigen onderwijs. De behoefte van de leerling bepaalde dus sterk of het pedagogisch-didactisch handelen van de docent voldoende afgestemd was op het onderwijsleerproces en de voortgang in ontwikkeling van de betreffende leerling. Als er een klik was met de docent en hij voegde in zijn handelen waarde toe aan wat de leerling vroeg, dan ontstond er vanzelf een duurzame relatie. Het Leerparadijs was gericht op een benadering waarbij leren leren, metacognitieve vaardigheden en executieve functies de hoofdbestanddelen vormden van het onderwijsprogramma. De vakgerichte leerdoelen werden hieraan gekoppeld, wat een andere benadering was dan in veel traditionele onderwijsomgevingen. De begeleiders boden modules aan om belangrijke vaardigheden te ondersteunen, zoals ondernemerschap, samenwerken, afspraken maken, creativiteit, metacognitie, zelfbewustzijn, burgerschap en effectiviteit. Vanuit deze leercompetenties hielpen de vakdocenten de leerlingen om zelf de wereld te ontdekken en zo de leerdoelen uit de reguliere vakken, kerndoelen of eindtermen te bereiken. Op Het Leerparadijs is de nadruk gelegd op het volgen van de ontwikkeling van de leerlingen via verschillende innovatieve methoden. Centraal in het onderwijs staan de projecten die door leerlingen zelf zijn bedacht. Deze projecten bieden uitdagingen die de leerlingen aanzetten om hun leerdoelen te bereiken. Door de aard van deze projecten wordt er ruimte geboden voor alle soorten leerstijlen en leertempo's. Dit betekent dat elke leerling in staat is om op zijn of haar eigen manier en in zijn of haar eigen tempo te leren en te groeien. De ontwikkeling van de leerlingen werd nauwlettend gevolgd door middel van een digitaal portfolio. In dit portfolio werden bewijzen van de voortgang en de vaardigheden van de leerlingen verzameld. Deskundigen of digitale expertsystemen kenden leerdoelen toe aan de betreffende leerling op basis van het bewijsmateriaal in het portfolio. Dit gebeurde in de vorm van badges. Deze badges konden ook worden verdiend door het succesvol voltooien van online tools of cursussen die een bewijs van bekwaamheid of certificaat afgeven. De zwaarte van de leerdoelen werd bepaald door het behalen van European Credit Transfer and Accumulation System (ECTS) punten, een Europese maat voor studiepunten zoals die in het hoger onderwijs wordt toegepast. Eén credit staat voor 28 studie-uren voor een gemiddelde vwo-leerling. De snelheid van de ontwikkeling van een leerling werd gemeten in ECTS per periode (13 weken). Dit systeem zorgde ervoor dat de voortgang van de leerling op een gestandaardiseerde manier kon worden gevolgd, wat bijdroeg aan de transparantie en de eerlijkheid van het leerproces. Het Leerparadijs richtte zich dus op het faciliteren van een leeromgeving waarin de leerling centraal stond. Het gebruik van projecten, digitale portfolio's, badges en ECTS punten zorgde voor een dynamische en gepersonaliseerde leeromgeving waarin leerlingen op hun eigen tempo en op hun eigen manier konden leren en groeien. {{Sub}} {{Links}} o9hs2zbmfsziwr7zdabbbyyn4si3f7w 0 43371 421651 408115 2026-04-05T19:29:42Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421651 wikitext text/x-wiki Het Nederlandse basisonderwijs dient als de fundamentale bouwsteen in de educatieve ontwikkeling van kinderen. Het start gewoonlijk wanneer kinderen vier jaar oud zijn en duurt tot ze twaalf jaar zijn, waarmee het de eerste acht jaar van de formele educatie omvat. Deze periode is onderverdeeld in acht groepen, vergelijkbaar met de Amerikaanse K-12 systeem van kindergarten tot en met de 7e klas. Het curriculum is breed en omvat Nederlandse taal, rekenen, wereldoriëntatie (geschiedenis, aardrijkskunde, en natuurwetenschappen), kunstzinnige vorming, lichamelijke opvoeding, en sociale en persoonlijke ontwikkeling. Scholen hebben ook de vrijheid om eigen accenten te leggen in het curriculum, wat leidt tot een divers aanbod binnen het land. Het schoolplan is een document waarin een school eens in de 4 jaar het beleid van de kwaliteit van het onderwijs beschrijft. Het onderwijsveld kwam steeds meet in verzet tegen de toenemende bureaucratie en bijbehorende administratieve lasten wat in 1998 (Wet op het Primair Onderwijs) leidde tot een ander systeem dat meer toegespitst was op de praktijk. Dit hield onder meer in dat het schoolwerkplan werd vervangen door het schoolplan waarvan de eisen minder specifiek zijn en minder vaak hoeft te worden opgesteld. Sinds het schooljaar 1999/2000 moet elke school in het primair en voortgezet onderwijs eens in de vier jaar een schoolplan opstellen. Het vierjaarlijkse schoolplan is een (beleids)document waarin de school het beleid van de kwaliteit van het onderwijs beschrijft. Het gaat hier om onderwijskundig beleid, personeelsbeleid en interne kwaliteitszorg. Het schoolplan is tevens een document waarin de school verantwoording aflegt aan de Inspectie van het Onderwijs over het schoolbeleid. Het aantal verplichte onderdelen van het schoolplan is beperkt tot deze drie. Het schoolplan dient als stimulans om integraal kwaliteitsbeleid te voeren, en vormt de basis voor de dialoog binnen de school over dat beleid. Het schoolplan is tevens een document waarin de school verantwoording aflegt naar de inspectie over het schoolbeleid. Voorbeelden van onderwerpen die in het schoolplan aan de orde komen zijn als het gaat om het onderwijskundig beleid: de gehanteerde methoden en ontwikkelingsmaterialen en de wijze waarop de school tegemoet komt aan leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften. Bij het personeelsbeleid gaat het onder meer om nascholing, begeleiding en verdeling van de taken en werkzaamheden over het personeel. Bij de interne kwaliteitszorg gaat het onder meer om het verzamelen van gegevens over de kwaliteit van het onderwijs, bijvoorbeeld door de leerresultaten in kaart te brengen of door ouders en leerlingen te enquêteren over de sterke en zwakke plekken in het onderwijs. Ook gaat het om een beschrijving van de maatregelen die de school neemt om de kwaliteit te verbeteren. == Structuur == De structuur van het Nederlandse basisonderwijs is ontworpen om een samenhangende en progressieve leerervaring te bieden, die zich uitstrekt over een periode van acht jaar, verdeeld in twee sleutelfasen. * '''De Onderbouw''' ''(Groep 1 tot en met 4)'': De eerste vier jaar van het basisonderwijs richten zich op de vroege ontwikkeling van kinderen, met een sterke nadruk op spelend leren, vooral in de groepen 1 en 2 (kleuteronderwijs). Vanaf groep 3 begint een meer gestructureerde benadering van lezen, schrijven en rekenen, terwijl de kinderen ook kennismaken met andere basisvakken. * '''De Bovenbouw''' ''(Groep 5 tot en met 8)'': In deze fase wordt de academische uitdaging groter. Het curriculum wordt breder en dieper, met meer gedetailleerde studies in talen, wiskunde, natuurwetenschappen en sociale wetenschappen. De overgang van groep 8 naar het voortgezet onderwijs wordt gekenmerkt door de 'eindtoets', die mede bepaalt naar welk niveau van voortgezet onderwijs een leerling zal gaan. De structuur is zodanig dat er veel aandacht is voor de individuele behoeften van elke leerling. Scholen zijn verplicht om leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben te identificeren en passende interventies te bieden. Dit kan variëren van extra hulp binnen de reguliere klas tot speciale onderwijsprogramma's. De overgang van het basisonderwijs naar het voortgezet onderwijs is een cruciaal moment in de Nederlandse onderwijsstructuur. Het advies van de basisschool speelt een belangrijke rol in de keuze van het type voortgezet onderwijs dat een leerling zal volgen. Dit systeem streeft ernaar om elke leerling op het meest geschikte onderwijsniveau te plaatsen, rekening houdend met hun academische vaardigheden en persoonlijke interesses. == Pedagogisch == Het pedagogisch klimaat in het Nederlandse basisonderwijs kenmerkt zich door een sterke nadruk op het welzijn en de persoonlijke ontwikkeling van het kind. Er is veel aandacht voor het creëren van een veilige en ondersteunende leeromgeving waarin kinderen zich niet alleen academisch maar ook sociaal-emotioneel kunnen ontwikkelen. Innovatie is een ander belangrijk kenmerk van het Nederlandse basisonderwijs. Dit uit zich in het gebruik van moderne technologieën in de klas, zoals tablets en digitale schoolborden, en in methodieken zoals coöperatief leren, waarbij kinderen leren door samen te werken en problemen op te lossen. == Uitdagingen == Ondanks de vele positieve aspecten kent het Nederlandse basisonderwijs ook uitdagingen. Een daarvan is het lerarentekort, wat een druk legt op de kwaliteit van het onderwijs. Daarnaast is er een voortdurende discussie over de beste manieren om leerlingen met verschillende achtergronden en capaciteiten te ondersteunen, inclusief het vraagstuk van passend onderwijs voor kinderen die extra zorg nodig hebben. De toekomst van het basisonderwijs in Nederland lijkt zich te richten op verdere personalisatie van het leren, waarbij technologie een sleutelrol speelt in het ondersteunen van individuele leerpaden, en op het versterken van de banden tussen scholen en de lokale gemeenschap om een holistische benadering van ontwikkeling te bevorderen. {{Sub}} {{Links}} fsf6n997uygrbyqfszcot688okou0v7 0 43372 421654 409086 2026-04-05T19:30:06Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421654 wikitext text/x-wiki Het voortgezet onderwijs in Nederland biedt een gedifferentieerd systeem dat is ontworpen om aan de uiteenlopende behoeften, vaardigheden en ambities van leerlingen te voldoen. Het systeem bestaat uit verschillende onderwijstypen, waarvan de belangrijkste zijn het Praktijkonderwijs, de Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs (HAVO) en het Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs (VWO). Deze onderwijstypen bereiden leerlingen voor op vervolgonderwijs of de arbeidsmarkt met een aanpak die varieert van zeer praktisch tot theoretisch. Elk onderwijstype binnen het Nederlandse voortgezet onderwijssysteem speelt een cruciale rol in het voorbereiden van jongeren op hun toekomstige carrières en studie. Door een breed scala aan onderwijsvormen te bieden, streeft het systeem ernaar om elke leerling op de meest geschikte en persoonlijke manier te ondersteunen. De schoolgids is een document dat jaarlijks aan ouders en leerlingen informatie verstrekt over het functioneren van een school. Sinds 1 januari 1999 moeten alle scholen in het primair en voortgezet onderwijs jaarlijks een schoolgids opstellen. Deze jaarlijkse schoolgids geeft aan ouders en leerlingen informatie over het functioneren van de school. Het geeft inzicht in de praktijk van de school, de doelen die worden nagestreefd, de activiteiten die daartoe worden ondernomen en de resultaten. Daarnaast wordt aandacht besteed aan de zorg voor het jonge kind, de zorg voor leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften, de wijze waarop de verplichte onderwijstijd wordt benut, de ouderbijdrage en een ontwerp van de overeenkomst, de rechten en plichten van ouders, leerlingen en bevoegd gezag en de wijze waarop het bevoegd gezag omgaat met sponsorbijdragen. Voor scholen in het voortgezet onderwijs gelden voorschriften voor de wijze waarop resultaten in de schoolgids worden weergegeven. Zij moeten in hun schoolgids het percentage leerlingen vermelden dat doorstroomt naar een hoger leerjaar of een ander soort onderwijs, het percentage leerlingen dat de school zonder diploma verlaat en het percentage leerlingen dat voor het eindexamen slaagt. Verder wordt via de schoolgids ook inzicht gegeven in de beschikbare onderwijstijd en zaken als het voorkomen van lesuitval en schoolverzuim. Ouders krijgen deze gids via de school vóór aanvang van het schooljaar. == Praktijkonderwijs == Het praktijkonderwijs is gericht op leerlingen van 12 tot 18 jaar voor wie de overige vormen van voortgezet onderwijs minder geschikt zijn. Het doel is om deze leerlingen zodanig voor te bereiden dat ze zelfstandig kunnen deelnemen aan de maatschappij en de arbeidsmarkt. Het curriculum is voornamelijk praktisch van aard en omvat vaardigheden zoals koken, schoonmaken, techniek en eenvoudige administratie. Daarnaast wordt aandacht besteed aan sociale vaardigheden en zelfredzaamheid. == HAVO == De Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs (HAVO) duurt vijf jaar en is bedoeld voor leerlingen van ongeveer 12 tot 17 jaar. De HAVO bereidt leerlingen voor op het hoger beroepsonderwijs (hbo). Het curriculum legt een sterke nadruk op algemene ontwikkeling en biedt daarnaast ruimte voor specialisatie in de bovenbouw, waar leerlingen een profiel kiezen. Dit profiel bestaat uit een combinatie van vakken die past bij de interesse en de toekomstplannen van de leerling. == VWO == Het Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs (VWO) heeft een duur van zes jaar en richt zich op leerlingen van ongeveer 12 tot 18 jaar met een academische inslag. Het VWO bereidt leerlingen voor op het universitair onderwijs. Er zijn twee hoofdtypen VWO: het atheneum en het gymnasium, waarbij het gymnasium ook klassieke talen zoals Latijn en Grieks omvat. Net als bij de HAVO kiezen leerlingen in de bovenbouw een profiel dat aansluit bij hun interesses en toekomstige studieplannen. {{Sub}} {{Links}} fl1kupcpkg4gw6uwn642y8mpawbgrs9 0 43373 421652 408116 2026-04-05T19:29:51Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421652 wikitext text/x-wiki Het beroepsonderwijs in Nederland is een essentieel onderdeel van het onderwijssysteem en speelt een cruciale rol in het voorbereiden van studenten op de arbeidsmarkt. Het systeem is opgebouwd uit verschillende niveaus: het Voorbereidend Middelbaar Beroepsonderwijs (VMBO), het Middelbaar Beroepsonderwijs (MBO) en het Hoger Beroepsonderwijs (HBO), elk ontworpen om studenten de vaardigheden, kennis en competenties te bieden die nodig zijn voor hun toekomstige carrières. Het beroepsonderwijs in Nederland biedt een breed scala aan mogelijkheden voor studenten om zich te ontwikkelen en te specialiseren in een beroep of vakgebied. Door de verschillende niveaus en richtingen kunnen studenten een opleiding kiezen die aansluit bij hun persoonlijke interesses, vaardigheden en carrièreaspiraties, waarmee een solide basis wordt gelegd voor hun toekomstige professionele leven. == VMBO == Het Voorbereidend Middelbaar Beroepsonderwijs (VMBO) duurt vier jaar en is gericht op leerlingen van 12 tot 16 jaar. Het VMBO biedt vier leerwegen die variëren in het niveau van theoretische en praktische inhoud: de basisberoepsgerichte leerweg, de kaderberoepsgerichte leerweg, de gemengde leerweg en de theoretische leerweg. Deze leerwegen bereiden studenten voor op verdere opleiding binnen het MBO of, in het geval van de theoretische leerweg, op de HAVO. Het curriculum omvat zowel algemene vakken als beroepsgerichte vakken. == MBO == Het Middelbaar Beroepsonderwijs (MBO) is ontworpen voor studenten vanaf ongeveer 16 jaar en biedt opleidingen die direct aansluiten op de arbeidsmarkt of als voorbereiding dienen op verder onderwijs in het HBO. MBO-opleidingen zijn beschikbaar op vier verschillende niveaus, van assistent-opleidingen tot middenkader- en specialistenopleidingen, afhankelijk van de vooropleiding van de student. De opleidingen combineren theorie met praktijkervaring, verkregen door stages of leerwerkplekken in het bedrijfsleven. == HBO == Het Hoger Beroepsonderwijs (HBO) biedt studenten vanaf ongeveer 18 jaar de kans om zich verder te specialiseren in een beroepsgerichte richting. HBO-opleidingen leiden over het algemeen tot een bachelorgraad en duren vier jaar. Ze zijn gericht op het aanleren van zowel theoretische kennis als praktische vaardigheden, met een sterke nadruk op toepassing in de praktijk. HBO-instellingen werken nauw samen met het bedrijfsleven en andere organisaties om ervoor te zorgen dat de opleidingen goed aansluiten op de eisen van de arbeidsmarkt. {{Sub}} {{Links}} s4hvhc6n4ym0hmdcq68b7x39yj508mm 0 43374 421653 409095 2026-04-05T19:29:58Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421653 wikitext text/x-wiki Universitair onderwijs in Nederland staat hoog aangeschreven en biedt een breed scala aan bachelor- en masteropleidingen, alsmede promotietrajecten, op verschillende academische velden. De instellingen voor hoger onderwijs, waaronder universiteiten en universitaire colleges, leggen de focus op onderzoek, innovatie en de ontwikkeling van kritisch denkvermogen. Studenten worden aangemoedigd om zowel academische kennis als praktische vaardigheden te ontwikkelen, voorbereidend op een succesvolle carrière in hun gekozen vakgebied. == Toelating == De toelatingsprocedure voor het universitair onderwijs in Nederland varieert per instelling en studieprogramma. Voor bacheloropleidingen is het bezit van een VWO-diploma of een gelijkwaardige kwalificatie meestal vereist. Sommige programma's kunnen aanvullende eisen stellen, zoals een specifiek profiel, aanvullende examens of een motivatiebrief. Voor masterprogramma's zijn de eisen vaak afhankelijk van de specifieke studierichting en de vooropleiding van de kandidaat. == Onderzoek == Universiteiten in Nederland zijn sterk onderzoeksgericht. Ze spelen een cruciale rol in het bevorderen van wetenschappelijk onderzoek en innovatie op nationaal en internationaal niveau. Studenten krijgen de kans om deel te nemen aan onderzoeksprojecten en worden gestimuleerd om een onderzoekende houding te ontwikkelen. Dit aspect van het universitair onderwijs bereidt hen voor op een carrière in de wetenschap of in onderzoeksintensieve sectoren. == Internationalisering == Internationalisering is een belangrijk kenmerk van het universitair onderwijs in Nederland. Veel programma's worden in het Engels aangeboden, waardoor studenten uit verschillende delen van de wereld worden aangetrokken. Dit bevordert een internationale leeromgeving waarin studenten kennis en ervaringen uitwisselen. Universiteiten hebben ook uitgebreide netwerken van partnerinstellingen wereldwijd, wat studenten de mogelijkheid biedt om een deel van hun studie in het buitenland te volgen. {{Sub}} {{Links}} bjrrar8vsexctl0xugcuu0nuzb82tg6 0 43757 421637 420504 2026-04-05T15:18:52Z Erik Baas 2193 kilogram 421637 wikitext text/x-wiki {{Basisboek internet}} Wat heeft internet te bieden? Waarom zou je internet gebruiken?<br> Het korte antwoord is: voor allerlei soorten communicatie op afstand, vanaf bijna elke plaats ter wereld; om gemakkelijker informatie te vinden, te delen èn zelf te kunnen publiceren, niet alleen tekst, maar bijvoorbeeld ook afbeeldingen, video's, geluidsfragmenten en muziek; om sociale contacten te onderhouden, ook als men ver uit elkaar woont; om op afstand te winkelen, werken, vergaderen en bankzaken te regelen: men hoeft daarvoor niet meer per se de deur uit, naar een winkel, kantoor resp. bank. En nog veel meer. In dit hoofdstuk komen verschillende verschijningsvormen van internet aan bod, met de daarbij behorende faciliteiten, toepassingen voor eindgebruikers. Het internet hangt bovendien van protocollen aan elkaar. Daarom is ook steeds vermeld welk protocol voor een verschijningsvorm wordt gebruikt. == World Wide Web == (Protocol: {{Wp|Hypertext Transfer Protocol Secure|HTTPS}}; let er op dat in de {{Wp|Uniform Resource Locator|URL}} de "s" erachter staat als je vertrouwelijke/persoonlijke gegevens verstuurt) Het meest bekende onderdeel van internet is het {{Wp| Wereldwijd web|World Wide Web}}, afgekort tot WWW. Het WWW biedt talloze {{Wp|Website|websites}} met informatie en andere diensten. Een {{Wp|Website|website}} kan enkele of vele {{Wp|Webpagina|webpagina's}} bevatten, net zoals een boek pagina's bevat. Anders dan in een boek, kun je tussen {{Wp|Webpagina|webpagina's}} surfen (navigeren op het internet), van de ene naar de andere webpagina, zowel binnen een website als tussen websites, afhankelijk van de aangebrachte {{Wp|Hyperlink|hyperlinks}}. Daarnaast kunnen webpagina's zijn opgemaakt in een prettige lay-out. Op webpagina's komen in de regel {{Wp|Hyperlink|hyperlinks}} voor (de meestal blauwe woorden op een webpagina), waarop je kunt klikken en zo naar een andere webpagina kunt surfen. In plaats van hyperlinks, staan er ook wel eens buttons op webpagina's: knoppen waarmee een bezoeker een bepaalde actie kan uitvoeren, bijvoorbeeld bij een keuzemogelijkheid uit twee of meer opties, doorgaan naar een volgende pagina of vraag (zoals in een enquête of examen) of het bevestigen van een bestelling. [[Bestand:Client-server-model.svg|thumb|Communicatie tussen client (eindgebruiker) en server van website]] Voor de communictie tussen het apparaat van de eindgebruiker en de betreffende websites dienen aan de gebruikerskant een {{Wp| Client (applicatie)|webclient}} (d.w.z. pc, laptop of mobiel device, mèt een browser of geschikte app) en aan het andere uiterste een {{Wp|Webserver|webserver}} aanwezig te zijn. Zo'n webserver levert uitvoer van computerprogramma's zoals webpagina's, gegevens (gestructureerd in bijvoorbeeld een tabel, of ongestructureerd in tekst en/of plaatjes), documenten en bestanden. Een webserver kan ook diensten verlenen, zoals een lijst met antwoorden leveren (via zoekmachines) en bestellingen opnemen. De webbrowser of app (de wolk "Internet" in de afbeelding) zorgt vervolgens voor de communicatie met de computer van de eindgebruiker, waardoor een webpagina er op de computer van de eindgebruiker net zo uitziet als op de webserver aan de andere kant bedoeld is. === Opbouw van webpagina's === Er zijn vele soorten webpagina's. De {{Wp|Homepage|Hoofdpagina}} (ook wel "landingspagina") is in de regel de eerste pagina waarop je terecht komt, tenzij je rechtstreeks naar een subpagina bent gesurft. Vanuit die Hoofdpagina kun je meestal via {{Wp|Hyperlink|hyperlinks}} verder surfen naar andere pagina's binnen de website. Als je vanuit een subpagina naar de hoofdpagina terug wilt: klik op het logo linksboven (indien aanwezig) of verwijder in de URL alles achter de extensie (zoals .nl, .be, .sr, .com). [[Bestand:Webdesign.gif|thumb|Voorbeeld van de opbouw van een webpagina]] Een webpagina kan vele vormen en soorten {{Wp|Content (media)|content}} hebben. Meestal bevat een webpagina de volgende onderdelen: * Bovenin (altijd): de {{Wp|Uniform Resource Locator|URL}}, als het goed is beginnend met ''https://'' (als dat niet zo is, kan er iets mis zijn, wees dan zeer voorzichtig met klikken op hyperlinks in de webpagina). * Daaronder vaak een smalle balk met hyperlinks naar meer informatie over de website ("Over ons" of "About us"), taalkeuze, contact (zoals naam, adres, telefoonnummer, e-mail-adres, route, openingstijden), zoeken op de website (vaak in de vorm van een vergrootglas), mogelijkheid om in te loggen, Help, e.d. Sommige van deze hyperlinks staan ook wel helemaal onderaan. * Dan volgt meestal de titel van de webpagina. * Er kan dan een rij met tabbladen zijn, zodat men rechtstreeks kan surfen naar het gewenste onderwerp, en niet afhankelijk is van hyperlinks in de tekst in het middendeel. * Het middendeel is geheel afhankelijk van het doel van de website. Er kunnen blokken met tekst en afbeeldingen zijn, hyperlinks, mogelijkheden om te bestellen en/of een reactie achter te laten. Er kan een {{Wp|Pop-up (internet)|pop-up}} verschijnen om te {{Wp|Chatten (communicatie)|chatten}} met bijvoorbeeld de klantenservice van de website. * Links en/of rechts kunnen er kolommen zijn met hyperlinks naar bijvoorbeeld de inhoudsopgave van de betreffende webpagina, categorieën of veelgebruikte subpagina's op de website, maar die staan ook wel bovenaan. * Onderaan staan vaak de kleine lettertjes met hyperlinks naar het colofon, contact, privacybeleid en/of voorwaarden ("terms of use", waaronder auteursrechten/copyright/licenties voor de content op de website, maar die staan ook wel eens in het colofon) en als je geluk hebt een {{Wp|Sitemap|sitemap}} (een soort inhoudsopgave voor de hele website, in een {{Wp|Boomstructuur|boomstructuur}}) waarmee je rechtstreeks naar een subpagina naar keuze kunt surfen. Binnen een website is er vaak wel eenheid aangebracht, dan staan alle vaste onderdelen altijd op dezelfde plaats op de verschillende subpagina's, en hebben ze ook eenzelfde basis lay-out. === Soorten websites === Er zijn vele soorten websites, ze dienen verschillende doelen en soms een mix aan doelen. Hier een selectie van de meest voorkomende doelen: * Public relations: Vrijwel elke organisatie heeft een eigen website, in ieder geval in de Westerse wereld. Van {{Wp|Freelance|zzp'ers}}, het kleine restaurant om de hoek en plaatselijke basisscholen tot overheden, multinationals en non-profit organisaties. Zij doen dat om zichzelf te presenteren, publiek te trekken (van potentiële klanten en leerlingen tot potentiële werknemers, sponsors/donateurs en leden), informatie over de organisatie te verschaffen en als stap om hun doelen te bereiken, wat die ook zijn. [[Bestand:Online-sale.png|thumb|Online-verkoop]] * Gemak en/of kostenbesparing: Veel websites gaan een stap verder en bieden ook mogelijkheden voor het online regelen van zaken, zoals verkoop van producten (bijvoorbeeld via webwinkels), reserveringen (horeca, cursussen, e.d.) en inschrijvingen tot het invullen van de belastingaangifte en het doorgeven van meterstanden. Commerciële dienstverlening is hiervan een onderdeel, zoals {{Wp| Electronic commerce|E-commerce}} (online winkelen en verkopen) en bankzaken. * Sociale interactie: Het ''sociale web'' is een verzamelterm voor alle sociale interacties via het World Wide Web, van twee deelnemers tot in principe de hele wereld. Het gaat onder andere om {{Wp|Sociaalnetwerksite|sociale netwerken}}, waaronder {{Wp|Sociale media|sociale media}} en dating-websites, maar ook professionele netwerken van beroepsgroepen en platforms voor freelancers, {{Wp|Blog|(web-)blogs}}, {{Wp|Podcast|podcasts}}, samenwerking in online platforms om gezamenlijk iets moois tot stand te brengen, {{Wp|Crowdfunding|crowdfunding}}, samen spelletjes spelen ({{Wp|Computerspel|gamen}}), {{Wp|Instant messaging|berichtenservices}} zoals chatten, het delen van content en bestanden (persoonlijk via een down- en uploaddienst, maar ook openbaar maken/publiceren via een website waar anderen bestanden weer vanaf kunnen downloaden of anderszins hergebruiken (bijvoorbeeld vele soorten bestanden via Wikimedia Commons en foto's via Flickr). Van het sociale web maken niet alleen individuen, maar ook bedrijven en de overheid gebruik, van het plaatsen van advertenties tot actief meedoen. * Informatievoorziening: Online toegang tot een schat aan informatie en kennis waarvan je wijzer wordt, op allerlei gebied, van medische zaken tot kunst en het heelal. Denk bijvoorbeeld aan toegang tot collecties van musea en archieven, tot rapporten, proefschriften, gescande boeken, artikelen uit kranten en tijdschriften en vele databanken, gecomprimeerde informatie in bijvoorbeeld Wikipedia, samengesteld door vrijwilligers en/of professionals, gratis of tegen betaling. * Onderwijs: het bieden van mogelijkheden tot leren op afstand. Van gratis te gebruiken online studieboeken (zoals hier op Wikibooks), lezingen en hoorcolleges tot al of niet betaalde online academische leergangen. * Vraag- en aanbod bij elkaar brengen, bijvoorbeeld: ** {{Wp|Online veiling|Veiling-}} en {{Wp|Categorie:Koop- en verkoopwebsite|verkoop-websites}}, waar particulieren en professionals tweedehands of zelfgemaakte spullen, verzamelingen en huizen, kunnen verkopen en aankopen. Bekende voorbeelden zijn [https://www.marktplaats.nl/ Marktplaats]] (officieel voor tweede-hands spullen in Nederland), [https://www.ebay.nl/ Ebay]] (idem maar dan wereldwijd), [https://www.etsy.com/ Etsy] (idem, gespecialiseerd in unieke en creatieve producten) en [https://www.funda.nl/ Funda] (voor huizen en ander vastgoed). ** {{Wp|Vacaturesite|Vacaturesites}} en klussenplatforms, waarop werkgevers {{Wp|Vacature|vacatures}} kunnen plaatsen en opdrachtgevers klussen en andere werkzaamheden. Hierdoor kunnen werknemers en zzp'ers gemakkelijker werk vinden. Er zijn algemene sites (zoals LinkedIn), maar ook speciale voor bepaalde beroepsgroepen. Steeds vaker kunnen werknemers ook solliciteren via zo'n platform. * Entertainment: zoals streaming van TV- en radio-programma's, films, video's en muziek, live meekijken in de natuur (van vogelnestjes tot wild spotten), en ook de vele mogelijkheden tot gamen (solo en met anderen van over de hele wereld, van onschuldig tijdverdrijf tot gokken met grote bedragen die mensen verslaafd maken en opzadelen met (grote) gokschulden). Entertainment wordt veelal aangeboden door bedrijven en organisaties, gratis of tegen betaling. Sinds de komst van [https://www.youtube.com/ YouTube], [https://www.tiktok.com/ TikTok] en de faciliteiten om podcasts te publiceren, kunnen ook individuen eigengemaakte filmpjes, muziek en praatprogramma's de wereld insturen. * Hulpmiddelen: websites waarop je even informatie haalt (maximaal enkele minuten, meestal veel korter) en daarna weer verder gaat met waar je mee bezig bent of weer verder surft. Voorbeelden: ** {{Wp|Zoekmachine|Zoekmachines}} en {{Wp|Linkpagina|linkpagina's}} (index-pagina's, webportalen). ** Interactieve kaarten (voor geografische locaties) ** {{Wp|Computervertaling|Online vertaaldiensten}} ** Naslagwerken zoals woordenboeken en telefoonboeken ** Converters (omrekenaars), bijvoorbeeld koersconverters (zoals [https://www.wisselkoers.nl/koersconverter Koersconverter van Wisselkoers]) en converters naar en van het metrieke stelsel (zoals graden Fahrenheit en Celcius, kilogrammen en ponden, meters en miles, liters en gallons), zie bijvoorbeeld [https://www.metric-conversions.org/ Metric-conversions]. ** {{Wp|Chatbot|Chatbots}} gebaseerd op {{Wp|Kunstmatige intelligentie|Artificial Intelligence}} (AI, Kunstmatige intelligentie), die kant-en-klare antwoorden leveren, tot speeches en artikelen toe. Sinds 2024 is AI op die manier breed beschikbaar. Let op: Denk bij ''gratis'' diensten altijd: "If you are not paying for it, you're not the customer, you're the product being sold".&nbsp;<ref>https://quoteinvestigator.com/2017/07/16/product/</ref> Oftewel: vele websites lijken gratis, maar je betaalt vaak met je privé-gegevens, die door de dienst worden opgeslagen, gecombineerd en als profiel doorverkocht aan bijvoorbeeld marketingbedrijven en adverteerders; ook kunnen ze een goudmijn zijn voor inlichtingen- en opsporingsdiensten. === Technische aspecten van webpagina's=== Websites zijn geschreven in de programmeertaal [[Basiskennis informatica/Codering/HTML|HTML]], dit is de standaard opmaaktaal voor webpagina's. Een {{Wp|Webbrowser|webbrowser}} kan deze taal lezen en omzetten naar een webpagina zoals die bedoeld is en die wij eindgebruikers meestal gemakkelijk kunnen lezen. === Favorieten === Websites die je nuttig vindt en vaker wilt gebruiken, kun je opslaan bij je {{Wp|Bladwijzer (software)|Favorieten}}. Favorieten, ook wel bladwijzers (in het Engels Bookmarks) genoemd, is een lijst met URL's van favoriete websites, die op deze manier steeds eenvoudig en snel terug zijn te vinden om opnieuw te gebruiken. Je vindt Favorieten in je webbrowser. Elke webbrowser legt ze weer net even anders vast, dus het is soms even zoeken hoe het werkt. Zorg dat je ze op een prominente plek kunt terugvinden. Als je een link bij je Favorieten opslaat, staat daar vaak ook al automatisch een omschrijving bij. Die kun je al tijdens het opslaan wijzigen (bijvoorbeeld belangrijkste term vooraan, inkorten, advertentie-achtige teksten verwijderen) of achteraf. Klik dan met je rechtermuisknop op de link, kies voor "bewerken" (of een soortgelijke tekst) en pas de tekst aan. Als er veel links bij je Favorieten staan, kun een mappenstructuur instellen. Hierdoor zorg je ervoor dat websites over eenzelfde onderwerp bij elkaar in dezelfde map staan. Tips: # Maak regelmatig een backup van je Favorieten. Dat doe je door ze te exporteren, dat is ook voor elke browser weer net even anders geregeld, dus soms even zoeken (of via Help-pagina of een zoekmachine navragen). Ze worden nu in HTML-bestand opgeslagen. # Als je dit HTML-bestand in Word (of een andere tekstverwerker) opent, kun je gemakkelijk aanpassingen doen. Daarna kun je dit aangepaste bestand weer importeren als nieuwe Favorietenlijst. # Als je met verschillende browsers werkt, worden (nieuwe) Favorieten van de ene niet automatisch opgenomen in de andere browser. Dit kun je regelen door ze te exporteren in de ene en te importeren in de andere. # Schoon ze regelmatig. Websites hebben de slechte gewoonte om van URL te veranderen of gewoon te verdwijnen (de belangrijkste zijn via de [https://web.archive.org/ The Internet Archive Wayback Machine] terug te vinden, maar zijn dan statisch). Ook kunnen je interesses in de loop van de tijd wijzigen. == E-mail== [[Bestand:Email (246377) - The Noun Project.svg|thumb|200px|E-mail verbeeld]] (Protocollen: {{Wp|Simple Mail Transfer Protocol|SMTP}} voor het versturen van e-mail, {{Wp|Post office protocol|POP}} voor de ontvangst van e-mail en {{Wp|Internet Message Access Protocol|IMAP}} voor de organisatie van e-mails op mailservers). Met {{Wp|e-mail}} kun je berichten sturen aan iedereen van wie je het e-mail-adres kent, en andersom berichten ontvangen van iedereen die jouw e-mail-adres kent. E-mail vervangt voor een groot deel het {{Wp|Poststuk|postverkeer}}. In een e-mail kun je ook links naar webpagina's opnemen en je kunt er in beperkte mate bestanden in meesturen, zoals foto's, pdf-bestanden en filmpjes (de beperking geldt in ieder geval voor de omvang van de meegestuurde bestanden). Om e-mail te kunnen versturen, ontvangen en bewaren zijn nodig: * Ten minste een eigen e-mail-adres/-account, vaak gekoppeld aan een {{Wp|internetprovider}} of aan een gratis e-maildienst zoals {{Wp|Gmail}} en {{Wp|Outlook.com#Hotmail|Hotmail}}. * Een e-mailprogramma om e-mails te kunnen versturen en ontvangen, meestal gekoppeld aan de internetprovider of e-maildienst. * Een mogelijkheid om e-mails te bewaren en te ordenen in een mappenstructuur, gekoppeld aan het e-mailprogramma. Zie [[Basisboek internet/E-mailen|E-mailen]] voor een instructie voor het opstellen en verzenden van e-mails. '''Let op:''' niet iedereen die een e-mail stuurt is te goeder trouw. De afzender kan een e-mail-adres op slinkse wijze hebben verkregen en proberen je te misleiden, bijvoorbeeld: * Er is een bestand met een {{Wp|Computervirus|virus}} meegestuurd. Klik dus nooit op een bestand in een e-mail waarvan je de afzender niet kent. En zelfs als je de afzender wel kent, kan zijn/haar e-mail zijn {{Wp|Hacken|gehackt}}. Ook dan kan een bestand zijn besmet met een virus. Benader in dat laatste geval eerst de afzender (NIET via een reply, maar via het vertrouwde e-mail-adres) en vraag of het klopt dat hij/zij die mail heeft gestuurd. Beter tien keer teveel gevraagd dan een keer te weinig. * Er staat een link in die goed lijkt, maar toch een virus bevat of leidt naar een verbluffend echt lijkende website waarop je naïef persoonlijke gegevens invult, die vervolgens worden misbruikt: je bankrekening wordt geplunderd of je krijgt te maken met {{Wp|identiteitsfraude}}. Vul daarom online nooit persoonlijke gegevens in, zoals banknummer, paspoortnummer, {{Wp|Burgerservicenummer}}, adres, geboortedatum en geboorteplaats, en stuur ook online geen kopieën van je paspoort of rijbewijs. Zie [[Veilig op het internet]] voor meer informatie over bedreidingen. == Mobiele apps == [[Bestand:Social Media App Icons On The Screen of A Smartphone.jpg|thumb|150px|App icons op een smartphone]] (Protocollen: dezelfde als voor WWW) Een {{Wp|Mobiele app|mobiele app}}, meestal afgekort tot "app", wat weer een afkorting is van {{Wp| Applicatie|applicatie}}, is een programmaatje dat draait op een smartphone of ander mobiel apparaat. Veel apps zijn een mobiele versie van dezelfde applicatie voor het web. Andere bestaan alleen of specifiek voor mobiele apparaten, zoals {{Wp|WhatsApp|WhatsApp}} en {{Wp|Wordfeud|Wordfeud}}. == Internet of things == [[Bestand:Internet et ses applications.png|thumb|Internet of things]] (Protocollen: {{Wp|MQTT|MQTT}} en {{Wp|en:Constrained Application Protocol|CoAp}} (Engelstalige Wikipedia)) Het {{Wp|Internet der dingen|Internet of things}} (internet der dingen, IoT) koppelt huishoudelijke apparaten, bewakingscamera's en andere voorwerpen aan het internet. Hierdoor kun je overal ter wereld bijvoorbeeld je huis en baby in de gaten houden, en de verwarming, het koffiezet-apparaat en de wasmachine aan- of uitzetten. == Uitwisselen van bestanden == (officieel maar verouderd protocol: {{Wp|File transfer protocol|FTP}}) [[Bestand:Sharing-Character.png|thumb|Uitwisselen van bestanden]] Allerlei soorten bestanden kunnen via internet worden uitgewisseld met één of meerdere anderen, tot zelfs de hele wereld. Het kan bijvoorbeeld gaan om foto's, filmpjes en/of documenten. Uitwisselen van bestanden kan op diverse manieren. In het verleden werd veel gebruikt gemaakt van het FTP-protocol en er zijn nog steeds computers die het FTP-protocol gebruiken, maar dat protocol is verouderd (traag, problemen met data-integriteit en veiligheid). En het is vooral geschikt voor wie zelf kan programmeren. Andere manieren zijn: * Via e-mail (alleen voor bestanden met een beperkte omvang, afhankelijk van de e-maildienst). * Via een File sharing service (bestandsdelingsservice): ** Zo'n service kan te delen bestanden tijdelijk in de cloud opslaan, bijvoorbeeld enkele dagen zoals {{Wp|WeTransfer|WeTransfer}} doet.&nbsp;<ref>Let op: WeTransfer behield zich in zomer 2025 korte tijd het recht voor om alles wat je verstuurt commercieel te gebruiken. Pas dus op met het versturen van privacy-gevoelig en auteursrechtelijk beschermd materiaal (zoals foto's, kunstwerken, ontwerpen, rapporten en andere schrijfsels); zie [https://www.consumentenbond.nl/digitaalgids/digitaalgids-uitgelicht/alternatieven-voor-wetransfer Consumenten] voor alternatieven</ref> En vervolgens wordt via berichten (e-mails) de beoogde ontvanger op de hoogte gebracht, waarna die de bestanden kan downloaden op zijn/haar eigen computer, waarvan dan de verzender weer bericht krijgt. ** Zelf te delen bestanden in de cloud opslaan (via een bestand-opslagdienst zoals {{Wp|Microsoft OneDrive|Microsoft OneDrive}}) en de beoogde ontvangers zelf berichten en toegangscodes sturen om zo toegang tot de dienst en de bestanden te bieden. Het is dan mogelijk om gezamenlijk aan een document te werken en/of bestanden op de eigen computer te downloaden. * Via een openbare website: als bestanden met de rest van de wereld kunnen worden gedeeld. Bijvoorbeeld foto's (via Flickr of andere fotodienst), filmpjes (via YouTube of TikTok) en allerlei soorten "educatieve" media via Wikimedia Commons. Ook via andere sociale media kunnen bestanden worden gedeeld. * Via een {{Wp|Gegevensdrager|externe gegevensdrager}}, d.w.z. off-line (buiten internet om): te delen bestanden worden op een externe gegevensdrager (zoals een {{Wp|USB-stick|USB-stick}} of {{Wp|Dvd|Dvd}}) gezet. Vervolgens worden ze weer van de gegevensdrager gedownload op de computer van de beoogde ontvanger via die gegevensdrager. * Via een weblink (bijvoorbeeld in een e-mail of ander bericht) als het bestand al op internet staat; de link is dan van het bestand zelf of van de webpagina waarop het bestand voorkomt. == Werken in de cloud == [[Bestand:Internet as cloud.svg|thumb|Internet als cloud]] Met {{Wp|Cloudcomputing|Werken in de cloud}} kun je online werken zonder eigen bezit van (of met minder) computers, computerprogramma's en/of gegevensdragers. Men maakt dan gebruik van hardware, software en/of opslagcapaciteit (voor gegevens en software) die elders zijn en door anderen worden beheerd. Bijvoorbeeld: jouw e-mails die zijn opgeslagen bij de aanbieder van de maildienst en niet op je eigen computer; organisaties die computer- en/of opslagcapaciteit huren en daardoor geen/minder eigen computerservers en/of {{Wp|Gegevensdrager|gegevensdragers}} nodig hebben; programma's die niet op je eigen computer draaien maar die je via internet aanroept als je ze nodig hebt. == Nieuws- en discussiegroepen == Nog voordat het internet bestond, werden er al berichten uitgewisseld via {{Wp|Usenet|Usenet}} (huidig protocol: {{Wp|Network News Transfer Protocol|NNTP}}). Usenet is een wereldwijd, gedecentraliseerd netwerk voor de uitwisseling van tekstberichten en {{Wp|Binair bestand|binaire bestanden}} (o.a. afbeeldingen en filmpjes) binnen nieuwsgroepen. Vaak lopen deze groepen via universiteiten en hogescholen. Er zijn ook internet webservice providers en commerciële diensten die ze aanbieden.&nbsp;<ref>Bron en meer informatie: [https://nl.fastusenet.org/usenet.html Fastusenet]</ref> Een nieuwsgroep wordt meestal gevormd door vakgenoten die nieuws en standpunten uitwisselen, elkaar attenderen op vacatures, cursussen, artikelen en lezingen, en zo op de hoogte blijven van wat er speelt op hun vakgebied. In het internettijdperk, met WWW als belangrijk uithangbord, kwamen er alternatieven voor Usenet, zoals {{Wp|Internetforum|Internetforums}} en {{Wp|en:Category:Question-and-answer websites|Question-and-answer websites}} (Engelstalige Wikipedia). Ook op sociale media kwamen er mogelijkheden voor groepen, waarbij je allereerst een account moet hebben voor het sociale medium zelf en vervolgens lid moet/kunt worden van de gewenste groep(en). Deze internet-groepen bleven niet beperkt tot een bepaald vakgebied, maar konden rond elk onderwerp geformeerd worden. == Telefoneren en videobellen via internet == (protocollen:<br> 1) voor beide èn voor streaming: {{Wp|Realtime Transport Protocol|RTP}}<br> 2) voor telefonie: {{Wp|IP-telefonie|Voice over Internet Protocol (VoIP)}}<br> 3) voor videobellen zie {{Wp|Videoconferentie#Standaarden|Standaaarden Videoconferentie}}) {{Wp|IP-telefonie|Telefoneren via internet}} en {{Wp|Videoconferentie|videobellen}}, ook wel video-conferencing genoemd, zijn allebei mogelijkheden om via internet te bellen. Dat kan alleen met geluid (zoals ouderwets telefoneren) maar ook met beeld en geluid (video). Het bellen kan zowel in tweetallen als met meerdere personen tegelijk. Bellen via internet kan gebuikt worden voor alle soorten overleggen tussen personen die niet op dezelfde lokatie zijn, waaronder: thuiswerken, vergaderingen en andere bijeenkomsten (zowel zakelijk als privé, ook om even bij te praten), onderwijs op afstand, gezondheidszorg op afstand, zowel om klachten met patiënten te bespreken, als voor overleg tussen zorgpersoneel onderling en bij medische handelingen waarbij ander zorgpersoneel kan meekijken en meepraten. Benodigdheden (naast de gebruikelijke apparaten en internettoegang): * (altijd:) Een koptelefoon, oortjes of luidsprekers en een microfoon die alle verbonden zijn met het apparaat waarop men internet. * Voor video-bellen: ook een camera; dat mag een webcam zijn, één apparaatje dat zowel een camera als een microfoon heeft. :NB Op een laptop, smartphone en tablet kan het zijn dat er al een ingebouwde camera en microfoon zijn, dat is dan voldoende, die hoeven dan alleen maar aangezet te worden (uit privacy-overwegingen is het verstandig om die standaard uit te zetten, ook weer na afloop van teleconferentie). * Een internetprogramma waarmee men kan telefoneren en/of video-bellen. Vaak vind je die via bekenden die jou willen (video-)bellen. Meestal zul je dan de laatste versie van het programma op je pc of laptop moeten installeren of een app op je smartphone of tablet. Via een mail krijg je een link van degene die de bijeenkomst coördineert. Daarop klik je, op of een enkele minuut vóór het vermelde tijdstip, en als het goed is heb je dan verbinding. <gallery widths="180" heights="180"> Margaret Noble 2012.jpg|Vrouw met headset Webcam on computer screen.jpg|Webcam vastgeklemd op pc-scherm 2020-06-09 TMR.jpg|Video-conferentie </gallery> == Chatten == [[Bestand:Kopete chat session.png|thumb|250px|Voorbeeld chatsessie]] (protocollen: {{Wp|Internet Relay Chat|IRC}} en {{Wp|Extensible Messaging and Presence Protocol|XMPP}}, maar ook er zijn er meer, zie {{Wp|Lijst van instant messengers|Lijst van instant messengers}} op Wikipedia) {{Wp|Chatten (communicatie)|Chatten}} is over-en-weer communiceren via geschreven tekst via internet. De ene deelnemer aan de chat typt een tekst, drukt op <Enter> en de tekst verschijnt direct bij de andere deelnemer(s) in beeld. Een andere deelnemer kan er op reageren, en zo gaat het gesprek door totdat een conclusie is bereikt. Chatten wordt onder andere gebruikt door klantenservices en helpdesks. Experimenten met robots achter zo'n chat zijn meestal geen succes. Technisch wordt vaak gebruik gemaakt van {{Wp|Instant messaging|Instant messaging}}, een technologie waarbij berichten zeer snel kunnen worden overgebracht, sneller dan bij e-mail (ook {{Wp|WhatsApp|WhatsApp}} maakt van deze technologie gebruik). == Software updaten == [[Bestand:Update (3960710978).jpg|thumb|Update beschikbaar]] Regelmatig verschijnen er {{Wp|Update (software)|Updates}} van computerprogramma's op je eigen computer. Die hoeven zelfs niets met internet te maken te hebben, zoals een tekstverwerker. Er kan een {{Wp|Bug (technologie)|bug}} zijn verholpen, een probleem met de beveiliging van het programma zijn opgelost en/of kleine andere verbeteringen zijn aangebracht. Het is belangrijk dat je computer up-to-date is, al is het maar om hackers en andere onverlaten zo min mogelijk kans te geven. Installeer updates daarom direct, binnen één dag. Elk programma heeft zijn eigen manier van updates installeren: * Soms krijg je bericht als er een update klaar staat om geïnstalleerd te worden. Volg de aanwijzingen nauwkeurig op en meestal komt het dan goed. * Bij andere programma's (zoals besturingsprogramma's als Windows) gaat het meestal automatisch en moet je na afloop hooguit je computer opnieuw opstarten. == Bronnen en meer informatie == '''Meer informatie:'''<br> * Meer internet-protocollen (in eenvoudige taal): [https://www.geeksforgeeks.org/types-of-internet-protocols/ T''ypes of internet-protocols van GeeksforGeeks''] (Eng) * Andere protocollen voor bestandsuitwisseling: [https://www.egnyte.com/guides/file-sharing/ftp-replacement ''FTP-replacement'' van Egnyte.com] (Eng) '''Bronnen'''<br> * De in de tekst vermelde links/websites; en: {{Sub}} 12y9n22icq352kpcnnqvn156gyycbgs 0 46399 421655 2026-04-05T19:37:55Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '# [[../Blue Screen of Death/Hulpfuncties|Hulpfuncties]] # [[../Blue Screen of Death/De console|De console]] # [[../Blue Screen of Death/Waardes weergeven|Waardes weergeven]] # [[../Blue Screen of Death/Global Descriptor Table|Global Descriptor Table]] # [[../Blue Screen of Death/Interrupt Descriptor Table|Interrupt Descriptor Table]] # [[../Blue Screen of Death/Interrupt Service Routines|Interrupt Service Routines]] # [[../Blue Screen of Death/Testen|Testen]]…' 421655 wikitext text/x-wiki # [[../Blue Screen of Death/Hulpfuncties|Hulpfuncties]] # [[../Blue Screen of Death/De console|De console]] # [[../Blue Screen of Death/Waardes weergeven|Waardes weergeven]] # [[../Blue Screen of Death/Global Descriptor Table|Global Descriptor Table]] # [[../Blue Screen of Death/Interrupt Descriptor Table|Interrupt Descriptor Table]] # [[../Blue Screen of Death/Interrupt Service Routines|Interrupt Service Routines]] # [[../Blue Screen of Death/Testen|Testen]] {{Sub}} {{Links}} qx6crmbjr1jsc7171d7gozy50hre6b5 0 46400 421664 2026-04-05T19:43:17Z Erik Baas 2193 #redirect [[Ontwerp en bouw een besturingssysteem/Blue Screen of Death]] 421664 wikitext text/x-wiki #redirect [[Ontwerp en bouw een besturingssysteem/Blue Screen of Death]] pj6nhalnybwqye1m8v5tzo0i1n8klx6