Wikibooks nlwikibooks https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikibooks Overleg Wikibooks Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Transwiki Overleg transwiki Wikijunior Overleg Wikijunior TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 4 21 421713 420116 2026-04-06T19:26:12Z Erik Baas 2193 421713 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Wikibooks:Zandbak/style.css" /> <div style="color: #404040; background: #d0d0d0;">'''- 40 op d0 -'''</div> <div class="test">'''- TEST -'''</div> ---- 35°58'26.999"N: (fout1) :{{#Invoke:Zandbak|coords|52°20'30"N}} . 49xkcsciortjbf5ee0rlhaalj0si5tl 421715 421713 2026-04-06T19:35:07Z Erik Baas 2193 421715 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Wikibooks:Zandbak/style.css" />{{Gebruikt TemplateStyles}} <div style="width: 12em; color: #404040; background: #d0d0d0;">'''- 40 op d0 -'''</div> <div class="test">'''- TEST -'''</div> ---- 35°58'26.999"N: (fout1) :{{#Invoke:Zandbak|coords|52°20'30"N}} . 3yfcxl52q299qx5wo2bsnmer8ugai48 4 30 421703 421500 2026-04-06T18:07:18Z Erik Baas 2193 /* Wikinews wordt gesloten */ — nieuwe sectie 421703 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}<!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --><br style="clear: both;"> ==Technisch nieuws== <!-- tbv. berichten die wat langer onder de aandacht moeten blijven --> * 8 onderwerpen verplaatst naar [[Wikibooks:Lerarenkamer/Technisch nieuws]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:42 (CEST) == WSBN == :Ook verplaatst, naar [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#WSBN]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:26 (CEST) == Over de plaats van [[Netwerken]] op Wikibooks == [[Gebruiker:Effeietsanders|Effeietsanders]] en anderen: Het boek [[Netwerken]] staat nu op de voorpagina bij het onderwerp '''9 Diverse'''. Mij lijkt het eerder bij categorie '''6 Samenleving''' te horen. Mee eens? Het WSBN zou dan ook moeten veranderen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 09:38 (CET) :Het past mi. niet onder een van de subcats, zie [[Wikibooks:Wiki_Standaard_Boeknummer#6:_Humane_samenleving]]. En: moet het "Samenleving" of "Humane samenleving" zijn? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 dec 2025 11:50 (CET) ::Wat mij betreft "Samenleving": dat is een breder begrip en staat ook op de voorpagina. Ik zou het op prijs stellen als alle begrippen op de voorpagina overeenkomen met die in het [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer]]. Bij "Humane samenleving" denk ik als eerste aan een samenleving die humaan is, menselijk, met respect voor de menselijke waardigheid. Niet aan "humaan" als in "van mensen", als tegenstelling tot dierlijk. Bij "Samenleving" denk ik als eerste aan een maatschappij waarin mensen samen leven, hoewel er natuurlijk ook dierlijke samenlevingen zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 12:26 (CET) :::Wat op de voorpagina staat is ook niet heilig, hoor. ;-) Maar inderdaad, zo'n titel moet op alle pagina's identiek zijn, en de vlag "Samenleving" dekt de lading beter. . Overigens past dit wel in het beeld wat ik van WSBN heb: kleine afwijkingen, net niet compleet, enz. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 dec 2025 12:37 (CET) ::::Twee issues: ::::1) Kan het boek [[Netwerken]] worden overgebracht naar categorie '''6 Samenleving'''? Mij lijkt het daar goed te passen. Het gaat over het aangaan en onderhouden van contacten. Volgens {{Wp|Sociaal netwerk}} hoort het bij sociologie, dus ik zou zeggen bij Catalogus-code 6-1, sociologie & etniciteit. Mee eens? {{Done}} --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 12:19 (CEST) :::::OK. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:28 (CEST) ==WSBN/2== ::::2) Wij beiden zijn het erover eens dat de coderingen en namen op de voorpagina van Wikibooks gelijk zouden moeten zijn aan de WSBN-codes en -naamgeving. Klopt dat? Zo ja, dan lijkt het mij dat daarvoor eerst een inventarisatie van beide pagina's gemaakt zou moeten worden waaruit de verschillen blijken (twee kolommen) en er daarnaast een derde kolom komt met voorstellen. Vervolgens moeten we het eens worden over de voorstellen en kunnen de uitkomsten worden geïmplementeerd. Vind je dit een goede aanpak? '''Pending.''' --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 12:19 (CEST) :::: [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 16:25 (CET) :::::Goed plan, maar wel erg veel werk; en er zijn al 2 (of 3?) lijsten met WSBN's met elk hun eigen afwijkingen, dat is juist een van de redenen dat ik er geen zicht meer op heb... Heb er al diverse malen naar zitten staren, maar heb nog steeds niet de moed kunnen opbrengen om er ook echt aan te ''beginnen''. :::::Als we waterdichte afspraken hebben betreffende het ''format'' van het WSBN, kunnen we zowel de lijst(en) als de [[:Categorie:Wikibooks:Boeken met infobox|360 infoboxen]] gaan bijwerken. Het is toch al geen project wat in één keer en snel afgerond kan of moet worden... :::::Ik zal ook nog eens zien of er iets te automatiseren valt, bv. het converteren van het format. :::::Is [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer|dit]] een goede plek voor verder overleg over deze [[rijstebrijberg|klus]]? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:28 (CEST) ::::::Deze discussie is verplaatst naar [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#Coderingen en namen gelijk trekken op_Wikibooks-voorpagina en de WSBN-codes en -naamgeving]] en kan hier worden afgesloten. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 17:52 (CEST) == Jullie mening gevraagd over leerboeken op maat == Voorgeschiedenis/achtergrondinformatie: * [[Overleg:Besturingssystemen#Pagina naar meerdere deelpagina's]] * [[Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2025#Uitgeverij Neon gaat schoolboeken goedkoper maken|Wikibooks:Lerarenkamer#Uitgeverij Neon gaat schoolboeken goedkoper maken]] Het probleem: * Steeds meer docenten willen het liefst leerboeken op maat, die naar hun situatie zijn aangepast. “One size fits all” is uit. Dit is waarschijnlijk ook één van de redenen dat [https://www.neon.nl/overons uitgeverij Neon] hierop inspeelt: “Met het systeem van Neon kan elke leraar eenvoudig onderdelen aanpassen, toevoegen of verwijderen.” Dit botst/schuurt met enkele uitgangspunten van Wikibooks: * Iedereen mag bestaande Wikiboeken en hoofdstukken naar eigen inzichten aanvullen en verbeteren, ook wie niet de hoofdauteur is. Op de voorpagina staat: “U kunt elk hoofdstuk uitbreiden of aanpassen, en wordt daartoe van harte uitgenodigd. ''Zolang uw wijzigingen constructief zijn, kunt u niets mis doen''.” Maar het is niet handig voor een docent die zo’n boek in de klas gebruikt, als jan en alleman zomaar van alles en nog wat kunnen veranderen. * Normaliter is er slechts één boek over een bepaald onderwerp, op zijn best één voor elk schooltype en klas (onderwerp X voor Vmbo/Havo/VWO (Nederland) klas N). Maar er zijn (nog) geen boeken voor elke school/opleiding of elke docent apart. * Boeken op Wikibooks bestaan uit een voorpagina, een inhoudsopgave en minimaal twee hoofdstukken (anders kun je er net zo goed een Wikipedia-artikel van maken), er is voor elk deelonderwerp een apart hoofdstuk en dus een aparte pagina. Maar er zijn docenten die het liefst één pagina met alle hoofdstukken hebben, zodat ze er gemakkelijk één pdf van kunnen maken en het hele boek gemakkelijk kunnen printen. Ik ben bang dat Wikibooks steeds minder relevant wordt als we hier geen oplossing voor bieden. Voorgestelde oplossing: * Er is per onderwerp één basisboek/moederboek (per schooltype en klas), of hoe je het ook wilt noemen. Docenten en andere geïnteresseerden kunnen die gebruiken en verbeteren. * Maar docenten kunnen ook een kopie maken, die naar hun eigen inzichten aanpassen en opslaan als nieuw Wikibook. Voor dergelijke min of meer persoonlijke kopieën gelden de hierboven vermelde uitgangspunten niet. Hierover wordt een boodschap vermeld op elke pagina van zo’n op-maat-boek. '''=> Vragen''' en aandachtspunten:<br> Ping: [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]], [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]], [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]], [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]], [[Gebruiker:Pbuddenberg|Pbuddenberg]] # Wat is jullie mening hierover? Weet je een andere oplossing? # Wat wordt het format voor de naam van het kopie-/op-maat-boek? # Hoe erg is het als het basis-/moeder-boek en de kopieën daarvan in de loop der jaren steeds verder van elkaar gaan afwijken? Het gevaar is groot dat elke docent zijn/haar eigen boek steeds actualiseert, maar dat het basisboek achterblijft bij actuele ontwikkelingen, of andersom. Bij Neon zijn daarvoor schrijvers in dienst, hier alleen vrijwilligers die zelf kiezen wat ze wel en niet doen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 dec 2025 05:02 (CET) :Wikibooks is niet primair bedoeld om te worden gebruikt in het onderwijs (zoals Wikipedia dat ook niet in de eerste plaats is voor èchte wetenschappers, aangezien die toch al alles weten over hun eigen vakgebied), al is een deel van de inhoud hier qua opzet idd. vergelijkbaar met onderwijsmateriaal. :Er bestaat nu verder al bijvoorbeeld een [[Sjabloon:Verouderd]]. Dat kan best boven bepaalde teksten worden gezet waarin bijv. nog steeds staat dat je om te kunnen internetten een inbelverbinding nodig hebt (zie [[Veilig op het internet/Dialers]]). [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 20 dec 2025 11:47 (CET) ::* Bij het schrijven van een wikibook over een ook in het reguliere onderwijs voorkomend onderwerp is, zeker als je zelf (langere tijd) in het onderwijs werkt(e), niet te voorkomen dat je je eigen ervaring meeneemt (leerjaar, schooltype: VMBO, HAVO, VWO, MBO) in de keuze en volgorde van de onderwerpen en de manier waarop je die bespreekt. Dat betekent dat het toch al niet mogelijk is om een “One size fits all” te realiseren. ::* Een "moederboek" met een of meer gekopieerde "kinderen" zou ik mee kunnen leven. De groeiende discrepantie tussen "moederboek" en "kinderen", en daarmee ook tussen de "kinderen" onderling, zullen we voor lief moeten nemen. Ook nu al is het waar dat twee lessen op basis van hetzelfde boek over dezelfde paragraaf, zowel naar vorm, leerbeleving door leerlingen en zelfs op (detail)leerinhoud van elkaar verschillen. ::* Een grotere uitdaging wordt gevormd door het feit dat om een en ander te realiseren een redelijk inzicht nodig is in de "achterkant" van wikibooks. Enerzijds wil je dat iedereen gebruik kan maken van al bestaande inhoud, anderzijds wil je iedereen de mogelijkheid geven zijn eigen draai aan een onderwerp te geven. Juist de hogere (relatief, maar toch) Wikikunde die je nodig hebt om dat te realiseren zullen volgens mij de grootste belemmering zijn voor het gebruik van Wikibooks als leerboek in regulier onderwijs. ::* De vrije bewerkbaarheid van Wikibooks botst inderdaad met een "privé-kopie" van een docent, maar we kennen nu ook al "werk in uitvoering" met het verzoek geen inhoudelijke edits op de tekst toe te passen. Dat is geen beveiliging tegen echte lomperikken, maar werkt doorgaans vrij goed. Voor een botbouwer zou dit overigens betekenen dat een kopieer-functie (eventueel alleen na verzoek toegankelijk voor moderator) voor boeken een leuke uitdaging is. ::[[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 20 dec 2025 13:25 (CET) === Conclusies tot nu toe === # Het is niet verboden om een kopie van een Wikibook te maken en die vervolgens aan te passen voor de eigen lessen. We willen "iedereen de mogelijkheid geven zijn eigen draai aan een onderwerp te geven." # Wel is een sjabloon nodig voor dergelijke kopieën om te voorkomen dat iedereen ongewenste aanpassingen doet (JopkeB: met de mogelijkheid de "eigenaar" van het kopie-boek in het sjabloon te noemen om vragen te kunnen stellen, en een verwijzing te maken naar het origineel). # JopkeB: Kopieën kunnen vooralsnog gemakkelijk worden gemaakt door op "Bewerken" in het moederboek te klikken en met copy-paste de inhoud in het nieuw Wikibook te kopiëren. # JopkeB: Mij lijkt het zinvol dit op de één-of-andere manier in een handleiding vast te leggen. Nieuwe '''vraag''': Wat is daarvoor de beste plek? In [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]? Of een nieuwe Help-pagina en een verwijzing maken op geëigende plaatsen? # Openstaande '''vraag''': Wat wordt het format voor de naam van het kopie-/op-maat-boek? Mijn voorstel: eerst de naam van het moederboek gevolgd door de naam van de school, opleiding of vak zoals dat op de betreffende school wordt gegeven. Bijvoorbeeld: "Besturingssystemen voor CoSy" of Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW". Het voordeel hiervan is dat het kopie-boek in alle categorieën en andere lijsten direct onder het moederboek wordt gesorteerd en zo alle boeken over een onderwerp bij elkaar staan. Zijn jullie het hiermee eens? Ping: [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]], [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]], [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]], [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]]: Zijn jullie het eens met deze conclusies? Hebben jullie antwoorden op de onderste twee vragen? --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 dec 2025 09:58 (CET) :klinkt logisch [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 dec 2025 13:18 (CET) :Mijn excuses voor het late antwoord. Maar ik ''denk'' dat ik het ermee eens ben 😉. Soms is het moeilijk in te schatten wat de concrete gevolgen zijn bij een specifieke situatie. Voor mij persoonlijk werkt bv. [[CoSy in AD en ICW|CoSy in AD en ICW - Wikibooks]] goed en het kan een inspiratie zijn voor iemand die ook die vakken moet geven in de de richtingen Applicatie- en Databeheer of Informatica- en Communicatiewetenschappen. Per hoofdstuk werk ik dan met leerplandoelen bovenaan, zodat iemand anders die aan het boek/hoofdstuk zou willen meewerken ergens het kader ziet waarin dat kan. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 27 jan 2026 20:11 (CET) ::Suggestie voor naam is logisch. Handleiding bouwen is nog even een dingetje. Verwijzing naar de handleiding voor speciale boeken kan misschien in het linksjabloon van de boekinfo. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 jan 2026 16:24 (CET) :::Wijzigingen in boekpagina's kun je opvangen door in de inhoudsopgave van het special-boek niet naar de kale pagina-naam te verwijzen maar gebruik te maken van een permanente link, op dezelfde manier als dat gebeurt in de vertaallink bij verwijzingen naar anderstalige Wiki's. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 30 jan 2026 03:15 (CET) ::::Ergens is het logisch als er maar één boek over een onderwerp bestaat, maar tegelijkertijd ook niet (over hetzelfde onderwerp heb ik meerdere boeken in de kast staan). Een groep mensen kan er natuurlijk voor kiezen om slechts één boek te gebruiken, maar als iemand anders een tweede boek wil schrijven en aanmaken, lijkt me dat lastig tegen te houden. Hierbij ga ik er wel vanuit dat een tweede boek over hetzelfde onderwerp wel een bepaalde eigenheid heeft en niet grotendeels een kopie van een ander boek, dus simpelweg een 2e boek aanmaken in de hoofdnaamruimte lijkt me niet een goede optie. Dat zou op termijn betekenen dat we 100 boeken hebben die vrijwel hetzelfde zijn op een enkele paragraaf na gewijzigd. Het kopiëren van inhoud van Wikibooks mag, conform de licentie met aangave licentie en waarvan het vandaan komt. Op Wikibooks zelf zou je een kopie kunnen opslaan in de gebruikersnaamruimte van de gebruiker die een boek gebruikt. Bovenaan/onderaan zou ik dan vermelden dat de inhoud overgenomen is van een boek uit Wikibooks met link ernaar (vergelijkbaar met [[w:Sjabloon:Bronvermelding Nederlandstalige Wikipedia]] voor het vermelden van waar de tekst in dezelfde Wikipedia-taalversie vandaan kwam). Als een nieuw wikiboek in de hoofdnaamruimte geplaatst wordt, wordt de tekst conform de licentie vrijgegeven en mag eenieder de tekst op zich bewerken. In principe staat iedere pagina op een Wikimedia-wiki onder beheer van de gemeenschap en is er geen eigenaarschap. De plek waar de minste bewerkingen verwacht hoeven te worden is de gebruikersnaamruimte. Voor Wikibooks zou het wel goed zijn als de verbeteringen/uitbreidingen terug komen in het moederboek, zodat anderen er ook wat aan hebben. ::::"''Boeken op Wikibooks bestaan uit een voorpagina, een inhoudsopgave en minimaal twee hoofdstukken (anders kun je er net zo goed een Wikipedia-artikel van maken)''" -> Een lesboek heeft in principe een andere schrijfstijl dan een Wikipedia-artikel, waarbij je verder ook vragen kunt stellen, opdrachten kunt geven, toetsen kunt laten maken. ::::Ik geef zelf les aan een universiteit (in het Engels), waarbij ik de uitleg mondeling doe, maar ik heb op de Engelstalige Wikipedia een pagina aangemaakt die ik gebruik om studenten op te wijzen als het verhaal nog eens rustig willen doorlezen of iets willen opzoeken. Met iedere nieuwe klas voeg er nieuwe voorbeelden en andere informatie aan toe. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 31 jan 2026 19:22 (CET) === Eindconclusies === # Er blijft per onderwerp één basisboek/moederboek (per schooltype en klas). Docenten en andere geïnteresseerden kunnen die gebruiken en verbeteren. # Er kan een kopie van zo'n Wikibook worden gemaakt, die vervolgens wordt aangepast voor de eigen lessen. # Het format van de naam van het kopie-/op-maat-boek is: eerst de naam van het moederboek gevolgd door de naam van de school, opleiding of vak zoals dat op de betreffende school wordt gegeven. Bijvoorbeeld: "Besturingssystemen voor CoSy" of Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW". # Wel is een sjabloon nodig voor dergelijke kopieën om te voorkomen dat iedereen ongewenste aanpassingen doet. Zie voor een voorbeeld: [[Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW]]. Als er meer kopie-boeken komen, kan dit worden omgezet in een echt sjabloon. # Kopieën kunnen vooralsnog gemakkelijk worden gemaakt door op "Bewerken" in het moederboek te klikken en met copy-paste de inhoud in het nieuw Wikibook te kopiëren. # Dit zal voorlopig in [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]] als handleiding worden vastgelegd. Zonder tegenbericht is deze discussie nu gesloten. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 feb 2026 10:54 (CET) :Oké {{Smiley|3}} [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 2 feb 2026 01:41 (CET) == Artikelen van Pvt pauline op Wikipedia == Op Wikipedia loopt een project waarbij het plan is om alle (resterende) artikelen van [[w:gebruiker:Pvt pauline]] in één keer (botmatig) te verwijderen. Een deel is al weg, over de rest (nog <del>2014</del> <ins>1995</ins>) loopt tot 16 februari 2026 6.00 uur CET een [[w:Wikipedia:Stemlokaal/Methodiek voor het verwijderen van de overgebleven artikelen van Pvt pauline|stemming]]. Bij Opmerkingen -> Achtergrond op die pagina staan de redenen. Als de meerderheid van de stemmers ''voor'' is zijn er nog 28 dagen om eventueel pagina's naar Wikibooks te importeren, en dat is dan ook de reden dat ik dit schrijf; op [[w:Overleg Wikipedia:Stemlokaal/Methodiek voor het verwijderen van de overgebleven artikelen van Pvt pauline]] werd gevraagd of dat mogelijk was, ik heb als eerste reactie iets als "ja, mits..." etc. geschreven. Het gaat om: *8 á 900 golfers, zie bv. [[w:Categorie:Golfer naar nationaliteit]] *honderden golfbanen en -toernooien *vele gebouwen in Den Haag *artikelen over plaatsen en mensen tijdens WO II Al met al is er heel veel tijd en moeite in gestoken, en ik kan het slecht zetten dat dat waarschijnlijk allemaal gaat verdwijnen. Wat het extra pijnlijk maakt is dat Pvt pauline inmiddels niet meer onder ons is... Vanwege persoonlijke interesse <del>zou ik bv. deze pagina's willen behouden</del> <ins>heb ik inmiddels de volgende pagina's geïmporteerd</ins>: *[[w:Gibraltar tijdens de Tweede Wereldoorlog]] *[[w:Kweekschool voor de Zeevaart (Amsterdam)]] *<del>een aantal</del> <ins>7</ins> historische schepen, oa.: **[[w:François (schip, 1869)]] **[[w:Hoff van Zeelandt (schip, 1642)]] **[[w:Prinses Beatrix (schip, 1939)]] en wat dies meer zij. De actuele lijst: [[w:Categorie:Wikipedia:Nog na te lopen artikel van Pvt pauline]] De problemen: *ik zie deze collectie typische ''wikipedia-pagina's'' nog geen ''boek'' worden *het aantal pagina's is zo groot dat handmatig importeren ondoenlijk is *ook als dat door een bot gedaan wordt (als dat al mogelijk is) moeten alle pagina's nog bekeken, geredigeerd, gecategoriseerd en hernoemd worden, om van de vele rode links nog maar te zwijgen... Wie is ook geïnteresseerd en bereid er tijd in te steken? NB Na het importeren is er geen tijdsdruk meer; de pagina's komen in naamruimte "Transwiki" en kunnen dan stuk voor stuk bewerkt worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 feb 2026 22:44 (CET) Update: * De inhoud van de genoemde 1995 artikelen is gedownload. Helaas is het bestand te groot om hier te publiceren, importeren kan niet, en uploaden als *.xml-bestand is niet toegestaan. Ik probeer een oplossing te verzinnen... * Op [[Lijst van artikelen van Pvt pauline op nl.wikipedia|deze pagina]] staat wel een lijst van alle titels. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 feb 2026 01:44 (CET) == archive.today == "''In January 2026, archive.today added code into its website in order to perform a distributed denial-of-service attack against a blog. Some archives have also been altered. On 20 February, English Wikipedia became the first Wikimedia site to deprecate the archive service. Other communities are still discussing this issue. ''" (van [[m:archive.today incident]]). Uit voorzorg heb ik – vooruitlopend op de verwachte volgende discussie – links naar archive.today verwijderd, en de URL toegevoegd aan het spamfilter. Zie ook: * [[w:archive.today|Wikipedia]] {{Nl}} * [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|Wikipedia]] {{En}} * [https://arstechnica.com/tech-policy/2026/02/wikipedia-bans-archive-today-after-site-executed-ddos-and-altered-web-captures/ arstechnica.com] {{En}} Gaarne uw commentaar. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 12 mrt 2026 00:09 (CET) == 8! == Van de 77. Op [[m:Wikibooks/Table/nl]]. Sinds vandaag. En daar mogen we best een beetje trots op zijn. '''{{Larger|:-)}}''' - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 23 mrt 2026 17:53 (CET) :Een schouderklopje dus. Verdiend! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 23 mrt 2026 18:00 (CET) ==10.000!== En weer een mijlpaal: dankzij één van de subpagina's van het boek [[Informatievoorziening]] door [[User:JopkeB|JopkeB]] heeft de Nederlandstalige Wikibooks nu ruim [[Speciaal:Statistieken|10.000 pagina's]] die aan alle voorwaarden voldoen. Dat is, gezien het niet bepaald grote taalgebied van het Nederlands, niet gering! '''{{Larger|:-)}}''' - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 19:30 (CEST) :Wow! Dank. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 mrt 2026 07:17 (CEST) ::Dat is al mooi! Heb er tot mijn verwondering zelf blijkbaar al [https://xtools.wmcloud.org/pages/nl.wikibooks.org/J.Grandgagnage 1068] op mijn actief {{Smiley}} [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 30 mrt 2026 23:43 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Board of Trustees Approves Closure of Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> Following [[:m:Public consultation about Wikinews|extended discussions]] within the Wikimedia movement about the Wikinews long-term sustainability, levels of community activity, and the availability of reliable news coverage on other platforms, the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation has [[:m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|approved the closure]] of Wikinews.</div> <div style="margin: 0 2em;"> Google-vertaling:<br> '''Het bestuur van de Wikimedia Foundation keurt de sluiting van Wikinews goed'''<br> Na uitgebreide discussies binnen de Wikimedia-beweging over de duurzaamheid van Wikinews op de lange termijn, de mate van activiteit binnen de community en de beschikbaarheid van betrouwbare nieuwsberichten op andere platforms, heeft het bestuur van de Wikimedia Foundation de sluiting van Wikinews goedgekeurd. </div> Lees verder [[m:Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard#Board_of_Trustees_Approves_Closure_of_Wikinews|op meta.wikimedia.org]].{{En}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 30 mrt 2026 20:55 (CEST) :Oeps, die had ik niet zien aankomen. Als ze aan Wikibooks en/of Wikivoyage toekomen om te stoppen (ook elk slechts een handvol editors per maand, maar wel meer raadplegers), kunnen we altijd nog voorstellen om beide samen te voegen (Wikivoyage als Wikibook ''Reizen ''of iets dergelijks); uitdaging is dan nog wel om beide culturen samen te voegen (Wikivoyage is veel strenger, daar kun je het bijna nooit goed doen, wat het plezier in bijdragen belemmert). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 10:25 (CEST) ::Zo'n ingrijpende maatregel had ik ook niet verwacht. Ik heb me wel al eens afgevraagd hoe zinvol zo'n project kan zijn, als je de inhoud toch moet vergaren vanuit andere nieuwsbronnen, en je dus eigenlijk altijd achterloopt. 't Lijkt me ook moeilijk te bepalen welke onderwerpen interessant zijn. Of zou je je moeten beperken tot nieuwsberichten met "eeuwigheidswaarde"? Dan denk ik toch eerder aan een nieuwe alinea op Wikipedia, die er dan waarschijnlijk toch al een artikel over heeft. En dan is er nog het probleem van onderbezetting, Wikinews heeft eigenlijk altijd al te weinig actieve medewerkers gehad om echt bovenop het nieuws te kunnen zitten, en voor een nieuwssite lijkt me dat toch een eerste vereiste. Enfin, toch jammer dat het ophoudt, en het spijt me vooral voor al die mensen die er al met al, in de loop der jaren, heel veel tijd ingestoken hebben. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 14:41 (CEST) :::Tenzij... Nee, dat zal toch niet? Hoewel... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 apr 2026 12:22 (CEST) ::::Als je mijn reactie bedoelt: je weet het maar nooit. Het gebruik van AI ontwikkelt zich razendsnel waardoor zelfs de Nederlandstalige Wikipedia veel minder geraadpleegd wordt en er ook minder donaties zijn (las ik pas in een interview). Persoonlijk vind ik het een kwetsbare situatie dat er één "hoofd-moderator" is, twee andere moderators met veel minder edits (géén verwijt! het is de situatie en ik ben blij dat er überhaupt nog twee achtervangen zijn) en minder dan 25 [[Speciaal:ActieveGebruikers|andere actieve gebruikers/editors]] waarvan het merendeel slechts 1-4 handelingen heeft verricht in de afgelopen maand. In organisaties die op de kleintjes moeten letten (bedrijven, organisaties met beperkte budgetten), zal men dan al snel naar oplossingen gaan zoeken. Nu zal het hier voorlopig niet zo'n vaart lopen (ik zag dat de betreffende projectgroep inmiddels is opgeheven), maar toch iets om in het achterhoofd te houden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 apr 2026 16:58 (CEST) :::::Eens, maar ik vrees niet voor het voortbestaan; deze wiki heeft veel en interessante content en ''leeft''. Of en in welke mate AI concurrentie oplevert is iets waar ik me geen zorgen over wens te maken: we hebben er toch geen invloed op. :::::Mijn "tenzij..." werd veroorzaakt door de gedachte dat het wel eens een 1 aprilgrap zou kunnen zijn, maar dat kon ik gisteren natuurlijk niet schrijven. :::::Er bestaat niet zoiets als een "hoofd-moderator". Nl-Wikibooks heeft [[Wikibooks:Moderator|<del>7</del> <ins>5</ins> sysops]], waarvan er 2 tevens "bureaucraat" zijn (Ellywa en /me), maar dat is een bitje waar ik VZVIW nog nooit gebruik van heb hoeven maken. <span style="font-size: smaller;">(NB gecorrigeerd van 7 naar 5: MADe en KKoolstra stonden ten onrechte nog op de lijst) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 apr 2026 16:27 (CEST)</span> :::::Op de <s>man</s> vrouw af gevraagd: wil jij ook moderator worden? Ik weet dat het je eerder gevraagd is, maar misschien kijk je er nu anders tegenaan? {{Nowrap|- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 apr 2026 13:44 (CEST)}} ::::::Ja, dat is ook beter, om je geen zorgen te maken over iets waar je toch geen invloed op hebt. ::::::Dank voor de uitnodiging om moderator te worden, maar mijn ambities zijn nog steeds niet veranderd. Laat mij maar content maken en af en toe iets aandragen dat weg kan of beter kan. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 apr 2026 17:00 (CEST) :::::::Zo denk ik er ook over. Voor onderhoudstaken zijn er voor dit kleine project al voldoende mensen die dat ter harte nemen, maar contentschrijvers zoals jij zijn erg dun gezaaid. Die kun je best hun ding laten doen zonder extra belasting. [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 2 apr 2026 18:00 (CEST) :::::::Goed, ik respecteer dat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:11 (CEST) == Over commons... == In de afgelopen twee weken zijn op '''commons''' vier van de '''afbeeldingen''' die ik volgde – waarvan er drie op nl.wikibooks en een op Wikivoyage gebruikt werden – '''verwijderd'''. In één geval was deze genomineerd wegens "AI-slop", en de sysop-van-dienst ging daar gewoon in mee. Een andere was zogezegd "van slechte kwaliteit". Nou, zo weet ik er nog wel een paar duizend...<br> De policy, die toch vastgelegd is op oa. [[c:COM:INUSE]], wordt dus door sommige arrogante sysops gewoon genegeerd. Protesteren helpt ook niet, als je al een reply krijgt kun je tussen de regels door lezen "''wij maken hier de dienst uit''".<br> Ergo: vertrouw niet blindelings op commons, en bewaar vooral een kopie van je uploads ''voor het geval dat''... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:59 (CEST) :Wellicht kun je ze terug laten zetten, zie [[c:Commons:Undeletion requests]]. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 17:43 (CEST) ::Ik ben admin op Commons, als je de links geeft naar de verwijderde foto's of naar de deletion requests, kan ik er in elk geval naar kijken. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 31 mrt 2026 18:05 (CEST) :::Het gaat om: ::*[[:Bestand:Socrates looks a itself as a child.png]] - nu lokaal geupload, De Wikischim had zelf nog een kopie ::*[[:Bestand:Unconscience learning.png]] - idem, ik had een kopie op iets lagere resulutie ::*[[:Bestand:Social isolation.jpg]] - (nl.wiktionary) verwijderd, ondanks COM:INUSE "''and despite a decision to keep this picture per COM:INUSE last year''" ; een expliciet verzoek om deze te herstellen wordt afgedaan met ''"Make the request at COM:UDR and let the community decide''"; de arrogantie... :-( ::::de vierde kan ik niet vinden, omdat mijn volglijst op commons al een paar weken kapot is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 19:22 (CEST) ::Een verzoek om ze terug te laten zetten wordt waarschijnlijk door dezelfde figuren beoordeeld en is dus bij voorbaat kansloos. Het is ook geen nieuw fenomeen, heeft in de afgelopen jaren al vaker plaatsgevonden, alleen gaat het nu om een handvol in korte tijd. Het begon met ene [[user:Dronebogus]], die - heel geniepig - eerst op alle wiki's de afbeeldingslinks verwijderde. Als zulke mensen voet aan de grond krijgen is er geen bestand meer veilig. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 19:36 (CEST) :::Inmiddels heb ik ernaar gekeken, en de drie die je noemde waren alledrie AI gegenereerde afbeeldingen. Dat wordt ontmoedigd op Commons. Je hebt twee ervan inmiddels lokaal geplaatst. De derde kan je hier nog zien: https://www.linkedin.com/pulse/what-five-days-without-my-phone-taught-me-laurie-wiegler-4vzre/. Als je wilt kan ik die hier ook nog neerzetten. Maar persoonlijk houd ik ook niet van AI afbeeldingen. Hebben we hier al beleid voor ontwikkeld? Ik denk dat we van boekauteurs mogen verwachten dat ze een duidelijk bijschrift geven dat het gaat om een AI afbeelding, als ze het al willen toepassen. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 4 apr 2026 01:50 (CEST) ::::Ha, dank je! Ik heb het doorgegeven aan Lotje, die er op nl.wiktionary mee [https://nl.wiktionary.org/w/index.php?title=mobieletelefoonverslaving&diff=prev&oldid=4988494 bezig] was, hopelijk kan ze er iets mee aanvangen. ::::*Ik ben ook geen fan van AI en vind mn. die laatste ook geen fraaie plaat, maar als een auteur ervoor kiest is het niet aan mij om dat af te keuren. Dat de mods op commons zich dat recht wel toeëigenen vind ik nogal benauwend... Vooral als je bedenkt dat zulke besissingen invloed kunnen hebben op de inhoud van ''alle'' wiki's in ''alle'' talen! ::::*nl.wikibooks heeft hier voorzover ik weet nog geen beleid voor, [[Help:Afbeeldingen]] zegt er ook niets over. Ik voel me niet geroepen om regels betr. het gebruik van AI te gaan opstellen, maar denk wel dat een paar richtlijnen nuttig zouden kunnen zijn. Zou jij een voorstel willen doen? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 apr 2026 09:03 (CEST) == Wikinews wordt gesloten == :"All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added." - [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Lees verder...]]{{En}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 apr 2026 20:07 (CEST) at7ze255ye6vg74ts1mzh6q2oyjsqjy 0 4863 421704 421668 2026-04-06T18:09:23Z Erik Baas 2193 /* Legenda */ 421704 wikitext text/x-wiki {| border="0" id="toc" style="margin: 0 auto;" align=center |{{Grc|[[#Α|Α]]}} |{{Grc|[[#Β|Β]]}} |{{Grc|[[#Γ|Γ]]}} |{{Grc|[[#Δ|Δ]]}} |{{Grc|[[#Ε|Ε]]}} |{{Grc|[[#Ζ|Ζ]]}} |{{Grc|[[#Η|Η]]}} |{{Grc|[[#Θ|Θ]]}} |{{Grc|[[#Ι|Ι]]}} |{{Grc|[[#Κ|Κ]]}} |{{Grc|[[#Λ|Λ]]}} |{{Grc|[[#Μ|Μ]]}} |{{Grc|[[#Ν|Ν]]}} |{{Grc|[[#Ξ|Ξ]]}} |{{Grc|[[#Ο|Ο]]}} |{{Grc|[[#Π|Π]]}} |{{Grc|[[#Ρ|Ρ]]}} |{{Grc|[[#Σ|Σ]]}} |{{Grc|[[#Τ|Τ]]}} |{{Grc|[[#Υ|Υ]]}} |{{Grc|[[#Φ|Φ]]}} |{{Grc|[[#Χ|Χ]]}} |{{Grc|[[#Ψ|Ψ]]}} |{{Grc|[[#Ω|Ω]]}} |{{Grc|[[#Legenda|Legenda]]}} |} __NOTOC__ ==Α== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ἀγαθος, -η, -ον}} |width="5%"|''adject.'' |width="50%"|goed |- |{{Grc|ἀγγελλω}} |''verb.'' |berichten, melden |- |{{Grc|ὁ ἀγγελος, -ου}} |''m.'' |de bode/de gezant |- |{{Grc|ἀγω}} |''verb.'' |voeren, brengen |- |{{Grc|ἀει}} |''adject.'' |altijd |- |{{Grc|αἱ Ἀθηναι, -ων}} |''f.'' |Athene (de stad) |- |{{Grc|ἀθλιος, -α, -ον}} |''adject.'' |ongelukkig |- |{{Grc|αἰτεω}} |''verb.'' |vragen (om) (+ 2x acc.) |- |{{Grc|ἀλλα, ἀλλ}} |''coniunc.'' |maar |- |{{Grc|ἀλλος, -η, -ον}} |''adject.'' |ander |- ||{{Grc|ἁμα}} |''adverb.'' |tegelijk, tegelijkertijd |- |{{Grc|ὁ ἀνεμος, -ου}} |''m.'' |de wind |- |{{Grc|τό ἄνθος, -ους}} |''n.'' |de bloem |- |{{Grc|ὁ ἅνθρωπος, -ου}} |''m.'' |de mens, de man |- |{{Grc|ὁ ἀνηρ, ἀνδρος}} |''m.'' |de man |- |{{Grc|ἀποβαινω}} |''verb.'' |weggaan |- |{{Grc|ἀποθνῃσκω}} |''verb.'' |sterven |- |{{Grc|ἀποκτεινω}} |''verb.'' |doden |- |{{Grc|ἀποπεμπω}} |''verb.'' |wegsturen |- |{{Grc|ἀποστερεω}} |''verb.'' |beroven (van) (+gen.) |- |{{Grc|αὐτος, αὐτη, αὐτο}} |''adject.'' |1. zelf; 2. zijn/haar |- |{{Grc|Ἀχαιος, -ου}} |''m.'' |1. Griek; 2. Grieks (adject.) |} ==Β== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|βαλλω}} |width="5%"|''verb.'' |width="50%"|werpen, gooien |- |{{Grc|ἡ βασιλεια, -ας}} |''f.'' |de koningin |- |{{Grc|ὁ βίος, -ου}} |''m.'' |het leven |- |{{Grc|βοηθεω}} |''verb.'' |helpen +dat |} ==Γ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|γίγνεσθαι}} |width="5%"|''verb.'' |width="50%"|worden |- |{{Grc|γαρ}} |''coniunc.'' |want |- |{{Grc|γαμειν}} |''verb.'' |trouwen |- |{{Grc|ἡ γυνη, γυναικος}} |''f.'' |de vrouw, echtgenote |} ==Δ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|διδάσκω}} |width="5%"|''verb.'' |width="50%"|1. onderwijzen; 2. beleren, vermanen |- |{{Grc|το δακρυον, -ου}} |''n.'' |de traan |- |{{Grc|δια}} |''adverb.'' |door (+acc.) |- |{{Grc|διαφθειρω}} |''verb.'' |vernietigen |- |{{Grc|το δωρον, -ου}} |''n.'' |het geschenk |- |{{Grc|ἡ δορα, -ας}} |''f.'' |de huid |- |{{Grc|ἡ δοξα}} |''f.'' |de roem |- |{{Grc|ὁ δοῦλος, -ου}} |''m.'' |de slaaf |} ==Ε== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|εἰμί}} |width="5%"|''verb.'' |width="50%"|zijn |- |{{Grc|ἐγγυς}} |''adverb.'' |dichtbij (+gen.) |- |{{Grc|ἡ ἐλευθερια, -ας}} |''f.'' |de vrijheid |- |{{Grc|ἐκ}} |''adverb.'' |uit (+gen.) |- |{{Grc|εὐ}} |''adverb.'' |goed |- |{{Grc|ἐθελω}} |''verb.'' |willen |- |{{Grc|εἰς}} |''praep.'' |naar +acc. |- |{{Grc|ἐν}} |''praep.'' |in,bij, op +dat |- |{{Grc|ἐπι}} '''+acc.''' |''praep.'' |naar |- |{{Grc|ἐπι}} '''+gen.''' |''praep.'' |op |- |{{Grc|ἐπιθυμεω}} |''verb.'' |verlangen te/om (+inf.), verlangen naar (+gen) |- |{{Grc|ἐνθαδε}} |''adverb'' |hier(heen) |- |{{Grc|το ἐργον, -ου}} |''n.'' |het werk |- |{{Grc|εὐνους, -ου}} |''adject.'' |goedgezind, goedgezind aan (+dat). |- |{{Grc|εὑρισκω}} |''verb.'' |vinden, ontdekken, aantreffen |- |{{Grc|ἐχθρός, -ου}} |''adject.'' |gehaat (bij +dat). |- |{{Grc|ἐχω}} |''verb.'' |hebben |} ==Ζ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ἡ ζωή, -ῆς}} |width="5%"|''f.'' |width="50%"|het leven |} ==Η== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ἡ ἡδονή, -ης}} |width="5%"|''f.'' |width="50%"|de lust, het plezier |- |{{Grc|ἠδη}} |''adverb.'' |al, reeds |- |{{Grc|ὁ ἡλιος, -ου}} |''m.'' |zon |- |{{Grc|ὁ ἡρως, ἡρωος}} |''m.'' |de held |} ==Θ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ἡ θάλαττα, -ης}} |width="5%"|''f.'' |width="50%"|de zee |- |{{Grc|ἡ θεος, -ου}} |''f.'' |de godin |- |{{Grc|ὁ θεος, -ου}} |''m.'' |de god |- |{{Grc|τό θηρίον, -ου}} |''n.'' |het dier |- |{{Grc|ὁ θνητος, -ου}} |''m.'' |mens, sterveling |- |{{Grc|ἡ θύρα, -ας}} |''f.'' |de deur, de poort |} ==Ι== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ἴδιος, -α, -ον}} |width="5%"|''adject.'' |width="50%"|eigen, zelf |- |{{Grc|ἱερος, -α, -ον}} |''adject.'' |heilig/gewijd aan (+gen) |- |{{Grc|ἰσως}} |''adverb.'' |misschien, waarschijnlijk |} ==Κ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|καί}} |width="5%"|''coniunc.'' |width="50%"|en, ook, zelfs |- |{{Grc|καθευδω}} |''verb.'' |slapen |- |{{Grc|κακος, -η, -ον}} |''adject.'' |slecht |- |{{Grc|καλος, -η, -ον}} |''adject.'' |mooi |- |{{Grc|κατεχω}} |''verb.'' |in zijn macht hebben/beheersen |- |{{Grc|ὁ κινδυνος, -ου}} |''m.'' |het gevaar |- |{{Grc|ἡ κορη}} |''f.'' |de dochter, het meisje |- |{{Grc|κρατεω}} |''verb.'' |overwinnen (+gen.), macht hebben over, zich meester maken |- |{{Grc|κωλυω}} |''verb.'' |verhinderen |} ==Λ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|λαμβανω}} |width="5%"|''verb.'' |width="50%"|nemen, vastpakken, vasthouden |- |{{Grc|λαμπρος, -α, -ον}} |''adject.'' |schitterend |- |{{Grc|λανθάνω}} |''verb.'' |verborgen zijn |- |{{Grc|λειβω}} |''verb.'' |vergieten |- |{{Grc|λειπω}} |''verb.'' |verlaten, achterlaten |- |{{Grc|λευκος, -η, -ον}} |''adject.'' |wit |- |{{Grc|ὁ λογος, -ου}} |''m.'' |woord, leer, kennis |- |{{Grc|ἡ λυπη, -ης}} |''f.'' |het verdriet |- |{{Grc|λύω}} |''verb.'' |losmaken |} ==Μ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|μαλα}} |width="5%"|''adverb.'' |width="50%"|erg, zeer |- |{{Grc|μανθανω}} |''verb.'' |leren |- |{{Grc|ἡ μάχη, -ης}} |''f.'' |de strijd |- |{{Grc|μενω}} |''verb.'' |wachten, blijven |- |{{Grc|μετα}} '''+gen.''' |''praep.'' |(samen) met |- |{{Grc|μετα}} '''+acc.''' |''praep.'' |door |- |{{Grc|μελλω}} |''verb.'' |zullen |- |{{Grc|μετεχω}} |''verb.'' |deelnemen aan (+gen.) |} ==Ν== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ὁ νόμος, -ου}} |width="5%"|''m.'' |width="50%"|de wet |- |{{Grc|ὁ νεκρος, -ου}} |''m.'' |lijk, dode |- |{{Grc|ἡ νησος, -ου}} |''f.'' |het eiland |- |{{Grc|ὁ ναυτης, -ου}} |''m.'' |de matroos |- |{{Grc|ἡ νικη}} |''f.'' |de overwinning |- |{{Grc|νομιζω}} |''verb.'' |1. beschouwen (+2x acc.) 2. menen |- |{{Grc|ὁ νους, -ου}} |''m.'' |de geest, het verstand |- |{{Grc|νυν}} |''adverb.'' |nu |- |{{Grc|ἡ νυξ, νυκτος}} |''f.'' |nacht |} ==Ξ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ὁ ξένος, -ου}} |width="5%"|''m.'' |width="50%"|vreemde |- |{{Grc|ξένος, -η, -ον}} |''adject.'' |buitenlands; vreemd |} ==Ο== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ὁ}} |width="5%"|''lidwoord'' |width="50%"|de, het (mnl.) |- |{{Grc|οἰκεω}} |''verb.'' |wonen |- |{{Grc|οἰκαδε}} |''adverb.'' |naar huis |- |{{Grc|ἡ οἰκια}} |''f.'' |het huis |- |{{Grc|ὁτι}} |''coniunc.'' |1. omdat 2. dat |- |{{Grc|οὐν}} |''coniunc.'' |dan, dus |- |{{Grc|οὐκετι}} |''adverb.'' |niet meer |} ==Π== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|πασχω}} |width="5%"|''verb.'' |width="50%"|verdragen |- |{{Grc|παν}} |''praep.'' |veel |- |{{Grc|παλιν}} |''adverb.'' |weer, terug |- |- |{{Grc|παντες, -ων}} |''adject.'' |alle(n) |- |{{Grc|ἡ παρθενος, -ου}} |''f.'' |het meisje |- |{{Grc|παρεχω}} |''verb.'' |geven, verschaffen |- |{{Grc|παυω}} |''verb.'' |(doen) stoppen, (doen) ophouden, laten stoppen, beëindigen |- |{{Grc|πεμπω}} |''verb.'' |sturen, zenden |- |{{Grc|περι}} |''praep.'' |om, over (+gen.) |- |{{Grc|ἡ πετρα, -ας}} |''f.'' |de rots |- |{{Grc|πιπτω}} |''verb.'' |vallen |- |{{Grc|πιστευω}} |''verb.'' |vertrouwen (+dat.) |- |{{Grc|ὁ πολίτης, -ου}} |''m.'' |de burger |- |{{Grc|ποιέω}} |''verb.'' |maken, doen |- |{{Grc|πολεμεω}} |''verb.'' |oorlog voeren |- |{{Grc|ὁ πολεμος, -ου}} |''m.'' |de oorlog |- |{{Grc|ὁ ποντος, -ου}} |''m.'' |zee |- |{{Grc|προμαχος, -ου}} |''m.'' |voorvechter |} ==Ρ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ὁ ῥήτωρ, ῥητορος}} |width="5%"|''m.'' |width="50%"|de redenaar |- |{{Grc|ῥιπτω}} |''verb.'' |werpen, gooien |} ==Σ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|τό σῶμα, σωματος}} |width="5%"|''n.'' |width="50%"|het lichaam |- |{{Grc|ἡ στρατια, -ας}} |''f.'' |het leger |- |{{Grc|ὁ στρατιωτης, -ου}} |''m.'' |de soldaat |} ==Τ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|ὁ τόπος, -ου}} |width="5%"|''m.'' |width="50%"|de plaats |- |{{Grc|ταχα}} |''adverb'' |snel |- |{{Grc|τε...και}} |''adverb.'' |én |- |{{Grc|το τεκνον, -ου}} |''n.'' |het kind |- |{{Grc|τί;}} |''interrog.'' |''1. wat? 2. waarom?'' |- |{{Grc|ἡ τιμη, -ης}} |''f.'' |eerbewijs |- |{{Grc|τουτο}} |''demonstr.'' |dit, dat ''(onzijdig nom./acc.)'' |- |{{Grc|τρεις}} |''numer.'' |drie |- |{{Grc|τρεχω}} |''verb.'' |rennen |- |{{Grc|ἡ τυχη, -ης}} |''f.'' |het lot, het lotgeval |} ==Υ== ==Φ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|φαινω}} |width="5%"|''verb.'' |width="50%"|tonen, laten zien |- |{{Grc|φερω}} |''verb.'' |dragen, voeren |- |{{Grc|το φος, φοτος}} |''n.'' |licht |- |{{Grc|φροντιζω}} |''verb.'' |zich bekommeren om |} ==Χ== {| width="100%" |width="45%"|{{Grc|χαιρω}} |width="5%"|''verb.'' |width="50%"|blij zijn met, zich verheugen +dat. |- |{{Grc|ἡ χθων, χθονος}} |''f.'' |de aarde |- |{{Grc|ὁ χρονος, -ου}} |''m.'' |de tijd |} ==Ψ== ==Ω== ==Legenda== :{| style="text-align:left;background-color: #f9f9f9;color: black; border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- || '''Afkorting''' || '''Latijnse naam''' || '''Nederlandse naam''' |- | m. || masculinum || mannelijk |- | f. || femininum || vrouwelijk |- | n. || neutrum || onzijdig |- | adject. || nomen adiectivum || bijvoeglijk naamwoord |- | verb. || verbum || werkwoord |- | adverb. || adverbium || bijwoord |- | coniunc. || coniunctio || voegwoord |- | praep. || praeposito || voorzetsel |- | interrog. || pronomen interrogativum || vragend voornaamwoord |- | demonstr. || pronomen demonstrativum || aanwijzend voornaamwoord |- | numer. || nomen numerale || telwoord |} {{Sub}} {{Links}} [[Categorie:Woordenlijst]] dvjcb06i3r1lfqhn8gzjco99qfsr7lv 0 7836 421764 421467 2026-04-07T09:16:46Z ~2026-21368-20 29551 /* Stoffen */ 421764 wikitext text/x-wiki ==Stoffen== [[Afbeelding:Alanin - Alanine.svg|240px|thumb|De chemische verbinding {{Wp|alanine|alanine}}, bestaande uit de elementen Zuurstof (O), Waterstof (H), Koolstof (C) en Stikstof (N)]] Alle dingen om je heen bestaan uit stoffen. Ook de lucht, de zee en de aarde bestaan uit stof. Toch is het niet gemakkelijk te definiëren. wat '''stof''' of '''materie''' precies is. Aangezien zich in een vacuüm geen materie bevindt, is materie alles wat ruimte inneemt en een volume heeft. {{Definitie|Materie is de bouwsteen waaruit de (waarneembare) wereld is opgebouwd.}} Materie kan men onderverdelen in elementen en verbindingen. DIT IS ECHT EEN SLECHTE SITE!!!! #'''Elementen''' zijn opgebouwd uit één bepaalde stofsoort en kunnen niet ontbonden worden in andere stoffen. De elementen, specifieker chemische elementen genoemd, bestaan uit zeer kleine deeltjes, atomen genoemd, die niet met chemische middelen te splitsen zijn in kleinere deeltjes. Er is maar een beperkt aantal, ongeveer 120, verschillende scheikundige elementen (en dus ook atomen) bekend. Daarvan komen er 92 van nature op aarde voor. #'''Verbindingen''' zijn samengesteld uit twee of meer elementen. De kleinste bestanddelen van verbindingen, specifieker chemische verbindingen genoemd, die nog de eigenschappen van de verbinding hebben, heten moleculen. Deze moleculen bestaan zelf uit de atomen van de elementen waaruit de verbinding is opgebouwd. Er bestaan zeer veel chemische verbindingen, men kent meer dan 100.000 soorten. Opmerking: de atomen van sommige elementen vormen ook moleculen, maar dan bestaande uit dezelfde soort atomen. Uit het voorgaande kun je concluderen dat de meeste stoffen om ons heen bestaan uit verbindingen. Toch zijn er ook stoffen die je kent die uit elementen bestaan. Bijvoorbeeld de zuurstof en de stikstof in de lucht die je inademt. Maar ook een stuk ijzer of koper bestaat uit elementen. Een mooi voorbeeld van een veel voorkomende verbinding, is water. Water is een verbinding van de elementen zuurstof en waterstof. Nu we een aantal stoffen hebben leren kennen, is het tijd voor een paar definities. {{Definitie|Een ''atoom'' is van ieder scheikundig element de kleinste nog als zodanig herkenbare bouwsteen}} Atoom komt van het Griekse ''atomos'', dat ondeelbaar betekent. Inmiddels weten we dat een atoom niet ondeelbaar is, maar opgebouwd is uit subatomaire deeltjes (en die bestaan zelf ook weer uit andere deeltjes). {{Definitie|Een ''(chemische) verbinding'' is een chemische stof die bestaat uit twee of meer elementen}} {{Definitie|Een ''molecuul'' is van iedere scheikundige verbinding de kleinste nog als zodanig herkenbare bouwsteen}} ==Atomen== De atomen zijn grofweg in twee grote groepen in te delen, zoals je ook kunt zien in de tabel 2.1. Een heel grote groep atomen behoort tot de "metalen". Dit zijn bekende metalen zoals ijzer en koper, maar ook magnesium en silicium zijn metalen. Daarnaast staan, aan de rechterkant, de "niet-metalen". Daartoe behoren ook de belangrijkste atomen waar wij mensen uit zijn opgebouwd: koolstof, zuurstof en stikstof. ===Atoommassa=== {{Definitie|De atoommassa is de massa van een atoom, uitgedrukt in atomaire massa-eenheden (u)}} {{Definitie|De ''atomaire massa-eenheid'' (u) is 1/12^e van de massa van één koolstof-12 atoom}} :1 u ≈ 1,6605402 × 10^-27 kilogram. De atomaire massa-eenheid wordt ook wel de dalton (Da) genoemd naar de scheikundige John Dalton. <!--Elk scheikundig element heeft een andere atoommassa. [is dus niet juist]--> ===Subatomaire deeltjes=== [[Afbeelding:Atom.svg|thumb|150px|Een heliumatoom bestaande uit 2 neutronen (groen), 2 protonen (rood) en 2 elektronen (geel)]] Weliswaar is een atoom chemisch ondeelbaar, maar het zijn de subatomaire deeltjes die de chemische mogelijkheden bepalen. In de huidige opvatting over de bouw van atomen, gaat men ervan uit dat een atoom bestaat uit een kern en een of meer elektronen. De diameter van de kern is in de orde van grootte van 10^-14 meter (10 femtometer), variërend van 1,6 tot 15 femtometer (1 femtometer = 10^-15 meter). De kerndiameter is heel klein in vergelijking met de afmeting van een atoom die in de orde van groote is van 10^-10 meter (100 picometer) bedraagt. De diameter van het kleinste atoom is ca. 0,25 10^-10 meter en van het grootste ca, 3 10^-10 meter. De kern wordt omgeven door een ''wolk'' van elektronen. De kern kan bestaan uit een of meer protonen, aangevuld met een of meer neutronen. Het enige element dat geen neutron bevat is een [[#Isotopen|isotoop]] van waterstof, dat slechts uit één proton en één elektron bestaat. {{Definitie|Een elektron is een elementair deeltje dat deel uitmaakt van een atoom, en een negatieve elektrische lading heeft.}} Dit is een vereenvoudigde definitie; later zullen we zien dat bepaalde elektronen vrij kunnen bewegen van het ene naar het andere atoom. Het elektron wordt aangeduid met e^-. Het elektron weegt 9,109534×10^-31 kg en heeft een lading van 1,6022×10^-19 Coulomb. {{Definitie|Een proton is een elementair deeltje dat deel uitmaakt van de atoomkern, en een positieve elektrische lading heeft}} Een proton wordt aangegeven met ''Z''. Een proton weegt 1,6726231×10^-27 kg en is daarmee 1800 keer zo zwaar als een elektron. Het proton heeft een lading van 1,6×10^-19 C (Coulomb). {{Definitie|Een neutron is een elementair deeltje dat deel uitmaakt van de atoomkern, en geen elektrische lading heeft}} Een neutron wordt aangeduid met ''N''. Het neutron weegt 1,67493×10^-27 kg kg en is dus net iets zwaarder dan een proton. Voor de eenvoud nemen we echter het volgende aan: ''neutronen en protonen zijn even zwaar en hebben een massa van 1 <i>u</i> (atomaire massaeenheid). De massa van een elektron kan verwaarloosd worden ten opzichte van het neutron of proton en die tellen we daarom niet mee''. ===Atoommodellen=== In de loop der tijd heeft men verscheidene pogingen om de bouw van materie aan de hand van modellen over de bouw van atomen. ====Atoommodel van Dalton==== Het atoommodel van Dalton zegt dat een atoom een ondeelbare massieve bol is. John Dalton stelde de volgende regels op: #Alle materie is samengesteld uit kleine ondeelbare deeltjes: de atomen. #Elk element wordt gekarakteriseerd door de massa van het atoom; atomen van hetzelfde element hebben dezelfde massa en atomen van verschillende elementen hebben een verschillende massa. #Bij het ontstaan van nieuwe stoffen verandert alleen de manier waarop atomen met elkaar verbonden zijn; de atomen zelf veranderen niet. Dit model bleek niet houdbaar, omdat bleek dat atomen wel degelijk deelbaar waren. Dit werd ontdekt door Joseph John Thomson, die een eigen model opstelde. ====Atoommodel van Thomson==== Het atoommodel van Thomson zegt dat een atoom bestaat uit een bol met een positieve lading, die uniform over de bol verdeeld is. De elektronen zijn verdeeld over de bol, maar op zo'n manier dat ze zo ver mogelijk van elkaar staan. Thomson ontdekte dat bij verwarming van een stuk metaal elektronen vrij kwamen. Dit kon hij aantonen doordat hij een elektrische stroom had gemeten. Hiermee haalde hij het atoommodel van Dalton onderuit. Uit de ontdekking van negatieve lading, moest geconcludeerd worden dat er ook positieve leiding in het atoom moest zijn. Maar ook dit model bleek niet overeenkomstig de werkelijkheid te zijn, wat aangetoond werd door Rutherford. Thomson kreeg toch de Nobelprijs voor Natuurkunde vanwege de ontdekking van elektronen. ====Atoommodel van Rutherford==== Het atoommodel van Rutherford vertelt ons dat een atoom bestaat uit een kleine massieve positief geladen kern met een wolk van elektronen er omheen. Rond 1911 was vastgesteld dat het atoom bestond uit een aantal subatomaire deeltjes, protonen en elektronen. Het was echter nog niet duidelijk hoe het atoom uit deze deeltjes was opgebouwd. Rutherford gebruikte in de jaren 20 van de 20e eeuw radioactieve straling om het atoom te onderzoeken. Hij richtte een straal van alfadeeltjes, dat zijn heliumkernen, op een dunne goudfolie en stelde vast dat een groot deel (99,99%) van de alfadeeltjes de goudfolie ongehinderd kon passeren. Een zeer klein deel (0,01%) echter werd afgebogen onder een hoek of zelfs volledig teruggekaatst. Rutherford concludeerde hieruit dat het atoom een kleine, massieve kern moest bevatten. Het model van Rutherford klopte uiteindelijk ook niet. Dit is omdat elektronen, die rondom de kern cirkelen, hun (kinetische) energie omzetten in straling. Door het verlies van energie zal het elektron langzamer worden en terugvallen op de kern. Een atoom is dus niet stabiel. We weten echter dat dit niet gebeurt, dus er moet een andere verklaring voor worden gevonden. Niels Bohr kwam met een verbetering van het model van Rutherford. ====Atoommodel van Bohr==== Volgens het atoommodel van Bohr houden de elektronen van een atoom zich op in een aantal ''schillen'' rondom de kern, en zenden daarin geen straling uit. De schillen hebben verschillende energieniveaus, en de elektronen in een schil hebben alle dezelfde energie die hoort bij het niveau van de schil. Hoe verder de schil van de kern ligt, hoe hoger het energieniveau is. Elke schil kan een beperkt aantal elektronen bevatten. De elektronen van een stabiel atoom zitten in de schillen met de laagst mogelijke energieniveaus. Schillen worden volgens toenemende afstand tot de kern voorgesteld door: K, L, M, N, O, P en Q. Het rangnummer wordt het schilnummer 'n' genoemd. Een schil met rangnummer <math>n</math> kan maximaal <math>2n^2</math> elektronen bevatten, zoals aangegeven in de volgende tabel (deze regel is geldig van n=1 tot en met n=4, n=5,6,7 heeft maximaal 32 elektronen): {| {{Wikitable}} |-align=center ! Schil |width=40| K |width=40 | L |width=40 | M |width=40 | N |width=40 | O |width=40 | P |width=40 | Q |-align=center ! Nummer (<math>n</math>) | 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 |-align=center ! Max. bezetting (<math>2n^2</math>) | 2 || 8 || 18 || 32 || 32 || 32 || 32 |} [[Afbeelding:Electron shell 056 Barium.svg|thumb|Elektronenverdeling van Barium]] Zo heeft een natriumatoom elf elektronen. In de stabiele toestand zitten er dus bij natrium 2 elektronen in de K-schil, 8 in de L-schil en het laatste elektron zit in de M-schil. Een bariumatoom heeft 56 elektronen. In de stabiele toestand zitten er bij barium 2 elektronen in de K-schil, 8 in de L-schil, 18 in de M-schil, 18 in de N-schil, 8 in de O-schil en 2 in de P-Schil. Als er energie aan een atoom wordt toegevoegd, bijvoorbeeld doordat de stof verhit wordt, kunnen er elektronen naar een hogere energietoestand gaan. Dit heet een ''aangeslagen toestand''. Het overgaan naar een hogere energietoestand heet ''excitatie''. Het atoom is dan niet meer in de stabiele toestand. Als er een elektron terugvalt naar een lager energieniveau, zendt het atoom energie uit in de vorm van elektromagnetische straling, bijvoorbeeld in de vorm van licht. Dat heet ''emissie van stralingsenergie''. De stralingsenergie die vrijkomt bij een bepaalde elektronensprong komt overeen met het energieverschil tussen deze energieniveaus. De waarden van de sprongen zijn typisch voor elk element. De stralingsenergie bepaalt de golflengte van de straling, en dus de kleur van het uitgestraalde licht. Niels Bohr kon echter twee zaken niet verklaren: Waarom zenden de elektronen geen straling uit en waarom zijn slechts bepaalde schillen toegestaan. Om deze zaken te verklaren, ontwikkelde eerst Arnold Sommerfeld een verfijning van het atoommodel en kwam later Erwin Schrödinger met een nogmaals verbeterd model. ====Atoommodel van Sommerfeld==== Arnold Sommerfeld en zijn assistent Peter Debye breidden het atoommodel van Bohr verder uit door naast cirkelvormige Bohr-banen ook ellipsvormige banen toe te staan. Voor het waterstofatoom en het helium-ion heeft dit voor het spectrum geen invloed, omdat beide soorten banen energetisch gelijk zijn. Voor atomen met meerdere elektronen neemt het aantal mogelijke energieniveaus echter toe, in overeenstemming met de ingewikkelde spectra van deze atomen, die niet genoeg verklaard konden worden met het atoommodel van Bohr. Sommerfeld stelde voor dat een elektronenschil of hoofdenergieniveau samengesteld is uit subniveaus. *Het aantal subniveaus in een hoofdschil is gelijk aan het nummer van die hoofdschil *De subniveaus s, p, d en f hebben respectievelijk een maximale elektronenbezetting van 2, 6, 10 en 14, voorgesteld als s², p⁶, d¹⁰ en f¹⁴ Voor een los C-atoom zou de elektronenverdeling dan zijn: :K-schil s² en L-schil s² p² of kort 1s² 2s² p² Dit model werd ontwikkeld naar aanleiding van de modellen rondom de banen van planeten van Kepler. ====Golfmechanisch atoommodel==== [[Afbeelding:staandanim.gif|400px|thumb|right|Een staande golf]] Dit model verving de banen uit de vorige modellen, door een ''kans'' dat een elektron zich op een bepaalde plaats in het atoom bevindt. De basis voor dit model is de ''dualiteit'', de gedachte dat deeltjes tegelijkertijd golven zijn en omgekeerd golven uit een of meer deeltjes bestaan. Door de dualiteit heeft een elektron een golflengte die afhangt van zijn massa en zijn snelheid. Ingevangen rond het atoom ontstaat een staand golfpatroon dat een ''orbitaal'' genoemd wordt. =====Staande golven===== Dit golfpatroon is goed te vergelijken met de staande trillingen die ontstaan op een trillende snaar of op het trommelvlies van een trommel. Dit zijn staande golven in één, respectievelijk twee dimensies. Deze patronen hebben altijd een aantal buiken -waar de trilling het hevigst is- en knopen -waar geen beweging plaats vindt. Twee naburige buiken zijn altijd in tegenfase (zie animatie). =====Kansdichtheden===== De orbitalen zijn een voorbeeld van een staand golfpatroon in drie dimensies en zij maken het mogelijk de kans te berekenen dat we een elektron in een bepaald gebied tegenkomen. De kans om een elektron aan te treffen heeft de hoogste ''dichtheid'' op de buiken van het patroon. De dichtheid (niet: de kans) gaat naar nul bij een knoop. In de buurt van een knoop zul je het elektron dus zelden aantreffen. Omdat er een oneindig aantal punten is en maar één elektron is de kans om een deeltje in één bepaald punt aan te treffen altijd oneindig klein of nul. Dat is zelfs zo precies op een buik! Wel kunnen we de kans berekenen dat we een elektron in een eindig gebiedje (kubusje) aantreffen. Dan moeten we de kansdichtheid ''integreren'' in dat kubusje. Een eindig kubusje geeft altijd een eindige kans, zelfs al er een knoopvlak doorheen loopt, maar in de buurt van een buik krijgen we een veel grotere kans. Het elektron golfdeeltje ziet er dus min of meer uit als een wolk die op sommige plekken wat dichter is dan elders. Hoe precies het elektron van de ene plek op de andere geraakt is een verkeerde vraag omdat het nu een keer niet alleen deeltje maar ook een golfje is. De ruimtelijke verdeling van de kansdichtheid (ofwel: het golfpatroon) kan berekend worden met de Schrödingervergelijking, hoewel dat voor ingewikkelde moleculen niet eenvoudig is. =====Orbitalen===== [[Afbeelding:Electron orbitals.svg|thumb|320px|Orbitalen]] De naam '''orbitaal''' (ruwweg betekent het ''ronde baan'') doet aan het atoommodel van Bohr denken. Uit de kwantummechanica leren we echter dat we de posities van de elektronen beter kunnen worden beschreven als kansverdelingen die mogelijk in de tijd variëren. Deze elektronenkansverdelingen (golffuncties genoemd) kunnen moeilijk in beeld worden gebracht: ze vormen zelfs als ze niet in de tijd variëren een driedimensionale functie. Een mogelijke weergave is een ''stippendiagram'' waarin een grote kans om het elektron aan te treffen wordt aangeduid met een grote stippendichtheid. In een platte representatie is zo'n diagram niet erg duidelijk. Veel duidelijker is het om contourvlakken te maken die zo zijn gemaakt dat ze een zo klein mogelijk volume omsluiten dat 90% van de kansverdeling van de elektronenwolk omvat: deze vlakken worden het '''orbitaal''' genoemd. Een orbitaal kan op die manier gezien worden als een afgebakende zone binnen een atoom die 90% van de 'elektronenwolk' van een elektron in het geïsoleerde atoom omvat. Het is het ''trefkansgebied van een elektron'' binnen de grenzen van het atoom. ====== Orbitaal vormen ====== [[Afbeelding:AOs-1s-2pz.png|thumb|400px|De vorm van de verschillende orbitalen]] Orbitalen komen in verschillende vormen, en op verschillende niveaus. De vormen worden aangeduid met letters, en de niveaus (schilnummers) met een cijfer dat voor de letter wordt geplaatst. Deze cijfers hebben te maken met het aantal knopen in het patroon ====== s ====== De eenvoudigste orbitaal is een "s" orbitaal. Deze is bolvormig. De golffunctie van de laagste s orbitaal, de 1s, heeft overal hetzelfde teken, en daardoor is de orbitaal helemaal aaneengesloten. De grootste dichtheid van de kansverdeling ligt ''op de kern'' van het atoom (daar waar in de klassieke mechanica het elektron beslist niet kon komen), en de kans neemt af hoe verder we van de kern af komen. De 2s en hogere golffuncties hebben knoopvlakken: vlakken waar de golffunctie door nul gaat. De knoopvlakken van de 2s, 3s enzovoorts zijn concentrische boloppervlakken. ====== p ====== De eerstvolgende vorm is de p-orbitaal. Deze vertoont een haltervorm, waarvan het knooppunt samenvalt met de atoomkern. De laagste p orbitaal is een 2p, dat dus 1 knoopvlak moet hebben. De buiken aan weerszijden van het knoopvlak zijn in tegenfase, dit wordt vaak aangeduid met een rode en een blauwe kleur. Het knoopvlak loopt midden tussen de twee armen van de halter. De drie mogelijke p-orbitalen van eenzelfde subniveau oriënteren zich in de ruimte volgens drie loodrecht op elkaar staande richtingen: p_x heeft een halter op de x-as, p_y heeft een halter op y-as en p_z heeft een halter op de z-as Hogere p orbitalen (3p, 4p,...) hebben naast het knoopvlak tussen de halters ook nog knoopvlakken als de hogere s orbitalen, in de vorm van een bolschil. ====== d, f, g, h... ====== De d-, f-, en hogere orbitalen vertonen meer en meer ingewikkelde vormen, en beginnen met 2, 3, en meer knoopvlakken. ====== Eigenschappen van orbitaalfuncties ====== Heel belangrijk in de orbitaaltheorie is dat orbitalen wiskundig gezegd orthogonaal zijn. Dat wil zeggen dat als het product van de golffuncties van twee verschillende orbitalen f₁ en f₂ over de ruimte wordt geïntegreerd, deze integraal precies nul is: :<math>\int_{\bar x} f_1({\bar x}) \cdot f_2({\bar x}) d \bar x = 0</math> Verder geldt dat elke continue functie van de ruimtecoördinaat <math>\bar x</math> kan worden geschreven als een lineaire combinatie van de oneindige serie van orbitalen. Van deze eigenschappen van orbitaalfuncties wordt bij het maken van kwantummechanische berekeningen veelvuldig gebruikgemaakt. ==Elementen== ===Periodiek systeem=== ===Edelgassen=== Een edelgas' is een scheikundig element uit de edelgasgroep van het periodiek systeem. De overeenkomst van de elementen uit de edelgasgroep is de buitenste elektronenschil, die geheel gevuld is. Bijvoorbeeld de schil van helium is met de 1s² configuratie vol en neon heeft een 1s²2s²2p⁶ configuratie waarmee de buitenste (tweede) schil geheel gevuld is. Edelgassen zijn daarom vrijwel niet reactief. ===Alkalimetalen=== Alkalimetalen behoren tot de elementen die in groep 1 van het periodiek systeem staan. Waterstof wordt hoewel het ook in groep 1 staat, niet tot de alkalimetalen gerekend. Alkalimetalen zijn lithium, natrium, kalium, rubidium, cesium en francium. De alkalimetalen hebben alleen een elektron in de buitenste schil. Ze kunnen vrij makkelijk in de edelgasconfiguratie komen door een elektron af te staan en hebben daarvoor weinig energie nodig. De alkalimetalen vormen makkelijk zouten met de halogeniden. De alkalimetalen reageren heel makkelijk met zuurstof. Elementaire alkalimetalen vindt men dan ook niet snel in de natuur. Puur natrium en kalium moet men bewaren in olie, zodat ervoor gezorgd wordt, dat het niet kan reageren met zuurstof en water. ====Natrium==== Natrium is een scheikundig element met symbool Na en atoomnummer 11. Het is een zilverkleurig alkalimetaal. Natrium komt in de natuur alleen voor als verbinding. De bekendste stoffen met natrium, kent men als keukenzout (natriumchloride). Puur natrium kan men krijgen door natriumhydroyide met elektrolyse in natrium om te zetten. Natrium mag niet in contact komen met zuurstof en water. Natriumpoeder zal ontbranden ale het met water in contact komt. Als Na een elektron afstaat schrijf je het als Na⁺. {{Proef | proef=Reactie van natrium met water| materiaal=blokje natrium en een bekerglas met water| uitvoering=Stop het blokje natrium in het water en bekijk wat gebeurt. De reactie die verloopt is de volgende:<br> 2 Na_(s) + 2 H₂O --> 2 Na⁺_(aq) + 2 OH^-_(aq) + H_2(g) + warmte De warmte en de waterstof dat vrijkomt zal er voor zorgen dat het volgende gebeurt: # smelten van natrium #ontsteken van het ook gevormde waterstof #koken van natrium }} ====Kalium==== Kalium is een scheikundig element met symbool K en atoomnummer 19. Het is een zilverwit alkalimetaal. Kalium wordt op de gelijke manier als natrium verkregen door elektrolyse van kaliumhydroxide. Kalium komt in de natuur niet in de zuivere metaalvorm voor, maar uitsluitend in verbindingen met andere elementen. Kalium reageert met de zuurstof in de lucht en reageert heftig met water. Daarom moet het zuivere (metallische) kalium onder petroleum worden bewaard. Wanneer K een elektron afgeeft wordt het geschreven als K⁺, dat is het kalium-ion. Bekende stoffen met kalium zijn kaliumnitraat (als explosief), kaliumcarbonaat (voor de productie van glas) en kaliumoxide, kaliumchloride en kaliumsulfaat (als meststof). ====Rubidium, Cesium, Francium==== De eigenschappen van de zwaardere alkalimetalen Rb, Cs en Fr zijn nog wat extremer dan die van de lichtere. De reactie met water kan beter vermeden worden, omdat het gemakkelijk tot ontploffingen komt. De smeltpunten van deze elementen zijn erg laag. Cesium smelt net boven kamertemperatuur. Francium is een sterk radioactief element dat alleen als vervalproduct in sporen voorkomt in uranium erts. Het is te reactief om het op macroscopische schaal te isoleren. ===Aardalkalimetalen=== ====Magnesium==== ====Calcium==== ====Barium==== ===Hoofdgroepmetalen=== ====Aluminium==== ====Lood==== ====Tin==== ===Metalloïden=== ===Niet-metalen=== ====Waterstof==== ====Zuurstof==== ====Zwavel==== ===Halogeniden=== ====Fluor==== ====Chloor==== ====Broom==== ====Jodium==== ===Overgangsmetalen=== ====IJzer==== ====Koper==== ====Zink==== ====Zilver==== ====Kwik==== ===Isotopen=== {{Definitie|Isotopen zijn verschillende atomen van het gelijke element, die het gelijke aantal protonen hebben, maar een verschillend aantal neutronen}} Zo kan je dus zeggen dat niet alleen elk scheikundig element een andere atoommassa heeft, maar dus ook elke isotoop. De isotopen van waterstof zijn: *Waterstof met 1 proton en 1 elektron. De atoommassa is ongeveer 1. *Deuterium met 1 proton, 1 neutron en 1 elektron. De atoommassa is ongeveer 2 *Tritium met 1 proton, 2 neutronen en 1 elektron. De atoommassa is ongeveer 3. <gallery> Image:Hydrogen-1.svg|waterstof Image:Hydrogen-2.svg|deuterium Image:Hydrogen-3.svg|tritium </gallery> Een ander voorbeeld waar je wel eens wat meer van hoort, zijn de isotopen van koolstof. De meest voorkomende koolstof heeft een atoommassa van ongeveer 12, maar er bestaat ook een isotoop van ongeveer 14. ==Verbindingen== Deze twee groepen kunnen weer verbindingen met elkaar aangaan. Zo kunnen metalen binden met metalen, kunnen niet-metalen binden met niet-metalen, maar metalen kunnen ook binden met niet-metalen! De eerste groep verbindingen wordt die van de legeringen genoemd. <!-- Dit klopt niet legeringen zijn geen verbindingen -->Brons (een verbinding van koper en tin, twee metalen) is hier een voorbeeld van. Het vertoont veel dezelfde eigenschappen als pure metalen zoals ijzer en aluminium, het geleidt namelijk elektriciteit en warmte. De groep verbindingen van alleen niet-metalen heet die van de moleculaire verbindingen. Er wordt een stof gevormd waarbij deze te splitsen is in heel kleine deeltjes, die nog wel dezelfde eigenschappen heeft als de hele stof. Moleculen zijn dat. Deze moleculen bestaan uit veel of weinig atomen, die met lijntjes, bindingen, aan elkaar getekend kunnen worden. Zo kun je een van de simpelste voorbeelden, water, opsplitsen tot je H₂O overhoudt, wat je kunt tekenen als <code>H-O-H</code>. Je ziet dat hier het atoom gesymboliseerd wordt door een letter. Dat is een afkorting, waarbij de O voor het atoom zuurstof (van het Latijn '''''O'''xygenium'') staat en de H voor waterstof (latijn: '''''H'''ydrogenium''). De derde groep is die van de zouten. Dat is een verbinding van een of meer metalen met een of meer niet-metalen of zelfs een heel molecuul van niet-metalen. Het beste voorbeeld kent natuurlijk iedereen, keukenzout. Dat bestaat uit natrium (Na), een metaal, en chloor (Cl) een niet-metaal. ===Moleculaire massa=== {{Definitie|De ''moleculaire massa'' of ''molecuulmassa'' is de massa van één molecuul van een stof, uitgedrukt in atomaire massa-eenheden (u)}} {{Definitie|De ''mol'' is de hoeveelheid stof (materie) van een systeem dat evenveel deeltjes bevat als er atomen zijn in 12 gram koolstof-12}} Het aantal deeltjes dat in één mol gaat, is gelijk aan N_A mol, waarin N_A de constante van Avogadro is. Deze is ongeveer gelijk aan 6,02214 x 10²³ per mol {{Sub}} {{Links}} sl8wzx57gusngtv03h2axd8a64qcjnn 421765 421764 2026-04-07T09:20:51Z Erik Baas 2193 Wijzigingen door [[Speciaal:Contributions/~2026-21368-20|~2026-21368-20]] hersteld tot de versie na de laatste wijziging door Erik Baas 421467 wikitext text/x-wiki ==Stoffen== [[Afbeelding:Alanin - Alanine.svg|240px|thumb|De chemische verbinding {{Wp|alanine|alanine}}, bestaande uit de elementen Zuurstof (O), Waterstof (H), Koolstof (C) en Stikstof (N)]] Alle dingen om je heen bestaan uit stoffen. Ook de lucht, de zee en de aarde bestaan uit stof. Toch is het niet gemakkelijk te definiëren. wat '''stof''' of '''materie''' precies is. Aangezien zich in een vacuüm geen materie bevindt, is materie alles wat ruimte inneemt en een volume heeft. {{Definitie|Materie is de bouwsteen waaruit de (waarneembare) wereld is opgebouwd.}} Materie kan men onderverdelen in elementen en verbindingen. #'''Elementen''' zijn opgebouwd uit één bepaalde stofsoort en kunnen niet ontbonden worden in andere stoffen. De elementen, specifieker chemische elementen genoemd, bestaan uit zeer kleine deeltjes, atomen genoemd, die niet met chemische middelen te splitsen zijn in kleinere deeltjes. Er is maar een beperkt aantal, ongeveer 120, verschillende scheikundige elementen (en dus ook atomen) bekend. Daarvan komen er 92 van nature op aarde voor. #'''Verbindingen''' zijn samengesteld uit twee of meer elementen. De kleinste bestanddelen van verbindingen, specifieker chemische verbindingen genoemd, die nog de eigenschappen van de verbinding hebben, heten moleculen. Deze moleculen bestaan zelf uit de atomen van de elementen waaruit de verbinding is opgebouwd. Er bestaan zeer veel chemische verbindingen, men kent meer dan 100.000 soorten. Opmerking: de atomen van sommige elementen vormen ook moleculen, maar dan bestaande uit dezelfde soort atomen. Uit het voorgaande kun je concluderen dat de meeste stoffen om ons heen bestaan uit verbindingen. Toch zijn er ook stoffen die je kent die uit elementen bestaan. Bijvoorbeeld de zuurstof en de stikstof in de lucht die je inademt. Maar ook een stuk ijzer of koper bestaat uit elementen. Een mooi voorbeeld van een veel voorkomende verbinding, is water. Water is een verbinding van de elementen zuurstof en waterstof. Nu we een aantal stoffen hebben leren kennen, is het tijd voor een paar definities. {{Definitie|Een ''atoom'' is van ieder scheikundig element de kleinste nog als zodanig herkenbare bouwsteen}} Atoom komt van het Griekse ''atomos'', dat ondeelbaar betekent. Inmiddels weten we dat een atoom niet ondeelbaar is, maar opgebouwd is uit subatomaire deeltjes (en die bestaan zelf ook weer uit andere deeltjes). {{Definitie|Een ''(chemische) verbinding'' is een chemische stof die bestaat uit twee of meer elementen}} {{Definitie|Een ''molecuul'' is van iedere scheikundige verbinding de kleinste nog als zodanig herkenbare bouwsteen}} ==Atomen== De atomen zijn grofweg in twee grote groepen in te delen, zoals je ook kunt zien in de tabel 2.1. Een heel grote groep atomen behoort tot de "metalen". Dit zijn bekende metalen zoals ijzer en koper, maar ook magnesium en silicium zijn metalen. Daarnaast staan, aan de rechterkant, de "niet-metalen". Daartoe behoren ook de belangrijkste atomen waar wij mensen uit zijn opgebouwd: koolstof, zuurstof en stikstof. ===Atoommassa=== {{Definitie|De atoommassa is de massa van een atoom, uitgedrukt in atomaire massa-eenheden (u)}} {{Definitie|De ''atomaire massa-eenheid'' (u) is 1/12^e van de massa van één koolstof-12 atoom}} :1 u ≈ 1,6605402 × 10^-27 kilogram. De atomaire massa-eenheid wordt ook wel de dalton (Da) genoemd naar de scheikundige John Dalton. <!--Elk scheikundig element heeft een andere atoommassa. [is dus niet juist]--> ===Subatomaire deeltjes=== [[Afbeelding:Atom.svg|thumb|150px|Een heliumatoom bestaande uit 2 neutronen (groen), 2 protonen (rood) en 2 elektronen (geel)]] Weliswaar is een atoom chemisch ondeelbaar, maar het zijn de subatomaire deeltjes die de chemische mogelijkheden bepalen. In de huidige opvatting over de bouw van atomen, gaat men ervan uit dat een atoom bestaat uit een kern en een of meer elektronen. De diameter van de kern is in de orde van grootte van 10^-14 meter (10 femtometer), variërend van 1,6 tot 15 femtometer (1 femtometer = 10^-15 meter). De kerndiameter is heel klein in vergelijking met de afmeting van een atoom die in de orde van groote is van 10^-10 meter (100 picometer) bedraagt. De diameter van het kleinste atoom is ca. 0,25 10^-10 meter en van het grootste ca, 3 10^-10 meter. De kern wordt omgeven door een ''wolk'' van elektronen. De kern kan bestaan uit een of meer protonen, aangevuld met een of meer neutronen. Het enige element dat geen neutron bevat is een [[#Isotopen|isotoop]] van waterstof, dat slechts uit één proton en één elektron bestaat. {{Definitie|Een elektron is een elementair deeltje dat deel uitmaakt van een atoom, en een negatieve elektrische lading heeft.}} Dit is een vereenvoudigde definitie; later zullen we zien dat bepaalde elektronen vrij kunnen bewegen van het ene naar het andere atoom. Het elektron wordt aangeduid met e^-. Het elektron weegt 9,109534×10^-31 kg en heeft een lading van 1,6022×10^-19 Coulomb. {{Definitie|Een proton is een elementair deeltje dat deel uitmaakt van de atoomkern, en een positieve elektrische lading heeft}} Een proton wordt aangegeven met ''Z''. Een proton weegt 1,6726231×10^-27 kg en is daarmee 1800 keer zo zwaar als een elektron. Het proton heeft een lading van 1,6×10^-19 C (Coulomb). {{Definitie|Een neutron is een elementair deeltje dat deel uitmaakt van de atoomkern, en geen elektrische lading heeft}} Een neutron wordt aangeduid met ''N''. Het neutron weegt 1,67493×10^-27 kg kg en is dus net iets zwaarder dan een proton. Voor de eenvoud nemen we echter het volgende aan: ''neutronen en protonen zijn even zwaar en hebben een massa van 1 <i>u</i> (atomaire massaeenheid). De massa van een elektron kan verwaarloosd worden ten opzichte van het neutron of proton en die tellen we daarom niet mee''. ===Atoommodellen=== In de loop der tijd heeft men verscheidene pogingen om de bouw van materie aan de hand van modellen over de bouw van atomen. ====Atoommodel van Dalton==== Het atoommodel van Dalton zegt dat een atoom een ondeelbare massieve bol is. John Dalton stelde de volgende regels op: #Alle materie is samengesteld uit kleine ondeelbare deeltjes: de atomen. #Elk element wordt gekarakteriseerd door de massa van het atoom; atomen van hetzelfde element hebben dezelfde massa en atomen van verschillende elementen hebben een verschillende massa. #Bij het ontstaan van nieuwe stoffen verandert alleen de manier waarop atomen met elkaar verbonden zijn; de atomen zelf veranderen niet. Dit model bleek niet houdbaar, omdat bleek dat atomen wel degelijk deelbaar waren. Dit werd ontdekt door Joseph John Thomson, die een eigen model opstelde. ====Atoommodel van Thomson==== Het atoommodel van Thomson zegt dat een atoom bestaat uit een bol met een positieve lading, die uniform over de bol verdeeld is. De elektronen zijn verdeeld over de bol, maar op zo'n manier dat ze zo ver mogelijk van elkaar staan. Thomson ontdekte dat bij verwarming van een stuk metaal elektronen vrij kwamen. Dit kon hij aantonen doordat hij een elektrische stroom had gemeten. Hiermee haalde hij het atoommodel van Dalton onderuit. Uit de ontdekking van negatieve lading, moest geconcludeerd worden dat er ook positieve leiding in het atoom moest zijn. Maar ook dit model bleek niet overeenkomstig de werkelijkheid te zijn, wat aangetoond werd door Rutherford. Thomson kreeg toch de Nobelprijs voor Natuurkunde vanwege de ontdekking van elektronen. ====Atoommodel van Rutherford==== Het atoommodel van Rutherford vertelt ons dat een atoom bestaat uit een kleine massieve positief geladen kern met een wolk van elektronen er omheen. Rond 1911 was vastgesteld dat het atoom bestond uit een aantal subatomaire deeltjes, protonen en elektronen. Het was echter nog niet duidelijk hoe het atoom uit deze deeltjes was opgebouwd. Rutherford gebruikte in de jaren 20 van de 20e eeuw radioactieve straling om het atoom te onderzoeken. Hij richtte een straal van alfadeeltjes, dat zijn heliumkernen, op een dunne goudfolie en stelde vast dat een groot deel (99,99%) van de alfadeeltjes de goudfolie ongehinderd kon passeren. Een zeer klein deel (0,01%) echter werd afgebogen onder een hoek of zelfs volledig teruggekaatst. Rutherford concludeerde hieruit dat het atoom een kleine, massieve kern moest bevatten. Het model van Rutherford klopte uiteindelijk ook niet. Dit is omdat elektronen, die rondom de kern cirkelen, hun (kinetische) energie omzetten in straling. Door het verlies van energie zal het elektron langzamer worden en terugvallen op de kern. Een atoom is dus niet stabiel. We weten echter dat dit niet gebeurt, dus er moet een andere verklaring voor worden gevonden. Niels Bohr kwam met een verbetering van het model van Rutherford. ====Atoommodel van Bohr==== Volgens het atoommodel van Bohr houden de elektronen van een atoom zich op in een aantal ''schillen'' rondom de kern, en zenden daarin geen straling uit. De schillen hebben verschillende energieniveaus, en de elektronen in een schil hebben alle dezelfde energie die hoort bij het niveau van de schil. Hoe verder de schil van de kern ligt, hoe hoger het energieniveau is. Elke schil kan een beperkt aantal elektronen bevatten. De elektronen van een stabiel atoom zitten in de schillen met de laagst mogelijke energieniveaus. Schillen worden volgens toenemende afstand tot de kern voorgesteld door: K, L, M, N, O, P en Q. Het rangnummer wordt het schilnummer 'n' genoemd. Een schil met rangnummer <math>n</math> kan maximaal <math>2n^2</math> elektronen bevatten, zoals aangegeven in de volgende tabel (deze regel is geldig van n=1 tot en met n=4, n=5,6,7 heeft maximaal 32 elektronen): {| {{Wikitable}} |-align=center ! Schil |width=40| K |width=40 | L |width=40 | M |width=40 | N |width=40 | O |width=40 | P |width=40 | Q |-align=center ! Nummer (<math>n</math>) | 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 |-align=center ! Max. bezetting (<math>2n^2</math>) | 2 || 8 || 18 || 32 || 32 || 32 || 32 |} [[Afbeelding:Electron shell 056 Barium.svg|thumb|Elektronenverdeling van Barium]] Zo heeft een natriumatoom elf elektronen. In de stabiele toestand zitten er dus bij natrium 2 elektronen in de K-schil, 8 in de L-schil en het laatste elektron zit in de M-schil. Een bariumatoom heeft 56 elektronen. In de stabiele toestand zitten er bij barium 2 elektronen in de K-schil, 8 in de L-schil, 18 in de M-schil, 18 in de N-schil, 8 in de O-schil en 2 in de P-Schil. Als er energie aan een atoom wordt toegevoegd, bijvoorbeeld doordat de stof verhit wordt, kunnen er elektronen naar een hogere energietoestand gaan. Dit heet een ''aangeslagen toestand''. Het overgaan naar een hogere energietoestand heet ''excitatie''. Het atoom is dan niet meer in de stabiele toestand. Als er een elektron terugvalt naar een lager energieniveau, zendt het atoom energie uit in de vorm van elektromagnetische straling, bijvoorbeeld in de vorm van licht. Dat heet ''emissie van stralingsenergie''. De stralingsenergie die vrijkomt bij een bepaalde elektronensprong komt overeen met het energieverschil tussen deze energieniveaus. De waarden van de sprongen zijn typisch voor elk element. De stralingsenergie bepaalt de golflengte van de straling, en dus de kleur van het uitgestraalde licht. Niels Bohr kon echter twee zaken niet verklaren: Waarom zenden de elektronen geen straling uit en waarom zijn slechts bepaalde schillen toegestaan. Om deze zaken te verklaren, ontwikkelde eerst Arnold Sommerfeld een verfijning van het atoommodel en kwam later Erwin Schrödinger met een nogmaals verbeterd model. ====Atoommodel van Sommerfeld==== Arnold Sommerfeld en zijn assistent Peter Debye breidden het atoommodel van Bohr verder uit door naast cirkelvormige Bohr-banen ook ellipsvormige banen toe te staan. Voor het waterstofatoom en het helium-ion heeft dit voor het spectrum geen invloed, omdat beide soorten banen energetisch gelijk zijn. Voor atomen met meerdere elektronen neemt het aantal mogelijke energieniveaus echter toe, in overeenstemming met de ingewikkelde spectra van deze atomen, die niet genoeg verklaard konden worden met het atoommodel van Bohr. Sommerfeld stelde voor dat een elektronenschil of hoofdenergieniveau samengesteld is uit subniveaus. *Het aantal subniveaus in een hoofdschil is gelijk aan het nummer van die hoofdschil *De subniveaus s, p, d en f hebben respectievelijk een maximale elektronenbezetting van 2, 6, 10 en 14, voorgesteld als s², p⁶, d¹⁰ en f¹⁴ Voor een los C-atoom zou de elektronenverdeling dan zijn: :K-schil s² en L-schil s² p² of kort 1s² 2s² p² Dit model werd ontwikkeld naar aanleiding van de modellen rondom de banen van planeten van Kepler. ====Golfmechanisch atoommodel==== [[Afbeelding:staandanim.gif|400px|thumb|right|Een staande golf]] Dit model verving de banen uit de vorige modellen, door een ''kans'' dat een elektron zich op een bepaalde plaats in het atoom bevindt. De basis voor dit model is de ''dualiteit'', de gedachte dat deeltjes tegelijkertijd golven zijn en omgekeerd golven uit een of meer deeltjes bestaan. Door de dualiteit heeft een elektron een golflengte die afhangt van zijn massa en zijn snelheid. Ingevangen rond het atoom ontstaat een staand golfpatroon dat een ''orbitaal'' genoemd wordt. =====Staande golven===== Dit golfpatroon is goed te vergelijken met de staande trillingen die ontstaan op een trillende snaar of op het trommelvlies van een trommel. Dit zijn staande golven in één, respectievelijk twee dimensies. Deze patronen hebben altijd een aantal buiken -waar de trilling het hevigst is- en knopen -waar geen beweging plaats vindt. Twee naburige buiken zijn altijd in tegenfase (zie animatie). =====Kansdichtheden===== De orbitalen zijn een voorbeeld van een staand golfpatroon in drie dimensies en zij maken het mogelijk de kans te berekenen dat we een elektron in een bepaald gebied tegenkomen. De kans om een elektron aan te treffen heeft de hoogste ''dichtheid'' op de buiken van het patroon. De dichtheid (niet: de kans) gaat naar nul bij een knoop. In de buurt van een knoop zul je het elektron dus zelden aantreffen. Omdat er een oneindig aantal punten is en maar één elektron is de kans om een deeltje in één bepaald punt aan te treffen altijd oneindig klein of nul. Dat is zelfs zo precies op een buik! Wel kunnen we de kans berekenen dat we een elektron in een eindig gebiedje (kubusje) aantreffen. Dan moeten we de kansdichtheid ''integreren'' in dat kubusje. Een eindig kubusje geeft altijd een eindige kans, zelfs al er een knoopvlak doorheen loopt, maar in de buurt van een buik krijgen we een veel grotere kans. Het elektron golfdeeltje ziet er dus min of meer uit als een wolk die op sommige plekken wat dichter is dan elders. Hoe precies het elektron van de ene plek op de andere geraakt is een verkeerde vraag omdat het nu een keer niet alleen deeltje maar ook een golfje is. De ruimtelijke verdeling van de kansdichtheid (ofwel: het golfpatroon) kan berekend worden met de Schrödingervergelijking, hoewel dat voor ingewikkelde moleculen niet eenvoudig is. =====Orbitalen===== [[Afbeelding:Electron orbitals.svg|thumb|320px|Orbitalen]] De naam '''orbitaal''' (ruwweg betekent het ''ronde baan'') doet aan het atoommodel van Bohr denken. Uit de kwantummechanica leren we echter dat we de posities van de elektronen beter kunnen worden beschreven als kansverdelingen die mogelijk in de tijd variëren. Deze elektronenkansverdelingen (golffuncties genoemd) kunnen moeilijk in beeld worden gebracht: ze vormen zelfs als ze niet in de tijd variëren een driedimensionale functie. Een mogelijke weergave is een ''stippendiagram'' waarin een grote kans om het elektron aan te treffen wordt aangeduid met een grote stippendichtheid. In een platte representatie is zo'n diagram niet erg duidelijk. Veel duidelijker is het om contourvlakken te maken die zo zijn gemaakt dat ze een zo klein mogelijk volume omsluiten dat 90% van de kansverdeling van de elektronenwolk omvat: deze vlakken worden het '''orbitaal''' genoemd. Een orbitaal kan op die manier gezien worden als een afgebakende zone binnen een atoom die 90% van de 'elektronenwolk' van een elektron in het geïsoleerde atoom omvat. Het is het ''trefkansgebied van een elektron'' binnen de grenzen van het atoom. ====== Orbitaal vormen ====== [[Afbeelding:AOs-1s-2pz.png|thumb|400px|De vorm van de verschillende orbitalen]] Orbitalen komen in verschillende vormen, en op verschillende niveaus. De vormen worden aangeduid met letters, en de niveaus (schilnummers) met een cijfer dat voor de letter wordt geplaatst. Deze cijfers hebben te maken met het aantal knopen in het patroon ====== s ====== De eenvoudigste orbitaal is een "s" orbitaal. Deze is bolvormig. De golffunctie van de laagste s orbitaal, de 1s, heeft overal hetzelfde teken, en daardoor is de orbitaal helemaal aaneengesloten. De grootste dichtheid van de kansverdeling ligt ''op de kern'' van het atoom (daar waar in de klassieke mechanica het elektron beslist niet kon komen), en de kans neemt af hoe verder we van de kern af komen. De 2s en hogere golffuncties hebben knoopvlakken: vlakken waar de golffunctie door nul gaat. De knoopvlakken van de 2s, 3s enzovoorts zijn concentrische boloppervlakken. ====== p ====== De eerstvolgende vorm is de p-orbitaal. Deze vertoont een haltervorm, waarvan het knooppunt samenvalt met de atoomkern. De laagste p orbitaal is een 2p, dat dus 1 knoopvlak moet hebben. De buiken aan weerszijden van het knoopvlak zijn in tegenfase, dit wordt vaak aangeduid met een rode en een blauwe kleur. Het knoopvlak loopt midden tussen de twee armen van de halter. De drie mogelijke p-orbitalen van eenzelfde subniveau oriënteren zich in de ruimte volgens drie loodrecht op elkaar staande richtingen: p_x heeft een halter op de x-as, p_y heeft een halter op y-as en p_z heeft een halter op de z-as Hogere p orbitalen (3p, 4p,...) hebben naast het knoopvlak tussen de halters ook nog knoopvlakken als de hogere s orbitalen, in de vorm van een bolschil. ====== d, f, g, h... ====== De d-, f-, en hogere orbitalen vertonen meer en meer ingewikkelde vormen, en beginnen met 2, 3, en meer knoopvlakken. ====== Eigenschappen van orbitaalfuncties ====== Heel belangrijk in de orbitaaltheorie is dat orbitalen wiskundig gezegd orthogonaal zijn. Dat wil zeggen dat als het product van de golffuncties van twee verschillende orbitalen f₁ en f₂ over de ruimte wordt geïntegreerd, deze integraal precies nul is: :<math>\int_{\bar x} f_1({\bar x}) \cdot f_2({\bar x}) d \bar x = 0</math> Verder geldt dat elke continue functie van de ruimtecoördinaat <math>\bar x</math> kan worden geschreven als een lineaire combinatie van de oneindige serie van orbitalen. Van deze eigenschappen van orbitaalfuncties wordt bij het maken van kwantummechanische berekeningen veelvuldig gebruikgemaakt. ==Elementen== ===Periodiek systeem=== ===Edelgassen=== Een edelgas' is een scheikundig element uit de edelgasgroep van het periodiek systeem. De overeenkomst van de elementen uit de edelgasgroep is de buitenste elektronenschil, die geheel gevuld is. Bijvoorbeeld de schil van helium is met de 1s² configuratie vol en neon heeft een 1s²2s²2p⁶ configuratie waarmee de buitenste (tweede) schil geheel gevuld is. Edelgassen zijn daarom vrijwel niet reactief. ===Alkalimetalen=== Alkalimetalen behoren tot de elementen die in groep 1 van het periodiek systeem staan. Waterstof wordt hoewel het ook in groep 1 staat, niet tot de alkalimetalen gerekend. Alkalimetalen zijn lithium, natrium, kalium, rubidium, cesium en francium. De alkalimetalen hebben alleen een elektron in de buitenste schil. Ze kunnen vrij makkelijk in de edelgasconfiguratie komen door een elektron af te staan en hebben daarvoor weinig energie nodig. De alkalimetalen vormen makkelijk zouten met de halogeniden. De alkalimetalen reageren heel makkelijk met zuurstof. Elementaire alkalimetalen vindt men dan ook niet snel in de natuur. Puur natrium en kalium moet men bewaren in olie, zodat ervoor gezorgd wordt, dat het niet kan reageren met zuurstof en water. ====Natrium==== Natrium is een scheikundig element met symbool Na en atoomnummer 11. Het is een zilverkleurig alkalimetaal. Natrium komt in de natuur alleen voor als verbinding. De bekendste stoffen met natrium, kent men als keukenzout (natriumchloride). Puur natrium kan men krijgen door natriumhydroyide met elektrolyse in natrium om te zetten. Natrium mag niet in contact komen met zuurstof en water. Natriumpoeder zal ontbranden ale het met water in contact komt. Als Na een elektron afstaat schrijf je het als Na⁺. {{Proef | proef=Reactie van natrium met water| materiaal=blokje natrium en een bekerglas met water| uitvoering=Stop het blokje natrium in het water en bekijk wat gebeurt. De reactie die verloopt is de volgende:<br> 2 Na_(s) + 2 H₂O --> 2 Na⁺_(aq) + 2 OH^-_(aq) + H_2(g) + warmte De warmte en de waterstof dat vrijkomt zal er voor zorgen dat het volgende gebeurt: # smelten van natrium #ontsteken van het ook gevormde waterstof #koken van natrium }} ====Kalium==== Kalium is een scheikundig element met symbool K en atoomnummer 19. Het is een zilverwit alkalimetaal. Kalium wordt op de gelijke manier als natrium verkregen door elektrolyse van kaliumhydroxide. Kalium komt in de natuur niet in de zuivere metaalvorm voor, maar uitsluitend in verbindingen met andere elementen. Kalium reageert met de zuurstof in de lucht en reageert heftig met water. Daarom moet het zuivere (metallische) kalium onder petroleum worden bewaard. Wanneer K een elektron afgeeft wordt het geschreven als K⁺, dat is het kalium-ion. Bekende stoffen met kalium zijn kaliumnitraat (als explosief), kaliumcarbonaat (voor de productie van glas) en kaliumoxide, kaliumchloride en kaliumsulfaat (als meststof). ====Rubidium, Cesium, Francium==== De eigenschappen van de zwaardere alkalimetalen Rb, Cs en Fr zijn nog wat extremer dan die van de lichtere. De reactie met water kan beter vermeden worden, omdat het gemakkelijk tot ontploffingen komt. De smeltpunten van deze elementen zijn erg laag. Cesium smelt net boven kamertemperatuur. Francium is een sterk radioactief element dat alleen als vervalproduct in sporen voorkomt in uranium erts. Het is te reactief om het op macroscopische schaal te isoleren. ===Aardalkalimetalen=== ====Magnesium==== ====Calcium==== ====Barium==== ===Hoofdgroepmetalen=== ====Aluminium==== ====Lood==== ====Tin==== ===Metalloïden=== ===Niet-metalen=== ====Waterstof==== ====Zuurstof==== ====Zwavel==== ===Halogeniden=== ====Fluor==== ====Chloor==== ====Broom==== ====Jodium==== ===Overgangsmetalen=== ====IJzer==== ====Koper==== ====Zink==== ====Zilver==== ====Kwik==== ===Isotopen=== {{Definitie|Isotopen zijn verschillende atomen van het gelijke element, die het gelijke aantal protonen hebben, maar een verschillend aantal neutronen}} Zo kan je dus zeggen dat niet alleen elk scheikundig element een andere atoommassa heeft, maar dus ook elke isotoop. De isotopen van waterstof zijn: *Waterstof met 1 proton en 1 elektron. De atoommassa is ongeveer 1. *Deuterium met 1 proton, 1 neutron en 1 elektron. De atoommassa is ongeveer 2 *Tritium met 1 proton, 2 neutronen en 1 elektron. De atoommassa is ongeveer 3. <gallery> Image:Hydrogen-1.svg|waterstof Image:Hydrogen-2.svg|deuterium Image:Hydrogen-3.svg|tritium </gallery> Een ander voorbeeld waar je wel eens wat meer van hoort, zijn de isotopen van koolstof. De meest voorkomende koolstof heeft een atoommassa van ongeveer 12, maar er bestaat ook een isotoop van ongeveer 14. ==Verbindingen== Deze twee groepen kunnen weer verbindingen met elkaar aangaan. Zo kunnen metalen binden met metalen, kunnen niet-metalen binden met niet-metalen, maar metalen kunnen ook binden met niet-metalen! De eerste groep verbindingen wordt die van de legeringen genoemd. <!-- Dit klopt niet legeringen zijn geen verbindingen -->Brons (een verbinding van koper en tin, twee metalen) is hier een voorbeeld van. Het vertoont veel dezelfde eigenschappen als pure metalen zoals ijzer en aluminium, het geleidt namelijk elektriciteit en warmte. De groep verbindingen van alleen niet-metalen heet die van de moleculaire verbindingen. Er wordt een stof gevormd waarbij deze te splitsen is in heel kleine deeltjes, die nog wel dezelfde eigenschappen heeft als de hele stof. Moleculen zijn dat. Deze moleculen bestaan uit veel of weinig atomen, die met lijntjes, bindingen, aan elkaar getekend kunnen worden. Zo kun je een van de simpelste voorbeelden, water, opsplitsen tot je H₂O overhoudt, wat je kunt tekenen als <code>H-O-H</code>. Je ziet dat hier het atoom gesymboliseerd wordt door een letter. Dat is een afkorting, waarbij de O voor het atoom zuurstof (van het Latijn '''''O'''xygenium'') staat en de H voor waterstof (latijn: '''''H'''ydrogenium''). De derde groep is die van de zouten. Dat is een verbinding van een of meer metalen met een of meer niet-metalen of zelfs een heel molecuul van niet-metalen. Het beste voorbeeld kent natuurlijk iedereen, keukenzout. Dat bestaat uit natrium (Na), een metaal, en chloor (Cl) een niet-metaal. ===Moleculaire massa=== {{Definitie|De ''moleculaire massa'' of ''molecuulmassa'' is de massa van één molecuul van een stof, uitgedrukt in atomaire massa-eenheden (u)}} {{Definitie|De ''mol'' is de hoeveelheid stof (materie) van een systeem dat evenveel deeltjes bevat als er atomen zijn in 12 gram koolstof-12}} Het aantal deeltjes dat in één mol gaat, is gelijk aan N_A mol, waarin N_A de constante van Avogadro is. Deze is ongeveer gelijk aan 6,02214 x 10²³ per mol {{Sub}} {{Links}} 3q4iggvw5vx96rv9rvfbyi8wkp7vo8a 0 16210 421746 389093 2026-04-06T21:58:38Z Erik Baas 2193 Inhoudsopgave naar Index 421746 wikitext text/x-wiki == Inleiding == Welkom in het wikibook '''Programmeren in TI-83+ Assembly'''! Dit boek leert je om te programmeren in de programmeertaal Assembly voor de TI-83+ of de TI-84+. Dit zijn grafische rekenmachines van Texas Instruments. Er is ook een andere programmeertaal op deze rekenmachines, namelijk TI-Basic (zie het wikibook [[Programmeren in TI-Basic]]). Je kunt dit boek in principe doornemen en begrijpen zonder programmeerervaring, maar het wordt wel een stuk makkelijker als je al iets van programmeren weet, zodat ten minste de concepten je bekend voorkomen. Het is bijvoorbeeld een goed idee om van tevoren TI-Basic te leren; dit is een eenvoudige programmeertaal die uitstekend geschikt is om programmeerervaring op te doen. == Wat is assembly? == Assembly is een taal die de processor (bijna) direct kan begrijpen. De processor in de TI-83+ en TI-84+ is de Zilog Z80. Deze processor heeft alleen commando's (zogenaamde ''instructies'') voor heel simpele zaken, bijvoorbeeld een geheugenplek uitlezen en de data in een opslagplaats zetten. Dat betekent dat heel "simpele" structuren (zoals een <code>if</code>- of <code>for</code>-statement in hogere programmeertalen, zoals TI-Basic) volledig met de hand moeten worden gemaakt. Voordat je een programma hebt dat nuttige dingen gaat doen, ben je meestal al pagina's code verder. Echter, je kunt met assembly wel veel meer, want het is veel flexibeler. == Voordelen en nadelen t.o.v. TI-Basic == Assembly heeft een aantal voor- en nadelen ten opzichte van TI-Basic. Hieronder volgt een kleine opsomming: === Voordelen === * Assembly is veel sneller dan TI-Basic. Alle geavanceerde spelletjes voor de rekenmachine zou je bijvoorbeeld nooit in TI-Basic kunnen maken, omdat deze programmeertaal daarvoor gewoon te langzaam is. * Assembly heeft controle over de hele rekenmachine. Je kunt er veel meer mee dan met TI-Basic. De processor wordt namelijk direct aangesproken, zodat je in feite alles kunt doen wat het besturingssysteem ook zou kunnen. Het loont zich dus wel om assembly te leren. Enkele van de vele dingen die mogelijk zijn met assembly: ** de run-indicator uit of aan zetten ** tekst wit drukken op een zwarte achtergrond ** nieuwe variabelen maken (bijvoorbeeld lijsten of AppVars) en ze aanpassen ** bij Applications (ook een vorm van assembly) kun je zelfs de werking van het besturingssysteem aanpassen aan je wensen met zogenaamde Hooks * Vaak zijn assemblyprogramma's ook nog kleiner dan TI-Basic-programma's, tenzij je alleen commando's zoals Disp gebruikt. === Nadelen === * Assembly moet op de computer geprogrammeerd en gecompileerd worden, voordat het naar de rekenmachine kan worden overgezonden. * Assembly is veel moeilijker te leren dan TI-Basic. Dit komt doordat heel veel commando's, die in TI-Basic ingebouwd zijn, eigenlijk een hele lijst assemblycodering bevatten. Denk aan Input; in assembly moet je zoiets helemaal zelf opbouwen door zelf alle toetsaanslagen te registeren, de corresponderende karakters ergens in het geheugen op te slaan en ze op het scherm te zetten, zodat de gebruiker kan zien wat hij heeft getypt. * Als een assemblyprogramma crasht, is direct het RAM-geheugen gewist (of zelfs erger, als je bijvoorbeeld het besturingssysteem wist met het programma), bij TI-Basic verschijnt er gewoon een foutmelding. Dat komt omdat je de processor bij assembly direct aanspreekt. Daarom is het bij assembly heel belangrijk om de programma's goed te testen voor ze worden verzonden naar de rekenmachine. == Opzet van dit boek == Dit boek bestaat uit (op dit moment) 9 hoofdstukken. Ieder hoofdstuk bevat een aantal paragrafen; iedere paragraaf staat op een aparte pagina. Op iedere pagina van dit boek staat onderaan de pagina een balkje met de mogelijkheid om naar de volgende of vorige pagina te gaan. Verder staat er op iedere pagina rechts bovenaan een beknopte versie van de inhoudsopgave. Op veel pagina's staan bovendien één of meerdere opgaven. Het wordt aangeraden om deze te maken, want daar leer je het meeste van. {{VorigeVolgende |boek=Programmeren in TI-83+ Assembly |volgendeLink=Programmeren in TI-83+ Assembly/Assembly-basis |volgendeNaam=Assembly-basis }} {{Sub}} {{Links}} fm5tn4ejzrdjeryq04ojy0xrqlw3kad 421747 421746 2026-04-06T22:00:15Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft pagina [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Inleiding en inhoudsopgave]] hernoemd naar [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Inleiding]] 421746 wikitext text/x-wiki == Inleiding == Welkom in het wikibook '''Programmeren in TI-83+ Assembly'''! Dit boek leert je om te programmeren in de programmeertaal Assembly voor de TI-83+ of de TI-84+. Dit zijn grafische rekenmachines van Texas Instruments. Er is ook een andere programmeertaal op deze rekenmachines, namelijk TI-Basic (zie het wikibook [[Programmeren in TI-Basic]]). Je kunt dit boek in principe doornemen en begrijpen zonder programmeerervaring, maar het wordt wel een stuk makkelijker als je al iets van programmeren weet, zodat ten minste de concepten je bekend voorkomen. Het is bijvoorbeeld een goed idee om van tevoren TI-Basic te leren; dit is een eenvoudige programmeertaal die uitstekend geschikt is om programmeerervaring op te doen. == Wat is assembly? == Assembly is een taal die de processor (bijna) direct kan begrijpen. De processor in de TI-83+ en TI-84+ is de Zilog Z80. Deze processor heeft alleen commando's (zogenaamde ''instructies'') voor heel simpele zaken, bijvoorbeeld een geheugenplek uitlezen en de data in een opslagplaats zetten. Dat betekent dat heel "simpele" structuren (zoals een <code>if</code>- of <code>for</code>-statement in hogere programmeertalen, zoals TI-Basic) volledig met de hand moeten worden gemaakt. Voordat je een programma hebt dat nuttige dingen gaat doen, ben je meestal al pagina's code verder. Echter, je kunt met assembly wel veel meer, want het is veel flexibeler. == Voordelen en nadelen t.o.v. TI-Basic == Assembly heeft een aantal voor- en nadelen ten opzichte van TI-Basic. Hieronder volgt een kleine opsomming: === Voordelen === * Assembly is veel sneller dan TI-Basic. Alle geavanceerde spelletjes voor de rekenmachine zou je bijvoorbeeld nooit in TI-Basic kunnen maken, omdat deze programmeertaal daarvoor gewoon te langzaam is. * Assembly heeft controle over de hele rekenmachine. Je kunt er veel meer mee dan met TI-Basic. De processor wordt namelijk direct aangesproken, zodat je in feite alles kunt doen wat het besturingssysteem ook zou kunnen. Het loont zich dus wel om assembly te leren. Enkele van de vele dingen die mogelijk zijn met assembly: ** de run-indicator uit of aan zetten ** tekst wit drukken op een zwarte achtergrond ** nieuwe variabelen maken (bijvoorbeeld lijsten of AppVars) en ze aanpassen ** bij Applications (ook een vorm van assembly) kun je zelfs de werking van het besturingssysteem aanpassen aan je wensen met zogenaamde Hooks * Vaak zijn assemblyprogramma's ook nog kleiner dan TI-Basic-programma's, tenzij je alleen commando's zoals Disp gebruikt. === Nadelen === * Assembly moet op de computer geprogrammeerd en gecompileerd worden, voordat het naar de rekenmachine kan worden overgezonden. * Assembly is veel moeilijker te leren dan TI-Basic. Dit komt doordat heel veel commando's, die in TI-Basic ingebouwd zijn, eigenlijk een hele lijst assemblycodering bevatten. Denk aan Input; in assembly moet je zoiets helemaal zelf opbouwen door zelf alle toetsaanslagen te registeren, de corresponderende karakters ergens in het geheugen op te slaan en ze op het scherm te zetten, zodat de gebruiker kan zien wat hij heeft getypt. * Als een assemblyprogramma crasht, is direct het RAM-geheugen gewist (of zelfs erger, als je bijvoorbeeld het besturingssysteem wist met het programma), bij TI-Basic verschijnt er gewoon een foutmelding. Dat komt omdat je de processor bij assembly direct aanspreekt. Daarom is het bij assembly heel belangrijk om de programma's goed te testen voor ze worden verzonden naar de rekenmachine. == Opzet van dit boek == Dit boek bestaat uit (op dit moment) 9 hoofdstukken. Ieder hoofdstuk bevat een aantal paragrafen; iedere paragraaf staat op een aparte pagina. Op iedere pagina van dit boek staat onderaan de pagina een balkje met de mogelijkheid om naar de volgende of vorige pagina te gaan. Verder staat er op iedere pagina rechts bovenaan een beknopte versie van de inhoudsopgave. Op veel pagina's staan bovendien één of meerdere opgaven. Het wordt aangeraden om deze te maken, want daar leer je het meeste van. {{VorigeVolgende |boek=Programmeren in TI-83+ Assembly |volgendeLink=Programmeren in TI-83+ Assembly/Assembly-basis |volgendeNaam=Assembly-basis }} {{Sub}} {{Links}} fm5tn4ejzrdjeryq04ojy0xrqlw3kad 0 18274 421730 291258 2026-04-06T21:12:32Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421730 wikitext text/x-wiki {{Programmeren in TI-83+ Assembly inhoud}} In dit deel staan een paar overzichten en registers voor Assembly. Je kunt dit deel raadplegen als je problemen hebt of als je iets wilt opzoeken. # [[/Problemen|Problemen]] {{25%}} - Oplossingen voor vaak voorkomende problemen # [[/De_instructieset|De instructieset]] {{25%}} - Instructies die de processor gebruikt # [[/bcalls|bcalls]] {{25%}} - Documentatie over bcalls ===bcalls=== :[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/ClrLCDFull|ClrLCDFull]] :[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/DispHL|DispHL]] :[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/GetCSC|GetCSC]] :[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/GetKey|GetKey]] :[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/NewLine|NewLine]] :[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/PlotSScreen|PlotSScreen]] :[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/PutMap|PutMap]] :[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/PutS|PutS]] :[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/VPutS|VPutS]] ===ROM-calls=== :[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/ROM-calls/GetKey|GetKey]] :[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/ROM-calls/NewLine|NewLine]] {{Sub}} {{Links}} klt5qj726mfkexkcl7cjc5bee7npnvf 0 18275 421729 161004 2026-04-06T21:12:21Z Erik Baas 2193 Doorverwijzing naar [[Categorie:Programmeren in TI-83+ Assembly/bcalls]] verwijderd 421729 wikitext text/x-wiki *[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/ClrLCDFull|ClrLCDFull]] *[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/DispHL|DispHL]] *[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/GetCSC|GetCSC]] *[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/GetKey|GetKey]] *[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/NewLine|NewLine]] *[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/PlotSScreen|PlotSScreen]] *[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/PutMap|PutMap]] *[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/PutS|PutS]] *[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls/VPutS|VPutS]] {{Sub}} {{Links}} 216lo3rw2tswohpoajtf9ixoewxdoh9 0 19278 421766 156691 2026-04-07T09:58:20Z Erik Baas 2193 +Invoer door de gebruiker 421766 wikitext text/x-wiki {{Programmeren in TI-83+ Assembly inhoud}} Een programma zonder invoer van de gebruiker is (meestal) waardeloos. Je zou natuurlijk graag invoer van de gebruiker willen leren verwerken. Dat kan in dit deel. # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Input en output/Invoer door de gebruiker|Invoer door de gebruiker]] # [[/Logische_en_bit-instructies|Logische en bit-instructies]] {{25%}} # [[/Strings_schrijven|Strings schrijven]] {{25%}} # [[/Karakters_schrijven|Karakters schrijven]] {{0%}} # [[/getKey|getKey]] {{0%}} {{VorigeVolgende |boek=Programmeren in TI-83+ Assembly |vorigeLink=Programmeren in TI-83+ Assembly/Geheugenbeheer/Toets |vorigeNaam=Toets |volgendeLink=Programmeren in TI-83+ Assembly/Input en output/Logische en bit-instructies |volgendeNaam=Logische en bit-instructies }} {{Sub}} rpu0ncotvp6m49p2of20cm7ahlzbbzf 0 19889 421751 411017 2026-04-06T22:05:49Z Erik Baas 2193 421751 wikitext text/x-wiki {{Bi}} <div style='text-align: center; background-color: silver; color: black; border: solid'> <span style="font-size: 25pt;">Programmeren in TI-83+ Assembly</span> [[Afbeelding:TI-83+.png|250x250px|TI-83+|link={{PAGENAME}}/Inleiding en inhoudsopgave]] &nbsp; [[Afbeelding:TI-84_Plus.jpeg|250x250px|TI-84+|link={{PAGENAME}}/Inleiding en inhoudsopgave]] [[{{PAGENAME}}/Inleiding|Inleiding]] &middot; [[{{PAGENAME}}/Index|Index]] </div> {{Boek}} {{Fase|3}} 8drcj78l1aqonaifnfjn60u9fkiklkx 1 20494 421749 228528 2026-04-06T22:00:15Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft pagina [[Overleg:Programmeren in TI-83+ Assembly/Inleiding en inhoudsopgave]] hernoemd naar [[Overleg:Programmeren in TI-83+ Assembly/Inleiding]] 228528 wikitext text/x-wiki == Applications == In het hoofdstuk Applications zou een stuk moeten worden geschreven over hoe je Applications (ofwel Apps) voor de TI maakt. Ik weet hier zelf echter niet veel vanaf. Dus (dat geldt trouwens ook voor de rest van het boek) werk gerust mee als er iets verbeterd kan worden. --[[Gebruiker:Willem1|Willem1]] 13 sep 2009 15:31 (CEST) == Code met <nowiki><syntaxhighlight></nowiki> == <nowiki><syntaxhighlight></nowiki> zou ook z80-code aan moeten kunnen, maar daar lijken enkele problemen mee te zijn. Zie het volgende stukje code: <syntaxhighlight lang="z80"> OnbekendeFout: bcall(_ClrLCDFull) ld hl, 0 ld (PenCol), hl ld hl, txtErIsEenOnbekendeFout bcall(_PutS) ret </syntaxhighlight> dat zou moeten zijn <nowiki>(met <pre>)</nowiki>: <pre> OnbekendeFout: bcall(_ClrLCDFull) ld hl, 0 ld (PenCol), hl ld hl, txtErIsEenOnbekendeFout bcall(_PutS) ret </pre> Op de een of andere manier wordt overal 1/> ingevoegd. Is er iemand die weet hoe dit komt? Het zou een goede verbetering zijn om met syntax-highlighting te werken... --[[Gebruiker:Willem1|Willem1]] 7 okt 2009 19:15 (CEST) :: Na een vraag in de [[Wikibooks:Lerarenkamer|Lerarenkamer]] blijkt dit te komen door een fout in GeSHi. Zie [[Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2009#Code_met_.3Csyntaxhighlight.3E|Code met syntaxhighlight]] --[[Gebruiker:Willem1|Willem1]] 13 okt 2009 16:21 (CEST) ::: Hé, ik zie dat het nu werkt. Ik ga het nu overal veranderen in dit boek... --[[Gebruiker:Willem1|Willem1]] 7 jun 2011 19:09 (CEST) :::: Jammer genoeg snapt de boek-uitvoer de tags niet. Ik maak een sjabloon aan om een en ander te regelen, en dus <code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code> te gebruiken voor het scherm en <code><nowiki><pre></nowiki></code> voor het printen. --[[Gebruiker:Willem1|Willem1]] 7 jun 2011 19:16 (CEST) == PDF-versie == Ik heb nu een PDF-versie toegevoegd (met Speciaal:Boek). Ik ben nu bezig om in het boek d.m.v. de sjablonen <nowiki>{{Niet afdrukken}} en {{Alleen afdrukken}}</nowiki> de pagina's hiervoor geschikt te maken (bijv. opdracht-antwoorden niet in de tekst van de pagina). --[[Gebruiker:Willem1|Willem1]] 13 nov 2009 16:50 (CET) sjnw4x9h9rx1bjtdysik509wtk75rup 0 21615 421744 379911 2026-04-06T21:35:35Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421744 wikitext text/x-wiki ==Gebruik== <pre>bcall(_NewLine)</pre> ==Werking== Plaatst de cursor op een nieuwe regel. {{Links}} {{Sub}} mf6g6ansjh564fhfwfto58s4bynfoez 0 21654 421742 169423 2026-04-06T21:33:36Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421742 wikitext text/x-wiki ==Gebruik== <pre> bcall(_GetKey)</pre> ==Werking== Wacht op een toetsindruk. Daarna wordt deze opgeslagen in a. De mogelijke waarden zijn gedefinieerd in ti83plus.inc. Zoek naar ''Keypress equates''. Alle waarden beginnen met de letter k, bijvoorbeeld kEnter staat voor de toets Enter. _GetKey houdt ook rekening met 2nd en Alpha: als deze toetsen ingedrukt zijn, dan komt er een andere waarde uit. Wil je weten welke waarde voor a bij een bepaalde toets hoort zonder in ti83plus.inc te kijken? Gebruik het volgende programma: <pre> bcall(_ClrLCDFull) ; scherm leegmaken bcall(_getKey) ; de toetscode staat nu in a ld hl, 0 ld (CurRow), hl ; tekst op bovenste regel ld hl, tekst bcall(_PutS) ; tekst "Toetscode:" weergeven ld h, 0 ; a overzetten naar hl ld l, a bcall(_DispHL) ; hl = toetscode op het scherm schrijven bcall(_NewLine) ; nieuwe regel, anders komt "Done" over het getal te staan ret ; terug naar de TI-OS tekst: .db "Toetscode:", 0 </pre> Voer het programma uit en druk op een toets. De waarde van a verschijnt op het scherm. ==Zie ook== * [[../GetCSC|_GetCSC]] {{Sub}} {{Links}} b023co6y5fnr0rzi2ok3bxxl7jnuxjk 10 21937 421740 398700 2026-04-06T21:19:37Z Erik Baas 2193 <h2> om "bewerken"-links te voorkomen 421740 wikitext text/x-wiki <div style="text-align: center;"><span style="font-size: large;">{{{Naam}}}</span><br> '''Geheugenadres:''' {{{Geheugenadres}}}</div> <h2>Beschrijving</h2> {{{Beschrijving}}} <h2>Zie ook</h2> {{{ZieOok|geen}}} <includeonly> {{Sub}}[[Categorie:Programmeren in TI-83+ Assembly/bcalls]]</includeonly><noinclude>[[Categorie:Sjablonen voor informaticaboeken]]</noinclude> bwyixolgs2h1hwc5mvwo7olx7xc0mel 421741 421740 2026-04-06T21:21:45Z Erik Baas 2193 "Zie ook" alleen tonen indien ingevuld 421741 wikitext text/x-wiki <div style="text-align: center;"><span style="font-size: large;">{{{Naam}}}</span><br> '''Geheugenadres:''' {{{Geheugenadres}}}</div> <h2>Beschrijving</h2> {{{Beschrijving}}} {{#If:{{{ZieOok|}}}| <h2>Zie ook</h2> {{{ZieOok}}} }} <includeonly> {{Sub}}[[Categorie:Programmeren in TI-83+ Assembly/bcalls]]</includeonly><noinclude>[[Categorie:Sjablonen voor informaticaboeken]]</noinclude> b85eherxakz5ouk7o7ghgp9ur15z6yi 0 21938 421733 161347 2026-04-06T21:13:42Z Erik Baas 2193 421733 wikitext text/x-wiki {{Programmeren in TI-83+ Assembly bcall |Naam= _GetKey |Geheugenadres= $4972 |Beschrijving= Deze bcall zorgt ervoor dat het programma wacht totdat er een toets ingedrukt wordt. Hierbij wordt rekening gehouden met 2nd en Alpha. De ingedrukte toets komt in het register a te staan. Om te onderzoeken welke waarde van a bij welke toets hoort, kun je in ti83plus.inc kijken. Zoek naar ''Keypress Equates''. Je kunt ook een programmaatje hiervoor gebruiken: <pre> bcall(_ClrLCDFull) ; scherm leegmaken bcall(_getKey) ; de toetscode staat nu in a ld hl, 0 ld (CurRow), hl ; tekst op bovenste regel ld hl, tekst bcall(_PutS) ; tekst "Toetscode:" weergeven ld h, 0 ; a overzetten naar hl ld l, a bcall(_DispHL) ; hl = toetscode op het scherm schrijven bcall(_NewLine) ; nieuwe regel, anders komt "Done" over het getal te staan ret ; terug naar de TI-OS tekst: .db "Toetscode:", 0 </pre> Draai dit programma en druk op een toets. De toetscode verschijnt op het scherm. |ZieOok= * [[../GetCSC|_GetCSC]] }} {{Links}} irm1cyq4viozg8neg7141mh16q0btit 0 21939 421734 169427 2026-04-06T21:13:49Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421734 wikitext text/x-wiki {{Programmeren in TI-83+ Assembly bcall |Naam= _NewLine |Geheugenadres= $452E |Beschrijving= Zet de cursor op een nieuwe regel. |ZieOok= }} {{Sub}} {{Links}} 4odmcd7jdzqr35bzmuflq1f85ciu7mm 0 21940 421737 161010 2026-04-06T21:14:06Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421737 wikitext text/x-wiki {{Programmeren in TI-83+ Assembly bcall |Naam= _PutS |Geheugenadres= $450A |Beschrijving= Schrijft de tekst, die in geheugenplaats (hl) staat, naar het scherm. Om de plaats van de tekst te bepalen, worden PenCol (kolom van tekst) en PenRow (rij van tekst) gebruikt. PenCol moet tussen de 0 en de 15 liggen, PenRow tussen 0 en 7. Verder stopt het schrijven als de bcall een 0 tegenkomt. Deze bcall gebruikt het grote lettertype (8 pixels hoog, 6 pixels breed). |ZieOok= * [[../VPutS|_VPutS]] }} {{Links}} oklnvunr836epk41kfk2rlbg3ramsj5 0 21941 421738 161011 2026-04-06T21:14:10Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421738 wikitext text/x-wiki {{Programmeren in TI-83+ Assembly bcall |Naam= _VPutS |Geheugenadres= $4561 |Beschrijving= Doet hetzelfde als _PutS, maar dan met het kleine lettertype. Hierbij worden verder niet CurCol en CurRow gebruikt voor de positie, maar PenCol en PenRow. Deze verwijzen naar pixels, dus je kunt precies aangeven waar je de tekst wilt hebben. |ZieOok= * [[../PutS|_PutS]] }} {{Links}} lmmwjf1u1nfaqiqw6d7nfi3ltmhwra7 0 21942 421739 169426 2026-04-06T21:15:09Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421739 wikitext text/x-wiki {{Programmeren in TI-83+ Assembly bcall |Naam= _DispHL |Geheugenadres= $4507 |Beschrijving= Schrijft de inhoud van HL in grote letters naar het scherm. Het getal wordt uitgedrukt in het decimale stelsel en wordt rechts uitgelijnd. |ZieOok= }} {{Sub}} {{Links}} a22qlnmwj8tqr29zx6xhfjygsmn9wkr 0 21943 421735 412994 2026-04-06T21:13:55Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421735 wikitext text/x-wiki {{Programmeren in TI-83+ Assembly bcall |Naam = _PutMap |Geheugenadres = $4501 |Beschrijving = Schrijft het karakter in het register a naar het scherm. Voor de conversie van het getal in a naar het karakter wordt een tabel gebruikt die lijkt op [[Basiskennis informatica/Codering/ASCII-tabel|ASCII]]. |ZieOok= }} {{Sub}} {{Links}} tauid5rp4u0ts7k5xcvwif13n4h7fuf 0 21944 421736 169428 2026-04-06T21:14:01Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421736 wikitext text/x-wiki {{Programmeren in TI-83+ Assembly bcall |Naam= _PlotSScreen |Geheugenadres= $9340 |Beschrijving= Ververst het scherm door de tekenbuffer te tekenen. |ZieOok= }} {{Sub}} {{Links}} kv006giy0uuyfwft164t82tjt9lkn7j 0 21957 421732 161346 2026-04-06T21:13:29Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421732 wikitext text/x-wiki {{Programmeren in TI-83+ Assembly bcall |Naam= _GetCSC |Geheugenadres= $4018 |Beschrijving= Geeft de ingedrukte toets in a. Het programma wordt daarbij niet gestopt; er wordt gekeken of er nú een toets ingedrukt is. Als er geen toets is ingedrukt, komt er 0 in a. Anders komt er een waarde in a, die de ingedrukte toets weergeeft. Deze waarden zijn te vinden in ti83plus.inc: zoek naar ''Scan code equates''. |ZieOok= * [[../GetKey|_GetKey]] }} {{Links}} cm09ltjxcaky55cysf4p0rkj32q7os0 0 21958 421731 384680 2026-04-06T21:12:55Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421731 wikitext text/x-wiki {{Programmeren in TI-83+ Assembly bcall |Naam= _ClrLCDFull |Geheugenadres= $4540 |Beschrijving= Maakt het hele scherm leeg. }} {{Sub}} {{Links}} bnkbmtihshl8rtp5ov0oppe92ie5aaf 0 25496 421678 409983 2026-04-06T12:14:22Z Erik Baas 2193 421678 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Zoot Sims 1976.jpg|thumb|Zoot Sims]] {| width=30% align=left border=0 cellpadding=20 cellspacing=20 style="margin-left:1em;margin-bottom:1em; color: inherit; background-color:#E1E2B2; border:20px solid white" |- align=left |'''Anekdote''' ''(Over Zoot Sims doen heel wat anekdotes de ronde. Hier is er een van.)''&nbsp;<ref>Uit "Jazz anecdotes" van Bill Crow</ref> Toen hij voor het eerst naar New York kwam, speelde Zoot in 'The Red Door' een club in 48th Street. Op een nacht, dronken als gewoonlijk, kreeg hij zo'n afkeer aan zijn eigen spel dat hij zijn sax in zijn koffer wierp, op de grond smeet en vervolgens helemaal tot buiten de trappen afkeilde. Dan rolde hij zelf de trappen af, zijn koffer achterna. Dit verhaal ging snel rond in de jazz scene. Toen Zoot de volgende avond in de Onyx Club verscheen en [[Beroemde jazzmuzikanten/Brew Moore|Brew Moore]] vroeg of hij diens saxofoon mocht lenen om mee te spelen was deze daar begrijpelijk wat afkerig van. Uiteindelijk gaf hij toch toe en overhandigde zijn instrument aan Zoot. Zoot beloofde om er heel voorzichtig mee om te springen. Vervolgens klom hij het podium op. Hij had nog maar een paar noten gespeeld toen hij plotseling zijn evenwicht verloor. In zijn val – recht op een tafeltje van clubbezoekers – hield hij Brews sax hoog boven zijn hoofd. Hij krabbelde recht, gaf Brew zijn instrument terug en sloop de deur uit... |} '''Zoot Sims''' of '''John Haley "Zoot" Sims''' was een Amerikaans {{Wp|tenorsaxofoon|tenor}}- en {{Wp|Sopraansaxofoon|sopraansaxofonist}}, geboren in het Californische Inglewood op 29 oktober 1925 en gestorven te New York op 23 maart 1985. Hij werd alom geroemd om zijn geweldig vermogen tot improviseren en zijn prachtige toon. Hoewel beïnvoed door het spel van [[Beroemde jazzmuzikanten/Lester Young|Lester Young]], imiteerde hij hem niet. Hij had zijn eigen typisch swingende en lyrische stijl waarmee hij vooral uitblonk bij het vertolken van ballads. Samen met [[Beroemde jazzmuzikanten/Stan Getz|Stan Getz]] en [[Beroemde jazzmuzikanten/Al Cohn|Al Cohn]] behoort Zoot Sims tot de saxofonisten die beschouwd kunnen worden als de meest succesrijke volgelingen van de saxofoonstijl van [[Beroemde jazzmuzikanten/Lester Young|Lester Young]]. In de loop van zijn carrière speelde hij met heel wat beroemde bands, waaronder die van [[Beroemde jazzmuzikanten/Benny Goodman|Benny Goodman]], [[Beroemde jazzmuzikanten/Artie Shaw|Artie Shaw]], [[Beroemde jazzmuzikanten/Stan Kenton|Stan Kenton]] en [[Beroemde jazzmuzikanten/Buddy Rich|Buddy Rich]]. Sims was ook een van [[Beroemde jazzmuzikanten/Woody Herman|Woody Hermans]] "Four Brothers" (zo genoemd vanwege het saxofoonkwartet met 3 tenors en een bariton), en hij stond bekend onder zijn collega's als een van de sterkste {{Wp|Swing (dans)|swingers}}. Hij leidde regelmatig zijn eigen combo's en toerde soms met het {{Wp|Sextet (muziek)|sextet}} van zijn vriend, de {{Wp|baritonsaxofoon|baritonsaxofonist}} [[Beroemde jazzmuzikanten/Gerry Mulligan|Gerry Mulligan]], en later met {{Wp|Mulligans Concert Jazz Band|Mulligans Concert Jazz Band}}. Sims verwierf de bijnaam "Zoot" aan het begin van zijn loopbaan in Californië, toen hij in de band van trompettist [[Beroemde jazzmuzikanten/Kenny Baker|Kenny Baker]] speelde.&nbsp;<ref>'Zoot' werd later ook de naam voor een van de figuren uit {{Wp|The Muppet Show|The Muppet Show}}, degene die saxofoon speelt.</ref> ==Jeugd== Zoot Sims' ouders waren actief in {{Wp|Vaudeville (theatervorm)|vaudeville}}. Hij groeide op in een gezin met zes jongens en één meisje in het Californische Inglewood. Naar eigen zeggen had hij een gelukkige jeugd in een levendig huis dat steeds openstond voor vrienden en jamsessies. Geen van zijn broers of zussen maakte echter van muziek zijn broodwinning behalve Zoot zelf en zijn broer Ray die trombone speelde. Zijn muzikale opvoeding begon al op zesjarige leeftijd toen hij pianolessen moest nemen die hij niet zo leuk vond. Op school speelde hij korte tijd drums, vooraleer hij daar – toen hij ongeveer 12 jaar was – een oude metalen klarinet kreeg. Zoot begon dan naar bands te luisteren. Hij was vooral een fan van Benny Goodman, maar luisterde ook naar andere bands zoals die van [[Beroemde jazzmuzikanten/Count Basie|Count Basie]] en [[Beroemde jazzmuzikanten/Duke Ellington|Duke Ellington]]. Toen hij 14 was, hoorde hij Lester Young en besloot onmiddellijk om een saxofonist te worden. Zijn vader gaf hem zijn zin, kocht een saxofoon en liet hem enkele lessen volgen bij zijn klarinetleraar, die Zoot echter niet veel kon bijleren over dit instrument. Met wat hij als een trial-and-errormethode omschreef speelde Zoot in de schoolband op 15-jarige leeftijd zowat alle platen na die hij te pakken kreeg. Zoot noemt [[Beroemde jazzmuzikanten/Sam Donahue|Sam Donahue]] (bij [[Beroemde jazzmuzikanten/Gene Kruppa|Gene Kruppa]]'s band) als een van zijn grootste invloeden en hij luisterde ook veel naar tenorsaxofonist [[Beroemde jazzmuzikanten/Ben Webster|Ben Webster]]. Een andere, bijna onvermijdelijke invloed op een jonge tenorsaxofonist uit die tijd, was uiteraard Lester Young. Met de {{Wp|Bobby Sherwood band|Bobby Sherwood band}}, die hij op 16-jarige leeftijd vervoegde, maakte hij zijn eerste grote tournee door het land. == Samenwerking met Al Cohn == [[Bestand:Al Cohn.jpg|thumb|Al Cohn]] Op zijn 17 jaar ging hij bij {{Wp|Georgie Auld's band|Georgie Auld's band}}. In die tijd werd zijn grootste invloed – behalve Lester Young – nu ook de altsaxofonist [[Beroemde jazzmuzikanten/Charlie Parker|Charlie Parker]]. Hij ontmoette [[Beroemde jazzmuzikanten/Al Cohn|Al Cohn]] voor de eerste keer in 1948 toen hij met [[Beroemde jazzmuzikanten/Woody Herman|Woody Hermans]] orkest in {{Wp|Salt Lake City|Salt Lake City}} verbleef. Ze werden haast onmiddellijk goede vrienden en werkten spoedig samen aan een album voor het platenlabel [[Victor]]. Met de arrangementen van dit album vormden ze een klein orkest en toerden in 1957 rond met twee auto's. Vanaf die tijd werkten ze eigenlijk regelmatig samen, voornamelijk in de {{Wp|Half Note|Half Note}} in New York. Zoot Sims moest zich er echter bij neerleggen dat Al Cohn ook arrangementen voor andere groepen schreef. Na Woody Herman gingen de beide vrienden in 1949 spelen voor het orkest van [[Beroemde jazzmuzikanten/Artie Shaw|Artie Shaw]], en zo speelden ze in heel wat andere groepen voor ze een eigen band oprichtten. Intussen bleven ze rondhangen in New York als ze eens geen werk hadden. In 1957 speelden ze in het night club circuit van New York, Philadelphia, Boston, Cleveland en Chicago. == Stijl == [[Bestand:Zoot Sims & Bob Cranshaw.jpg|thumb|Zoot Sims en het Jimmy Rowles kwartet: 6 juli 1976. Zoot Sims, Jimmy Rowles, Bob Cranshaw en Mousey Alexander.]] Zoot Sims combineerde de relaxte stijl van Lester Young met het improvisatievermogen van Charlie Parker. Zijn stijl bloeide in de {{Wp|bop|bebop}} jazzsfeer van na de Tweede Wereldoorlog. Hij was een van de meest betrouwbare en consistente tenorsaxofonisten van zijn tijd. Als muzikant was hij nooit saai of voorspelbaar door zijn vermogen tot swingen en het ter plaatse uitvinden van verrassende improvisaties. Zijn slepende, zwoele maar zeer geprononceerde 'babbelende' saxofoontoon was vooral bij de tenor uitgesproken. Pas laat in zijn carrière nam hij, in navolging van onder meer [[Beroemde jazzmuzikanten/Lucky Thompson|Lucky Thompson]] en [[Beroemde jazzmuzikanten/John Coltrane|John Coltrane]], ook de sopraansaxofoon op. Ook daarin klonk zijn eigen stijl door en toonde hij in het album '{{Wp|Zoot Sims Plays Soprano Sax|Zoot Sims Plays Soprano Sax}}' uit 1976 een verbluffend meesterschap. In zijn jongere jaren was [[Beroemde jazzmuzikanten/Ben Webster|Ben Webster]] zijn idool, en dat bleef in zijn toon doorklinken, vooral in zijn middenregister, en ook het in tremolo's afdalen, typisch voor Webster, gebruikte hij soms. Lester Youngs lichtere toon werd vooral prominent hoorbaar als Zoot in het hoge register speelde. Hij kon gevoelige ballads spelen naast strakke uptemponummers en bracht ook melancholische bluesvertolkingen. Als improvisator verliet hij nooit te ver de melodie zodat ze herkenbaar bleef, en zijn ritmische vondsten waren bijzonder origineel. Zoot zegt dat zijn samenspel met Al Cohn iets heel intuïtiefs had. Zo speelden ze niet altijd dezelfde noten op bepaalde afgesproken patronen van het arrangement en toch klonk hun samenspel alsof het zo was ingeoefend. Zoot Sims zei over zichzelf in een interview dat hij na creatieve pieken vaak weken zijn sax niet aanraakte, omdat hij wat 'lui' was ingesteld, maar zo bleef hij ook altijd even fris spelen. Over zijn eigen capaciteiten als componist en arrangeur was Sims vrij bescheiden. Zo moest hij als de partituur wat complex was af en toe opnieuw beginnen lezen, maar als hij iets één keer gehoord had kon hij het feilloos naspelen. Hoe dan ook had Zoot een natuurlijk swinggevoel; iets dat hij zelf vergeleek met de vanzelfsprekendheid van ademen. Zijn oudste broer nam ook de saxofoon en de klarinet op, was technisch vergevorderd en uitstekend met notenleer, maar had volgens Zoot geen enkel gevoel voor maat en timing. Soms werd Zoot Sims verweten dat hij zijn stijl sinds 1950 niet had vernieuwd, maar zelf hechtte hij daar weinig belang aan. Het ging hem om het plezier van het spelen en hij speelde alleen wat hij graag wilde spelen, en dat was voornamelijk swing, bop, dixieland en ballads. == Persoonlijkheid == Zoot Sims persoonlijkheid wordt door zijn vrienden beschreven als een ongecompliceerd iemand die graag jamde, dronk en rookte en zeker geen grote prater was. Hij hield er niet van om zijn muziek te analyseren en te bespreken en gaf ook weinig interviews. Het interview dat de Engelse journalist, nachtclubeigenaar en jazzzanger Les Tomkins in 1965 in de Londense ''Ronnie Scott’s club'' van hem afnam is daarop een uitzondering.&nbsp;<ref>[https://www.jazzprofessional.com/interviews/Les%20Tomkins.htm Jazzprofessional over Les Tomkins]</ref> == Instrument en uitrusting == Zoot Sims speelde gewoonlijk op een {{Wp|Selmer Cigar Cutter|Selmer Cigar Cutter}} tenorsaxofoon uit 1933, die werd geproduceerd van 1930 tot 1933. Zijn naam ontleende deze saxofoon aan het octaafmechanisme dat aan een sigarenknipper deed denken. Deze oude sax had hij in de late jaren veertig tweedehands gekocht in New Orleans. In de jaren zestig kocht hij nog een nieuwe Selmer in Parijs en in Boston nog een tweedehands van het zelfde merk. Als mondstuk voor zijn tenor bleef Zoot vrij trouw aan een oude ebonieten ('hardrubber') Brilhart waar hij vanaf 1943 op speelde. Ook zijn sopraansax was een {{Wp|Selmer (bedrijf)|Selmer}}, waarschijnlijk met een Selmer Soloïstmondstuk waar hij soms het riet van een klarinet in stak. Hij noemde dit instrument "Sidney" en speelde er bijzonder lyrisch en toonzuiver op.&nbsp;<ref>Sopraansaxofoons zijn berucht voor de moeilijke intonatie en de muzikant moet over een precies muzikaal gehoor beschikken om niet vals te spelen.</ref> Na 1950 was hij ook regelmatig te horen op altsaxofoon. == Discografie== * [[Stan Getz]], [[Al Cohn]], ''The Brothers'' (1949) [[Prestige Records]] *''Zoot'' (1956) met [[Johnny Williams]], [[Nick Travis]] (trompet), [[Gus Johnson]] en [[Nabil Totah]]. Composities door [[George Handy]] *''Tenor Conclave'' (1956) met [[Hank Mobley]], Al Cohn, [[John Coltrane]], [[Red Garland]], [[Paul Chambers]] en [[Art Taylor]] * ''Goes To Jazzville'' (1956) met Totah, Williams, [[Bill Anthony]], [[Jerome Lloyd]] en Gus Johnson * Zoot Sims and The [[Joe Castro]] Trio ''Live at Falcon Lair'' (1956) *''That Old Feeling'' en dubbel cd-uitgave van twee albums uit 1956, met onder meer "Bohemia After Dark", Sims' eerste solo-opname met altsaxofoon en ''Zoot Sims plays Alto, Tenor, and Baritone'' * Zoot Sims/Al Cohn – ''Hoagy Carmichael Sessions and More'' (1957) opgenomen in in New York, Sims speelt tenor en Cohn bariton met [[Nick Travis]], trombonist [[Jimmy Cleveland]], pianist [[Elliot Lawrence]], bassist [[Milt Hinton]] en drummer [[Osie Johnson]]. Arrangementen door [[Bill Elton]] *''Together Again!'' (1957) met Al Cohn, [[Herbie Steward]], [[Serge Chaloff]], [[Elliot Lawrence]], Burgher Jones en [[Don Lamond]] *''A Night at the Half Note'' (1959) met Al Cohn, [[Mose Allison]], [[Paul Motian]], Nabil Totah en [[Phil Woods]] *''Either Way'' (1959-60) met Cecil Colier, Bill Crow, Gus Johnson en Mose Allison *Dubbel-cd [[Al Cohn]] met Zoot Sims ''Complete Original Quintet/Sextet Studio Recordings'' bevat: ** hun eerste kwintet-/sextetsamenwerking uit 1952 ** ''From A To Z'' (1956) ** ''Al And Zoot'' (1957) ** ''You 'N' Me'' (1960) met Allison, [[Major Holley]] en Osie Johnson. Cohn en Sims spelen klarinet op "Angel Eyes" en tenor op de meeste nummers *''Down Home'' (1960) met [[Dave McKenna]], [[George Tucker (musician)|George Tucker]] en [[Dannie Richmond]] * ''At the Half Note Again'' (1965) met Cohn, pianist [[Roger Kellaway]], bassist [[Bill Crow]], drummer [[Mel Lewis]]. Op sommige nummers is een derde tenorspeler te horen, [[Richie Kamuca]], en een verschillende ritmesectie (pianist [[Dave Frishberg]], bassist [[Tommy Potter]] en Lewis * ''Bossa Nova Session'' (1962) met [[Jimm Hall]] * [[Al Cohn]] & Zoot Sims – ''Easy As Pie'' – live op de [[Left Bank Jazz Society]]nacht in de [[Famous Ballroom]] in Baltimore, 1968. De ritmesectie bestaat uit [[Dave Frishberg]], [[Victor Sproles]] op bas en [[Donald McDonald]] op drums * ''Zoot Sims/Al Cohn – ''Body and Soul (1973) Met Jaki Byard op Piano, George Duvivier op bas en Mel Lewis op drums. * ''Zoot Suite'' (1973) – live met [[Jimmy Rowles]], [[George Mraz]](bas) en [[Mousey Alexander]] * [[Giuseppe Venuti|Joe Venuti]]/Zoot Sims – ''Joe & Zoot & More'' (1973) met [[Spencer Clark]] op [[bassaxofoon]], [[Milt Hinton]] en[[Bucky Pizzarelli]] * ''Zoot Sims and the Gershwin Brothers'' (1975) met pianist [[Oscar Peterson]], gitarist [[Joe Pass]], George Mraz en [[Grady Tate]] (drums) * [[Count Basie]]/Zoot Sims ''Basie and Zoot'' (1975) kwartet met bassist John Heard en drummer [[Louie Bellson]]. Een bluesy set. *''Soprano Sax'' (1976) met [[Ray Bryant]], George Mraz, en Grady Tate *''Somebody Loves Me'', een heruitgave van nummers die midden jaren zeventig niet waren gekozen voor het [[Groove Merchant]] label, met Sims op tenor en soprano, [[Bucky Pizzarelli]] (gitaar), [[Milt Hinton]] (bas) en [[Buddy Rich]] (drums). *''If I'm Lucky'' (1977) met pianist [[Jimmy Rowles]], George Mraz en [[Mousey Alexander]]. * ''For Lady Day'' (1978) Sims, Rowles en Mraz spelen [[Billie Holiday]] songs, met [[Jackie Williams]] op drums * Zoot Sims and [[Sweets Edison]] – ''Just Friends'' (1978). Voor [[Norman Granz]]' [[Pablo Records]] * ''Zoot Sims in Copenhagen'' (1978) * [[Art Pepper]]/Zoot Sims – ''Art 'n' Zoot'' (1981) – met bassist [[Ray Brown (musicus)|Ray Brown]] en gitarist [[Barney Kessell]] * Zoot Sims met [[Joe Pass]] – ''Blues For Two'' (1982) * ''Suddenly It's Spring'' – (1983) met Rowles, Mraz en [[Akira Tana]] *''Quietly There'' (1984) Zoot Sims speelt [[Johnny Mandel]] composities met [[Mike Wofford]] op piano, [[Chuck Berghofer]] op bas, [[Nick Ceroli]] op drums en [[Victor Feldman]] percussie. Zijn voorlaatste opname. == Beluisteren == * [https://www.youtube.com/watch?v=U10zadrJlvI Zoot Sims op tenorsaxofoon: ''Zoot's Theme''] (YouTube) * [https://www.youtube.com/watch?v=EIbNGm8UqOs Zoot Sims op sopraansaxofoon: ''Moonlight in Vermont''] (YouTube) == Trivia == [https://www.thejazzine.com/Thoughts_on_Jazz/Blog/Entries/2008/8/20_The_Humor_of_Zoot_Sims.html The Humor of Zoot Sims] {{Bron|bronvermelding= * [https://www.jazzprofessional.com/interviews/Al%20Cohn%20and%20Zoot%20Sims.htm Website van Jazzprofessional: Interview met Les Tomkins in 1965] *Engelstalige Wikipedia * {{Aut|Ward,Geoffrey C.}} en {{Aut|Burns,Ken}}: ''Jazz, A History of America's Music'' *Gene Lees: Jazzletter september 1991, Volume 10, N. 9 * [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=88488393 ''Jazzprofiles'' op NPR Music] * [https://www.cduniverse.com/sresult.asp?artistid=125027&HT_Search=artist&HT_Search_Info=Zoot+Sims&seeall=1 Zoot Sims discografie] {{References}} }} {{Sub}} owoe887xbf3rskw5bvidwmc47xy77q7 2 29822 421672 421567 2026-04-06T12:09:00Z Erik Baas 2193 +YouTube 421672 javascript text/javascript // <nowiki> // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // var X='ja'; // ?? $(function () { // loadWikidataInfo(); importScript('Gebruiker:Erik Baas/fwikidata.js'); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // AutoEdit(); // 20260323 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); addPurgeTab(); return; }); function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // objSummary.value = 'lf'; // 20260323 //aap . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ text = text.replace(/Youtube/g, "YouTube"); // 20260406 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/Dessert/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> 9td8ubppi92xr4nnxa3bzqh0upxx6lm 0 30864 421758 421569 2026-04-07T06:23:13Z Mattias.Campe 572 Pagina is wat herschikt om hoofd- en "bijzaak" duidelijker te maken. 421758 wikitext text/x-wiki == Doelstellingen == Onderstaande doelstellingen komen in meer of mindere mate aan bod. De <span style="color:lightgrey;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. Dat zijn bv. praktijkoefeningen die aansluiten bij deze theorie, maar die in dit Wikibook niet behandeld worden. Of bv. theorie die in een ander hoofdstuk wordt behandeld. Uit het leerplan van '''Applicatie- en Databeheer'''&nbsp;<ref>[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da Leerplan Applicatie- en databeheer - 3de graad - D/A-finaliteit]</ref>, een deel van leerplandoel 26, 27 en 29: * LPD 26: De leerlingen lichten de opbouw en werking van een netwerksysteem met zijn componenten en transportmedia toe. ** <span style="color:lightgrey;">netwerkdiensten, clouddiensten</span> ** routing ** <span style="color:lightgrey;">virtualisatie</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De componenten van een netwerk zijn onder meer werkstation, server, access point, switch, router, gateway, firewall, noodbatterij, backbone, SAN, NAS.</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De transportmedia zijn de soorten bekabeling in een netwerk, wifi, bluetooth …</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De basis clouddiensten zijn: IaaS, PaaS en SaaS.</span> * LPD 27: De leerlingen lichten een lagenmodel voor datacommunicatie en de functie en werking van communicatieprotocollen in een netwerk toe. ** Adressering. Bij adressering worden IPv4 en IPv6 behandeld. * Wenk. Het OSI-model wordt gebruikt als theoretisch lagenmodel. De leerlingen kunnen aan de hand van het OSI-model problemen binnen een netwerk stapsgewijs oplossen. * Wenk. Volgende protocollen komen aan bod: TCP/IP, UDP, ethernet-protocol. * Wenk. Bij de adressering wordt aandacht besteed aan subnet en subnetmasker. * <span style="color:lightgrey;">Wenk. Je leert de leerlingen getallen omzetten van het decimaal talstelsel naar het binair en hexadecimaal talstelsel en omgekeerd.</span> * LPD 29: De leerlingen installeren, configureren en onderhouden on premise een client en server besturingssysteem en applicatiesoftware. ** DNS, DHCP * <span style="color: lightgrey;">Wenk. Je kan de Cisco Packet Tracer of Lernsoftware Filius gebruiken. Dit zijn gratis tools waarmee je volledige netwerken kan bouwen en configureren. Als leerkracht kan je, om leerlingen fouten te leren herkennen, met die tools netwerken definiëren en voorzien van verschillende fouten. Je test hiermee theoretische kennis in praktische situaties.</span> Uit het leerplan '''Informatica- en communicatiewetenschappen'''&nbsp;<ref>[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/III-InCo-d Informatica- en communicatiewetenschappen B + S - 3de graad - D-finaliteit]</ref>, een deel van leerplandoel 15, 19 en 22: * LPD 15: De leerlingen lichten de opbouw, de werking en de samenwerking toe van de componenten van een computersysteem. ** <span style="color:grey;">OSI-referentiemodel</span> ** <span style="color:grey;">Communicatieprotocol</span> ** Adressering * Wenk. Het is belangrijk dat de leerlingen inzicht krijgen in het OSI-referentiemodel. Alles vertrekt van hieruit. Er worden meerdere communicatieprotocollen besproken, telkens komt het principe en de specifieke implementatie ervan aan bod. Bij adressering wordt zeker ingegaan op IP-adressering en subnetting voor IPv4 en IPv6. <span style="color:grey;">Enkel actuele netwerkcomponenten worden besproken.</span> * Wenk: Je kan volgende communicatieprotocollen aan bod laten komen: TCP/IP, <span style="color:grey;">seriële communicatie tussen controllers of tussen controllers en sensoren/actuatoren (I2C, SPI, Asynchroon), communicatie tussen controllers en computersystemen (USB, bluetooth, wifi, Lora, 4G, 5G …).</span> * LPD 19: De leerlingen beheren een computernetwerk. ** <span style="color:grey;">Toegangs- en gebruikersrechten</span> ** <span style="color:grey;">Gebruikersprofielen</span> ** <span style="color:grey;">Bronnen</span> ** DNS, DHCP ** <span style="color:grey;">Shellscripting</span> * <span style="color:grey;">Wenk. Je kan een aantal groepen en gebruikers toevoegen via een script of een aantal gebruikers in éénmaal rechten geven op een gedeelde map.</span> * <span style="color:grey;">Wenk: Je kan naast DNS en DHCP ook een webserver opzetten.</span> * LPD 22: De leerlingen beveiligen een computernetwerk. * <span style="color:grey;">Wenk. Een computersysteem maakt deel uit van een netwerksysteem. Dit doel omvat dus ook het beveiligen van een computersysteem. Behandel ook de gevolgen van een slechte beveiliging van computer- en netwerksystemen. Enkel actuele beveiligingsrisico’s en oplossingen worden besproken.</span> * <span style="color:grey;">Wenk: Wenk: Je kan een computernetwerk op meerdere manieren beveiligen: virusbescherming, firewall; afscherming van poorten; e-mailfiltering en anti-spam; anti-spywaretools; two-factor authenticatie; ... </span> * Wenk: Je kan het principe van NAT (Network Address Translation) uitleggen. Uit het leerplan Toegepaste Informatica van de richting '''Informaticabeheer'''&nbsp;<ref>Meer informatie op [https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2015/003 leerplan D/2015/7841/003]</ref>: * 3.1.9 De functie van een communicatieprotocol toelichten. * 3.1.10 Een actueel communicatieprotocol toelichten. * 3.1.11 De noodzaak van adressering en de structuur van sommige adrestypes toelichten, onder meer MAC en IP. * 3.1.12 De mogelijke technieken van adressering in een actuele netwerkarchitectuur toelichten. * 3.1.13 De begrippen subnet en subnetmasker, en de functie ervan toelichten. * 3.1.16 Het begrip routing toelichten. * 3.5.1 De gevolgen van een slecht beveiligd netwerk toelichten. * 3.3.4 Werking van DNS toelichten en ''instellen''. * 3.3.5 Werking van DHCP toelichten en ''instellen''. Voor de opbouw van het onderdeel netwerkprotocollen is gekozen voor het TCP/IP netwerklagenmodel. Dit netwerklagenmodel wordt ook gebruikt bij {{Wp|Wireshark|Wireshark}}, een 'packet sniffer' en 'protocol analyzer' om zo de data in een netwerk op te vangen en te analyseren. Een (groter) bestand wordt dan verdeeld in stukjes (ethernetframes genoemd), die elk afzonderlijk in een eigen "enveloppe" verstuurd worden. Gezien het hier gaat om protocollen om te kunnen communiceren zal een 'adres' voor de verzender en de ontvanger belangrijk zijn. In onze maatschappij kan je voor jouw woning niet zomaar je eigen straat en huisnummer kiezen. Al snel zou dit chaos zijn en zou de postbode met de handen in het haar zitten. Gelukkig is dat beter geregeld: ieder huis krijgt een unieke combinatie van straat, straatnummer, gemeente en land. Zo ook op het internet. Ook bij het TCP/IP-model zijn er adresafspraken nodig, zelfs voor twee soorten adressen: MAC en IP. Er wordt aangeraden om het Wikibook van {{Wp|Wiskunde/Talstelsels|talstelsels}} te bekijken om zo alles beter te begrijpen. == Linklaag, met MAC == Een '''{{Wp|MAC-adres|MAC-adres}}''' (ook wel hardware-adres genoemd) is een uniek identificatienummer dat aan een apparaat in een {{Wp|ethernet|ethernet}}-netwerk is toegekend. Dankzij dit adres kunnen apparaten met elkaar communiceren. Vrijwel ieder netwerkapparaat heeft een vast, door de fabrikant bepaald uniek MAC-adres. Heeft een laptop een mogelijkheid voor vast internet en voor draadloos internet, dan zal die laptop twee MAC-adressen hebben. MAC-adressen zijn alleen lokaal relevant, zodra een pakket een router passeert wordt zowel het MAC-adres van de bron, als van de bestemming aangepast in het ethernetframe. === Notatie === Het MAC-adres wordt meestal in {{Wp|hexadecimaal|hexadecimale}} vorm aangeduid, door zes groepen van twee hexadecimale cijfers (dus 12 hexadecimale cijfers). Bv.: 00:24:1d:c1:71:e6 Een MAC-adres heeft dus als bitruimte 48 bits, waarmee 281.474.976.710.656 (2⁴⁸=16¹²) unieke adressen kunnen worden gevormd.&nbsp;<ref>Er is al een nieuwe standaard omdat wordt verwacht dat de unieke nummering ooit 'op' zal raken.</ref> De eerste drie groepen van een MAC-adres worden toegewezen aan een fabrikant.&nbsp;<ref>Deze 24 bits zijn de OUI of de {{Wp|en:Organizationally unique identifier|Organizationally unique identifier}}.</ref> De fabrikanten moet er dan voor zorgen dat elk adres maar eenmaal wordt gebruikt. Bij bovenstaand voorbeeld verwijst het gedeelte <code>00:24:1d</code> altijd naar GigaByte als fabrikant. Met Wireshark kan je het MAC-adres van ontvanger <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 1b bf 89 a3 50</span> en verzender <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 24 1d c1 71 e6</span> goed "zien zitten" in de linklaag van het ethernetframe. Het is logisch dat het MAC-adres in het begin van het ethernetframe zit, omdat de switch de netwerkcomponent is die snel moet kunnen beslissen via welke poort een frame verstuurd moet worden (zie verder). De linklaag begrijpt de gekleurde info en weet dat de andere data o.a. via het adresseringsprotocol IPv4 is (omwille van de code <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span>). Dit is het netwerkprincipe ''inkapseling'': een header + data. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 1b bf 89 a3 50</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 24 1d c1 71 e6</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">'''|'''</span>45 00 04 30 5c bd 40 00 40 06 e7 1e c0 a8 01 02 4a 7d <span style="color:#cccccc;">0020</span> e6 c4 b4 c5 00 50 7d 1c 56 57 19 1d 1d 1e ... === Gebruik === Het MAC-adres wordt op een netwerk o.a. gebruikt bij een switch, die op basis van dit adres beslist waar een pakket heen moet.&nbsp;<ref>Er zijn switches die zowel MAC als IP begrijpen, maar dit valt buiten het kader van deze cursus.</ref> In het begin kent de switch het netwerk niet en zal hij pakketjes moeten doorsturen naar al zijn poorten. Stap-voor-stap kan hij een tabel opbouwen, zodat hij weet welke MAC-adressen op welke poorten zitten.&nbsp;<ref>Als een switch een pakketje doorstuurt naar een router, zal deze router het IP-adres dat ook in dat pakketje zit gebruiken om te routeren.</ref> === Broadcast === Wil je alle hosts in een netwerk kunnen bereiken, dan heb je nood aan een broadcast (bv. in het geval van DHCP). Hiervoor worden alle bits in het MAC-adres op <code>1</code> gezet, of dus op <code>f</code> in hexadecimale vorm. Een switch die zo'n frame ontvangt, zal dus dit frame op al zijn poorten doorsturen. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">'''ff ff ff ff ff ff'''</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">08 00 27 75 b0 77</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">'''|'''</span>45 10 01 48 00 00 00 00 80 11 39 96 00 00 00 00 ff ff <span style="color:#cccccc;">0020</span> ff ff 00 44 00 43 01 34 86 32 01 01 06 00 ... == Internetlaag, met IPv4 == Het bekendste protocol uit de internetlaag is het {{Wp|Internetprotocol|Internetprotocol}} (IP). Dit protocol is verantwoordelijk voor het adresseren van hosts en voor het routeren van datagrammen (pakketten) van een bronhost naar een doelhost. Een host (computer, router, IP-cam,...) die in zo'n netwerk voorkomt, wordt geïdentificeerd aan de hand van een IP-nummer. === Notatie === Een IPv4-adres wordt bijna altijd aangegeven als een groep van 4 decimale getallen, gescheiden door een punt, bv.: 81.241.89.194 74.125.230.196 192.168.2.1 Je zou dan vermoeden dat 301.140.45.13 ook een geldig IP zal zijn, wat niet het geval is. Dit komt omdat per getal slechts 8 bits gebruikt worden (cfr. Wikibook "[[Basiskennis_informatica/Talstelsels#Decimaal|Talstelsels in de informatica]]"). Het grootst mogelijke getal dat daarmee kan worden gemaakt is 2⁸-1=255. Het grootst mogelijke IP-adres is dus (in theorie) 255.255.255.255. Een IPv4-adres heeft dus als bitruimte 32 {{Wp|Bit (eenheid)|bit}}s, waarmee 2³² ≈ 4 miljard adressen kunnen worden toegewezen. Dat was ooit superveel, maar men zag ook de groei van het aantal hosts. En per bewoner op de aarde heb je eigenlijk minder dan 1 IPv4-adres (de {{Wp|wereldbevolking|wereldbevolking}} telt bijna 8 miljard mensen). De bitruimte uitbreiden (IPv6, zie verder) lijkt dan eenvoudig, maar is het helemaal niet: alle apparatuur moet hier mee overweg kunnen. Alle oude apparatuur vervangen is op korte termijn niet haalbaar. In afwachting van een volledige IPv6-uitrol bedacht men andere technieken zoals publiek/privaat en NAT (zie verder). Begin 2011 heeft de {{Wp|Internet Assigned Numbers Authority|Internet Assigned Numbers Authority}} (IANA) trouwens de laatste IPv4-adresblokken verdeeld over de regionale internetregistries.&nbsp;<ref>{{Nl}}[https://tweakers.net/nieuws/72409/laatste-ipv4-blocks-zijn-toegewezen-update.htmlLaatste ipv4-blocks zijn toegewezen], door Joost Schellevis, ''www.tweakers.net'', 3 februari 2011</ref>, waarvan {{Wp|RIPE NCC|RIPE NCC}} (voor Europa, Rusland en West-Azië) eind 2019 meldde dat het laatste deel ervan is uitgedeeld&nbsp;<ref>{{Nl}}[https://tweakers.net/nieuws/160352/ripe-ncc-heeft-zijn-laatste-ipv4-adressen-uitgedeeld.html RIPE NCC heeft zijn laatste ipv4-adressen uitgedeeld], door Joris Jansen, ''www.tweakers.net'', 25 november 2019</ref> Daar een router moet kunnen weten waar een frame naartoe moet, moet er een IP-adres zijn van de ontvanger, maar ook van de verzender. Met Wireshark kan je de IP-adressen <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> en <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d e6 c4</span> goed "zien zitten" in de internetlaag van het ethernetframe: * <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> = inkapseling, nl. IPv4 volgt als adresseringsprotocol (en niet IPv6, want dat zou <code>86 dd</code> zijn). * <code>45 00 04 30 5c bd 40 00</code>: versie, headerlengte, … * <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> hexadecimaal is 64 decimaal = {{Wp|Time to live|TTL}} = hop limit. Iedere keer dat dit ethernetframe een router passeert wordt dit eentje verminderd. Als het op 0 komt, wordt dit frame weggegooid, zodat een frame niet oneindig op het internet zou kunnen rondgestuurd worden. * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> = inkapseling, nl. TCP volgt als transportprotocol * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> = 192.168.1.2 decimaal = IP-adres bron (source) * <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d e6 c4</span> = 74.125.230.196 decimaal = IP-adres doel (destination) <span style="color:#cccccc;">0000</span> 00 1b bf 89 a3 50 00 24 1d c1 71 e6 <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">'''|'''</span>45 00 04 30 5c bd 40 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> e7 1e '''<span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d</span> ''' <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''e6 c4'''</span> b4 c5 00 50 7d 1c 56 57 19 1d 1d 1e ... In een firewall kan een IP-adres gebruikt worden om communicatie van en/of naar bepaalde hosts te blokkeren. === Publiek of privaat === Om het tekort aan IPv4-adressen op te lossen heeft men vastgelegd dat bepaalde IP-adressen meerdere keren gebruikt kunnen worden, zolang ze maar uniek zijn binnen het eigen (LAN-)netwerk: range 192.168.0.0 - 192.168.255.255, bv. 192.168.0.101 ; 192.168.0.254 ; 192.168.5.2 range 172.16.0.0 - 172.31.255.255, bv. 172.16.0.1 ; 172.16.0.2 ; 172.27.1.1 range 10.0.0.0 - 10.255.255.255, bv. 10.0.0.1 ; 10.0.0.3 ; 10.1.0.3 Deze adressen worden '''private IP adressen''' genoemd. Deze worden heel vaak gebruikt in LANs bij je thuis, op het kantoor of in bedrijven. Binnen je eigen netwerk mag bv. 192.168.0.101 maar één keer voorkomen, maar bij je buur of je concurrent mag 192.168.0.101 opnieuw gebruikt worden. Als je ook communicatie met het Internet wil, kan je hiervoor geen private adressen gebruiken: ze zijn niet noodzakelijk uniek op de wereld. Hiervoor heb je een abonnement met een {{Wp|Internetprovider|internet service provider}} (ISP) nodig. Deze geeft een IP-adres aan jouw router, dat voor de rest van de wereld zichtbaar én uniek is. Men heeft het over een '''publiek IP-adres'''. Ook een ISP kan niet zomaar een IP-adres kiezen: het beheer van alle publieke IP adressen wordt uitgevoerd door de {{Wp|Internet Corporation for Assigned Names and Numbers|ICANN}}. Een ISP krijgt dan een "range" van IP-adressen, waaruit zij vrij kunnen kiezen. {{Wp|Réseaux IP Européens|RIPE}} biedt op hun site de mogelijkheid om via een whois-aanvraag te weten komen welke range van IP-adressen een ISP heeft.&nbsp;<ref>Zie [https://www.ripe.net/ ripe.net]. {{Nl}} Bron: forumbericht op 9lives.be, nl. [https://www.9lives.be/forum/algemene-discussies/279554-gezocht-ip-range-belgie.html Gezocht: IP range belgie]</reF> De aandachtige lezer zal opmerken dat er wel nog een koppeling moet gebeuren tussen publiek en privaat IP-adres: dat wordt opgelost door NAT. === NAT === Stel dat je vanuit jouw LAN wilt surfen naar [https://wikibooks.org wikibooks.org], waarvoor de pc een HTTP-aanvraag doet aan 91.198.174.192. Hij geeft ook zijn eigen IP-adres 192.168.1.1 mee, omdat hij een HTTP-antwoord wil terugkrijgen, nl. de webpagina. Het gele bolletje stelt het pakketje voor dat zich doorheen het netwerk beweegt. De letters: S=''sender'', R=''receiver'', RA=router A, RB=router B. [[Bestand:Nat-situation1.svg]] Deze HTTP-aanvraag komt toe bij de webserver van wikibooks.org. Alleen weet hij niet naar waar hij het HTTP-antwoord moet terugsturen. Het IP-adres 192.168.1.1 is namelijk een privaat IP-adres, dat énkel uniek moet zijn binnen één netwerk, maar niet over heel de wereld. Het is dus duidelijk dat dit niet zal werken. [[Bestand:Nat-situation2.svg|677px]] Een privaat IP-adres is dus niet routeerbaar over het internet, maar van de ISP heeft router RA wel een publiek IP-adres (bv. 91.179.77.105) gekregen, wél uniek over heel de wereld. [[Bestand:Nat-situation3.svg|677px]] De router RA krijgt een pakketje met als source IP-adres 192.168.1.1, maar hij zal dit wijzigen naar 91.179.77.105, voordat hij het op het Internet zet. Dit principe noemen we '''{{Wp|Network address translation|network address translation}}''', kortweg NAT. Hierdoor kan wikibooks.org de webpagina terugsturen naar de publieke interface van de router, nl. 91.179.77.105. Belangrijk is dat de router een NAT-tabel bijhoudt, omdat hij moet onthouden wie dit oorspronkelijk had aangevraagd in het LAN-netwerk van A. NAT lost dus het tekort aan IPv4-adressen op, omdat zo meerdere nodes samen één IPv4-adres kunnen delen. Het voordeel van NAT is dat het interne LAN-netwerk niet zomaar zichtbaar is voor de buitenwereld. Verschillende methoden&nbsp;<ref>{{En}} [https://en.wikipedia.org/wiki/UDP_hole_punching UDP hole punching] op de Engelstalige Wikipedia. [https://samy.pl/pwnat/ NAT to NAT client-server communication], beschrijving van de pwnat tool van Samy Kamkar</ref> laten echter zien dat het gros van de NAT-methoden te omzeilen valt. Bovendien kan je met een goed ingestelde firewall op de router een gelijkaardige veiligheidssituatie zoals bij NAT bekomen. Hieronder een ander voorbeeld die het in verschillende stappen uitlegt (helaas lijkt een switch-icoon voor de router gebruikt te zijn). [[Bestand:Network_Address_Translation_(file2).jpg|677px]] <gallery caption="Verschillende mogelijkheden om de werking van NAT uit te leggen"> Bidirectional_NAT-en.svg Dynamic NAT-en.svg NAPT-en.svg </gallery> === Statisch of dynamisch === Het IP-adres van een computer kan manueel worden ingesteld op de computer, het is dan steeds hetzelfde ('''statisch'''). Voor servers en routers is een vast IP handig, omdat deze dan altijd op dat adres te bereiken zijn. Zowel door rechtstreeks het IP in te typen, als bij de koppeling domeinnaam-IP (DNS). Bedrijven of scholen vragen vaak ook een statisch IP aan bij hun ISP. Op werkstations statische IP's gebruiken is moeilijker, omdat je zelf een goed overzicht moet behouden. Je mag een IP-adres namelijk maar één keer toewijzen. Bij het wegnemen of bijzetten van werkstations wordt dit snel onbeheerbaar. Vandaar wordt er bij werkstations bijna altijd gebruik gemaakt van DHCP, waardoor automatisch een IP wordt toegewezen. Men spreekt van een '''dynamisch''' IP. Het is dan wel niet zeker dat je steeds hetzelfde IP-adres krijgt. Bij het abonnement van een particulier zal je standaard ook een dynamisch IP van je ISP krijgen. === Netwerk- en hostdeel === IP-pakketten worden verstuurd door computers, servers,... Het is de verantwoordelijkheid van een router om deze pakketten op de juiste bestemming te krijgen. Stel bv. dat de webserver links een back-up wil bewaren, maar dat in een ander land wil doen, zodat ze bij een ramp aan hun data kunnen. Dat zou de server rechts kunnen zijn, waartussen zeker enkele routers zullen zitten. Een router scheidt minstens twee netwerken, maar het kunnen er ook meer zijn. Zo zijn de routers links en rechts verbonden met 4 netwerken en de middelste met 3. [[Bestand:Network-with-hops.svg]] De vraag is via welke interface de router links een binnenkomend pakket verder zal sturen, zodat deze kan worden ''gerouteerd''. Wij zien gewoon dat het via zijn rechtse interface is, maar een router heeft zo'n helikopterzicht niet. De routeringstabel kan niet álle mogelijke bestemmingen (=IPv4-adressen) bevatten van de volledige wereld. Alleen al het opsommen van alle IPv4-adressen zou een bestand geven van 16 GiB (=2³²mogelijkheden * 4B/2³⁰=2⁴), wat dus nog geen routeringsinformatie zou bevatten. Laat staan dat je in dat bestand een bestemming moet zoeken of dat je een bestemming moet aanpassen. Een routeringstabel bevat dus niet (uitsluitend) afzonderlijke IP-adressen, maar er wordt gewerkt met afzonderlijke netwerken, subnetten genoemd. Hiervoor bestaat een IP-adres uit een netwerk- en een hostdeel. Het netwerkdeel geeft aan welk netwerk bedoeld is en het hostdeel geeft een bepaalde host (pc, router,...) binnen dat netwerk aan. Om te weten waar de grens ligt tussen de twee delen, zal een IP-adres vergezeld zijn van een subnetmasker. Een kortere notatie is de CIDR-notatie. ==== Subnetmasker ==== Dankzij het subnetmasker kan je besluiten wat van het IP-adres behoort tot het netwerkdeel en wat tot het hostdeel. Zo kan je ook besluiten of hosts tot elkaars netwerk kunnen behoren. {| class="wikitable" |- ! PC !! IP !! Subnetmasker !! Netwerkdeel !! Hostdeel |- | A || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255.255</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>''' || <span style="color:green">.104</span> |- | B || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255.255</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>''' || <span style="color:green">.104</span> |} Conclusie: het netwerkdeel van pc A en B is niet gelijk en dus behoren ze niet tot elkaars netwerk. {| class="wikitable" |- ! PC !! IP !! Subnetmasker !! Netwerkdeel !! Hostdeel |- | C || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.1.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168</span>''' || <span style="color:green">.1.104</span> |- | D || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.2.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168</span>''' || <span style="color:green">.2.104</span> |} Conclusie: het netwerkdeel van pc C en D is gelijk en dus behoren ze tot elkaars netwerk. Nu blijkt dat de situatie van pc A en B toch anders is dan de situatie bij pc C en D, terwijl het nochtans gaat om dezelfde IP-adressen (maar een ander subnetmasker). ==== CIDR-notatie ==== In plaats van een subnetmasker wordt vaak ook aangegeven hoeveel bits gebruikt worden voor het netwerkdeel. Dit is de {{Wp|Classless Inter-Domain Routing|CIDR}}-notatie, die IP en subnetmasker in 1 notatie weergeeft: {| class="wikitable" |- ! PC !! IP !! Subnetmasker !! #netwerk- en hostbits !! CIDR-notatie |- | A || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255.255</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">24</span>'''+<span style="color:green">8</span>=32 || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.104</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' |- | B || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255.255</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">24</span>'''+<span style="color:green">8</span>=32 || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.104</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' |- | C || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.1.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">16</span>'''+<span style="color:green">16</span>=32 || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.1.104</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' |- | D || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.2.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">16</span>'''+<span style="color:green">16</span>=32 || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.2.104</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' |} In plaats van de mogelijke private IP-adressen op te sommen met de range, kunnen ze heel compact genoteerd worden met de CIDR-notatie: 192.168.0.0/16 172.16.0.0/12 10.0.0.0/8 Als je een privaat netwerk opbouwt hoef je niet te kiezen voor de volledige range: bv. een netwerk 10.1.1.0/24 is ook mogelijk. Ieder IP-adres uit dit netwerk zal dan beginnen met 10.1.1. ==== Netwerkbits (ter info) ==== Het aantal netwerkbits hoeft dus niet noodzakelijk een veelvoud te zijn van 8, zie bv. <code>172.16.0.0/12</code>. Het subnetmasker zal altijd beginnen met allemaal 1'tjes, gevolgd door allemaal 0'en. Bij 255.255.0.0 is dat geen probleem, want het decimale getal 255 is 11111111 binair. Ook het subnetmasker '''<span style="color:blue">11111111.1111</span>'''<span style="color:green">0000.00000000.00000000</span> is geldig, wat decimaal 255.240.0.0 zou zijn. Het subnetmasker 255.200.0.0 zou niet kunnen, want dit is 11111111.11<span style="color:red">'''00'''</span>1000.00000000.00000000 binair. Zoals je merkt is het controleren of pc's in hetzelfde netwerk liggen een stuk moeilijker als het aantal netwerkbits geen veelvoud is van 8. Dan moet er nl. op binair niveau gekeken worden. === Netwerk- en broadcastadres === Op basis van de CIDR-notatie (of IP+subnetmasker) kan je het volgende bepalen: {| class="wikitable" |- ! PC !! CIDR-notatie !! Netwerkadres !! Broadcastadres !! #hosts |- | A || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.104</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.255</span> || 2^{32-'''<span style="color:blue">24</span>'''}-2=2^{<span style="color:green">8</span>}-2=254 |- | B || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.104</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.255</span> || 2^{32-'''<span style="color:blue">24</span>'''}-2=2^{<span style="color:green">8</span>}-2=254 |- | C || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.1.104</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.255.255</span> || 2^{32-'''<span style="color:blue">16</span>'''}-2=2^{<span style="color:green">16</span>}-2=65534 |- | D || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.2.104</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.255.255</span> || 2^{32-'''<span style="color:blue">16</span>'''}-2=2^{<span style="color:green">16</span>}-2=65534 |} * Het netwerkadres is het laagste adres uit de beschikbare range (dus binair is iedere hostbit een 0) en stelt a.h.w. 'het netwerk' voor. In een firewall kan een netwerkadres in combinatie met een subnetmasker gebruikt worden om communicatie van en/of naar netwerken te blokkeren. Daar het netwerkadres dus een volledig netwerk voorstelt, mag het nooit gebruikt worden als IP-adres voor één host. * Het broadcastadres is het hoogste adres uit de beschikbare ranges is (dus binair is iedere hostbit een 1) en stelt a.h.w. 'communicatie naar het volledige netwerk' voor. Pakketten die het broadcastadres als ontvanger hebben, komen dus op alle hosts van dat netwerk aan. Vandaar ook logisch dat je dit adres niet mag toekennen als IP-adres van een host, net omdat het gaat om broadcast en het dus geen unicast zou kunnen zijn. * Bij de berekening van het aantal hosts moet je dus altijd '-2' doen, omdat je een netwerk-of broadcastadres nooit mag toekennen als IP-adres voor een host. * Merk op dat het logisch is dat je voor pc C en D hetzelfde netwerk- en broadcastadres hebt, omdat ze in hetzelfde netwerk liggen. Als het netwerkdeel nog niet gekend is, wordt 255.255.255.255 (of <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">ff.ff.ff.ff</span> hexadecimaal) als broadcastadres gebruikt. Dat is het geval wanneer een host een IP-adres aanvraagt via DHCP, omdat op dat moment het netwerk(deel) nog niet gekend is. Merk op <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">'''ff ff ff ff ff ff'''</span> op als MAC-adres van de verzender. Zo weet de switch op de linklaag dat hij onderstaand pakket naar iedere host mag doorsturen. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">'''ff ff ff ff ff ff'''</span> 08 00 27 75 b0 77 08 00 45 10 01 48 00 00 00 00 80 11 39 96 00 00 00 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff'''</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff'''</span> 00 44 00 43 01 34 86 32 01 01 06 00 ... === Loopbackadres === Het netwerk 127.0.0.0/8 is het loopbacknetwerk. De meeste toepassingen gebruiken van dit netwerk enkel het adres '''127.0.0.1'''. Dit adres is het loopbackadres en staat voor de eigen computer (men heeft het over de ''{{Wp|localhost|localhost}}''). Dit kan bijvoorbeeld gebruikt worden om serverdiensten te benaderen die op de eigen computer staan. Als je bv. een eigen webserver draait om webtoepassingen lokaal uit te testen, dan kan je surfen naar je eigen website via https://127.0.0.1. Je zou ook je eigen IP-adres kunnen gebruiken, maar dan moet je dit eerst opzoeken en bovendien kan het veranderen. Vaak werkt ook https://localhost, wat achter de schermen vertaald wordt naar https://127.0.0.1. === IP vs MAC === ==== Reden ==== MAC- en IP-adressen worden dus beide gebruikt om te adresseren, waardoor het misschien lijkt alsof we óf een IP-adres, óf een MAC-adres kunnen gebruiken. We hebben ze echter allebei nodig: * Het voordeel van MAC-adressen is dat je ze per definitie al hebt, want ze hangen vast aan de hardware. Enkel MAC-adressen gebruiken is niet handig: zo is er geen netwerk- en hostdeel, wat het moeilijk zou maken deze te gebruiken op het wereldwijde Internet. Een MAC-adres is dan ook enkel “geldig” binnen één netwerk. * Het voordeel van IP-adressen is dat je efficiënter netwerken kan indelen: zo vat 10.1.0.0/16 één netwerk samen met meer dan 65000 hosts! Het nadeel is dat je IP-adressen moet instellen: of statisch, of dynamisch. ==== ARP ==== [[Bestand:ARP Simulation 1 basic-update en VL.ogv|ARP-simulatie|miniatuur]] Zowel IP, als MAC zijn dus nodig in een netwerk. Toch betekent dit niet dat we ze automatisch allebei al weten. Stel dat we een webserver in ons LAN-netwerk draaien (bv. als onderdeel van een NAS). Als we deze willen bezoeken zal het IP-adres gebruikt worden (bv. doordat we het rechtstreeks intypen in de adresbalk van de browser of via DNS). Deze aanvraag komt in principe eerst toe bij een switch, die echter enkel MAC-adressen "begrijpt", maar geen IP-adressen. Als een pc wil dat zijn pakketje toekomt bij de ontvanger, zal hij dus eerst het MAC-adres van deze ontvanger moeten achterhalen. Het '''{{Wp|Address Resolution Protocol|Address Resolution Protocol}}''' heeft als voornaamste doel het MAC-adres of hardwareadres te achterhalen van een bepaald IP-adres. Dit proces wordt ook wel IP-adresomzetting genoemd. Om het gebruik van broadcasts te verminderen worden eenmaal geleerde netwerkkoppelingen IP-MAC meestal tijdelijk lokaal gecachet. Uit onderstaande capture blijkt samengevat ''Wie heeft 10.10.248.1? Vertel het 10.10.248.210.'' Uitgebreider blijkt dat een host met IP-adres 10.10.248.210 (<span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;font-family:monospace;">0a 0a f8 d2</span>) en MAC-adres <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;font-family:monospace;">9c 05 d6 33 ae f5</span> via een broadcast <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;font-family:monospace;">ff ff ff ff ff ff</span> de vraag stelt wie het MAC-adres heeft van het IP-adres 10.10.248.1 (<span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;font-family:monospace;">0a 0a f8 01</span>). Wellicht om daarna deze host een rechtstreeks (''unicast'') een bericht te kunnen sturen. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">ff ff ff ff ff ff</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 06</span><span style="color:#ff0000;"><b>|</b></span>00 01 <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> 06 04 00 01 <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">0a 0a f8 d2</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 00 00 00 00 00</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">0a 0a f8 01</span> 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 Door het versturen van ARP-pakketten met vervalste MAC-adressen ({{Wp|en:ARP spoofing|ARP spoofing}}) is het als hacker mogelijk om pakketjes te ontvangen, die niet voor hem bedoeld zijn (een {{Wp|man-in-the-middle-aanval|man-in-the-middle-aanval}}). Een andere techniek is het versturen van een overvloed aan ARP-pakketten met willekeurige MAC-adressen ({{Wp|MAC flooding|MAC flooding}}). Bij een aantal switches leidt dit ertoe dat ze in een soort van {{Wp|Hub (computernetwerk)|hub}}-modus veranderen: pakketjes worden dan naar alle poorten verstuurd. Een aanvaller kan vervolgens middels een {{Wp|packet sniffer|packet sniffer}} al het lokale netwerkverkeer aftappen.&nbsp;<ref>Zie bv. [https://wiki.wireshark.org/CaptureSetup/Ethernet#MAC_Flooding deze vermelding] op de wiki van Wireshark.</ref> Alhoewel ARP hier besproken wordt bij de internetlaag, behoort het strikt gezien tot de linklaag! Een ARP-aanvraag wordt namelijk niet voorbij een router gestuurd, want het is de switch die op basis van de MAC-adressen ARP-aanvragen en ARP-antwoorden bezorgt. Het is in dit geval geplaatst bij de internetlaag, omdat kennis van MAC en IP nodig is om het te begrijpen. == Transportlaag == === TCP === '''{{Wp|Transmission Control Protocol|TCP}}''' is een transportprotocol dat bovenop IP werkt. TCP heeft als kenmerken dat het gegevens in een datastroom kan versturen, waarbij de garantie wordt geleverd dat de gegevens aankomen zoals ze verstuurd werden, en eventuele communicatiefouten (zowel in de gegevens zelf als in de volgorde van de gegevens) kunnen worden opgevangen. TCP gebruikt men dus primair als de overdracht zeker en compleet moet zijn (o.a. bij bestandsoverdracht). Men heeft het over een betrouwbaar protocol. === UDP === Een ander transportprotocol is '''{{Wp|User Datagram Protocol|UDP}}''', wat veel wordt gebruikt bij toepassingen waar het snel overdragen van de gegevens en een korte reactietijd zeer belangrijk is, en het minder erg is dat er gegevens verloren kunnen gaan. Dit is bv. bij {{Wp|telefonie|telefonie}}, {{Wp|videoconferencing|videoconferencing}}, {{Wp|Domain Name System|DNS}} of het online spelen van actievolle spellen, zoals {{Wp|first person shooter|first person shooter}}s. === Poorten === [[Bestand:Portnumbers and sockets for IP Addressing.webm|thumb|Engelstalige video die het gebruik van poorten uitgebreider uitlegt]] Een IP-adres adresseert een host, maar wat als er op die host meerdere netwerkdiensten actief zijn? Hoe weet deze host aan welk programma hij welke info moet bezorgen? Hiervoor worden poortnummers gebruikt: deze adresseren een netwerkdienst op een host. Stel je een bedrijf voor met verschillende bureaus, waar dan de afzonderlijke diensten zitten. Het adres van dat volledig bedrijf zou dan zogezegd het IP-adres zijn, terwijl ieder bureau dan zijn eigen lokaalnummer (≈ poortnummer) zou hebben. Ieder bureau biedt namelijk een aparte dienst aan (verkoop, klantendienst, marketing,...). Een netwerkpoort komt dan als extra info bij het IP-adres van de verzender en als extra info bij het IP-adres van de ontvanger. Dit poortnummer bestaat uit 16 bits en dus zijn er 65536 (2¹⁶) poorten beschikbaar voor TCP en 65536 poorten voor UDP. De meest bekende serverpoorten lopen van 0 tot 1023. Clients kiezen vaak een willekeurig poortnummer boven 1024. Denk bv. aan een client met browser. De browser zal een willekeurige poort kiezen voor zichzelf als verzender (bv 46277) en voor de webserver poort 80 (HTTP) of 443 (HTTPS). Op deze client kunnen tezelfdertijd andere berichtendienst actief zijn (Discord, Teams, ...) die ook hun eigen poorten hebben. Enkele voorbeelden van {{Wp|TCP- en UDP-poorten|TCP- en UDP-poorten}}, waarbij poorten 0 tot 1023 bekend staan als ''systeempoorten'', de andere als ''gebruikerspoorten'': {| class="wikitable sortable" style="font-size:80%" ! poort !! protocol !! omschrijving |- | 20 || TCP || {{Wp|File Transfer Protocol|FTP}}, het datakanaal |- | 21 || TCP || {{Wp|File Transfer Protocol|FTP}}, het controlekanaal |- | 22 || TCP || SSH: {{Wp|Secure Shell|Secure Shell}} of SFTP |- | 53 || UDP, TCP || DNS |- | 67 || UDP || DHCP Server |- | 68 || UDP || DHCP Client |- | 80 || TCP || HTTP |- | 443 || TCP || HTTPS |- | 3389 || TCP || {{Wp|Remote Desktop|RDP}}, om een pc op afstand overnemen (''remote desktop protocol''). |- | 8123 || TCP || {{Wp|Home Assistant|Home Assistant}} home automation. |} Een voorbeeld vanuit {{Wp|Wireshark|Wireshark}}: <span style="color:#cccccc;">0000</span> 00 1b bf 89 a3 50 00 24 1d c1 71 e6 08 00 45 00 04 30 5c bd 40 00 40 <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> e7 1e <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">e6 c4</span>|<span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">b4 c5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 50</span> 7d 1c 56 57 19 1d 1d 1e ... Hieruit kan je enkele zaken afleiden: * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> = inkapseling, nl. TCP volgt als transportprotocol (bij UDP zou er <code>11</code> staan). * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> = 192.168.1.2 decimaal = IP-adres bron (source) * <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d e6 c4</span> = 74.125.230.196 decimaal = IP-adres doel (destination) * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 50</span> is TCP-doelpoort 80. We kunnen er dus vanuit gaan dat de client <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> met een browser (bv. Edge, Firefox, Chrome) surft naar een webserver (bv. {{Wp|Apache (webserver)|Apache}} of {{Wp|Internet Information Services|IIS}}) die ''luistert'' op poort 80 voor binnenkomende aanvragen. * <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">b4 c5</span> is TCP-bronpoort 46277, want ook clients kiezen poorten om te communiceren. * Als de webserver een antwoord terugstuurt, zal hij in principe als ontvanger IP-adres 192.168.1.2 gebruiken, met als poort 46277.&nbsp;<ref>''In principe'', omdat ''Network Adress Translation'' nog kan zorgen voor een extra stap.</ref> Poorten kan je ook zelf kiezen, maar in dat geval moet je bij het programma de poort expliciet opgeven. Zo wordt voor een webconfiguratie van je printer op Linux-systemen (met als achterliggende software CUPS) vaak poort 631 i.p.v. poort 80 gebruikt. Om toegang te krijgen is dan niet https://localhost nodig (die "achter de schermen" poort 80 gebruikt), maar wel [https://localhost:631/ https://localhost:631/]. Als je zelf poorten kiest, moet je altijd opletten dat er geen conflict is met een ander programma op jouw systeem, dat ook die poort gebruikt. Poorten kan je in een firewall gebruiken om je netwerk te beveiligen. Als je bij een computer instelt dat bij inkomende verbindingen poorten 80 en 443 geblokkeerd worden, zal je op deze computer wel kunnen surfen. Je zal dan echter zelf geen webserver kunnen draaien, tenzij je webserver draait op een niet-standaard poort. == Applicatielaag == === DNS === Het {{Wp|Domain Name System|Domain Name System}} (DNS) is het netwerkprotocol dat gebruikt wordt om namen van internetdomeinen naar IP-adressen te vertalen en omgekeerd. Wij als mens zijn namelijk beter in het onthouden van namen (bv. <code>mcdonalds.com</code> of <code>mc-donalds.com</code>), terwijl een computer liever de vaste vorm heeft van cijfers (bv. <code>44.208.147.61</code> of <code>204.11.56.48</code> wat altijd 32 bits lang zal zijn). DNS zorgt dan voor de "vertaling" tussen beide. DNS is een client-serversysteem: een opvrager (client) gebruikt het DNS-protocol om aan een aanbieder (DNS-server) een naam of adres op te vragen, waarop de server een antwoord terugstuurt. De naamgeving is hiërarchisch opgezet: bij bv. <code>nl.wikipedia.org</code> is <code>wikipedia.org</code> het domein en is <code>nl.</code> een subdomein van <code>wikipedia.org</code>. De DNS-server van <code>wikipedia.org</code> kan dus ook <code>en.</code>, <code>de.</code> of andere subdomeinen toevoegen. Standaard zal een DNS-aanvraag aan de ingestelde DNS-server gevraagd worden. Het kan dat deze het antwoord niet weet, maar dan kan hij het vragen aan een andere DNS-server. <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Korte storing Googles dns-server leidt tot dip in AMS-IX-verkeer''' Dat DNS een belangrijk protocol is bleek toen er op 23 mei 2014 een storing was op Googles dns-server. Daardoor waren heel wat diensten die van deze dns-server gebruikmaakten, onbereikbaar. In de realtimegrafieken van het internetknooppunt AMS-IX is die dip omstreeks 14.00 uur duidelijk zichtbaar. {{Voetnoot web | titel=Korte storing Googles dns-server leidt tot dip in AMS-IX-verkeer | uitgever=tweakers.net | datum=2014-05-23 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/96207/korte-storing-googles-dns-server-leidt-tot-dip-in-ams-ix-verkeer.html }} </div> === DHCP === {{Wp|Dynamic Host Configuration Protocol|DHCP}} is een protocol dat de verdeling van IP-nummers centraal beheert en automatisch toekent aan hosts die daar om vragen zodanig dat het netwerkdeel klopt en het hostdeel uniek is. Zonder gebruik van DHCP moet elk IP-nummer manueel ingevoerd worden op elke client-computer: geen dynamisch, maar statisch IP-adres dus. Ga je met jouw laptop en statisch IP naar een ander netwerk, dan zou je dit opnieuw manueel moeten veranderen (het netwerkdeel moet kloppen én het geheel moet uniek zijn). Aangezien een computer in een netwerk niet per definitie weet waar de DHCP-server zich bevindt, zal hij een IP-aanvraag via een broadcast doen. De enige die op deze broadcast zal antwoorden, is de DHCP-server (vaak als onderdeel van de router of modem bij de mensen thuis). [[Bestand:Sessione DHCP.png|omkaderd|gecentreerd]] <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Het belang van DHCP en IP''' De gewone gebruiker heeft geen weet van IP, maar op zondag 3 februari 2013 werd het belang ervan pijnlijk duidelijk voor ruim de helft van de klanten van Telenet: geen internet, telefoon of digitale televisie die werkte zoals het hoort. Oorzaak van de storing zouden falende dhcp-servers zijn: de servers deelden niet langer IP-adressen uit waardoor alle toepassingen die gebruik maken van een kabelmodem niet langer verbinding konden maken. Telenet zou vrij snel de oorzaak van de verbindingsproblemen hebben gevonden, maar de provider zou enige tijd nodig hebben gehad om tests uit te voeren. Een ploeg van honderd man zou bezig zijn geweest om de problemen op te lossen. Bij sommige klanten waren er defecte modems, wellicht doordat deze klanten hun modem teveel hebben gereset. {{Voetnoot web | titel=Telenet herstart dhcp-servers na storing in geheel Vlaanderen | uitgever=tweakers.net| datum=2013-02-03 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/87039/telenet-herstart-dhcp-servers-na-storing-in-geheel-vlaanderen.html }} {{Voetnoot web | titel= Opvallend veel meldingen van kapotte modems bij Telenet | uitgever=De STandaard | datum=2013-02-04 | taal=nl | url=https://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=DMF20130204_044 }} </div> === HTTP(S) === {{Wp|Hypertext Transfer Protocol|HTTP}} is het protocol voor de communicatie tussen een webclient en een webserver. Typisch is er een GET-request (bv. <code>GET /images/logo.png HTTP/1.1</code>) vanuit een webbrowser, waardoor je van een webserver een webpagina/afbeelding/... krijgt, samen met een response-code (bv. <code>HTTP/1.1 200 OK</code> of <code>HTTP/1.1 404 Not Found</code>). Standaard luistert een http-webserver op poort 80. Bij HTTP kan iedereen met toegang tot de netwerkapparatuur letterlijk zien wat er passeert. Dus ook de login met het bijhorende wachtwoord. Vandaar is er een uitbreiding op het HTTP-protocol: {{Wp|Hypertext Transfer Protocol Secure|HTTPS}} (met de ''s'' van de ''secure''). Een buitenstaander die iets onderschept ziet dus niet de eigenlijke data, maar "nietszeggende" 0'tjes en 1'tjes. Standaard luistert een https-webserver op poort 443. [[Bestand:HTTPS lock Let's Encrypt.svg]] === Netwerkschema === Je zit bijna aan het einde van dit behoorlijk uitgebreid hoofdstuk, maar dankzij al die info kan je nu onderstaand netwerkschema gemakkelijker interpreteren: * Er zijn twee aparte, private netwerken in het LAN-deel. Deze netwerken kunnen we heel compact voorstellen door hun netwerkadres in CIDR-notatie, nl. 10.1.2.0/24 en 192.168.1.0/24. * Voor hun verbinding naar buiten is er een publiek IP-adres 91.179.77.105. * Tussen netwerk A en B is geen NAT nodig in router RAB, maar wel eens we via router RBI naar het internet gaan. * Host A.1 heeft als IP 10.1.2.101, een dynamisch IP in de range .100-.200. Uit het schema kunnen we niet afleiden wie de DHCP-server is, maar de kans is groot dat dit de linkse interface van router RAB is. * Host B.1 heeft ook een dynamisch IP, nl. 192.168.1.101 (binnen de range .50-.150). * De andere hosts lijken een statisch IP te hebben, bv. de NAS in netwerk A met als IP 10.1.2.5. * De gateway voor iedere host in netwerk A is de linkse interface van router RAB. * Voor hosts in netwerk B blijken er twee gateways te zijn. De rechtse interface van router RAB, voor een bestemming in het groene netwerk 10.1.2.0/24. De linkse interface van router RBI voor iedere bestemming die niet in netwerk A zit. Die laatste zal de standaard gateway zijn, want daar zit de meeste hosts (nl. de rest van de wereld). * Via DNS kan de domeinnaam wikibooks.org omgezet worden naar het bijhorende IP-adres 91.198.174.192. [[Bestand:Network diagram (example).svg||677px]] == Wireshark == [[Bestand:Ethereal_Screenshot.png|thumb|Schermafdruk van Wireshark]] We bekijken enkele concrete ''captures'' van frames in WireShark waar je het netwerklagenmodel goed "ziet zitten" in de stroom van bytes. In de eerste lichtgrijze kolom staat het eerste hexadecimale adres van de byte die volgt, te tellen vanaf 0. Voor de interpretatie moet je hexadecimale getallen soms omzetten naar zijn decimale waarde, soms moet je op bitniveau kijken, soms moet je een tekstcodering zoals UTF-8 gebruiken, soms is het nog iets anders. Om de breedte te benutten nemen we twee rijen uit Wireshark samen naar één. De legende is: <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">MAC-adres doel</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">MAC-adres bron</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">adresseringsprotocol</span> (IPv4/IPv6) ; <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">TT</span><span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">L/hop limit</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">transportprotocol</span> (TCP/UDP); <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''IP-adres bron'''</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''IP-adres doel'''</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">bronpoort</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">doelpoort</span>. Merk op dat een IPv4-verzenderadres áltijd zit van byte 30 tot 33: handig voor netwerkcomponenten om het altijd daar te kunnen terugvinden. Het IPv6-verzenderadres kan daar niet zitten, omdat eerst het ontvangeradres komt dat langer is dan een IPv4-adres. Een router die enkel IPv4 begrijpt, kan dus niet zomaar ook IPv6 correct verwerken. === HTTP === Een capture via de display filter HTTP <span style="color:#cccccc;"> 0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">f0 7d 68 7a 64 fc</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 1a a0 35 30 40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">'''|'''</span>45 00 01 8c 63 77 40 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> 0a 3d <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''c0 a8 00 65'''</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''5b c6'''</span> <span style="color:#cccccc;"> 0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ae e4'''</span><span style="color:#ff0000;">|</span><span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">d6 47</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 50</span> f1 30 6e 2d 54 7e 6d cb 80 18 01 c9 cd 36 00 00 01 01 08 0a 00 01 0d 5d 9b 73 <span style="color:#cccccc;"> 0040</span> d7 3f<span style="color:#ff0000;">|</span>47 45 54 20 2f 20 48 54 54 50 2f 31 2e 31 0d 0a 48 6f 73 74 3a 20 77 77 77 2e 77 69 6b 69 <span style="color:#cccccc;"> 0060</span> 62 6f 6f 6b 73 2e 6f 72 67 0d 0a 55 73 65 72... '''Fysieke laag''' het frame, 410 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">f0 7d 68 7a 64 fc</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 1a a0 35 30 40</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> = inkapseling, nl. IPv4 volgt als adresseringsprotocol '''Internetlaag''' (nl. IPv4) 45 00 01 8c 63 77 = versie, headerlengte, … <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> hexadecimaal is 64 decimaal = TTL <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> = inkapseling, nl. TCP volgt als transportprotocol <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''c0 a8 01 02'''</span> = 192.168.0.101 = IP-adres bron (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''5b c6 ae e4'''</span> = 91.198.174.228 = IP-adres doel (destination) '''Transportlaag''' (nl. TCP) <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">d6 47</span> = 54855 = bronpoort van de verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 50</span> = 80 = doelpoort van de ontvanger (destination) = inkapseling, nl. HTTP als applicatieprotocol f1 30 … 3f = sequence number, acknowledgment, … '''Applicatielaag''' (nl. HTTP) 47 45 54, UTF-8 voor de letters GET, nl. het opvragen van een webpagina 77 77 77 2e 77 69 6b 69 62 6f 6f 6b 73 2e 6f 72 67 w w w . w i k i b o o k s . o r g === DHCP === Een capture via de display filter bootp (=dhcp) met een ‘DHCP Discover – Transaction ID 0x7920f73a’ <span style="color:#cccccc;"> 0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">ff ff ff ff ff ff</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">08 00 27 75 b0 77</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">|</span>45 10 01 48 00 00 00 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">80</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">11</span> 39 96 <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''00''' </span><span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''00 00 00'''</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff'''</span> <span style="color:#cccccc;"> 0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff'''</span><span style="color:#ff0000;">|</span><span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">00 44</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 43</span> 01 34 86 32<span style="color:#ff0000;">|</span>01 01 06 00 '''79 20 f7 3a''' 00 00 00 00 '''00 00 00 00''' 00 00 00 00 00... '''Fysieke laag''' het frame, 342 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">'''ff ff ff ff ff ff'''</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <nowiki>= iedereen (broadcast)</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">08 00 27 75 b0 77</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> = inkapseling, nl. IPv4 volgt als adresseringsprotocol '''Internetlaag''' (nl. IPv4) 45 10 01 48 00 00 00 00 = versie, header lengte, … <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">80</span> hexadecimaal is 128 decimaal = TTL <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">11</span> = inkapseling, nl. UDP volgt als transportprotocol <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''00''' </span><span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''00 00 00'''</span> = 0.0.0.0 = IP-adres bron (source). Het is logisch dat dit 0 is, want we het gaat om ‘DHCP discover’ <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff ff ff'''</span> = 255.255.255.255 = IP-adres doel (destination) = iedereen '''Transportlaag''' (nl. UDP) <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">00 44</span> = 68 = bronpoort van de verzender (source) <nowiki>= inkapseling, nl. DHCP als </nowiki>applicatieprotocol <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 43</span> = 67 = doelpoort van de ontvanger (destination) = inkapseling, nl. DHCP als applicatieprotocol 01 34 86 32 = lengte, checksum, ... '''Applicatielaag''' (nl. DHCP) 79 20 f7 3a, transaction id 00 00 00 00, your (client) IP address === DNS === Een capture via de display filter dns met een ‘Standard query 0x91f8 A www.wikibooks.org’ <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">f0 7d 68 7a 64 fc</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 1a a0 35 30 40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">|</span>45 00 00 3f 00 00 40 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">11</span> b7 fa <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 00 65</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">c0 a8</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">00 fe</span><span style="color:#ff0000;">|</span><span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">fc 36</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 35</span> 00 2b 82 f0<span style="color:#ff0000;">|</span>91 f8 01 00 00 01 00 00 00 00 00 00 03 '''77 77 77 09 77 69 6b 69 62''' <span style="color:#cccccc;">0040</span> '''6f 6f 6b 73 03 6f 72 67''' 00 00 01 00 01 '''Fysieke laag''' het frame, 77 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">f0 7d 68 7a 64 fc</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <nowiki>= iedereen (broadcast)</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 1a a0 35 30 40</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> = inkapseling, nl. IPv4 volgt als adresseringsprotocol '''Internetlaag''' (nl. IPv4) 45 00 00 3f 00 00 40 00 = versie, header lengte, … <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> hexadecimaal is 64 decimaal = TTL <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">11</span> = inkapseling, nl. UDP volgt als transportprotocol <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 00 65</span> = 192.168.0.101 <nowiki>= IP-adres </nowiki>bron (source). <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">c0 a8</span><span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;"> 00 fe</span> <nowiki>= </nowiki>192.168.0.254 = IP-adres doel (destination) = de DNS-server waaraan de vraag wordt gesteld '''Transportlaag''' (nl. UDP) <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">fc 36</span> = 64566 = bronpoort van de verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 35</span> = 53 = doelpoort van de ontvanger (destination) = inkapseling, nl. DNS als applicatieprotocol 00 2b 82 f0 = lengte, checksum, ... '''Applicatielaag''' (nl. DNS) 77 77 77 09 77 69 6b 69 62 6f 6f 6b 73 03 6f 72 67 w w w w i k i b o o k s o r g === ARP === Uit onderstaande capture (met display filter arp) blijkt samengevat ''Wie heeft 10.10.248.1? Vertel het 10.10.248.210.'' Uitgebreider blijkt dat een host met IP-adres 10.10.248.210 (<span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;font-family:monospace;">0a 0a f8 d2</span>) en MAC-adres <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;font-family:monospace;">9c 05 d6 33 ae f5</span> via een broadcast <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;font-family:monospace;">ff ff ff ff ff ff</span> de vraag stelt wie het MAC-adres heeft van het IP-adres 10.10.248.1 (<span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;font-family:monospace;">0a 0a f8 01</span>). Wellicht om daarna deze host een rechtstreeks (''unicast'') een bericht te kunnen sturen. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">ff ff ff ff ff ff</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 06</span><span style="color:#ff0000;"><b>|</b></span>00 01 <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> 06 04 00 01 <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">0a 0a f8 d2</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 00 00 00 00 00</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">0a 0a f8 01</span> 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 '''Fysieke laag''' het frame, 56 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">ff ff ff ff ff ff</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <nowiki>= iedereen (broadcast)</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 06</span> = inkapseling, nl. wat volgt is ARP '''Address Resolution Protocol''' (nl. een ARP-request) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 06</span> = inkapseling, nl. wat volgt is een ARP-request voor IPv4 <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> = MAC-adres bron = verzender (source), <nowiki>hier als onderdeel van ARP en niet van de linklaag!</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">0a 0a f8 d2</span> = 10.10.248.210 <nowiki>= IP-adres </nowiki>bron (source), <nowiki>hier als onderdeel van ARP en niet van de linklaag!</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 00 00 00 00 00</span> = MAC-adres target, hier op 0, want het gaat om een ARP-aanvraag, net om het MAC-adres te weten te komen. <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">0a 0a f8 01</span> 10.10.248.1 = IP-adres doel (destination) = de DNS-server waaraan de vraag wordt gesteld === ICMP === Een capture via de display filter icmpv6 met een ‘Echo (ping) request id=0x0d08, seq=1, hop limit=64 (reply in 55)’ <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">d4 21 22 76 5b 78</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 21 6a 2d 3b 8e</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">86 dd</span><span style="color:#ff0000;">|</span>60 00 00 00 00 40 3a <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">20 03 00 50 aa 10 42 43 02 21</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">6a ff fe 2d 3b 8e</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">2a 02 02 e0 03 fe 10 01 03 02 00 00 00 00 00 00</span><span style="color:#ff0000;">|</span>80 00 ca 0b '''0d 08''' '''00 01''' c8 dd <span style="color:#cccccc;">0040</span> 3f 55 b9 d3 04 00 08 09 0a 0b 0c 0d 0e 0f 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 1a 1b 1c 1d 1e 1f 20… '''Fysieke laag''' het frame, 118 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">d4 21 22 76 5b 78</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 21 6a 2d 3b 8e</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">86 dd</span> = inkapseling, nl. IPv6 volgt als adresseringsprotocol (IPv4 zou <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> zijn) '''Internetlaag''' (nl. IPv6) 60 00 00 00 00 40 3a = versie, traffic class, flow label, … <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> hexadecimaal is 64 decimaal = TTL <nowiki>= hop limit</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">20 03 00 50 aa 10 42 43 02 21 6a ff fe 2d 3b 8e</span> = IPv6-adres bron (source). <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">2a 02 02 e0 03 fe 10 01 03 02 00 00 00 00 00 00</span> <nowiki>= IP</nowiki>v6-adres doel (destination) <nowiki>= 2a02:2e0:3fe:1001:302::</nowiki> '''ICMPv6''' 0d 08 = request id 00 01 <nowiki>= sequence</nowiki> {{Wp|Internet Control Message Protocol|ICMP}} (het protocol dat o.a. ping gebruikt) is een onderdeel van het Interprotocol. Vandaar is er geen transport- of applicatielaag aanwezig. Merk op dat het hier gaat om ICMPv6 gaat (<span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">86 dd</span>). Bij ICMPv4 zou het gaan om kortere 32-bit IPv4-adressen, maar het principe is gelijklopend. == Diepgang == We zoomen in op nog enkele extra zaken van de netwerkprotocollen. === Linklaag, met MAC spoofing === De vaste koppeling van een MAC-adres aan hardware wordt soms in een {{Wp|draadloos netwerk|draadloos netwerk}} gebruikt om de authenticiteit van gebruikers te controleren. Maar door de mogelijkheid van nabootsen ({{Wp|en:MAC spoofing|MAC spoofing}}) is dit geen serieuze oplossing voor de {{Wp|Informatiebeveiliging|beveiliging}}. Het kan wel helpen om via het MAC-adres een gestolen computer te traceren.&nbsp;<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=U4oB28ksiIo&t=3m15s YouTube: Traceren van een gestolen computer met behulp van het MAC-adres]</ref> Die vaste koppeling tussen netwerk en hardware komt ook de privacy niet ten goede: zo zal je smartphone vaak het MAC-adres uitzenden, zelfs al ben je niet verbonden met een netwerk. Er bestaan mogelijkheden om dit op een andere manier te doen.&nbsp;<ref>Bv. in Gnome NetworkManager 1.2: zie [https://blogs.gnome.org/lkundrak/2016/01/18/networkmanger-and-tracking-protection-in-wi-fi-networks/ NetworkManger and tracking protection in Wi-Fi networks].</ref> === Internetlaag, met IPv6 === '''{{Wp|Internet Protocol versie 6|Internet Protocol versie 6}}''' ('''IPv6''') is versie 6 van het {{Wp|internetprotocol|internetprotocol}} voor het toewijzen van {{Wp|IP-adres|IP-adres}}sen. Het is de opvolger van {{Wp|Internet Protocol versie 4|Internet Protocol versie 4}} (IPv4) en is de tweede versie van het internetprotocol die in gebruik is genomen. De tussenliggende versie ''IPv5'' was een experimentele aanvulling op IPv4, maar deze werd nooit geïmplementeerd. ==== Notatie ==== IPv6-adressen zijn 128 bits lang en worden normaal geschreven als 8 groepen van 4 hexadecimale cijfers. Een voorbeeld van een geldig IPv6-adres: 3ffe:6a88:85a3:08d3:1319:8a2e:0370:7344 Bij de cli-commando's <code>ipconfig</code> of <code>ifconfig</code> wordt gebruik gemaakt van shortcuts om een IPv6-adres zo kort als mogelijk te noteren. We overlopen de mogelijkheden. Als een groep van 4 cijfers <code>0000</code> is, dan mag dit helemaal worden weggelaten. 3ffe:6a88:85a3:0000:1319:8a2e:0370:7344 3ffe:6a88:85a3::1319:8a2e:0370:7344 Wanneer er meer dan twee opeenvolgende groepen gereduceerd zijn tot dubbele punten, dan mogen ook die weer tot twee dubbele punten gereduceerd worden: 2001:2353:::::1428:57ab 2001:2353::1428:57ab Opgelet, het mag enkel bij ''opeenvolgende'' groepen van nullen, omdat anders meerdere mogelijkheden ontstaan voor de posities van <code>0000</code>. 2001::25de::cade is geen geldig IPv6-adres, want is het 2001:0000:25de:0000:0000:0000:0000:cade of 2001:0000:0000:25de:0000:0000:0000:cade of nog iets anders?? Ook hoeven nullen vooraan in een getal (voorloopnullen) niet geschreven te worden: 2001:2353:02de::0e13 2001:2353:2de::e13 Opgelet! In de weergave mag dan gebruik gemaakt worden van shortcuts, achter de schermen blijft het een adres bestaande uit 128 bits! Dit kan je bv. bekijken met Wireshark. Hieronder is het bronIPv6-adres <code>fe80::1</code> = <code>fe 80 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 01</code> en het bestemmingsIPv6-adres <code>ff02::1</code> = <code>ff 02 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 01</code> zichtbaar. De inkapseling heeft gezorgd voor een header, waardoor het duidelijk is dat het om IPv6 gaat. Dat zie je bij <code>86 dd</code> (bij IPv4 was dit <code>08 00</code>). <span style="color:#cccccc;">0000</span> 33 33 00 00 00 01 d4 21 22 76 5b 78 '''86 dd''' 60 00 00 00 00 20 3a ff '''fe 80 00 00 00 00 00 00 00 00''' <span style="color:#cccccc;">0020</span> '''00 00 00 00 00 01'''|'''ff 02 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 01''' 88 00 87 8b a0 00 00 00 fe 80 <span style="color:#cccccc;">0040</span> 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 01 02 01 d4 21 22 76 5b 78 ==== Verbeteringen ==== In de informaticawereld betekent een nieuwe versie vaak ''hogere snelheden''. Bij IPv6 t.o.v. IPv4 is dat niet per definitie het geval! Meer zelfs: doordat de IP-adressen langer zijn, zijn ze in theorie moeilijker te behandelen. Bovendien zitten we de komende jaren met een overgangsfase, waar zowel IPv4, als IPv6 nodig is. Een complexe situatie. Er moeten dus wel andere redenen zijn waarom IPv6 is ontwikkeld. * '''Groter adresbereik'''. Een IPv6-adres is 128 bits lang; het aantal mogelijke adressen is dus 2¹²⁸ ≈ 3,4 × 10³⁸. IPv6 heeft dus een bijna onuitputtelijke voorraad adressen: voor elke aardbewoner zijn er ongeveer 50 {{Wp|Lijst van grote getallen|quadriljard}} beschikbaar. Laat je dan ook niet misleiden dat de adresruimte "maar" vier keer zo groot is, want het aantal adressen is daardoor 2⁹⁶ ''keer'' zo groot, nl. 2^128-32! * '''Betere autoconfiguratie'''. IP-adressen zijn belangrijk, omdat ze communiceren mogelijk maken. Hoe verkrijg je nu een IPv6-adres? Er zijn twee mogelijkheden: ** Stateful autoconfiguratie, nl. via DHCPv6, wat gelijkaardig werkt zoals DHCP bij IPv4. Er is dus nog steeds nood aan een DHCP-server en beide moeten op de hoogte zijn van hun status m.b.t. het verkregen/uitgedeelde IP (vandaar ''stateful''). ** Stateless autoconfiguratie, waarbij de host een IPv6 adres zelfstandig "kiest", zodat het naar grote waarschijnlijkheid uniek zal zijn. Het wordt dan gebaseerd op het netwerkprefix en vaak ook het MAC-adres. Hier valt het opzetten en configureren van een DHCP-server/service dus weg. Bovendien zijn er dan geen DHCP-broadcasts nodig, wat bij grote netwerken doorweegt op het netwerk. Stel bv. dat iedere host in een netwerk 1 broadcast stuurt, dan is dat bij 10 hosts beperkt tot 90 berichtjes, maar bij 100 hosts al 9900 (nl. n(n-1)=100*99))! * '''Betere routering'''. Door de enorme hoeveelheid aan IPv6-adressen kan men er een stuk kwistiger mee omspringen. Op hoog niveau wordt dan bv. een onderscheid gemaakt tussen netwerknummers voor de verschillende continenten. Binnen de continenten kunnen {{Wp|internet exchange|internet exchange}}s en {{Wp|Internetprovider|internetaanbieder}}s hiërarchische nummerplannen opstellen. Deze hiërarchie kent twee voordelen: ** Routeringstabellen in routers worden minder complex. Alhoewel IPv6-adressen langer zijn (en dus "moeilijker" te behandelen) kan een minder complexe routeringstabel zorgen voor toegenomen snelheid. ** Applicaties kunnen, aan de hand van het IP-nummer, bepalen welke nodes netwerktechnisch dichterbij staan. Zo kunnen applicaties als {{Wp|BitTorrent|BitTorrent}} distributiealgoritmen ontwikkelen die efficiënter netwerkverkeer opleveren doordat bij voorkeur peers worden gekozen die dichter bij elkaar staan. * '''NAT wordt overbodig'''. Bij IPv6 is {{Wp|Network address translation|NAT}} dus niet meer nodig, daar dit was ontwikkeld om meerdere nodes (met private IP-adressen) samen één (publiek) IPv4-adres te laten delen. Nu kan iedere host zijn eigen uniek IPv6-adres krijgen. De (semi-)veiligheid die NAT bracht, moet bij IPv6 wel opgevangen worden door de firewall goed in te stellen! Anders kan je problemen krijgen, zoals enkele Tele2-klanten in 2014 hadden: alle computers in het interne netwerk van sommige klanten waren opeens bereikbaar vanaf de buitenwereld.&nbsp;<ref>Bron: [https://www.ispam.nl/archives/37911/deel-tele2-klanten-een-week-lang-kwetsbaar/ Deel Tele2-klanten een week lang kwetsbaar]</ref> * '''Gegevensbeveiliging op IP-niveau'''. IPv6 maakt het mogelijk om gegevens op de internetlaag van beveiliging te voorzien. Deze beveiliging kent twee vormen: ** Versleuteling ({{Wp|encryptie|encryptie}}) van gegevens. Zender en ontvanger kunnen een sleutel afspreken waarmee het gegevenstransport beveiligd wordt. IPv4 kent deze mogelijkheid niet, waardoor veel beveiligingsvarianten '''boven''' de IP-laag ontwikkeld zijn, bijvoorbeeld {{Wp|HyperText Transfer Protocol|HTTPS}} of {{Wp|Secure Shell|SSH}}. De versleuteling van IPv6 maakt beveiliging op bovenliggende niveaus overbodig: ieder gegevenstransport op basis van IPv6 kan immers veilig gebeuren. ** Authenticatie van gegevens. Hierbij kan de zender ieder pakket voorzien van een elektronische waarborg. Andere partijen kunnen de gegevens niet ongemerkt wijzigen, noch zich als de oorspronkelijke afzender voordoen. Hierdoor heeft de ontvanger zekerheid over de herkomst van de ontvangen IP-pakketten. * '''Ondersteuning van mobiele nodes'''. Bij mobiele toestellen heb je soms een bestaande connectie, waarbij je plots terechtkomt in een ander netwerk. Graag zou je willen dat "lopende" connecties toch kunnen blijven. Bij IPv4 is dit niet zomaar mogelijk, terwijl IPv6 het mogelijk maakt dat een node (tijdelijk) van een ander IP-adres gebruik maakt. De preciezere details vallen buiten het kader van dit Wikibook, maar kunnen {{Wp|IPv6#Ondersteuning_van_mobiele_nodes|op Wikipedia}} worden nagelezen. ==== IPv4 vs IPv6 ==== De wijze waarop het protocol werkt, verschilt nauwelijks van de wijze waarop IPv4 werkt. Een van de weinige verschillen is dat in IPv6 een {{Wp|subnet|subnet}} niet langer een {{Wp|netwerkadres|netwerkadres}} en een {{Wp|broadcastadres|broadcastadres}} bevat: * het netwerkadres van IPv4 wordt het "subnet-router anycast"-adres bij IPv6; * broadcast wordt in IPv6 geïmplementeerd als een speciaal geval van multicast. Het is niet zo dat we nu van de ene op de andere dag IPv4 kunnen vervangen door IPv6. Eerst was er een periode van het testen van IPv6, om nu beide naast elkaar te laten bestaan, met een gestage groei van IPv6: * Op 8 juni 2011 was de wereldtestdag voor IPv6. Een aantal grote bedrijven, zoals {{Wp|Microsoft|Microsoft}} en {{Wp|Google Inc.|Google}}, bood de websites voor één dag aan over zowel IPv4 als IPv6 om zo de impact hiervan te testen.&nbsp;<ref>[https://www.stipv6.nl/wereldipv6dag Wereld IPv6 Dag op 8 juni 2011], Stichting IPv6 Nederland</ref> * Op 6 juni 2012 activeerden een aantal Internet Service Providers (ISPs) en bedrijven permanent IPv6.&nbsp;<ref>[https://www.worldipv6launch.org/ World IPv6 Launch]</ref> Begin 2014 begon Telenet met de uitrol van IPv6.&nbsp;<ref>[https://tweakers.net/nieuws/93696/telenet-begint-met-uitrol-ipv6.html Tweakers.net]: Telenet begint met uitrol ipv6</ref> Dit zorgt ervoor dat de groei van IPv6 gestaag toeneemt, te merken bij bv. de grafieken van de Amsterdam Internet Exchange (AMS-IX).&nbsp;<ref>[https://ams-ix.net/technical/statistics/sflow-stats/ipv6-traffic Ipv6 traffiek van AMS-IX in grafieken]</ref>, het belangrijkste internetknooppunt in Nederland en bij het gebruik van IPv6 bij Google gebruikers&nbsp;<ref>[https://www.google.com/intl/en/ipv6/statistics.html#tab=ipv6-adoption Wereldwijd IPv6-gebruik bij Google gebruikers.]</ref> === Transportlaag, met port forwarding === NAT lost dus het tekort aan IPv4-adressen op, omdat zo meerdere nodes samen één IPv4-adres kunnen delen. Deze methode kan echter voor problemen zorgen. [[Bestand:Nat-situation3.svg|677px]] Stel bv. dat de pc A een webserver heeft draaien en dat pc B deze wil kunnen bereiken. Naar <code>https://192.168.1.1:80</code> kan pc B niet surfen, want dat is zijn eigen IP-adres, terwijl hij de webserver op pc A wil bereiken. Het wijzigen van het IP-adres van A haalt niets uit, want het zal een privaat IP-adres blijven en dus niet vindbaar (=routeerbaar) via het Internet. Surfen naar <code>https://91.179.77.105:80</code> (een publiek IP) zal ook niet lukken: op router RA draait de webserver niet. De gebruiker kan in router RA wel '''{{Wp|Port forwarding|port forwarding}}''' instellen. Bijvoorbeeld: ''router RA, als je op je publieke interface een aanvraag krijgt op poort 3005, dan wil ik dat je dit doorstuurt naar 192.168.1.1 op poort 80''. Als pc B dan surft naar <code>https://91.179.77.105:3005</code>, dan zal hij uiteindelijk terechtkomen op pc A, op poort 80. Deze portforwarding moet ingesteld worden in router RA en zou je schematisch als volgt kunnen weergeven: {| class="wikitable" |- ! colspan="2"| LAN-kant router !! colspan="2" | WAN-kant router |- ! IP !! Poort !! IP !! Poort |- | 192.168.1.1 || 80 || 91.179.77.105 || 3005 |} Een andere mogelijkheid bij zo'n peer-to-peer situatie en private adressen is om gebruik te maken van een derde, niet ge-NAT-te client die als doorgeefstation dienst doet (zoals bij Skype). === Applicatielaag === ==== DNS ==== ===== DNS geschiedenis ===== Als mens zijn we niet zo bijzonder goed in cijfers. Zo kennen we maar weinig telefoonnummers van buiten, maar via een naam hebben we de juiste persoon voor ogen. Dan gebruiken we een adresboek om die persoon te contacteren. Bij het internet is het niet anders. We zullen niet surfen naar https://91.198.174.192, maar naar https://nl.wikibooks.org. In de begindagen van het Internet waren er zo weinig domeinnamen en IP-adressen, dat men al deze koppelingen in een {{Wp|en:hosts (file)|hosts-bestand}} bijhield. Tot op de dag van vandaag bestaat dit persoonlijk “internettelefoonboek” nog steeds in de meeste besturingssystemen. Vaak heeft het al standaard bepaalde koppelingen (bv. de localhost), maar je kan er koppelingen IP-adres en domeinnaam aan toevoegen. Bij Windows kan je dit vinden bij <code>C:\Windows\System32\drivers\etc\hosts</code> en bij Linux bij <code>/etc/hosts</code>. Een voorbeeld bij Linux: 127.0.0.1 localhost 127.0.1.1 juxta # The following lines are desirable for IPv6 capable hosts ::1 ip6-localhost ip6-loopback fe00::0 ip6-localnet ff00::0 ip6-mcastprefix ff02::1 ip6-allnodes ff02::2 ip6-allrouters Door de groei van het internet bleek al begin de jaren '80 dat zo'n "internettelefoonboek" niet álle domeinnamen kan bevatten. Dus is er een systeem uitgewerkt die een vertaling doet van domeinnamen (bv. nl.wikibooks.org) naar IP-adressen. Dit systeem is DNS.&nbsp;<ref>DNS bestaat al sinds 1983 en ondertussen kan je ook het DNS-verkeer versleutelen. Meer info op [https://tweakers.net/reviews/7406/1/dns-over-https-meningen-verdeeld-over-encryptie-dns-queries-inleiding.html Tweakers.net: Dns-over-https: vloek of zegen?]</ref> Als we dus surfen naar [https://nl.wikibooks.org/ https://nl.wikibooks.org], dan zal het besturingssysteem achter de schermen en via DNS het bijhorende IP-adres te weten komen (nadat het hosts-bestand is gecontroleerd). Eén mega-groot, centraal “internettelefoonboek” bestaat niet. Het DNS-systeem is een verspreid, gedecentraliseerd systeem, met verschillende DNS-servers op het internet. In eerste instantie wordt een aanvraag gedaan aan de pc zelf. Als deze het niet weet wordt het gevraagd aan de router. Als deze het vervolgens niet weet is de DNS-server van de ISP aan de beurt, enz. Zo ontstaat een ketting van DNS-aanvragen, totdat het juiste IP-adres dat hoort bij de gevraagde domeinnaam achterhaald kan worden. [[Bestand:An example of theoretical DNS recursion-nl.svg|Vereenvoudigde weergave van recursie bij het resolven van <code>nl.wikipedia.org</code>]] ===== DSN registrar ===== Als je als bedrijf/instelling/persoon een eigen domeinnaam wenst, moet je een {{Wp|Registrar|registrar}} contacteren. Dit bedrijf zal de nodige administratie doen, zodat je een domeinnaam kan huren. Dan wordt de koppeling tussen de domeinnaam en het (vaak statisch) IP-adres gelegd. Domeinnamen kunnen komen te vervallen (bv. omdat de eigenaar deze niet meer wenst of niet betaalt). Op het Internet blijven vele links vaak staan, die dus niet meer zullen werken. Iemand kan deze vrije domeinnaam echter terug aanvragen/huren en kan dus bepaalde links terug laten werken. Deze persoon kan nu volledig kiezen wat die inhoud is, wat totaal iets anders kan zijn dan de oorspronkelijke website. Ook malware kan langs deze weg verspreid worden. Denk bv. aan digitale kranten die inhoud ''embedden'', die later wijzigt. Enkele voorbeelden: * Ethisch hacker Inti De Ceukelaire zorgt ervoor dat een link uit een tweet van president Trump verwees naar een Aalsters carnavallied.&nbsp;<ref>Zie Knack.be: [https://datanews.knack.be/ict/nieuws/vlaming-laat-trump-oilsjters-carnavalsliedje-tweeten-over-russische-prostituees/article-normal-805467.html Vlaming laat Trump "Oilsjters" carnavalsliedje tweeten over Russische prostituees]</ref> * Nieuwssites tonen porno bij oude artikelen door verlopen domein van Vidme.&nbsp;<ref>Zie Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/184788/nieuwssites-tonen-porno-bij-oude-artikelen-door-verlopen-domein-van-vidme.html Nieuwssites tonen porno bij oude artikelen door verlopen domein van Vidme]</ref> * Burgerservicenummers van miljoenen Nederlanders online te zien door verlopen domeinnaam.&nbsp;<ref>Zie Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/172876/rtl-bsns-van-miljoenen-nederlanders-online-te-zien-door-verlopen-domeinnaam.html RTL: bsn's van miljoenen Nederlanders online te zien door verlopen domeinnaam]</ref> * Jeugdzorg liet medische dossiers uitlekken via verlopen domeinnaam.&nbsp;<ref>Zie Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/151400/jeugdzorg-liet-medische-dossiers-uitlekken-via-verlopen-domeinnaam.html Jeugdzorg liet medische dossiers uitlekken via verlopen domeinnaam]</ref> * Politierapporten liggen op straat door verlopen domeinnamen.&nbsp;<ref>Zie Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/120289/politierapporten-liggen-op-straat-door-verlopen-domeinnamen.html Politierapporten liggen op straat door verlopen domeinnamen]</ref> ===== DNS blocking ===== Om binnen bedrijven/scholen/landen bepaalde websites onvindbaar te maken, kan gebruik gemaakt worden van {{Wp|en:DNS blocking|DNS blocking}}. Zo kan de DNS-server op school bij het surfen naar https://hoeleerikspieken.net weigeren om een IP te geven. Voor de eindgebruiker zal het lijken alsof de website niet bestaat. Als hij thuis zou kijken en de DNS-server van zijn ISP blokkeert deze niet, dan kan hij daar wel gewoon naartoe surfen. Mocht je dan op school rechtstreeks surfen naar het IP-adres van hoeleerikspieken.net, dan is DNS niet nodig en kan zo de bijhorende DNS-blokkade omzeild worden. Bovendien kan je - mits administratorrechten - een andere DNS-server instellen, die die blokkade niet heeft. Het gebruik van énkel DNS blocking is dus geen sluitende manier om toegang tot websites te verbieden. <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Turkije blokkeert toegang tot Twitter''' Turkije heeft een Twitter-blokkade ingesteld nadat de premier van het land gezegd zou hebben dat hij Twitter zou 'uitroeien'. De blokkade was op bevel van meerdere rechtbanken ingesteld nadat Twitter geweigerd zou hebben bepaalde links te verwijderen. Alle Turkse internetproviders werkten mee aan de blokkade. De blokkade was relatief eenvoudig te omzeilen: het gaat om een dns-blokkade, dus het instellen van een alternatieve dns-server van bijvoorbeeld Google of OpenDNS is voldoende om de dienst toch te gebruiken. Daarnaast gebruikten Turkse twitteraars {{Wp|Virtueel Particulier Netwerk|vpn}}-verbindingen om de blokkade te omzeilen. De blokkade van Twitter blijkt zelfs een averechts effect te hebben (het {{Wp|Streisandeffect|Streisandeffect}}): het aantal tweets van Turkse gebruikers lag 138 procent hoger dan in dezelfde periode voor de blokkade. Later was Turkije overgegaan tot het blokkeren van het IP-adres van Twitter. Ondanks de blokkade bleef het mogelijk om via een vpn of {{Wp|Tor (netwerk)|Tor}} de Twitter-site te bezoeken. {{Voetnoot web | titel=Turkije blokkeert toegang tot Twitter | uitgever=tweakers.net | datum=2014-03-21 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/94960/turkije-blokkeert-toegang-tot-twitter.html }} {{Voetnoot web | titel='Twitter-gebruik in Turkije neemt toe na blokkade' | uitgever=tweakers.net | datum=2014-03-21 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/94976/twitter-gebruik-in-turkije-neemt-toe-na-blokkade.html }} {{Voetnoot web | titel='Turkije blokkeert Twitter op ip-niveau' | uitgever=tweakers.net | datum=2014-03-23 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/94987/turkije-blokkeert-twitter-op-ip-niveau.html }} </div> ===== DNS spoofing ===== Bij {{Wp|DNS-vergiftiging|DNS spoofing}} worden antwoorden van een DNS-server door een hacker gewijzigd. Stel dat een hacker erin slaagt om bij een DNS-request van https://www.facebook.com niet het echte IP terug te geven, maar een IP van zijn server. Dan kan hij op die server een website draaien die een exacte kopie lijkt van Facebook. De eindgebruiker zal inloggen (in de adresbalk ziet hij namelijk netjes https://www.facebook.com staan), maar zo kan de hacker gemakkelijk het wachtwoord achterhalen. Er bestaan mogelijkheden om DNS veiliger te maken&nbsp;<ref>[https://tweakers.net/reviews/2544/1/dnssec-voor-het-laatste-onveilige-protocol-inleiding-dnssec-en-de-sidn.html Tweakers.net: "Dnssec: voor het laatste onveilige protocol"]</ref>, maar dit behandelen valt buiten het kader van dit boek. ===== DDOS DNS attack ===== I.p.v. de DNS-server te hacken, kan je die ook lastig vallen met zodanig veel DNS-aanvragen op een heel korte tijd, dat hij ze niet allemaal kan verwerken én zelfs neergaat. Hierdoor kunnen netwerkapparaten het IP-adres niet meer achterhalen van een domein en vinden ze dus ook 'de andere kant' niet meer. Het is alsof alle wegen er nog zijn, maar dat iemand alle verkeersborden heeft weggenomen. Uiteraard: als deze vragen afkomstig zijn van één IP-adres valt dit IP-adres snel te blokkeren, maar niet als dit van verschillende IP-adressen komt. Hackersgroeperingen hebben zo gehackte netwerkapparaten in handen (=een {{Wp|botnet|botnet}}) die ze zo'n aanvragen kunnen laten uitvoeren. En met het stijgend aantal IoT-toestellen kunnen dat er heel wat zijn. Het geheel noemt men dan een ''DDOS DNS attack'' (DDOS={{Wp|Distributed denial-of-service|Distributed Denial of Service}}), wat uiteraard niet is toegestaan.&nbsp;<ref>Zie bv. het Tweakers.net artikel [https://tweakers.net/nieuws/134879/nederlandse-politie-arresteert-verdachte-op-verdenking-uitvoeren-ddos-aanvallen.html Nederlandse politie arresteert verdachte op verdenking uitvoeren ddos-aanvallen] van 5 februari 2018.</ref> <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''De destructiviteit van ddos-aanvallen''' Een populaire manier van ddos-aanval verloopt via DNS. Zo was er in oktober 2016 een grote DDOS DNS-attack op Dyn, een belangrijke DNS server provider. Dit verhinderde enkele uren lang dat gebruikers aan de oostkust van de VS terechtkonden op populaire websites als Twitter, Reddit, Soundcloud en GitHub. De problemen hielden al met al ongeveer twee uur aan.&nbsp;<ref>Ook Arstechica schrijft in een artikel [https://arstechnica.com/security/2016/10/double-dip-internet-of-things-botnet-attack-felt-across-the-internet/ Double-dip Internet-of-Things botnet attack felt across the Internet] meer over deze DDOS DNS-aanval. In hun ''related stories'' kan je nalezen dat dit niet de eerste keer is.</ref> {{Voetnoot web | titel=De destructiviteit van ddos-aanvallen | uitgever=tweakers.net | datum=2020-10-03 | taal=nl | url=https://tweakers.net/reviews/8216/de-destructiviteit-van-ddos-aanvallen.html }} </div> <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Nuance: er waren geen drie miljoen Java-tandenborstels die websites ddos'ten''' DDOS-aanvallen zijn behoorlijk destructief en heel eenvoudig op te zetten, maar je moet ook niet alles geloven van wat op het internet staat. Zo was bleek het verhaal dat drie miljoen Java-tandenborstels websites konden ddos'en niet waar. Wat wel een privacy probleem kan zijn, is dat sommige tandenborstels via een niet-geëncrypteerde Bluetooth-verbinding informatie doorsturen. {{Voetnoot web | titel=Nuance: er waren geen drie miljoen Java-tandenborstels die websites ddos'ten | uitgever=tweakers.net | datum=2024-02-08 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/218432/nuance-er-waren-geen-drie-miljoen-java-tandenborstels-die-websites-ddosten.html }} </div> ===== Dynamic DNS ===== Stel dat je van buitenaf jouw thuisnetwerk wenst te bereiken. Van je provider krijg je een dynamisch IP-adres, dus zou het kunnen dat het IP-adres al is veranderd wanneer je het wenst te gebruiken. Een mogelijkheid is dan dat je een account via diensten zoals {{Wp|No-IP|No-IP}} of {{Wp|Dyn (company)|Dyn}} instelt. Je krijgt dan een domeinnaam zoals <code>''naam''.hopto.org</code> of <code>''naam''.ddns.net</code>. Er moet dan nog een koppeling zijn met het publiek IP-adres. Hiervoor draait een dienst op jouw netwerk (bv. op jouw router) die regelmatig controleert of het dynamisch IP niet is veranderd. Is dat het geval, dan wordt <code>hopto.org</code> of <code>ddns.net</code> op de hoogte gebracht. Dit systeem is een onderdeel van {{Wp|en:Dynamic DNS|Dynamic DNS}}, kortweg DDNS. ==== Zeroconf ==== {{Wp|Zeroconf|'''Zeroconf'''}} of Zero Configuration Networking is een reeks technieken die toelaat een bruikbaar IP-netwerk te maken zonder bijkomende configuratie of speciale servers. Hierdoor kunnen gebruikers, zonder voorkennis, toch computers, netwerkprinters en andere toestellen aan elkaar koppelen en laten samenwerken. Zonder Zeroconf moet de gebruiker de nodige kennis hebben om speciale servers te installeren, zoals een DHCP-server of een DNS-server, of moet elke computer apart correct geconfigureerd worden. Zeroconf bestaat binnen een netwerk(segment) uit drie principes: * Netwerkadressen uitdelen (waardoor bv. het opzetten van een DHCP-server vermeden kan worden) * Hostnamen uitdelen aan apparaten (waardoor bv. het opzetten van een DNS-server vermeden kan worden) * Automatisch vinden van services (bv. handig om apparaten en diensten kenbaar te maken binnen home automation. Denk aan {{Wp|Home Assistant|Home Assistant}}) I.v.m. 'netwerkadressen uitdelen' zal een computer die ingesteld is op DHCP, maar terechtkomt in een netwerk zonder DHCP-server of waarvan de DHCP-server niet bereikbaar is, zelf een '''{{Wp|en:Link-local address|link-local adres}}''' nemen (Microsoft heeft het over {{Wp|APIPA|APIPA}} = Automatic Private IP Addressing). Om duidelijk te maken dat het om een link-local adres gaat, wordt een apart adresblok gebruikt: <code>169.254.0.0/16</code>. Het besturingssysteem kiest uit dit blok een willekeurig IP-adres, dat met grote kans uniek is. DHCP ingeschakeld . . . . . . . . : ja Autom. configuratie ingeschakeld : ja IPv4-adres. . . . . . . . . . . . : 169.254.25.130(voorkeur) Subnetmasker. . . . . . . . . . . : 255.255.0.0 Standaardgateway. . . . . . . . . : DNS-servers. . . . . . . . . . . : Alhoewel link-local adressen handig zijn voor lokale communicatie tussen apparaten in hetzelfde netwerksegment, bieden ze beperkte functionaliteit aan buiten dat segment: * Ze zijn bedoeld voor lokale communicatie binnen een netwerksegment. Ze zijn niet ontworpen om rechtstreeks toegang te bieden tot internetbronnen, omdat ze niet worden gerouteerd op internet. * Apparaten met zo'n adres kunnen geen DNS-resolutie uitvoeren om domeinnamen om te zetten in IP-adressen. Dit betekent dat ze geen toegang hebben tot externe websites via domeinnamen. Dus als je als netwerkadmin ''onverwacht'' een <code>169.254.0.0/16</code>-adres ziet, dan is het meestal een teken dat je op zoek moet naar de oorzaak. <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Microsoft Fixes Windows 10 Issue That Knocked People off the Internet''' Microsoft had een update uitgerold die de CDPSVC service liet crashen op Windows 10, waardoor hosts geen IP-adres meer konden ontvangen via DHCP. Hierop kende Windows een link-local IP-adres toe. Pas een paar dagen later kwam een oplossing voor dit probleem. {{Voetnoot web | titel=Microsoft Fixes Windows 10 Issue That Knocked People off the Internet | uitgever=bleepingcomputer.com | datum=2016-12-14 | taal=en | url=https://www.bleepingcomputer.com/news/microsoft/microsoft-fixes-windows-10-issue-that-knocked-people-off-the-internet/ }} </div> {{Appendix|refs}} {{Sub}} 57gobi5kl0ujl7s3il3971rse3jh9ef 421759 421758 2026-04-07T06:32:10Z Mattias.Campe 572 /* Internetlaag, met IPv4 */ 421759 wikitext text/x-wiki == Doelstellingen == Onderstaande doelstellingen komen in meer of mindere mate aan bod. De <span style="color:lightgrey;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. Dat zijn bv. praktijkoefeningen die aansluiten bij deze theorie, maar die in dit Wikibook niet behandeld worden. Of bv. theorie die in een ander hoofdstuk wordt behandeld. Uit het leerplan van '''Applicatie- en Databeheer'''&nbsp;<ref>[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da Leerplan Applicatie- en databeheer - 3de graad - D/A-finaliteit]</ref>, een deel van leerplandoel 26, 27 en 29: * LPD 26: De leerlingen lichten de opbouw en werking van een netwerksysteem met zijn componenten en transportmedia toe. ** <span style="color:lightgrey;">netwerkdiensten, clouddiensten</span> ** routing ** <span style="color:lightgrey;">virtualisatie</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De componenten van een netwerk zijn onder meer werkstation, server, access point, switch, router, gateway, firewall, noodbatterij, backbone, SAN, NAS.</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De transportmedia zijn de soorten bekabeling in een netwerk, wifi, bluetooth …</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De basis clouddiensten zijn: IaaS, PaaS en SaaS.</span> * LPD 27: De leerlingen lichten een lagenmodel voor datacommunicatie en de functie en werking van communicatieprotocollen in een netwerk toe. ** Adressering. Bij adressering worden IPv4 en IPv6 behandeld. * Wenk. Het OSI-model wordt gebruikt als theoretisch lagenmodel. De leerlingen kunnen aan de hand van het OSI-model problemen binnen een netwerk stapsgewijs oplossen. * Wenk. Volgende protocollen komen aan bod: TCP/IP, UDP, ethernet-protocol. * Wenk. Bij de adressering wordt aandacht besteed aan subnet en subnetmasker. * <span style="color:lightgrey;">Wenk. Je leert de leerlingen getallen omzetten van het decimaal talstelsel naar het binair en hexadecimaal talstelsel en omgekeerd.</span> * LPD 29: De leerlingen installeren, configureren en onderhouden on premise een client en server besturingssysteem en applicatiesoftware. ** DNS, DHCP * <span style="color: lightgrey;">Wenk. Je kan de Cisco Packet Tracer of Lernsoftware Filius gebruiken. Dit zijn gratis tools waarmee je volledige netwerken kan bouwen en configureren. Als leerkracht kan je, om leerlingen fouten te leren herkennen, met die tools netwerken definiëren en voorzien van verschillende fouten. Je test hiermee theoretische kennis in praktische situaties.</span> Uit het leerplan '''Informatica- en communicatiewetenschappen'''&nbsp;<ref>[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/III-InCo-d Informatica- en communicatiewetenschappen B + S - 3de graad - D-finaliteit]</ref>, een deel van leerplandoel 15, 19 en 22: * LPD 15: De leerlingen lichten de opbouw, de werking en de samenwerking toe van de componenten van een computersysteem. ** <span style="color:grey;">OSI-referentiemodel</span> ** <span style="color:grey;">Communicatieprotocol</span> ** Adressering * Wenk. Het is belangrijk dat de leerlingen inzicht krijgen in het OSI-referentiemodel. Alles vertrekt van hieruit. Er worden meerdere communicatieprotocollen besproken, telkens komt het principe en de specifieke implementatie ervan aan bod. Bij adressering wordt zeker ingegaan op IP-adressering en subnetting voor IPv4 en IPv6. <span style="color:grey;">Enkel actuele netwerkcomponenten worden besproken.</span> * Wenk: Je kan volgende communicatieprotocollen aan bod laten komen: TCP/IP, <span style="color:grey;">seriële communicatie tussen controllers of tussen controllers en sensoren/actuatoren (I2C, SPI, Asynchroon), communicatie tussen controllers en computersystemen (USB, bluetooth, wifi, Lora, 4G, 5G …).</span> * LPD 19: De leerlingen beheren een computernetwerk. ** <span style="color:grey;">Toegangs- en gebruikersrechten</span> ** <span style="color:grey;">Gebruikersprofielen</span> ** <span style="color:grey;">Bronnen</span> ** DNS, DHCP ** <span style="color:grey;">Shellscripting</span> * <span style="color:grey;">Wenk. Je kan een aantal groepen en gebruikers toevoegen via een script of een aantal gebruikers in éénmaal rechten geven op een gedeelde map.</span> * <span style="color:grey;">Wenk: Je kan naast DNS en DHCP ook een webserver opzetten.</span> * LPD 22: De leerlingen beveiligen een computernetwerk. * <span style="color:grey;">Wenk. Een computersysteem maakt deel uit van een netwerksysteem. Dit doel omvat dus ook het beveiligen van een computersysteem. Behandel ook de gevolgen van een slechte beveiliging van computer- en netwerksystemen. Enkel actuele beveiligingsrisico’s en oplossingen worden besproken.</span> * <span style="color:grey;">Wenk: Wenk: Je kan een computernetwerk op meerdere manieren beveiligen: virusbescherming, firewall; afscherming van poorten; e-mailfiltering en anti-spam; anti-spywaretools; two-factor authenticatie; ... </span> * Wenk: Je kan het principe van NAT (Network Address Translation) uitleggen. Uit het leerplan Toegepaste Informatica van de richting '''Informaticabeheer'''&nbsp;<ref>Meer informatie op [https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2015/003 leerplan D/2015/7841/003]</ref>: * 3.1.9 De functie van een communicatieprotocol toelichten. * 3.1.10 Een actueel communicatieprotocol toelichten. * 3.1.11 De noodzaak van adressering en de structuur van sommige adrestypes toelichten, onder meer MAC en IP. * 3.1.12 De mogelijke technieken van adressering in een actuele netwerkarchitectuur toelichten. * 3.1.13 De begrippen subnet en subnetmasker, en de functie ervan toelichten. * 3.1.16 Het begrip routing toelichten. * 3.5.1 De gevolgen van een slecht beveiligd netwerk toelichten. * 3.3.4 Werking van DNS toelichten en ''instellen''. * 3.3.5 Werking van DHCP toelichten en ''instellen''. Voor de opbouw van het onderdeel netwerkprotocollen is gekozen voor het TCP/IP netwerklagenmodel. Dit netwerklagenmodel wordt ook gebruikt bij {{Wp|Wireshark|Wireshark}}, een 'packet sniffer' en 'protocol analyzer' om zo de data in een netwerk op te vangen en te analyseren. Een (groter) bestand wordt dan verdeeld in stukjes (ethernetframes genoemd), die elk afzonderlijk in een eigen "enveloppe" verstuurd worden. Gezien het hier gaat om protocollen om te kunnen communiceren zal een 'adres' voor de verzender en de ontvanger belangrijk zijn. In onze maatschappij kan je voor jouw woning niet zomaar je eigen straat en huisnummer kiezen. Al snel zou dit chaos zijn en zou de postbode met de handen in het haar zitten. Gelukkig is dat beter geregeld: ieder huis krijgt een unieke combinatie van straat, straatnummer, gemeente en land. Zo ook op het internet. Ook bij het TCP/IP-model zijn er adresafspraken nodig, zelfs voor twee soorten adressen: MAC en IP. Er wordt aangeraden om het Wikibook van {{Wp|Wiskunde/Talstelsels|talstelsels}} te bekijken om zo alles beter te begrijpen. == Linklaag, met MAC == Een '''{{Wp|MAC-adres|MAC-adres}}''' (ook wel hardware-adres genoemd) is een uniek identificatienummer dat aan een apparaat in een {{Wp|ethernet|ethernet}}-netwerk is toegekend. Dankzij dit adres kunnen apparaten met elkaar communiceren. Vrijwel ieder netwerkapparaat heeft een vast, door de fabrikant bepaald uniek MAC-adres. Heeft een laptop een mogelijkheid voor vast internet en voor draadloos internet, dan zal die laptop twee MAC-adressen hebben. MAC-adressen zijn alleen lokaal relevant, zodra een pakket een router passeert wordt zowel het MAC-adres van de bron, als van de bestemming aangepast in het ethernetframe. === Notatie === Het MAC-adres wordt meestal in {{Wp|hexadecimaal|hexadecimale}} vorm aangeduid, door zes groepen van twee hexadecimale cijfers (dus 12 hexadecimale cijfers). Bv.: 00:24:1d:c1:71:e6 Een MAC-adres heeft dus als bitruimte 48 bits, waarmee 281.474.976.710.656 (2⁴⁸=16¹²) unieke adressen kunnen worden gevormd.&nbsp;<ref>Er is al een nieuwe standaard omdat wordt verwacht dat de unieke nummering ooit 'op' zal raken.</ref> De eerste drie groepen van een MAC-adres worden toegewezen aan een fabrikant.&nbsp;<ref>Deze 24 bits zijn de OUI of de {{Wp|en:Organizationally unique identifier|Organizationally unique identifier}}.</ref> De fabrikanten moet er dan voor zorgen dat elk adres maar eenmaal wordt gebruikt. Bij bovenstaand voorbeeld verwijst het gedeelte <code>00:24:1d</code> altijd naar GigaByte als fabrikant. Met Wireshark kan je het MAC-adres van ontvanger <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 1b bf 89 a3 50</span> en verzender <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 24 1d c1 71 e6</span> goed "zien zitten" in de linklaag van het ethernetframe. Het is logisch dat het MAC-adres in het begin van het ethernetframe zit, omdat de switch de netwerkcomponent is die snel moet kunnen beslissen via welke poort een frame verstuurd moet worden (zie verder). De linklaag begrijpt de gekleurde info en weet dat de andere data o.a. via het adresseringsprotocol IPv4 is (omwille van de code <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span>). Dit is het netwerkprincipe ''inkapseling'': een header + data. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 1b bf 89 a3 50</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 24 1d c1 71 e6</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">'''|'''</span>45 00 04 30 5c bd 40 00 40 06 e7 1e c0 a8 01 02 4a 7d <span style="color:#cccccc;">0020</span> e6 c4 b4 c5 00 50 7d 1c 56 57 19 1d 1d 1e ... === Gebruik === Het MAC-adres wordt op een netwerk o.a. gebruikt bij een switch, die op basis van dit adres beslist waar een pakket heen moet.&nbsp;<ref>Er zijn switches die zowel MAC als IP begrijpen, maar dit valt buiten het kader van deze cursus.</ref> In het begin kent de switch het netwerk niet en zal hij pakketjes moeten doorsturen naar al zijn poorten. Stap-voor-stap kan hij een tabel opbouwen, zodat hij weet welke MAC-adressen op welke poorten zitten.&nbsp;<ref>Als een switch een pakketje doorstuurt naar een router, zal deze router het IP-adres dat ook in dat pakketje zit gebruiken om te routeren.</ref> === Broadcast === Wil je alle hosts in een netwerk kunnen bereiken, dan heb je nood aan een broadcast (bv. in het geval van DHCP). Hiervoor worden alle bits in het MAC-adres op <code>1</code> gezet, of dus op <code>f</code> in hexadecimale vorm. Een switch die zo'n frame ontvangt, zal dus dit frame op al zijn poorten doorsturen. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">'''ff ff ff ff ff ff'''</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">08 00 27 75 b0 77</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">'''|'''</span>45 10 01 48 00 00 00 00 80 11 39 96 00 00 00 00 ff ff <span style="color:#cccccc;">0020</span> ff ff 00 44 00 43 01 34 86 32 01 01 06 00 ... == Internetlaag, met IPv4 == Het bekendste protocol uit de internetlaag is het {{Wp|Internetprotocol|Internetprotocol}} (IP). Dit protocol is verantwoordelijk voor het adresseren van hosts en voor het routeren van datagrammen (pakketten) van een bronhost naar een doelhost. Een host (computer, router, IP-cam,...) die in zo'n netwerk voorkomt, wordt geïdentificeerd aan de hand van een IP-nummer. === Notatie === Een IPv4-adres wordt bijna altijd aangegeven als een groep van 4 decimale getallen, gescheiden door een punt, bv.: 81.241.89.194 74.125.230.196 192.168.2.1 Je zou dan vermoeden dat 301.140.45.13 ook een geldig IP zal zijn, wat niet het geval is. Dit komt omdat per getal slechts 8 bits gebruikt worden (cfr. Wikibook "[[Basiskennis_informatica/Talstelsels#Decimaal|Talstelsels in de informatica]]"). Het grootst mogelijke getal dat daarmee kan worden gemaakt is 2⁸-1=255. Het grootst mogelijke IP-adres is dus (in theorie) 255.255.255.255. Een IPv4-adres heeft dus als bitruimte 32 {{Wp|Bit (eenheid)|bit}}s, waarmee 2³² ≈ 4 miljard adressen kunnen worden toegewezen. Dat was ooit superveel, maar men zag ook de groei van het aantal hosts. En per bewoner op de aarde heb je eigenlijk minder dan 1 IPv4-adres (de {{Wp|wereldbevolking|wereldbevolking}} telt bijna 8 miljard mensen). De bitruimte uitbreiden (IPv6, zie verder) lijkt dan eenvoudig, maar is het helemaal niet: alle apparatuur moet hier mee overweg kunnen. Alle oude apparatuur vervangen is op korte termijn niet haalbaar. In afwachting van een volledige IPv6-uitrol bedacht men andere technieken zoals publiek/privaat en NAT (zie verder). Ter info: begin 2011 heeft de {{Wp|Internet Assigned Numbers Authority|Internet Assigned Numbers Authority}} (IANA) trouwens de laatste IPv4-adresblokken verdeeld over de regionale internetregistries.&nbsp;<ref>{{Nl}}[https://tweakers.net/nieuws/72409/laatste-ipv4-blocks-zijn-toegewezen-update.htmlLaatste ipv4-blocks zijn toegewezen], door Joost Schellevis, ''www.tweakers.net'', 3 februari 2011</ref>, waarvan {{Wp|RIPE NCC|RIPE NCC}} (voor Europa, Rusland en West-Azië) eind 2019 meldde dat het laatste deel ervan is uitgedeeld&nbsp;<ref>{{Nl}}[https://tweakers.net/nieuws/160352/ripe-ncc-heeft-zijn-laatste-ipv4-adressen-uitgedeeld.html RIPE NCC heeft zijn laatste ipv4-adressen uitgedeeld], door Joris Jansen, ''www.tweakers.net'', 25 november 2019</ref> Daar een router moet kunnen weten waar een frame naartoe moet, moet er een IP-adres zijn van de ontvanger, maar ook van de verzender. Met Wireshark kan je de IP-adressen <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> en <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d e6 c4</span> goed "zien zitten" in de internetlaag van het ethernetframe: * <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> = inkapseling, nl. IPv4 volgt als adresseringsprotocol (en niet IPv6, want dat zou <code>86 dd</code> zijn). * <code>45 00 04 30 5c bd 40 00</code>: versie, headerlengte, … * <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> hexadecimaal is 64 decimaal = {{Wp|Time to live|TTL}} = hop limit. Iedere keer dat dit ethernetframe een router passeert wordt dit eentje verminderd. Als het op 0 komt, wordt dit frame weggegooid, zodat een frame niet oneindig op het internet zou kunnen rondgestuurd worden. * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> = inkapseling, nl. TCP volgt als transportprotocol * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> = 192.168.1.2 decimaal = IP-adres bron (source) * <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d e6 c4</span> = 74.125.230.196 decimaal = IP-adres doel (destination) <span style="color:#cccccc;">0000</span> 00 1b bf 89 a3 50 00 24 1d c1 71 e6 <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">'''|'''</span>45 00 04 30 5c bd 40 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> e7 1e '''<span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d</span> ''' <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''e6 c4'''</span> b4 c5 00 50 7d 1c 56 57 19 1d 1d 1e ... In een firewall kan een IP-adres gebruikt worden om communicatie van en/of naar bepaalde hosts te blokkeren. === Publiek of privaat === Om het tekort aan IPv4-adressen op te lossen heeft men vastgelegd dat bepaalde IP-adressen meerdere keren gebruikt kunnen worden, zolang ze maar uniek zijn binnen het eigen (LAN-)netwerk: range 192.168.0.0 - 192.168.255.255, bv. 192.168.0.101 ; 192.168.0.254 ; 192.168.5.2 range 172.16.0.0 - 172.31.255.255, bv. 172.16.0.1 ; 172.16.0.2 ; 172.27.1.1 range 10.0.0.0 - 10.255.255.255, bv. 10.0.0.1 ; 10.0.0.3 ; 10.1.0.3 Deze adressen worden '''private IP adressen''' genoemd. Deze worden heel vaak gebruikt in LANs bij je thuis, op het kantoor of in bedrijven. Binnen je eigen netwerk mag bv. 192.168.0.101 maar één keer voorkomen, maar bij je buur of je concurrent mag 192.168.0.101 opnieuw gebruikt worden. Als je ook communicatie met het Internet wil, kan je hiervoor geen private adressen gebruiken: ze zijn niet noodzakelijk uniek op de wereld. Hiervoor heb je een abonnement met een {{Wp|Internetprovider|internet service provider}} (ISP) nodig. Deze geeft een IP-adres aan jouw router, dat voor de rest van de wereld zichtbaar én uniek is. Men heeft het over een '''publiek IP-adres'''. Ter info: ook een ISP kan niet zomaar een IP-adres kiezen. Het beheer van alle publieke IP adressen wordt uitgevoerd door de {{Wp|Internet Corporation for Assigned Names and Numbers|ICANN}}. Een ISP krijgt dan een "range" van IP-adressen, waaruit zij vrij kunnen kiezen. {{Wp|Réseaux IP Européens|RIPE}} biedt op hun site de mogelijkheid om via een whois-aanvraag te weten komen welke range van IP-adressen een ISP heeft.&nbsp;<ref>Zie [https://www.ripe.net/ ripe.net]. {{Nl}} Bron: forumbericht op 9lives.be, nl. [https://www.9lives.be/forum/algemene-discussies/279554-gezocht-ip-range-belgie.html Gezocht: IP range belgie]</reF> De aandachtige lezer zal opmerken dat er wel nog een koppeling moet gebeuren tussen publiek en privaat IP-adres: dat wordt opgelost door NAT. === NAT === Stel dat je vanuit jouw LAN wilt surfen naar [https://wikibooks.org wikibooks.org], waarvoor de pc een HTTP-aanvraag doet aan 91.198.174.192. Hij geeft ook zijn eigen IP-adres 192.168.1.1 mee, omdat hij een HTTP-antwoord wil terugkrijgen, nl. de webpagina. Het gele bolletje stelt het pakketje voor dat zich doorheen het netwerk beweegt. De letters: S=''sender'', R=''receiver'', RA=router A, RB=router B. [[Bestand:Nat-situation1.svg|500px]] Deze HTTP-aanvraag komt toe bij de webserver van wikibooks.org. Alleen weet hij niet naar waar hij het HTTP-antwoord moet terugsturen. Het IP-adres 192.168.1.1 is namelijk een privaat IP-adres, dat énkel uniek moet zijn binnen één netwerk, maar niet over heel de wereld. Het is dus duidelijk dat dit niet zal werken. [[Bestand:Nat-situation2.svg|550px]] Een privaat IP-adres is dus niet routeerbaar over het internet, maar van de ISP heeft router RA wel een publiek IP-adres (bv. 91.179.77.105) gekregen, wél uniek over heel de wereld. [[Bestand:Nat-situation3.svg|550px]] De router RA krijgt een pakketje met als source IP-adres 192.168.1.1, maar hij zal dit wijzigen naar 91.179.77.105, voordat hij het op het Internet zet. Dit principe noemen we '''{{Wp|Network address translation|network address translation}}''', kortweg NAT. Hierdoor kan wikibooks.org de webpagina terugsturen naar de publieke interface van de router, nl. 91.179.77.105. Belangrijk is dat de router een NAT-tabel bijhoudt, omdat hij moet onthouden wie dit oorspronkelijk had aangevraagd in het LAN-netwerk van A. NAT lost dus het tekort aan IPv4-adressen op, omdat zo meerdere nodes samen één IPv4-adres kunnen delen. Het voordeel van NAT is dat het interne LAN-netwerk niet zomaar zichtbaar is voor de buitenwereld. Verschillende methoden&nbsp;<ref>{{En}} [https://en.wikipedia.org/wiki/UDP_hole_punching UDP hole punching] op de Engelstalige Wikipedia. [https://samy.pl/pwnat/ NAT to NAT client-server communication], beschrijving van de pwnat tool van Samy Kamkar</ref> laten echter zien dat het gros van de NAT-methoden te omzeilen valt. Bovendien kan je met een goed ingestelde firewall op de router een gelijkaardige veiligheidssituatie zoals bij NAT bekomen. Hieronder een ander voorbeeld die het in verschillende stappen uitlegt (helaas lijkt een switch-icoon voor de router gebruikt te zijn). [[Bestand:Network_Address_Translation_(file2).jpg|550px]] <gallery caption="Verschillende mogelijkheden om de werking van NAT uit te leggen"> Bidirectional_NAT-en.svg Dynamic NAT-en.svg NAPT-en.svg </gallery> === Statisch of dynamisch === Het IP-adres van een computer kan manueel worden ingesteld op de computer, het is dan steeds hetzelfde ('''statisch'''). Voor servers en routers is een vast IP handig, omdat deze dan altijd op dat adres te bereiken zijn. Zowel door rechtstreeks het IP in te typen, als bij de koppeling domeinnaam-IP (DNS). Bedrijven of scholen vragen vaak ook een statisch IP aan bij hun ISP. Op werkstations statische IP's gebruiken is moeilijker, omdat je zelf een goed overzicht moet behouden. Je mag een IP-adres namelijk maar één keer toewijzen. Bij het wegnemen of bijzetten van werkstations wordt dit snel onbeheerbaar. Vandaar wordt er bij werkstations bijna altijd gebruik gemaakt van DHCP, waardoor automatisch een IP wordt toegewezen. Men spreekt van een '''dynamisch''' IP. Het is dan wel niet zeker dat je steeds hetzelfde IP-adres krijgt. Bij het abonnement van een particulier zal je standaard ook een dynamisch IP van je ISP krijgen. === Netwerk- en hostdeel === IP-pakketten worden verstuurd door computers, servers,... Het is de verantwoordelijkheid van een router om deze pakketten op de juiste bestemming te krijgen. Stel bv. dat de webserver links een back-up wil bewaren, maar dat in een ander land wil doen, zodat ze bij een ramp aan hun data kunnen. Dat zou de server rechts kunnen zijn, waartussen zeker enkele routers zullen zitten. Een router scheidt minstens twee netwerken, maar het kunnen er ook meer zijn. Zo zijn de routers links en rechts verbonden met 4 netwerken en de middelste met 3. [[Bestand:Network-with-hops.svg|350px]] De vraag is via welke interface de router links een binnenkomend pakket verder zal sturen, zodat deze kan worden ''gerouteerd''. Wij zien gewoon dat het via zijn rechtse interface is, maar een router heeft zo'n helikopterzicht niet. De routeringstabel kan niet álle mogelijke bestemmingen (=IPv4-adressen) bevatten van de volledige wereld. Alleen al het opsommen van alle IPv4-adressen zou een bestand geven van 16 GiB (=2³²mogelijkheden * 4B/2³⁰=2⁴), wat dus nog geen routeringsinformatie zou bevatten. Laat staan dat je in dat bestand een bestemming moet zoeken of dat je een bestemming moet aanpassen. Een routeringstabel bevat dus niet (uitsluitend) afzonderlijke IP-adressen, maar er wordt gewerkt met afzonderlijke netwerken, subnetten genoemd. Hiervoor bestaat een IP-adres uit een netwerk- en een hostdeel. Het netwerkdeel geeft aan welk netwerk bedoeld is en het hostdeel geeft een bepaalde host (pc, router,...) binnen dat netwerk aan. Om te weten waar de grens ligt tussen de twee delen, zal een IP-adres vergezeld zijn van een subnetmasker. Een kortere notatie is de CIDR-notatie. ==== Subnetmasker ==== Dankzij het subnetmasker kan je besluiten wat van het IP-adres behoort tot het netwerkdeel en wat tot het hostdeel. Zo kan je ook besluiten of hosts tot elkaars netwerk kunnen behoren. {| class="wikitable" |- ! PC !! IP !! Subnetmasker !! Netwerkdeel !! Hostdeel |- | A || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255.255</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>''' || <span style="color:green">.104</span> |- | B || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255.255</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>''' || <span style="color:green">.104</span> |} Conclusie: het netwerkdeel van pc A en B is niet gelijk en dus behoren ze niet tot elkaars netwerk. {| class="wikitable" |- ! PC !! IP !! Subnetmasker !! Netwerkdeel !! Hostdeel |- | C || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.1.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168</span>''' || <span style="color:green">.1.104</span> |- | D || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.2.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168</span>''' || <span style="color:green">.2.104</span> |} Conclusie: het netwerkdeel van pc C en D is gelijk en dus behoren ze tot elkaars netwerk. Nu blijkt dat de situatie van pc A en B toch anders is dan de situatie bij pc C en D, terwijl het nochtans gaat om dezelfde IP-adressen (maar een ander subnetmasker). ==== CIDR-notatie ==== In plaats van een subnetmasker wordt vaak ook aangegeven hoeveel bits gebruikt worden voor het netwerkdeel. Dit is de {{Wp|Classless Inter-Domain Routing|CIDR}}-notatie, die IP en subnetmasker in 1 notatie weergeeft: {| class="wikitable" |- ! PC !! IP !! Subnetmasker !! #netwerk- en hostbits !! CIDR-notatie |- | A || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255.255</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">24</span>'''+<span style="color:green">8</span>=32 || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.104</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' |- | B || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255.255</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">24</span>'''+<span style="color:green">8</span>=32 || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.104</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' |- | C || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.1.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">16</span>'''+<span style="color:green">16</span>=32 || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.1.104</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' |- | D || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.2.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">16</span>'''+<span style="color:green">16</span>=32 || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.2.104</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' |} In plaats van de mogelijke private IP-adressen op te sommen met de range, kunnen ze heel compact genoteerd worden met de CIDR-notatie: 192.168.0.0/16 172.16.0.0/12 10.0.0.0/8 Als je een privaat netwerk opbouwt hoef je niet te kiezen voor de volledige range: bv. een netwerk 10.1.1.0/24 is ook mogelijk. Ieder IP-adres uit dit netwerk zal dan beginnen met 10.1.1. ==== Netwerkbits (ter info) ==== Het aantal netwerkbits hoeft dus niet noodzakelijk een veelvoud te zijn van 8, zie bv. <code>172.16.0.0/12</code>. Het subnetmasker zal altijd beginnen met allemaal 1'tjes, gevolgd door allemaal 0'en. Bij 255.255.0.0 is dat geen probleem, want het decimale getal 255 is 11111111 binair. Ook het subnetmasker '''<span style="color:blue">11111111.1111</span>'''<span style="color:green">0000.00000000.00000000</span> is geldig, wat decimaal 255.240.0.0 zou zijn. Het subnetmasker 255.200.0.0 zou niet kunnen, want dit is 11111111.11<span style="color:red">'''00'''</span>1000.00000000.00000000 binair. Zoals je merkt is het controleren of pc's in hetzelfde netwerk liggen een stuk moeilijker als het aantal netwerkbits geen veelvoud is van 8. Dan moet er nl. op binair niveau gekeken worden. === Netwerk- en broadcastadres === Op basis van de CIDR-notatie (of IP+subnetmasker) kan je het volgende bepalen: {| class="wikitable" |- ! PC !! CIDR-notatie !! Netwerkadres !! Broadcastadres !! #hosts |- | A || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.104</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.0</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.255</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' || 2^{32-'''<span style="color:blue">24</span>'''}-2=2^{<span style="color:green">8</span>}-2=254 |- | B || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.104</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.0</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.255</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' || 2^{32-'''<span style="color:blue">24</span>'''}-2=2^{<span style="color:green">8</span>}-2=254 |- | C || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.1.104</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.0.0</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.255.255</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' || 2^{32-'''<span style="color:blue">16</span>'''}-2=2^{<span style="color:green">16</span>}-2=65534 |- | D || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.2.104</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.0.0</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.255.255</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' || 2^{32-'''<span style="color:blue">16</span>'''}-2=2^{<span style="color:green">16</span>}-2=65534 |} * Het netwerkadres is het laagste adres uit de beschikbare range (dus binair is iedere hostbit een 0) en stelt a.h.w. 'het netwerk' voor. In een firewall kan een netwerkadres in combinatie met een subnetmasker gebruikt worden om communicatie van en/of naar netwerken te blokkeren. Daar het netwerkadres dus een volledig netwerk voorstelt, mag het nooit gebruikt worden als IP-adres voor één host. * Het broadcastadres is het hoogste adres uit de beschikbare ranges is (dus binair is iedere hostbit een 1) en stelt a.h.w. 'communicatie naar het volledige netwerk' voor. Pakketten die het broadcastadres als ontvanger hebben, komen dus op alle hosts van dat netwerk aan. Vandaar ook logisch dat je dit adres niet mag toekennen als IP-adres van een host, net omdat het gaat om broadcast en het dus geen unicast zou kunnen zijn. * Bij de berekening van het aantal hosts moet je dus altijd '-2' doen, omdat je een netwerk-of broadcastadres nooit mag toekennen als IP-adres voor een host. * Merk op dat het logisch is dat je voor pc C en D hetzelfde netwerk- en broadcastadres hebt, omdat ze in hetzelfde netwerk liggen. Als het netwerkdeel nog niet gekend is, wordt 255.255.255.255 (of <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">ff.ff.ff.ff</span> hexadecimaal) als broadcastadres gebruikt. Dat is het geval wanneer een host een IP-adres aanvraagt via DHCP, omdat op dat moment het netwerk(deel) nog niet gekend is. Merk op <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">'''ff ff ff ff ff ff'''</span> op als MAC-adres van de verzender. Zo weet de switch op de linklaag dat hij onderstaand pakket naar iedere host mag doorsturen. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">'''ff ff ff ff ff ff'''</span> 08 00 27 75 b0 77 08 00 45 10 01 48 00 00 00 00 80 11 39 96 00 00 00 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff'''</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff'''</span> 00 44 00 43 01 34 86 32 01 01 06 00 ... === Loopbackadres === Het netwerk 127.0.0.0/8 is het loopbacknetwerk. De meeste toepassingen gebruiken van dit netwerk enkel het adres '''127.0.0.1'''. Dit adres is het loopbackadres en staat voor de eigen computer (men heeft het over de ''{{Wp|localhost|localhost}}''). Dit kan bijvoorbeeld gebruikt worden om serverdiensten te benaderen die op de eigen computer staan. Als je bv. een eigen webserver draait om webtoepassingen lokaal uit te testen, dan kan je surfen naar je eigen website via https://127.0.0.1. Je zou ook je eigen IP-adres kunnen gebruiken, maar dan moet je dit eerst opzoeken en bovendien kan het veranderen. Vaak werkt ook https://localhost, wat achter de schermen vertaald wordt naar https://127.0.0.1. === IP vs MAC === ==== Reden ==== MAC- en IP-adressen worden dus beide gebruikt om te adresseren, waardoor het misschien lijkt alsof we óf een IP-adres, óf een MAC-adres kunnen gebruiken. We hebben ze echter allebei nodig: * Het voordeel van MAC-adressen is dat je ze per definitie al hebt, want ze hangen vast aan de hardware. Enkel MAC-adressen gebruiken is niet handig: zo is er geen netwerk- en hostdeel, wat het moeilijk zou maken deze te gebruiken op het wereldwijde Internet. Een MAC-adres is dan ook enkel “geldig” binnen één netwerk. * Het voordeel van IP-adressen is dat je efficiënter netwerken kan indelen: zo vat 10.1.0.0/16 één netwerk samen met meer dan 65000 hosts! Het nadeel is dat je IP-adressen moet instellen: of statisch, of dynamisch. ==== ARP ==== [[Bestand:ARP Simulation 1 basic-update en VL.ogv|ARP-simulatie|miniatuur]] Zowel IP, als MAC zijn dus nodig in een netwerk. Toch betekent dit niet dat we ze automatisch allebei al weten. Stel dat we een webserver in ons LAN-netwerk draaien (bv. als onderdeel van een NAS). Als we deze willen bezoeken zal het IP-adres gebruikt worden (bv. doordat we het rechtstreeks intypen in de adresbalk van de browser of via DNS). Deze aanvraag komt in principe eerst toe bij een switch, die echter enkel MAC-adressen "begrijpt", maar geen IP-adressen. Als een pc wil dat zijn pakketje toekomt bij de ontvanger, zal hij dus eerst het MAC-adres van deze ontvanger moeten achterhalen. Het '''{{Wp|Address Resolution Protocol|Address Resolution Protocol}}''' heeft als voornaamste doel het MAC-adres of hardwareadres te achterhalen van een bepaald IP-adres. Dit proces wordt ook wel IP-adresomzetting genoemd. Om het gebruik van broadcasts te verminderen worden eenmaal geleerde netwerkkoppelingen IP-MAC meestal tijdelijk lokaal gecachet. Uit onderstaande capture blijkt samengevat ''Wie heeft 10.10.248.1? Vertel het 10.10.248.210.'' Uitgebreider blijkt dat een host met IP-adres 10.10.248.210 (<span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;font-family:monospace;">0a 0a f8 d2</span>) en MAC-adres <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;font-family:monospace;">9c 05 d6 33 ae f5</span> via een broadcast <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;font-family:monospace;">ff ff ff ff ff ff</span> de vraag stelt wie het MAC-adres heeft van het IP-adres 10.10.248.1 (<span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;font-family:monospace;">0a 0a f8 01</span>). Wellicht om daarna deze host een rechtstreeks (''unicast'') een bericht te kunnen sturen. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">ff ff ff ff ff ff</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 06</span><span style="color:#ff0000;"><b>|</b></span>00 01 <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> 06 04 00 01 <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">0a 0a f8 d2</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 00 00 00 00 00</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">0a 0a f8 01</span> 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 Door het versturen van ARP-pakketten met vervalste MAC-adressen ({{Wp|en:ARP spoofing|ARP spoofing}}) is het als hacker mogelijk om pakketjes te ontvangen, die niet voor hem bedoeld zijn (een {{Wp|man-in-the-middle-aanval|man-in-the-middle-aanval}}). Een andere techniek is het versturen van een overvloed aan ARP-pakketten met willekeurige MAC-adressen ({{Wp|MAC flooding|MAC flooding}}). Bij een aantal switches leidt dit ertoe dat ze in een soort van {{Wp|Hub (computernetwerk)|hub}}-modus veranderen: pakketjes worden dan naar alle poorten verstuurd. Een aanvaller kan vervolgens middels een {{Wp|packet sniffer|packet sniffer}} al het lokale netwerkverkeer aftappen.&nbsp;<ref>Zie bv. [https://wiki.wireshark.org/CaptureSetup/Ethernet#MAC_Flooding deze vermelding] op de wiki van Wireshark.</ref> Alhoewel ARP hier besproken wordt bij de internetlaag, behoort het strikt gezien tot de linklaag! Een ARP-aanvraag wordt namelijk niet voorbij een router gestuurd, want het is de switch die op basis van de MAC-adressen ARP-aanvragen en ARP-antwoorden bezorgt. Het is in dit geval geplaatst bij de internetlaag, omdat kennis van MAC en IP nodig is om het te begrijpen. == Transportlaag == === TCP === '''{{Wp|Transmission Control Protocol|TCP}}''' is een transportprotocol dat bovenop IP werkt. TCP heeft als kenmerken dat het gegevens in een datastroom kan versturen, waarbij de garantie wordt geleverd dat de gegevens aankomen zoals ze verstuurd werden, en eventuele communicatiefouten (zowel in de gegevens zelf als in de volgorde van de gegevens) kunnen worden opgevangen. TCP gebruikt men dus primair als de overdracht zeker en compleet moet zijn (o.a. bij bestandsoverdracht). Men heeft het over een betrouwbaar protocol. === UDP === Een ander transportprotocol is '''{{Wp|User Datagram Protocol|UDP}}''', wat veel wordt gebruikt bij toepassingen waar het snel overdragen van de gegevens en een korte reactietijd zeer belangrijk is, en het minder erg is dat er gegevens verloren kunnen gaan. Dit is bv. bij {{Wp|telefonie|telefonie}}, {{Wp|videoconferencing|videoconferencing}}, {{Wp|Domain Name System|DNS}} of het online spelen van actievolle spellen, zoals {{Wp|first person shooter|first person shooter}}s. === Poorten === [[Bestand:Portnumbers and sockets for IP Addressing.webm|thumb|Engelstalige video die het gebruik van poorten uitgebreider uitlegt]] Een IP-adres adresseert een host, maar wat als er op die host meerdere netwerkdiensten actief zijn? Hoe weet deze host aan welk programma hij welke info moet bezorgen? Hiervoor worden poortnummers gebruikt: deze adresseren een netwerkdienst op een host. Stel je een bedrijf voor met verschillende bureaus, waar dan de afzonderlijke diensten zitten. Het adres van dat volledig bedrijf zou dan zogezegd het IP-adres zijn, terwijl ieder bureau dan zijn eigen lokaalnummer (≈ poortnummer) zou hebben. Ieder bureau biedt namelijk een aparte dienst aan (verkoop, klantendienst, marketing,...). Een netwerkpoort komt dan als extra info bij het IP-adres van de verzender en als extra info bij het IP-adres van de ontvanger. Dit poortnummer bestaat uit 16 bits en dus zijn er 65536 (2¹⁶) poorten beschikbaar voor TCP en 65536 poorten voor UDP. De meest bekende serverpoorten lopen van 0 tot 1023. Clients kiezen vaak een willekeurig poortnummer boven 1024. Denk bv. aan een client met browser. De browser zal een willekeurige poort kiezen voor zichzelf als verzender (bv 46277) en voor de webserver poort 80 (HTTP) of 443 (HTTPS). Op deze client kunnen tezelfdertijd andere berichtendienst actief zijn (Discord, Teams, ...) die ook hun eigen poorten hebben. Enkele voorbeelden van {{Wp|TCP- en UDP-poorten|TCP- en UDP-poorten}}, waarbij poorten 0 tot 1023 bekend staan als ''systeempoorten'', de andere als ''gebruikerspoorten'': {| class="wikitable sortable" style="font-size:80%" ! poort !! protocol !! omschrijving |- | 20 || TCP || {{Wp|File Transfer Protocol|FTP}}, het datakanaal |- | 21 || TCP || {{Wp|File Transfer Protocol|FTP}}, het controlekanaal |- | 22 || TCP || SSH: {{Wp|Secure Shell|Secure Shell}} of SFTP |- | 53 || UDP, TCP || DNS |- | 67 || UDP || DHCP Server |- | 68 || UDP || DHCP Client |- | 80 || TCP || HTTP |- | 443 || TCP || HTTPS |- | 3389 || TCP || {{Wp|Remote Desktop|RDP}}, om een pc op afstand overnemen (''remote desktop protocol''). |- | 8123 || TCP || {{Wp|Home Assistant|Home Assistant}} home automation. |} Een voorbeeld vanuit {{Wp|Wireshark|Wireshark}}: <span style="color:#cccccc;">0000</span> 00 1b bf 89 a3 50 00 24 1d c1 71 e6 08 00 45 00 04 30 5c bd 40 00 40 <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> e7 1e <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">e6 c4</span>|<span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">b4 c5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 50</span> 7d 1c 56 57 19 1d 1d 1e ... Hieruit kan je enkele zaken afleiden: * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> = inkapseling, nl. TCP volgt als transportprotocol (bij UDP zou er <code>11</code> staan). * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> = 192.168.1.2 decimaal = IP-adres bron (source) * <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d e6 c4</span> = 74.125.230.196 decimaal = IP-adres doel (destination) * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 50</span> is TCP-doelpoort 80. We kunnen er dus vanuit gaan dat de client <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> met een browser (bv. Edge, Firefox, Chrome) surft naar een webserver (bv. {{Wp|Apache (webserver)|Apache}} of {{Wp|Internet Information Services|IIS}}) die ''luistert'' op poort 80 voor binnenkomende aanvragen. * <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">b4 c5</span> is TCP-bronpoort 46277, want ook clients kiezen poorten om te communiceren. * Als de webserver een antwoord terugstuurt, zal hij in principe als ontvanger IP-adres 192.168.1.2 gebruiken, met als poort 46277.&nbsp;<ref>''In principe'', omdat ''Network Adress Translation'' nog kan zorgen voor een extra stap.</ref> Poorten kan je ook zelf kiezen, maar in dat geval moet je bij het programma de poort expliciet opgeven. Zo wordt voor een webconfiguratie van je printer op Linux-systemen (met als achterliggende software CUPS) vaak poort 631 i.p.v. poort 80 gebruikt. Om toegang te krijgen is dan niet https://localhost nodig (die "achter de schermen" poort 80 gebruikt), maar wel [https://localhost:631/ https://localhost:631/]. Als je zelf poorten kiest, moet je altijd opletten dat er geen conflict is met een ander programma op jouw systeem, dat ook die poort gebruikt. Poorten kan je in een firewall gebruiken om je netwerk te beveiligen. Als je bij een computer instelt dat bij inkomende verbindingen poorten 80 en 443 geblokkeerd worden, zal je op deze computer wel kunnen surfen. Je zal dan echter zelf geen webserver kunnen draaien, tenzij je webserver draait op een niet-standaard poort. == Applicatielaag == === DNS === Het {{Wp|Domain Name System|Domain Name System}} (DNS) is het netwerkprotocol dat gebruikt wordt om namen van internetdomeinen naar IP-adressen te vertalen en omgekeerd. Wij als mens zijn namelijk beter in het onthouden van namen (bv. <code>mcdonalds.com</code> of <code>mc-donalds.com</code>), terwijl een computer liever de vaste vorm heeft van cijfers (bv. <code>44.208.147.61</code> of <code>204.11.56.48</code> wat altijd 32 bits lang zal zijn). DNS zorgt dan voor de "vertaling" tussen beide. DNS is een client-serversysteem: een opvrager (client) gebruikt het DNS-protocol om aan een aanbieder (DNS-server) een naam of adres op te vragen, waarop de server een antwoord terugstuurt. De naamgeving is hiërarchisch opgezet: bij bv. <code>nl.wikipedia.org</code> is <code>wikipedia.org</code> het domein en is <code>nl.</code> een subdomein van <code>wikipedia.org</code>. De DNS-server van <code>wikipedia.org</code> kan dus ook <code>en.</code>, <code>de.</code> of andere subdomeinen toevoegen. Standaard zal een DNS-aanvraag aan de ingestelde DNS-server gevraagd worden. Het kan dat deze het antwoord niet weet, maar dan kan hij het vragen aan een andere DNS-server. <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Korte storing Googles dns-server leidt tot dip in AMS-IX-verkeer''' Dat DNS een belangrijk protocol is bleek toen er op 23 mei 2014 een storing was op Googles dns-server. Daardoor waren heel wat diensten die van deze dns-server gebruikmaakten, onbereikbaar. In de realtimegrafieken van het internetknooppunt AMS-IX is die dip omstreeks 14.00 uur duidelijk zichtbaar. {{Voetnoot web | titel=Korte storing Googles dns-server leidt tot dip in AMS-IX-verkeer | uitgever=tweakers.net | datum=2014-05-23 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/96207/korte-storing-googles-dns-server-leidt-tot-dip-in-ams-ix-verkeer.html }} </div> === DHCP === {{Wp|Dynamic Host Configuration Protocol|DHCP}} is een protocol dat de verdeling van IP-nummers centraal beheert en automatisch toekent aan hosts die daar om vragen zodanig dat het netwerkdeel klopt en het hostdeel uniek is. Zonder gebruik van DHCP moet elk IP-nummer manueel ingevoerd worden op elke client-computer: geen dynamisch, maar statisch IP-adres dus. Ga je met jouw laptop en statisch IP naar een ander netwerk, dan zou je dit opnieuw manueel moeten veranderen (het netwerkdeel moet kloppen én het geheel moet uniek zijn). Aangezien een computer in een netwerk niet per definitie weet waar de DHCP-server zich bevindt, zal hij een IP-aanvraag via een broadcast doen. De enige die op deze broadcast zal antwoorden, is de DHCP-server (vaak als onderdeel van de router of modem bij de mensen thuis). [[Bestand:Sessione DHCP.png|omkaderd|gecentreerd]] <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Het belang van DHCP en IP''' De gewone gebruiker heeft geen weet van IP, maar op zondag 3 februari 2013 werd het belang ervan pijnlijk duidelijk voor ruim de helft van de klanten van Telenet: geen internet, telefoon of digitale televisie die werkte zoals het hoort. Oorzaak van de storing zouden falende dhcp-servers zijn: de servers deelden niet langer IP-adressen uit waardoor alle toepassingen die gebruik maken van een kabelmodem niet langer verbinding konden maken. Telenet zou vrij snel de oorzaak van de verbindingsproblemen hebben gevonden, maar de provider zou enige tijd nodig hebben gehad om tests uit te voeren. Een ploeg van honderd man zou bezig zijn geweest om de problemen op te lossen. Bij sommige klanten waren er defecte modems, wellicht doordat deze klanten hun modem teveel hebben gereset. {{Voetnoot web | titel=Telenet herstart dhcp-servers na storing in geheel Vlaanderen | uitgever=tweakers.net| datum=2013-02-03 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/87039/telenet-herstart-dhcp-servers-na-storing-in-geheel-vlaanderen.html }} {{Voetnoot web | titel= Opvallend veel meldingen van kapotte modems bij Telenet | uitgever=De STandaard | datum=2013-02-04 | taal=nl | url=https://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=DMF20130204_044 }} </div> === HTTP(S) === {{Wp|Hypertext Transfer Protocol|HTTP}} is het protocol voor de communicatie tussen een webclient en een webserver. Typisch is er een GET-request (bv. <code>GET /images/logo.png HTTP/1.1</code>) vanuit een webbrowser, waardoor je van een webserver een webpagina/afbeelding/... krijgt, samen met een response-code (bv. <code>HTTP/1.1 200 OK</code> of <code>HTTP/1.1 404 Not Found</code>). Standaard luistert een http-webserver op poort 80. Bij HTTP kan iedereen met toegang tot de netwerkapparatuur letterlijk zien wat er passeert. Dus ook de login met het bijhorende wachtwoord. Vandaar is er een uitbreiding op het HTTP-protocol: {{Wp|Hypertext Transfer Protocol Secure|HTTPS}} (met de ''s'' van de ''secure''). Een buitenstaander die iets onderschept ziet dus niet de eigenlijke data, maar "nietszeggende" 0'tjes en 1'tjes. Standaard luistert een https-webserver op poort 443. [[Bestand:HTTPS lock Let's Encrypt.svg]] === Netwerkschema === Je zit bijna aan het einde van dit behoorlijk uitgebreid hoofdstuk, maar dankzij al die info kan je nu onderstaand netwerkschema gemakkelijker interpreteren: * Er zijn twee aparte, private netwerken in het LAN-deel. Deze netwerken kunnen we heel compact voorstellen door hun netwerkadres in CIDR-notatie, nl. 10.1.2.0/24 en 192.168.1.0/24. * Voor hun verbinding naar buiten is er een publiek IP-adres 91.179.77.105. * Tussen netwerk A en B is geen NAT nodig in router RAB, maar wel eens we via router RBI naar het internet gaan. * Host A.1 heeft als IP 10.1.2.101, een dynamisch IP in de range .100-.200. Uit het schema kunnen we niet afleiden wie de DHCP-server is, maar de kans is groot dat dit de linkse interface van router RAB is. * Host B.1 heeft ook een dynamisch IP, nl. 192.168.1.101 (binnen de range .50-.150). * De andere hosts lijken een statisch IP te hebben, bv. de NAS in netwerk A met als IP 10.1.2.5. * De gateway voor iedere host in netwerk A is de linkse interface van router RAB. * Voor hosts in netwerk B blijken er twee gateways te zijn. De rechtse interface van router RAB, voor een bestemming in het groene netwerk 10.1.2.0/24. De linkse interface van router RBI voor iedere bestemming die niet in netwerk A zit. Die laatste zal de standaard gateway zijn, want daar zit de meeste hosts (nl. de rest van de wereld). * Via DNS kan de domeinnaam wikibooks.org omgezet worden naar het bijhorende IP-adres 91.198.174.192. [[Bestand:Network diagram (example).svg||677px]] == Wireshark == [[Bestand:Ethereal_Screenshot.png|thumb|Schermafdruk van Wireshark]] We bekijken enkele concrete ''captures'' van frames in WireShark waar je het netwerklagenmodel goed "ziet zitten" in de stroom van bytes. In de eerste lichtgrijze kolom staat het eerste hexadecimale adres van de byte die volgt, te tellen vanaf 0. Voor de interpretatie moet je hexadecimale getallen soms omzetten naar zijn decimale waarde, soms moet je op bitniveau kijken, soms moet je een tekstcodering zoals UTF-8 gebruiken, soms is het nog iets anders. Om de breedte te benutten nemen we twee rijen uit Wireshark samen naar één. De legende is: <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">MAC-adres doel</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">MAC-adres bron</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">adresseringsprotocol</span> (IPv4/IPv6) ; <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">TT</span><span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">L/hop limit</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">transportprotocol</span> (TCP/UDP); <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''IP-adres bron'''</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''IP-adres doel'''</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">bronpoort</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">doelpoort</span>. Merk op dat een IPv4-verzenderadres áltijd zit van byte 30 tot 33: handig voor netwerkcomponenten om het altijd daar te kunnen terugvinden. Het IPv6-verzenderadres kan daar niet zitten, omdat eerst het ontvangeradres komt dat langer is dan een IPv4-adres. Een router die enkel IPv4 begrijpt, kan dus niet zomaar ook IPv6 correct verwerken. === HTTP === Een capture via de display filter HTTP <span style="color:#cccccc;"> 0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">f0 7d 68 7a 64 fc</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 1a a0 35 30 40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">'''|'''</span>45 00 01 8c 63 77 40 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> 0a 3d <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''c0 a8 00 65'''</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''5b c6'''</span> <span style="color:#cccccc;"> 0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ae e4'''</span><span style="color:#ff0000;">|</span><span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">d6 47</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 50</span> f1 30 6e 2d 54 7e 6d cb 80 18 01 c9 cd 36 00 00 01 01 08 0a 00 01 0d 5d 9b 73 <span style="color:#cccccc;"> 0040</span> d7 3f<span style="color:#ff0000;">|</span>47 45 54 20 2f 20 48 54 54 50 2f 31 2e 31 0d 0a 48 6f 73 74 3a 20 77 77 77 2e 77 69 6b 69 <span style="color:#cccccc;"> 0060</span> 62 6f 6f 6b 73 2e 6f 72 67 0d 0a 55 73 65 72... '''Fysieke laag''' het frame, 410 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">f0 7d 68 7a 64 fc</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 1a a0 35 30 40</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> = inkapseling, nl. IPv4 volgt als adresseringsprotocol '''Internetlaag''' (nl. IPv4) 45 00 01 8c 63 77 = versie, headerlengte, … <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> hexadecimaal is 64 decimaal = TTL <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> = inkapseling, nl. TCP volgt als transportprotocol <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''c0 a8 01 02'''</span> = 192.168.0.101 = IP-adres bron (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''5b c6 ae e4'''</span> = 91.198.174.228 = IP-adres doel (destination) '''Transportlaag''' (nl. TCP) <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">d6 47</span> = 54855 = bronpoort van de verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 50</span> = 80 = doelpoort van de ontvanger (destination) = inkapseling, nl. HTTP als applicatieprotocol f1 30 … 3f = sequence number, acknowledgment, … '''Applicatielaag''' (nl. HTTP) 47 45 54, UTF-8 voor de letters GET, nl. het opvragen van een webpagina 77 77 77 2e 77 69 6b 69 62 6f 6f 6b 73 2e 6f 72 67 w w w . w i k i b o o k s . o r g === DHCP === Een capture via de display filter bootp (=dhcp) met een ‘DHCP Discover – Transaction ID 0x7920f73a’ <span style="color:#cccccc;"> 0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">ff ff ff ff ff ff</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">08 00 27 75 b0 77</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">|</span>45 10 01 48 00 00 00 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">80</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">11</span> 39 96 <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''00''' </span><span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''00 00 00'''</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff'''</span> <span style="color:#cccccc;"> 0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff'''</span><span style="color:#ff0000;">|</span><span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">00 44</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 43</span> 01 34 86 32<span style="color:#ff0000;">|</span>01 01 06 00 '''79 20 f7 3a''' 00 00 00 00 '''00 00 00 00''' 00 00 00 00 00... '''Fysieke laag''' het frame, 342 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">'''ff ff ff ff ff ff'''</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <nowiki>= iedereen (broadcast)</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">08 00 27 75 b0 77</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> = inkapseling, nl. IPv4 volgt als adresseringsprotocol '''Internetlaag''' (nl. IPv4) 45 10 01 48 00 00 00 00 = versie, header lengte, … <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">80</span> hexadecimaal is 128 decimaal = TTL <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">11</span> = inkapseling, nl. UDP volgt als transportprotocol <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''00''' </span><span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''00 00 00'''</span> = 0.0.0.0 = IP-adres bron (source). Het is logisch dat dit 0 is, want we het gaat om ‘DHCP discover’ <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff ff ff'''</span> = 255.255.255.255 = IP-adres doel (destination) = iedereen '''Transportlaag''' (nl. UDP) <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">00 44</span> = 68 = bronpoort van de verzender (source) <nowiki>= inkapseling, nl. DHCP als </nowiki>applicatieprotocol <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 43</span> = 67 = doelpoort van de ontvanger (destination) = inkapseling, nl. DHCP als applicatieprotocol 01 34 86 32 = lengte, checksum, ... '''Applicatielaag''' (nl. DHCP) 79 20 f7 3a, transaction id 00 00 00 00, your (client) IP address === DNS === Een capture via de display filter dns met een ‘Standard query 0x91f8 A www.wikibooks.org’ <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">f0 7d 68 7a 64 fc</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 1a a0 35 30 40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">|</span>45 00 00 3f 00 00 40 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">11</span> b7 fa <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 00 65</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">c0 a8</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">00 fe</span><span style="color:#ff0000;">|</span><span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">fc 36</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 35</span> 00 2b 82 f0<span style="color:#ff0000;">|</span>91 f8 01 00 00 01 00 00 00 00 00 00 03 '''77 77 77 09 77 69 6b 69 62''' <span style="color:#cccccc;">0040</span> '''6f 6f 6b 73 03 6f 72 67''' 00 00 01 00 01 '''Fysieke laag''' het frame, 77 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">f0 7d 68 7a 64 fc</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <nowiki>= iedereen (broadcast)</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 1a a0 35 30 40</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> = inkapseling, nl. IPv4 volgt als adresseringsprotocol '''Internetlaag''' (nl. IPv4) 45 00 00 3f 00 00 40 00 = versie, header lengte, … <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> hexadecimaal is 64 decimaal = TTL <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">11</span> = inkapseling, nl. UDP volgt als transportprotocol <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 00 65</span> = 192.168.0.101 <nowiki>= IP-adres </nowiki>bron (source). <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">c0 a8</span><span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;"> 00 fe</span> <nowiki>= </nowiki>192.168.0.254 = IP-adres doel (destination) = de DNS-server waaraan de vraag wordt gesteld '''Transportlaag''' (nl. UDP) <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">fc 36</span> = 64566 = bronpoort van de verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 35</span> = 53 = doelpoort van de ontvanger (destination) = inkapseling, nl. DNS als applicatieprotocol 00 2b 82 f0 = lengte, checksum, ... '''Applicatielaag''' (nl. DNS) 77 77 77 09 77 69 6b 69 62 6f 6f 6b 73 03 6f 72 67 w w w w i k i b o o k s o r g === ARP === Uit onderstaande capture (met display filter arp) blijkt samengevat ''Wie heeft 10.10.248.1? Vertel het 10.10.248.210.'' Uitgebreider blijkt dat een host met IP-adres 10.10.248.210 (<span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;font-family:monospace;">0a 0a f8 d2</span>) en MAC-adres <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;font-family:monospace;">9c 05 d6 33 ae f5</span> via een broadcast <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;font-family:monospace;">ff ff ff ff ff ff</span> de vraag stelt wie het MAC-adres heeft van het IP-adres 10.10.248.1 (<span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;font-family:monospace;">0a 0a f8 01</span>). Wellicht om daarna deze host een rechtstreeks (''unicast'') een bericht te kunnen sturen. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">ff ff ff ff ff ff</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 06</span><span style="color:#ff0000;"><b>|</b></span>00 01 <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> 06 04 00 01 <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">0a 0a f8 d2</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 00 00 00 00 00</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">0a 0a f8 01</span> 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 '''Fysieke laag''' het frame, 56 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">ff ff ff ff ff ff</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <nowiki>= iedereen (broadcast)</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 06</span> = inkapseling, nl. wat volgt is ARP '''Address Resolution Protocol''' (nl. een ARP-request) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 06</span> = inkapseling, nl. wat volgt is een ARP-request voor IPv4 <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> = MAC-adres bron = verzender (source), <nowiki>hier als onderdeel van ARP en niet van de linklaag!</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">0a 0a f8 d2</span> = 10.10.248.210 <nowiki>= IP-adres </nowiki>bron (source), <nowiki>hier als onderdeel van ARP en niet van de linklaag!</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 00 00 00 00 00</span> = MAC-adres target, hier op 0, want het gaat om een ARP-aanvraag, net om het MAC-adres te weten te komen. <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">0a 0a f8 01</span> 10.10.248.1 = IP-adres doel (destination) = de DNS-server waaraan de vraag wordt gesteld === ICMP === Een capture via de display filter icmpv6 met een ‘Echo (ping) request id=0x0d08, seq=1, hop limit=64 (reply in 55)’ <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">d4 21 22 76 5b 78</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 21 6a 2d 3b 8e</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">86 dd</span><span style="color:#ff0000;">|</span>60 00 00 00 00 40 3a <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">20 03 00 50 aa 10 42 43 02 21</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">6a ff fe 2d 3b 8e</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">2a 02 02 e0 03 fe 10 01 03 02 00 00 00 00 00 00</span><span style="color:#ff0000;">|</span>80 00 ca 0b '''0d 08''' '''00 01''' c8 dd <span style="color:#cccccc;">0040</span> 3f 55 b9 d3 04 00 08 09 0a 0b 0c 0d 0e 0f 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 1a 1b 1c 1d 1e 1f 20… '''Fysieke laag''' het frame, 118 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">d4 21 22 76 5b 78</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 21 6a 2d 3b 8e</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">86 dd</span> = inkapseling, nl. IPv6 volgt als adresseringsprotocol (IPv4 zou <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> zijn) '''Internetlaag''' (nl. IPv6) 60 00 00 00 00 40 3a = versie, traffic class, flow label, … <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> hexadecimaal is 64 decimaal = TTL <nowiki>= hop limit</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">20 03 00 50 aa 10 42 43 02 21 6a ff fe 2d 3b 8e</span> = IPv6-adres bron (source). <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">2a 02 02 e0 03 fe 10 01 03 02 00 00 00 00 00 00</span> <nowiki>= IP</nowiki>v6-adres doel (destination) <nowiki>= 2a02:2e0:3fe:1001:302::</nowiki> '''ICMPv6''' 0d 08 = request id 00 01 <nowiki>= sequence</nowiki> {{Wp|Internet Control Message Protocol|ICMP}} (het protocol dat o.a. ping gebruikt) is een onderdeel van het Interprotocol. Vandaar is er geen transport- of applicatielaag aanwezig. Merk op dat het hier gaat om ICMPv6 gaat (<span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">86 dd</span>). Bij ICMPv4 zou het gaan om kortere 32-bit IPv4-adressen, maar het principe is gelijklopend. == Diepgang == We zoomen in op nog enkele extra zaken van de netwerkprotocollen. === Linklaag, met MAC spoofing === De vaste koppeling van een MAC-adres aan hardware wordt soms in een {{Wp|draadloos netwerk|draadloos netwerk}} gebruikt om de authenticiteit van gebruikers te controleren. Maar door de mogelijkheid van nabootsen ({{Wp|en:MAC spoofing|MAC spoofing}}) is dit geen serieuze oplossing voor de {{Wp|Informatiebeveiliging|beveiliging}}. Het kan wel helpen om via het MAC-adres een gestolen computer te traceren.&nbsp;<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=U4oB28ksiIo&t=3m15s YouTube: Traceren van een gestolen computer met behulp van het MAC-adres]</ref> Die vaste koppeling tussen netwerk en hardware komt ook de privacy niet ten goede: zo zal je smartphone vaak het MAC-adres uitzenden, zelfs al ben je niet verbonden met een netwerk. Er bestaan mogelijkheden om dit op een andere manier te doen.&nbsp;<ref>Bv. in Gnome NetworkManager 1.2: zie [https://blogs.gnome.org/lkundrak/2016/01/18/networkmanger-and-tracking-protection-in-wi-fi-networks/ NetworkManger and tracking protection in Wi-Fi networks].</ref> === Internetlaag, met IPv6 === '''{{Wp|Internet Protocol versie 6|Internet Protocol versie 6}}''' ('''IPv6''') is versie 6 van het {{Wp|internetprotocol|internetprotocol}} voor het toewijzen van {{Wp|IP-adres|IP-adres}}sen. Het is de opvolger van {{Wp|Internet Protocol versie 4|Internet Protocol versie 4}} (IPv4) en is de tweede versie van het internetprotocol die in gebruik is genomen. De tussenliggende versie ''IPv5'' was een experimentele aanvulling op IPv4, maar deze werd nooit geïmplementeerd. ==== Notatie ==== IPv6-adressen zijn 128 bits lang en worden normaal geschreven als 8 groepen van 4 hexadecimale cijfers. Een voorbeeld van een geldig IPv6-adres: 3ffe:6a88:85a3:08d3:1319:8a2e:0370:7344 Bij de cli-commando's <code>ipconfig</code> of <code>ifconfig</code> wordt gebruik gemaakt van shortcuts om een IPv6-adres zo kort als mogelijk te noteren. We overlopen de mogelijkheden. Als een groep van 4 cijfers <code>0000</code> is, dan mag dit helemaal worden weggelaten. 3ffe:6a88:85a3:0000:1319:8a2e:0370:7344 3ffe:6a88:85a3::1319:8a2e:0370:7344 Wanneer er meer dan twee opeenvolgende groepen gereduceerd zijn tot dubbele punten, dan mogen ook die weer tot twee dubbele punten gereduceerd worden: 2001:2353:::::1428:57ab 2001:2353::1428:57ab Opgelet, het mag enkel bij ''opeenvolgende'' groepen van nullen, omdat anders meerdere mogelijkheden ontstaan voor de posities van <code>0000</code>. 2001::25de::cade is geen geldig IPv6-adres, want is het 2001:0000:25de:0000:0000:0000:0000:cade of 2001:0000:0000:25de:0000:0000:0000:cade of nog iets anders?? Ook hoeven nullen vooraan in een getal (voorloopnullen) niet geschreven te worden: 2001:2353:02de::0e13 2001:2353:2de::e13 Opgelet! In de weergave mag dan gebruik gemaakt worden van shortcuts, achter de schermen blijft het een adres bestaande uit 128 bits! Dit kan je bv. bekijken met Wireshark. Hieronder is het bronIPv6-adres <code>fe80::1</code> = <code>fe 80 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 01</code> en het bestemmingsIPv6-adres <code>ff02::1</code> = <code>ff 02 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 01</code> zichtbaar. De inkapseling heeft gezorgd voor een header, waardoor het duidelijk is dat het om IPv6 gaat. Dat zie je bij <code>86 dd</code> (bij IPv4 was dit <code>08 00</code>). <span style="color:#cccccc;">0000</span> 33 33 00 00 00 01 d4 21 22 76 5b 78 '''86 dd''' 60 00 00 00 00 20 3a ff '''fe 80 00 00 00 00 00 00 00 00''' <span style="color:#cccccc;">0020</span> '''00 00 00 00 00 01'''|'''ff 02 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 01''' 88 00 87 8b a0 00 00 00 fe 80 <span style="color:#cccccc;">0040</span> 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 01 02 01 d4 21 22 76 5b 78 ==== Verbeteringen ==== In de informaticawereld betekent een nieuwe versie vaak ''hogere snelheden''. Bij IPv6 t.o.v. IPv4 is dat niet per definitie het geval! Meer zelfs: doordat de IP-adressen langer zijn, zijn ze in theorie moeilijker te behandelen. Bovendien zitten we de komende jaren met een overgangsfase, waar zowel IPv4, als IPv6 nodig is. Een complexe situatie. Er moeten dus wel andere redenen zijn waarom IPv6 is ontwikkeld. * '''Groter adresbereik'''. Een IPv6-adres is 128 bits lang; het aantal mogelijke adressen is dus 2¹²⁸ ≈ 3,4 × 10³⁸. IPv6 heeft dus een bijna onuitputtelijke voorraad adressen: voor elke aardbewoner zijn er ongeveer 50 {{Wp|Lijst van grote getallen|quadriljard}} beschikbaar. Laat je dan ook niet misleiden dat de adresruimte "maar" vier keer zo groot is, want het aantal adressen is daardoor 2⁹⁶ ''keer'' zo groot, nl. 2^128-32! * '''Betere autoconfiguratie'''. IP-adressen zijn belangrijk, omdat ze communiceren mogelijk maken. Hoe verkrijg je nu een IPv6-adres? Er zijn twee mogelijkheden: ** Stateful autoconfiguratie, nl. via DHCPv6, wat gelijkaardig werkt zoals DHCP bij IPv4. Er is dus nog steeds nood aan een DHCP-server en beide moeten op de hoogte zijn van hun status m.b.t. het verkregen/uitgedeelde IP (vandaar ''stateful''). ** Stateless autoconfiguratie, waarbij de host een IPv6 adres zelfstandig "kiest", zodat het naar grote waarschijnlijkheid uniek zal zijn. Het wordt dan gebaseerd op het netwerkprefix en vaak ook het MAC-adres. Hier valt het opzetten en configureren van een DHCP-server/service dus weg. Bovendien zijn er dan geen DHCP-broadcasts nodig, wat bij grote netwerken doorweegt op het netwerk. Stel bv. dat iedere host in een netwerk 1 broadcast stuurt, dan is dat bij 10 hosts beperkt tot 90 berichtjes, maar bij 100 hosts al 9900 (nl. n(n-1)=100*99))! * '''Betere routering'''. Door de enorme hoeveelheid aan IPv6-adressen kan men er een stuk kwistiger mee omspringen. Op hoog niveau wordt dan bv. een onderscheid gemaakt tussen netwerknummers voor de verschillende continenten. Binnen de continenten kunnen {{Wp|internet exchange|internet exchange}}s en {{Wp|Internetprovider|internetaanbieder}}s hiërarchische nummerplannen opstellen. Deze hiërarchie kent twee voordelen: ** Routeringstabellen in routers worden minder complex. Alhoewel IPv6-adressen langer zijn (en dus "moeilijker" te behandelen) kan een minder complexe routeringstabel zorgen voor toegenomen snelheid. ** Applicaties kunnen, aan de hand van het IP-nummer, bepalen welke nodes netwerktechnisch dichterbij staan. Zo kunnen applicaties als {{Wp|BitTorrent|BitTorrent}} distributiealgoritmen ontwikkelen die efficiënter netwerkverkeer opleveren doordat bij voorkeur peers worden gekozen die dichter bij elkaar staan. * '''NAT wordt overbodig'''. Bij IPv6 is {{Wp|Network address translation|NAT}} dus niet meer nodig, daar dit was ontwikkeld om meerdere nodes (met private IP-adressen) samen één (publiek) IPv4-adres te laten delen. Nu kan iedere host zijn eigen uniek IPv6-adres krijgen. De (semi-)veiligheid die NAT bracht, moet bij IPv6 wel opgevangen worden door de firewall goed in te stellen! Anders kan je problemen krijgen, zoals enkele Tele2-klanten in 2014 hadden: alle computers in het interne netwerk van sommige klanten waren opeens bereikbaar vanaf de buitenwereld.&nbsp;<ref>Bron: [https://www.ispam.nl/archives/37911/deel-tele2-klanten-een-week-lang-kwetsbaar/ Deel Tele2-klanten een week lang kwetsbaar]</ref> * '''Gegevensbeveiliging op IP-niveau'''. IPv6 maakt het mogelijk om gegevens op de internetlaag van beveiliging te voorzien. Deze beveiliging kent twee vormen: ** Versleuteling ({{Wp|encryptie|encryptie}}) van gegevens. Zender en ontvanger kunnen een sleutel afspreken waarmee het gegevenstransport beveiligd wordt. IPv4 kent deze mogelijkheid niet, waardoor veel beveiligingsvarianten '''boven''' de IP-laag ontwikkeld zijn, bijvoorbeeld {{Wp|HyperText Transfer Protocol|HTTPS}} of {{Wp|Secure Shell|SSH}}. De versleuteling van IPv6 maakt beveiliging op bovenliggende niveaus overbodig: ieder gegevenstransport op basis van IPv6 kan immers veilig gebeuren. ** Authenticatie van gegevens. Hierbij kan de zender ieder pakket voorzien van een elektronische waarborg. Andere partijen kunnen de gegevens niet ongemerkt wijzigen, noch zich als de oorspronkelijke afzender voordoen. Hierdoor heeft de ontvanger zekerheid over de herkomst van de ontvangen IP-pakketten. * '''Ondersteuning van mobiele nodes'''. Bij mobiele toestellen heb je soms een bestaande connectie, waarbij je plots terechtkomt in een ander netwerk. Graag zou je willen dat "lopende" connecties toch kunnen blijven. Bij IPv4 is dit niet zomaar mogelijk, terwijl IPv6 het mogelijk maakt dat een node (tijdelijk) van een ander IP-adres gebruik maakt. De preciezere details vallen buiten het kader van dit Wikibook, maar kunnen {{Wp|IPv6#Ondersteuning_van_mobiele_nodes|op Wikipedia}} worden nagelezen. ==== IPv4 vs IPv6 ==== De wijze waarop het protocol werkt, verschilt nauwelijks van de wijze waarop IPv4 werkt. Een van de weinige verschillen is dat in IPv6 een {{Wp|subnet|subnet}} niet langer een {{Wp|netwerkadres|netwerkadres}} en een {{Wp|broadcastadres|broadcastadres}} bevat: * het netwerkadres van IPv4 wordt het "subnet-router anycast"-adres bij IPv6; * broadcast wordt in IPv6 geïmplementeerd als een speciaal geval van multicast. Het is niet zo dat we nu van de ene op de andere dag IPv4 kunnen vervangen door IPv6. Eerst was er een periode van het testen van IPv6, om nu beide naast elkaar te laten bestaan, met een gestage groei van IPv6: * Op 8 juni 2011 was de wereldtestdag voor IPv6. Een aantal grote bedrijven, zoals {{Wp|Microsoft|Microsoft}} en {{Wp|Google Inc.|Google}}, bood de websites voor één dag aan over zowel IPv4 als IPv6 om zo de impact hiervan te testen.&nbsp;<ref>[https://www.stipv6.nl/wereldipv6dag Wereld IPv6 Dag op 8 juni 2011], Stichting IPv6 Nederland</ref> * Op 6 juni 2012 activeerden een aantal Internet Service Providers (ISPs) en bedrijven permanent IPv6.&nbsp;<ref>[https://www.worldipv6launch.org/ World IPv6 Launch]</ref> Begin 2014 begon Telenet met de uitrol van IPv6.&nbsp;<ref>[https://tweakers.net/nieuws/93696/telenet-begint-met-uitrol-ipv6.html Tweakers.net]: Telenet begint met uitrol ipv6</ref> Dit zorgt ervoor dat de groei van IPv6 gestaag toeneemt, te merken bij bv. de grafieken van de Amsterdam Internet Exchange (AMS-IX).&nbsp;<ref>[https://ams-ix.net/technical/statistics/sflow-stats/ipv6-traffic Ipv6 traffiek van AMS-IX in grafieken]</ref>, het belangrijkste internetknooppunt in Nederland en bij het gebruik van IPv6 bij Google gebruikers&nbsp;<ref>[https://www.google.com/intl/en/ipv6/statistics.html#tab=ipv6-adoption Wereldwijd IPv6-gebruik bij Google gebruikers.]</ref> === Transportlaag, met port forwarding === NAT lost dus het tekort aan IPv4-adressen op, omdat zo meerdere nodes samen één IPv4-adres kunnen delen. Deze methode kan echter voor problemen zorgen. [[Bestand:Nat-situation3.svg|677px]] Stel bv. dat de pc A een webserver heeft draaien en dat pc B deze wil kunnen bereiken. Naar <code>https://192.168.1.1:80</code> kan pc B niet surfen, want dat is zijn eigen IP-adres, terwijl hij de webserver op pc A wil bereiken. Het wijzigen van het IP-adres van A haalt niets uit, want het zal een privaat IP-adres blijven en dus niet vindbaar (=routeerbaar) via het Internet. Surfen naar <code>https://91.179.77.105:80</code> (een publiek IP) zal ook niet lukken: op router RA draait de webserver niet. De gebruiker kan in router RA wel '''{{Wp|Port forwarding|port forwarding}}''' instellen. Bijvoorbeeld: ''router RA, als je op je publieke interface een aanvraag krijgt op poort 3005, dan wil ik dat je dit doorstuurt naar 192.168.1.1 op poort 80''. Als pc B dan surft naar <code>https://91.179.77.105:3005</code>, dan zal hij uiteindelijk terechtkomen op pc A, op poort 80. Deze portforwarding moet ingesteld worden in router RA en zou je schematisch als volgt kunnen weergeven: {| class="wikitable" |- ! colspan="2"| LAN-kant router !! colspan="2" | WAN-kant router |- ! IP !! Poort !! IP !! Poort |- | 192.168.1.1 || 80 || 91.179.77.105 || 3005 |} Een andere mogelijkheid bij zo'n peer-to-peer situatie en private adressen is om gebruik te maken van een derde, niet ge-NAT-te client die als doorgeefstation dienst doet (zoals bij Skype). === Applicatielaag === ==== DNS ==== ===== DNS geschiedenis ===== Als mens zijn we niet zo bijzonder goed in cijfers. Zo kennen we maar weinig telefoonnummers van buiten, maar via een naam hebben we de juiste persoon voor ogen. Dan gebruiken we een adresboek om die persoon te contacteren. Bij het internet is het niet anders. We zullen niet surfen naar https://91.198.174.192, maar naar https://nl.wikibooks.org. In de begindagen van het Internet waren er zo weinig domeinnamen en IP-adressen, dat men al deze koppelingen in een {{Wp|en:hosts (file)|hosts-bestand}} bijhield. Tot op de dag van vandaag bestaat dit persoonlijk “internettelefoonboek” nog steeds in de meeste besturingssystemen. Vaak heeft het al standaard bepaalde koppelingen (bv. de localhost), maar je kan er koppelingen IP-adres en domeinnaam aan toevoegen. Bij Windows kan je dit vinden bij <code>C:\Windows\System32\drivers\etc\hosts</code> en bij Linux bij <code>/etc/hosts</code>. Een voorbeeld bij Linux: 127.0.0.1 localhost 127.0.1.1 juxta # The following lines are desirable for IPv6 capable hosts ::1 ip6-localhost ip6-loopback fe00::0 ip6-localnet ff00::0 ip6-mcastprefix ff02::1 ip6-allnodes ff02::2 ip6-allrouters Door de groei van het internet bleek al begin de jaren '80 dat zo'n "internettelefoonboek" niet álle domeinnamen kan bevatten. Dus is er een systeem uitgewerkt die een vertaling doet van domeinnamen (bv. nl.wikibooks.org) naar IP-adressen. Dit systeem is DNS.&nbsp;<ref>DNS bestaat al sinds 1983 en ondertussen kan je ook het DNS-verkeer versleutelen. Meer info op [https://tweakers.net/reviews/7406/1/dns-over-https-meningen-verdeeld-over-encryptie-dns-queries-inleiding.html Tweakers.net: Dns-over-https: vloek of zegen?]</ref> Als we dus surfen naar [https://nl.wikibooks.org/ https://nl.wikibooks.org], dan zal het besturingssysteem achter de schermen en via DNS het bijhorende IP-adres te weten komen (nadat het hosts-bestand is gecontroleerd). Eén mega-groot, centraal “internettelefoonboek” bestaat niet. Het DNS-systeem is een verspreid, gedecentraliseerd systeem, met verschillende DNS-servers op het internet. In eerste instantie wordt een aanvraag gedaan aan de pc zelf. Als deze het niet weet wordt het gevraagd aan de router. Als deze het vervolgens niet weet is de DNS-server van de ISP aan de beurt, enz. Zo ontstaat een ketting van DNS-aanvragen, totdat het juiste IP-adres dat hoort bij de gevraagde domeinnaam achterhaald kan worden. [[Bestand:An example of theoretical DNS recursion-nl.svg|Vereenvoudigde weergave van recursie bij het resolven van <code>nl.wikipedia.org</code>]] ===== DSN registrar ===== Als je als bedrijf/instelling/persoon een eigen domeinnaam wenst, moet je een {{Wp|Registrar|registrar}} contacteren. Dit bedrijf zal de nodige administratie doen, zodat je een domeinnaam kan huren. Dan wordt de koppeling tussen de domeinnaam en het (vaak statisch) IP-adres gelegd. Domeinnamen kunnen komen te vervallen (bv. omdat de eigenaar deze niet meer wenst of niet betaalt). Op het Internet blijven vele links vaak staan, die dus niet meer zullen werken. Iemand kan deze vrije domeinnaam echter terug aanvragen/huren en kan dus bepaalde links terug laten werken. Deze persoon kan nu volledig kiezen wat die inhoud is, wat totaal iets anders kan zijn dan de oorspronkelijke website. Ook malware kan langs deze weg verspreid worden. Denk bv. aan digitale kranten die inhoud ''embedden'', die later wijzigt. Enkele voorbeelden: * Ethisch hacker Inti De Ceukelaire zorgt ervoor dat een link uit een tweet van president Trump verwees naar een Aalsters carnavallied.&nbsp;<ref>Zie Knack.be: [https://datanews.knack.be/ict/nieuws/vlaming-laat-trump-oilsjters-carnavalsliedje-tweeten-over-russische-prostituees/article-normal-805467.html Vlaming laat Trump "Oilsjters" carnavalsliedje tweeten over Russische prostituees]</ref> * Nieuwssites tonen porno bij oude artikelen door verlopen domein van Vidme.&nbsp;<ref>Zie Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/184788/nieuwssites-tonen-porno-bij-oude-artikelen-door-verlopen-domein-van-vidme.html Nieuwssites tonen porno bij oude artikelen door verlopen domein van Vidme]</ref> * Burgerservicenummers van miljoenen Nederlanders online te zien door verlopen domeinnaam.&nbsp;<ref>Zie Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/172876/rtl-bsns-van-miljoenen-nederlanders-online-te-zien-door-verlopen-domeinnaam.html RTL: bsn's van miljoenen Nederlanders online te zien door verlopen domeinnaam]</ref> * Jeugdzorg liet medische dossiers uitlekken via verlopen domeinnaam.&nbsp;<ref>Zie Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/151400/jeugdzorg-liet-medische-dossiers-uitlekken-via-verlopen-domeinnaam.html Jeugdzorg liet medische dossiers uitlekken via verlopen domeinnaam]</ref> * Politierapporten liggen op straat door verlopen domeinnamen.&nbsp;<ref>Zie Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/120289/politierapporten-liggen-op-straat-door-verlopen-domeinnamen.html Politierapporten liggen op straat door verlopen domeinnamen]</ref> ===== DNS blocking ===== Om binnen bedrijven/scholen/landen bepaalde websites onvindbaar te maken, kan gebruik gemaakt worden van {{Wp|en:DNS blocking|DNS blocking}}. Zo kan de DNS-server op school bij het surfen naar https://hoeleerikspieken.net weigeren om een IP te geven. Voor de eindgebruiker zal het lijken alsof de website niet bestaat. Als hij thuis zou kijken en de DNS-server van zijn ISP blokkeert deze niet, dan kan hij daar wel gewoon naartoe surfen. Mocht je dan op school rechtstreeks surfen naar het IP-adres van hoeleerikspieken.net, dan is DNS niet nodig en kan zo de bijhorende DNS-blokkade omzeild worden. Bovendien kan je - mits administratorrechten - een andere DNS-server instellen, die die blokkade niet heeft. Het gebruik van énkel DNS blocking is dus geen sluitende manier om toegang tot websites te verbieden. <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Turkije blokkeert toegang tot Twitter''' Turkije heeft een Twitter-blokkade ingesteld nadat de premier van het land gezegd zou hebben dat hij Twitter zou 'uitroeien'. De blokkade was op bevel van meerdere rechtbanken ingesteld nadat Twitter geweigerd zou hebben bepaalde links te verwijderen. Alle Turkse internetproviders werkten mee aan de blokkade. De blokkade was relatief eenvoudig te omzeilen: het gaat om een dns-blokkade, dus het instellen van een alternatieve dns-server van bijvoorbeeld Google of OpenDNS is voldoende om de dienst toch te gebruiken. Daarnaast gebruikten Turkse twitteraars {{Wp|Virtueel Particulier Netwerk|vpn}}-verbindingen om de blokkade te omzeilen. De blokkade van Twitter blijkt zelfs een averechts effect te hebben (het {{Wp|Streisandeffect|Streisandeffect}}): het aantal tweets van Turkse gebruikers lag 138 procent hoger dan in dezelfde periode voor de blokkade. Later was Turkije overgegaan tot het blokkeren van het IP-adres van Twitter. Ondanks de blokkade bleef het mogelijk om via een vpn of {{Wp|Tor (netwerk)|Tor}} de Twitter-site te bezoeken. {{Voetnoot web | titel=Turkije blokkeert toegang tot Twitter | uitgever=tweakers.net | datum=2014-03-21 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/94960/turkije-blokkeert-toegang-tot-twitter.html }} {{Voetnoot web | titel='Twitter-gebruik in Turkije neemt toe na blokkade' | uitgever=tweakers.net | datum=2014-03-21 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/94976/twitter-gebruik-in-turkije-neemt-toe-na-blokkade.html }} {{Voetnoot web | titel='Turkije blokkeert Twitter op ip-niveau' | uitgever=tweakers.net | datum=2014-03-23 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/94987/turkije-blokkeert-twitter-op-ip-niveau.html }} </div> ===== DNS spoofing ===== Bij {{Wp|DNS-vergiftiging|DNS spoofing}} worden antwoorden van een DNS-server door een hacker gewijzigd. Stel dat een hacker erin slaagt om bij een DNS-request van https://www.facebook.com niet het echte IP terug te geven, maar een IP van zijn server. Dan kan hij op die server een website draaien die een exacte kopie lijkt van Facebook. De eindgebruiker zal inloggen (in de adresbalk ziet hij namelijk netjes https://www.facebook.com staan), maar zo kan de hacker gemakkelijk het wachtwoord achterhalen. Er bestaan mogelijkheden om DNS veiliger te maken&nbsp;<ref>[https://tweakers.net/reviews/2544/1/dnssec-voor-het-laatste-onveilige-protocol-inleiding-dnssec-en-de-sidn.html Tweakers.net: "Dnssec: voor het laatste onveilige protocol"]</ref>, maar dit behandelen valt buiten het kader van dit boek. ===== DDOS DNS attack ===== I.p.v. de DNS-server te hacken, kan je die ook lastig vallen met zodanig veel DNS-aanvragen op een heel korte tijd, dat hij ze niet allemaal kan verwerken én zelfs neergaat. Hierdoor kunnen netwerkapparaten het IP-adres niet meer achterhalen van een domein en vinden ze dus ook 'de andere kant' niet meer. Het is alsof alle wegen er nog zijn, maar dat iemand alle verkeersborden heeft weggenomen. Uiteraard: als deze vragen afkomstig zijn van één IP-adres valt dit IP-adres snel te blokkeren, maar niet als dit van verschillende IP-adressen komt. Hackersgroeperingen hebben zo gehackte netwerkapparaten in handen (=een {{Wp|botnet|botnet}}) die ze zo'n aanvragen kunnen laten uitvoeren. En met het stijgend aantal IoT-toestellen kunnen dat er heel wat zijn. Het geheel noemt men dan een ''DDOS DNS attack'' (DDOS={{Wp|Distributed denial-of-service|Distributed Denial of Service}}), wat uiteraard niet is toegestaan.&nbsp;<ref>Zie bv. het Tweakers.net artikel [https://tweakers.net/nieuws/134879/nederlandse-politie-arresteert-verdachte-op-verdenking-uitvoeren-ddos-aanvallen.html Nederlandse politie arresteert verdachte op verdenking uitvoeren ddos-aanvallen] van 5 februari 2018.</ref> <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''De destructiviteit van ddos-aanvallen''' Een populaire manier van ddos-aanval verloopt via DNS. Zo was er in oktober 2016 een grote DDOS DNS-attack op Dyn, een belangrijke DNS server provider. Dit verhinderde enkele uren lang dat gebruikers aan de oostkust van de VS terechtkonden op populaire websites als Twitter, Reddit, Soundcloud en GitHub. De problemen hielden al met al ongeveer twee uur aan.&nbsp;<ref>Ook Arstechica schrijft in een artikel [https://arstechnica.com/security/2016/10/double-dip-internet-of-things-botnet-attack-felt-across-the-internet/ Double-dip Internet-of-Things botnet attack felt across the Internet] meer over deze DDOS DNS-aanval. In hun ''related stories'' kan je nalezen dat dit niet de eerste keer is.</ref> {{Voetnoot web | titel=De destructiviteit van ddos-aanvallen | uitgever=tweakers.net | datum=2020-10-03 | taal=nl | url=https://tweakers.net/reviews/8216/de-destructiviteit-van-ddos-aanvallen.html }} </div> <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Nuance: er waren geen drie miljoen Java-tandenborstels die websites ddos'ten''' DDOS-aanvallen zijn behoorlijk destructief en heel eenvoudig op te zetten, maar je moet ook niet alles geloven van wat op het internet staat. Zo was bleek het verhaal dat drie miljoen Java-tandenborstels websites konden ddos'en niet waar. Wat wel een privacy probleem kan zijn, is dat sommige tandenborstels via een niet-geëncrypteerde Bluetooth-verbinding informatie doorsturen. {{Voetnoot web | titel=Nuance: er waren geen drie miljoen Java-tandenborstels die websites ddos'ten | uitgever=tweakers.net | datum=2024-02-08 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/218432/nuance-er-waren-geen-drie-miljoen-java-tandenborstels-die-websites-ddosten.html }} </div> ===== Dynamic DNS ===== Stel dat je van buitenaf jouw thuisnetwerk wenst te bereiken. Van je provider krijg je een dynamisch IP-adres, dus zou het kunnen dat het IP-adres al is veranderd wanneer je het wenst te gebruiken. Een mogelijkheid is dan dat je een account via diensten zoals {{Wp|No-IP|No-IP}} of {{Wp|Dyn (company)|Dyn}} instelt. Je krijgt dan een domeinnaam zoals <code>''naam''.hopto.org</code> of <code>''naam''.ddns.net</code>. Er moet dan nog een koppeling zijn met het publiek IP-adres. Hiervoor draait een dienst op jouw netwerk (bv. op jouw router) die regelmatig controleert of het dynamisch IP niet is veranderd. Is dat het geval, dan wordt <code>hopto.org</code> of <code>ddns.net</code> op de hoogte gebracht. Dit systeem is een onderdeel van {{Wp|en:Dynamic DNS|Dynamic DNS}}, kortweg DDNS. ==== Zeroconf ==== {{Wp|Zeroconf|'''Zeroconf'''}} of Zero Configuration Networking is een reeks technieken die toelaat een bruikbaar IP-netwerk te maken zonder bijkomende configuratie of speciale servers. Hierdoor kunnen gebruikers, zonder voorkennis, toch computers, netwerkprinters en andere toestellen aan elkaar koppelen en laten samenwerken. Zonder Zeroconf moet de gebruiker de nodige kennis hebben om speciale servers te installeren, zoals een DHCP-server of een DNS-server, of moet elke computer apart correct geconfigureerd worden. Zeroconf bestaat binnen een netwerk(segment) uit drie principes: * Netwerkadressen uitdelen (waardoor bv. het opzetten van een DHCP-server vermeden kan worden) * Hostnamen uitdelen aan apparaten (waardoor bv. het opzetten van een DNS-server vermeden kan worden) * Automatisch vinden van services (bv. handig om apparaten en diensten kenbaar te maken binnen home automation. Denk aan {{Wp|Home Assistant|Home Assistant}}) I.v.m. 'netwerkadressen uitdelen' zal een computer die ingesteld is op DHCP, maar terechtkomt in een netwerk zonder DHCP-server of waarvan de DHCP-server niet bereikbaar is, zelf een '''{{Wp|en:Link-local address|link-local adres}}''' nemen (Microsoft heeft het over {{Wp|APIPA|APIPA}} = Automatic Private IP Addressing). Om duidelijk te maken dat het om een link-local adres gaat, wordt een apart adresblok gebruikt: <code>169.254.0.0/16</code>. Het besturingssysteem kiest uit dit blok een willekeurig IP-adres, dat met grote kans uniek is. DHCP ingeschakeld . . . . . . . . : ja Autom. configuratie ingeschakeld : ja IPv4-adres. . . . . . . . . . . . : 169.254.25.130(voorkeur) Subnetmasker. . . . . . . . . . . : 255.255.0.0 Standaardgateway. . . . . . . . . : DNS-servers. . . . . . . . . . . : Alhoewel link-local adressen handig zijn voor lokale communicatie tussen apparaten in hetzelfde netwerksegment, bieden ze beperkte functionaliteit aan buiten dat segment: * Ze zijn bedoeld voor lokale communicatie binnen een netwerksegment. Ze zijn niet ontworpen om rechtstreeks toegang te bieden tot internetbronnen, omdat ze niet worden gerouteerd op internet. * Apparaten met zo'n adres kunnen geen DNS-resolutie uitvoeren om domeinnamen om te zetten in IP-adressen. Dit betekent dat ze geen toegang hebben tot externe websites via domeinnamen. Dus als je als netwerkadmin ''onverwacht'' een <code>169.254.0.0/16</code>-adres ziet, dan is het meestal een teken dat je op zoek moet naar de oorzaak. <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Microsoft Fixes Windows 10 Issue That Knocked People off the Internet''' Microsoft had een update uitgerold die de CDPSVC service liet crashen op Windows 10, waardoor hosts geen IP-adres meer konden ontvangen via DHCP. Hierop kende Windows een link-local IP-adres toe. Pas een paar dagen later kwam een oplossing voor dit probleem. {{Voetnoot web | titel=Microsoft Fixes Windows 10 Issue That Knocked People off the Internet | uitgever=bleepingcomputer.com | datum=2016-12-14 | taal=en | url=https://www.bleepingcomputer.com/news/microsoft/microsoft-fixes-windows-10-issue-that-knocked-people-off-the-internet/ }} </div> {{Appendix|refs}} {{Sub}} 9g0pcex4bx8e6xv2mrtvv1axmgtxsyp 421760 421759 2026-04-07T06:32:38Z Mattias.Campe 572 /* DSN registrar */ 421760 wikitext text/x-wiki == Doelstellingen == Onderstaande doelstellingen komen in meer of mindere mate aan bod. De <span style="color:lightgrey;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. Dat zijn bv. praktijkoefeningen die aansluiten bij deze theorie, maar die in dit Wikibook niet behandeld worden. Of bv. theorie die in een ander hoofdstuk wordt behandeld. Uit het leerplan van '''Applicatie- en Databeheer'''&nbsp;<ref>[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da Leerplan Applicatie- en databeheer - 3de graad - D/A-finaliteit]</ref>, een deel van leerplandoel 26, 27 en 29: * LPD 26: De leerlingen lichten de opbouw en werking van een netwerksysteem met zijn componenten en transportmedia toe. ** <span style="color:lightgrey;">netwerkdiensten, clouddiensten</span> ** routing ** <span style="color:lightgrey;">virtualisatie</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De componenten van een netwerk zijn onder meer werkstation, server, access point, switch, router, gateway, firewall, noodbatterij, backbone, SAN, NAS.</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De transportmedia zijn de soorten bekabeling in een netwerk, wifi, bluetooth …</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De basis clouddiensten zijn: IaaS, PaaS en SaaS.</span> * LPD 27: De leerlingen lichten een lagenmodel voor datacommunicatie en de functie en werking van communicatieprotocollen in een netwerk toe. ** Adressering. Bij adressering worden IPv4 en IPv6 behandeld. * Wenk. Het OSI-model wordt gebruikt als theoretisch lagenmodel. De leerlingen kunnen aan de hand van het OSI-model problemen binnen een netwerk stapsgewijs oplossen. * Wenk. Volgende protocollen komen aan bod: TCP/IP, UDP, ethernet-protocol. * Wenk. Bij de adressering wordt aandacht besteed aan subnet en subnetmasker. * <span style="color:lightgrey;">Wenk. Je leert de leerlingen getallen omzetten van het decimaal talstelsel naar het binair en hexadecimaal talstelsel en omgekeerd.</span> * LPD 29: De leerlingen installeren, configureren en onderhouden on premise een client en server besturingssysteem en applicatiesoftware. ** DNS, DHCP * <span style="color: lightgrey;">Wenk. Je kan de Cisco Packet Tracer of Lernsoftware Filius gebruiken. Dit zijn gratis tools waarmee je volledige netwerken kan bouwen en configureren. Als leerkracht kan je, om leerlingen fouten te leren herkennen, met die tools netwerken definiëren en voorzien van verschillende fouten. Je test hiermee theoretische kennis in praktische situaties.</span> Uit het leerplan '''Informatica- en communicatiewetenschappen'''&nbsp;<ref>[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/III-InCo-d Informatica- en communicatiewetenschappen B + S - 3de graad - D-finaliteit]</ref>, een deel van leerplandoel 15, 19 en 22: * LPD 15: De leerlingen lichten de opbouw, de werking en de samenwerking toe van de componenten van een computersysteem. ** <span style="color:grey;">OSI-referentiemodel</span> ** <span style="color:grey;">Communicatieprotocol</span> ** Adressering * Wenk. Het is belangrijk dat de leerlingen inzicht krijgen in het OSI-referentiemodel. Alles vertrekt van hieruit. Er worden meerdere communicatieprotocollen besproken, telkens komt het principe en de specifieke implementatie ervan aan bod. Bij adressering wordt zeker ingegaan op IP-adressering en subnetting voor IPv4 en IPv6. <span style="color:grey;">Enkel actuele netwerkcomponenten worden besproken.</span> * Wenk: Je kan volgende communicatieprotocollen aan bod laten komen: TCP/IP, <span style="color:grey;">seriële communicatie tussen controllers of tussen controllers en sensoren/actuatoren (I2C, SPI, Asynchroon), communicatie tussen controllers en computersystemen (USB, bluetooth, wifi, Lora, 4G, 5G …).</span> * LPD 19: De leerlingen beheren een computernetwerk. ** <span style="color:grey;">Toegangs- en gebruikersrechten</span> ** <span style="color:grey;">Gebruikersprofielen</span> ** <span style="color:grey;">Bronnen</span> ** DNS, DHCP ** <span style="color:grey;">Shellscripting</span> * <span style="color:grey;">Wenk. Je kan een aantal groepen en gebruikers toevoegen via een script of een aantal gebruikers in éénmaal rechten geven op een gedeelde map.</span> * <span style="color:grey;">Wenk: Je kan naast DNS en DHCP ook een webserver opzetten.</span> * LPD 22: De leerlingen beveiligen een computernetwerk. * <span style="color:grey;">Wenk. Een computersysteem maakt deel uit van een netwerksysteem. Dit doel omvat dus ook het beveiligen van een computersysteem. Behandel ook de gevolgen van een slechte beveiliging van computer- en netwerksystemen. Enkel actuele beveiligingsrisico’s en oplossingen worden besproken.</span> * <span style="color:grey;">Wenk: Wenk: Je kan een computernetwerk op meerdere manieren beveiligen: virusbescherming, firewall; afscherming van poorten; e-mailfiltering en anti-spam; anti-spywaretools; two-factor authenticatie; ... </span> * Wenk: Je kan het principe van NAT (Network Address Translation) uitleggen. Uit het leerplan Toegepaste Informatica van de richting '''Informaticabeheer'''&nbsp;<ref>Meer informatie op [https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2015/003 leerplan D/2015/7841/003]</ref>: * 3.1.9 De functie van een communicatieprotocol toelichten. * 3.1.10 Een actueel communicatieprotocol toelichten. * 3.1.11 De noodzaak van adressering en de structuur van sommige adrestypes toelichten, onder meer MAC en IP. * 3.1.12 De mogelijke technieken van adressering in een actuele netwerkarchitectuur toelichten. * 3.1.13 De begrippen subnet en subnetmasker, en de functie ervan toelichten. * 3.1.16 Het begrip routing toelichten. * 3.5.1 De gevolgen van een slecht beveiligd netwerk toelichten. * 3.3.4 Werking van DNS toelichten en ''instellen''. * 3.3.5 Werking van DHCP toelichten en ''instellen''. Voor de opbouw van het onderdeel netwerkprotocollen is gekozen voor het TCP/IP netwerklagenmodel. Dit netwerklagenmodel wordt ook gebruikt bij {{Wp|Wireshark|Wireshark}}, een 'packet sniffer' en 'protocol analyzer' om zo de data in een netwerk op te vangen en te analyseren. Een (groter) bestand wordt dan verdeeld in stukjes (ethernetframes genoemd), die elk afzonderlijk in een eigen "enveloppe" verstuurd worden. Gezien het hier gaat om protocollen om te kunnen communiceren zal een 'adres' voor de verzender en de ontvanger belangrijk zijn. In onze maatschappij kan je voor jouw woning niet zomaar je eigen straat en huisnummer kiezen. Al snel zou dit chaos zijn en zou de postbode met de handen in het haar zitten. Gelukkig is dat beter geregeld: ieder huis krijgt een unieke combinatie van straat, straatnummer, gemeente en land. Zo ook op het internet. Ook bij het TCP/IP-model zijn er adresafspraken nodig, zelfs voor twee soorten adressen: MAC en IP. Er wordt aangeraden om het Wikibook van {{Wp|Wiskunde/Talstelsels|talstelsels}} te bekijken om zo alles beter te begrijpen. == Linklaag, met MAC == Een '''{{Wp|MAC-adres|MAC-adres}}''' (ook wel hardware-adres genoemd) is een uniek identificatienummer dat aan een apparaat in een {{Wp|ethernet|ethernet}}-netwerk is toegekend. Dankzij dit adres kunnen apparaten met elkaar communiceren. Vrijwel ieder netwerkapparaat heeft een vast, door de fabrikant bepaald uniek MAC-adres. Heeft een laptop een mogelijkheid voor vast internet en voor draadloos internet, dan zal die laptop twee MAC-adressen hebben. MAC-adressen zijn alleen lokaal relevant, zodra een pakket een router passeert wordt zowel het MAC-adres van de bron, als van de bestemming aangepast in het ethernetframe. === Notatie === Het MAC-adres wordt meestal in {{Wp|hexadecimaal|hexadecimale}} vorm aangeduid, door zes groepen van twee hexadecimale cijfers (dus 12 hexadecimale cijfers). Bv.: 00:24:1d:c1:71:e6 Een MAC-adres heeft dus als bitruimte 48 bits, waarmee 281.474.976.710.656 (2⁴⁸=16¹²) unieke adressen kunnen worden gevormd.&nbsp;<ref>Er is al een nieuwe standaard omdat wordt verwacht dat de unieke nummering ooit 'op' zal raken.</ref> De eerste drie groepen van een MAC-adres worden toegewezen aan een fabrikant.&nbsp;<ref>Deze 24 bits zijn de OUI of de {{Wp|en:Organizationally unique identifier|Organizationally unique identifier}}.</ref> De fabrikanten moet er dan voor zorgen dat elk adres maar eenmaal wordt gebruikt. Bij bovenstaand voorbeeld verwijst het gedeelte <code>00:24:1d</code> altijd naar GigaByte als fabrikant. Met Wireshark kan je het MAC-adres van ontvanger <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 1b bf 89 a3 50</span> en verzender <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 24 1d c1 71 e6</span> goed "zien zitten" in de linklaag van het ethernetframe. Het is logisch dat het MAC-adres in het begin van het ethernetframe zit, omdat de switch de netwerkcomponent is die snel moet kunnen beslissen via welke poort een frame verstuurd moet worden (zie verder). De linklaag begrijpt de gekleurde info en weet dat de andere data o.a. via het adresseringsprotocol IPv4 is (omwille van de code <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span>). Dit is het netwerkprincipe ''inkapseling'': een header + data. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 1b bf 89 a3 50</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 24 1d c1 71 e6</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">'''|'''</span>45 00 04 30 5c bd 40 00 40 06 e7 1e c0 a8 01 02 4a 7d <span style="color:#cccccc;">0020</span> e6 c4 b4 c5 00 50 7d 1c 56 57 19 1d 1d 1e ... === Gebruik === Het MAC-adres wordt op een netwerk o.a. gebruikt bij een switch, die op basis van dit adres beslist waar een pakket heen moet.&nbsp;<ref>Er zijn switches die zowel MAC als IP begrijpen, maar dit valt buiten het kader van deze cursus.</ref> In het begin kent de switch het netwerk niet en zal hij pakketjes moeten doorsturen naar al zijn poorten. Stap-voor-stap kan hij een tabel opbouwen, zodat hij weet welke MAC-adressen op welke poorten zitten.&nbsp;<ref>Als een switch een pakketje doorstuurt naar een router, zal deze router het IP-adres dat ook in dat pakketje zit gebruiken om te routeren.</ref> === Broadcast === Wil je alle hosts in een netwerk kunnen bereiken, dan heb je nood aan een broadcast (bv. in het geval van DHCP). Hiervoor worden alle bits in het MAC-adres op <code>1</code> gezet, of dus op <code>f</code> in hexadecimale vorm. Een switch die zo'n frame ontvangt, zal dus dit frame op al zijn poorten doorsturen. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">'''ff ff ff ff ff ff'''</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">08 00 27 75 b0 77</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">'''|'''</span>45 10 01 48 00 00 00 00 80 11 39 96 00 00 00 00 ff ff <span style="color:#cccccc;">0020</span> ff ff 00 44 00 43 01 34 86 32 01 01 06 00 ... == Internetlaag, met IPv4 == Het bekendste protocol uit de internetlaag is het {{Wp|Internetprotocol|Internetprotocol}} (IP). Dit protocol is verantwoordelijk voor het adresseren van hosts en voor het routeren van datagrammen (pakketten) van een bronhost naar een doelhost. Een host (computer, router, IP-cam,...) die in zo'n netwerk voorkomt, wordt geïdentificeerd aan de hand van een IP-nummer. === Notatie === Een IPv4-adres wordt bijna altijd aangegeven als een groep van 4 decimale getallen, gescheiden door een punt, bv.: 81.241.89.194 74.125.230.196 192.168.2.1 Je zou dan vermoeden dat 301.140.45.13 ook een geldig IP zal zijn, wat niet het geval is. Dit komt omdat per getal slechts 8 bits gebruikt worden (cfr. Wikibook "[[Basiskennis_informatica/Talstelsels#Decimaal|Talstelsels in de informatica]]"). Het grootst mogelijke getal dat daarmee kan worden gemaakt is 2⁸-1=255. Het grootst mogelijke IP-adres is dus (in theorie) 255.255.255.255. Een IPv4-adres heeft dus als bitruimte 32 {{Wp|Bit (eenheid)|bit}}s, waarmee 2³² ≈ 4 miljard adressen kunnen worden toegewezen. Dat was ooit superveel, maar men zag ook de groei van het aantal hosts. En per bewoner op de aarde heb je eigenlijk minder dan 1 IPv4-adres (de {{Wp|wereldbevolking|wereldbevolking}} telt bijna 8 miljard mensen). De bitruimte uitbreiden (IPv6, zie verder) lijkt dan eenvoudig, maar is het helemaal niet: alle apparatuur moet hier mee overweg kunnen. Alle oude apparatuur vervangen is op korte termijn niet haalbaar. In afwachting van een volledige IPv6-uitrol bedacht men andere technieken zoals publiek/privaat en NAT (zie verder). Ter info: begin 2011 heeft de {{Wp|Internet Assigned Numbers Authority|Internet Assigned Numbers Authority}} (IANA) trouwens de laatste IPv4-adresblokken verdeeld over de regionale internetregistries.&nbsp;<ref>{{Nl}}[https://tweakers.net/nieuws/72409/laatste-ipv4-blocks-zijn-toegewezen-update.htmlLaatste ipv4-blocks zijn toegewezen], door Joost Schellevis, ''www.tweakers.net'', 3 februari 2011</ref>, waarvan {{Wp|RIPE NCC|RIPE NCC}} (voor Europa, Rusland en West-Azië) eind 2019 meldde dat het laatste deel ervan is uitgedeeld&nbsp;<ref>{{Nl}}[https://tweakers.net/nieuws/160352/ripe-ncc-heeft-zijn-laatste-ipv4-adressen-uitgedeeld.html RIPE NCC heeft zijn laatste ipv4-adressen uitgedeeld], door Joris Jansen, ''www.tweakers.net'', 25 november 2019</ref> Daar een router moet kunnen weten waar een frame naartoe moet, moet er een IP-adres zijn van de ontvanger, maar ook van de verzender. Met Wireshark kan je de IP-adressen <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> en <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d e6 c4</span> goed "zien zitten" in de internetlaag van het ethernetframe: * <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> = inkapseling, nl. IPv4 volgt als adresseringsprotocol (en niet IPv6, want dat zou <code>86 dd</code> zijn). * <code>45 00 04 30 5c bd 40 00</code>: versie, headerlengte, … * <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> hexadecimaal is 64 decimaal = {{Wp|Time to live|TTL}} = hop limit. Iedere keer dat dit ethernetframe een router passeert wordt dit eentje verminderd. Als het op 0 komt, wordt dit frame weggegooid, zodat een frame niet oneindig op het internet zou kunnen rondgestuurd worden. * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> = inkapseling, nl. TCP volgt als transportprotocol * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> = 192.168.1.2 decimaal = IP-adres bron (source) * <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d e6 c4</span> = 74.125.230.196 decimaal = IP-adres doel (destination) <span style="color:#cccccc;">0000</span> 00 1b bf 89 a3 50 00 24 1d c1 71 e6 <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">'''|'''</span>45 00 04 30 5c bd 40 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> e7 1e '''<span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d</span> ''' <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''e6 c4'''</span> b4 c5 00 50 7d 1c 56 57 19 1d 1d 1e ... In een firewall kan een IP-adres gebruikt worden om communicatie van en/of naar bepaalde hosts te blokkeren. === Publiek of privaat === Om het tekort aan IPv4-adressen op te lossen heeft men vastgelegd dat bepaalde IP-adressen meerdere keren gebruikt kunnen worden, zolang ze maar uniek zijn binnen het eigen (LAN-)netwerk: range 192.168.0.0 - 192.168.255.255, bv. 192.168.0.101 ; 192.168.0.254 ; 192.168.5.2 range 172.16.0.0 - 172.31.255.255, bv. 172.16.0.1 ; 172.16.0.2 ; 172.27.1.1 range 10.0.0.0 - 10.255.255.255, bv. 10.0.0.1 ; 10.0.0.3 ; 10.1.0.3 Deze adressen worden '''private IP adressen''' genoemd. Deze worden heel vaak gebruikt in LANs bij je thuis, op het kantoor of in bedrijven. Binnen je eigen netwerk mag bv. 192.168.0.101 maar één keer voorkomen, maar bij je buur of je concurrent mag 192.168.0.101 opnieuw gebruikt worden. Als je ook communicatie met het Internet wil, kan je hiervoor geen private adressen gebruiken: ze zijn niet noodzakelijk uniek op de wereld. Hiervoor heb je een abonnement met een {{Wp|Internetprovider|internet service provider}} (ISP) nodig. Deze geeft een IP-adres aan jouw router, dat voor de rest van de wereld zichtbaar én uniek is. Men heeft het over een '''publiek IP-adres'''. Ter info: ook een ISP kan niet zomaar een IP-adres kiezen. Het beheer van alle publieke IP adressen wordt uitgevoerd door de {{Wp|Internet Corporation for Assigned Names and Numbers|ICANN}}. Een ISP krijgt dan een "range" van IP-adressen, waaruit zij vrij kunnen kiezen. {{Wp|Réseaux IP Européens|RIPE}} biedt op hun site de mogelijkheid om via een whois-aanvraag te weten komen welke range van IP-adressen een ISP heeft.&nbsp;<ref>Zie [https://www.ripe.net/ ripe.net]. {{Nl}} Bron: forumbericht op 9lives.be, nl. [https://www.9lives.be/forum/algemene-discussies/279554-gezocht-ip-range-belgie.html Gezocht: IP range belgie]</reF> De aandachtige lezer zal opmerken dat er wel nog een koppeling moet gebeuren tussen publiek en privaat IP-adres: dat wordt opgelost door NAT. === NAT === Stel dat je vanuit jouw LAN wilt surfen naar [https://wikibooks.org wikibooks.org], waarvoor de pc een HTTP-aanvraag doet aan 91.198.174.192. Hij geeft ook zijn eigen IP-adres 192.168.1.1 mee, omdat hij een HTTP-antwoord wil terugkrijgen, nl. de webpagina. Het gele bolletje stelt het pakketje voor dat zich doorheen het netwerk beweegt. De letters: S=''sender'', R=''receiver'', RA=router A, RB=router B. [[Bestand:Nat-situation1.svg|500px]] Deze HTTP-aanvraag komt toe bij de webserver van wikibooks.org. Alleen weet hij niet naar waar hij het HTTP-antwoord moet terugsturen. Het IP-adres 192.168.1.1 is namelijk een privaat IP-adres, dat énkel uniek moet zijn binnen één netwerk, maar niet over heel de wereld. Het is dus duidelijk dat dit niet zal werken. [[Bestand:Nat-situation2.svg|550px]] Een privaat IP-adres is dus niet routeerbaar over het internet, maar van de ISP heeft router RA wel een publiek IP-adres (bv. 91.179.77.105) gekregen, wél uniek over heel de wereld. [[Bestand:Nat-situation3.svg|550px]] De router RA krijgt een pakketje met als source IP-adres 192.168.1.1, maar hij zal dit wijzigen naar 91.179.77.105, voordat hij het op het Internet zet. Dit principe noemen we '''{{Wp|Network address translation|network address translation}}''', kortweg NAT. Hierdoor kan wikibooks.org de webpagina terugsturen naar de publieke interface van de router, nl. 91.179.77.105. Belangrijk is dat de router een NAT-tabel bijhoudt, omdat hij moet onthouden wie dit oorspronkelijk had aangevraagd in het LAN-netwerk van A. NAT lost dus het tekort aan IPv4-adressen op, omdat zo meerdere nodes samen één IPv4-adres kunnen delen. Het voordeel van NAT is dat het interne LAN-netwerk niet zomaar zichtbaar is voor de buitenwereld. Verschillende methoden&nbsp;<ref>{{En}} [https://en.wikipedia.org/wiki/UDP_hole_punching UDP hole punching] op de Engelstalige Wikipedia. [https://samy.pl/pwnat/ NAT to NAT client-server communication], beschrijving van de pwnat tool van Samy Kamkar</ref> laten echter zien dat het gros van de NAT-methoden te omzeilen valt. Bovendien kan je met een goed ingestelde firewall op de router een gelijkaardige veiligheidssituatie zoals bij NAT bekomen. Hieronder een ander voorbeeld die het in verschillende stappen uitlegt (helaas lijkt een switch-icoon voor de router gebruikt te zijn). [[Bestand:Network_Address_Translation_(file2).jpg|550px]] <gallery caption="Verschillende mogelijkheden om de werking van NAT uit te leggen"> Bidirectional_NAT-en.svg Dynamic NAT-en.svg NAPT-en.svg </gallery> === Statisch of dynamisch === Het IP-adres van een computer kan manueel worden ingesteld op de computer, het is dan steeds hetzelfde ('''statisch'''). Voor servers en routers is een vast IP handig, omdat deze dan altijd op dat adres te bereiken zijn. Zowel door rechtstreeks het IP in te typen, als bij de koppeling domeinnaam-IP (DNS). Bedrijven of scholen vragen vaak ook een statisch IP aan bij hun ISP. Op werkstations statische IP's gebruiken is moeilijker, omdat je zelf een goed overzicht moet behouden. Je mag een IP-adres namelijk maar één keer toewijzen. Bij het wegnemen of bijzetten van werkstations wordt dit snel onbeheerbaar. Vandaar wordt er bij werkstations bijna altijd gebruik gemaakt van DHCP, waardoor automatisch een IP wordt toegewezen. Men spreekt van een '''dynamisch''' IP. Het is dan wel niet zeker dat je steeds hetzelfde IP-adres krijgt. Bij het abonnement van een particulier zal je standaard ook een dynamisch IP van je ISP krijgen. === Netwerk- en hostdeel === IP-pakketten worden verstuurd door computers, servers,... Het is de verantwoordelijkheid van een router om deze pakketten op de juiste bestemming te krijgen. Stel bv. dat de webserver links een back-up wil bewaren, maar dat in een ander land wil doen, zodat ze bij een ramp aan hun data kunnen. Dat zou de server rechts kunnen zijn, waartussen zeker enkele routers zullen zitten. Een router scheidt minstens twee netwerken, maar het kunnen er ook meer zijn. Zo zijn de routers links en rechts verbonden met 4 netwerken en de middelste met 3. [[Bestand:Network-with-hops.svg|350px]] De vraag is via welke interface de router links een binnenkomend pakket verder zal sturen, zodat deze kan worden ''gerouteerd''. Wij zien gewoon dat het via zijn rechtse interface is, maar een router heeft zo'n helikopterzicht niet. De routeringstabel kan niet álle mogelijke bestemmingen (=IPv4-adressen) bevatten van de volledige wereld. Alleen al het opsommen van alle IPv4-adressen zou een bestand geven van 16 GiB (=2³²mogelijkheden * 4B/2³⁰=2⁴), wat dus nog geen routeringsinformatie zou bevatten. Laat staan dat je in dat bestand een bestemming moet zoeken of dat je een bestemming moet aanpassen. Een routeringstabel bevat dus niet (uitsluitend) afzonderlijke IP-adressen, maar er wordt gewerkt met afzonderlijke netwerken, subnetten genoemd. Hiervoor bestaat een IP-adres uit een netwerk- en een hostdeel. Het netwerkdeel geeft aan welk netwerk bedoeld is en het hostdeel geeft een bepaalde host (pc, router,...) binnen dat netwerk aan. Om te weten waar de grens ligt tussen de twee delen, zal een IP-adres vergezeld zijn van een subnetmasker. Een kortere notatie is de CIDR-notatie. ==== Subnetmasker ==== Dankzij het subnetmasker kan je besluiten wat van het IP-adres behoort tot het netwerkdeel en wat tot het hostdeel. Zo kan je ook besluiten of hosts tot elkaars netwerk kunnen behoren. {| class="wikitable" |- ! PC !! IP !! Subnetmasker !! Netwerkdeel !! Hostdeel |- | A || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255.255</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>''' || <span style="color:green">.104</span> |- | B || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255.255</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>''' || <span style="color:green">.104</span> |} Conclusie: het netwerkdeel van pc A en B is niet gelijk en dus behoren ze niet tot elkaars netwerk. {| class="wikitable" |- ! PC !! IP !! Subnetmasker !! Netwerkdeel !! Hostdeel |- | C || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.1.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168</span>''' || <span style="color:green">.1.104</span> |- | D || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.2.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">192.168</span>''' || <span style="color:green">.2.104</span> |} Conclusie: het netwerkdeel van pc C en D is gelijk en dus behoren ze tot elkaars netwerk. Nu blijkt dat de situatie van pc A en B toch anders is dan de situatie bij pc C en D, terwijl het nochtans gaat om dezelfde IP-adressen (maar een ander subnetmasker). ==== CIDR-notatie ==== In plaats van een subnetmasker wordt vaak ook aangegeven hoeveel bits gebruikt worden voor het netwerkdeel. Dit is de {{Wp|Classless Inter-Domain Routing|CIDR}}-notatie, die IP en subnetmasker in 1 notatie weergeeft: {| class="wikitable" |- ! PC !! IP !! Subnetmasker !! #netwerk- en hostbits !! CIDR-notatie |- | A || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255.255</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">24</span>'''+<span style="color:green">8</span>=32 || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.104</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' |- | B || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255.255</span>'''<span style="color:green">.0</span> || '''<span style="color:blue">24</span>'''+<span style="color:green">8</span>=32 || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.104</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' |- | C || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.1.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">16</span>'''+<span style="color:green">16</span>=32 || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.1.104</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' |- | D || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.2.104</span> || '''<span style="color:blue">255.255</span>'''<span style="color:green">.0.0</span> || '''<span style="color:blue">16</span>'''+<span style="color:green">16</span>=32 || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.2.104</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' |} In plaats van de mogelijke private IP-adressen op te sommen met de range, kunnen ze heel compact genoteerd worden met de CIDR-notatie: 192.168.0.0/16 172.16.0.0/12 10.0.0.0/8 Als je een privaat netwerk opbouwt hoef je niet te kiezen voor de volledige range: bv. een netwerk 10.1.1.0/24 is ook mogelijk. Ieder IP-adres uit dit netwerk zal dan beginnen met 10.1.1. ==== Netwerkbits (ter info) ==== Het aantal netwerkbits hoeft dus niet noodzakelijk een veelvoud te zijn van 8, zie bv. <code>172.16.0.0/12</code>. Het subnetmasker zal altijd beginnen met allemaal 1'tjes, gevolgd door allemaal 0'en. Bij 255.255.0.0 is dat geen probleem, want het decimale getal 255 is 11111111 binair. Ook het subnetmasker '''<span style="color:blue">11111111.1111</span>'''<span style="color:green">0000.00000000.00000000</span> is geldig, wat decimaal 255.240.0.0 zou zijn. Het subnetmasker 255.200.0.0 zou niet kunnen, want dit is 11111111.11<span style="color:red">'''00'''</span>1000.00000000.00000000 binair. Zoals je merkt is het controleren of pc's in hetzelfde netwerk liggen een stuk moeilijker als het aantal netwerkbits geen veelvoud is van 8. Dan moet er nl. op binair niveau gekeken worden. === Netwerk- en broadcastadres === Op basis van de CIDR-notatie (of IP+subnetmasker) kan je het volgende bepalen: {| class="wikitable" |- ! PC !! CIDR-notatie !! Netwerkadres !! Broadcastadres !! #hosts |- | A || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.104</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.0</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168.1</span>'''<span style="color:green">.255</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' || 2^{32-'''<span style="color:blue">24</span>'''}-2=2^{<span style="color:green">8</span>}-2=254 |- | B || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.104</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.0</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168.2</span>'''<span style="color:green">.255</span>'''<span style="color:blue">/24</span>''' || 2^{32-'''<span style="color:blue">24</span>'''}-2=2^{<span style="color:green">8</span>}-2=254 |- | C || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.1.104</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.0.0</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.255.255</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' || 2^{32-'''<span style="color:blue">16</span>'''}-2=2^{<span style="color:green">16</span>}-2=65534 |- | D || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.2.104</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.0.0</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' || '''<span style="color:blue">192.168</span>'''<span style="color:green">.255.255</span>'''<span style="color:blue">/16</span>''' || 2^{32-'''<span style="color:blue">16</span>'''}-2=2^{<span style="color:green">16</span>}-2=65534 |} * Het netwerkadres is het laagste adres uit de beschikbare range (dus binair is iedere hostbit een 0) en stelt a.h.w. 'het netwerk' voor. In een firewall kan een netwerkadres in combinatie met een subnetmasker gebruikt worden om communicatie van en/of naar netwerken te blokkeren. Daar het netwerkadres dus een volledig netwerk voorstelt, mag het nooit gebruikt worden als IP-adres voor één host. * Het broadcastadres is het hoogste adres uit de beschikbare ranges is (dus binair is iedere hostbit een 1) en stelt a.h.w. 'communicatie naar het volledige netwerk' voor. Pakketten die het broadcastadres als ontvanger hebben, komen dus op alle hosts van dat netwerk aan. Vandaar ook logisch dat je dit adres niet mag toekennen als IP-adres van een host, net omdat het gaat om broadcast en het dus geen unicast zou kunnen zijn. * Bij de berekening van het aantal hosts moet je dus altijd '-2' doen, omdat je een netwerk-of broadcastadres nooit mag toekennen als IP-adres voor een host. * Merk op dat het logisch is dat je voor pc C en D hetzelfde netwerk- en broadcastadres hebt, omdat ze in hetzelfde netwerk liggen. Als het netwerkdeel nog niet gekend is, wordt 255.255.255.255 (of <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">ff.ff.ff.ff</span> hexadecimaal) als broadcastadres gebruikt. Dat is het geval wanneer een host een IP-adres aanvraagt via DHCP, omdat op dat moment het netwerk(deel) nog niet gekend is. Merk op <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">'''ff ff ff ff ff ff'''</span> op als MAC-adres van de verzender. Zo weet de switch op de linklaag dat hij onderstaand pakket naar iedere host mag doorsturen. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">'''ff ff ff ff ff ff'''</span> 08 00 27 75 b0 77 08 00 45 10 01 48 00 00 00 00 80 11 39 96 00 00 00 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff'''</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff'''</span> 00 44 00 43 01 34 86 32 01 01 06 00 ... === Loopbackadres === Het netwerk 127.0.0.0/8 is het loopbacknetwerk. De meeste toepassingen gebruiken van dit netwerk enkel het adres '''127.0.0.1'''. Dit adres is het loopbackadres en staat voor de eigen computer (men heeft het over de ''{{Wp|localhost|localhost}}''). Dit kan bijvoorbeeld gebruikt worden om serverdiensten te benaderen die op de eigen computer staan. Als je bv. een eigen webserver draait om webtoepassingen lokaal uit te testen, dan kan je surfen naar je eigen website via https://127.0.0.1. Je zou ook je eigen IP-adres kunnen gebruiken, maar dan moet je dit eerst opzoeken en bovendien kan het veranderen. Vaak werkt ook https://localhost, wat achter de schermen vertaald wordt naar https://127.0.0.1. === IP vs MAC === ==== Reden ==== MAC- en IP-adressen worden dus beide gebruikt om te adresseren, waardoor het misschien lijkt alsof we óf een IP-adres, óf een MAC-adres kunnen gebruiken. We hebben ze echter allebei nodig: * Het voordeel van MAC-adressen is dat je ze per definitie al hebt, want ze hangen vast aan de hardware. Enkel MAC-adressen gebruiken is niet handig: zo is er geen netwerk- en hostdeel, wat het moeilijk zou maken deze te gebruiken op het wereldwijde Internet. Een MAC-adres is dan ook enkel “geldig” binnen één netwerk. * Het voordeel van IP-adressen is dat je efficiënter netwerken kan indelen: zo vat 10.1.0.0/16 één netwerk samen met meer dan 65000 hosts! Het nadeel is dat je IP-adressen moet instellen: of statisch, of dynamisch. ==== ARP ==== [[Bestand:ARP Simulation 1 basic-update en VL.ogv|ARP-simulatie|miniatuur]] Zowel IP, als MAC zijn dus nodig in een netwerk. Toch betekent dit niet dat we ze automatisch allebei al weten. Stel dat we een webserver in ons LAN-netwerk draaien (bv. als onderdeel van een NAS). Als we deze willen bezoeken zal het IP-adres gebruikt worden (bv. doordat we het rechtstreeks intypen in de adresbalk van de browser of via DNS). Deze aanvraag komt in principe eerst toe bij een switch, die echter enkel MAC-adressen "begrijpt", maar geen IP-adressen. Als een pc wil dat zijn pakketje toekomt bij de ontvanger, zal hij dus eerst het MAC-adres van deze ontvanger moeten achterhalen. Het '''{{Wp|Address Resolution Protocol|Address Resolution Protocol}}''' heeft als voornaamste doel het MAC-adres of hardwareadres te achterhalen van een bepaald IP-adres. Dit proces wordt ook wel IP-adresomzetting genoemd. Om het gebruik van broadcasts te verminderen worden eenmaal geleerde netwerkkoppelingen IP-MAC meestal tijdelijk lokaal gecachet. Uit onderstaande capture blijkt samengevat ''Wie heeft 10.10.248.1? Vertel het 10.10.248.210.'' Uitgebreider blijkt dat een host met IP-adres 10.10.248.210 (<span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;font-family:monospace;">0a 0a f8 d2</span>) en MAC-adres <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;font-family:monospace;">9c 05 d6 33 ae f5</span> via een broadcast <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;font-family:monospace;">ff ff ff ff ff ff</span> de vraag stelt wie het MAC-adres heeft van het IP-adres 10.10.248.1 (<span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;font-family:monospace;">0a 0a f8 01</span>). Wellicht om daarna deze host een rechtstreeks (''unicast'') een bericht te kunnen sturen. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">ff ff ff ff ff ff</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 06</span><span style="color:#ff0000;"><b>|</b></span>00 01 <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> 06 04 00 01 <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">0a 0a f8 d2</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 00 00 00 00 00</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">0a 0a f8 01</span> 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 Door het versturen van ARP-pakketten met vervalste MAC-adressen ({{Wp|en:ARP spoofing|ARP spoofing}}) is het als hacker mogelijk om pakketjes te ontvangen, die niet voor hem bedoeld zijn (een {{Wp|man-in-the-middle-aanval|man-in-the-middle-aanval}}). Een andere techniek is het versturen van een overvloed aan ARP-pakketten met willekeurige MAC-adressen ({{Wp|MAC flooding|MAC flooding}}). Bij een aantal switches leidt dit ertoe dat ze in een soort van {{Wp|Hub (computernetwerk)|hub}}-modus veranderen: pakketjes worden dan naar alle poorten verstuurd. Een aanvaller kan vervolgens middels een {{Wp|packet sniffer|packet sniffer}} al het lokale netwerkverkeer aftappen.&nbsp;<ref>Zie bv. [https://wiki.wireshark.org/CaptureSetup/Ethernet#MAC_Flooding deze vermelding] op de wiki van Wireshark.</ref> Alhoewel ARP hier besproken wordt bij de internetlaag, behoort het strikt gezien tot de linklaag! Een ARP-aanvraag wordt namelijk niet voorbij een router gestuurd, want het is de switch die op basis van de MAC-adressen ARP-aanvragen en ARP-antwoorden bezorgt. Het is in dit geval geplaatst bij de internetlaag, omdat kennis van MAC en IP nodig is om het te begrijpen. == Transportlaag == === TCP === '''{{Wp|Transmission Control Protocol|TCP}}''' is een transportprotocol dat bovenop IP werkt. TCP heeft als kenmerken dat het gegevens in een datastroom kan versturen, waarbij de garantie wordt geleverd dat de gegevens aankomen zoals ze verstuurd werden, en eventuele communicatiefouten (zowel in de gegevens zelf als in de volgorde van de gegevens) kunnen worden opgevangen. TCP gebruikt men dus primair als de overdracht zeker en compleet moet zijn (o.a. bij bestandsoverdracht). Men heeft het over een betrouwbaar protocol. === UDP === Een ander transportprotocol is '''{{Wp|User Datagram Protocol|UDP}}''', wat veel wordt gebruikt bij toepassingen waar het snel overdragen van de gegevens en een korte reactietijd zeer belangrijk is, en het minder erg is dat er gegevens verloren kunnen gaan. Dit is bv. bij {{Wp|telefonie|telefonie}}, {{Wp|videoconferencing|videoconferencing}}, {{Wp|Domain Name System|DNS}} of het online spelen van actievolle spellen, zoals {{Wp|first person shooter|first person shooter}}s. === Poorten === [[Bestand:Portnumbers and sockets for IP Addressing.webm|thumb|Engelstalige video die het gebruik van poorten uitgebreider uitlegt]] Een IP-adres adresseert een host, maar wat als er op die host meerdere netwerkdiensten actief zijn? Hoe weet deze host aan welk programma hij welke info moet bezorgen? Hiervoor worden poortnummers gebruikt: deze adresseren een netwerkdienst op een host. Stel je een bedrijf voor met verschillende bureaus, waar dan de afzonderlijke diensten zitten. Het adres van dat volledig bedrijf zou dan zogezegd het IP-adres zijn, terwijl ieder bureau dan zijn eigen lokaalnummer (≈ poortnummer) zou hebben. Ieder bureau biedt namelijk een aparte dienst aan (verkoop, klantendienst, marketing,...). Een netwerkpoort komt dan als extra info bij het IP-adres van de verzender en als extra info bij het IP-adres van de ontvanger. Dit poortnummer bestaat uit 16 bits en dus zijn er 65536 (2¹⁶) poorten beschikbaar voor TCP en 65536 poorten voor UDP. De meest bekende serverpoorten lopen van 0 tot 1023. Clients kiezen vaak een willekeurig poortnummer boven 1024. Denk bv. aan een client met browser. De browser zal een willekeurige poort kiezen voor zichzelf als verzender (bv 46277) en voor de webserver poort 80 (HTTP) of 443 (HTTPS). Op deze client kunnen tezelfdertijd andere berichtendienst actief zijn (Discord, Teams, ...) die ook hun eigen poorten hebben. Enkele voorbeelden van {{Wp|TCP- en UDP-poorten|TCP- en UDP-poorten}}, waarbij poorten 0 tot 1023 bekend staan als ''systeempoorten'', de andere als ''gebruikerspoorten'': {| class="wikitable sortable" style="font-size:80%" ! poort !! protocol !! omschrijving |- | 20 || TCP || {{Wp|File Transfer Protocol|FTP}}, het datakanaal |- | 21 || TCP || {{Wp|File Transfer Protocol|FTP}}, het controlekanaal |- | 22 || TCP || SSH: {{Wp|Secure Shell|Secure Shell}} of SFTP |- | 53 || UDP, TCP || DNS |- | 67 || UDP || DHCP Server |- | 68 || UDP || DHCP Client |- | 80 || TCP || HTTP |- | 443 || TCP || HTTPS |- | 3389 || TCP || {{Wp|Remote Desktop|RDP}}, om een pc op afstand overnemen (''remote desktop protocol''). |- | 8123 || TCP || {{Wp|Home Assistant|Home Assistant}} home automation. |} Een voorbeeld vanuit {{Wp|Wireshark|Wireshark}}: <span style="color:#cccccc;">0000</span> 00 1b bf 89 a3 50 00 24 1d c1 71 e6 08 00 45 00 04 30 5c bd 40 00 40 <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> e7 1e <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">e6 c4</span>|<span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">b4 c5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 50</span> 7d 1c 56 57 19 1d 1d 1e ... Hieruit kan je enkele zaken afleiden: * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> = inkapseling, nl. TCP volgt als transportprotocol (bij UDP zou er <code>11</code> staan). * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> = 192.168.1.2 decimaal = IP-adres bron (source) * <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">4a 7d e6 c4</span> = 74.125.230.196 decimaal = IP-adres doel (destination) * <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 50</span> is TCP-doelpoort 80. We kunnen er dus vanuit gaan dat de client <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 01 02</span> met een browser (bv. Edge, Firefox, Chrome) surft naar een webserver (bv. {{Wp|Apache (webserver)|Apache}} of {{Wp|Internet Information Services|IIS}}) die ''luistert'' op poort 80 voor binnenkomende aanvragen. * <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">b4 c5</span> is TCP-bronpoort 46277, want ook clients kiezen poorten om te communiceren. * Als de webserver een antwoord terugstuurt, zal hij in principe als ontvanger IP-adres 192.168.1.2 gebruiken, met als poort 46277.&nbsp;<ref>''In principe'', omdat ''Network Adress Translation'' nog kan zorgen voor een extra stap.</ref> Poorten kan je ook zelf kiezen, maar in dat geval moet je bij het programma de poort expliciet opgeven. Zo wordt voor een webconfiguratie van je printer op Linux-systemen (met als achterliggende software CUPS) vaak poort 631 i.p.v. poort 80 gebruikt. Om toegang te krijgen is dan niet https://localhost nodig (die "achter de schermen" poort 80 gebruikt), maar wel [https://localhost:631/ https://localhost:631/]. Als je zelf poorten kiest, moet je altijd opletten dat er geen conflict is met een ander programma op jouw systeem, dat ook die poort gebruikt. Poorten kan je in een firewall gebruiken om je netwerk te beveiligen. Als je bij een computer instelt dat bij inkomende verbindingen poorten 80 en 443 geblokkeerd worden, zal je op deze computer wel kunnen surfen. Je zal dan echter zelf geen webserver kunnen draaien, tenzij je webserver draait op een niet-standaard poort. == Applicatielaag == === DNS === Het {{Wp|Domain Name System|Domain Name System}} (DNS) is het netwerkprotocol dat gebruikt wordt om namen van internetdomeinen naar IP-adressen te vertalen en omgekeerd. Wij als mens zijn namelijk beter in het onthouden van namen (bv. <code>mcdonalds.com</code> of <code>mc-donalds.com</code>), terwijl een computer liever de vaste vorm heeft van cijfers (bv. <code>44.208.147.61</code> of <code>204.11.56.48</code> wat altijd 32 bits lang zal zijn). DNS zorgt dan voor de "vertaling" tussen beide. DNS is een client-serversysteem: een opvrager (client) gebruikt het DNS-protocol om aan een aanbieder (DNS-server) een naam of adres op te vragen, waarop de server een antwoord terugstuurt. De naamgeving is hiërarchisch opgezet: bij bv. <code>nl.wikipedia.org</code> is <code>wikipedia.org</code> het domein en is <code>nl.</code> een subdomein van <code>wikipedia.org</code>. De DNS-server van <code>wikipedia.org</code> kan dus ook <code>en.</code>, <code>de.</code> of andere subdomeinen toevoegen. Standaard zal een DNS-aanvraag aan de ingestelde DNS-server gevraagd worden. Het kan dat deze het antwoord niet weet, maar dan kan hij het vragen aan een andere DNS-server. <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Korte storing Googles dns-server leidt tot dip in AMS-IX-verkeer''' Dat DNS een belangrijk protocol is bleek toen er op 23 mei 2014 een storing was op Googles dns-server. Daardoor waren heel wat diensten die van deze dns-server gebruikmaakten, onbereikbaar. In de realtimegrafieken van het internetknooppunt AMS-IX is die dip omstreeks 14.00 uur duidelijk zichtbaar. {{Voetnoot web | titel=Korte storing Googles dns-server leidt tot dip in AMS-IX-verkeer | uitgever=tweakers.net | datum=2014-05-23 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/96207/korte-storing-googles-dns-server-leidt-tot-dip-in-ams-ix-verkeer.html }} </div> === DHCP === {{Wp|Dynamic Host Configuration Protocol|DHCP}} is een protocol dat de verdeling van IP-nummers centraal beheert en automatisch toekent aan hosts die daar om vragen zodanig dat het netwerkdeel klopt en het hostdeel uniek is. Zonder gebruik van DHCP moet elk IP-nummer manueel ingevoerd worden op elke client-computer: geen dynamisch, maar statisch IP-adres dus. Ga je met jouw laptop en statisch IP naar een ander netwerk, dan zou je dit opnieuw manueel moeten veranderen (het netwerkdeel moet kloppen én het geheel moet uniek zijn). Aangezien een computer in een netwerk niet per definitie weet waar de DHCP-server zich bevindt, zal hij een IP-aanvraag via een broadcast doen. De enige die op deze broadcast zal antwoorden, is de DHCP-server (vaak als onderdeel van de router of modem bij de mensen thuis). [[Bestand:Sessione DHCP.png|omkaderd|gecentreerd]] <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Het belang van DHCP en IP''' De gewone gebruiker heeft geen weet van IP, maar op zondag 3 februari 2013 werd het belang ervan pijnlijk duidelijk voor ruim de helft van de klanten van Telenet: geen internet, telefoon of digitale televisie die werkte zoals het hoort. Oorzaak van de storing zouden falende dhcp-servers zijn: de servers deelden niet langer IP-adressen uit waardoor alle toepassingen die gebruik maken van een kabelmodem niet langer verbinding konden maken. Telenet zou vrij snel de oorzaak van de verbindingsproblemen hebben gevonden, maar de provider zou enige tijd nodig hebben gehad om tests uit te voeren. Een ploeg van honderd man zou bezig zijn geweest om de problemen op te lossen. Bij sommige klanten waren er defecte modems, wellicht doordat deze klanten hun modem teveel hebben gereset. {{Voetnoot web | titel=Telenet herstart dhcp-servers na storing in geheel Vlaanderen | uitgever=tweakers.net| datum=2013-02-03 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/87039/telenet-herstart-dhcp-servers-na-storing-in-geheel-vlaanderen.html }} {{Voetnoot web | titel= Opvallend veel meldingen van kapotte modems bij Telenet | uitgever=De STandaard | datum=2013-02-04 | taal=nl | url=https://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=DMF20130204_044 }} </div> === HTTP(S) === {{Wp|Hypertext Transfer Protocol|HTTP}} is het protocol voor de communicatie tussen een webclient en een webserver. Typisch is er een GET-request (bv. <code>GET /images/logo.png HTTP/1.1</code>) vanuit een webbrowser, waardoor je van een webserver een webpagina/afbeelding/... krijgt, samen met een response-code (bv. <code>HTTP/1.1 200 OK</code> of <code>HTTP/1.1 404 Not Found</code>). Standaard luistert een http-webserver op poort 80. Bij HTTP kan iedereen met toegang tot de netwerkapparatuur letterlijk zien wat er passeert. Dus ook de login met het bijhorende wachtwoord. Vandaar is er een uitbreiding op het HTTP-protocol: {{Wp|Hypertext Transfer Protocol Secure|HTTPS}} (met de ''s'' van de ''secure''). Een buitenstaander die iets onderschept ziet dus niet de eigenlijke data, maar "nietszeggende" 0'tjes en 1'tjes. Standaard luistert een https-webserver op poort 443. [[Bestand:HTTPS lock Let's Encrypt.svg]] === Netwerkschema === Je zit bijna aan het einde van dit behoorlijk uitgebreid hoofdstuk, maar dankzij al die info kan je nu onderstaand netwerkschema gemakkelijker interpreteren: * Er zijn twee aparte, private netwerken in het LAN-deel. Deze netwerken kunnen we heel compact voorstellen door hun netwerkadres in CIDR-notatie, nl. 10.1.2.0/24 en 192.168.1.0/24. * Voor hun verbinding naar buiten is er een publiek IP-adres 91.179.77.105. * Tussen netwerk A en B is geen NAT nodig in router RAB, maar wel eens we via router RBI naar het internet gaan. * Host A.1 heeft als IP 10.1.2.101, een dynamisch IP in de range .100-.200. Uit het schema kunnen we niet afleiden wie de DHCP-server is, maar de kans is groot dat dit de linkse interface van router RAB is. * Host B.1 heeft ook een dynamisch IP, nl. 192.168.1.101 (binnen de range .50-.150). * De andere hosts lijken een statisch IP te hebben, bv. de NAS in netwerk A met als IP 10.1.2.5. * De gateway voor iedere host in netwerk A is de linkse interface van router RAB. * Voor hosts in netwerk B blijken er twee gateways te zijn. De rechtse interface van router RAB, voor een bestemming in het groene netwerk 10.1.2.0/24. De linkse interface van router RBI voor iedere bestemming die niet in netwerk A zit. Die laatste zal de standaard gateway zijn, want daar zit de meeste hosts (nl. de rest van de wereld). * Via DNS kan de domeinnaam wikibooks.org omgezet worden naar het bijhorende IP-adres 91.198.174.192. [[Bestand:Network diagram (example).svg||677px]] == Wireshark == [[Bestand:Ethereal_Screenshot.png|thumb|Schermafdruk van Wireshark]] We bekijken enkele concrete ''captures'' van frames in WireShark waar je het netwerklagenmodel goed "ziet zitten" in de stroom van bytes. In de eerste lichtgrijze kolom staat het eerste hexadecimale adres van de byte die volgt, te tellen vanaf 0. Voor de interpretatie moet je hexadecimale getallen soms omzetten naar zijn decimale waarde, soms moet je op bitniveau kijken, soms moet je een tekstcodering zoals UTF-8 gebruiken, soms is het nog iets anders. Om de breedte te benutten nemen we twee rijen uit Wireshark samen naar één. De legende is: <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">MAC-adres doel</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">MAC-adres bron</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">adresseringsprotocol</span> (IPv4/IPv6) ; <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">TT</span><span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">L/hop limit</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">transportprotocol</span> (TCP/UDP); <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''IP-adres bron'''</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''IP-adres doel'''</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">bronpoort</span> ; <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">doelpoort</span>. Merk op dat een IPv4-verzenderadres áltijd zit van byte 30 tot 33: handig voor netwerkcomponenten om het altijd daar te kunnen terugvinden. Het IPv6-verzenderadres kan daar niet zitten, omdat eerst het ontvangeradres komt dat langer is dan een IPv4-adres. Een router die enkel IPv4 begrijpt, kan dus niet zomaar ook IPv6 correct verwerken. === HTTP === Een capture via de display filter HTTP <span style="color:#cccccc;"> 0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">f0 7d 68 7a 64 fc</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 1a a0 35 30 40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">'''|'''</span>45 00 01 8c 63 77 40 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> 0a 3d <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''c0 a8 00 65'''</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''5b c6'''</span> <span style="color:#cccccc;"> 0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ae e4'''</span><span style="color:#ff0000;">|</span><span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">d6 47</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 50</span> f1 30 6e 2d 54 7e 6d cb 80 18 01 c9 cd 36 00 00 01 01 08 0a 00 01 0d 5d 9b 73 <span style="color:#cccccc;"> 0040</span> d7 3f<span style="color:#ff0000;">|</span>47 45 54 20 2f 20 48 54 54 50 2f 31 2e 31 0d 0a 48 6f 73 74 3a 20 77 77 77 2e 77 69 6b 69 <span style="color:#cccccc;"> 0060</span> 62 6f 6f 6b 73 2e 6f 72 67 0d 0a 55 73 65 72... '''Fysieke laag''' het frame, 410 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">f0 7d 68 7a 64 fc</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 1a a0 35 30 40</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> = inkapseling, nl. IPv4 volgt als adresseringsprotocol '''Internetlaag''' (nl. IPv4) 45 00 01 8c 63 77 = versie, headerlengte, … <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> hexadecimaal is 64 decimaal = TTL <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">06</span> = inkapseling, nl. TCP volgt als transportprotocol <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''c0 a8 01 02'''</span> = 192.168.0.101 = IP-adres bron (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''5b c6 ae e4'''</span> = 91.198.174.228 = IP-adres doel (destination) '''Transportlaag''' (nl. TCP) <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">d6 47</span> = 54855 = bronpoort van de verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 50</span> = 80 = doelpoort van de ontvanger (destination) = inkapseling, nl. HTTP als applicatieprotocol f1 30 … 3f = sequence number, acknowledgment, … '''Applicatielaag''' (nl. HTTP) 47 45 54, UTF-8 voor de letters GET, nl. het opvragen van een webpagina 77 77 77 2e 77 69 6b 69 62 6f 6f 6b 73 2e 6f 72 67 w w w . w i k i b o o k s . o r g === DHCP === Een capture via de display filter bootp (=dhcp) met een ‘DHCP Discover – Transaction ID 0x7920f73a’ <span style="color:#cccccc;"> 0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">ff ff ff ff ff ff</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">08 00 27 75 b0 77</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">|</span>45 10 01 48 00 00 00 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">80</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">11</span> 39 96 <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''00''' </span><span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''00 00 00'''</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff'''</span> <span style="color:#cccccc;"> 0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff'''</span><span style="color:#ff0000;">|</span><span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">00 44</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 43</span> 01 34 86 32<span style="color:#ff0000;">|</span>01 01 06 00 '''79 20 f7 3a''' 00 00 00 00 '''00 00 00 00''' 00 00 00 00 00... '''Fysieke laag''' het frame, 342 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">'''ff ff ff ff ff ff'''</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <nowiki>= iedereen (broadcast)</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">08 00 27 75 b0 77</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> = inkapseling, nl. IPv4 volgt als adresseringsprotocol '''Internetlaag''' (nl. IPv4) 45 10 01 48 00 00 00 00 = versie, header lengte, … <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">80</span> hexadecimaal is 128 decimaal = TTL <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">11</span> = inkapseling, nl. UDP volgt als transportprotocol <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''00''' </span><span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">'''00 00 00'''</span> = 0.0.0.0 = IP-adres bron (source). Het is logisch dat dit 0 is, want we het gaat om ‘DHCP discover’ <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">'''ff ff ff ff'''</span> = 255.255.255.255 = IP-adres doel (destination) = iedereen '''Transportlaag''' (nl. UDP) <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">00 44</span> = 68 = bronpoort van de verzender (source) <nowiki>= inkapseling, nl. DHCP als </nowiki>applicatieprotocol <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 43</span> = 67 = doelpoort van de ontvanger (destination) = inkapseling, nl. DHCP als applicatieprotocol 01 34 86 32 = lengte, checksum, ... '''Applicatielaag''' (nl. DHCP) 79 20 f7 3a, transaction id 00 00 00 00, your (client) IP address === DNS === Een capture via de display filter dns met een ‘Standard query 0x91f8 A www.wikibooks.org’ <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">f0 7d 68 7a 64 fc</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 1a a0 35 30 40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span><span style="color:#ff0000;">|</span>45 00 00 3f 00 00 40 00 <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">11</span> b7 fa <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 00 65</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">c0 a8</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">00 fe</span><span style="color:#ff0000;">|</span><span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">fc 36</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 35</span> 00 2b 82 f0<span style="color:#ff0000;">|</span>91 f8 01 00 00 01 00 00 00 00 00 00 03 '''77 77 77 09 77 69 6b 69 62''' <span style="color:#cccccc;">0040</span> '''6f 6f 6b 73 03 6f 72 67''' 00 00 01 00 01 '''Fysieke laag''' het frame, 77 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">f0 7d 68 7a 64 fc</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <nowiki>= iedereen (broadcast)</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 1a a0 35 30 40</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> = inkapseling, nl. IPv4 volgt als adresseringsprotocol '''Internetlaag''' (nl. IPv4) 45 00 00 3f 00 00 40 00 = versie, header lengte, … <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> hexadecimaal is 64 decimaal = TTL <span style="color: black; color: black; background-color:#ffd320;">11</span> = inkapseling, nl. UDP volgt als transportprotocol <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">c0 a8 00 65</span> = 192.168.0.101 <nowiki>= IP-adres </nowiki>bron (source). <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">c0 a8</span><span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;"> 00 fe</span> <nowiki>= </nowiki>192.168.0.254 = IP-adres doel (destination) = de DNS-server waaraan de vraag wordt gesteld '''Transportlaag''' (nl. UDP) <span style="color: black; color: black; background-color:#00ffff;">fc 36</span> = 64566 = bronpoort van de verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ffff00;">00 35</span> = 53 = doelpoort van de ontvanger (destination) = inkapseling, nl. DNS als applicatieprotocol 00 2b 82 f0 = lengte, checksum, ... '''Applicatielaag''' (nl. DNS) 77 77 77 09 77 69 6b 69 62 6f 6f 6b 73 03 6f 72 67 w w w w i k i b o o k s o r g === ARP === Uit onderstaande capture (met display filter arp) blijkt samengevat ''Wie heeft 10.10.248.1? Vertel het 10.10.248.210.'' Uitgebreider blijkt dat een host met IP-adres 10.10.248.210 (<span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;font-family:monospace;">0a 0a f8 d2</span>) en MAC-adres <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;font-family:monospace;">9c 05 d6 33 ae f5</span> via een broadcast <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;font-family:monospace;">ff ff ff ff ff ff</span> de vraag stelt wie het MAC-adres heeft van het IP-adres 10.10.248.1 (<span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;font-family:monospace;">0a 0a f8 01</span>). Wellicht om daarna deze host een rechtstreeks (''unicast'') een bericht te kunnen sturen. <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">ff ff ff ff ff ff</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 06</span><span style="color:#ff0000;"><b>|</b></span>00 01 <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> 06 04 00 01 <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">0a 0a f8 d2</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 00 00 00 00 00</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">0a 0a f8 01</span> 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 '''Fysieke laag''' het frame, 56 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">ff ff ff ff ff ff</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <nowiki>= iedereen (broadcast)</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 06</span> = inkapseling, nl. wat volgt is ARP '''Address Resolution Protocol''' (nl. een ARP-request) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 06</span> = inkapseling, nl. wat volgt is een ARP-request voor IPv4 <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">9c 05 d6 33 ae f5</span> = MAC-adres bron = verzender (source), <nowiki>hier als onderdeel van ARP en niet van de linklaag!</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">0a 0a f8 d2</span> = 10.10.248.210 <nowiki>= IP-adres </nowiki>bron (source), <nowiki>hier als onderdeel van ARP en niet van de linklaag!</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">00 00 00 00 00 00</span> = MAC-adres target, hier op 0, want het gaat om een ARP-aanvraag, net om het MAC-adres te weten te komen. <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">0a 0a f8 01</span> 10.10.248.1 = IP-adres doel (destination) = de DNS-server waaraan de vraag wordt gesteld === ICMP === Een capture via de display filter icmpv6 met een ‘Echo (ping) request id=0x0d08, seq=1, hop limit=64 (reply in 55)’ <span style="color:#cccccc;">0000</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">d4 21 22 76 5b 78</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 21 6a 2d 3b 8e</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">86 dd</span><span style="color:#ff0000;">|</span>60 00 00 00 00 40 3a <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">20 03 00 50 aa 10 42 43 02 21</span> <span style="color:#cccccc;">0020</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">6a ff fe 2d 3b 8e</span> <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">2a 02 02 e0 03 fe 10 01 03 02 00 00 00 00 00 00</span><span style="color:#ff0000;">|</span>80 00 ca 0b '''0d 08''' '''00 01''' c8 dd <span style="color:#cccccc;">0040</span> 3f 55 b9 d3 04 00 08 09 0a 0b 0c 0d 0e 0f 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 1a 1b 1c 1d 1e 1f 20… '''Fysieke laag''' het frame, 118 bytes on wire. '''Linklaag''' (nl. Ethernet II) <span style="color: black; color: black; background-color:#9999ff;">d4 21 22 76 5b 78</span> = MAC-adres doel = ontvanger (destination) <span style="color: black; color: black; background-color:#23ff23;">00 21 6a 2d 3b 8e</span> = MAC-adres bron = verzender (source) <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">86 dd</span> = inkapseling, nl. IPv6 volgt als adresseringsprotocol (IPv4 zou <span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">08 00</span> zijn) '''Internetlaag''' (nl. IPv6) 60 00 00 00 00 40 3a = versie, traffic class, flow label, … <span style="color: black; color: black; background-color:#b3b3b3;">40</span> hexadecimaal is 64 decimaal = TTL <nowiki>= hop limit</nowiki> <span style="color: black; color: black; background-color:#ffcc99;">20 03 00 50 aa 10 42 43 02 21 6a ff fe 2d 3b 8e</span> = IPv6-adres bron (source). <span style="color: black; color: black; background-color:#ff950e;">2a 02 02 e0 03 fe 10 01 03 02 00 00 00 00 00 00</span> <nowiki>= IP</nowiki>v6-adres doel (destination) <nowiki>= 2a02:2e0:3fe:1001:302::</nowiki> '''ICMPv6''' 0d 08 = request id 00 01 <nowiki>= sequence</nowiki> {{Wp|Internet Control Message Protocol|ICMP}} (het protocol dat o.a. ping gebruikt) is een onderdeel van het Interprotocol. Vandaar is er geen transport- of applicatielaag aanwezig. Merk op dat het hier gaat om ICMPv6 gaat (<span style="color: black; color: black; background-color:#ff00ff;">86 dd</span>). Bij ICMPv4 zou het gaan om kortere 32-bit IPv4-adressen, maar het principe is gelijklopend. == Diepgang == We zoomen in op nog enkele extra zaken van de netwerkprotocollen. === Linklaag, met MAC spoofing === De vaste koppeling van een MAC-adres aan hardware wordt soms in een {{Wp|draadloos netwerk|draadloos netwerk}} gebruikt om de authenticiteit van gebruikers te controleren. Maar door de mogelijkheid van nabootsen ({{Wp|en:MAC spoofing|MAC spoofing}}) is dit geen serieuze oplossing voor de {{Wp|Informatiebeveiliging|beveiliging}}. Het kan wel helpen om via het MAC-adres een gestolen computer te traceren.&nbsp;<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=U4oB28ksiIo&t=3m15s YouTube: Traceren van een gestolen computer met behulp van het MAC-adres]</ref> Die vaste koppeling tussen netwerk en hardware komt ook de privacy niet ten goede: zo zal je smartphone vaak het MAC-adres uitzenden, zelfs al ben je niet verbonden met een netwerk. Er bestaan mogelijkheden om dit op een andere manier te doen.&nbsp;<ref>Bv. in Gnome NetworkManager 1.2: zie [https://blogs.gnome.org/lkundrak/2016/01/18/networkmanger-and-tracking-protection-in-wi-fi-networks/ NetworkManger and tracking protection in Wi-Fi networks].</ref> === Internetlaag, met IPv6 === '''{{Wp|Internet Protocol versie 6|Internet Protocol versie 6}}''' ('''IPv6''') is versie 6 van het {{Wp|internetprotocol|internetprotocol}} voor het toewijzen van {{Wp|IP-adres|IP-adres}}sen. Het is de opvolger van {{Wp|Internet Protocol versie 4|Internet Protocol versie 4}} (IPv4) en is de tweede versie van het internetprotocol die in gebruik is genomen. De tussenliggende versie ''IPv5'' was een experimentele aanvulling op IPv4, maar deze werd nooit geïmplementeerd. ==== Notatie ==== IPv6-adressen zijn 128 bits lang en worden normaal geschreven als 8 groepen van 4 hexadecimale cijfers. Een voorbeeld van een geldig IPv6-adres: 3ffe:6a88:85a3:08d3:1319:8a2e:0370:7344 Bij de cli-commando's <code>ipconfig</code> of <code>ifconfig</code> wordt gebruik gemaakt van shortcuts om een IPv6-adres zo kort als mogelijk te noteren. We overlopen de mogelijkheden. Als een groep van 4 cijfers <code>0000</code> is, dan mag dit helemaal worden weggelaten. 3ffe:6a88:85a3:0000:1319:8a2e:0370:7344 3ffe:6a88:85a3::1319:8a2e:0370:7344 Wanneer er meer dan twee opeenvolgende groepen gereduceerd zijn tot dubbele punten, dan mogen ook die weer tot twee dubbele punten gereduceerd worden: 2001:2353:::::1428:57ab 2001:2353::1428:57ab Opgelet, het mag enkel bij ''opeenvolgende'' groepen van nullen, omdat anders meerdere mogelijkheden ontstaan voor de posities van <code>0000</code>. 2001::25de::cade is geen geldig IPv6-adres, want is het 2001:0000:25de:0000:0000:0000:0000:cade of 2001:0000:0000:25de:0000:0000:0000:cade of nog iets anders?? Ook hoeven nullen vooraan in een getal (voorloopnullen) niet geschreven te worden: 2001:2353:02de::0e13 2001:2353:2de::e13 Opgelet! In de weergave mag dan gebruik gemaakt worden van shortcuts, achter de schermen blijft het een adres bestaande uit 128 bits! Dit kan je bv. bekijken met Wireshark. Hieronder is het bronIPv6-adres <code>fe80::1</code> = <code>fe 80 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 01</code> en het bestemmingsIPv6-adres <code>ff02::1</code> = <code>ff 02 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 01</code> zichtbaar. De inkapseling heeft gezorgd voor een header, waardoor het duidelijk is dat het om IPv6 gaat. Dat zie je bij <code>86 dd</code> (bij IPv4 was dit <code>08 00</code>). <span style="color:#cccccc;">0000</span> 33 33 00 00 00 01 d4 21 22 76 5b 78 '''86 dd''' 60 00 00 00 00 20 3a ff '''fe 80 00 00 00 00 00 00 00 00''' <span style="color:#cccccc;">0020</span> '''00 00 00 00 00 01'''|'''ff 02 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 01''' 88 00 87 8b a0 00 00 00 fe 80 <span style="color:#cccccc;">0040</span> 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 01 02 01 d4 21 22 76 5b 78 ==== Verbeteringen ==== In de informaticawereld betekent een nieuwe versie vaak ''hogere snelheden''. Bij IPv6 t.o.v. IPv4 is dat niet per definitie het geval! Meer zelfs: doordat de IP-adressen langer zijn, zijn ze in theorie moeilijker te behandelen. Bovendien zitten we de komende jaren met een overgangsfase, waar zowel IPv4, als IPv6 nodig is. Een complexe situatie. Er moeten dus wel andere redenen zijn waarom IPv6 is ontwikkeld. * '''Groter adresbereik'''. Een IPv6-adres is 128 bits lang; het aantal mogelijke adressen is dus 2¹²⁸ ≈ 3,4 × 10³⁸. IPv6 heeft dus een bijna onuitputtelijke voorraad adressen: voor elke aardbewoner zijn er ongeveer 50 {{Wp|Lijst van grote getallen|quadriljard}} beschikbaar. Laat je dan ook niet misleiden dat de adresruimte "maar" vier keer zo groot is, want het aantal adressen is daardoor 2⁹⁶ ''keer'' zo groot, nl. 2^128-32! * '''Betere autoconfiguratie'''. IP-adressen zijn belangrijk, omdat ze communiceren mogelijk maken. Hoe verkrijg je nu een IPv6-adres? Er zijn twee mogelijkheden: ** Stateful autoconfiguratie, nl. via DHCPv6, wat gelijkaardig werkt zoals DHCP bij IPv4. Er is dus nog steeds nood aan een DHCP-server en beide moeten op de hoogte zijn van hun status m.b.t. het verkregen/uitgedeelde IP (vandaar ''stateful''). ** Stateless autoconfiguratie, waarbij de host een IPv6 adres zelfstandig "kiest", zodat het naar grote waarschijnlijkheid uniek zal zijn. Het wordt dan gebaseerd op het netwerkprefix en vaak ook het MAC-adres. Hier valt het opzetten en configureren van een DHCP-server/service dus weg. Bovendien zijn er dan geen DHCP-broadcasts nodig, wat bij grote netwerken doorweegt op het netwerk. Stel bv. dat iedere host in een netwerk 1 broadcast stuurt, dan is dat bij 10 hosts beperkt tot 90 berichtjes, maar bij 100 hosts al 9900 (nl. n(n-1)=100*99))! * '''Betere routering'''. Door de enorme hoeveelheid aan IPv6-adressen kan men er een stuk kwistiger mee omspringen. Op hoog niveau wordt dan bv. een onderscheid gemaakt tussen netwerknummers voor de verschillende continenten. Binnen de continenten kunnen {{Wp|internet exchange|internet exchange}}s en {{Wp|Internetprovider|internetaanbieder}}s hiërarchische nummerplannen opstellen. Deze hiërarchie kent twee voordelen: ** Routeringstabellen in routers worden minder complex. Alhoewel IPv6-adressen langer zijn (en dus "moeilijker" te behandelen) kan een minder complexe routeringstabel zorgen voor toegenomen snelheid. ** Applicaties kunnen, aan de hand van het IP-nummer, bepalen welke nodes netwerktechnisch dichterbij staan. Zo kunnen applicaties als {{Wp|BitTorrent|BitTorrent}} distributiealgoritmen ontwikkelen die efficiënter netwerkverkeer opleveren doordat bij voorkeur peers worden gekozen die dichter bij elkaar staan. * '''NAT wordt overbodig'''. Bij IPv6 is {{Wp|Network address translation|NAT}} dus niet meer nodig, daar dit was ontwikkeld om meerdere nodes (met private IP-adressen) samen één (publiek) IPv4-adres te laten delen. Nu kan iedere host zijn eigen uniek IPv6-adres krijgen. De (semi-)veiligheid die NAT bracht, moet bij IPv6 wel opgevangen worden door de firewall goed in te stellen! Anders kan je problemen krijgen, zoals enkele Tele2-klanten in 2014 hadden: alle computers in het interne netwerk van sommige klanten waren opeens bereikbaar vanaf de buitenwereld.&nbsp;<ref>Bron: [https://www.ispam.nl/archives/37911/deel-tele2-klanten-een-week-lang-kwetsbaar/ Deel Tele2-klanten een week lang kwetsbaar]</ref> * '''Gegevensbeveiliging op IP-niveau'''. IPv6 maakt het mogelijk om gegevens op de internetlaag van beveiliging te voorzien. Deze beveiliging kent twee vormen: ** Versleuteling ({{Wp|encryptie|encryptie}}) van gegevens. Zender en ontvanger kunnen een sleutel afspreken waarmee het gegevenstransport beveiligd wordt. IPv4 kent deze mogelijkheid niet, waardoor veel beveiligingsvarianten '''boven''' de IP-laag ontwikkeld zijn, bijvoorbeeld {{Wp|HyperText Transfer Protocol|HTTPS}} of {{Wp|Secure Shell|SSH}}. De versleuteling van IPv6 maakt beveiliging op bovenliggende niveaus overbodig: ieder gegevenstransport op basis van IPv6 kan immers veilig gebeuren. ** Authenticatie van gegevens. Hierbij kan de zender ieder pakket voorzien van een elektronische waarborg. Andere partijen kunnen de gegevens niet ongemerkt wijzigen, noch zich als de oorspronkelijke afzender voordoen. Hierdoor heeft de ontvanger zekerheid over de herkomst van de ontvangen IP-pakketten. * '''Ondersteuning van mobiele nodes'''. Bij mobiele toestellen heb je soms een bestaande connectie, waarbij je plots terechtkomt in een ander netwerk. Graag zou je willen dat "lopende" connecties toch kunnen blijven. Bij IPv4 is dit niet zomaar mogelijk, terwijl IPv6 het mogelijk maakt dat een node (tijdelijk) van een ander IP-adres gebruik maakt. De preciezere details vallen buiten het kader van dit Wikibook, maar kunnen {{Wp|IPv6#Ondersteuning_van_mobiele_nodes|op Wikipedia}} worden nagelezen. ==== IPv4 vs IPv6 ==== De wijze waarop het protocol werkt, verschilt nauwelijks van de wijze waarop IPv4 werkt. Een van de weinige verschillen is dat in IPv6 een {{Wp|subnet|subnet}} niet langer een {{Wp|netwerkadres|netwerkadres}} en een {{Wp|broadcastadres|broadcastadres}} bevat: * het netwerkadres van IPv4 wordt het "subnet-router anycast"-adres bij IPv6; * broadcast wordt in IPv6 geïmplementeerd als een speciaal geval van multicast. Het is niet zo dat we nu van de ene op de andere dag IPv4 kunnen vervangen door IPv6. Eerst was er een periode van het testen van IPv6, om nu beide naast elkaar te laten bestaan, met een gestage groei van IPv6: * Op 8 juni 2011 was de wereldtestdag voor IPv6. Een aantal grote bedrijven, zoals {{Wp|Microsoft|Microsoft}} en {{Wp|Google Inc.|Google}}, bood de websites voor één dag aan over zowel IPv4 als IPv6 om zo de impact hiervan te testen.&nbsp;<ref>[https://www.stipv6.nl/wereldipv6dag Wereld IPv6 Dag op 8 juni 2011], Stichting IPv6 Nederland</ref> * Op 6 juni 2012 activeerden een aantal Internet Service Providers (ISPs) en bedrijven permanent IPv6.&nbsp;<ref>[https://www.worldipv6launch.org/ World IPv6 Launch]</ref> Begin 2014 begon Telenet met de uitrol van IPv6.&nbsp;<ref>[https://tweakers.net/nieuws/93696/telenet-begint-met-uitrol-ipv6.html Tweakers.net]: Telenet begint met uitrol ipv6</ref> Dit zorgt ervoor dat de groei van IPv6 gestaag toeneemt, te merken bij bv. de grafieken van de Amsterdam Internet Exchange (AMS-IX).&nbsp;<ref>[https://ams-ix.net/technical/statistics/sflow-stats/ipv6-traffic Ipv6 traffiek van AMS-IX in grafieken]</ref>, het belangrijkste internetknooppunt in Nederland en bij het gebruik van IPv6 bij Google gebruikers&nbsp;<ref>[https://www.google.com/intl/en/ipv6/statistics.html#tab=ipv6-adoption Wereldwijd IPv6-gebruik bij Google gebruikers.]</ref> === Transportlaag, met port forwarding === NAT lost dus het tekort aan IPv4-adressen op, omdat zo meerdere nodes samen één IPv4-adres kunnen delen. Deze methode kan echter voor problemen zorgen. [[Bestand:Nat-situation3.svg|677px]] Stel bv. dat de pc A een webserver heeft draaien en dat pc B deze wil kunnen bereiken. Naar <code>https://192.168.1.1:80</code> kan pc B niet surfen, want dat is zijn eigen IP-adres, terwijl hij de webserver op pc A wil bereiken. Het wijzigen van het IP-adres van A haalt niets uit, want het zal een privaat IP-adres blijven en dus niet vindbaar (=routeerbaar) via het Internet. Surfen naar <code>https://91.179.77.105:80</code> (een publiek IP) zal ook niet lukken: op router RA draait de webserver niet. De gebruiker kan in router RA wel '''{{Wp|Port forwarding|port forwarding}}''' instellen. Bijvoorbeeld: ''router RA, als je op je publieke interface een aanvraag krijgt op poort 3005, dan wil ik dat je dit doorstuurt naar 192.168.1.1 op poort 80''. Als pc B dan surft naar <code>https://91.179.77.105:3005</code>, dan zal hij uiteindelijk terechtkomen op pc A, op poort 80. Deze portforwarding moet ingesteld worden in router RA en zou je schematisch als volgt kunnen weergeven: {| class="wikitable" |- ! colspan="2"| LAN-kant router !! colspan="2" | WAN-kant router |- ! IP !! Poort !! IP !! Poort |- | 192.168.1.1 || 80 || 91.179.77.105 || 3005 |} Een andere mogelijkheid bij zo'n peer-to-peer situatie en private adressen is om gebruik te maken van een derde, niet ge-NAT-te client die als doorgeefstation dienst doet (zoals bij Skype). === Applicatielaag === ==== DNS ==== ===== DNS geschiedenis ===== Als mens zijn we niet zo bijzonder goed in cijfers. Zo kennen we maar weinig telefoonnummers van buiten, maar via een naam hebben we de juiste persoon voor ogen. Dan gebruiken we een adresboek om die persoon te contacteren. Bij het internet is het niet anders. We zullen niet surfen naar https://91.198.174.192, maar naar https://nl.wikibooks.org. In de begindagen van het Internet waren er zo weinig domeinnamen en IP-adressen, dat men al deze koppelingen in een {{Wp|en:hosts (file)|hosts-bestand}} bijhield. Tot op de dag van vandaag bestaat dit persoonlijk “internettelefoonboek” nog steeds in de meeste besturingssystemen. Vaak heeft het al standaard bepaalde koppelingen (bv. de localhost), maar je kan er koppelingen IP-adres en domeinnaam aan toevoegen. Bij Windows kan je dit vinden bij <code>C:\Windows\System32\drivers\etc\hosts</code> en bij Linux bij <code>/etc/hosts</code>. Een voorbeeld bij Linux: 127.0.0.1 localhost 127.0.1.1 juxta # The following lines are desirable for IPv6 capable hosts ::1 ip6-localhost ip6-loopback fe00::0 ip6-localnet ff00::0 ip6-mcastprefix ff02::1 ip6-allnodes ff02::2 ip6-allrouters Door de groei van het internet bleek al begin de jaren '80 dat zo'n "internettelefoonboek" niet álle domeinnamen kan bevatten. Dus is er een systeem uitgewerkt die een vertaling doet van domeinnamen (bv. nl.wikibooks.org) naar IP-adressen. Dit systeem is DNS.&nbsp;<ref>DNS bestaat al sinds 1983 en ondertussen kan je ook het DNS-verkeer versleutelen. Meer info op [https://tweakers.net/reviews/7406/1/dns-over-https-meningen-verdeeld-over-encryptie-dns-queries-inleiding.html Tweakers.net: Dns-over-https: vloek of zegen?]</ref> Als we dus surfen naar [https://nl.wikibooks.org/ https://nl.wikibooks.org], dan zal het besturingssysteem achter de schermen en via DNS het bijhorende IP-adres te weten komen (nadat het hosts-bestand is gecontroleerd). Eén mega-groot, centraal “internettelefoonboek” bestaat niet. Het DNS-systeem is een verspreid, gedecentraliseerd systeem, met verschillende DNS-servers op het internet. In eerste instantie wordt een aanvraag gedaan aan de pc zelf. Als deze het niet weet wordt het gevraagd aan de router. Als deze het vervolgens niet weet is de DNS-server van de ISP aan de beurt, enz. Zo ontstaat een ketting van DNS-aanvragen, totdat het juiste IP-adres dat hoort bij de gevraagde domeinnaam achterhaald kan worden. [[Bestand:An example of theoretical DNS recursion-nl.svg|Vereenvoudigde weergave van recursie bij het resolven van <code>nl.wikipedia.org</code>]] ===== DNS registrar ===== Als je als bedrijf/instelling/persoon een eigen domeinnaam wenst, moet je een {{Wp|Registrar|registrar}} contacteren. Dit bedrijf zal de nodige administratie doen, zodat je een domeinnaam kan huren. Dan wordt de koppeling tussen de domeinnaam en het (vaak statisch) IP-adres gelegd. Domeinnamen kunnen komen te vervallen (bv. omdat de eigenaar deze niet meer wenst of niet betaalt). Op het Internet blijven vele links vaak staan, die dus niet meer zullen werken. Iemand kan deze vrije domeinnaam echter terug aanvragen/huren en kan dus bepaalde links terug laten werken. Deze persoon kan nu volledig kiezen wat die inhoud is, wat totaal iets anders kan zijn dan de oorspronkelijke website. Ook malware kan langs deze weg verspreid worden. Denk bv. aan digitale kranten die inhoud ''embedden'', die later wijzigt. Enkele voorbeelden: * Ethisch hacker Inti De Ceukelaire zorgt ervoor dat een link uit een tweet van president Trump verwees naar een Aalsters carnavallied.&nbsp;<ref>Zie Knack.be: [https://datanews.knack.be/ict/nieuws/vlaming-laat-trump-oilsjters-carnavalsliedje-tweeten-over-russische-prostituees/article-normal-805467.html Vlaming laat Trump "Oilsjters" carnavalsliedje tweeten over Russische prostituees]</ref> * Nieuwssites tonen porno bij oude artikelen door verlopen domein van Vidme.&nbsp;<ref>Zie Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/184788/nieuwssites-tonen-porno-bij-oude-artikelen-door-verlopen-domein-van-vidme.html Nieuwssites tonen porno bij oude artikelen door verlopen domein van Vidme]</ref> * Burgerservicenummers van miljoenen Nederlanders online te zien door verlopen domeinnaam.&nbsp;<ref>Zie Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/172876/rtl-bsns-van-miljoenen-nederlanders-online-te-zien-door-verlopen-domeinnaam.html RTL: bsn's van miljoenen Nederlanders online te zien door verlopen domeinnaam]</ref> * Jeugdzorg liet medische dossiers uitlekken via verlopen domeinnaam.&nbsp;<ref>Zie Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/151400/jeugdzorg-liet-medische-dossiers-uitlekken-via-verlopen-domeinnaam.html Jeugdzorg liet medische dossiers uitlekken via verlopen domeinnaam]</ref> * Politierapporten liggen op straat door verlopen domeinnamen.&nbsp;<ref>Zie Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/120289/politierapporten-liggen-op-straat-door-verlopen-domeinnamen.html Politierapporten liggen op straat door verlopen domeinnamen]</ref> ===== DNS blocking ===== Om binnen bedrijven/scholen/landen bepaalde websites onvindbaar te maken, kan gebruik gemaakt worden van {{Wp|en:DNS blocking|DNS blocking}}. Zo kan de DNS-server op school bij het surfen naar https://hoeleerikspieken.net weigeren om een IP te geven. Voor de eindgebruiker zal het lijken alsof de website niet bestaat. Als hij thuis zou kijken en de DNS-server van zijn ISP blokkeert deze niet, dan kan hij daar wel gewoon naartoe surfen. Mocht je dan op school rechtstreeks surfen naar het IP-adres van hoeleerikspieken.net, dan is DNS niet nodig en kan zo de bijhorende DNS-blokkade omzeild worden. Bovendien kan je - mits administratorrechten - een andere DNS-server instellen, die die blokkade niet heeft. Het gebruik van énkel DNS blocking is dus geen sluitende manier om toegang tot websites te verbieden. <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Turkije blokkeert toegang tot Twitter''' Turkije heeft een Twitter-blokkade ingesteld nadat de premier van het land gezegd zou hebben dat hij Twitter zou 'uitroeien'. De blokkade was op bevel van meerdere rechtbanken ingesteld nadat Twitter geweigerd zou hebben bepaalde links te verwijderen. Alle Turkse internetproviders werkten mee aan de blokkade. De blokkade was relatief eenvoudig te omzeilen: het gaat om een dns-blokkade, dus het instellen van een alternatieve dns-server van bijvoorbeeld Google of OpenDNS is voldoende om de dienst toch te gebruiken. Daarnaast gebruikten Turkse twitteraars {{Wp|Virtueel Particulier Netwerk|vpn}}-verbindingen om de blokkade te omzeilen. De blokkade van Twitter blijkt zelfs een averechts effect te hebben (het {{Wp|Streisandeffect|Streisandeffect}}): het aantal tweets van Turkse gebruikers lag 138 procent hoger dan in dezelfde periode voor de blokkade. Later was Turkije overgegaan tot het blokkeren van het IP-adres van Twitter. Ondanks de blokkade bleef het mogelijk om via een vpn of {{Wp|Tor (netwerk)|Tor}} de Twitter-site te bezoeken. {{Voetnoot web | titel=Turkije blokkeert toegang tot Twitter | uitgever=tweakers.net | datum=2014-03-21 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/94960/turkije-blokkeert-toegang-tot-twitter.html }} {{Voetnoot web | titel='Twitter-gebruik in Turkije neemt toe na blokkade' | uitgever=tweakers.net | datum=2014-03-21 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/94976/twitter-gebruik-in-turkije-neemt-toe-na-blokkade.html }} {{Voetnoot web | titel='Turkije blokkeert Twitter op ip-niveau' | uitgever=tweakers.net | datum=2014-03-23 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/94987/turkije-blokkeert-twitter-op-ip-niveau.html }} </div> ===== DNS spoofing ===== Bij {{Wp|DNS-vergiftiging|DNS spoofing}} worden antwoorden van een DNS-server door een hacker gewijzigd. Stel dat een hacker erin slaagt om bij een DNS-request van https://www.facebook.com niet het echte IP terug te geven, maar een IP van zijn server. Dan kan hij op die server een website draaien die een exacte kopie lijkt van Facebook. De eindgebruiker zal inloggen (in de adresbalk ziet hij namelijk netjes https://www.facebook.com staan), maar zo kan de hacker gemakkelijk het wachtwoord achterhalen. Er bestaan mogelijkheden om DNS veiliger te maken&nbsp;<ref>[https://tweakers.net/reviews/2544/1/dnssec-voor-het-laatste-onveilige-protocol-inleiding-dnssec-en-de-sidn.html Tweakers.net: "Dnssec: voor het laatste onveilige protocol"]</ref>, maar dit behandelen valt buiten het kader van dit boek. ===== DDOS DNS attack ===== I.p.v. de DNS-server te hacken, kan je die ook lastig vallen met zodanig veel DNS-aanvragen op een heel korte tijd, dat hij ze niet allemaal kan verwerken én zelfs neergaat. Hierdoor kunnen netwerkapparaten het IP-adres niet meer achterhalen van een domein en vinden ze dus ook 'de andere kant' niet meer. Het is alsof alle wegen er nog zijn, maar dat iemand alle verkeersborden heeft weggenomen. Uiteraard: als deze vragen afkomstig zijn van één IP-adres valt dit IP-adres snel te blokkeren, maar niet als dit van verschillende IP-adressen komt. Hackersgroeperingen hebben zo gehackte netwerkapparaten in handen (=een {{Wp|botnet|botnet}}) die ze zo'n aanvragen kunnen laten uitvoeren. En met het stijgend aantal IoT-toestellen kunnen dat er heel wat zijn. Het geheel noemt men dan een ''DDOS DNS attack'' (DDOS={{Wp|Distributed denial-of-service|Distributed Denial of Service}}), wat uiteraard niet is toegestaan.&nbsp;<ref>Zie bv. het Tweakers.net artikel [https://tweakers.net/nieuws/134879/nederlandse-politie-arresteert-verdachte-op-verdenking-uitvoeren-ddos-aanvallen.html Nederlandse politie arresteert verdachte op verdenking uitvoeren ddos-aanvallen] van 5 februari 2018.</ref> <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''De destructiviteit van ddos-aanvallen''' Een populaire manier van ddos-aanval verloopt via DNS. Zo was er in oktober 2016 een grote DDOS DNS-attack op Dyn, een belangrijke DNS server provider. Dit verhinderde enkele uren lang dat gebruikers aan de oostkust van de VS terechtkonden op populaire websites als Twitter, Reddit, Soundcloud en GitHub. De problemen hielden al met al ongeveer twee uur aan.&nbsp;<ref>Ook Arstechica schrijft in een artikel [https://arstechnica.com/security/2016/10/double-dip-internet-of-things-botnet-attack-felt-across-the-internet/ Double-dip Internet-of-Things botnet attack felt across the Internet] meer over deze DDOS DNS-aanval. In hun ''related stories'' kan je nalezen dat dit niet de eerste keer is.</ref> {{Voetnoot web | titel=De destructiviteit van ddos-aanvallen | uitgever=tweakers.net | datum=2020-10-03 | taal=nl | url=https://tweakers.net/reviews/8216/de-destructiviteit-van-ddos-aanvallen.html }} </div> <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Nuance: er waren geen drie miljoen Java-tandenborstels die websites ddos'ten''' DDOS-aanvallen zijn behoorlijk destructief en heel eenvoudig op te zetten, maar je moet ook niet alles geloven van wat op het internet staat. Zo was bleek het verhaal dat drie miljoen Java-tandenborstels websites konden ddos'en niet waar. Wat wel een privacy probleem kan zijn, is dat sommige tandenborstels via een niet-geëncrypteerde Bluetooth-verbinding informatie doorsturen. {{Voetnoot web | titel=Nuance: er waren geen drie miljoen Java-tandenborstels die websites ddos'ten | uitgever=tweakers.net | datum=2024-02-08 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/218432/nuance-er-waren-geen-drie-miljoen-java-tandenborstels-die-websites-ddosten.html }} </div> ===== Dynamic DNS ===== Stel dat je van buitenaf jouw thuisnetwerk wenst te bereiken. Van je provider krijg je een dynamisch IP-adres, dus zou het kunnen dat het IP-adres al is veranderd wanneer je het wenst te gebruiken. Een mogelijkheid is dan dat je een account via diensten zoals {{Wp|No-IP|No-IP}} of {{Wp|Dyn (company)|Dyn}} instelt. Je krijgt dan een domeinnaam zoals <code>''naam''.hopto.org</code> of <code>''naam''.ddns.net</code>. Er moet dan nog een koppeling zijn met het publiek IP-adres. Hiervoor draait een dienst op jouw netwerk (bv. op jouw router) die regelmatig controleert of het dynamisch IP niet is veranderd. Is dat het geval, dan wordt <code>hopto.org</code> of <code>ddns.net</code> op de hoogte gebracht. Dit systeem is een onderdeel van {{Wp|en:Dynamic DNS|Dynamic DNS}}, kortweg DDNS. ==== Zeroconf ==== {{Wp|Zeroconf|'''Zeroconf'''}} of Zero Configuration Networking is een reeks technieken die toelaat een bruikbaar IP-netwerk te maken zonder bijkomende configuratie of speciale servers. Hierdoor kunnen gebruikers, zonder voorkennis, toch computers, netwerkprinters en andere toestellen aan elkaar koppelen en laten samenwerken. Zonder Zeroconf moet de gebruiker de nodige kennis hebben om speciale servers te installeren, zoals een DHCP-server of een DNS-server, of moet elke computer apart correct geconfigureerd worden. Zeroconf bestaat binnen een netwerk(segment) uit drie principes: * Netwerkadressen uitdelen (waardoor bv. het opzetten van een DHCP-server vermeden kan worden) * Hostnamen uitdelen aan apparaten (waardoor bv. het opzetten van een DNS-server vermeden kan worden) * Automatisch vinden van services (bv. handig om apparaten en diensten kenbaar te maken binnen home automation. Denk aan {{Wp|Home Assistant|Home Assistant}}) I.v.m. 'netwerkadressen uitdelen' zal een computer die ingesteld is op DHCP, maar terechtkomt in een netwerk zonder DHCP-server of waarvan de DHCP-server niet bereikbaar is, zelf een '''{{Wp|en:Link-local address|link-local adres}}''' nemen (Microsoft heeft het over {{Wp|APIPA|APIPA}} = Automatic Private IP Addressing). Om duidelijk te maken dat het om een link-local adres gaat, wordt een apart adresblok gebruikt: <code>169.254.0.0/16</code>. Het besturingssysteem kiest uit dit blok een willekeurig IP-adres, dat met grote kans uniek is. DHCP ingeschakeld . . . . . . . . : ja Autom. configuratie ingeschakeld : ja IPv4-adres. . . . . . . . . . . . : 169.254.25.130(voorkeur) Subnetmasker. . . . . . . . . . . : 255.255.0.0 Standaardgateway. . . . . . . . . : DNS-servers. . . . . . . . . . . : Alhoewel link-local adressen handig zijn voor lokale communicatie tussen apparaten in hetzelfde netwerksegment, bieden ze beperkte functionaliteit aan buiten dat segment: * Ze zijn bedoeld voor lokale communicatie binnen een netwerksegment. Ze zijn niet ontworpen om rechtstreeks toegang te bieden tot internetbronnen, omdat ze niet worden gerouteerd op internet. * Apparaten met zo'n adres kunnen geen DNS-resolutie uitvoeren om domeinnamen om te zetten in IP-adressen. Dit betekent dat ze geen toegang hebben tot externe websites via domeinnamen. Dus als je als netwerkadmin ''onverwacht'' een <code>169.254.0.0/16</code>-adres ziet, dan is het meestal een teken dat je op zoek moet naar de oorzaak. <div style="color: black; color: black; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Microsoft Fixes Windows 10 Issue That Knocked People off the Internet''' Microsoft had een update uitgerold die de CDPSVC service liet crashen op Windows 10, waardoor hosts geen IP-adres meer konden ontvangen via DHCP. Hierop kende Windows een link-local IP-adres toe. Pas een paar dagen later kwam een oplossing voor dit probleem. {{Voetnoot web | titel=Microsoft Fixes Windows 10 Issue That Knocked People off the Internet | uitgever=bleepingcomputer.com | datum=2016-12-14 | taal=en | url=https://www.bleepingcomputer.com/news/microsoft/microsoft-fixes-windows-10-issue-that-knocked-people-off-the-internet/ }} </div> {{Appendix|refs}} {{Sub}} 3gyjc5vqd9658s8msbbvvsy062cfvk7 0 33059 421675 282834 2026-04-06T12:10:51Z Erik Baas 2193 421675 wikitext text/x-wiki {{Navigatie |Boek=Onderwijs in relatie tot P2P |vorige=Freemium verdienmodel |tekstvorige= |huidige=Gebruikswaarde |volgende=Geld |tekstvolgende= }} '''Gebruikswaarde''' is het concept waarbij men belang hecht aan het nut van een goed en de mate waarin het onze behoefte kan bevredigen. De hoeveelheid arbeid die bij de productie ervan gebruikt werd, is hier van ondergeschikt belang. Zo maakt het niet uit of men aan een goed één minuut gewerkt heeft of een heel jaar, het is de behoefte-bevredigende kracht dat de gebruikswaarde bepaalt. Verder is er bij het concept gebruikswaarde een ontkoppeling tussen arbeid en loon. Goederen worden niet geproduceerd met oog op de verkoop ervan en het verdienen van geld. Hiertegenover staat de ruilwaarde waarbij het goed wel geproduceerd wordt met oog het ruilen of verkopen ervan. Hierbij is de hoeveelheid arbeid bij de productie dus wel van belang. Dit laatste is een typisch kenmerk van de kapitalistische samenleving zoals we ze vandaag kennen (Linkin, 2010). ==Gebruikswaarde en P2P== In zijn boek wijst Bauwens meerdere malen op het belang van een gebruikswaarde in de context van p2p. Zo zegt hij dat wanneer we iets doen vanuit de p2p logica, we nooit gericht zullen zijn op het verdienen van geld of het creëren van een ruilwaarde. De enige reden waarom men dit toch zou doen, is wanneer men deze ruilwaarde zou gebruiken om het doel van peer-to-peer te realiseren. Zo is het enkel mogelijk om geld te verdienen met de productie van een goed doordat deze gebruikswaarde meestal voor iedereen beschikbaar is. Hierbij spreekt men dan van een common. Dit is een goed dat van iedereen is en tegelijk van niemand. Bijkomend kan iedereen er gebruik van maken maar tegelijk kan niemand ze zich toe-eigenen. Een voorbeeld hiervan is Wikipedia (Bauwens & Lievens, 2014). Bij de p2p logica is er dus steeds sprake van het creëren van een gebruikswaarde. Alles wat men doet zal men doen met oog op het maatschappelijk nut ervan. Dit staat haaks op de visie binnen het kapitalisme. Daar staat de markt en geld centraal en zal je een goed steeds produceren om het nadien te ruilen of te verkopen. ==Voorbeeld== Een voorbeeld dat Bauwens in zijn boek meerdere malen aanhaalt is Wikipedia. Zo vertelt hij dat wanneer iemand iets aanpast op een Wiki-pagina, die persoon dat zal doen vanuit zijn passie en niet met oog op het verdienen van geld. Hij zal de aanpassingen aanbrengen omdat hij het maatschappelijk nut ervan inziet. Op deze manier zal de persoon in kwestie een gebruikswaarde creëren. Het bevredigt de behoefte van de persoon zelf en andere personen om informatie terug te vinden via de site van Wikipedia (Bauwens & Lievens, 2014). Een ander sprekend voorbeeld is YouTube. Wanneer mensen hier een filmpje op plaatsen doen ze dit niet met oog op het verdienen van geld of het creëren van een ruilwaarde. Ze doen dit doordat ze het nut hiervan inzien, hun passie willen tonen of om de pagina van YouTube beter te maken. Mocht de persoon in kwestie toch geld verdienen door het filmpje dat hij online plaatste, komt dit doordat er een gebruikswaarde gecreëerd wordt doordat het filmpje voor iedereen beschikbaar is als common. Ten slotte wijs ik nog even op het begrip gebruikswaarde binnen educatie. De reden hiervoor is dat de focus binnen het onderwijs de dag van vandaag meer op een ruilwaarde ligt. Zo zijn vele studenten enkel en alleen aan hun studies met oog op een diploma. Op deze manier hopen ze een soort winst te creëren om meer kans te maken op de arbeidsmarkt. Studenten die de p2p logica volgen, hechten daarentegen meer belang aan de gebruikswaarde van hun studies. Zo kunnen ze bijvoorbeeld meer gefocust zijn op het maatschappelijk nut van hun studie. ==Theoretische duiding== Voor Marx staat het begrip gebruikswaarde centraal in zijn analyse van de kapitalistische productiewijze. Hierbij geeft hij aan dat elk goed zowel een gebruikswaarde als een ruilwaarde bezit. In de eerste plaats een gebruikswaarde aangezien het goed in staat moet zijn een menselijke behoefte te bevredigen. Ten tweede is er de ruilwaarde van het goed. Deze komt tot stand door de gebruikswaarde dat het goed bezit. Enkel dan beschikt het goed ook over een ruilwaarde want indien niemand het goed nodig heeft, en er dus geen behoefte naar is, kan het goed niet worden geruild of verkocht. Verder maakt Marx nog een onderscheid tussen twee soorten arbeid. Een eerste is de nuttige arbeid. Deze vorm sluit aan bij de gebruikswaarde en verwijst naar de echte activiteit van arbeid. Het kan bijvoorbeeld gaan om het breien van een sjaal, het naaien van een hemd, enz. Ten tweede spreekt hij over abstracte arbeid. Deze krijgt vorm wanneer men spreekt over de ruilwaarde van een goed. Bij deze vorm van arbeid gaat het niet om de activiteit zelf maar om de tijd die in de productie is gekropen. Of de producent nu een uur heeft genaaid of gebreid, dat gaat niets veranderen aan de ruilwaarde van het goed (Linkin, 2010; Laermans, 2012). Naast deze ideeën van Marx is ook de theorie van intrinsieke en extrinsieke motivatie relevant als theoretische duiding. Bij een intrinsieke motivatie is men als persoon gemotiveerd door iets in zichzelf. Men zal niet handelen vanuit een externe beloning of straf maar vanuit een interesse of een gevoel van voldoening voor zichzelf. Dit sluit nauw aan bij het idee van gebruikswaarde binnen de p2p logica. Ook hier zal men enkel en alleen nog werken voor zichzelf. Bijvoorbeeld doordat men vanuit zichzelf een bijdrage wil leveren aan een gemeenschappelijk project. Men zal dus niet werken met oog op het verdienen van geld. Hiertegenover staat de extrinsieke motivatie waarbij de bron van motivatie buiten de persoon zelf ligt. Het meest voor de hand liggende voorbeeld hierbij is het loon dat mensen verdienen. Voor Michel Bauwens past dit concept dan ook niet binnen de logica van p2p. Zo vraagt hij zich af of een werknemer nog wel zal werken wanneer zijn loon, de extrinsieke motivatie, wegvalt (Bauwens & Lievens, 2014; Clement & Laga, n.d.). Ten slotte is een theoretische toelichting van de kapitalistische en post-kapitalistische samenleving hier op zijn plaats. Men spreekt van een kapitalistische samenleving wanneer de economie gericht is op het creëren van een zo hoog mogelijke winst. Hiervoor gaat men gebruik maken van het kapitaal en de productiemiddelen, die in het bezit zijn van een kleine groep personen, als investering. Het principe van een vrije markt is hierbij onmisbaar. Hiertegenover staat de post-kapitalistische samenleving waarin men tracht te tonen dat het ook anders kan dan een vrijemarkteconomie. Hiervoor zijn verschillende opvattingen waarvan de peer-to-peer methode een voorbeeld is (Bauwens & Lievens, 2014; Marxistisch archief, n.d.). ==Externe links== Voor meer informatie over gebruikswaarde en ruilwaarde volgens Marx: https://www.anarchiel.com/stortplaats/toon/econoom_marx_i_ruilwaarde_en_gebruikswaarde en https://www.marxists.org/nederlands/marxisme/marxisme.htm Voor meer informatie over motivatie: https://www.kuleuven.be/duo/_pdf/motivatie_def.pdf Voor meer informatie over het kapitalisme: https://www.marxisme.be/n/?page_id=4736 ==Referenties== Bauwens, M., & Lievens, J. (2014). ''De wereld redden. Met peer-to-peer naar een postkapitalistische samenleving.'' Antwerpen, Belgium: Uitgeverij Houtekiet. Clement, M., & Laga, L. (n.d.). ''Motivatie''. Retreived from: https://www.kuleuven.be/duo/_pdf/motivatie_def.pdf Laermans, R. (2012). ''De maatschappij van de sociologie.'' Amsterdam, Netherlands: Uitgeverij Boom. Linkin. (2010). ''Econoom Marx I: ruilwaard en gebruikswaarde.'' Retrieved from: https://www.anarchiel.com/stortplaats/toon/econoom_marx_i_ruilwaarde_en_gebruikswaarde Marxistisch archief. (n.d.). ''Hoe werkt het kapitalistisch systeem? Inleiding tot de politieke economie''. Retrieved from: https://www.marxisme.be/n/?page_id=4736 {{Sub}} hskn30uyy9gmsh1lfypy1zqaj3svv5y 0 35517 421677 420586 2026-04-06T12:14:00Z Erik Baas 2193 421677 wikitext text/x-wiki {{Index Songbook}} <span style="font-size: x-large;">'''Banks of the Ohio'''</span> 19e-eeuwse ballad van een onbekende auteur.<br>Het lied lijkt romantisch, maar is eigenlijk een ''murder ballad'': het gaat over een jongeman die zijn beminde verdrinkt in de Ohiorivier omdat ze niet met hem wil trouwen.<br> :[[Afbeelding:Crd_C.svg|100 px]] [[Afbeelding:Crd_G.svg|100 px]] [[Afbeelding:Crd_G7.svg|100 px]] [[Afbeelding:Crd F ZMR.svg|100 px]] = Banks of the Ohio = ;Strofe 1 :I asked my{{Akkoord|C}}love to take a{{Akkoord|G}}walk :Just to{{Akkoord|G7}}walk a little{{Akkoord|C}}way :As we walked along we{{Akkoord|F}}talked :All about{{Akkoord|C}}our{{Akkoord|G}}wedding{{Akkoord|C}}day ;Refrein: ::And only{{Akkoord|C}}say that you'll be{{Akkoord|G}}mine ::And our{{Akkoord|G7}}home will happy{{Akkoord|C}}be ::Down beside where the waters{{Akkoord|F}}flow ::Down on the{{Akkoord|C}}banks of the{{Akkoord|G}}Ohio{{Akkoord|C}} ;Strofe 2 :I took her{{Akkoord|C}}by her lily white{{Akkoord|G}}hand :Led her{{Akkoord|G7}}down where the waters{{Akkoord|C}}stand :There I pushed her in to{{Akkoord|F}}drown :And watched{{Akkoord|C}}as she{{Akkoord|G}}floated{{Akkoord|C}}down ::[Refrein] ;Strofe 3 :I started{{Akkoord|C}}home tween twelve and{{Akkoord|G}}one :I cried, "My{{Akkoord|G7}}God, what have I{{Akkoord|C}}done." :I murdered the only woman I{{Akkoord|F}}loved :Because she{{Akkoord|C}}would not{{Akkoord|G}}marry{{Akkoord|C}}me. ::[Refrein] ;Strofe 4 :The very next{{Akkoord|C}}morning about half-past{{Akkoord|G}}four :the sheriff{{Akkoord|G7}} came knocking on my{{Akkoord|C}}door :He said, "Young man, come with me and{{Akkoord|F}}go :Down to the{{Akkoord|C}}banks of the{{Akkoord|G}}Ohio.{{Akkoord|C}} ::[Refrein] == Beluister en speel mee == *[https://www.youtube.com/watch?v=-LT5ZJGj5QA Meespelen (YouTube)] {{Sub}} qu8ya17fhlovqe4opftbthjkikoumi9 0 36032 421676 380710 2026-04-06T12:12:01Z Erik Baas 2193 421676 wikitext text/x-wiki {{Gedichten uit de wereldliteratuur}} [[Bestand:KarelvandeWoestijneHenrivanStraten.jpg|150px|miniatuur|center|Portret van Karel van de Woestijne (1937) door Henri van Straten (1892 - 1944)]] '''''Het vader-huis''''' was Karel van de Woestijnes (1878-1929) eerste dichtbundel. Het klankrijke ''Het huis mijns vaders'', ook '''''Voorzang''''' genoemd, is een melancholisch gedicht met sterk zintuiglijke beelden. De sfeer is gelaten, loom en moe, wat van de Woestijne bereikt door de assonantie van de lange klinkers die het ritme lijken te vertragen. '''Het huis mijns vaders''' ''(uit Het Vader-huis, 1903)'' Het huis mijns vaders, waar de dagen trager waren, was stil, daar 't in de schaduwing der tuinen lag en in de stilte van de rust-gewelfde blaêren. - Ik was een kind, en mat het leven aan den lach van mijne moeder, die niet blij was, en aan 't waren der schemeringen om de boomen, en der jaren om 't vredig leven van den roereloozen dag. En 'k was gelukkig in den schaduw van dit leven dat naast mijn droomen als een goede vader ging.... - De dagen hadden mij de vreemde vreugd gegeven te weten, hoe een vlucht van groote vooglen hing, iederen avond, in de teedre zomer-luchten die zeegnend om de ziel der needre menschen gaan, als de avond daalt, en maalt in avond-kleur de vruchten die rustig-zwaar in 't loof der stille boomen staan. ... Tóen kwaamt gíj zacht in mij te leven, en we waren als schaemle bloemen in den avond, o mijn kind. En 'k mínde u. - En zoo 'k véle vrouwen heb bemind sinds, dien, met moeden geest of smeekende gebaren: ú minde ik; want ik zag uw kinder-oogen klaren om schuine bloemen in de tuine', en uw aanschijn om mijn eenzelvig doen en denken tróostend zijn, in 't huis mijns vaders, waar de dagen tráge waren.... ;Beluisteren op YouTube * [https://www.youtube.com/watch?v=Uv_IyHM864I Voordracht (Het huis mijns vaders)] {{Sub}} 4u2aezse2229o7uh8bmp9avopop7i3w 0 36311 421754 420269 2026-04-07T05:57:58Z Mattias.Campe 572 /* HUB */ 421754 wikitext text/x-wiki {{Index Computersystemen}} == Doelstellingen == Onderstaande doelstellingen komen in meer of mindere mate aan bod. De <span style="color:lightgrey;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. Dat zijn bv. praktijkoefeningen die aansluiten bij deze theorie, maar die in dit Wikibook niet behandeld worden. Of bv. theorie die in een ander hoofdstuk wordt behandeld. Uit het leerplan van '''Applicatie- en Databeheer'''&nbsp;<ref>[[Leerplan Informatica- en communicatiewetenschappen B + S - 3de graad - D-finaliteit https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da]]</ref>, een deel van leerplandoel 26: * LPD 26: De leerlingen lichten de opbouw en werking van een netwerksysteem met zijn componenten en transportmedia toe. ** <span style="color:lightgrey;">netwerkdiensten, clouddiensten</span> ** <span style="color:lightgrey;">routing</span> ** <span style="color:lightgrey;">virtualisatie</span> * Lexicon. De componenten van een netwerk zijn onder meer werkstation, server, access point, switch, router, gateway, <span style="color:lightgrey;">firewall, noodbatterij, backbone</span>, SAN, NAS. * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De transportmedia zijn de soorten bekabeling in een netwerk, wifi, bluetooth …</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De basis clouddiensten zijn: IaaS, PaaS en SaaS.</span> Uit het leerplan '''Informatica- en communicatiewetenschappen''' (D/2023/13.758/), leerplandoel 17: * LPD 17: De leerlingen lichten de opbouw, de werking en de samenwerking toe van datacommunicatie en van een netwerk met zijn componenten en transportmedia. Uit het leerplan Toegepaste Informatica van de richting '''Informaticabeheer'''&nbsp;<ref>Meer informatie op [https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2015/003 leerplan D/2015/7841/003]</ref>: * 3.1.14 De functie van de belangrijkste componenten van een netwerk toelichten, onder meer werkstation, server, repeater, access point, switch, router, gateway, SAN, NAS. * 3.1.15 De begrippen collision domain en broadcast domain toelichten. * 3.1.17 Het schema van een actueel computernetwerk tekenen en de belangrijkste componenten aanwijzen. == Netwerkschema == Bij het hoofdstuk over [[Computernetwerken voor gevorderden/Netwerkbekabeling|netwerkbekabeling]] kon je al lezen dat afhankelijk van de plaats waar de netwerkkabel wordt gebruikt, deze een specifieke naam krijgt. Dit is samengevat in onderstaand schema, waar zowel de kabels (user cord, horizontal run, {{Wp|Patch cable|patch cord}}), als de apparatuur ({{Wp|Netwerkkaart|NIC}}, {{Wp|router|router}}, {{Wp|Modem|modem}}, {{Wp|Switch (hardware)|switch}}, {{Wp|Patchpanel|patchpanel}}), als andere zaken ({{Wp|RJ-45|RJ-45}}, kabelgoot) vermeld worden. [[Bestand:LAN-physicalTopology.png|700px]] {| class="wikitable" |- | (a) NIC met RJ-45 || (b) user cord || (c) horizontal run || (d) patch cord || (e) outlet || (f) kabelgoot |- | (g) WAP || (h) patch panel || (i) switch || (j) router || (k) modem || (l) het internet |} Vaak worden netwerkcomponenten als volgt opgedeeld: * Actieve netwerkcomponenten: bv. NIC, switch, router, WAP, modem * Passieve netwerkcomponenten: bv. RJ-45, outlet, patchpanel, netwerkbekabeling Dit netwerkschema wordt hier enkel gebruikt om de verschillende fysieke onderdelen aan te duiden. Vaak wordt een netwerkschema gebruikt voor de hogere lagen in het netwerklagenmodel en wordt de fysieke voorstelling niet zo exact weergegeven: de outlet, NIC, kabelgoot en patch panel zou dan niet getekend worden. Vaak zijn functionaliteiten in 1 apparaat geïntegreerd (bv. router en modem) of worden onderdelen weggelaten (bv. patchpanel bij particulieren). == Server en Werkstation == === Server === Een {{Wp|Server|server}} is een ''computer'' of een ''programma'' dat diensten verleent aan clients. * In de eerste betekenis is het de fysieke computer waarop een programma draait dat deze diensten verleent. Bv. een fileserver die bestanden deelt in een netwerk. * In de tweede betekenis is het software: bv. de webserversoftware Apache die een website doorstuurt aan een browser zoals Chrome. <gallery> Blade1.png|Blade Server Rack001.jpg|Server rack QNAP TS-239H 2012-12.jpg|2-bay NAS fileserver Client-server-model.svg|Client-server model </gallery> === Werkstation === Een {{Wp|Werkstation|werkstation}} (''en'':{{Wp|en:Workstation|workstation}}) is een krachtige computer voor professioneel gebruik, die over gespecialiseerde hard- of software beschikt om efficiënt te kunnen werken. Met de steeds krachtigere computers voor thuisgebruik is het verschil tussen de "gewone" PC en het werkstation deels in elkaar overgelopen. == NIC, RJ-45 en outlet == === NIC === De {{Wp|Netwerkkaart|netwerkkaart}} (NIC of ''en'':{{Wp|en:Network interface controller|network interface controller}}) is een hardware-onderdeel in een computer, nodig om die computer deel te laten uitmaken van een computernetwerk. Dit kan in de vorm van on board hardware, een aparte insteekkaart of via een draadloze netwerkadapter. <gallery> WLAN PCI Card cleaned.png|Draadloze NIC QLogic QLE2562 8Gb FC HBA.jpg|Fiber NIC Wi-Fi network card by Askey Computers with Wi-Fi Antenna by Amphenol-9714.jpg|NIC scanner Xbox-360-WiFi-Adapter-Original.jpg|USB NIC </gallery> {{Commonscat|Ethernet network cards}} === RJ-45 === Een {{Wp|RJ-45|RJ-45}}-connector is een 8-polige modulaire connector die vooral gebruikt wordt voor twisted pair ethernetverbindingen. Let op de 8 stukjes "metaal" in de plastic behuizing, zodat geleiding en dus communicatie mogelijk is. Als er niet veel kabel vereist is, is het beter om kant-en-klare kabels te kopen (TP-kabel met RJ-45 al afgemonteerd). Wil je toch de kabel zelf afmonteren, dan leer je hoe dit te doen in het hoofdstuk "[[Computernetwerken voor gevorderden/Netwerkbekabeling/TP-connectoren plaatsen|TP-Connectoren plaatsen]]". <gallery> RG45_Connector.jpg|RJ-45, "leeg" Re-45 crimped1.jpg|RJ-45 met kabel Patchcable europ.jpg|RJ-45 met kabel </gallery> {{Commonscat|RJ-45 connectors}} === Outlet === De ''user cord'' loopt niet rechtstreeks tot aan de ''actieve hardware'' maar wordt aangesloten op een wandcontactdoos (outlet). Bij een ongebruikte outlet kan je zo de user cord wegnemen. Vaak wordt er gewerkt met een {{Wp|en:Keystone module|keystone module}}, in combinatie met een {{Wp|en:Keystone wall plate|keystone muurplaat}} om alles proper af te werken. Dit is gestandaardiseerd, met een aanduiding voor de A- of B-kleurcode (vaak wordt de B-afspraak gevolgd). Merk op dat je ook keystone modules kan hebben voor bv. USB, RCA (audio/video) of HDMI. <gallery> CAT-5E-Wall Outlet.jpg RJ-45 female shielded double.jpg Keystone module CAT5 orange.jpg Assortment of keystone modules.jpg </gallery> == HUB, switch en patchpanel== <gallery> AlliedTelesis Hub MR820TR FrontRearInside.jpg|8 port Ethernet Hub, 10 Mbps Internals of a Cisco small business SG300-28 28-port Gigabit Ethernet rackmount switch.jpg|28-port Gigabit switch van Cisco HubSwitch.gif|Animatie: werking HUB versus switch File:19-inch rackmount Ethernet switches and patch panels.jpg|Bovenaan 3 patchpanels met onderaan 2 switches </gallery> === HUB === [[Bestand:Ethernet hub.jpg|200px|miniatuur]] Bij een sternetwerk is er een centrale netwerkcomponent om de verschillende hosts met elkaar te verbinden. Bij een '''{{Wp|Hub (hardware)|HUB}}''' zal deze een binnengekomen datapakketje simpelweg doorsturen naar ál zijn poorten. Stel dat in de tekening host 1 iets wil sturen naar host 4, dan ontvangen álle andere hosts deze info. Host 4 zal dat ontvangen én verwerken. De andere hosts zullen merken dat het niet voor hen is bedoeld en het negeren. Een HUB kan dus enkel broadcast en geen unicast. Dit is meteen ook het nadeel van de hub, omdat op deze manier al het netwerkverkeer op alle aangesloten segmenten komt. Het is vergelijkbaar met een zaal vol mensen, van wie er maar één tegelijk aan het woord mag zijn, ook al fluistert hij tegen zijn buurman. Een HUB heeft geen geheugen om data te bewaren en kan dus enkel werken in half duplex mode: ofwel kan hij verzenden, ofwel kan hij ontvangen. De regel is dat een computer pas begint met zenden op het moment dat het netwerk vrij is. Het kan gebeuren dat twee computers tegelijk beginnen. In dat geval is er sprake van een 'collision' ofwel botsing van datapakketjes. Deze botsing wordt doorgestuurd over het volledige netwerk (wat bovenstaande animatie niet goed weergeeft). De oorspronkelijke datapakketjes zijn verloren en moeten dus opnieuw gestuurd worden. Door de vele nadelen van een HUB wordt deze al jaren niet meer gebruikt en is deze opgevolgd door de switch. Het principe van een HUB is wel belangrijk om het begrip collision beter te begrijpen. === Switch === <gallery> Switch-schematic-image.svg Network switch symbol.svg Network cables and switch.jpg Ethernet_switch.jpg </gallery> In vergelijking met een hub, is een '''{{Wp|Network switch|switch}}''' een slim apparaat. Een switch stuurt een ontvangen frame dat geadresseerd is aan één bepaald MAC-adres alleen naar de specifieke hardwarepoort van de switch waarop het toestel met dat MAC-adres is aangesloten. Zo wordt het netwerk minder belast en is er minder kans op botsingen. Bovendien werkt een moderne switch in full-duplex, waardoor hij tezelfdertijd kan verzenden en ontvangen. Zo kunnen botsingen volledig worden uitgesloten. Communicatie van poort 1 naar poort 4 heeft geen invloed op communicatie van poort 2 naar poort 8. Er bestaan switches die functionaliteit bezitten van een router, maar dit valt buiten het kader van dit overzicht. === Patchpanel === Een {{Wp|patchpanel|patchpanel}} is een paneel met een groot aantal aansluitbussen, aan de achterkant verbonden met de (stugge) horizontal run. Aan de voorkant kan je met (soepele) patch cords tijdelijke of permanente verbindingen maken van het patchpanel naar de switch (het zogenaamde "patchen") om zo bv. een telefoon of computer elders in het gebouw van een connectie te voorzien. Dankzij een patchpanel vermijd je dus een wir-war van draden. {{Commonscat|Patch panels}} == Modem, router en gateway == <gallery> File:Cisco EPC3212-8765.jpg|Kabelmodem (geel: ethernet ; rechts: coax) File:Cablemodem-frontAnBack-telenet.png|Kabelmodem van Telenet File:DSL modem 200 CELL 19A-BX-AR 01-2007 defective capacitors 2014 IMG 1769.JPG|DSL-modem (links: DSL ; geel: ethernet) File:DSLmodem-frontAndBack-proximus.png|DSL-modem van Proximus </gallery> === Modem === De {{Wp|Modem|modem}} is een netwerkapparaat waarmee informatiesignalen van het netwerk van de ISP ({{Wp|Kabelmodem|kabel}}, {{Wp|DSL|DSL}},...) worden vertaald naar signalen die de router kan begrijpen (en vice versa). Het is vaak geïntegreerd in één apparaat, samen met routerfunctionaliteit.&nbsp;<ref>Door de integratie van modem en router in één apparaat kan men denken dat beide dezelfde functionaliteit aanbieden, terwijl dat niet het geval is. Interessant hierbij zijn de commentaren bij het tweakers.net-artikel "[https://tweakers.net/nieuws/202444/hooguit-tientallen-nederlanders-per-week-kiezen-voor-eigen-modem.html '' 'Hooguit tientallen Nederlanders per week kiezen voor eigen modem' '']".</ref> === Router === [[Bestand:Router-30140.svg|thumb|150px|Router symbool]] [[Bestand:Network router symbol.svg|thumb|150px|Router symbool]] Een {{Wp|router|router}} (Brits: [''roeter''], Amerikaans: [''rauter'']) is een apparaat dat twee of meer verschillende computernetwerken aan elkaar verbindt (bv. internet en een bedrijfsnetwerk) en pakketten data van het ene naar het andere netwerk verzendt. Een consumentenrouter ({{Wp|SOHO (kantoor)|SOHO-router}}=Small Office, Home Office) routeert netwerkverkeer tussen het interne netwerk (LAN) en het Internet (WAN), maar combineert meer functies dan een "zuivere" router: * '''Router''' * '''Modem''' * '''Switch'''. Bij een consumentenrouter met vijf poorten lijkt het alsof deze kan routeren tussen vijf verschillende netwerken, maar vaak gaat het slechts om twee netwerken: LAN en WAN. De WAN-poort is dan verbonden met het Internet aan de ene kant en intern in de consumentenrouter aan de ingebouwde switch met vier poorten. * '''AP''' * '''DHCP-server''', zodat computers hun IP-adres van de router krijgen, wat de configuratie van het netwerk vergemakkelijkt. * Een aantal '''beveiligingsfuncties''', zoals een firewall (toegang blokkeren) en logging (weten wat er is gebeurd). Omdat een router en modem vaak in 1 apparaat geïntegreerd zijn, worden de termen door elkaar gebruikt. Strikt gezien is de volgorde host (pc,...) - switch - router - modem - ISP - Internet. Diegene die meer controle over hun netwerk wensen gebruiken aparte apparaten voor ieder onderdeel. Hun WAP(s) pluggen ze dan in een vrije poort van de switch. [[Bestand:SOHO_router_vs_professional_setup.svg|400px]] === Gateway === Een {{Wp|Gateway (netwerk)|gateway}} is een netwerkpunt dat dienst doet als "toegang" tot een ander netwerk. De gateway geeft dan aan welk netwerkadres de host mag gebruiken als hij naar een bestemming moet die niet op het eigen netwerk gelegen is. In het groene netwerk A is <code>10.1.2.254</code> een gateway naar het rode netwerk B (het gele cijfer 3, linkse interface van router RAB). In netwerk B zijn er twee gateways: de <code>192.168.1.254</code> naar netwerk A (het gele cijfer 4, rechtse interface van router RAB) en <code>192.168.1.1</code> naar het internet (het gele cijfer 7, linkse interface van router RBI). Omdat er bij die laatste het meeste aantal hosts zit (nl. de volledige wereld) zal <code>192.168.1.1</code> de ''default'' gateway van netwerk B zijn. [[Bestand:Network diagram (example).svg||677px]] == AP en repeater == Wil je een hoge dekking krijgen, dan zal een AP en/of repeater als netwerkcomponent zeker van pas komen. === AP === Een {{Wp|Wireless Access Point|Wireless Access Point}} is een apparaat dat het wifi-clients mogelijk maakt om verbinding te maken met een draadloos netwerk volgens één van de wifistandaarden (IEEE 802.11). Zo'n ''WAP'' (kortweg ''AP'') kan publiek, voor thuisgebruik of voor bedrijfsgebruik zijn. Dit heeft zijn invloed op veiligheid, hardware, maximum aantal gebruikers,... === Repeater === Een {{Wp|Repeater|repeater}} is een zend-ontvanginstallatie die een signaal ontvangt en op een andere frequentie, signaalniveau en/of hoger vermogen realtime weer uitzendt/verstuurt. Het doel is een groter bereik te verkrijgen en zo communicatie over grotere afstanden mogelijk te maken. Omdat repeaters werken met het feitelijke fysieke signaal, en geen poging doen om de gegevens te interpreteren die worden verzonden, zijn ze werkzaam op de fysieke laag. Een repeater kan je niet alleen toepassen bij netwerken, maar ook bij andere technologieën waar een signaal verstuurd moet worden. Dit kan zowel bedraad zijn (bv. HDMI-repeater), als draadloos (bv. een wireless range extender). Er kan een aparte aansluiting voor voeding voorzien zijn, zodat het signaal voldoende versterkt kan worden. <gallery> Repeater-schema.svg|Draadloze repeater MAGINON WLR-510 Dual-Band WLAN-Repeater (22803857196).jpg|Wi-Fi Repeater Fire_TV_Stick_HDMI_extender.jpg|Passieve HDMI-repeater HDBaseT-Lite Technology HDMI Extender Receiver.png|Actieve HDMI-repeater </gallery> == Netwerkopslag == Bij een {{Wp|Direct-attached storage|DAS}} (''en'':{{Wp|en:Direct-attached storage|direct-attached storage}}) wordt het opslagmedium (bv. SSD of HDD) direct aangesloten op een computersysteem (bv. via USB of SATA-kabel). Welke mogelijkheden heb je nu dankzij een netwerk? === NAS === Een {{Wp|Network-attached storage|NAS}} (''en'':{{Wp|en:Network-attached storage|Network-attached storage}}) is een opslagmedium dat op het netwerk aangesloten is. Daardoor kan een NAS door elke machine op datzelfde netwerk geraadpleegd worden, wat hen volwaardige fileservers maakt. Een NAS-systeem vereenvoudigt zo het delen van informatie, vooral tussen verschillende besturingssystemen. Het vergroten van de opslagcapaciteit is meestal eenvoudig: een nieuwe (en/of grotere) harde schijf kopen of NAS-systemen aan elkaar koppelen. Er zijn verschillende vormen: <gallery> File:Linksys NSLU2.jpg File:QNAP TS-239H 2012-12.jpg File:Taipei IT Month QNAP TS-670 Pro 20131130.jpg </gallery> * Eenvoudige NAS-systemen lijken qua opbouw goed op externe USB-schijven. * Met behulp van eenvoudige pc-hardware en een pakket als {{Wp|OpenMediaVault|OpenMediaVault}}, FreeNAS of NAS4Free bouw je zelf een NAS-systeem. Het voordeel is dat je enkele pc-onderdelen mogelijks al hebt liggen, het nadeel is dat ze niet geoptimaliseerd zijn voor een NAS-taak (denk bv. aan energieverbruik). * Grotere NAS-systemen zijn vaak servers die speciaal voor deze taak ontworpen zijn en een voor opslag geoptimaliseerde variant van een besturingssysteem als Windows of Linux draaien. Bekende fabrikanten zijn Synology, QNAP en Netgear. Sommige NAS-systemen hebben ingebouwde extra functies: * harde schijven die in een RAID-opstelling geplaatst kunnen worden. Dit zorgt voor een hogere betrouwbaarheid van de opslag van data (maar is geen synoniem voor back-up!). * printserver: een centrale printer kan gebruikt worden door alle computers in het netwerk * webserver, soms met MySQL- en PHP-mogelijkheden * FTP-server, waarmee de opgeslagen bestanden ook van buitenaf via internet toegankelijk zijn * streaming media-server (bv. met {{Wp|Plex|Plex}}) zodat de inhoud van de NAS via een externe mediaspeler afgespeeld kan worden * back-up-server die automatisch gegevens van elders kan ophalen * BitTorrent-client die torrents kan downloaden en vervolgens weer kan delen * cloudopslagfuncties === SAN === <gallery> ML-QLOGICNFCCONN.JPG|SAN switch met optische connectors EMC Clariion CX500.jpg|SAN disk array </gallery> {{Wp|Storage area network|SAN}} (''en'':{{Wp|en:Storage Area Network|Storage Area Network}}) is een architectuur die dient als koppeling tussen servers en opslagapparaten op zo'n manier dat het voor het besturingssysteem lijkt alsof het opslagapparaat direct is aangesloten. Het heeft dus zowel eigenschappen van DAS, als van NAS. Omdat de server en opslag fysiek van elkaar losgekoppeld zijn, is het beheer van het opslagsysteem eenvoudig uit te voeren zonder de server uit bedrijf te nemen. Hoewel kosten en complexiteit verminderen, worden SAN's vooral gebruikt in de grotere rekencentra (gemeten naar 2007). === NAS versus SAN === Bij NAS wordt het bestandssysteem beheerd vanuit het NAS-systeem zelf, in tegenstelling tot SAN, waarbij het bestandssysteem beheerd wordt door servers. In tegenstelling tot een SAN maakt een NAS gebruik van bestandsgeoriënteerde protocollen zoals {{Wp|Network File System|NFS}} of {{Wp|Server Message Block|SMB/CIFS}}, waar het duidelijk is dat de opslag extern plaatsvindt en de computers een deel van een bestand opvragen in plaats van een blok op een opslagmedium. De prestaties van NAS ten opzichte van SAN zijn lager doordat de data door tragere netwerkprotocollen verzonden moet worden. Er moeten namelijk hele bestanden in plaats van losse blokken overgestuurd worden. Door het gebruik van een NAS kunnen de LAN-prestaties dalen. [[Bestand:DASvsNASvsSAN.svg|700px|DAS vs NAS vs SAN]] == Collision en broadcast domain == Afhankelijk van de gebruikte technologie kunnen er botsingen op een netwerk optreden. Alhoewel een HUB al jaren niet meer wordt ingezet, gebruiken we deze hier toch, omdat het begrip ''collision'' aanschouwelijker voor te stellen is. Een HUB kan geen botsing detecteren en zal deze botsing dus verder doorsturen op het netwerk. Een NIC, switch of router kan dit wel (en zal dus een botsing niet verder doorsturen op het netwerk). Een '''collision domain''' is dan het gedeelte van het netwerk dat een botsing kan bereiken. [[Bestand:Ethernet-broadcast-collision (hub).svg]] Een HUB bereikt altijd iedere aangesloten host, zelfs als dat niet nodig is. Een switch is slimmer en zal pakketten afleveren aan de host waarvoor het bestemd is. Toch wil men soms ook in een switch-netwerk álle aangesloten hosts bereiken (bv. bij DHCP): dan stuurt de verzender een broadcastpakket uit. Een '''broadcast domain''' is dan het gedeelte van het netwerk dat een broadcast kan bereiken. Zo'n broadcast wordt altijd doorgegeven door HUB en switch, maar zal stoppen aan een router. Eén zo'n pakketje is niet groot, maar bij een groot netwerk kan dit toch behoorlijk je netwerk belasten, waardoor extra segmentering nodig is. [[Bestand:Ethernet-broadcast-collision.svg]] Het is duidelijk dat je het collision domein zo klein als mogelijk wenst, wat bij bedrade netwerken veel is verbeterd. Bij draadloze netwerken is er een gedeeld medium (nl. de ether) en kan het een probleem blijven als meerdere netwerken hetzelfde kanaal gebruiken om data te versturen (toch bij voldoende sterk signaal, nl. voldoende {{Wp|en:Received signal strength indication|RSSI}}). Je kan bekijken of je je eigen WAP niet kan veranderen van kanaal in de instellingen, zodat je geen conflicten hebt met andere draadloze netwerken. Merk op dat het blindelings toevoegen van extra WAPs soms niets uithaalt, daar er gewoon meer botsingen kunnen optreden. De ene moet dan wachten op de andere.&nbsp;<ref>Bron voor collision domeinen in een draadloos netwerk: [https://wirelesslanprofessionals.com/remember-what-a-collision-domain-is/ Remember what a ‘Collision Domain’ is?].</ref> {{Sub}} {{Appendix}} 5v79bil84s9ier1co6l2ml9xzj89vbd 421755 421754 2026-04-07T05:58:26Z Mattias.Campe 572 /* Patchpanel */ 421755 wikitext text/x-wiki {{Index Computersystemen}} == Doelstellingen == Onderstaande doelstellingen komen in meer of mindere mate aan bod. De <span style="color:lightgrey;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. Dat zijn bv. praktijkoefeningen die aansluiten bij deze theorie, maar die in dit Wikibook niet behandeld worden. Of bv. theorie die in een ander hoofdstuk wordt behandeld. Uit het leerplan van '''Applicatie- en Databeheer'''&nbsp;<ref>[[Leerplan Informatica- en communicatiewetenschappen B + S - 3de graad - D-finaliteit https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da]]</ref>, een deel van leerplandoel 26: * LPD 26: De leerlingen lichten de opbouw en werking van een netwerksysteem met zijn componenten en transportmedia toe. ** <span style="color:lightgrey;">netwerkdiensten, clouddiensten</span> ** <span style="color:lightgrey;">routing</span> ** <span style="color:lightgrey;">virtualisatie</span> * Lexicon. De componenten van een netwerk zijn onder meer werkstation, server, access point, switch, router, gateway, <span style="color:lightgrey;">firewall, noodbatterij, backbone</span>, SAN, NAS. * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De transportmedia zijn de soorten bekabeling in een netwerk, wifi, bluetooth …</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De basis clouddiensten zijn: IaaS, PaaS en SaaS.</span> Uit het leerplan '''Informatica- en communicatiewetenschappen''' (D/2023/13.758/), leerplandoel 17: * LPD 17: De leerlingen lichten de opbouw, de werking en de samenwerking toe van datacommunicatie en van een netwerk met zijn componenten en transportmedia. Uit het leerplan Toegepaste Informatica van de richting '''Informaticabeheer'''&nbsp;<ref>Meer informatie op [https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2015/003 leerplan D/2015/7841/003]</ref>: * 3.1.14 De functie van de belangrijkste componenten van een netwerk toelichten, onder meer werkstation, server, repeater, access point, switch, router, gateway, SAN, NAS. * 3.1.15 De begrippen collision domain en broadcast domain toelichten. * 3.1.17 Het schema van een actueel computernetwerk tekenen en de belangrijkste componenten aanwijzen. == Netwerkschema == Bij het hoofdstuk over [[Computernetwerken voor gevorderden/Netwerkbekabeling|netwerkbekabeling]] kon je al lezen dat afhankelijk van de plaats waar de netwerkkabel wordt gebruikt, deze een specifieke naam krijgt. Dit is samengevat in onderstaand schema, waar zowel de kabels (user cord, horizontal run, {{Wp|Patch cable|patch cord}}), als de apparatuur ({{Wp|Netwerkkaart|NIC}}, {{Wp|router|router}}, {{Wp|Modem|modem}}, {{Wp|Switch (hardware)|switch}}, {{Wp|Patchpanel|patchpanel}}), als andere zaken ({{Wp|RJ-45|RJ-45}}, kabelgoot) vermeld worden. [[Bestand:LAN-physicalTopology.png|700px]] {| class="wikitable" |- | (a) NIC met RJ-45 || (b) user cord || (c) horizontal run || (d) patch cord || (e) outlet || (f) kabelgoot |- | (g) WAP || (h) patch panel || (i) switch || (j) router || (k) modem || (l) het internet |} Vaak worden netwerkcomponenten als volgt opgedeeld: * Actieve netwerkcomponenten: bv. NIC, switch, router, WAP, modem * Passieve netwerkcomponenten: bv. RJ-45, outlet, patchpanel, netwerkbekabeling Dit netwerkschema wordt hier enkel gebruikt om de verschillende fysieke onderdelen aan te duiden. Vaak wordt een netwerkschema gebruikt voor de hogere lagen in het netwerklagenmodel en wordt de fysieke voorstelling niet zo exact weergegeven: de outlet, NIC, kabelgoot en patch panel zou dan niet getekend worden. Vaak zijn functionaliteiten in 1 apparaat geïntegreerd (bv. router en modem) of worden onderdelen weggelaten (bv. patchpanel bij particulieren). == Server en Werkstation == === Server === Een {{Wp|Server|server}} is een ''computer'' of een ''programma'' dat diensten verleent aan clients. * In de eerste betekenis is het de fysieke computer waarop een programma draait dat deze diensten verleent. Bv. een fileserver die bestanden deelt in een netwerk. * In de tweede betekenis is het software: bv. de webserversoftware Apache die een website doorstuurt aan een browser zoals Chrome. <gallery> Blade1.png|Blade Server Rack001.jpg|Server rack QNAP TS-239H 2012-12.jpg|2-bay NAS fileserver Client-server-model.svg|Client-server model </gallery> === Werkstation === Een {{Wp|Werkstation|werkstation}} (''en'':{{Wp|en:Workstation|workstation}}) is een krachtige computer voor professioneel gebruik, die over gespecialiseerde hard- of software beschikt om efficiënt te kunnen werken. Met de steeds krachtigere computers voor thuisgebruik is het verschil tussen de "gewone" PC en het werkstation deels in elkaar overgelopen. == NIC, RJ-45 en outlet == === NIC === De {{Wp|Netwerkkaart|netwerkkaart}} (NIC of ''en'':{{Wp|en:Network interface controller|network interface controller}}) is een hardware-onderdeel in een computer, nodig om die computer deel te laten uitmaken van een computernetwerk. Dit kan in de vorm van on board hardware, een aparte insteekkaart of via een draadloze netwerkadapter. <gallery> WLAN PCI Card cleaned.png|Draadloze NIC QLogic QLE2562 8Gb FC HBA.jpg|Fiber NIC Wi-Fi network card by Askey Computers with Wi-Fi Antenna by Amphenol-9714.jpg|NIC scanner Xbox-360-WiFi-Adapter-Original.jpg|USB NIC </gallery> {{Commonscat|Ethernet network cards}} === RJ-45 === Een {{Wp|RJ-45|RJ-45}}-connector is een 8-polige modulaire connector die vooral gebruikt wordt voor twisted pair ethernetverbindingen. Let op de 8 stukjes "metaal" in de plastic behuizing, zodat geleiding en dus communicatie mogelijk is. Als er niet veel kabel vereist is, is het beter om kant-en-klare kabels te kopen (TP-kabel met RJ-45 al afgemonteerd). Wil je toch de kabel zelf afmonteren, dan leer je hoe dit te doen in het hoofdstuk "[[Computernetwerken voor gevorderden/Netwerkbekabeling/TP-connectoren plaatsen|TP-Connectoren plaatsen]]". <gallery> RG45_Connector.jpg|RJ-45, "leeg" Re-45 crimped1.jpg|RJ-45 met kabel Patchcable europ.jpg|RJ-45 met kabel </gallery> {{Commonscat|RJ-45 connectors}} === Outlet === De ''user cord'' loopt niet rechtstreeks tot aan de ''actieve hardware'' maar wordt aangesloten op een wandcontactdoos (outlet). Bij een ongebruikte outlet kan je zo de user cord wegnemen. Vaak wordt er gewerkt met een {{Wp|en:Keystone module|keystone module}}, in combinatie met een {{Wp|en:Keystone wall plate|keystone muurplaat}} om alles proper af te werken. Dit is gestandaardiseerd, met een aanduiding voor de A- of B-kleurcode (vaak wordt de B-afspraak gevolgd). Merk op dat je ook keystone modules kan hebben voor bv. USB, RCA (audio/video) of HDMI. <gallery> CAT-5E-Wall Outlet.jpg RJ-45 female shielded double.jpg Keystone module CAT5 orange.jpg Assortment of keystone modules.jpg </gallery> == HUB, switch en patchpanel== <gallery> AlliedTelesis Hub MR820TR FrontRearInside.jpg|8 port Ethernet Hub, 10 Mbps Internals of a Cisco small business SG300-28 28-port Gigabit Ethernet rackmount switch.jpg|28-port Gigabit switch van Cisco HubSwitch.gif|Animatie: werking HUB versus switch File:19-inch rackmount Ethernet switches and patch panels.jpg|Bovenaan 3 patchpanels met onderaan 2 switches </gallery> === HUB === [[Bestand:Ethernet hub.jpg|200px|miniatuur]] Bij een sternetwerk is er een centrale netwerkcomponent om de verschillende hosts met elkaar te verbinden. Bij een '''{{Wp|Hub (hardware)|HUB}}''' zal deze een binnengekomen datapakketje simpelweg doorsturen naar ál zijn poorten. Stel dat in de tekening host 1 iets wil sturen naar host 4, dan ontvangen álle andere hosts deze info. Host 4 zal dat ontvangen én verwerken. De andere hosts zullen merken dat het niet voor hen is bedoeld en het negeren. Een HUB kan dus enkel broadcast en geen unicast. Dit is meteen ook het nadeel van de hub, omdat op deze manier al het netwerkverkeer op alle aangesloten segmenten komt. Het is vergelijkbaar met een zaal vol mensen, van wie er maar één tegelijk aan het woord mag zijn, ook al fluistert hij tegen zijn buurman. Een HUB heeft geen geheugen om data te bewaren en kan dus enkel werken in half duplex mode: ofwel kan hij verzenden, ofwel kan hij ontvangen. De regel is dat een computer pas begint met zenden op het moment dat het netwerk vrij is. Het kan gebeuren dat twee computers tegelijk beginnen. In dat geval is er sprake van een 'collision' ofwel botsing van datapakketjes. Deze botsing wordt doorgestuurd over het volledige netwerk (wat bovenstaande animatie niet goed weergeeft). De oorspronkelijke datapakketjes zijn verloren en moeten dus opnieuw gestuurd worden. Door de vele nadelen van een HUB wordt deze al jaren niet meer gebruikt en is deze opgevolgd door de switch. Het principe van een HUB is wel belangrijk om het begrip collision beter te begrijpen. === Switch === <gallery> Switch-schematic-image.svg Network switch symbol.svg Network cables and switch.jpg Ethernet_switch.jpg </gallery> In vergelijking met een hub, is een '''{{Wp|Network switch|switch}}''' een slim apparaat. Een switch stuurt een ontvangen frame dat geadresseerd is aan één bepaald MAC-adres alleen naar de specifieke hardwarepoort van de switch waarop het toestel met dat MAC-adres is aangesloten. Zo wordt het netwerk minder belast en is er minder kans op botsingen. Bovendien werkt een moderne switch in full-duplex, waardoor hij tezelfdertijd kan verzenden en ontvangen. Zo kunnen botsingen volledig worden uitgesloten. Communicatie van poort 1 naar poort 4 heeft geen invloed op communicatie van poort 2 naar poort 8. Er bestaan switches die functionaliteit bezitten van een router, maar dit valt buiten het kader van dit overzicht. === Patchpanel === Een {{Wp|patchpanel|patchpanel}} is een paneel met een groot aantal aansluitbussen, aan de achterkant verbonden met de (stugge) horizontal run. Aan de voorkant kan je met (soepele) patch cables tijdelijke of permanente verbindingen maken van het patchpanel naar de switch (het zogenaamde ''patchen'') om zo bv. een telefoon of computer elders in het gebouw van een connectie te voorzien. Dankzij een patchpanel vermijd je dus een wir-war van draden. {{Commonscat|Patch panels}} == Modem, router en gateway == <gallery> File:Cisco EPC3212-8765.jpg|Kabelmodem (geel: ethernet ; rechts: coax) File:Cablemodem-frontAnBack-telenet.png|Kabelmodem van Telenet File:DSL modem 200 CELL 19A-BX-AR 01-2007 defective capacitors 2014 IMG 1769.JPG|DSL-modem (links: DSL ; geel: ethernet) File:DSLmodem-frontAndBack-proximus.png|DSL-modem van Proximus </gallery> === Modem === De {{Wp|Modem|modem}} is een netwerkapparaat waarmee informatiesignalen van het netwerk van de ISP ({{Wp|Kabelmodem|kabel}}, {{Wp|DSL|DSL}},...) worden vertaald naar signalen die de router kan begrijpen (en vice versa). Het is vaak geïntegreerd in één apparaat, samen met routerfunctionaliteit.&nbsp;<ref>Door de integratie van modem en router in één apparaat kan men denken dat beide dezelfde functionaliteit aanbieden, terwijl dat niet het geval is. Interessant hierbij zijn de commentaren bij het tweakers.net-artikel "[https://tweakers.net/nieuws/202444/hooguit-tientallen-nederlanders-per-week-kiezen-voor-eigen-modem.html '' 'Hooguit tientallen Nederlanders per week kiezen voor eigen modem' '']".</ref> === Router === [[Bestand:Router-30140.svg|thumb|150px|Router symbool]] [[Bestand:Network router symbol.svg|thumb|150px|Router symbool]] Een {{Wp|router|router}} (Brits: [''roeter''], Amerikaans: [''rauter'']) is een apparaat dat twee of meer verschillende computernetwerken aan elkaar verbindt (bv. internet en een bedrijfsnetwerk) en pakketten data van het ene naar het andere netwerk verzendt. Een consumentenrouter ({{Wp|SOHO (kantoor)|SOHO-router}}=Small Office, Home Office) routeert netwerkverkeer tussen het interne netwerk (LAN) en het Internet (WAN), maar combineert meer functies dan een "zuivere" router: * '''Router''' * '''Modem''' * '''Switch'''. Bij een consumentenrouter met vijf poorten lijkt het alsof deze kan routeren tussen vijf verschillende netwerken, maar vaak gaat het slechts om twee netwerken: LAN en WAN. De WAN-poort is dan verbonden met het Internet aan de ene kant en intern in de consumentenrouter aan de ingebouwde switch met vier poorten. * '''AP''' * '''DHCP-server''', zodat computers hun IP-adres van de router krijgen, wat de configuratie van het netwerk vergemakkelijkt. * Een aantal '''beveiligingsfuncties''', zoals een firewall (toegang blokkeren) en logging (weten wat er is gebeurd). Omdat een router en modem vaak in 1 apparaat geïntegreerd zijn, worden de termen door elkaar gebruikt. Strikt gezien is de volgorde host (pc,...) - switch - router - modem - ISP - Internet. Diegene die meer controle over hun netwerk wensen gebruiken aparte apparaten voor ieder onderdeel. Hun WAP(s) pluggen ze dan in een vrije poort van de switch. [[Bestand:SOHO_router_vs_professional_setup.svg|400px]] === Gateway === Een {{Wp|Gateway (netwerk)|gateway}} is een netwerkpunt dat dienst doet als "toegang" tot een ander netwerk. De gateway geeft dan aan welk netwerkadres de host mag gebruiken als hij naar een bestemming moet die niet op het eigen netwerk gelegen is. In het groene netwerk A is <code>10.1.2.254</code> een gateway naar het rode netwerk B (het gele cijfer 3, linkse interface van router RAB). In netwerk B zijn er twee gateways: de <code>192.168.1.254</code> naar netwerk A (het gele cijfer 4, rechtse interface van router RAB) en <code>192.168.1.1</code> naar het internet (het gele cijfer 7, linkse interface van router RBI). Omdat er bij die laatste het meeste aantal hosts zit (nl. de volledige wereld) zal <code>192.168.1.1</code> de ''default'' gateway van netwerk B zijn. [[Bestand:Network diagram (example).svg||677px]] == AP en repeater == Wil je een hoge dekking krijgen, dan zal een AP en/of repeater als netwerkcomponent zeker van pas komen. === AP === Een {{Wp|Wireless Access Point|Wireless Access Point}} is een apparaat dat het wifi-clients mogelijk maakt om verbinding te maken met een draadloos netwerk volgens één van de wifistandaarden (IEEE 802.11). Zo'n ''WAP'' (kortweg ''AP'') kan publiek, voor thuisgebruik of voor bedrijfsgebruik zijn. Dit heeft zijn invloed op veiligheid, hardware, maximum aantal gebruikers,... === Repeater === Een {{Wp|Repeater|repeater}} is een zend-ontvanginstallatie die een signaal ontvangt en op een andere frequentie, signaalniveau en/of hoger vermogen realtime weer uitzendt/verstuurt. Het doel is een groter bereik te verkrijgen en zo communicatie over grotere afstanden mogelijk te maken. Omdat repeaters werken met het feitelijke fysieke signaal, en geen poging doen om de gegevens te interpreteren die worden verzonden, zijn ze werkzaam op de fysieke laag. Een repeater kan je niet alleen toepassen bij netwerken, maar ook bij andere technologieën waar een signaal verstuurd moet worden. Dit kan zowel bedraad zijn (bv. HDMI-repeater), als draadloos (bv. een wireless range extender). Er kan een aparte aansluiting voor voeding voorzien zijn, zodat het signaal voldoende versterkt kan worden. <gallery> Repeater-schema.svg|Draadloze repeater MAGINON WLR-510 Dual-Band WLAN-Repeater (22803857196).jpg|Wi-Fi Repeater Fire_TV_Stick_HDMI_extender.jpg|Passieve HDMI-repeater HDBaseT-Lite Technology HDMI Extender Receiver.png|Actieve HDMI-repeater </gallery> == Netwerkopslag == Bij een {{Wp|Direct-attached storage|DAS}} (''en'':{{Wp|en:Direct-attached storage|direct-attached storage}}) wordt het opslagmedium (bv. SSD of HDD) direct aangesloten op een computersysteem (bv. via USB of SATA-kabel). Welke mogelijkheden heb je nu dankzij een netwerk? === NAS === Een {{Wp|Network-attached storage|NAS}} (''en'':{{Wp|en:Network-attached storage|Network-attached storage}}) is een opslagmedium dat op het netwerk aangesloten is. Daardoor kan een NAS door elke machine op datzelfde netwerk geraadpleegd worden, wat hen volwaardige fileservers maakt. Een NAS-systeem vereenvoudigt zo het delen van informatie, vooral tussen verschillende besturingssystemen. Het vergroten van de opslagcapaciteit is meestal eenvoudig: een nieuwe (en/of grotere) harde schijf kopen of NAS-systemen aan elkaar koppelen. Er zijn verschillende vormen: <gallery> File:Linksys NSLU2.jpg File:QNAP TS-239H 2012-12.jpg File:Taipei IT Month QNAP TS-670 Pro 20131130.jpg </gallery> * Eenvoudige NAS-systemen lijken qua opbouw goed op externe USB-schijven. * Met behulp van eenvoudige pc-hardware en een pakket als {{Wp|OpenMediaVault|OpenMediaVault}}, FreeNAS of NAS4Free bouw je zelf een NAS-systeem. Het voordeel is dat je enkele pc-onderdelen mogelijks al hebt liggen, het nadeel is dat ze niet geoptimaliseerd zijn voor een NAS-taak (denk bv. aan energieverbruik). * Grotere NAS-systemen zijn vaak servers die speciaal voor deze taak ontworpen zijn en een voor opslag geoptimaliseerde variant van een besturingssysteem als Windows of Linux draaien. Bekende fabrikanten zijn Synology, QNAP en Netgear. Sommige NAS-systemen hebben ingebouwde extra functies: * harde schijven die in een RAID-opstelling geplaatst kunnen worden. Dit zorgt voor een hogere betrouwbaarheid van de opslag van data (maar is geen synoniem voor back-up!). * printserver: een centrale printer kan gebruikt worden door alle computers in het netwerk * webserver, soms met MySQL- en PHP-mogelijkheden * FTP-server, waarmee de opgeslagen bestanden ook van buitenaf via internet toegankelijk zijn * streaming media-server (bv. met {{Wp|Plex|Plex}}) zodat de inhoud van de NAS via een externe mediaspeler afgespeeld kan worden * back-up-server die automatisch gegevens van elders kan ophalen * BitTorrent-client die torrents kan downloaden en vervolgens weer kan delen * cloudopslagfuncties === SAN === <gallery> ML-QLOGICNFCCONN.JPG|SAN switch met optische connectors EMC Clariion CX500.jpg|SAN disk array </gallery> {{Wp|Storage area network|SAN}} (''en'':{{Wp|en:Storage Area Network|Storage Area Network}}) is een architectuur die dient als koppeling tussen servers en opslagapparaten op zo'n manier dat het voor het besturingssysteem lijkt alsof het opslagapparaat direct is aangesloten. Het heeft dus zowel eigenschappen van DAS, als van NAS. Omdat de server en opslag fysiek van elkaar losgekoppeld zijn, is het beheer van het opslagsysteem eenvoudig uit te voeren zonder de server uit bedrijf te nemen. Hoewel kosten en complexiteit verminderen, worden SAN's vooral gebruikt in de grotere rekencentra (gemeten naar 2007). === NAS versus SAN === Bij NAS wordt het bestandssysteem beheerd vanuit het NAS-systeem zelf, in tegenstelling tot SAN, waarbij het bestandssysteem beheerd wordt door servers. In tegenstelling tot een SAN maakt een NAS gebruik van bestandsgeoriënteerde protocollen zoals {{Wp|Network File System|NFS}} of {{Wp|Server Message Block|SMB/CIFS}}, waar het duidelijk is dat de opslag extern plaatsvindt en de computers een deel van een bestand opvragen in plaats van een blok op een opslagmedium. De prestaties van NAS ten opzichte van SAN zijn lager doordat de data door tragere netwerkprotocollen verzonden moet worden. Er moeten namelijk hele bestanden in plaats van losse blokken overgestuurd worden. Door het gebruik van een NAS kunnen de LAN-prestaties dalen. [[Bestand:DASvsNASvsSAN.svg|700px|DAS vs NAS vs SAN]] == Collision en broadcast domain == Afhankelijk van de gebruikte technologie kunnen er botsingen op een netwerk optreden. Alhoewel een HUB al jaren niet meer wordt ingezet, gebruiken we deze hier toch, omdat het begrip ''collision'' aanschouwelijker voor te stellen is. Een HUB kan geen botsing detecteren en zal deze botsing dus verder doorsturen op het netwerk. Een NIC, switch of router kan dit wel (en zal dus een botsing niet verder doorsturen op het netwerk). Een '''collision domain''' is dan het gedeelte van het netwerk dat een botsing kan bereiken. [[Bestand:Ethernet-broadcast-collision (hub).svg]] Een HUB bereikt altijd iedere aangesloten host, zelfs als dat niet nodig is. Een switch is slimmer en zal pakketten afleveren aan de host waarvoor het bestemd is. Toch wil men soms ook in een switch-netwerk álle aangesloten hosts bereiken (bv. bij DHCP): dan stuurt de verzender een broadcastpakket uit. Een '''broadcast domain''' is dan het gedeelte van het netwerk dat een broadcast kan bereiken. Zo'n broadcast wordt altijd doorgegeven door HUB en switch, maar zal stoppen aan een router. Eén zo'n pakketje is niet groot, maar bij een groot netwerk kan dit toch behoorlijk je netwerk belasten, waardoor extra segmentering nodig is. [[Bestand:Ethernet-broadcast-collision.svg]] Het is duidelijk dat je het collision domein zo klein als mogelijk wenst, wat bij bedrade netwerken veel is verbeterd. Bij draadloze netwerken is er een gedeeld medium (nl. de ether) en kan het een probleem blijven als meerdere netwerken hetzelfde kanaal gebruiken om data te versturen (toch bij voldoende sterk signaal, nl. voldoende {{Wp|en:Received signal strength indication|RSSI}}). Je kan bekijken of je je eigen WAP niet kan veranderen van kanaal in de instellingen, zodat je geen conflicten hebt met andere draadloze netwerken. Merk op dat het blindelings toevoegen van extra WAPs soms niets uithaalt, daar er gewoon meer botsingen kunnen optreden. De ene moet dan wachten op de andere.&nbsp;<ref>Bron voor collision domeinen in een draadloos netwerk: [https://wirelesslanprofessionals.com/remember-what-a-collision-domain-is/ Remember what a ‘Collision Domain’ is?].</ref> {{Sub}} {{Appendix}} lggqvqeqwtlv4450iibgh53zp6vz900 421756 421755 2026-04-07T05:59:12Z Mattias.Campe 572 /* Router */ 421756 wikitext text/x-wiki {{Index Computersystemen}} == Doelstellingen == Onderstaande doelstellingen komen in meer of mindere mate aan bod. De <span style="color:lightgrey;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. Dat zijn bv. praktijkoefeningen die aansluiten bij deze theorie, maar die in dit Wikibook niet behandeld worden. Of bv. theorie die in een ander hoofdstuk wordt behandeld. Uit het leerplan van '''Applicatie- en Databeheer'''&nbsp;<ref>[[Leerplan Informatica- en communicatiewetenschappen B + S - 3de graad - D-finaliteit https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da]]</ref>, een deel van leerplandoel 26: * LPD 26: De leerlingen lichten de opbouw en werking van een netwerksysteem met zijn componenten en transportmedia toe. ** <span style="color:lightgrey;">netwerkdiensten, clouddiensten</span> ** <span style="color:lightgrey;">routing</span> ** <span style="color:lightgrey;">virtualisatie</span> * Lexicon. De componenten van een netwerk zijn onder meer werkstation, server, access point, switch, router, gateway, <span style="color:lightgrey;">firewall, noodbatterij, backbone</span>, SAN, NAS. * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De transportmedia zijn de soorten bekabeling in een netwerk, wifi, bluetooth …</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De basis clouddiensten zijn: IaaS, PaaS en SaaS.</span> Uit het leerplan '''Informatica- en communicatiewetenschappen''' (D/2023/13.758/), leerplandoel 17: * LPD 17: De leerlingen lichten de opbouw, de werking en de samenwerking toe van datacommunicatie en van een netwerk met zijn componenten en transportmedia. Uit het leerplan Toegepaste Informatica van de richting '''Informaticabeheer'''&nbsp;<ref>Meer informatie op [https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2015/003 leerplan D/2015/7841/003]</ref>: * 3.1.14 De functie van de belangrijkste componenten van een netwerk toelichten, onder meer werkstation, server, repeater, access point, switch, router, gateway, SAN, NAS. * 3.1.15 De begrippen collision domain en broadcast domain toelichten. * 3.1.17 Het schema van een actueel computernetwerk tekenen en de belangrijkste componenten aanwijzen. == Netwerkschema == Bij het hoofdstuk over [[Computernetwerken voor gevorderden/Netwerkbekabeling|netwerkbekabeling]] kon je al lezen dat afhankelijk van de plaats waar de netwerkkabel wordt gebruikt, deze een specifieke naam krijgt. Dit is samengevat in onderstaand schema, waar zowel de kabels (user cord, horizontal run, {{Wp|Patch cable|patch cord}}), als de apparatuur ({{Wp|Netwerkkaart|NIC}}, {{Wp|router|router}}, {{Wp|Modem|modem}}, {{Wp|Switch (hardware)|switch}}, {{Wp|Patchpanel|patchpanel}}), als andere zaken ({{Wp|RJ-45|RJ-45}}, kabelgoot) vermeld worden. [[Bestand:LAN-physicalTopology.png|700px]] {| class="wikitable" |- | (a) NIC met RJ-45 || (b) user cord || (c) horizontal run || (d) patch cord || (e) outlet || (f) kabelgoot |- | (g) WAP || (h) patch panel || (i) switch || (j) router || (k) modem || (l) het internet |} Vaak worden netwerkcomponenten als volgt opgedeeld: * Actieve netwerkcomponenten: bv. NIC, switch, router, WAP, modem * Passieve netwerkcomponenten: bv. RJ-45, outlet, patchpanel, netwerkbekabeling Dit netwerkschema wordt hier enkel gebruikt om de verschillende fysieke onderdelen aan te duiden. Vaak wordt een netwerkschema gebruikt voor de hogere lagen in het netwerklagenmodel en wordt de fysieke voorstelling niet zo exact weergegeven: de outlet, NIC, kabelgoot en patch panel zou dan niet getekend worden. Vaak zijn functionaliteiten in 1 apparaat geïntegreerd (bv. router en modem) of worden onderdelen weggelaten (bv. patchpanel bij particulieren). == Server en Werkstation == === Server === Een {{Wp|Server|server}} is een ''computer'' of een ''programma'' dat diensten verleent aan clients. * In de eerste betekenis is het de fysieke computer waarop een programma draait dat deze diensten verleent. Bv. een fileserver die bestanden deelt in een netwerk. * In de tweede betekenis is het software: bv. de webserversoftware Apache die een website doorstuurt aan een browser zoals Chrome. <gallery> Blade1.png|Blade Server Rack001.jpg|Server rack QNAP TS-239H 2012-12.jpg|2-bay NAS fileserver Client-server-model.svg|Client-server model </gallery> === Werkstation === Een {{Wp|Werkstation|werkstation}} (''en'':{{Wp|en:Workstation|workstation}}) is een krachtige computer voor professioneel gebruik, die over gespecialiseerde hard- of software beschikt om efficiënt te kunnen werken. Met de steeds krachtigere computers voor thuisgebruik is het verschil tussen de "gewone" PC en het werkstation deels in elkaar overgelopen. == NIC, RJ-45 en outlet == === NIC === De {{Wp|Netwerkkaart|netwerkkaart}} (NIC of ''en'':{{Wp|en:Network interface controller|network interface controller}}) is een hardware-onderdeel in een computer, nodig om die computer deel te laten uitmaken van een computernetwerk. Dit kan in de vorm van on board hardware, een aparte insteekkaart of via een draadloze netwerkadapter. <gallery> WLAN PCI Card cleaned.png|Draadloze NIC QLogic QLE2562 8Gb FC HBA.jpg|Fiber NIC Wi-Fi network card by Askey Computers with Wi-Fi Antenna by Amphenol-9714.jpg|NIC scanner Xbox-360-WiFi-Adapter-Original.jpg|USB NIC </gallery> {{Commonscat|Ethernet network cards}} === RJ-45 === Een {{Wp|RJ-45|RJ-45}}-connector is een 8-polige modulaire connector die vooral gebruikt wordt voor twisted pair ethernetverbindingen. Let op de 8 stukjes "metaal" in de plastic behuizing, zodat geleiding en dus communicatie mogelijk is. Als er niet veel kabel vereist is, is het beter om kant-en-klare kabels te kopen (TP-kabel met RJ-45 al afgemonteerd). Wil je toch de kabel zelf afmonteren, dan leer je hoe dit te doen in het hoofdstuk "[[Computernetwerken voor gevorderden/Netwerkbekabeling/TP-connectoren plaatsen|TP-Connectoren plaatsen]]". <gallery> RG45_Connector.jpg|RJ-45, "leeg" Re-45 crimped1.jpg|RJ-45 met kabel Patchcable europ.jpg|RJ-45 met kabel </gallery> {{Commonscat|RJ-45 connectors}} === Outlet === De ''user cord'' loopt niet rechtstreeks tot aan de ''actieve hardware'' maar wordt aangesloten op een wandcontactdoos (outlet). Bij een ongebruikte outlet kan je zo de user cord wegnemen. Vaak wordt er gewerkt met een {{Wp|en:Keystone module|keystone module}}, in combinatie met een {{Wp|en:Keystone wall plate|keystone muurplaat}} om alles proper af te werken. Dit is gestandaardiseerd, met een aanduiding voor de A- of B-kleurcode (vaak wordt de B-afspraak gevolgd). Merk op dat je ook keystone modules kan hebben voor bv. USB, RCA (audio/video) of HDMI. <gallery> CAT-5E-Wall Outlet.jpg RJ-45 female shielded double.jpg Keystone module CAT5 orange.jpg Assortment of keystone modules.jpg </gallery> == HUB, switch en patchpanel== <gallery> AlliedTelesis Hub MR820TR FrontRearInside.jpg|8 port Ethernet Hub, 10 Mbps Internals of a Cisco small business SG300-28 28-port Gigabit Ethernet rackmount switch.jpg|28-port Gigabit switch van Cisco HubSwitch.gif|Animatie: werking HUB versus switch File:19-inch rackmount Ethernet switches and patch panels.jpg|Bovenaan 3 patchpanels met onderaan 2 switches </gallery> === HUB === [[Bestand:Ethernet hub.jpg|200px|miniatuur]] Bij een sternetwerk is er een centrale netwerkcomponent om de verschillende hosts met elkaar te verbinden. Bij een '''{{Wp|Hub (hardware)|HUB}}''' zal deze een binnengekomen datapakketje simpelweg doorsturen naar ál zijn poorten. Stel dat in de tekening host 1 iets wil sturen naar host 4, dan ontvangen álle andere hosts deze info. Host 4 zal dat ontvangen én verwerken. De andere hosts zullen merken dat het niet voor hen is bedoeld en het negeren. Een HUB kan dus enkel broadcast en geen unicast. Dit is meteen ook het nadeel van de hub, omdat op deze manier al het netwerkverkeer op alle aangesloten segmenten komt. Het is vergelijkbaar met een zaal vol mensen, van wie er maar één tegelijk aan het woord mag zijn, ook al fluistert hij tegen zijn buurman. Een HUB heeft geen geheugen om data te bewaren en kan dus enkel werken in half duplex mode: ofwel kan hij verzenden, ofwel kan hij ontvangen. De regel is dat een computer pas begint met zenden op het moment dat het netwerk vrij is. Het kan gebeuren dat twee computers tegelijk beginnen. In dat geval is er sprake van een 'collision' ofwel botsing van datapakketjes. Deze botsing wordt doorgestuurd over het volledige netwerk (wat bovenstaande animatie niet goed weergeeft). De oorspronkelijke datapakketjes zijn verloren en moeten dus opnieuw gestuurd worden. Door de vele nadelen van een HUB wordt deze al jaren niet meer gebruikt en is deze opgevolgd door de switch. Het principe van een HUB is wel belangrijk om het begrip collision beter te begrijpen. === Switch === <gallery> Switch-schematic-image.svg Network switch symbol.svg Network cables and switch.jpg Ethernet_switch.jpg </gallery> In vergelijking met een hub, is een '''{{Wp|Network switch|switch}}''' een slim apparaat. Een switch stuurt een ontvangen frame dat geadresseerd is aan één bepaald MAC-adres alleen naar de specifieke hardwarepoort van de switch waarop het toestel met dat MAC-adres is aangesloten. Zo wordt het netwerk minder belast en is er minder kans op botsingen. Bovendien werkt een moderne switch in full-duplex, waardoor hij tezelfdertijd kan verzenden en ontvangen. Zo kunnen botsingen volledig worden uitgesloten. Communicatie van poort 1 naar poort 4 heeft geen invloed op communicatie van poort 2 naar poort 8. Er bestaan switches die functionaliteit bezitten van een router, maar dit valt buiten het kader van dit overzicht. === Patchpanel === Een {{Wp|patchpanel|patchpanel}} is een paneel met een groot aantal aansluitbussen, aan de achterkant verbonden met de (stugge) horizontal run. Aan de voorkant kan je met (soepele) patch cables tijdelijke of permanente verbindingen maken van het patchpanel naar de switch (het zogenaamde ''patchen'') om zo bv. een telefoon of computer elders in het gebouw van een connectie te voorzien. Dankzij een patchpanel vermijd je dus een wir-war van draden. {{Commonscat|Patch panels}} == Modem, router en gateway == <gallery> File:Cisco EPC3212-8765.jpg|Kabelmodem (geel: ethernet ; rechts: coax) File:Cablemodem-frontAnBack-telenet.png|Kabelmodem van Telenet File:DSL modem 200 CELL 19A-BX-AR 01-2007 defective capacitors 2014 IMG 1769.JPG|DSL-modem (links: DSL ; geel: ethernet) File:DSLmodem-frontAndBack-proximus.png|DSL-modem van Proximus </gallery> === Modem === De {{Wp|Modem|modem}} is een netwerkapparaat waarmee informatiesignalen van het netwerk van de ISP ({{Wp|Kabelmodem|kabel}}, {{Wp|DSL|DSL}},...) worden vertaald naar signalen die de router kan begrijpen (en vice versa). Het is vaak geïntegreerd in één apparaat, samen met routerfunctionaliteit.&nbsp;<ref>Door de integratie van modem en router in één apparaat kan men denken dat beide dezelfde functionaliteit aanbieden, terwijl dat niet het geval is. Interessant hierbij zijn de commentaren bij het tweakers.net-artikel "[https://tweakers.net/nieuws/202444/hooguit-tientallen-nederlanders-per-week-kiezen-voor-eigen-modem.html '' 'Hooguit tientallen Nederlanders per week kiezen voor eigen modem' '']".</ref> === Router === [[Bestand:Router-30140.svg|thumb|150px|Router symbool]] [[Bestand:Network router symbol.svg|thumb|150px|Router symbool]] Een {{Wp|router|router}} (Brits: [''roeter''], Amerikaans: [''rauter'']) is een apparaat dat twee of meer verschillende computernetwerken aan elkaar verbindt (bv. internet en een bedrijfsnetwerk) en pakketten data van het ene naar het andere netwerk verzendt. Een consumentenrouter ({{Wp|SOHO (kantoor)|SOHO-router}}=Small Office, Home Office) routeert netwerkverkeer tussen het interne netwerk (LAN) en het Internet (WAN), maar combineert meer functies dan een "zuivere" router: * '''Router''' * '''Modem''' * '''Switch'''. Bij een consumentenrouter met vijf poorten lijkt het alsof deze kan routeren tussen vijf verschillende netwerken, maar vaak gaat het slechts om twee netwerken: LAN en WAN. De WAN-poort is dan verbonden met het Internet aan de ene kant en intern in de consumentenrouter aan de ingebouwde switch met vier poorten. * '''AP''' * '''DHCP-server''', zodat computers hun IP-adres van de router krijgen, wat de configuratie van het netwerk vergemakkelijkt. * Een aantal '''beveiligingsfuncties''', zoals een firewall (toegang blokkeren) en logging (weten wat er is gebeurd). Omdat een router en modem vaak in 1 apparaat geïntegreerd zijn, worden de termen door elkaar gebruikt. Strikt gezien is de volgorde host (pc,...) - switch - router - modem - ISP - Internet. Diegene die meer controle over hun netwerk wensen gebruiken aparte apparaten voor ieder onderdeel. Hun WAP(s) pluggen ze dan in een vrije poort van de switch. [[Bestand:SOHO_router_vs_professional_setup.svg|500px]] === Gateway === Een {{Wp|Gateway (netwerk)|gateway}} is een netwerkpunt dat dienst doet als "toegang" tot een ander netwerk. De gateway geeft dan aan welk netwerkadres de host mag gebruiken als hij naar een bestemming moet die niet op het eigen netwerk gelegen is. In het groene netwerk A is <code>10.1.2.254</code> een gateway naar het rode netwerk B (het gele cijfer 3, linkse interface van router RAB). In netwerk B zijn er twee gateways: de <code>192.168.1.254</code> naar netwerk A (het gele cijfer 4, rechtse interface van router RAB) en <code>192.168.1.1</code> naar het internet (het gele cijfer 7, linkse interface van router RBI). Omdat er bij die laatste het meeste aantal hosts zit (nl. de volledige wereld) zal <code>192.168.1.1</code> de ''default'' gateway van netwerk B zijn. [[Bestand:Network diagram (example).svg||677px]] == AP en repeater == Wil je een hoge dekking krijgen, dan zal een AP en/of repeater als netwerkcomponent zeker van pas komen. === AP === Een {{Wp|Wireless Access Point|Wireless Access Point}} is een apparaat dat het wifi-clients mogelijk maakt om verbinding te maken met een draadloos netwerk volgens één van de wifistandaarden (IEEE 802.11). Zo'n ''WAP'' (kortweg ''AP'') kan publiek, voor thuisgebruik of voor bedrijfsgebruik zijn. Dit heeft zijn invloed op veiligheid, hardware, maximum aantal gebruikers,... === Repeater === Een {{Wp|Repeater|repeater}} is een zend-ontvanginstallatie die een signaal ontvangt en op een andere frequentie, signaalniveau en/of hoger vermogen realtime weer uitzendt/verstuurt. Het doel is een groter bereik te verkrijgen en zo communicatie over grotere afstanden mogelijk te maken. Omdat repeaters werken met het feitelijke fysieke signaal, en geen poging doen om de gegevens te interpreteren die worden verzonden, zijn ze werkzaam op de fysieke laag. Een repeater kan je niet alleen toepassen bij netwerken, maar ook bij andere technologieën waar een signaal verstuurd moet worden. Dit kan zowel bedraad zijn (bv. HDMI-repeater), als draadloos (bv. een wireless range extender). Er kan een aparte aansluiting voor voeding voorzien zijn, zodat het signaal voldoende versterkt kan worden. <gallery> Repeater-schema.svg|Draadloze repeater MAGINON WLR-510 Dual-Band WLAN-Repeater (22803857196).jpg|Wi-Fi Repeater Fire_TV_Stick_HDMI_extender.jpg|Passieve HDMI-repeater HDBaseT-Lite Technology HDMI Extender Receiver.png|Actieve HDMI-repeater </gallery> == Netwerkopslag == Bij een {{Wp|Direct-attached storage|DAS}} (''en'':{{Wp|en:Direct-attached storage|direct-attached storage}}) wordt het opslagmedium (bv. SSD of HDD) direct aangesloten op een computersysteem (bv. via USB of SATA-kabel). Welke mogelijkheden heb je nu dankzij een netwerk? === NAS === Een {{Wp|Network-attached storage|NAS}} (''en'':{{Wp|en:Network-attached storage|Network-attached storage}}) is een opslagmedium dat op het netwerk aangesloten is. Daardoor kan een NAS door elke machine op datzelfde netwerk geraadpleegd worden, wat hen volwaardige fileservers maakt. Een NAS-systeem vereenvoudigt zo het delen van informatie, vooral tussen verschillende besturingssystemen. Het vergroten van de opslagcapaciteit is meestal eenvoudig: een nieuwe (en/of grotere) harde schijf kopen of NAS-systemen aan elkaar koppelen. Er zijn verschillende vormen: <gallery> File:Linksys NSLU2.jpg File:QNAP TS-239H 2012-12.jpg File:Taipei IT Month QNAP TS-670 Pro 20131130.jpg </gallery> * Eenvoudige NAS-systemen lijken qua opbouw goed op externe USB-schijven. * Met behulp van eenvoudige pc-hardware en een pakket als {{Wp|OpenMediaVault|OpenMediaVault}}, FreeNAS of NAS4Free bouw je zelf een NAS-systeem. Het voordeel is dat je enkele pc-onderdelen mogelijks al hebt liggen, het nadeel is dat ze niet geoptimaliseerd zijn voor een NAS-taak (denk bv. aan energieverbruik). * Grotere NAS-systemen zijn vaak servers die speciaal voor deze taak ontworpen zijn en een voor opslag geoptimaliseerde variant van een besturingssysteem als Windows of Linux draaien. Bekende fabrikanten zijn Synology, QNAP en Netgear. Sommige NAS-systemen hebben ingebouwde extra functies: * harde schijven die in een RAID-opstelling geplaatst kunnen worden. Dit zorgt voor een hogere betrouwbaarheid van de opslag van data (maar is geen synoniem voor back-up!). * printserver: een centrale printer kan gebruikt worden door alle computers in het netwerk * webserver, soms met MySQL- en PHP-mogelijkheden * FTP-server, waarmee de opgeslagen bestanden ook van buitenaf via internet toegankelijk zijn * streaming media-server (bv. met {{Wp|Plex|Plex}}) zodat de inhoud van de NAS via een externe mediaspeler afgespeeld kan worden * back-up-server die automatisch gegevens van elders kan ophalen * BitTorrent-client die torrents kan downloaden en vervolgens weer kan delen * cloudopslagfuncties === SAN === <gallery> ML-QLOGICNFCCONN.JPG|SAN switch met optische connectors EMC Clariion CX500.jpg|SAN disk array </gallery> {{Wp|Storage area network|SAN}} (''en'':{{Wp|en:Storage Area Network|Storage Area Network}}) is een architectuur die dient als koppeling tussen servers en opslagapparaten op zo'n manier dat het voor het besturingssysteem lijkt alsof het opslagapparaat direct is aangesloten. Het heeft dus zowel eigenschappen van DAS, als van NAS. Omdat de server en opslag fysiek van elkaar losgekoppeld zijn, is het beheer van het opslagsysteem eenvoudig uit te voeren zonder de server uit bedrijf te nemen. Hoewel kosten en complexiteit verminderen, worden SAN's vooral gebruikt in de grotere rekencentra (gemeten naar 2007). === NAS versus SAN === Bij NAS wordt het bestandssysteem beheerd vanuit het NAS-systeem zelf, in tegenstelling tot SAN, waarbij het bestandssysteem beheerd wordt door servers. In tegenstelling tot een SAN maakt een NAS gebruik van bestandsgeoriënteerde protocollen zoals {{Wp|Network File System|NFS}} of {{Wp|Server Message Block|SMB/CIFS}}, waar het duidelijk is dat de opslag extern plaatsvindt en de computers een deel van een bestand opvragen in plaats van een blok op een opslagmedium. De prestaties van NAS ten opzichte van SAN zijn lager doordat de data door tragere netwerkprotocollen verzonden moet worden. Er moeten namelijk hele bestanden in plaats van losse blokken overgestuurd worden. Door het gebruik van een NAS kunnen de LAN-prestaties dalen. [[Bestand:DASvsNASvsSAN.svg|700px|DAS vs NAS vs SAN]] == Collision en broadcast domain == Afhankelijk van de gebruikte technologie kunnen er botsingen op een netwerk optreden. Alhoewel een HUB al jaren niet meer wordt ingezet, gebruiken we deze hier toch, omdat het begrip ''collision'' aanschouwelijker voor te stellen is. Een HUB kan geen botsing detecteren en zal deze botsing dus verder doorsturen op het netwerk. Een NIC, switch of router kan dit wel (en zal dus een botsing niet verder doorsturen op het netwerk). Een '''collision domain''' is dan het gedeelte van het netwerk dat een botsing kan bereiken. [[Bestand:Ethernet-broadcast-collision (hub).svg]] Een HUB bereikt altijd iedere aangesloten host, zelfs als dat niet nodig is. Een switch is slimmer en zal pakketten afleveren aan de host waarvoor het bestemd is. Toch wil men soms ook in een switch-netwerk álle aangesloten hosts bereiken (bv. bij DHCP): dan stuurt de verzender een broadcastpakket uit. Een '''broadcast domain''' is dan het gedeelte van het netwerk dat een broadcast kan bereiken. Zo'n broadcast wordt altijd doorgegeven door HUB en switch, maar zal stoppen aan een router. Eén zo'n pakketje is niet groot, maar bij een groot netwerk kan dit toch behoorlijk je netwerk belasten, waardoor extra segmentering nodig is. [[Bestand:Ethernet-broadcast-collision.svg]] Het is duidelijk dat je het collision domein zo klein als mogelijk wenst, wat bij bedrade netwerken veel is verbeterd. Bij draadloze netwerken is er een gedeeld medium (nl. de ether) en kan het een probleem blijven als meerdere netwerken hetzelfde kanaal gebruiken om data te versturen (toch bij voldoende sterk signaal, nl. voldoende {{Wp|en:Received signal strength indication|RSSI}}). Je kan bekijken of je je eigen WAP niet kan veranderen van kanaal in de instellingen, zodat je geen conflicten hebt met andere draadloze netwerken. Merk op dat het blindelings toevoegen van extra WAPs soms niets uithaalt, daar er gewoon meer botsingen kunnen optreden. De ene moet dan wachten op de andere.&nbsp;<ref>Bron voor collision domeinen in een draadloos netwerk: [https://wirelesslanprofessionals.com/remember-what-a-collision-domain-is/ Remember what a ‘Collision Domain’ is?].</ref> {{Sub}} {{Appendix}} 56ohdx6fdyh1hbu1wl3ws6r1x6njdgn 421757 421756 2026-04-07T06:04:41Z Mattias.Campe 572 /* Gateway */ 421757 wikitext text/x-wiki {{Index Computersystemen}} == Doelstellingen == Onderstaande doelstellingen komen in meer of mindere mate aan bod. De <span style="color:lightgrey;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. Dat zijn bv. praktijkoefeningen die aansluiten bij deze theorie, maar die in dit Wikibook niet behandeld worden. Of bv. theorie die in een ander hoofdstuk wordt behandeld. Uit het leerplan van '''Applicatie- en Databeheer'''&nbsp;<ref>[[Leerplan Informatica- en communicatiewetenschappen B + S - 3de graad - D-finaliteit https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da]]</ref>, een deel van leerplandoel 26: * LPD 26: De leerlingen lichten de opbouw en werking van een netwerksysteem met zijn componenten en transportmedia toe. ** <span style="color:lightgrey;">netwerkdiensten, clouddiensten</span> ** <span style="color:lightgrey;">routing</span> ** <span style="color:lightgrey;">virtualisatie</span> * Lexicon. De componenten van een netwerk zijn onder meer werkstation, server, access point, switch, router, gateway, <span style="color:lightgrey;">firewall, noodbatterij, backbone</span>, SAN, NAS. * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De transportmedia zijn de soorten bekabeling in een netwerk, wifi, bluetooth …</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De basis clouddiensten zijn: IaaS, PaaS en SaaS.</span> Uit het leerplan '''Informatica- en communicatiewetenschappen''' (D/2023/13.758/), leerplandoel 17: * LPD 17: De leerlingen lichten de opbouw, de werking en de samenwerking toe van datacommunicatie en van een netwerk met zijn componenten en transportmedia. Uit het leerplan Toegepaste Informatica van de richting '''Informaticabeheer'''&nbsp;<ref>Meer informatie op [https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2015/003 leerplan D/2015/7841/003]</ref>: * 3.1.14 De functie van de belangrijkste componenten van een netwerk toelichten, onder meer werkstation, server, repeater, access point, switch, router, gateway, SAN, NAS. * 3.1.15 De begrippen collision domain en broadcast domain toelichten. * 3.1.17 Het schema van een actueel computernetwerk tekenen en de belangrijkste componenten aanwijzen. == Netwerkschema == Bij het hoofdstuk over [[Computernetwerken voor gevorderden/Netwerkbekabeling|netwerkbekabeling]] kon je al lezen dat afhankelijk van de plaats waar de netwerkkabel wordt gebruikt, deze een specifieke naam krijgt. Dit is samengevat in onderstaand schema, waar zowel de kabels (user cord, horizontal run, {{Wp|Patch cable|patch cord}}), als de apparatuur ({{Wp|Netwerkkaart|NIC}}, {{Wp|router|router}}, {{Wp|Modem|modem}}, {{Wp|Switch (hardware)|switch}}, {{Wp|Patchpanel|patchpanel}}), als andere zaken ({{Wp|RJ-45|RJ-45}}, kabelgoot) vermeld worden. [[Bestand:LAN-physicalTopology.png|700px]] {| class="wikitable" |- | (a) NIC met RJ-45 || (b) user cord || (c) horizontal run || (d) patch cord || (e) outlet || (f) kabelgoot |- | (g) WAP || (h) patch panel || (i) switch || (j) router || (k) modem || (l) het internet |} Vaak worden netwerkcomponenten als volgt opgedeeld: * Actieve netwerkcomponenten: bv. NIC, switch, router, WAP, modem * Passieve netwerkcomponenten: bv. RJ-45, outlet, patchpanel, netwerkbekabeling Dit netwerkschema wordt hier enkel gebruikt om de verschillende fysieke onderdelen aan te duiden. Vaak wordt een netwerkschema gebruikt voor de hogere lagen in het netwerklagenmodel en wordt de fysieke voorstelling niet zo exact weergegeven: de outlet, NIC, kabelgoot en patch panel zou dan niet getekend worden. Vaak zijn functionaliteiten in 1 apparaat geïntegreerd (bv. router en modem) of worden onderdelen weggelaten (bv. patchpanel bij particulieren). == Server en Werkstation == === Server === Een {{Wp|Server|server}} is een ''computer'' of een ''programma'' dat diensten verleent aan clients. * In de eerste betekenis is het de fysieke computer waarop een programma draait dat deze diensten verleent. Bv. een fileserver die bestanden deelt in een netwerk. * In de tweede betekenis is het software: bv. de webserversoftware Apache die een website doorstuurt aan een browser zoals Chrome. <gallery> Blade1.png|Blade Server Rack001.jpg|Server rack QNAP TS-239H 2012-12.jpg|2-bay NAS fileserver Client-server-model.svg|Client-server model </gallery> === Werkstation === Een {{Wp|Werkstation|werkstation}} (''en'':{{Wp|en:Workstation|workstation}}) is een krachtige computer voor professioneel gebruik, die over gespecialiseerde hard- of software beschikt om efficiënt te kunnen werken. Met de steeds krachtigere computers voor thuisgebruik is het verschil tussen de "gewone" PC en het werkstation deels in elkaar overgelopen. == NIC, RJ-45 en outlet == === NIC === De {{Wp|Netwerkkaart|netwerkkaart}} (NIC of ''en'':{{Wp|en:Network interface controller|network interface controller}}) is een hardware-onderdeel in een computer, nodig om die computer deel te laten uitmaken van een computernetwerk. Dit kan in de vorm van on board hardware, een aparte insteekkaart of via een draadloze netwerkadapter. <gallery> WLAN PCI Card cleaned.png|Draadloze NIC QLogic QLE2562 8Gb FC HBA.jpg|Fiber NIC Wi-Fi network card by Askey Computers with Wi-Fi Antenna by Amphenol-9714.jpg|NIC scanner Xbox-360-WiFi-Adapter-Original.jpg|USB NIC </gallery> {{Commonscat|Ethernet network cards}} === RJ-45 === Een {{Wp|RJ-45|RJ-45}}-connector is een 8-polige modulaire connector die vooral gebruikt wordt voor twisted pair ethernetverbindingen. Let op de 8 stukjes "metaal" in de plastic behuizing, zodat geleiding en dus communicatie mogelijk is. Als er niet veel kabel vereist is, is het beter om kant-en-klare kabels te kopen (TP-kabel met RJ-45 al afgemonteerd). Wil je toch de kabel zelf afmonteren, dan leer je hoe dit te doen in het hoofdstuk "[[Computernetwerken voor gevorderden/Netwerkbekabeling/TP-connectoren plaatsen|TP-Connectoren plaatsen]]". <gallery> RG45_Connector.jpg|RJ-45, "leeg" Re-45 crimped1.jpg|RJ-45 met kabel Patchcable europ.jpg|RJ-45 met kabel </gallery> {{Commonscat|RJ-45 connectors}} === Outlet === De ''user cord'' loopt niet rechtstreeks tot aan de ''actieve hardware'' maar wordt aangesloten op een wandcontactdoos (outlet). Bij een ongebruikte outlet kan je zo de user cord wegnemen. Vaak wordt er gewerkt met een {{Wp|en:Keystone module|keystone module}}, in combinatie met een {{Wp|en:Keystone wall plate|keystone muurplaat}} om alles proper af te werken. Dit is gestandaardiseerd, met een aanduiding voor de A- of B-kleurcode (vaak wordt de B-afspraak gevolgd). Merk op dat je ook keystone modules kan hebben voor bv. USB, RCA (audio/video) of HDMI. <gallery> CAT-5E-Wall Outlet.jpg RJ-45 female shielded double.jpg Keystone module CAT5 orange.jpg Assortment of keystone modules.jpg </gallery> == HUB, switch en patchpanel== <gallery> AlliedTelesis Hub MR820TR FrontRearInside.jpg|8 port Ethernet Hub, 10 Mbps Internals of a Cisco small business SG300-28 28-port Gigabit Ethernet rackmount switch.jpg|28-port Gigabit switch van Cisco HubSwitch.gif|Animatie: werking HUB versus switch File:19-inch rackmount Ethernet switches and patch panels.jpg|Bovenaan 3 patchpanels met onderaan 2 switches </gallery> === HUB === [[Bestand:Ethernet hub.jpg|200px|miniatuur]] Bij een sternetwerk is er een centrale netwerkcomponent om de verschillende hosts met elkaar te verbinden. Bij een '''{{Wp|Hub (hardware)|HUB}}''' zal deze een binnengekomen datapakketje simpelweg doorsturen naar ál zijn poorten. Stel dat in de tekening host 1 iets wil sturen naar host 4, dan ontvangen álle andere hosts deze info. Host 4 zal dat ontvangen én verwerken. De andere hosts zullen merken dat het niet voor hen is bedoeld en het negeren. Een HUB kan dus enkel broadcast en geen unicast. Dit is meteen ook het nadeel van de hub, omdat op deze manier al het netwerkverkeer op alle aangesloten segmenten komt. Het is vergelijkbaar met een zaal vol mensen, van wie er maar één tegelijk aan het woord mag zijn, ook al fluistert hij tegen zijn buurman. Een HUB heeft geen geheugen om data te bewaren en kan dus enkel werken in half duplex mode: ofwel kan hij verzenden, ofwel kan hij ontvangen. De regel is dat een computer pas begint met zenden op het moment dat het netwerk vrij is. Het kan gebeuren dat twee computers tegelijk beginnen. In dat geval is er sprake van een 'collision' ofwel botsing van datapakketjes. Deze botsing wordt doorgestuurd over het volledige netwerk (wat bovenstaande animatie niet goed weergeeft). De oorspronkelijke datapakketjes zijn verloren en moeten dus opnieuw gestuurd worden. Door de vele nadelen van een HUB wordt deze al jaren niet meer gebruikt en is deze opgevolgd door de switch. Het principe van een HUB is wel belangrijk om het begrip collision beter te begrijpen. === Switch === <gallery> Switch-schematic-image.svg Network switch symbol.svg Network cables and switch.jpg Ethernet_switch.jpg </gallery> In vergelijking met een hub, is een '''{{Wp|Network switch|switch}}''' een slim apparaat. Een switch stuurt een ontvangen frame dat geadresseerd is aan één bepaald MAC-adres alleen naar de specifieke hardwarepoort van de switch waarop het toestel met dat MAC-adres is aangesloten. Zo wordt het netwerk minder belast en is er minder kans op botsingen. Bovendien werkt een moderne switch in full-duplex, waardoor hij tezelfdertijd kan verzenden en ontvangen. Zo kunnen botsingen volledig worden uitgesloten. Communicatie van poort 1 naar poort 4 heeft geen invloed op communicatie van poort 2 naar poort 8. Er bestaan switches die functionaliteit bezitten van een router, maar dit valt buiten het kader van dit overzicht. === Patchpanel === Een {{Wp|patchpanel|patchpanel}} is een paneel met een groot aantal aansluitbussen, aan de achterkant verbonden met de (stugge) horizontal run. Aan de voorkant kan je met (soepele) patch cables tijdelijke of permanente verbindingen maken van het patchpanel naar de switch (het zogenaamde ''patchen'') om zo bv. een telefoon of computer elders in het gebouw van een connectie te voorzien. Dankzij een patchpanel vermijd je dus een wir-war van draden. {{Commonscat|Patch panels}} == Modem, router en gateway == <gallery> File:Cisco EPC3212-8765.jpg|Kabelmodem (geel: ethernet ; rechts: coax) File:Cablemodem-frontAnBack-telenet.png|Kabelmodem van Telenet File:DSL modem 200 CELL 19A-BX-AR 01-2007 defective capacitors 2014 IMG 1769.JPG|DSL-modem (links: DSL ; geel: ethernet) File:DSLmodem-frontAndBack-proximus.png|DSL-modem van Proximus </gallery> === Modem === De {{Wp|Modem|modem}} is een netwerkapparaat waarmee informatiesignalen van het netwerk van de ISP ({{Wp|Kabelmodem|kabel}}, {{Wp|DSL|DSL}},...) worden vertaald naar signalen die de router kan begrijpen (en vice versa). Het is vaak geïntegreerd in één apparaat, samen met routerfunctionaliteit.&nbsp;<ref>Door de integratie van modem en router in één apparaat kan men denken dat beide dezelfde functionaliteit aanbieden, terwijl dat niet het geval is. Interessant hierbij zijn de commentaren bij het tweakers.net-artikel "[https://tweakers.net/nieuws/202444/hooguit-tientallen-nederlanders-per-week-kiezen-voor-eigen-modem.html '' 'Hooguit tientallen Nederlanders per week kiezen voor eigen modem' '']".</ref> === Router === [[Bestand:Router-30140.svg|thumb|150px|Router symbool]] [[Bestand:Network router symbol.svg|thumb|150px|Router symbool]] Een {{Wp|router|router}} (Brits: [''roeter''], Amerikaans: [''rauter'']) is een apparaat dat twee of meer verschillende computernetwerken aan elkaar verbindt (bv. internet en een bedrijfsnetwerk) en pakketten data van het ene naar het andere netwerk verzendt. Een consumentenrouter ({{Wp|SOHO (kantoor)|SOHO-router}}=Small Office, Home Office) routeert netwerkverkeer tussen het interne netwerk (LAN) en het Internet (WAN), maar combineert meer functies dan een "zuivere" router: * '''Router''' * '''Modem''' * '''Switch'''. Bij een consumentenrouter met vijf poorten lijkt het alsof deze kan routeren tussen vijf verschillende netwerken, maar vaak gaat het slechts om twee netwerken: LAN en WAN. De WAN-poort is dan verbonden met het Internet aan de ene kant en intern in de consumentenrouter aan de ingebouwde switch met vier poorten. * '''AP''' * '''DHCP-server''', zodat computers hun IP-adres van de router krijgen, wat de configuratie van het netwerk vergemakkelijkt. * Een aantal '''beveiligingsfuncties''', zoals een firewall (toegang blokkeren) en logging (weten wat er is gebeurd). Omdat een router en modem vaak in 1 apparaat geïntegreerd zijn, worden de termen door elkaar gebruikt. Strikt gezien is de volgorde host (pc,...) - switch - router - modem - ISP - Internet. Diegene die meer controle over hun netwerk wensen gebruiken aparte apparaten voor ieder onderdeel. Hun WAP(s) pluggen ze dan in een vrije poort van de switch. [[Bestand:SOHO_router_vs_professional_setup.svg|500px]] === Gateway === Een {{Wp|Gateway (netwerk)|gateway}} is een netwerkinterface van het eigen netwerk die dienst doet als "toegang" tot een ander netwerk. De gateway geeft dan aan welk netwerkadres de host mag gebruiken als hij naar een bestemming moet die niet op het eigen netwerk gelegen is. In het groene netwerk A is [3] een gateway naar het rode netwerk B (dus <code>10.1.2.254</code>, de linkse interface van router RAB). In netwerk B zijn er twee gateways: [4] naar netwerk A (nl. <code>192.168.1.254</code>, de rechtse interface van router RAB) en [7] naar het internet (nl. <code>192.168.1.1</code>, linkse interface van router RBI). Omdat er bij die laatste het meeste aantal hosts zit (nl. de volledige wereld) zal [7] de ''default'' gateway van netwerk B zijn. [[Bestand:Network diagram (example).svg||677px]] == AP en repeater == Wil je een hoge dekking krijgen, dan zal een AP en/of repeater als netwerkcomponent zeker van pas komen. === AP === Een {{Wp|Wireless Access Point|Wireless Access Point}} is een apparaat dat het wifi-clients mogelijk maakt om verbinding te maken met een draadloos netwerk volgens één van de wifistandaarden (IEEE 802.11). Zo'n ''WAP'' (kortweg ''AP'') kan publiek, voor thuisgebruik of voor bedrijfsgebruik zijn. Dit heeft zijn invloed op veiligheid, hardware, maximum aantal gebruikers,... === Repeater === Een {{Wp|Repeater|repeater}} is een zend-ontvanginstallatie die een signaal ontvangt en op een andere frequentie, signaalniveau en/of hoger vermogen realtime weer uitzendt/verstuurt. Het doel is een groter bereik te verkrijgen en zo communicatie over grotere afstanden mogelijk te maken. Omdat repeaters werken met het feitelijke fysieke signaal, en geen poging doen om de gegevens te interpreteren die worden verzonden, zijn ze werkzaam op de fysieke laag. Een repeater kan je niet alleen toepassen bij netwerken, maar ook bij andere technologieën waar een signaal verstuurd moet worden. Dit kan zowel bedraad zijn (bv. HDMI-repeater), als draadloos (bv. een wireless range extender). Er kan een aparte aansluiting voor voeding voorzien zijn, zodat het signaal voldoende versterkt kan worden. <gallery> Repeater-schema.svg|Draadloze repeater MAGINON WLR-510 Dual-Band WLAN-Repeater (22803857196).jpg|Wi-Fi Repeater Fire_TV_Stick_HDMI_extender.jpg|Passieve HDMI-repeater HDBaseT-Lite Technology HDMI Extender Receiver.png|Actieve HDMI-repeater </gallery> == Netwerkopslag == Bij een {{Wp|Direct-attached storage|DAS}} (''en'':{{Wp|en:Direct-attached storage|direct-attached storage}}) wordt het opslagmedium (bv. SSD of HDD) direct aangesloten op een computersysteem (bv. via USB of SATA-kabel). Welke mogelijkheden heb je nu dankzij een netwerk? === NAS === Een {{Wp|Network-attached storage|NAS}} (''en'':{{Wp|en:Network-attached storage|Network-attached storage}}) is een opslagmedium dat op het netwerk aangesloten is. Daardoor kan een NAS door elke machine op datzelfde netwerk geraadpleegd worden, wat hen volwaardige fileservers maakt. Een NAS-systeem vereenvoudigt zo het delen van informatie, vooral tussen verschillende besturingssystemen. Het vergroten van de opslagcapaciteit is meestal eenvoudig: een nieuwe (en/of grotere) harde schijf kopen of NAS-systemen aan elkaar koppelen. Er zijn verschillende vormen: <gallery> File:Linksys NSLU2.jpg File:QNAP TS-239H 2012-12.jpg File:Taipei IT Month QNAP TS-670 Pro 20131130.jpg </gallery> * Eenvoudige NAS-systemen lijken qua opbouw goed op externe USB-schijven. * Met behulp van eenvoudige pc-hardware en een pakket als {{Wp|OpenMediaVault|OpenMediaVault}}, FreeNAS of NAS4Free bouw je zelf een NAS-systeem. Het voordeel is dat je enkele pc-onderdelen mogelijks al hebt liggen, het nadeel is dat ze niet geoptimaliseerd zijn voor een NAS-taak (denk bv. aan energieverbruik). * Grotere NAS-systemen zijn vaak servers die speciaal voor deze taak ontworpen zijn en een voor opslag geoptimaliseerde variant van een besturingssysteem als Windows of Linux draaien. Bekende fabrikanten zijn Synology, QNAP en Netgear. Sommige NAS-systemen hebben ingebouwde extra functies: * harde schijven die in een RAID-opstelling geplaatst kunnen worden. Dit zorgt voor een hogere betrouwbaarheid van de opslag van data (maar is geen synoniem voor back-up!). * printserver: een centrale printer kan gebruikt worden door alle computers in het netwerk * webserver, soms met MySQL- en PHP-mogelijkheden * FTP-server, waarmee de opgeslagen bestanden ook van buitenaf via internet toegankelijk zijn * streaming media-server (bv. met {{Wp|Plex|Plex}}) zodat de inhoud van de NAS via een externe mediaspeler afgespeeld kan worden * back-up-server die automatisch gegevens van elders kan ophalen * BitTorrent-client die torrents kan downloaden en vervolgens weer kan delen * cloudopslagfuncties === SAN === <gallery> ML-QLOGICNFCCONN.JPG|SAN switch met optische connectors EMC Clariion CX500.jpg|SAN disk array </gallery> {{Wp|Storage area network|SAN}} (''en'':{{Wp|en:Storage Area Network|Storage Area Network}}) is een architectuur die dient als koppeling tussen servers en opslagapparaten op zo'n manier dat het voor het besturingssysteem lijkt alsof het opslagapparaat direct is aangesloten. Het heeft dus zowel eigenschappen van DAS, als van NAS. Omdat de server en opslag fysiek van elkaar losgekoppeld zijn, is het beheer van het opslagsysteem eenvoudig uit te voeren zonder de server uit bedrijf te nemen. Hoewel kosten en complexiteit verminderen, worden SAN's vooral gebruikt in de grotere rekencentra (gemeten naar 2007). === NAS versus SAN === Bij NAS wordt het bestandssysteem beheerd vanuit het NAS-systeem zelf, in tegenstelling tot SAN, waarbij het bestandssysteem beheerd wordt door servers. In tegenstelling tot een SAN maakt een NAS gebruik van bestandsgeoriënteerde protocollen zoals {{Wp|Network File System|NFS}} of {{Wp|Server Message Block|SMB/CIFS}}, waar het duidelijk is dat de opslag extern plaatsvindt en de computers een deel van een bestand opvragen in plaats van een blok op een opslagmedium. De prestaties van NAS ten opzichte van SAN zijn lager doordat de data door tragere netwerkprotocollen verzonden moet worden. Er moeten namelijk hele bestanden in plaats van losse blokken overgestuurd worden. Door het gebruik van een NAS kunnen de LAN-prestaties dalen. [[Bestand:DASvsNASvsSAN.svg|700px|DAS vs NAS vs SAN]] == Collision en broadcast domain == Afhankelijk van de gebruikte technologie kunnen er botsingen op een netwerk optreden. Alhoewel een HUB al jaren niet meer wordt ingezet, gebruiken we deze hier toch, omdat het begrip ''collision'' aanschouwelijker voor te stellen is. Een HUB kan geen botsing detecteren en zal deze botsing dus verder doorsturen op het netwerk. Een NIC, switch of router kan dit wel (en zal dus een botsing niet verder doorsturen op het netwerk). Een '''collision domain''' is dan het gedeelte van het netwerk dat een botsing kan bereiken. [[Bestand:Ethernet-broadcast-collision (hub).svg]] Een HUB bereikt altijd iedere aangesloten host, zelfs als dat niet nodig is. Een switch is slimmer en zal pakketten afleveren aan de host waarvoor het bestemd is. Toch wil men soms ook in een switch-netwerk álle aangesloten hosts bereiken (bv. bij DHCP): dan stuurt de verzender een broadcastpakket uit. Een '''broadcast domain''' is dan het gedeelte van het netwerk dat een broadcast kan bereiken. Zo'n broadcast wordt altijd doorgegeven door HUB en switch, maar zal stoppen aan een router. Eén zo'n pakketje is niet groot, maar bij een groot netwerk kan dit toch behoorlijk je netwerk belasten, waardoor extra segmentering nodig is. [[Bestand:Ethernet-broadcast-collision.svg]] Het is duidelijk dat je het collision domein zo klein als mogelijk wenst, wat bij bedrade netwerken veel is verbeterd. Bij draadloze netwerken is er een gedeeld medium (nl. de ether) en kan het een probleem blijven als meerdere netwerken hetzelfde kanaal gebruiken om data te versturen (toch bij voldoende sterk signaal, nl. voldoende {{Wp|en:Received signal strength indication|RSSI}}). Je kan bekijken of je je eigen WAP niet kan veranderen van kanaal in de instellingen, zodat je geen conflicten hebt met andere draadloze netwerken. Merk op dat het blindelings toevoegen van extra WAPs soms niets uithaalt, daar er gewoon meer botsingen kunnen optreden. De ene moet dan wachten op de andere.&nbsp;<ref>Bron voor collision domeinen in een draadloos netwerk: [https://wirelesslanprofessionals.com/remember-what-a-collision-domain-is/ Remember what a ‘Collision Domain’ is?].</ref> {{Sub}} {{Appendix}} 74b8kt6e3pg3d4f7vnzwyc9ghxxbgru 421763 421757 2026-04-07T07:39:19Z Mattias.Campe 572 /* Gateway */ 421763 wikitext text/x-wiki {{Index Computersystemen}} == Doelstellingen == Onderstaande doelstellingen komen in meer of mindere mate aan bod. De <span style="color:lightgrey;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. Dat zijn bv. praktijkoefeningen die aansluiten bij deze theorie, maar die in dit Wikibook niet behandeld worden. Of bv. theorie die in een ander hoofdstuk wordt behandeld. Uit het leerplan van '''Applicatie- en Databeheer'''&nbsp;<ref>[[Leerplan Informatica- en communicatiewetenschappen B + S - 3de graad - D-finaliteit https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da]]</ref>, een deel van leerplandoel 26: * LPD 26: De leerlingen lichten de opbouw en werking van een netwerksysteem met zijn componenten en transportmedia toe. ** <span style="color:lightgrey;">netwerkdiensten, clouddiensten</span> ** <span style="color:lightgrey;">routing</span> ** <span style="color:lightgrey;">virtualisatie</span> * Lexicon. De componenten van een netwerk zijn onder meer werkstation, server, access point, switch, router, gateway, <span style="color:lightgrey;">firewall, noodbatterij, backbone</span>, SAN, NAS. * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De transportmedia zijn de soorten bekabeling in een netwerk, wifi, bluetooth …</span> * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De basis clouddiensten zijn: IaaS, PaaS en SaaS.</span> Uit het leerplan '''Informatica- en communicatiewetenschappen''' (D/2023/13.758/), leerplandoel 17: * LPD 17: De leerlingen lichten de opbouw, de werking en de samenwerking toe van datacommunicatie en van een netwerk met zijn componenten en transportmedia. Uit het leerplan Toegepaste Informatica van de richting '''Informaticabeheer'''&nbsp;<ref>Meer informatie op [https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2015/003 leerplan D/2015/7841/003]</ref>: * 3.1.14 De functie van de belangrijkste componenten van een netwerk toelichten, onder meer werkstation, server, repeater, access point, switch, router, gateway, SAN, NAS. * 3.1.15 De begrippen collision domain en broadcast domain toelichten. * 3.1.17 Het schema van een actueel computernetwerk tekenen en de belangrijkste componenten aanwijzen. == Netwerkschema == Bij het hoofdstuk over [[Computernetwerken voor gevorderden/Netwerkbekabeling|netwerkbekabeling]] kon je al lezen dat afhankelijk van de plaats waar de netwerkkabel wordt gebruikt, deze een specifieke naam krijgt. Dit is samengevat in onderstaand schema, waar zowel de kabels (user cord, horizontal run, {{Wp|Patch cable|patch cord}}), als de apparatuur ({{Wp|Netwerkkaart|NIC}}, {{Wp|router|router}}, {{Wp|Modem|modem}}, {{Wp|Switch (hardware)|switch}}, {{Wp|Patchpanel|patchpanel}}), als andere zaken ({{Wp|RJ-45|RJ-45}}, kabelgoot) vermeld worden. [[Bestand:LAN-physicalTopology.png|700px]] {| class="wikitable" |- | (a) NIC met RJ-45 || (b) user cord || (c) horizontal run || (d) patch cord || (e) outlet || (f) kabelgoot |- | (g) WAP || (h) patch panel || (i) switch || (j) router || (k) modem || (l) het internet |} Vaak worden netwerkcomponenten als volgt opgedeeld: * Actieve netwerkcomponenten: bv. NIC, switch, router, WAP, modem * Passieve netwerkcomponenten: bv. RJ-45, outlet, patchpanel, netwerkbekabeling Dit netwerkschema wordt hier enkel gebruikt om de verschillende fysieke onderdelen aan te duiden. Vaak wordt een netwerkschema gebruikt voor de hogere lagen in het netwerklagenmodel en wordt de fysieke voorstelling niet zo exact weergegeven: de outlet, NIC, kabelgoot en patch panel zou dan niet getekend worden. Vaak zijn functionaliteiten in 1 apparaat geïntegreerd (bv. router en modem) of worden onderdelen weggelaten (bv. patchpanel bij particulieren). == Server en Werkstation == === Server === Een {{Wp|Server|server}} is een ''computer'' of een ''programma'' dat diensten verleent aan clients. * In de eerste betekenis is het de fysieke computer waarop een programma draait dat deze diensten verleent. Bv. een fileserver die bestanden deelt in een netwerk. * In de tweede betekenis is het software: bv. de webserversoftware Apache die een website doorstuurt aan een browser zoals Chrome. <gallery> Blade1.png|Blade Server Rack001.jpg|Server rack QNAP TS-239H 2012-12.jpg|2-bay NAS fileserver Client-server-model.svg|Client-server model </gallery> === Werkstation === Een {{Wp|Werkstation|werkstation}} (''en'':{{Wp|en:Workstation|workstation}}) is een krachtige computer voor professioneel gebruik, die over gespecialiseerde hard- of software beschikt om efficiënt te kunnen werken. Met de steeds krachtigere computers voor thuisgebruik is het verschil tussen de "gewone" PC en het werkstation deels in elkaar overgelopen. == NIC, RJ-45 en outlet == === NIC === De {{Wp|Netwerkkaart|netwerkkaart}} (NIC of ''en'':{{Wp|en:Network interface controller|network interface controller}}) is een hardware-onderdeel in een computer, nodig om die computer deel te laten uitmaken van een computernetwerk. Dit kan in de vorm van on board hardware, een aparte insteekkaart of via een draadloze netwerkadapter. <gallery> WLAN PCI Card cleaned.png|Draadloze NIC QLogic QLE2562 8Gb FC HBA.jpg|Fiber NIC Wi-Fi network card by Askey Computers with Wi-Fi Antenna by Amphenol-9714.jpg|NIC scanner Xbox-360-WiFi-Adapter-Original.jpg|USB NIC </gallery> {{Commonscat|Ethernet network cards}} === RJ-45 === Een {{Wp|RJ-45|RJ-45}}-connector is een 8-polige modulaire connector die vooral gebruikt wordt voor twisted pair ethernetverbindingen. Let op de 8 stukjes "metaal" in de plastic behuizing, zodat geleiding en dus communicatie mogelijk is. Als er niet veel kabel vereist is, is het beter om kant-en-klare kabels te kopen (TP-kabel met RJ-45 al afgemonteerd). Wil je toch de kabel zelf afmonteren, dan leer je hoe dit te doen in het hoofdstuk "[[Computernetwerken voor gevorderden/Netwerkbekabeling/TP-connectoren plaatsen|TP-Connectoren plaatsen]]". <gallery> RG45_Connector.jpg|RJ-45, "leeg" Re-45 crimped1.jpg|RJ-45 met kabel Patchcable europ.jpg|RJ-45 met kabel </gallery> {{Commonscat|RJ-45 connectors}} === Outlet === De ''user cord'' loopt niet rechtstreeks tot aan de ''actieve hardware'' maar wordt aangesloten op een wandcontactdoos (outlet). Bij een ongebruikte outlet kan je zo de user cord wegnemen. Vaak wordt er gewerkt met een {{Wp|en:Keystone module|keystone module}}, in combinatie met een {{Wp|en:Keystone wall plate|keystone muurplaat}} om alles proper af te werken. Dit is gestandaardiseerd, met een aanduiding voor de A- of B-kleurcode (vaak wordt de B-afspraak gevolgd). Merk op dat je ook keystone modules kan hebben voor bv. USB, RCA (audio/video) of HDMI. <gallery> CAT-5E-Wall Outlet.jpg RJ-45 female shielded double.jpg Keystone module CAT5 orange.jpg Assortment of keystone modules.jpg </gallery> == HUB, switch en patchpanel== <gallery> AlliedTelesis Hub MR820TR FrontRearInside.jpg|8 port Ethernet Hub, 10 Mbps Internals of a Cisco small business SG300-28 28-port Gigabit Ethernet rackmount switch.jpg|28-port Gigabit switch van Cisco HubSwitch.gif|Animatie: werking HUB versus switch File:19-inch rackmount Ethernet switches and patch panels.jpg|Bovenaan 3 patchpanels met onderaan 2 switches </gallery> === HUB === [[Bestand:Ethernet hub.jpg|200px|miniatuur]] Bij een sternetwerk is er een centrale netwerkcomponent om de verschillende hosts met elkaar te verbinden. Bij een '''{{Wp|Hub (hardware)|HUB}}''' zal deze een binnengekomen datapakketje simpelweg doorsturen naar ál zijn poorten. Stel dat in de tekening host 1 iets wil sturen naar host 4, dan ontvangen álle andere hosts deze info. Host 4 zal dat ontvangen én verwerken. De andere hosts zullen merken dat het niet voor hen is bedoeld en het negeren. Een HUB kan dus enkel broadcast en geen unicast. Dit is meteen ook het nadeel van de hub, omdat op deze manier al het netwerkverkeer op alle aangesloten segmenten komt. Het is vergelijkbaar met een zaal vol mensen, van wie er maar één tegelijk aan het woord mag zijn, ook al fluistert hij tegen zijn buurman. Een HUB heeft geen geheugen om data te bewaren en kan dus enkel werken in half duplex mode: ofwel kan hij verzenden, ofwel kan hij ontvangen. De regel is dat een computer pas begint met zenden op het moment dat het netwerk vrij is. Het kan gebeuren dat twee computers tegelijk beginnen. In dat geval is er sprake van een 'collision' ofwel botsing van datapakketjes. Deze botsing wordt doorgestuurd over het volledige netwerk (wat bovenstaande animatie niet goed weergeeft). De oorspronkelijke datapakketjes zijn verloren en moeten dus opnieuw gestuurd worden. Door de vele nadelen van een HUB wordt deze al jaren niet meer gebruikt en is deze opgevolgd door de switch. Het principe van een HUB is wel belangrijk om het begrip collision beter te begrijpen. === Switch === <gallery> Switch-schematic-image.svg Network switch symbol.svg Network cables and switch.jpg Ethernet_switch.jpg </gallery> In vergelijking met een hub, is een '''{{Wp|Network switch|switch}}''' een slim apparaat. Een switch stuurt een ontvangen frame dat geadresseerd is aan één bepaald MAC-adres alleen naar de specifieke hardwarepoort van de switch waarop het toestel met dat MAC-adres is aangesloten. Zo wordt het netwerk minder belast en is er minder kans op botsingen. Bovendien werkt een moderne switch in full-duplex, waardoor hij tezelfdertijd kan verzenden en ontvangen. Zo kunnen botsingen volledig worden uitgesloten. Communicatie van poort 1 naar poort 4 heeft geen invloed op communicatie van poort 2 naar poort 8. Er bestaan switches die functionaliteit bezitten van een router, maar dit valt buiten het kader van dit overzicht. === Patchpanel === Een {{Wp|patchpanel|patchpanel}} is een paneel met een groot aantal aansluitbussen, aan de achterkant verbonden met de (stugge) horizontal run. Aan de voorkant kan je met (soepele) patch cables tijdelijke of permanente verbindingen maken van het patchpanel naar de switch (het zogenaamde ''patchen'') om zo bv. een telefoon of computer elders in het gebouw van een connectie te voorzien. Dankzij een patchpanel vermijd je dus een wir-war van draden. {{Commonscat|Patch panels}} == Modem, router en gateway == <gallery> File:Cisco EPC3212-8765.jpg|Kabelmodem (geel: ethernet ; rechts: coax) File:Cablemodem-frontAnBack-telenet.png|Kabelmodem van Telenet File:DSL modem 200 CELL 19A-BX-AR 01-2007 defective capacitors 2014 IMG 1769.JPG|DSL-modem (links: DSL ; geel: ethernet) File:DSLmodem-frontAndBack-proximus.png|DSL-modem van Proximus </gallery> === Modem === De {{Wp|Modem|modem}} is een netwerkapparaat waarmee informatiesignalen van het netwerk van de ISP ({{Wp|Kabelmodem|kabel}}, {{Wp|DSL|DSL}},...) worden vertaald naar signalen die de router kan begrijpen (en vice versa). Het is vaak geïntegreerd in één apparaat, samen met routerfunctionaliteit.&nbsp;<ref>Door de integratie van modem en router in één apparaat kan men denken dat beide dezelfde functionaliteit aanbieden, terwijl dat niet het geval is. Interessant hierbij zijn de commentaren bij het tweakers.net-artikel "[https://tweakers.net/nieuws/202444/hooguit-tientallen-nederlanders-per-week-kiezen-voor-eigen-modem.html '' 'Hooguit tientallen Nederlanders per week kiezen voor eigen modem' '']".</ref> === Router === [[Bestand:Router-30140.svg|thumb|150px|Router symbool]] [[Bestand:Network router symbol.svg|thumb|150px|Router symbool]] Een {{Wp|router|router}} (Brits: [''roeter''], Amerikaans: [''rauter'']) is een apparaat dat twee of meer verschillende computernetwerken aan elkaar verbindt (bv. internet en een bedrijfsnetwerk) en pakketten data van het ene naar het andere netwerk verzendt. Een consumentenrouter ({{Wp|SOHO (kantoor)|SOHO-router}}=Small Office, Home Office) routeert netwerkverkeer tussen het interne netwerk (LAN) en het Internet (WAN), maar combineert meer functies dan een "zuivere" router: * '''Router''' * '''Modem''' * '''Switch'''. Bij een consumentenrouter met vijf poorten lijkt het alsof deze kan routeren tussen vijf verschillende netwerken, maar vaak gaat het slechts om twee netwerken: LAN en WAN. De WAN-poort is dan verbonden met het Internet aan de ene kant en intern in de consumentenrouter aan de ingebouwde switch met vier poorten. * '''AP''' * '''DHCP-server''', zodat computers hun IP-adres van de router krijgen, wat de configuratie van het netwerk vergemakkelijkt. * Een aantal '''beveiligingsfuncties''', zoals een firewall (toegang blokkeren) en logging (weten wat er is gebeurd). Omdat een router en modem vaak in 1 apparaat geïntegreerd zijn, worden de termen door elkaar gebruikt. Strikt gezien is de volgorde host (pc,...) - switch - router - modem - ISP - Internet. Diegene die meer controle over hun netwerk wensen gebruiken aparte apparaten voor ieder onderdeel. Hun WAP(s) pluggen ze dan in een vrije poort van de switch. [[Bestand:SOHO_router_vs_professional_setup.svg|500px]] === Gateway === Een {{Wp|Gateway (netwerk)|gateway}} is een netwerkinterface van het eigen netwerk die dienst doet als toegang tot een ander netwerk. Als een eindbestemming niet op het eigen netwerk gelegen is, gaat het netwerkpakketje dus doorheen de gateway. In het groene netwerk A is [3] een gateway naar het rode netwerk B (dus <code>10.1.2.254</code>, de linkse interface van router RAB). In netwerk B zijn er twee gateways: [4] naar netwerk A (nl. <code>192.168.1.254</code>, de rechtse interface van router RAB) en [7] naar het internet (nl. <code>192.168.1.1</code>, linkse interface van router RBI). Omdat er bij die laatste het meeste aantal hosts zit (nl. de volledige wereld) zal [7] de ''default'' gateway van netwerk B zijn. [[Bestand:Network diagram (example).svg||677px]] == AP en repeater == Wil je een hoge dekking krijgen, dan zal een AP en/of repeater als netwerkcomponent zeker van pas komen. === AP === Een {{Wp|Wireless Access Point|Wireless Access Point}} is een apparaat dat het wifi-clients mogelijk maakt om verbinding te maken met een draadloos netwerk volgens één van de wifistandaarden (IEEE 802.11). Zo'n ''WAP'' (kortweg ''AP'') kan publiek, voor thuisgebruik of voor bedrijfsgebruik zijn. Dit heeft zijn invloed op veiligheid, hardware, maximum aantal gebruikers,... === Repeater === Een {{Wp|Repeater|repeater}} is een zend-ontvanginstallatie die een signaal ontvangt en op een andere frequentie, signaalniveau en/of hoger vermogen realtime weer uitzendt/verstuurt. Het doel is een groter bereik te verkrijgen en zo communicatie over grotere afstanden mogelijk te maken. Omdat repeaters werken met het feitelijke fysieke signaal, en geen poging doen om de gegevens te interpreteren die worden verzonden, zijn ze werkzaam op de fysieke laag. Een repeater kan je niet alleen toepassen bij netwerken, maar ook bij andere technologieën waar een signaal verstuurd moet worden. Dit kan zowel bedraad zijn (bv. HDMI-repeater), als draadloos (bv. een wireless range extender). Er kan een aparte aansluiting voor voeding voorzien zijn, zodat het signaal voldoende versterkt kan worden. <gallery> Repeater-schema.svg|Draadloze repeater MAGINON WLR-510 Dual-Band WLAN-Repeater (22803857196).jpg|Wi-Fi Repeater Fire_TV_Stick_HDMI_extender.jpg|Passieve HDMI-repeater HDBaseT-Lite Technology HDMI Extender Receiver.png|Actieve HDMI-repeater </gallery> == Netwerkopslag == Bij een {{Wp|Direct-attached storage|DAS}} (''en'':{{Wp|en:Direct-attached storage|direct-attached storage}}) wordt het opslagmedium (bv. SSD of HDD) direct aangesloten op een computersysteem (bv. via USB of SATA-kabel). Welke mogelijkheden heb je nu dankzij een netwerk? === NAS === Een {{Wp|Network-attached storage|NAS}} (''en'':{{Wp|en:Network-attached storage|Network-attached storage}}) is een opslagmedium dat op het netwerk aangesloten is. Daardoor kan een NAS door elke machine op datzelfde netwerk geraadpleegd worden, wat hen volwaardige fileservers maakt. Een NAS-systeem vereenvoudigt zo het delen van informatie, vooral tussen verschillende besturingssystemen. Het vergroten van de opslagcapaciteit is meestal eenvoudig: een nieuwe (en/of grotere) harde schijf kopen of NAS-systemen aan elkaar koppelen. Er zijn verschillende vormen: <gallery> File:Linksys NSLU2.jpg File:QNAP TS-239H 2012-12.jpg File:Taipei IT Month QNAP TS-670 Pro 20131130.jpg </gallery> * Eenvoudige NAS-systemen lijken qua opbouw goed op externe USB-schijven. * Met behulp van eenvoudige pc-hardware en een pakket als {{Wp|OpenMediaVault|OpenMediaVault}}, FreeNAS of NAS4Free bouw je zelf een NAS-systeem. Het voordeel is dat je enkele pc-onderdelen mogelijks al hebt liggen, het nadeel is dat ze niet geoptimaliseerd zijn voor een NAS-taak (denk bv. aan energieverbruik). * Grotere NAS-systemen zijn vaak servers die speciaal voor deze taak ontworpen zijn en een voor opslag geoptimaliseerde variant van een besturingssysteem als Windows of Linux draaien. Bekende fabrikanten zijn Synology, QNAP en Netgear. Sommige NAS-systemen hebben ingebouwde extra functies: * harde schijven die in een RAID-opstelling geplaatst kunnen worden. Dit zorgt voor een hogere betrouwbaarheid van de opslag van data (maar is geen synoniem voor back-up!). * printserver: een centrale printer kan gebruikt worden door alle computers in het netwerk * webserver, soms met MySQL- en PHP-mogelijkheden * FTP-server, waarmee de opgeslagen bestanden ook van buitenaf via internet toegankelijk zijn * streaming media-server (bv. met {{Wp|Plex|Plex}}) zodat de inhoud van de NAS via een externe mediaspeler afgespeeld kan worden * back-up-server die automatisch gegevens van elders kan ophalen * BitTorrent-client die torrents kan downloaden en vervolgens weer kan delen * cloudopslagfuncties === SAN === <gallery> ML-QLOGICNFCCONN.JPG|SAN switch met optische connectors EMC Clariion CX500.jpg|SAN disk array </gallery> {{Wp|Storage area network|SAN}} (''en'':{{Wp|en:Storage Area Network|Storage Area Network}}) is een architectuur die dient als koppeling tussen servers en opslagapparaten op zo'n manier dat het voor het besturingssysteem lijkt alsof het opslagapparaat direct is aangesloten. Het heeft dus zowel eigenschappen van DAS, als van NAS. Omdat de server en opslag fysiek van elkaar losgekoppeld zijn, is het beheer van het opslagsysteem eenvoudig uit te voeren zonder de server uit bedrijf te nemen. Hoewel kosten en complexiteit verminderen, worden SAN's vooral gebruikt in de grotere rekencentra (gemeten naar 2007). === NAS versus SAN === Bij NAS wordt het bestandssysteem beheerd vanuit het NAS-systeem zelf, in tegenstelling tot SAN, waarbij het bestandssysteem beheerd wordt door servers. In tegenstelling tot een SAN maakt een NAS gebruik van bestandsgeoriënteerde protocollen zoals {{Wp|Network File System|NFS}} of {{Wp|Server Message Block|SMB/CIFS}}, waar het duidelijk is dat de opslag extern plaatsvindt en de computers een deel van een bestand opvragen in plaats van een blok op een opslagmedium. De prestaties van NAS ten opzichte van SAN zijn lager doordat de data door tragere netwerkprotocollen verzonden moet worden. Er moeten namelijk hele bestanden in plaats van losse blokken overgestuurd worden. Door het gebruik van een NAS kunnen de LAN-prestaties dalen. [[Bestand:DASvsNASvsSAN.svg|700px|DAS vs NAS vs SAN]] == Collision en broadcast domain == Afhankelijk van de gebruikte technologie kunnen er botsingen op een netwerk optreden. Alhoewel een HUB al jaren niet meer wordt ingezet, gebruiken we deze hier toch, omdat het begrip ''collision'' aanschouwelijker voor te stellen is. Een HUB kan geen botsing detecteren en zal deze botsing dus verder doorsturen op het netwerk. Een NIC, switch of router kan dit wel (en zal dus een botsing niet verder doorsturen op het netwerk). Een '''collision domain''' is dan het gedeelte van het netwerk dat een botsing kan bereiken. [[Bestand:Ethernet-broadcast-collision (hub).svg]] Een HUB bereikt altijd iedere aangesloten host, zelfs als dat niet nodig is. Een switch is slimmer en zal pakketten afleveren aan de host waarvoor het bestemd is. Toch wil men soms ook in een switch-netwerk álle aangesloten hosts bereiken (bv. bij DHCP): dan stuurt de verzender een broadcastpakket uit. Een '''broadcast domain''' is dan het gedeelte van het netwerk dat een broadcast kan bereiken. Zo'n broadcast wordt altijd doorgegeven door HUB en switch, maar zal stoppen aan een router. Eén zo'n pakketje is niet groot, maar bij een groot netwerk kan dit toch behoorlijk je netwerk belasten, waardoor extra segmentering nodig is. [[Bestand:Ethernet-broadcast-collision.svg]] Het is duidelijk dat je het collision domein zo klein als mogelijk wenst, wat bij bedrade netwerken veel is verbeterd. Bij draadloze netwerken is er een gedeeld medium (nl. de ether) en kan het een probleem blijven als meerdere netwerken hetzelfde kanaal gebruiken om data te versturen (toch bij voldoende sterk signaal, nl. voldoende {{Wp|en:Received signal strength indication|RSSI}}). Je kan bekijken of je je eigen WAP niet kan veranderen van kanaal in de instellingen, zodat je geen conflicten hebt met andere draadloze netwerken. Merk op dat het blindelings toevoegen van extra WAPs soms niets uithaalt, daar er gewoon meer botsingen kunnen optreden. De ene moet dan wachten op de andere.&nbsp;<ref>Bron voor collision domeinen in een draadloos netwerk: [https://wirelesslanprofessionals.com/remember-what-a-collision-domain-is/ Remember what a ‘Collision Domain’ is?].</ref> {{Sub}} {{Appendix}} bp0inhlm5in50wdpfv7s394j23f7bbo 0 36949 421682 401046 2026-04-06T12:37:30Z Erik Baas 2193 +{{Index}, +{{Kolommen}} 421682 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}Na het lezen van de eerste manuscripten van de Maigret-serie, was de uitgever bij Fayard aanvankelijk niet enthousiast. Hij twijfelde eraan of Simenons formule succes zou hebben. Zijn bezwaren: *de Maigrets zijn geen politieromans zoals de lezers gewend zijn *ze zijn niet wetenschappelijk *er ontbreekt een jeune premier, en er zijn geen echte helden of heldinnen *er is zelfs geen enkel personage dat de lezer sympathiek zou kunnen vinden * een happy ending zoals een huwelijk ontbreekt De uitgever besloot met de schatting dat er slechts 1000 lezers bereid zouden gevonden worden om er hun geld aan te besteden toch om een eerste boek uit te geven... ---- ;Alfabetische lijst van Maigret-boeken {{Kolommen automatisch |min-width = 33em; |inhoud = # [[Georges Simenon/L'affaire du boulevard Beaumarchais| L'affaire du boulevard Beaumarchais]], 1936, Paris-Soir-Dimanche '' – (De vergiftigings&shy;zaak op de Boulevard Beaumarchais)'' # [[Georges Simenon/L'affaire Saint-Fiacre|L'affaire Saint-Fiacre]], 1932, Fayard – ''(Maigret en de zaak Saint-Fiacre)'' # [[Georges Simenon/L'ami d'enfance de Maigret|L'ami d'enfance de Maigret]], 1968, Presses de la Cité – ''(De klasgenoot van Maigret)'' # [[Georges Simenon/L'amie de Madame Maigret|L'amie de Madame Maigret]], 1949, Presses de la Cité – ''(De vriendin van mevrouw Maigret)'' # [[Georges Simenon/L'amoureux de Madame Maigret|L'amoureux de Madame Maigret]], 1937, Police-Roman – ''(De stille aanbidder van mevrouw Maigret)'' # [[Georges Simenon/Au rendez-vous des Terre-Neuvas|Au rendez-vous des Terre-Neuvas]], 1931, Fayard – ''(Maigret en de kabeljauw&shy;vissers)'' # [[Georges Simenon/L'auberge aux noyés|L'auberge aux noyés]], 1938, Police-Film/Police-Roman – ''(Herberg het Hellegat)'' # [[Georges Simenon/Les caves du Majestic|Les caves du Majestic]], 1939, Gallimard – ''(Maigret en het lijk in de kast)'' # [[Georges Simenon/Cécile est morte|Cécile est morte]], 1942, Gallimard – ''(Maigret en de moord op de Quai des Orfèvres)'' # [[Georges Simenon/Ceux du Grand Café|Ceux du Grand Café]], 1937, Police-Film/Police-Roman # [[Georges Simenon/Le charretier de la Providence|Le charretier de "La Providence"]], 1930, Fayard – ''(Maigret en het lijk bij de sluis)'' # [[Georges Simenon/Chez les Flamands|Chez les Flamands]], 1932, Fayard – ''(Maigret en de familie Peeters)'' # [[Georges Simenon/Le chien jaune|Le chien jaune]], 1931, Fayard – ''(Maigret en de gele hond)'' # [[Georges Simenon/Le client le plus obstiné du monde|Le client le plus obstiné du monde]], 1946, Presses de la Cité – ''(Maigret en de koppige cafébezoeker)'' # [[Georges Simenon/La colère de Maigret|La colère de Maigret]], 1962, Presses de la Cité – ''(De woede van Maigret)'' # [[Georges Simenon/La danseuse du Gai-Moulin|La danseuse du Gai-Moulin]], 1931, Fayard – ''(Maigret en het danseresje)'' # [[Georges Simenon/L'écluse n°1|L'écluse n°1]], 1933, Fayard – ''(Maigret en het gulden vlies)'' # [[Georges Simenon/L'Étoile du Nord|L'Étoile du Nord]], 1937, Police-Film/Police-Roman – ''(Hotel "Etoile du nord")'' # [[Georges Simenon/Félicie est là|Félicie est là]], 1942, Gallimard – ''(Maigret en Felicie)'' # [[Georges Simenon/La fenêtre ouverte|La fenêtre ouverte]], 1936, Paris-Soir-Dimanche – ''(Het open raam)'' # [[Georges Simenon/La folle de Maigret|La folle de Maigret]], 1970, Presses de la Cité – ''(Maigret komt te laat)'' # [[Georges Simenon/Le fou de Bergerac]] 1931, Fayard – ''(Maigret en de krankzinnige van Bergerac)'' # [[Georges Simenon/L'homme dans la rue|L'homme dans la rue]], 1939, Sept Jours – ''(Maigret schaamt zich)'' # [[Georges Simenon/L'improbable Monsieur Owen|L'improbable Monsieur Owen]], 1937, Police-Film/Police-Roman # [[Georges Simenon/L'inspecteur Cadavre|L'inspecteur Cadavre]], 1943, Gallimard – ''(Maigret als ongewenste gast)'' # [[Georges Simenon/Jeumont, 51 minutes d'arrêt!|Jeumont, 51 minutes d'arrêt!]], 1936, – ''(Het raadsel van de trein in de nacht)'' # [[Georges Simenon/Les larmes de bougie|Les larmes de bougie]], 1936, Paris-Soir-Dimanche – ''(De druppels kaarsvet)'' # [[Georges Simenon/Liberty Bar|Liberty Bar]], 1932, Fayard – ''(Maigret aan de rivièra)'' # [[Georges Simenon/Mademoiselle Berthe et son amant|Mademoiselle Berthe et son amant]], 1937, Police-Film – ''(Berthe en haar vriend)'' # [[Georges Simenon/Maigret|Maigret]], 1933, Fayard – ''(Maigret)'' # [[Georges Simenon/Maigret à l'école|Maigret à l'école]], 1953, Presses de la Cité – ''(Maigret en de geschaduwde schoolmeester)'' # [[Georges Simenon/Maigret à New-York|Maigret à New-York]], 1946, Presses de la Cité – ''(Maigret in New-York)'' # [[Georges Simenon/Maigret a peur|Maigret a peur]], 1953, Presses de la Cité – ''(Maigret in het wespennest)'' # [[Georges Simenon/Maigret à Vichy|Maigret à Vichy]], 1967, Presses de la Cité – ''(Maigret in Vichy)'' # [[Georges Simenon/Maigret au Picratt's|Maigret au Picratt's]], 1950, Presses de la Cité – ''(Maigret op Montmartre)'' # [[Georges Simenon/Maigret aux assises|Maigret aux assises]], 1959, Presses de la Cité – ''(Getuige Maigret)'' # [[Georges Simenon/Maigret chez le coroner|Maigret chez le coroner]], 1949, Presses de la Cité – ''(Maigret in het wilde westen)'' # [[Georges Simenon/Maigret chez le ministre|Maigret chez le ministre]], 1954, Presses de la Cité – ''(Maigret en de minister)'' # [[Georges Simenon/Maigret en meublé|Maigret en meublé]], 1951, Presses de la Cité – ''(Maigret op kamers)'' # [[Georges Simenon/Maigret et l'affaire Nahour|Maigret et l'affaire Nahour]], 1966, Presses de la Cité – ''(Maigret en de zaak Nahour)'' # [[Georges Simenon/Maigret et l'homme du banc|Maigret et l'homme du banc]], 1952, Presses de la Cité – ''(Maigret en de gele schoenen)'' # [[Georges Simenon/Maigret et l'homme tout seul|Maigret et l'homme tout seul]], 1971, Presses de la Cité – ''(Maigret en het lijk in het sloophuis)'' # [[Georges Simenon/Maigret et l'indicateur|Maigret et l'indicateur]], 1971, Presses de la Cité – ''(Maigret en de stille verklikker)'' # [[Georges Simenon/Maigret et l'inspecteur Malgracieux|Maigret et l'inspecteur Malgracieux]], 1947, Presses de la Cité – ''(Maigret en inspecteur Nurks)'' # [[Georges Simenon/Maigret et la Grande Perche|Maigret et la Grande Perche]], 1951, Presses de la Cité – ''(Maigret en de Lange Lijs)'' # [[Georges Simenon/Maigret et la jeune morte|Maigret et la jeune morte]], 1954, Presses de la Cité – ''(Maigret en de blauwe avondjapon)'' # [[Georges Simenon/Maigret et la vieille dame|Maigret et la vieille dame]], 1949, Presses de la Cité – ''(Maigret en de weduwe Besson)'' # [[Georges Simenon/Maigret et le client du samedi|Maigret et le client du samedi]], 1962, Presses de la Cité – ''(Maigret en de bezoeker van zaterdag)'' # [[Georges Simenon/Maigret et le clochard|Maigret et le clochard]], 1962, Presses de la Cité – ''(Maigret en de clochard)'' # [[Georges Simenon/Maigret et le corps sans tête|Maigret et le corps sans tête]], 1955, Presses de la Cité – ''(Maigret en het lijk zonder hoofd)'' # [[Georges Simenon/Maigret et le fantôme|Maigret et le fantôme]], 1963, Presses de la Cité – ''(Maigret en het spook)'' # [[Georges Simenon/Maigret et le marchand de vin|Maigret et le marchand de vin]], 1969, Presses de la Cité – ''(Maigret en de wijnhandelaar)'' # [[Georges Simenon/Maigret et le tueur,|Maigret et le tueur]] 1961, Presses de la Cité – ''(Maigret en de killer)'' # [[Georges Simenon/Maigret et les braves gens|Maigret et les braves gens]], 1961, Presses de la Cité – ''(Maigret en de keurige mensen)'' # [[Georges Simenon/Maigret et les témoins récalcitrants|Maigret et les témoins récalcitrants]], 1958, Presses de la Cité – ''(Maigret en de miljoenen&shy;erfenis)'' # [[Georges Simenon/Maigret et les vieillards|Maigret et les vieillards]], 1960, Presses de la Cité – ''(Maigret in de wereld van gisteren)'' # [[Georges Simenon/Maigret et Monsieur Charles|Maigret et Monsieur Charles]], 1972, Presses de la Cité – ''(Maigret en meneer Charles)'' # [[Georges Simenon/Maigret et son mort|Maigret et son mort]], 1947, Presses de la Cité – ''(Maigret en zijn dode)'' # [[Georges Simenon/Maigret hésite|Maigret hésite]], 1968, Presses de la Cité – ''(Maigret aarzelt)'' # [[Georges Simenon/Maigret s'amuse|Maigret s'amuse]], 1956, Presses de la Cité – ''(>Maigret incognito)'' # [[Georges Simenon/Maigret se défend|Maigret se défend]], 1964, Presses de la Cité – ''(Maigret in de verdediging)'' # [[Georges Simenon/Maigret se fâche|Maigret se fâche]], 1945, Presses de la Cité – ''(Maigret wordt kwaad)'' # [[Georges Simenon/Maigret se trompe|Maigret se trompe]], 1953, Presses de la Cité – ''(De vergissing van Maigret)'' # [[Georges Simenon/Maigret tend un piège|Maigret tend un piège]], 1955, Presses de la Cité – ''(Maigret en de maniak van Montmartre)'' # [[Georges Simenon/Maigret voyage|Maigret voyage]], 1957, Presses de la Cité – ''(Maigret op reis)'' # [[Georges Simenon/Maigret, Lognon et les gangsters|Maigret, Lognon et les gangsters]], 1951, Presses de la Cité – ''(Maigret en de gangsters)'' # [[Georges Simenon/La maison du juge|La maison du juge]], 1940, Gallimard – ''(Maigret en het huis van de rechter)'' # [[Georges Simenon/Les Mémoires de Maigret|Les Mémoires de Maigret]], 1950, Presses de la Cité – ''(De memoires van Maigret)'' # [[Georges Simenon/Menaces de mort|Menaces de mort]], 1941, Révolution nationale – (niet vertaald) # [[Georges Simenon/Mon ami Maigret|Mon ami Maigret]], 1949, Presses de la Cité – ''(Mijn vriend Maigret)'' # [[Georges Simenon/Monsieur Gallet, décédé|Monsieur Gallet, décédé]], 1930, Fayard – ''(Maigret in Sancerre)'' # [[Georges Simenon/Monsieur Lundi|Monsieur Lundi]], 1936, Paris-Soir-Dimanche – ''(Maigret en meneer Maandag)'' # [[Georges Simenon/Le notaire de Châteauneuf|Le notaire de Châteauneuf]], 1937, Police-Film/Police-Roman – ''(De notaris van Châteauneuf)'' # [[Georges Simenon/Les Nouvelles Enquêtes de Maigret|Les Nouvelles Enquêtes de Maigret]], 1944, Gallimard # [[Georges Simenon/La nuit du carrefour|La nuit du carrefour]], 1931, Fayard – ''(Maigret en het huis van de drie weduwen)'' # [[Georges Simenon/L'ombre chinoise|L'ombre chinoise]], 1931, Fayard – ''(Maigret en de Chinese schim)'' # [[Georges Simenon/On ne tue pas les pauvres types|On ne tue pas les pauvres types]], 1946, Œuvres libres – ''(Maigret en de arme drommel)'' # [[Georges Simenon/La patience de Maigret|La patience de Maigret]], 1965, Presses de la Cité – ''(Het geduld van Maigret)'' # [[Georges Simenon/Peine de mort|Peine de mort]], 1936, Paris-Soir-Dimanche – ''(De reddende moord)'' # [[Georges Simenon/Le pendu de Saint-Pholien|Le pendu de Saint-Pholien]], 1930, Fayard – ''(De gehangene van Saint Pholien)'' # [[Georges Simenon/La péniche aux deux pendus|La péniche aux deux pendus]], 1936, Paris-Soir-Dimanche – ''(Twee lijken aan boord van een trekschuit)'' # [[Georges Simenon/Les Petits cochons sans queue|Les Petits cochons sans queue]], 0, Presses de la Cité – ''(Maigret en de varkentjes zonder staart)'' # [[Georges Simenon/Pietr le Letton|Pietr le Letton]], 1930, Fayard – ''(Maigret en de onbekende wreker)'' # [[Georges Simenon/La Pipe de Maigret|La Pipe de Maigret]], 1945, Presses de la Cité – ''(De pijp van Maigret)'' # [[Georges Simenon/Le port des brumes|Le port des brumes]], 1931, Fayard – ''(Haven in de mist)'' # [[Georges Simenon/La première enquête de Maigret|La première enquête de Maigret]], 1948, Presses de la Cité – ''(Het eerste onderzoek van Maigret)'' # [[Georges Simenon/Le revolver de Maigret|Le revolver de Maigret]], 1952, Presses de la Cité – ''(Het pistool van Maigret)'' # [[Georges Simenon/Rue Pigalle|Rue Pigalle]], 1936, Paris-Soir-Dimanche – ''(Rue Pigalle)'' # [[Georges Simenon/Les scrupules de Maigret|Les scrupules de Maigret]], 1957, Presses de la Cité – ''(Maigret en de gifmengster)'' # [[Georges Simenon/Signé Picpus|Signé Picpus]], 1941, Gallimard – ''(Maigret en het geval Picpus)'' # [[Georges Simenon/Stan le Tueur|Stan le Tueur]], 1937, Police-Roman – ''(Stan de killer)'' # [[Georges Simenon/Le témoignage de l'enfant de chœur|Le témoignage de l'enfant de chœur]], 1946, Presses de la Cité – ''(Maigret en de misdienaar)'' # [[Georges Simenon/Tempête sur la Manche|Tempête sur la Manche]], 1937, Police-Film – ''(Storm over het Kanaal)'' # [[Georges Simenon/La tête d'un homme|La tête d'un homme]], 1931, Fayard – ''(Maigret en de ter dood veroordeelde)'' # [[Georges Simenon/Un crime en Hollande|Un crime en Hollande]], 1931, Fayard – ''(Een misdaad in Holland)'' # [[Georges Simenon/Un échec de Maigret|Un échec de Maigret]], 1956, Presses de la Cité – ''(Maigret schiet tekort)'' # [[Georges Simenon/Un Noël de Maigret|Un Noël de Maigret]], 1959, Presses de la Cité – ''(Maigret viert Kerstmis)'' # [[Georges Simenon/Une confidence de Maigret|Une confidence de Maigret]], 1959, Presses de la Cité – ''(Maigret en het drama in de Rue Lopert)'' # [[Georges Simenon/Une erreur de Maigret|Une erreur de Maigret]], 1936, Paris-Soir-Dimanche – ''(Een vergissing van Maigret)'' # [[Georges Simenon/Les vacances de Maigret|Les vacances de Maigret]], 1947, Presses de la Cité – ''(Maigret met vacantie)'' # [[Georges Simenon/Vente à la bougie|Vente à la bougie]], 1939, Sept Jours – ''(Openbare verkoping)'' # [[Georges Simenon/La vieille dame de Bayeux|La vieille dame de Bayeux]], 1937, Police-Roman – ''(De oude dame uit Bayeux)'' # [[Georges Simenon/Le voleur de Maigret|Le voleur de Maigret]], 1966, Presses de la Cité – ''(Maigret en de zakkenroller)'' }} {{Wikipedia |Pagina = Maigret |Naam = Maigret }} {{Sub}} a8p8hb41kvj89scp58iqawh0cctb1yd 0 36950 421685 308390 2026-04-06T12:43:38Z Erik Baas 2193 {{Index Georges Simenon}} 421685 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}Simenon schreef dit Maigret-verhaal in juli 1931 aan boord van de Ostrogoth, in {{Wp|Morsang-sur-Seine|Morsang-sur-Seine}}. Het werd gepubliceerd in augustus 1931 bij uitgeverij Fayard. De titel van deze politieroman was afgeleid van de naam van een café aan de kade van Fécamp, "Au Rendez-vous des Terre-Neuvas", waar mensen elkaar ontmoetten. == Ontstaansgeschiedenis == Simenon kende de Normandische kust goed. In de zomer van 1925 hadden hij en zijn vrouw Tigy hun vakantie doorgebracht in Étretat (Seine-Maritime). Yport en Fécamp lagen daar slechts enkele kilometers vandaan. In 1929 bezocht hij Fécamp en gaf aan de botenbouwer Georges Argentin de opdracht om een boot voor hem te bouwen van 33 voet lang en 13 voet breed, en een motor van 20 pk. Deze boot gaf hij de naam Ostrogoth, waar hij vervolgens twee jaar op doorbracht, samen met Tigy, "Boule" (Henriette Liberge, een 19-jarige vissersdochter die ze als meid en kokkin aanwierven) en zijn hond Olaf. Daardoor was hij goed vertrouwd met Fécamp en de sfeer van de vissersgemeenschap. == Thema's == Simenon exploreert in deze roman de thema's bezitsdrang, jaloezie en obsessie. == Personages == * Pierre Le Clinche, zoon van een visser, telegrafist aan boord van de ''Océan'', vrijgezel van 19 jaar * Marie Léonnec, dochter van groothandelaars, verloofde van Le Clinche, 21 jaar * Octave Fallut, kapitein van de ''Océan'', 55 jaar, het slachtoffer * Adèle Noirhomme, prostituee, zijn minnares * Gaston Buzier, andere minnaar van Adèle == Plot == Octave Fallut, kapitein van de trawler de "Ocean", wordt in het water gewurgd teruggevonden in de haven van Fécamp. De telegrafist, Le Clinche, die men rond de boot heeft zien sluipen, wordt gearresteerd als verdachte. Maigret wordt van de zaak op de hoogte gebracht door een oude vriend, een leraar te Quimper, die hem vraagt om de onschuld van Le Clinche te bewijzen. Maigret haalt zijn vrouw over om hun vakantie in Normandië in plaats van in de Elzas door te brengen. Ze komen aan in Fécamp (Seine-Maritime), vanwaar treilers vertrekken om in de wateren voor de kust van Newfoundland te gaan vissen. == Adaptaties voor televisie == * ''The Log of the Cap Fagnet'', Engelse tv-film van Michael Hayes, met Rupert Davies, 1963. * ''Maigret en de Kabeljauwvissers'', Nederlandse tv-film met Jan Teulings als commissaris Maigret, 1967. * ''Au rendez-Vous des Terre-Neuvas'', Franse tv-film van Jean-Paul Sassy met Jean Richard in de hoofdrol, uitgezonden op Antenne2 in 1977. == Nederlandse vertaling == * ''Maigret en de kabeljauwvissers'', Zwarte Beertje 1116, 1967 {{Sub}} f7q6w5gqefx2fddgr4i9wyv3c79ldfa 0 36954 421680 416667 2026-04-06T12:23:16Z Erik Baas 2193 {{Index Georges Simenon}} 421680 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Index Georges Simenon}} [[Bestand:Georges Simenon (1963) by Erling Mandelmann.jpg|omkaderd|Georges Simenon in 1963. Foto van Erling Mandelmann|links]] Over Simenon doen heel wat sterke verhalen de ronde. Sommige zijn waar, andere zijn waarschijnlijk aangedikt. De snelheid waarmee hij boeken schreef was legendarisch. In minder dan twee weken had hij een nieuwe titel in de [[Georges Simenon/Maigret-reeks|Maigret-reeks]] klaar. Voor hij zijn echte naam durfde zetten onder een van zijn boeken, schreef hij in een razend tempo honderden pulpromannetjes om aan de kost te komen. Even legendarisch was zijn seksuele appetijt. In een interview zei hij eens tegen zijn vriend {{Wp|Federico Fellini|Fellini}}, de regisseur, dat hij met meer dan tienduizend vrouwen had geslapen. Zijn beroemdste bedpartner was waarschijnlijk {{Wp|Joséphine Baker|Joséphine Baker}}.<br> Toch was hij met al die levenslust, zijn rijkdom en al die avonturen niet voldaan. Hij wilde vooral erkenning als serieus schrijver en schreef met dat doel voor ogen tientallen ''romans durs'', maar zowel de uitgeverijen als de critici bleven hem als een schrijver van bestsellers zien, en meer niet. In 1951 kreeg hij wel erkenning. Toen werd Simenon verkozen tot lid van de ''"Académie royale de langue et de littérature françaises de Belgique"''. Postuum werd zijn werk gecanoniseerd in de Franse letteren, toen twee delen met eenentwintig romans, waarvan vijf Maigrets, in de "''[[Georges Simenon/La Pléiade - Simenons beste romans|Bibliothèque de la Pléiade]]''" werden opgenomen.{{Clear left}} ---- ===1903=== '''Georges Joseph Christian Simenon''' wordt geboren in Luik in de rue Léopold 26, op 13 februari, 10 minuten na middernacht. Zijn moeder, die heel bijgelovig is, vraagt haar echtgenoot om de geboortedatum officieel op 12 februari te laten inschrijven. ===1906=== Geboorte van Christian, zijn broer. ===1908-1914=== Student aan het Institut Saint-André te Luik. ===1914=== Student aan het jezuïetencollege Saint-Louis. ===1918=== Zijn schoolresultaten zijn middelmatig; hij krijgt lage cijfers, behalve voor Frans. Verliest zijn interesse in studeren en verlaat het college zonder te zijn geslaagd voor zijn examens. Werkt een tijdje bij een banketbakker en in een bibliotheek wanneer zijn vader ziek wordt. ===1919=== Nu zo veel jongemannen niet meer zijn teruggekomen uit de oorlog, neemt de zestienjarige Georges Simenon het initiatief om zelf in Luik naar werk te zoeken. Joseph Demarteau van de ''Gazette de Liège'' neemt hem eerst in dienst als loopjongen, en later mag hij de lokale rubriek met ''fait divers'' verzorgen. Op zoek naar nieuwtjes, doet hij in die jaren veel ervaring op die hem van pas zal komen bij het schrijven van zijn romans. ===1921=== Hij doet zijn militaire dienst in Luik. Verlooft zich met Régine Renchon. Publicatie van zijn eerste roman: ''Au Pont des Arches''. ===1922=== Zijn vader sterft. Verhuist naar Parijs op 10 december 1922. Simenon stort zich in het uitgaansleven met zijn jonge vrouw, die hij "Tigy" noemt. Ze leren er onder meer de schilders Picasso, Vlaminck en Max Jacob kennen. ===1923=== 24 maart: huwelijk met Régine Renchon. Een van de rijkste mannen van Frankrijk, de markies van Tracy (eigenaar van zes kastelen en van de krant ''Paris-Centre''), neemt hem in dienst als secretaris. Simenon maakt kennis met de wereld van edelen en rijken, en schrijft een aantal verhalen zoals ''Sans Gêne'' en ''Paris-Flirt'', bedoeld voor een 'galanter' publiek. ===1924=== Schrijft zijn eerste populaire roman: ''Le Roman d'une dactylo'' onder het pseudoniem "Jean du Perry". Het is de eerste van een reeks van 190 populaire romans die Simenon in de periode 1924-1931 zou schrijven. Deze verhalen over avontuur, liefde en erotiek verkoopt hij voor 1000 Franse francs per 10.000 regels. In deze periode heeft hij zes uitgevers en schrijft hij onder zevenentwintig pseudoniemen. Hij troost zich met de gedachte dat ook Balzac en andere auteurs niet anders konden dan op deze manier hun debuut als schrijver te maken:{{Citaat|Et j' avais besoin pout garder la tête haute, de me répéter que Balzac et quelques autres avaient débuté de la même façon.}} ===1925=== Ontmoet op een avond in oktober in het théâtre des Champs-Elysées een nog onbekende jonge danseres in de Revue nègre: Joséphine Baker. Zij wordt zijn minnares, een verhouding die zal duren tot 1927. ===1928=== Hij koopt de ''Ginette'', een vijf meter lange boot, waarmee hij door Frankrijk reist langs rivieren en kanalen. ===1929=== Hij laat een tien meter lange kotter bouwen in Fécamp: de ''Ostrogoth''. Reist ermee naar België en dan naar Nederland, en neemt vervolgens als passagier de boot om langs de kusten van Noorwegen te varen. Volgens een zelf verzonnen legende schrijft hij zijn eerste Maigret, ''Pietr le Letton'', in Delfzijl. ===1931=== Introductie van zijn beroemdste personage, inspecteur Maigret, in de roman ''Pietr-le-Letton''. Het was de eerste van vijfenzeventig politieromans en achtentwintig korte verhalen rond Maigret. Simenon heeft succes. Uitgeverij Fayard geeft na lang dralen vanaf 20 februari 1931 groen licht voor de uitgave van de Maigret-reeks. ''Le Chien jaune'' wordt reeds het jaar na zjn verschijning verfilmd door Jean Tarride, en Jean Renoir maakt een filmadaptatie van ''La Nuit du carrefour'' in 1932. De films zelf worden echter geen commercieel succes. ===1932=== Werkt als reporter in Afrika, Turkije en de Sovjet-Unie. Bij zijn terugkomst wordt een serie artikelen over zijn Afrikaanse ervaringen gepubliceerd in het weekblad Voilà onder de titel ''L’heure du nègre''. ===1933=== Rondreis door Europa, schrijft reportages, tekent een contract met de uitgever Gaston Gallimard. ===1934=== Cruise in de Middellandse Zee aan boord van de Araldo. Vertrekt in december op wereldreis. ===1939=== Geboorte van zijn zoon Marc. ===1940 === Verhuist naar Terre-Neuve in Fontenay-le-Comte. Hij ontvangt daar Gaston Gallimard, die het manuscript voor ''Pedigree'' meeneemt. Tijdens de Duitse inval is Simenon verantwoordelijk voor Belgische vluchtelingen in La Rochelle, waar hij woont. Zijn broer Christian collaboreert in de oorlog met de Duitsers. Bij de bevrijding wordt hij bij verstek ter dood veroordeeld. Hij vlucht en neemt dienst in het Vreemdelingenlegioen. In 1947 sterft hij in Indochina. ===1942=== Simenon verhuist naar Saint-Mesmin-le-Vieux, in de Vendée. De Duitse bezetters beschuldigen hem ervan een joodse afkomst te hebben. Zijn moeder stuurt hem de nodige certificaten om dit te weerleggen. ===1945=== Verhuist naar het Canadese Quebec en maakt veel reizen naar de Verenigde Staten. In New York leert hij zijn latere echtgenote, de Canadese Denyse Quinet, kennen toen hij in november van dat jaar op zoek was naar een nieuwe secretaresse. ===1946=== Publicatie van ''Trois Chambres à Manhattan''. ===1948=== Publicatie van ''La Neige était sale''. ===1949=== Zijn secretaresse, Denyse Ouimet, bevalt van zijn zoon in Tucson, Arizona. ===1950=== Echtscheiding van zijn eerste vrouw, huwt met Ouimet, in Reno, Nevada. ===1953=== Geboorte van zijn dochter Marie-Jo. ===1959=== Geboorte van zijn zoon Pierre in Lausanne, Zwitserland. ===1963=== Bouw van een villa in de buurt van Lausanne. ===1964=== Scheiding van Ouimet. Simenon zal de hem resterende jaren doorbrengen met Teresa Sburelin, de huishoudster met wie hij al een relatie had. ===1966=== [[Bestand:Delfzijl Maigret 01.jpg|miniatuur|Standbeeld van Maigret in Delfzijl]] Inhuldiging van het standbeeld van commissaris Maigret in Delfzijl, waar Simenon volgens de overlevering in september 1929 de eerste Maigret, ''Pietr-le-letton'', zou hebben geschreven. Het beeld werd door Pieter d'Hondt in opdracht van de uitgever Abs Bruna gemaakt. ===1970=== Zijn moeder sterft. ===1972=== Publicatie van de laatste Maigret: "Maigret et Monsieur Charles". ===1973=== Begint aan de "Dictées" te schrijven. ===1978=== Zelfmoord van zijn dochter Marie-Jo op 19 mei. ===1980=== Simenon schrijft aan zijn "Mémoires intimes", die in 1981 worden gepubliceerd. ===1984=== Ondergaat op 17 december een operatie voor een goedaardige hersentumor. ===1989=== Overlijdt in Lausanne, Zwitserland, op 4 september. {{Sub}} ofek8yel5f60ybqphwcbzzxw1m98qy7 0 36956 421679 362698 2026-04-06T12:22:27Z Erik Baas 2193 +{{Index}, +{{Kolommen}} 421679 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}In de periode 1931-1972 verschenen er in totaal 117 "romans durs" van Simenon. Het zijn meer literair geconstrueerde en stilistisch verfijnde romans waarin Maigret niet voorkomt, en waarin Simenon zijn personages meer psychologische diepgang geeft. Veel van Simenons "romans durs" volgen een gelijkaardige verhaallijn: een man verbreekt de routine van zijn leven, geeft zijn baan en relatie op, trekt de stad uit en geeft zich over aan een of andere obsessie. Simenon drijft zijn hoofdpersonages in deze boeken tot het uiterste: ze overschrijden grenzen, tot zelfs het begaan van een misdaad. Zoals steeds onthoudt Simenon zich van enig commentaar; hij blijft trouw aan zijn motto ''"Comprendre et ne pas juger"''. ---- {{Kolommen automatisch |min-width = 33em |inhoud= * [[Georges Simenon/Le Relais d'Alsace|Le Relais d'Alsace]] (1931) * [[Georges Simenon/Le passager du Polarlys|Le passager du Polarlys]] (1932) * [[Georges Simenon/L'âne rouge|L'âne rouge]], 1932 – ''(De rode ezel)'' * [[Georges Simenon/Les fiançailles de M. Hire|Les fiançailles de M. Hire]], 1933 – ''(De verloofdes van meneer Hire)'' * [[Georges Simenon/Le coup de lune|Le coup de lune]] (1933) * [[Georges Simenon/La maison du canal|La maison du canal]], 1933 – ''(Het huis aan het kanaal)'' * [[Georges Simenon/Les gens d'en face|Les gens d'en face]] (1933) * [[Georges Simenon/Le haut mal|Le haut mal]] (1933) * [[Georges Simenon/L'Homme de Londres|L'Homme de Londres]], 1933 – ''(De man uit Londen)'' * [[Georges Simenon/Le locataire|Le locataire]] (1934) * [[Georges Simenon/Les suicidés|Les suicidés]] (1934) * [[Georges Simenon/Les Pitard|Les Pitard]] (1935) * [[Georges Simenon/Les clients d'Avrenos|Les clients d'Avrenos]] (1935) * [[Georges Simenon/Quartier nègre|Quartier nègre]], 1935 – ''(Negerwijk)'' * [[Georges Simenon/45° à l’ombre|45° à l’ombre]], 1936 – ''(45 graden in de schaduw)'' * [[Georges Simenon/Les demoiselles de Concarneau|Les demoiselles de Concarneau]], 1936 – ''(De meisjes van Concarneau)'' * [[Georges Simenon/Long cours|Long cours]],1936 – ''(De teddybeer)'' * [[Georges Simenon/L'évadé|L'évadé]], 1936 – ''(Voortvluchtig)'' * [[Georges Simenon/L'assassin|L'assassin]], 1937 – ''(De moordenaar)'' * [[Georges Simenon/Le testament Donadieu|Le testament Donadieu]] (1937) * [[Georges Simenon/Le Blanc à lunettes|Le Blanc à lunettes]] (1937) * [[Georges Simenon/Monsieur La Souris|Monsieur La Souris]], 1937 – ''(Het geval de Muis)'' * [[Georges Simenon/Faubourg|Faubourg]] (1937) * [[Georges Simenon/Ceux de la soif|Ceux de la soif]], 1938 – ''(Eiland van de dorst)'' * [[Georges Simenon/Chemin sans issue|Chemin sans issue]], 1938 – ''(Doodlopende weg)'' * [[Georges Simenon/La Marie du port|La Marie du port]] (1938) * [[Georges Simenon/Les sœurs Lacroix |Les sœurs Lacroix]], 1938 – ''(De zusters Lacroix)'' * [[Georges Simenon/Les trois crimes de mes amis|Les trois crimes de mes amis]], 1938 – ''(De drie misdaden van mijn vrienden)'' * [[Georges Simenon/Les rescapés du "Télémaque"|Les rescapés du "Télémaque"]], 1938 – ''(De schipbreukelingen)'' * [[Georges Simenon/Le suspect|Le suspect]] (1938) * [[Georges Simenon/Touriste de bananes|Touriste de bananes]], 1938 – ''(De bananentoerist)'' * [[Georges Simenon/L'homme qui regardait passer les trains|L'homme qui regardait passer les trains]], 1938 – ''(De man die de treinen voorbij zag gaan)'' * [[Georges Simenon/Le Cheval-Blanc|Le Cheval-Blanc]] (1938) * [[Georges Simenon/Le bourgmestre de Furnes|Le bourgmestre de Furnes]], 1939 – ''(De burgemeester van Veurne)'' * [[Georges Simenon/Le Coup-de-Vague|Le Coup-de-Vague]], 1939 – ''(De schokgolf)'' * [[Georges Simenon/Chez Krull|Chez Krull]] (1939) * [[Georges Simenon/Malempin|Malempin]], 1940 – ''(Dokter Malempin)'' * [[Georges Simenon/Les inconnus dans la maison|Les inconnus dans la maison]], 1940 – ''(Onbekenden in het huis)'' * [[Georges Simenon/Le voyageur de la Toussaint|Le voyageur de la Toussaint]] (1941) * [[Georges Simenon/Cour d'assises|Cour d'assises]] (1941) * [[Georges Simenon/Bergelon|Bergelon]], 1941 – ''(Dokter Bergelon)'' * [[Georges Simenon/L'outlaw|L'outlaw]], 1941 – ''(De vogelvrije)'' * [[Georges Simenon/Il pleut bergère...|Il pleut bergère...]], 1941 – ''(Donkere regen)'' * [[Georges Simenon/La maison des sept jeunes filles|La maison des sept jeunes filles]] (1941) * [[Georges Simenon/La vérité sur Bébé Donge|La vérité sur Bébé Donge]], 1942 – ''(De waarheid over Bébé Donge)'' * [[Georges Simenon/Oncle Charles s'est enfermé|Oncle Charles s'est enfermé]] (1942) * [[Georges Simenon/La veuve Couderc|La veuve Couderc]], 1942 – ''(De weduwe Couderc)'' * [[Georges Simenon/Le fils Cardinaud|Le fils Cardinaud]], 1942 – ''(De zoon)'' * [[Georges Simenon/Le rapport du gendarme|Le rapport du gendarme]] (1944) * [[Georges Simenon/Les noces de Poitiers|Les noces de Poitiers]] (1945) * [[Georges Simenon/La fenêtre des Rouet|La fenêtre des Rouet]], 1945 – ''(Het huis aan de overkant)'' * [[Georges Simenon/La fuite de Monsieur Monde|La fuite de Monsieur Monde]], 1945 – ''(De verdwijning van meneer Monde)'' * [[Georges Simenon/L'aîné des Ferchaux|L'aîné des Ferchaux]], 1945 – ''(De man van Oebangi)'' * [[Georges Simenon/Trois chambres à Manhattan|Trois chambres à Manhattan]], 1946 – ''(Drie kamers op Manhattan)'' * [[Georges Simenon/Le cercle des Mahé|Le cercle des Mahé]] (1946) * [[Georges Simenon/Le destin des Malou|Le destin des Malou]] (1947) * [[Georges Simenon/Au bout du rouleau|Au bout du rouleau]], 1947 – ''(Uitgeput)'' * [[Georges Simenon/Le passager clandestin|Le passager clandestin]] (1947) * [[Georges Simenon/Lettre à mon juge|Lettre à mon juge]], 1947 – ''(Brief aan mijn rechter)'' * [[Georges Simenon/Le clan des Ostendais|Le clan des Ostendais]], 1947 – ''(Vlucht uit Oostende)'' * [[Georges Simenon/La jument perdue|La jument perdue]] (1948) * [[Georges Simenon/Le bilan Malétras|Le bilan Malétras]] (1948) * [[Georges Simenon/La neige était sale|La neige était sale]], 1948 – ''(Het bloedspoor in de sneeuw)'' * [[Georges Simenon/Pedigree|Pedigree]] (1948) * [[Georges Simenon/Les fantômes du chapelier|Les fantômes du chapelier]], 1949 – ''(De spoken van de hoedemaker)'' * [[Georges Simenon/Le fond de la bouteille|Le fond de la bouteille]] (1949) * [[Georges Simenon/Les quatre jours du pauvre homme|Les quatre jours du pauvre homme]], 1949 – ''(Vier fatale dagen)'' * [[Georges Simenon/Un nouveau dans la ville|Un nouveau dans la ville]], 1950 – ''(Een nieuweling in de stad)'' * [[Georges Simenon/L'enterrement de Monsieur Bouvet|L'enterrement de Monsieur Bouvet]], 1950 – ''(De begrafenis van meneer Bouvet)'' * [[Georges Simenon/Les volets verts|Les volets verts]], 1950 – ''(Groene luiken)'' * [[Georges Simenon/Le temps d'Anaïs|Le temps d'Anaïs]], 1951 – ''(Leven met Anaïs)'' * [[Georges Simenon/Tante Jeanne|Tante Jeanne]], 1951 – ''(Tante Jeanne)'' * [[Georges Simenon/Une vie comme neuve|Une vie comme neuve]] (1951) * [[Georges Simenon/La mort de Belle|La mort de Belle]], 1952 – ''(De dood van Belle)'' * [[Georges Simenon/Les frères Rico|Les frères Rico]], 1952 – ''(De gebroeders Rico)'' * [[Georges Simenon/Marie qui louche|Marie qui louche]], 1952 – ''(Schele Marie)'' * [[Georges Simenon/Antoine et Julie|Antoine et Julie]], 1953 – ''(Antoine en Julie)'' * [[Georges Simenon/Feux rouges|Feux rouges]], 1953 – ''(Stoplicht)'' * [[Georges Simenon/L'escalier de fer|L'escalier de fer]], 1953 – ''(De ijzeren trap)'' * [[Georges Simenon/Crime impuni|Crime impuni]], 1954 – ''(Ongestrafte misdaad)'' * [[Georges Simenon/L'horloger d'Everton|L'horloger d'Everton]], 1954 – ''(De horlogemaker van Everton)'' * [[Georges Simenon/Le grand Bob|Le grand Bob]], 1954 – ''(De grote Bob)'' * [[Georges Simenon/Les témoins|Les témoins]], 1955 – ''(Getuigen)'' * [[Georges Simenon/La boule noire|La boule noire]], 1955 – ''(Het zwarte balletje)'' * [[Georges Simenon/Les complices|Les complices]], 1956 – ''(De medeplichtigen)'' * [[Georges Simenon/En cas de malheur|En cas de malheur]], 1956 – ''(In geval van nood)'' * [[Georges Simenon/Le petit homme d'Arkhangelsk|Le petit homme d'Arkhangelsk]], 1956 – ''(De merel in de tuin)'' * [[Georges Simenon/Le fils|Le fils]], 1957 – ''(De zoon)'' * [[Georges Simenon/Le nègre|Le nègre]], 1957 – ''(De neger)'' * [[Georges Simenon/Strip-tease|Strip-tease]], 1958 – ''(Striptease)'' * [[Georges Simenon/Le président|Le président]], 1958 – ''(De premier)'' * [[Georges Simenon/Le passage de la ligne|Le passage de la ligne]], 1958 – ''(Over de scheidslijn)'' * [[Georges Simenon/Dimanche|Dimanche]], 1959 – ''(Zondag)'' * [[Georges Simenon/La vieille|La vieille]], 1959 – ''(De oude dame)'' * [[Georges Simenon/Le veuf|Le veuf]], 1959 – ''(De weduwnaar)'' * [[Georges Simenon/L'ours en peluche|L'ours en peluche]] (1960) * [[Georges Simenon/Betty|Betty]], 1961 – ''(Betty)'' * [[Georges Simenon/Le train|Le train]], 1961 – ''(De trein)'' * [[Georges Simenon/Les autres|Les autres]], 1962 – ''(De anderen)'' * [[Georges Simenon/La porte|La porte]], 1962 – ''(De deur)'' * [[Georges Simenon/Les anneaux de Bicêtre|Les anneaux de Bicêtre]], 1963 – ''(Klokken van Bicêtre)'' * [[Georges Simenon/L'homme au petit chien|L'homme au petit chien]], 1964 – ''(De man met het hondje)'' * [[Georges Simenon/La chambre bleue|La chambre bleue]], 1964 – ''(De blauwe kamer)'' * [[Georges Simenon/Le petit saint|Le petit saint]], 1965 – ''(Kleine heilige)'' * [[Georges Simenon/Le train de Venise|Le train de Venise]], 1965 – ''(De trein uit Venetië)'' * [[Georges Simenon/La mort d'Auguste|La mort d'Auguste]], 1966 – ''(De dood van Auguste)'' * [[Georges Simenon/Le confessionnal|Le confessionnal]] (1966) * [[Georges Simenon/Le chat|Le chat]], 1967 – ''(De kat)'' * [[Georges Simenon/Le déménagement|Le déménagement]], 1967 – ''(De verhuizing)'' * [[Georges Simenon/La prison|La prison]] (1968) * [[Georges Simenon/La main|La main]], 1968 – ''(De hand)'' * [[Georges Simenon/Il y a encore des noisetiers|Il y a encore des noisetiers]] (1969) * [[Georges Simenon/Novembre|Novembre]], 1969 – ''(November)'' * [[Georges Simenon/Le riche homme|Le riche homme]], 1970 – ''(De rijkaard)'' * [[Georges Simenon/La cage de verre|La cage de verre]], 1971 – ''(De glazen kooi)'' * [[Georges Simenon/La disparition d'Odile|La disparition d'Odile]], 1971 – ''(De verdwijning van Odile)'' * [[Georges Simenon/Les innocents|Les innocents]], 1972 – ''(De schuldelozen)'' }} {{Sub}} raubsyv2v34u2livvtqyr6m4br9s1xp 0 36959 421694 308082 2026-04-06T12:45:35Z Erik Baas 2193 {{Index Georges Simenon}} 421694 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}'''''L'Affaire du boulevard Beaumarchais''''' (in Nederlandse vertaling verschenen als "De vergiftigingszaak op de Boulevard Beaumarchais") werd gepubliceerd in 1936. Simenon schreef deze novelle in Neuilly-sur-Seine in 1936. Het verhaal werd eerst in het weekblad Paris-Soir gepubliceerd, op zondag 24 en zondag 31 oktober 1936. ''L'Affaire du boulevard Beaumarchais'' was het eerste deel van een serie van vijf novellen die de lezer de eerste week alle elementen van de op te lossen zaak presenteerden, en de tweede week de ontknoping. In 1944 werd het door Gallimard uitgegeven in de verzamelbundel ''Les Nouvelles Enquêtes de Maigret''. == Plot == Met Allerheiligen onderzoekt Maigret de moord op Louise Voivin, die in haar appartement op de Boulevard Beaumarchais dood werd aangetroffen, vergiftigd met digitalis ([[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Vingerhoedskruid|vingerhoedskruid]]). Het gif wordt teruggevonden in een pakje waarop "soda" staat geschreven. Maigret ondervraagt haar echtgenoot Ferdinand en haar jonge zuster Nicole. Zo komt hij te weten dat ze minnaars zijn, maar ze ontkennen beiden iets met de moord te maken te hebben. Maigret verneemt alles over de vreemde driehoeksverhouding. Nadat Louise de verhouding had ontdekt, bleven de drie samenwonen. Ferdinand sliep op de bank, Louise communiceerde met haar zuster door haar briefjes te schrijven en bleef de minnaars voortdurend bespioneren. {{Sub}} dhczplr1s3gnh1chklyu2pbgwosmqmd 0 36960 421687 308598 2026-04-06T12:43:51Z Erik Baas 2193 {{Index Georges Simenon}} 421687 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}'''''L'Affaire Saint-Fiacre''''' ( Maigret en de zaak Saint-Fiacre) is een politieroman die Simenon schreef in januari 1932 tijdens een verblijf in een villa te Cap d'Antibes. Het boek werd door Fayard in februari van dat jaar gepubliceerd. Deze roman verscheen eerst als feuilleton in het dagblad ''l'Union républicaine de l'Aisne''. ==Bijzonderheden== L'Affaire Saint-Fiacre is om verschillende redenen bijzonder. Ten eerste omdat we commissaris Maigret zien terugkeren naar de plaats waar hij zijn jeugd doorbracht (het kasteel van Saint-Fiacre waar zijn vader als toezichter werkte); vervolgens ook omdat hij zich in dit onderzoek, vanwege die herinneringen, laat leiden door de hoofdverdachte. Zoals vaak bij Simenon het geval is, voert hij vertegenwoordigers op uit verschillende sociale lagen van de bevolking: de verarmde aristocratie, de priester, de ambitieuze en op geld beluste rentmeester, en de 'gewone mensen'. Te midden van alles is Maigret degene die probeert te begrijpen zonder te oordelen. Autobiografische elementen: Simenon was in de periode tussen 1923 en 1924 zelf privésecretaris van een rijke aristocraat, de Marquis de Tracy. ==Personages == *Commissaris Maigret *Maurice de Saint-Fiacre. Rentenier, vrijgezel, 30 jaar. *Marie Vassilief, zijn minnares. *Het slachtoffer: de gravin van Saint-Fiacre, 60 jaar. *Jean Metayer, secretaris en minnaar van de gravin, vrijgezel, 30 jaar. *Tallier, advocaat in Bourges, verdedigt Jean Metayer. *Gautier, rentmeester van het Kasteel van Saint-Fiacre, gehuwd.. *Émile Gautier, zoon van de gravin, bankbediende in Moulins, vrijgezel, vroegere minnaar van de gravin. *Bouchardon, dokter, boer. *De pastoor. == Plot == De politie van Moulins stuurt Maigret in Parijs een onrustwekkend bericht door dat ze ontvangen heeft: ''"Een misdaad zal worden gepleegd in de kerk van Saint-Fiacre tijdens de eerste Mis van de Dag van de Doden."'' Maigret gaat onmiddellijk ter plaatse. Wanneer hij een mis bijwoont, sterft de gravin van Saint-Fiacre (een fictief dorp geïnspireerd op Paray-le-Frésil) aan een hartaanval. Hoewel dokter Bouchardon dit als doodsoorzaak opgeeft, gaat het in werkelijkheid om een misdaad, begaan met behulp van een nep krantenknipsel dat iemand in haar missaal (rooms-ka­tho­liek mis­boek) heeft gestopt en dat de zelfmoord van haar zoon bericht. Maigret, die in de dorpsherberg van Marie Tatin verblijft, begint de verdachten te ondervragen. Elke plaats die hij bezoekt, roept sterke herinneringen op. Een van de verdachten is haar zoon Maurice de Saint-Fiacre, die zoals steeds diep in de schulden ten tonele verschijnt met zijn minnares, Marie Vassilief. Andere betrokkenen zijn: Jean Metayer, secretaris en minnaar van de gravin; Gautier, de rentmeester, en zijn zoon Émile Gautier, die in de bank te Moulins werkt. De dader wordt ontmaskerd tijdens een door Maurice de Saint-Fiacre georganiseerd en georkestreerd diner waarbij iedereen die met de zaak te maken heeft is uitgenodigd. == Nederlandse vertalingen == * ''De zaak Saint-Fiacre'', vertaler: Kris Lauwerys, uitgeverij De bezige bij (2015). {{Sub}} 73fq2vfgegf5pj8gn9rm7hkweq5c3p2 0 36961 421693 308111 2026-04-06T12:45:00Z Erik Baas 2193 {{Index Georges Simenon}} 421693 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}'''''Maigret à Vichy''''' (Maigret in Vichy) is een politieroman van Georges Simenon, in 1968 door Presses de la Cité gepubliceerd als onderdeel van de Maigret-reeks. Simenon schreef tussen 5 en 11 september 1967 aan het verhaal, dat als voorpublicatie in 26 afleveringen eerst verscheen in de krant Le Figaro tussen 2 december 1967 en 3 januari 1968. == Personages == * Maigret en zijn vrouw. * Hélène Lange, het slachtoffer, 48 jaar. * Francine Lange, de zus van Hélène, 40 jaar, kapster in La Rochelle. * Louis Pélardeau, rijke industrieel, zestiger. * Désiré Lecoeur, 48 jaar, commissaris van politie van Clermont-Ferrand. == Plot == Maigret is 53 jaar en gezond, maar heeft behoefte aan een werkonderbreking. Op advies van zijn dokter (Pardon) boekt hij met zijn vrouw een verblijf in het kuuroord Vichy. Tot hun dagelijkse routine behoort een wandeling, waardoor ze stilaan meer mensen leren kennen. Op een dag horen ze het vreselijke nieuws dat een van de vrouwen die ze hadden opgemerkt, Hélène Lange, gewurgd teruggevonden is nabij het hotel. Commissaris Désiré Lecoeur van Clermont-Ferrand, iemand die vroeger als inspecteur bij Maigret in dienst was, leidt het onderzoek. Intussen begint Maigret echter zelf iedereen te ondervragen. Hélènes zuster Francine komt naar de begrafenis en beweert dat ze bijna geen contact meer had met het slachtoffer, dat een eenzaam leven leidde. Lecoeur en Maigret ontdekken echter dat de band met haar zuster veel dieper was dan ze beweert. Ze vinden het ook bijzonder vreemd dat Hélène elke maand een uitstap maakte naar een ander stadje en bij haar terugkomst telkens 5000 frank of meer op haar bankrekening zette. == Verfilming == *''Maigret à Vichy'', Franse televisiefilm uit 1984 van Alain Levent met Jean Richard. {{Sub}} g1n2rjvymtkefau9mkrwv52q0d2cqz5 0 36965 421686 308248 2026-04-06T12:43:45Z Erik Baas 2193 {{Index Georges Simenon}} 421686 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}'''''Cécile est morte''''' (in Nederlandse vertaling verschenen als ''"Maigret en de moord op de Quai des Orfèvres"'') is een politieroman van Georges Simenon die als deel van de Maigret-reeks in 1942 als boek werd gepubliceerd door uitgeverij Gallimard. Simenon was klaar met het schrijven van deze roman in december 1940. Het werk verscheen eerst in een voorpublicatie in de krant Paris-Soir in een serie die liep van 18 februari tot 5 april 1941 (45 afleveringen). Het manuscript werd in 1943 geveild ten bate van krijgsgevangenen, op initiatief van de auteur. ==Bijzonderheden== ''Cécile est morte'' is Simenons snelst verfimde roman (de verfilming startte na minder dan een jaar): in 1944 bracht Maurice Tourneur in Frankrijk een langspeelfilm uit met de acteur Albert Préjean in de rol van commissaris Maigret. Het boek was ook de eerste Maigret die voor de televisie werd uitgebracht (geregisseerd door Claude Barma, 1967). ==Personages== * Cécile Pardon, het slachtoffer. Celibatair, werkloos, 28 jaar. * Juliette Boynet, tweede slachtoffer. Céciles tante, 52 jaar. * Gérard Pardon, de broer van Cécile, zonder beroep. * Charles Dandurand, raadsman van Juliette, 50 jaar. ==Plot== De voorbije zes maanden ontvangt Maigret in zijn kantoor aan de Quai des Orfèvres herhaaldelijk bezoek van Cécile. Zij vertelt hem dat ‘s nachts voorwerpen van plaats worden verwisseld in het appartement van haar tante, Juliette Bonyet. Maigret laat het huis een tijdje surveilleren, maar er gebeurt niets verdachts. Cécile blijft echter aandringen. Op 7 oktober zit zij opnieuw Maigret geduldig op te wachten, maar die heeft geen tijd en geen zin en laat haar die dag ‘in het aquarium’ zitten zonder haar te ontvangen. Als hij zich eindelijk met haar wil bezighouden, is ze echter verdwenen. Voor de commissaris heeft ze een bericht achtergelaten dat er zich een “vreselijk drama heeft afgespeeld”. Maigret begeeft zich ongerust naar het appartement in Bourg-la-Reine en ontdekt dat haar tante Juliette Boynet gewurgd op het bed ligt. Van Cécile is geen spoor. Zij zal diezelfde dag dood worden teruggevonden in een opbergruimte nabij Maigrets bureau. Maigret, verteerd door wroeging, begint zijn onderzoek door alle bewoners en familieleden te ondervragen. {{Sub}} 8yqryakb36joilf6iw4d2t2pod4y85i 0 36967 421688 308358 2026-04-06T12:44:03Z Erik Baas 2193 {{Index Georges Simenon}} 421688 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}[[Bestand:Loing011.jpg|miniatuur|Brug over de Loing]] '''''L'auberge aux noyés''''' (in het Nederlands vertaald als ''Herberg het Hellegat'') schreef Simenon in Neuilly tijdens de winter 1937-1938, of in Porquerolles in maart 1938. De novelle verscheen eerst in voorpublicatie in het tijdschrift ''Police-Film/Police-Roman'' nr. 29 van 11 november 1938. Nadien werd het verhaal opgenomen in de verzamelbundel ''Les Nouvelles Enquêtes de Maigret'' die Gallimard in 1944 publiceerde. ==Plot== Commissaris Maigret begeeft zich naar Nemours. Tijdens zijn verblijf aldaar vindt er een merkwaardige gebeurtenis plaats, die hij zal onderzoeken. Op de weg die Nemours verbindt met Montargis, in de buurt van het restaurant ''L'Auberge aan Noyés'', botst een vrachtwagen tegen een auto waardoor die in de rivier Loing wordt gekatapulteerd. De herberg heet eigenlijk ''Auberge des Pêcheurs'', maar iedereen noemt haar "de herberg bij de verdronkenen" vanwege het hoge aantal verdronkenen in de buurt. Wanneer het voertuig uit het water wordt getakeld, is er echter geen spoor van de inzittenden. In de koffer vindt men wel het lijk van een vrouw met doorgesneden keel. Dat er geen inzittenden gevonden zijn, is heel vreemd. De vrachtwagenchauffeur, Joseph Lecoin, getuigt immers dat hij, nadat hij de parkeerde auto had geraakt en deze in de rivier verdween, stemmen om hulp had horen schreeuwen. Een man die op dat ogenblik op een schuit voorbij was gevaren, bevestigt dit. Notaris La Pommeraye vertelt Maigret dat zijn 17-jarige dochter Viviane smoorverliefd is op Jacques Vertbois, de eigenaar van de auto. Beiden zijn nu verdwenen. ==Verfilming== * ''L'Auberge aux noyés'', Franse televisiefilm uit 1989 van de Jean-Paul Sassy, met de acteur Jean Richard die de rol van commissaris Maigret speelt. {{Sub}} jfnrgxvejhcjywyk8caz7u2x6ou0xft 0 36972 421691 308599 2026-04-06T12:44:50Z Erik Baas 2193 {{Index Georges Simenon}} 421691 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}'''''Le chien jaune''''' (De gele hond) werd gepubliceerd bij Fayard in 1931. Simenon schreef deze politieroman in maart 1931 in het 'Hôtel La Michaudière, kasteel van {{Wp|Guigneville-sur-Essonne|Guigneville-sur-Essonne}}. ==Personages== * Ernest Michoux. Dertiger, niet-praktiserend arts die in bouwprojecten belegt. Gescheiden zonder kinderen, woont samen met zijn moeder, een weduwe. * Commissaris Maigret * Emma, serveerster in het Hôtel de l' Amiral, ongehuwd, 24 jaar. * Léon Le Guérec, voormalig zeeman, dertiger. * Jean Goyard, alias Jean Servières, journalist en vriend van Michoux. * Inspecteur Leroy, assisteert Maigret, 25 jaar. ==Plot== Maigret is voor een tijdje toegewezen aan de Brigade mobile in Rennes. In het havenstadje {{Wp|Concarneau|Concarneau}} in Bretagne wordt M. Mostaguen, Concarneaus grootste wijnhandelaar, neergeschoten bij het verlaten van Café Amiral. Alles lijkt erop te wijzen dat hij slechts een toevallig slachtoffer is. In het Hôtel de l' Amiral ontmoet Maigret kennissen en vrienden van Mostaguen. Ernest Michoux, een niet-praktiserend arts en vastgoedinvesteerder, merkt poeder op in de drankjes die ze besteld hebben bij Maigrets komst. Het blijkt strychnine te zijn. De volgende dag verdwijnt Jean Servières, een ander lid van de groep. In zijn achtergelaten auto worden bloedsporen gevonden. Het anders zo vredige Concarneau is in rep en roer, en journalisten strijken neer in het stadje om de gebeurtenissen van nabij te volgen. Er volgen nog meer aanslagen en moorden. Een plaatselijke krant publiceert een alarmerend bericht over een gele zwerfhond die op de avond van de eerste aanslag verscheen en die ongetwijfeld te maken heeft met de gebeurtenissen. ==Verfilmingen== * ''Le Chien jaune'', Franse film van Jean Tarride met Abel Tarride als Maigret. Uitgekomen op 20 augustus 1932. * ''Le Chien jaune'' (eerste versie, in zwart-wit), Franse telefilm van Claude Barma, met Jean Richard in de hoofdrol, uitgezonden op Antenne2 in 1968. * ''Le Chien jaune'' (tweede versie, in kleur), Franse telefilm van Pierre Bureau, met Jean Richard in de hoofdrol, uitgezonden op Antenne2 in 1988. * ''Zalozhniki Strakha'', Russische tv-film met Yuri Yevsyukov als Maigret, uitgebracht in 1993. ==Nederlandse vertalingen == * ''De gele hond'', vertalers: Reintje Ghoos Jan Pieter van der Sterre, uitgeverij De bezige bij (2015) {{Sub}} cxqpvsng7t4sp9tov2frglpybuyjt1y 0 36977 421683 308411 2026-04-06T12:41:33Z Erik Baas 2193 +{{Index}, +{{Kolommen}} 421683 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}Postuum werd Simenons werk gecanoniseerd in de Franse letteren, toen twee delen met eenentwintig romans, waarvan vijf Maigrets, in de "'''Bibliothèque de la Pléiade'''" werden opgenomen. ''La Pléiade'' verzamelt en publiceert de belangrijkste werken van de Franse literatuur, maar ook uit de wereldliteratuur. Deze 21 romans zijn een goed startpunt voor wie wil kennismaken met Simenons werk: {{Kolommen automatisch |inhoud = <poem> [[Georges Simenon/Le charretier de la Providence|Le charretier de la Providence]] (1931) [[Georges Simenon/L'affaire Saint-Fiacre|L'affaire Saint-Fiacre]] (1932) [[Georges Simenon/Les fiançailles de M. Hire|Les fiançailles de M. Hire]] (1933) [[Georges Simenon/Le coup de lune|Le coup de lune]] (1933) [[Georges Simenon/La maison du canal|La maison du canal]] (1933) [[Georges Simenon/L'homme qui regardait passer les trains|L'homme qui regardait passer les trains]] (1938) [[Georges Simenon/Le bourgmestre de Furnes|Le bourgmestre de Furnes]] (1939) [[Georges Simenon/Les Inconnus dans la maison|Les Inconnus dans la maison]] (1940) [[Georges Simenon/La veuve Couderc|La veuve Couderc]] (1942) [[Georges Simenon/Lettre à mon juge|Lettre à mon juge]] (1947) [[Georges Simenon/La neige était sale|La neige était sale]] (1948) [[Georges Simenon/Les mémoires de Maigret|Les mémoires de Maigret]] (1951) [[Georges Simenon/La mort de Belle|La mort de Belle]] (1952) [[Georges Simenon/Maigret et l'homme du banc|Maigret et l'homme du banc]] (1953) [[Georges Simenon/L'horloger d'Everton|L'horloger d'Everton]] (1954) [[Georges Simenon/Le président|Le président]] (1958) [[Georges Simenon/Le train|Le train]] (1961) [[Georges Simenon/Maigret et les braves gens|Maigret et les braves gens]] (1962) [[Georges Simenon/Les anneaux de Bicêtre|Les anneaux de Bicêtre]] (1963) [[Georges Simenon/Le petit saint|Le petit saint]] (1965) [[Georges Simenon/Le chat|Le chat]] (1967) </poem> }} {{Sub}} h06npl0awcn90mozmndvp1kt78bkx7q 0 36995 421671 308626 2026-04-06T12:01:16Z Erik Baas 2193 {{Index Georges Simenon}} 421671 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}} *{{Aut|Alain Bertrand}}, ''Georges Simenon: de Maigret aux romans de la destinée'' *[https://www.britannica.com/biography/Georges-Simenon Encyclopaedia Britannica: "Georges Simenon"] *[https://cobra.canvas.be/cm/cobra/boek/1.2085370 ''Georges Simenon, Leven en werk in een ABC'', op Cobra.be] *{{Aut|Joan Acocella}} in The New Yorker, 10 oktober 2011: ''[https://www.newyorker.com/magazine/2011/10/10/crime-pays-joan-acocella Crime pays]'' *{{Aut|Murielle Wenger}}, ''[https://www.trussel.com/maig/firstmaig.htm Which Maigret to Read First?]'' *{{Aut|Claude Menguy en Pierre Deligny}}, ''[https://www.trussel.com/maig/menguy.htm The true beginnings of Superintendent Maigret]'' *{{Aut|Bernard Alavoine}}, ''[https://www2.libnet.ulg.ac.be/simenon/biosim.htm Chronologie de Georges Simenon]'' *[https://www.simenonnumerique.com/catalogue.php?COL=59445 Simenon en numérique] *[https://www.toutsimenon.com/liens.html Toutsimenon] *[https://simenon.com/ ''The official Georges Simenon website'' (van zijn zoon John Simenon)] *{{Aut|David F. Drake}}, ''[https://www.trussel.com/maig/ddchron1.htm The Chronology of Maigret's Life and Career]'' *{{Aut|Ronny De Schepper}}, ''[https://ronnydeschepper.com/2013/05/19/twintig-jaar-geleden-overleed-georges-simenon/ Mary-Jo Simenon (1953-1978)]'' *{{Aut|Barry Forshaw}}, ''[https://www.shotsmag.co.uk/feature_view.aspx?FEATURE_ID=233 An Appreciation of Georges Simenon]'' *[https://www.trussel.com/maig/maigfilm.htm ''Maigret Films & TV''] *[https://www.trussel.com/maig/maiplots.htm ''Maigret Plots''] *{{Aut|Michiel Leen}} in 'Knack', ''[https://www.knack.be/nieuws/boeken/simenon-bewijst-dat-de-roman-beter-kan-zijn-dan-de-film-vertalers-hofstede-lauwerys/article-interview-430309.html Simenon bewijst dat de roman beter kan zijn dan de film]'' *{{Aut|Marc Vanesse}}, ''[https://www.trussel.com/maig/lesoir/lesoir02.htm Simenon dans la Pléiade des plus grands]'' ;Films op YouTube: {{Fr}}[https://www.youtube.com/watch?v=ROkpDmAMGgY Maigret-televisiereeks met Bruno Cremer in de hoofdrol (Frans)] {{Sub}} qe5mr7zi0k03l5aa9269rsfgvehlif0 0 37347 421692 318016 2026-04-06T12:44:55Z Erik Baas 2193 {{Index Georges Simenon}} 421692 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}'''''Les fiançailles de M. Hire''''' is een politieroman van Georges Simenon, gepubliceerd bij A. Fayard in 1933. In 1943 werd de roman op initiatief van Simenon geveild ten bate van krijgsgevangenen. == Plot == In Villejuif, een Parijse buitenwijk, wordt het lijk van een prostituee gevonden op een braakliggend terrein. De politie is ervan overtuigd dat het om een sadistische misdaad gaat. De conciërge van een huis in de buurt getuigt dat zijn huurder, M. Hire, op de avond van de moord met een bebloede zakdoek en een wonde aan zijn kin binnenkwam. M. Hire is niet geliefd. Hij is een eenzaat die af en toe gaat bowlen en prostituees bezoekt. De politie kent hem als een kleine boef, die ook al in de gevangenis heeft gezeten. Monsieur Hire wordt opgejaagd door een detective die de moord onderzoekt. Hij is ook een voyeur, die zijn mooie buurvrouw Alice aan de overkant bespioneert. Door Alice te observeren komt hij erachter dat haar verloofde de moordenaar is die iedereen zoekt. Uiteindelijk merkt Alice hem op. Zij manipuleert hem zodanig dat hij niets over haar vriend aan de politie verklapt. M. Hire gelooft dat zij echt verliefd is op hem. Hij stelt haar voor om haar vriend te verlaten en met hem mee te gaan naar zijn huisje in Zwitserland, waar hij voor haar zal zorgen. Hij maakt zichzelf echter zodanig verdacht dat hij bij zijn arrestatie nauwelijks aan een lynchpartij weet te ontsnappen door langs de daken te vluchten. Hij valt en sterft in de armen van een van de brandweermannen die ter hulp zijn geroepen. == Nederlandse vertaling == * ''De verloofdes van meneer Hire'' (vertaald door Hélène Erwich, Pandora Pockets, 2004). Eenmalige druk; is alleen nog tweedehands verkrijgbaar. {{Sub}} 2r2rijj1aijrwpnkk3laveriyayjwkb 0 37537 421690 315018 2026-04-06T12:44:26Z Erik Baas 2193 {{Index Georges Simenon}} 421690 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}'''''Le Charretier de la Providence''''' (letterlijke vertaling: ''De voerman van de Providence'') is een in maart 1931 gepubliceerde misdaadroman die Georges Simenon schreef in de zomer van 1930 aan boord van de Ostrogoth bij Nandy, in de buurt van Morsang-sur-Seine. Het boek maakt deel uit van de reeks over commissaris Maigret. == Personages == * Commissaris Maigret. * Jean-Evariste Darchambaux, alias Jean Liberge. Voerman van de schuit Providence (getrokken door paarden langs het jaagpad), voormalig arts, ex-gevangene. Gescheiden. 55 jaar. * Sir Walter Lampson, Engelsman. Gepensioneerd kolonel van het Indiase leger, 68 jaar. * Mary Lampson, geboren Céline Mornet. De vrouw van de kolonel, ex-vrouw van Darchambaux, 40 jaar, het slachtoffer. * Willy Marco, waarschijnlijk van Griekse nationaliteit. Ongehuwd, vertrouweling en minnaar van Mary Lampson. Ongeveer 25 jaar, tweede slachtoffer. * Hortense Canelle, Belgische, de echtgenote van de eigenaar van de Providence. == Plot == Maigret gaat in Dizy aan sluis 14 van het kanaal de moord op een vrouw onderzoeken. Haar lijk werd gevonden in een paardenstal. Verschillende verdachten dienen zich aan bij zijn kennismaking met de mensen uit het dorp, onder meer de bemanning van de "Southern Cross": Sir Lampson, die de echtgenoot van het slachtoffer is, en Willy, haar minnaar. Drie dagen na het begin van het onderzoek, wordt Willy op zijn beurt vermoord. Maigret vindt aanwijzingen dat de dader Lampson zou kunnen zijn. De autopsie van het eerste slachtoffer, Mary, brengt dan weer zaken aan het licht die de voerman van de schuit Providence, Jean Darchambaux, een eenzame en zwijgzame man, verdacht maken. == Nederlandse vertaling == * ''Het lijk bij de sluis'', vertaling door Anne van der Straaten. De Bezige Bij, 2015 {{Sub}} 84m4dgupuxj1rjrbw9kjih2kwmrxgfp 0 37558 421689 315175 2026-04-06T12:44:17Z Erik Baas 2193 {{Index Georges Simenon}} 421689 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}'''La danseuse du Gai-Moulin''' is een misdaadroman uit de Maigret-reeks die Georges Simenon in september 1931 schreef in een villa in het Normandische plaatsje Ouistreham. Het boek werd bij Fayard uitgebracht in november 1931. == Samenvatting == In de Luikse nachtclub Le Gai-Moulin brengen twee tieners (Jean Chabot en René Delfosse) de avond door met Adèle Bosquet, met wie ze zitten te flirten. Na sluitingstijd laten ze zich opsluiten in de kelder om de kassa te kunnen plunderen als iedereen weg is. Wanneer ze op het punt staan om hun misdaad te plegen, ontdekken de twee jongens in het donker het lichaam van een man, die zij herkennen als Ephraim Graphopoulos, een klant van de nachtclub. == Nederlandse vertaling == * De danseres van Le Gai-Moulin, vertaald door Jan Pieter van der Sterre. De Bezige Bij Antwerpen, 2014 {{Sub}} frwzh1j3grl9u4ir1w76a6ltaqyr9eq 0 37764 421696 318010 2026-04-06T12:45:52Z Erik Baas 2193 421696 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}[[Bestand:La Rochelle Vieux-Port.JPG|miniatuur|La Rochelle, de oude Franse haven aan de Atlantische Oceaan.]] '''''Le clan des Ostendais''''' (in het Nederlands gepubliceerd als ''Vlucht uit Oostende'') is een roman van Georges Simenon die verscheen in 1947. ''Le clan des Ostendais'' is een van de meer doorwrochte, psychologische romans van Simenon, een '[[Georges Simenon/Romans durs|roman dur]]'. Er gebeuren geen moorden, er is geen commissaris die een onderzoek voert: centraal staat de beschrijving van sterke karakters en de microkosmos waarin ze leven. == Belangrijkste personages == * Omer Petermans, Belgische (Vlaamse) trawlerkapitein, visser in de wateren van IJsland. Vijftiger, getrouwd, drie zonen, twee dochters. * Maria Petermans, echtgenote van Omer * Mina, hun dochter, 16 of 17 jaar. == Samenvatting == In mei 1940 begint de Tweede Wereldoorlog. Er komt een grote vluchtelingenstroom op gang naar onbezette gebieden. De meeste vluchtelingen kiezen voor de trein, sommigen trachten de vijand te ontvluchten op een schip. Op de vlucht voor de Duitse inval van Nederland en België varen Vlaamse vissersfamilies met hun vijf boten naar het zuiden van Frankrijk. Hun vrouwen en kinderen zitten in het ruim en er wacht hen een gevaarlijke tocht, belaagd door Duitse vliegtuigen en zeemijnen. In La Rochelle worden zij door de Franse autoriteiten echter tegengehouden en gedwongen in deze oude havenstad een onderkomen te zoeken. Dat gaat niet zonder slag of stoot. Wanneer de vijf vissersboten het bassin van de haven opvaren en roerloos blijven liggen, trachten de havenverantwoordelijken contact met de nieuwkomers op te nemen. In oorlogstijd dienen boten immers te worden opgeëist door de militaire overheid. De Vlamingen reageren echter niet op signalen, zodat de Fransen hun manschappen in sloepen uitsturen. Zij worden koeltjes opgewacht door een reus van een kerel, kapitein Omer, die niets begrijpt van wat ze vragen. Een verpleegster die Vlaams kent komt uiteindelijk te weten dat ze geen afstand willen doen van hun boten en dat ze hun reis willen verder zetten. Het komt tot een krachtmeting. De Oostendenaars vestigen zich uiteindelijk noodgedwongen in het voormalige politiebureau en het huis dat daar tegenover ligt. De bevolking moet niets van hen hebben omdat ze er vreemd uitzien en geen Frans spreken. Men verdenkt hen er zelfs van 'des boches' (moffen) te zijn omdat ze Vlaams spreken en mogelijk als 'vijfde colonne' voor de vijand werken. De Oostendenaars blijven echter onverstoord. Ze krijgen niet alleen te maken met de vijandigheid van inwoners en andere vluchtelingen, maar moeten ook een aantal tegenslagen verwerken. Aan het hoofd van hun clan staat Omer Petermans, die hen streng onder controle houdt in een wereld waarin ieder zijn plaats moet kennen. == Nederlandse vertaling == * ''Vlucht uit Oostende'', vertaald door W.A. Dorsman-Vos, 1976, Bruna. {{Sub}} s0jy2bv7i7vwqtiin2c7vcclwri9kgw 0 37776 421697 318202 2026-04-06T12:47:48Z Erik Baas 2193 {{Index Georges Simenon}} 421697 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}[[Bestand:Porquerolles - Cote interieure (3).JPG|miniatuur|Kust van Porquerolles]] '''''Mon ami Maigret''''' ''(Mijn vriend Maigret)'' is een misdaadroman van Georges Simenon, gepubliceerd in 1949. Het maakt deel uit van de reeks over commissaris Maigret. Simenon werkte aan het boek tussen 24 januari en 2 februari 1949 te Stud Barn, in {{Wp|Tumacacori-Carmen|Tumacacori}} (Arizona), Verenigde Staten. Het boek werd nog datzelfde jaar bij Presses de la Cité in Parijs uitgegeven. == Korte inhoud == Maigret krijgt in Parijs bezoek van inspecteur Pyke van Scotland Yard, die speciaal naar Frankrijk is gereisd om de methoden van de beroemde commissaris te bestuderen. Helaas is er toevallig geen enkele interessante zaak die zich aanbiedt, tot hij een telefoontje uit {{Wp|Porquerolles|Porquerolles}}, een eilandje in de Middellandse Zee, ontvangt. Maigret verneemt dat daar een zekere Marcellin is doodgeschoten, die kort voor zijn dood had beweerd een "vriend" van de commissaris te zijn. Maigret had tien jaar geleden het boefje gearresteerd. Hij herinnert zich dat hij Ginette, de vriendin van Marcellin, toen naar het sanatorium had gebracht voor een behandeling van haar tuberculose. Marcellin zelf zat toen immers in de gevangenis. Maigret reist af naar het eiland en begint aan zijn onderzoek, met de Engelse inspecteur die, tot grote ergernis van Maigret, niet van zijn zijde wijkt. Hij ontdekt dat Marcellin, voormalig pooier, gelegenheidsvisser en landloper, op zijn boot leefde en een populaire figuur op het eiland was geworden. Dankzij de getuigenis van een aantal mensen op het eiland, soms geholpen door de vooruitziende blik van Pyke - brengt Maigret de elementen samen die hem in staat stellen om licht te werpen op de gepleegde misdaad. Zijn verdenkingen vallen op twee mannen: Moricourt en De Greef. Moricourt is een soort gigolo die zich laat onderhouden door Wilcox, een rijke Engelse verzamelaarster van schilderijen; Jef de Greef is een jonge Nederlandse schilder. Maigret komt te weten dat Marcellin op het spoor was gekomen van een oplichterij: een vervalst schilderij, gesigneerd met 'Van Gogh', was verkocht aan mevrouw Wilcox. Marcellin wilde de twee medeplichtigen de stuipen op het lijf jagen door te zeggen dat hij een vriend was van commissaris Maigret. Die avond had een van de twee boeven hem met een revolver gedood. De vraag was: welke van de twee was de dader? Maigret verdenkt in de eerste plaats De Greef, die gewetenlozer lijkt te zijn dan Moricourt. == Nederlandse vertaling == * Mijn vriend Maigret, A.W. Bruna Uitgevers 1962, vertaling Jack Kroner; herdruk in 1984 == Verfilmingen == Het boek werd verfilmd voor televisie in 1973, onder regie van François Villiers, met Jean Richard in de rol van Maigret en Gérard Depardieu als De Greef. In 2001 verfilmde Bruno Gantillon het verhaal, met Bruno Cremer als inspecteur Maigret. {{Sub}} f0sh0o3xqo70r24mnfsyutkpkgnzssq 0 37860 421673 416598 2026-04-06T12:09:28Z Erik Baas 2193 421673 wikitext text/x-wiki {{Bi}} {{Index Franse literatuurgeschiedenis}} [[Bestand:Nm toronto university of toronto library.jpg|428px]]{{Clear left}} == Het onderwerp van dit boek == Franse literatuur is de literatuur van Frankrijk. In ruimere zin omvat het ook in het Frans geschreven literatuur van schrijvers buiten de grenzen van Frankrijk, uit landen als België, Zwitserland, Canada, Senegal, Algerije en Marokko. Deze werken worden Franstalige of francofone literatuur genoemd. Dit wikibook gaat voornamelijk over literatuur uit Frankrijk. Voor [[Belgische Franstalige literatuur]] bestaat er een apart wikibook. == Waarom leren over Franse literatuurgeschiedenis? == Om te beginnen behoort Franse literatuur samen met Engelse literatuur tot de oudste en rijkste van alle Europese talen. Enkele voorbeelden: Middeleeuwse Franstalige schrijvers schonken ons de verhalen over koning Arthur, de ronde tafel en de heilige graal. De 16e-eeuwse "Essais" van [[Michel de Montaigne]] worden nog steeds in allerlei talen door moderne lezers gewaardeerd; Molière schiep met zijn toneelstukken onvergetelijke personages zoals de hypocriet Tartuffe, en de realistische Franse roman van de 19e eeuw werd het model waarnaar moderne Europese romanschrijvers zich richtten. Enkele bekende 19e-eeuwse meesterwerken van het Franse proza zijn ''[[Victor Hugo/Les Misérables|Les Misérables]]'' van [[Victor Hugo]], ''Madame Bovary'' van Gustave Flaubert, en Honoré de Balzacs romancyclus ''La Comédie humaine''. Opmerkelijke ontwikkelingen in de 20e eeuw waren de [[Franse literatuurgeschiedenis/Nouveau roman|nouveau roman]] (Alain Robbe-Grillet, Marguerite Duras e.a.) en de literair-filosofische literatuur die werd geïnspireerd door het existentialisme (Sartre, Camus en anderen). Franse literatuur had reeds vroeg een enorme invloed buiten het Franse grondgebied. Zo ontstond er de eerste eeuwen na de Normandische verovering van Engeland (1066) - voornamelijk aan het hof - een rijke Franse literatuur. Echte hoogdagen kende het Frans in de 18e en 19e eeuw, toen het de taal werd van de gecultiveerde elite, in Europa en zelfs tot in Rusland. {| width=70% align=left border=0 cellpadding=20 cellspacing=20 style="margin-left: 1em; margin-bottom: 1em; background-color: #EAF2F8; color: black; border: 20px solid white;" |- align=left |<div style="text-align: center;"> [[Bestand:flag_of_France.svg|200 px]]</div> == Het ontstaan van het Frans == De officiële verschijning van de Franse taal dateert van 14 februari 842, toen de Serments de Strasbourg (Eden van Strasbourg) werden getekend tussen de drie zonen van Lodewijk de Vrome. De eerste echt 'literaire tekst' is ''Séquence'' of ''Cantilène de sainte Eulalie'' uit 881. In geletterde kringen bleef het Latijn echter toonaangevend. In feite bestonden meerdere dialecten van het Romaans tegelijkertijd en verspreid over verschillende gebieden (Normandisch, Picardisch, Bourgondisch, Provençaals, enz.) tot het 'Francien' van Île-de-France (de regio rond Parijs) uiteindelijk werd opgelegd. In de middeleeuwen domineerden ten noorden van de Loire de zogenaamde langues d’oïl, terwijl in het zuiden de langues d’oc werden gesproken, refererend aan de uitspraak van 'Oui' in het betreffende dialect. == De Franse taal en cultuur zijn eeuwenlang dominant geweest in Europa == De dominantie van het Engels is eigenlijk maar een recente ontwikkeling, die pas in een stroomversnelling kwam in de tweede helft van de 20e eeuw. Het Frans bleef de lingua franca voor de Europese aristocratie van de zeventiende eeuw tot in de late negentiende eeuw. Kinderen van rijke families voedden hun kinderen op in het Frans, en de voornaamste Europese koninklijke families, de Russische vorsten inbegrepen, correspondeerden in het Frans. Bovendien is Frans sinds de zeventiende eeuw de belangrijkste internationale omgangstaal voor diplomatie in Europa geweest, tot het werd voorbijgestoken door het Engels. == Huidige situatie (ca. 2020) in Vlaanderen en Nederland == In Vlaanderen heeft de kennis van het Frans bij studenten van het hoger onderwijs een absoluut dieptepunt bereikt, terwijl Frans toch als tweede taal in het secundair onderwijs wordt aangeleerd. Vlamingen en Nederlanders lijken vooral op Nederlandstalige radio- en televisiezenders af te stemmen, waardoor er weinig of geen Frans beluisterd wordt, tenzij tijdens een vakantie in Frankrijk. De Franse cultuur is in Vlaanderen weinig bekend en bij radicale flaminganten zelfs onbemind. Dat heeft historisch te maken met de strijd tegen de verfransing die in de 19e eeuw aanving, en uiteindelijk leidde tot de 'taalstrijd' en de roep naar een onafhankelijk Vlaanderen. Ook in Nederland werd het Frans, naarmate de invloed van Frankrijk afnam in Europa, steeds minder gesproken. Frans is er op de middelbare school weliswaar een verplicht vak, maar het is pas de vierde taal, na het Nederlands, het Engels en het Duits. Zowel in Vlaanderen als in Nederland zijn er steeds minder studenten die zich inschrijven voor een studie Frans. == «En déclin, la culture française ?» == Wanneer aan het begin van de 21e eeuw zelfs Franse zangers Engelse liedjes zingen, en er van de duizenden jaarlijks verschenen Franstalige romans slechts een tiental naar het Engels worden vertaald in de VS, valt het te begrijpen dat sommige verontruste critici spreken over een 'verval van de Franse cultuur'. Niet alleen Franse films en Franse kunstwerken, maar ook Franstalige literatuur doen het immers niet goed als 'exportproduct'. De Sartres, Camus, Ionesco's of Foucaults werden niet vervangen. Vooral de uitvoer van Franse boeken is in de meeste niet-Franstalige landen dramatisch gedaald. Een uitgever die zich specialiseert in het vertalen van Franse literatuur kan soms slechts rekenen op een jaaromzet van enkele honderden vertaalde boeken. Voor Olivier ­Poivre d’Arvor, directeur van France Culture, staat het vast dat de Verenigde Staten de macht hebben gegrepen met communicatiemedia als Google, Apple, Facebook, Twitter, YouTube, en met de massale filmproductie uit droomfabriek Hollywood. Ter nuancering: met de Franse literatuur zelf gaat het daarentegen wel goed. Zo verschenen er bijvoorbeeld in 2016 ca. 700 nieuwe romans. Niet allemaal meesterwerken natuurlijk, maar er zijn - naast de 'incontournabele' Michel Houellebecq - een heleboel nieuwe interessante schrijvers zoals Patrick Modiano en Laurent Binet die in hun eigen taal worden gelezen. Helaas worden er dus te weinig van deze werken vertaald, omdat uitgevers blijkbaar op veilig spelen en vaak uitsluitend bestsellers vertalen. Een van die successchrijvers is bijvoorbeeld Guillaume Musso. Van zijn roman ''Et Après'' uit 2004, die het verhaal vertelt over een tienjarig kind na een bijna-doodervaring, werden meer dan 3 miljoen exemplaren verkocht in meer dan 20 talen. Hoe dan ook blijft het kunnen lezen van romans en gedichten in de oorspronkelijke taal een verrijkende ervaring, en dit geldt zeker ook voor Franse literatuur! == Franse bestsellers == Wereldwijd bekende Franse auteurs zijn Michel Houellebecq, Marc Levy en Guillaume Musso. Andere namen van best verkopende (en vertaalde) Franstalige auteurs van het ogenblik (anno 2017) zijn onder meer: Katherine Pancol (Trois baisers, 2017), Gilles Legardinier (Une fois dans ma vie, 2017), de Belg Amélie Nothomb (Frappe-toi le cœur, 2017), Véronique Olmi (Bakhita, 2017), Philippe Jaenada (La serpe, 2017), Jean-Marie Gustave Le Clézio (Alma, 2017), Christian Signol (La vie en son royaume, 2017), Alice Zeniter (L'art de perdre, 2017). == Zie ook == * [[Wereldliteratuur/Franse literaire canon|Franse literaire canon]] * [[Frans]] - een Wikibook om Frans te leren |} {{Boek}} {{Fase|4}} [[Categorie:Literatuurstudie]] qtv123msdk0s7h12q26yem3u3lal4w7 0 40747 421674 408227 2026-04-06T12:10:19Z Erik Baas 2193 421674 wikitext text/x-wiki {{Handboek Wikimedia Commons}} Dit deel is speciaal voor wie kennis wil maken met Commons, bestanden wil gebruiken en/of enkele bestanden wil uploaden. In dit deel worden de basisbegrippen uitgelegd, zijn er tips voor het vinden van bestanden en wordt er uitgelegd hoe bestanden kunnen worden ge-upload en (her)gebruikt. Om goed te kunnen meedoen en de voorbeelden uit dit wikiboek zelf te kunnen uitproberen, is het handig om: * Een account voor Wikimedia te hebben. U kunt een account van Wikipedia gebruiken als u dat heeft en anders (gratis en zonder verplichtingen) een nieuw account maken (zie hieronder). Dat kunt u ook gaan gebruiken voor alle zusterprojecten zoals Wikipedia, Wikibook en Wikivoyage. * Het account in te stellen op taal Nederlands (via Preferences/Voorkeuren bovenin). * Steeds ingelogd te zijn bij Commons als u met dit wikiboek aan de slag gaat.<br> == Accounts == Wanneer is een account nodig: niet als eindgebruiker, voor het zoeken naar foto's, een galerij bekijken of voor het hergebruiken van bestanden; wel voor het uploaden van nieuwe bestanden, voor andere bewerkingen, deelname aan een discussie of het plaatsen van opmerkingen op een overlegpagina. Ook voor het goed kunnen benutten van dit handboek is een account nodig. Hieronder staat hoe iemand een account kan aanmaken en gebruiken. Als u al een account hebt voor Wikipedia, Wikibooks of een ander onderdeel van de [https://www.wikipedia.org Wikimedia Foundation]], gebruik die dan. Een apart account voor Commons is dan niet nodig. === Een nieuw account maken === * Klik rechtsboven op "Create account". * Bedenk een geschikte accountnaam. U mag uw echte naam gebruiken of een alias, wat u wilt, zolang hij nog niet in gebruik is en voldoet aan de [[c:Commons:Username policy|Username policy]] (beleid voor gebruikernamen). Een accountnaam is hoofdlettergevoelig. ** Deze gebruikersnaam is openbaar en wordt vermeld bij alles wat u doet op Commons, bijvoorbeeld: in bestanden die u uploadt of waarvan u de bestandspagina muteert, onder uw bijdragen in discussies en in logboeken met uw bijdragen. Hij is ook vindbaar via Google. ** Dit account is ook bruikbaar op Wikipedia, Wikibooks en andere zusterprojecten van Commons. Wel zult u steeds bij elk project apart moeten inloggen (via één klik als u al bij een ander Wikimedia-project bent aangemeld) en uw instellingen en persoonlijke pagina's beheren. * Vul de rest van het formulier in en klik op "Create your account". Vul ook uw e-mail-adres in. Deze blijft geheim en is ook voor andere Wikimedia-gebruikers niet zichtbaar. Zij kunnen u wel via uw e-mail benaderen als u aangeeft dat dat is toegestaan. Het voordeel van het invullen van een e-mail-adres is, dat u via uw e-mail attenderingen kan ontvangen over nieuwe mededelingen op uw overlegpagina, wijzigingen in bestandspagina's die u heeft ge-upload of bewerkt en over andere pagina's (zoals categorieën, galerijen en discussiepagina's) waar u aan heeft gewerkt of die u volgt (klik op het sterretje rechts van "Geschiedenis weergeven" om een pagina te volgen of ontvolgen: zwart = volgen, blanko = niet volgen). U kunt dan aan de hand van de links in de attenderingsmails deze nieuwe wijzigingen bekijken en eventueel actie ondernemen. * Bevestig uw e-mail-adres (zie uw inbox). * Stel de taal in op Nederlands (als u bent ingelogd: via Preferences rechts boven, onder het poppetje). In dit Handboek wordt ervan uitgegaan dat de ingestelde taal Nederlands is, dat voor het Uiterlijk gebruik gemaakt wordt van de nieuwste lay-out [Vector (2022)] en dat voor de rest de basis-instellingen zijn behouden. * Stel ook de andere voorkeuren naar uw wens in. Meer informatie over instellingen (in het Engels): zie de link rechtsboven naar [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Preferences Hulp]. Als het goed is, ziet u nu bovenaan een (rode) link naar uw gebruikersnaam staan. Klik daar op. U komt nu op uw eigen gebruikerspagina, op de voorpagina ervan. * Richt uw voorpagina in. Uw voorpagina is uw visistekaartje. Als iemand op Commons een indruk van u wilt krijgen, gaat hij/zij naar deze pagina. ** Vermeld graag minimaal de talen die u beheerst. De discussies zijn meestal in het Engels, maar soms is het handig om te weten dat iemand ook in een andere taal thuis is, bijvoorbeeld als men iets op uw Overleg-pagina wil bespreken. Ook is het handig om te weten in welke mate iemand een taal beheerst. Het vermelden van uw taalvaardigheid kan door bovenin op uw voorpagina het [[:Handboek Wikimedia Commons/Deel II Voor gevorderden#Templates|template]] te zetten: ''<nowiki>{{#babel:nl-N|en-2|de-1|fr-1}}</nowiki>''. Wijzig de template naar uw eigen taalvaardigheid. In dit voorbeeld: nl-N = Nederlands is uw moedertaal, Engels beheerst u op niveau 2 en Duits en Frans op basis-niveau. Voor de betekenis van de codes zie [[C:Category:User nl-N|Category:User nl-N]], voor meer taalcodes zie [[C:Commons:Babel|Commons:Babel]]. Meer talen kunt u toevoegen door "|xx-n" toe te voegen (vul ipv "xx" de taalcode in, ipv "n" het niveau). Als u een taal niet beheerst, haal dan die code weg, inclusief de "|" ervóór. ** Daarnaast kunt u iets over uzelf vertellen, links naar uw eigen uploads plaatsen, en/of uw favoriete foto's delen, wat u wilt, maar wel graag in het Engels. De pagina is van u en in principe bent u de enige die hem muteert, tenzij er zaken op staan die niet door de beugel kunnen. ** U kunt aangeven in welke onderwerpen u geïnteresseerd bent door een ondercategorie te kiezen uit [[c:Category:Users by interest|Category:Users by interest]]. Zet deze categorie via "Bewerken" onderaan uw voorpagina: kopieer ''Category:Users interested in XXX'', zet die onderaan de bewerkingspagina met [[]] eromheen, dus ''<nowiki>[[Category:Users interested in XXX]]</nowiki>'', en sla de pagina op. * Zo'n "voorpagina" kunt u ook inrichten voor alle onderdelen van Wikimedia tegelijk, via [[m:Main_Page|Meta-Wikimedia]], ook in het Engels. Dan hoeft u niet voor elk onderdeel waarop u actief bent opnieuw zo'n pagina te maken (dat mag overigens wel). Let op: Als u zich op Commons of op één van de zuster-projeten misdraagt, zult u eerst een waarschuwing krijgen, bij herhaald slecht gedrag zal uw account worden geblokkeerd voor kortere of langere tijd. Zie [[c:Commons:Blocking policy/nl|Commons:Blokkeerbeleid]] voor meer informatie. === Tijdelijk account === Als u geen account heeft, of niet bent ingelogd, en toch bewerkingen uitvoert, wordt er automatisch een [[m:Help:Temporary_accounts/nl#Hoe_werken_tijdelijke_accounts?|tijdelijk account]] aangemaakt. Elke keer als u gedurende 90 dagen een bewerking uitvoert, gebeurt dat op dit tijdelijke account. Na 90 dagen wordt het uitgeschakeld. Zo'n tijdelijk account heeft slechts beperkte mogelijkheden en wordt extra in de gaten gehouden. == Terminologie == * '''Bestandspagina''' (file description page): bestaat uit één afbeelding, geluidsfragment, video, grafiek of ander medium, met alle gegevens die daarover bekend zijn: titel, beschrijving, maker, uploader, licentievoorwaarden, categorieën, geschiedenis, bestandsgebruik (in welke zusterprojecten dit bestand is opgenomen, bijvoorbeeld in Wikipedia) en overleg over dit bestand (zie de tab Overleg bovenin). Klik in Commons in de linkerkolom op "Willekeurig bestand" voor een voorbeeld. * '''Categorie''' (category) ** Zie [[c:Commons:Categories|Commons:Categories]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. ** Een categorie is een trefwoord uit het gestructureerde trefwoordensysteem dat in Commons wordt gebruikt. Alle bestanden over één onderwerp staan zo bij elkaar. Zie bijvoorbeeld [[c:Category:Horses|Category:Horses]]. Vóórdat een categorie wordt toegekend, moet hij al bestaan; je kunt dus niet zelf zomaar een categorie verzinnen. "Gestructureerd" betekent dat er een hiërarchisch stelsel is, met bovenliggende (parent category) en onder-categorieën (subcategory). Elke categorie heeft ten minste één bovenliggende categorie, een categorie waar hij onderdeel van uitmaakt. Bijvoorbeeld: paarden (horses) zijn zoogdieren (mammals); de categorie voor paarden is dan een onder-categorie en die voor zoogdieren (in dit geval "Mammals by common named groups") is de bovenliggende categorie. In een categorie-pagina staan de bovenliggende categorieën onderaan; onder-categorieën staan als een overzicht bovenaan in een categorie-pagina; zo kun je gemakkelijk naar verwante bestanden zoeken. * '''Galerij''' (Gallery) ** Zie [[C:Commons:Galleries|Commons:Galleries]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. ** Een galerij (gallery) is een overzicht met bestanden over een bepaald onderwerp. Een galerij kan vele invalshoeken hebben, bijvoorbeeld de mooiste foto's over een onderwerp (zoals [[C:Gevelstenen in Nederland / Gable stones in the Netherlands|Gevelstenen in Nederland]]), een overzicht van de ondercategorieën als het om een grote hoofdcategorie gaat (zie bijvoorbeeld [[C:Horses|Horses]]), een overzicht van alle werken van een schilder (zie bijvoorbeeld [[C:Pieter Bruegel (I)|Pieter Bruegel (I)]]), een presentatie van een stad ([[C:Brussel|Brussel]]) of het bezit van een museum ([[C:Rijksmuseum Amsterdam/Collections|Rijksmuseum Amsterdam/Collections]], in dit geval met onderpagina's). Ook galerijen hebben weer categorieën, de hoofdcategorie is [[C:Category:Gallery pages|Category:Gallery pages]]. Op categorie-pagina's staan galerijen direct onder de onder-categorieën, onder het kopje ''Pagina’s in categorie "XXX"''. * '''Afgeleide werken''' (Derivative works) ** Zie [[C:Commons:Derivative works|Commons:Derivative works]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. **Afgeleide werken zijn bestanden die zijn afgeleid van andere bestanden of voorwerpen, bijvoorbeeld een kunstwerk, andere voorwerpen die onder het auteursrecht vallen, een uitsnede of compilatie, zie bijvoorbeeld [[C:File:Twee oudere dames buiten voor een huis in de schaduw met breiwerk, Bestanddeelnr 907-2898 cropped.jpg|File:Twee oudere dames buiten voor een huis in de schaduw met breiwerk, Bestanddeelnr 907-2898 cropped.jpg]]; in de file staat dan (als het goed is) waarvan het bestand is afgeleid (in de beschrijving, bij Andere versies) * '''{{Wp|Panoramavrijheid|Freedom of Panorama (FOP)}}''': de vrijheid en het recht om afbeeldingen te publiceren van kunstwerken in de openbare ruimte. Dit recht verschilt per land, in ongeveer de helft van de landen bestaat dit recht zelfs helemaal niet, zie [[c:Commons:Freedom of panorama|Commons:Freedom of panorama]]. : Hoofdlijnen FOP voor '''Nederland''' (zie [https://wetten.overheid.nl/BWBR0001886/2021-06-07#HoofdstukI_Paragraaf6_Artikel18 Auteurswet, art. 18]): :* foto's van kunstwerken die permanent in de openbare ruimte zijn, zijn toegestaan, mits de kunstwerken herkenbaar zijn als in de openbare ruimte (dus een close-up en het wegsnijden van de achtergrond zijn niet OK); kunstwerken moeten zichtbaar zijn vanaf openbare ruimtes (dus een foto van een beeld in de (privé-)voortuin langs een straat is ook OK) :* openbare ruimte: (1) openbare ruimtes buiten, zoals straten, pleinen, openbare parken en vrij toegankelijke natuurgebieden; (2) in openbare gebouwen (incl. treinstations), uitgezonderd scholen, musea, entreehallen van operagebouwen, bedrijven en andere gebouwen die niet vrij toegankelijk zijn voor het publiek. * '''Naamruimte''' (Namespaces): Woord met een dubbele punt erachter in de titel van een pagina, bijvoorbeeld: ''Category:, File:'' en ''User:''. Zie [[c:Help:Namespaces|Help:Namespaces]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. * '''Tag''': een label dat leesbaar is voor een programma, o.a. [[c:Commons:Copyright tags|licentie-tags in bestandspagina's]]. * '''Template''' ** Zie [[c:Commons:Templates|Commons:Templates]] voor het hoofdartikel over dit onderwerp. ** Een template is een {{Wp|Wikipedia:Sjablonen|sjabloon}} dat een veelgebruikte boodschap bevat, of ter vervanging dient van een reeks van codes of categorieën. Templates worden in bestandspagina's en categorieën opgenomen en zorgen voor consistentie. Voorbeelden: een navigatiebox die vaak rechtsboven in categorieën staat (haalt informatie en een foto op uit een corresponderend item in [[Handboek Wikimedia Commons/Deel II Voor gevorderden#Over Wikidata|Wikidata]]), een reeks van categorieën die onderling slechts weinig verschillen (bijvoorbeeld voor datum-categorieën) of boodschappen in een discussie. * '''Afkortingen''' die in Commons worden gebruikt: zie [[Handboek Wikimedia Commons/Afkortingen|Afkortingen]]. == Zoeken == Zie [[C:Help:Searching|Help:Searching]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp.<br> Zoeken naar afbeeldingen, video- en geluidsfragmenten en andere bestanden kan op diverse manieren, zowel in Commons zelf als via andere tools. === Zoeken via het zoekveld === Zie [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:CirrusSearch/nl CirrusSearch] voor het hoofdartikel over dit onderwerp.<br> Bovenaan elke pagina in Commons is een zoekveld. Na een zoekactie komt men rechtstreeks op de gewenste pagina of op een resultatenpagina waar men verder kan zoeken en ook specifieker kan zoeken. * Algemeen: type losse woorden, in elke taal die u wilt, in willekeurige volgorde, om bestanden te vinden. Er verschijnt nu een overzicht met afbeeldingen waarin u kunt scrollen en waaruit u kunt kiezen. Deze afbeeldingen zijn afkomstig uit bestanden in alle talen, ook als u een Nederlands zoekwoord heeft opgegeven. Er wordt alleen gezocht in de tab "Gestructureerde data" van bestanden. * Als u niet vindt wat u zoekt, en als u op zoek bent naar categorieën en/of galerijen, klik dan rechtsboven op "Overschakelen naar Special:Search". U komt nu in een andere module, waardoor er wordt gezocht in alle onderdelen van bestandspagina's en categorieën, behalve in de tab "Gestructureerde data". Het zoeken in deze module gebeurt echter alleen met wat wordt opgegeven: als met Nederlandse woorden wordt gezocht, worden alleen bestandspagina's en galerijen gevonden met titels of beschrijvingen waarin die Nederlandse woorden voorkomen, er wordt niet gezocht naar Engelse equivalenten. Voor het zoeken naar categorieën kan daarom beter met Engelse woorden worden gezocht omdat categorieën in de regel in het Engels zijn. * Om specifieker te zoeken: ** Wie gewend is met {{Wp|Booleaanse operator|booleaanse operatoren}} te werken (zoals AND, OR, NOT): *** de uitgeschreven booleaanse operatoren werken niet; gebruik dus niet ''AND, OR'' of ''NOT'' *** de standaard in Commons is AND; als je losse woorden in het zoekveld intypt (zonder "AND"), dan moeten zoekresultaten aan àlle zoekwoorden voldoen, de zoekwoorden mogen in willekeurige volgorde staan *** OR kan alleen bereikt worden door meerdere zoekacties achter elkaar uit te voeren *** NOT: gebruik het min-teken, bijvoorbeeld: ''katten* -kattenbak'' ** termen die bij elkaar moeten voorkomen, in een bepaalde volgorde: gebruik aanhalingstekens: ''"xxx yyy"'' ** gebruik een * om te trunceren, om te zoeken naar alle woorden die beginnen met xxx*, bijvoorbeeld: ''paard*'' vindt ook: ''paardenkastanje'', ''paardje'', etc. ** gebruik "exact zoeken" (hierdoor verschijnen alleen zoekresultaten die exact aan de zoekcriteria voldoen, inclusief accenten): klik op "Bèta" rechtsbovenin het scherm (onder het poppetje), vink "Geavanceerd zoeken" aan en klik op de button "opslaan" onderaan. * Zoeken naar alleen bestanden: ** Het eenvoudigste: "''File:''" met daarachter een of meer woorden die in de titel van de bestandspagina moeten voorkomen. Bijvoorbeeld ''File:Limburg'' levert een overzicht op van alle bestandspagina's waar "Limburg" in de titel voorkomt, of het nu om de provincie Limburg in België of Nederland gaat, of om een plaats in Duitsland. ** Die niet in een bepaalde categorie voorkomen (not in category; alleen in combinatie met andere zoekcriteria): surf naar de betreffende categorie, klik bovenaan op de tab "Meer" en vervolgens op ''Search not in category''. Er verschijnt nu een pagina met zoekresultaten. Pas de zoekvraag aan aan uw wensen (laat het gedeelte achter ''-incategory:"Category:..."'' staan) en zoek opnieuw. Bijvoorbeeld: ''katten -incategory:"Cats_of_the_ Netherlands"'' zoekt naar bestandspagina's waarin ergens het woord "katten" voorkomt, maar die niet zijn opgenomen in de [[c:Category:Cats in the Netherlands|Category:Cats in the Netherlands]]. ** Die juist wel in een bepaalde (grote) categorie voorkoment: volg dezelfde procedure, maar verwijder dan het -teken voor ''incategory''. * Zoeken naar categorieën: ** Bedenk wat de naam van de juiste categorie zou moeten zijn (in het Engels). Typ in het zoekveld ''Category:xxxx'' met in plaats van ''xxxx'' de naam of een term uit de naam van de categorie. Er wordt zowel gezocht naar categorieën die zelf ''xxxx'' in de titel hebben, als naar direct bovenliggende categorieën. ** Voor het zoeken naar categorieën waarin een bepaald woord of woordcombinatie voorkomt: ''category: "xxx yyy"'' (dus met een spatie achter ":"), bijvoorbeeld: ''category: "pink houses"''. ** Zie [[c:Commons:Categories/nl#Snelle start |Snelle start ]] voor meer tips om de juiste categorie te vinden. * Zoeken naar galerij-pagina's: [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ASearch&profile=advanced&search=&fulltext=Search&ns0=1&redirs=1&profile=advanced Gallery search]. * Zoeken naar beleid: gebruik ''Commons:XXX'', bijvoorbeeld: ''Commons:Categories''. * Zoeken naar helppagina's: gebruik ''Help:XXX'', bijvoorbeeld: ''Help:Interlanguage links'' of ''Help: links'' (let op de spatie tussen ":" en "links") === Zoekresultaten === Er zijn twee modussen met de zoekresultaten: # De standaard-modus: Plaatjes naast elkaar, als in een galerij; al scrollend kun je er net zoveel zien als je wilt; klik een plaatje aan en je krijg meer informatie over de file. # Via Special:Search (klik op ''Overschakelen naar Special:Search''): een lijst met zoekresultaten waarin de plaatjes onder elkaar staan, met naast en onder de plaatjes steeds links naar de bestanden en korte beschrijvingen. De standaard hoeveelheid zoekresultaten is hier 20; onderaan een resultatenpagina kunt u dat aanpassen tot 500; onderaan kunt u ook verder bladeren naar volgende resultaten. Klik op "Switch to MediaSearch" om weer terug te gaan naar de zoekresultaten in een galerij. De sortering in pagina's met zoekresultaten is niet altijd duidelijk en die is niet aan te passen. Bovenaan verschijnen in de regel zoekresultaten die het beste aan de zoekwoorden voldoen en waarvan de zoekwoorden in de titel voorkomen. De algemene sortering binnen categorieën is: # Leestekens, zoals ' en ". # Numeriek/getallen # Alfabetisch - Romeins schrift # Overige schriften, zoals Cyrillisch, Grieks en van Aziatische talen. Van deze sortering kan zijn afgeweken als een vrijwilliger een truc heeft toegepast om een bestand boven- of onderaan te zetten. Dit wordt vooral bij categorieën toegepast om ondercategorieën zelf te sorteren en die onder-categorieën bovenaan te zetten waar men het meest naar zoekt (zoals de "by"-categorieën). === Zoeken via Special:MediaSearch === Zie [[:mw:Help:MediaSearch|Help:MediaSearch]] voor het hoofdartikel over dit onderwerp.<br> Een alternatief voor zoeken via het zoekvenster is zoeken via [[c:Special:MediaSearch|Special:MediaSearch]]. Dit biedt voorgeprogrammeerde mogelijkheden voor selectie/verfijning en bovendien voor sortering naar meest recente uploads. Verfijning is mogelijk naar: * soort bestand (zoals afbeelding, video, pdf) en daarbinnen op soort licentie, bestandstype, afbeeldingsgrootte en/of community assessments (waardering, kwaliteit) * soort naamruimte (zoals category, overlegpagina, creator, template). De zoekresultaten worden alleen getoond in de standaard-modus. === Zoeken via categorieën === [[Bestand:Fastccihebrew.jpg|thumb|120px|'''FastCCI''']] Veel afbeeldingen en andere media zijn opgenomen in toepasselijke [[Handboek Wikimedia Commons/Categorieën|categorieën]]. Zo staan alle media over één onderwerp in overzichten bij elkaar. Om de gewenste categorie vinden: zie [[c:Commons:Categories/nl#Quick_guide| Quick guide]]. Als u in een bepaalde categorie niet de gewenste afbeelding vindt, kunt u doorklikken naar een ondercategorie (een specifiekere categorie) of een bovenliggende categorie (een globalere categorie, die staan helemaal onderaan de gevonden pagina) en eventueel zo verder klikken. Om afbeeldingen achter elkaar groot op het scherm te krijgen, kunt u klikken op de groene button rechts (op de lijn ''Media in categorie "XXX"'') en met de pijltjestoets verder klikken.<br> In een categorie staan afbeeldingen van alle kwaliteiten door elkaar heen. Soms zijn er ondercategorieën voor ''Featured pictures'', ''Quality images'' en/of ''Valued images'' over het onderwerp (zie [[c:Handboek Wikimedia Commons/Bewerken van bestanden#De beste afbeeldingen nomineren|De beste afbeeldingen nomineren]] voor uitleg). Andere keren zijn dat soort kwaliteitsafbeeldingen er wel, maar zijn er geen categorieën voor. In dat geval kan [[c:Help:FastCCI|FastCCI]] uitkomst bieden. De button (zie afbeelding) staat standaard rechtsbovenin. Als die er niet is: installeer het door in uw Voorkeuren/Uitbreidingen een vinkje te zetten voor "FastCCI" en op te slaan. NB Zo vindt u niet alleen foto's uit de betreffende categorie zelf, maar ook uit ondercategorieën; het kan dan voorkomen dat er foto's worden getoond die niets met het onderwerp zelf te maken hebben, maar bijvoorbeeld afkomstig zijn van fotografen die met het onderwerp een binding hebben (bijvoorbeeld zijn geboren in die stad). === Zoeken via galerijen === Soms is er een galerij (gallery) beschikbaar voor het onderwerp waarover u bestanden zoekt. Als een galerij precies de naam heeft die u als zoekwoord heeft opgegeven, verschijnt die bovenaan de zoekresultaten in de Special Search modus (galerij-pagina's verschijnen niet in de MediaSearch-modus). In een galerij staat een selectie van afbeeldingen en andere media. Wellicht vindt u daar al wat u zoekt. Anders kunt u via de categorie van de galerij, of via een link onder een kopje of een foto, naar een categorie springen. Ook kunt u via een bestandspagina bij de gewenste categorie uitkomen (scroll in een bestandspagina naar beneden waar de categorieën staan), waar meer bestanden over hetzelfde onderwerp staan. Klik op de button zelf of gebruik het uitrolmenu. === Zoeken via Paginalijsten === Commons biedt pagina's met alfabetische lijsten waarin je kunt zoeken op beginletters. # Zoeken naar '''pagina's''': gebruik de tool [[c:Special:AllPages|All Pages]] om te zoeken naar bepaalde soorten pagina's, zoals bestanden, overlegpagina's, gebruikers, templates en Help-pagina's; kies de gewenste soort via "Hoofdnaamruimte". # Zoeken naar '''categorieën''': gebruik de tool [[c:Special:Categories|Special:Categories]]. Vul de beginletters van een of meerdere gezochte categorieën in en klik op de button "Weergeven". Er worden niet alleen gewone categorieën weergegeven, maar ook categorieën die (nog) niet bestaan, in het rood. Zie [[c:Special:SpecialPages#Paginalijsten|Special:SpecialPages#Paginalijsten]] voor meer mogelijkheden. === Zoeken via Wikipedia === Navigeer naar [https://www.wikipedia.org/ Wikipedia] en kies de gewenste taal. Als een onderwerp in de Nederlandstalige Wikipedia niet voorkomt, kun je bijvoorbeeld kiezen voor de Engelse. Surf naar de pagina over het gewenste onderwerp. Klik op "hulpmiddelen" (bovenaan, rechts van het midden) en vervolgens onderaan op de link naar Wikimedia Commons. Die verwijst in de regel naar de betreffende galerijpagina (klik daar vervolgens onderaan voor de categorie) of direct naar de Commons-categorie over het onderwerp. === Zoeken via interactieve kaarten === Er zijn twee tools waarmee afbeeldingen via interactieve kaarten kunnen worden gezocht. NB Voor beide wordt vaak gebruik gemaakt van de geo-coördinatoren van de camera-locatie, die iets verder weg is van de gewenste lokatie. Kijk dus ook iets verder weg dan de precieze lokatie. [[Bestand:WikiMap; unkategorisierte Bilder auf Commons mit Koordinaten (Stand 2019-08-01).png|thumb|Voorbeeld Wikimap Toolforge]] * '''Wikimap''': Via https://wikimap.toolforge.org/ kunt u zoeken naar Commons-afbeeldingen die op een bepaalde locatie zijn gemaakt en naar Engelstalige Wikipedia-pagina's die over die lokatie gaan. Via de geo-coördinatoren die in een bestand zijn opgenomen, worden ze via deze tool op een kaart getoond. Let op: Alléén bestanden met geo-coördinaten verschijnen op deze kaart, dat betreft een minderheid van alle beschikbare afbeeldingen in Commons. Meer informatie: {{Wp|de:Benutzer:DB111/Tools#WikiMap|Wikimap}} (Duits/Engels). Verklaring tekens en meer zoekmogelijkheden: ** Commons-logo = afbeelding in Commons ** Wereldbolletje = Engelstalige Wikipedia-pagina ** alle afbeeldingen uit één categorie: ''<nowiki>https://wikimap.toolforge.org/?cat=Categorie-naam</nowiki>'' - vervang "Categorie-naam" door de naam van de gewenste categorie ** alle afbeeldingen met geo-coördinatoren van één uploader: ''<nowiki>https://wikimap.toolforge.org/?user=Usernaam</nowiki>'' - vervang "Usernaam" door die van de gewenste user. [[Bestand:Screen Shot WikiShootMe V3.png|thumb|WikiShootMe]] * '''WikiShootme''': werkt op soortgelijke wijze als Wikimap, maar gebruikt geo-coördinatoren uit de tab Gestructureerde data. Via https://wikishootme.toolforge.org/ kunt u óók zoeken naar Commons-afbeeldingen en Wikipedia-pagina's, en bovendien naar Wikidata-items. Meer informatie: [https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiShootMe/nl meta:WikiShootMe]. Betekenis van de kleuren: ** blauw bolletje = afbeelding in Commons ** groen bolletje = Wikidata-item met een afbeelding; klik op de link net boven de geo-coördinaten (bijna onderaan, niet altijd beschikbaar) voor de Commons-categorie met meer afbeeldingen ** geel bolletje = Wikipedia-artikel (default: in de Engelstalige Wikipedia, voor de Nederlandse: klik in het menu rechtsboven) ** rood bolletje = Wikidata-item voor de straat of andere geografische lokatie, zonder afbeelding in het Wikidata-item zelf, maar via de categorie (indien beschikbaar, zie de link net boven de geo-coördinaten) zijn er wel afbeeldingen over de lokatie. === Zoeken via ''View it!'' === [[Meta:View it! Tool|View it!]] is een tool waarmee je in andere Wikimedia-projecten (zoals Wikipedia en Wikivoyage) een overzicht met afbeeldingen uit Commons kunt zien, die over het getoonde onderwerp gaan. Dus als je op een Wikipedia-pagina over Parijs bent, kun je bovenaan een overzicht met afbeeldingen van Parijs vinden. * Het installeren van deze tool is niet op Commons, maar in Meta.wikimedia (de overkoepeling van alle Wikimedia-projecten) en het is handig als u een klein beetje weet hoe programmeren gaat. De installatie staat beschreven in [[Meta:View_it!_Tool#Script_installation|Script installatie]] (in het Engels). * Gebruik: surf naar een Wikipedia-pagina of een pagina in een ander Wikimedia-project (voor dit Handboek werkt het alleen op de [[Handboek Wikimedia Commons|hoofdpagina]]). Zorg ervoor dat u bent ingelogd (anders werkt het niet). Klik bovenaan de balk op "Afbeeldingen" (in Nederlandstalige Wikimedia-projecten) of "View" (in Engelstalige). U ziet nu een overzicht met afbeeldingen die op de één of andere manier zijn "gemerkt" als bij dit onderwerp behorend. U kunt nu klikken op een afbeelding en er meer over te weten komen. Er kunnen meer afbeeldingen van het onderwerp zijn. Om die te vinden: ** Klik op één van de afbeeldingen en scroll naar beneden. Daar vindt u categorieën die het beste bij de afbeelding passen. Klik op één ervan en u vindt meer afbeeldingen van het onderwerp van de categorie. ** Klik op de betreffende Wikimedia-pagina op "Tools" en scroll naar "Wikimedia Commons". Als u daarop klikt, komt u in de bijbehorende categorie (of galerij-pagina) en kunt u al surfend meer afbeeldingen vinden. * (Voor gevorderden): Zelf afbeeldingen aan een onderwerp toevoegen? Navigeer naar het bestand van de gewenste afbeelding. Klik op "Gestructureerde data" (onder de afbeelding, naast "Bestandsinformatie"). Voeg het gewenste onderwerp toe, eventueel ook "Kwalificaties" en/of "Referenties" en vergeet vooral niet om op "Wijzigingen publiceren" te klikken. Onderwerpen kunnen in de regel in het Nederlands worden toegevoegd. Soms wordt een keuzerijtje getoond. Als het gewenste onderwerp daar niet bij staat of de Nederlandse term onbekend is: surf naar [[d:Wikidata:Main_Page|Wikidata]] en zoek er het gewenste onderwerp op. Kopieer vervolgens òf de gevonden term (in welke taal dan ook) òf de Q-code (wat altijd het veiligste is) en plak die in het Commons-bestand. === Zoeken voor gevorderden === *Sommige gegevens en woorden in categorieën en bestanden komen bij normale zoekacties niet voor in de zoekresulataten, zoals templates. Oplossing: zoek in het zoekvenster van SpecialSearch met: ** ''insource:"xxx"'', waarbij ''xxx'' wordt vervangen door het gezochte, bijvoorbeeld: ''insource:"author=Onbekend"'' of ''insource:"date=1950-03-03"''. Meer informatie: [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:CirrusSearch#Insource Mediawiki:CirrusSearch#Insource] ** ''hastemplate:xxx'', waarbij ''xxx'' wordt vervangen door het eerste deel van de template, bijvoorbeeld ''hastemplate:delete''. Meer informatie: [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:CirrusSearch#Hastemplate Mediawiki/Help:CirrusSearch#Hastemplate] *** Voorbeeld: zoeken naar bestanden met of zonder geo-codes: via het zoekvenster in de module SpecialSearch: **** (met) ''zoekterm hastemplate:"Module:Coordinates"'', bijvoorbeeld: ''gebouw hastemplate:"Module:Coordinates"'' geeft een overzicht met alle bestanden waarin het woord "gebouw" voorkomt en waarin geografische coördinaten zijn opgenomen; **** (zonder) ''zoekterm -hastemplate:"Module:Coordinates"'', bijvoorbeeld: ''gebouw -hastemplate:"Module:Coordinates"'' geeft een overzicht met alle bestanden waarin het woord "gebouw" voorkomt en waarin geen geografische coördinaten zijn opgenomen. * Tools om zelf een query maken (voor gevorderden met meer dan "een beetje" programmeerkennis): ** [https://commons-query.wikimedia.org/ Wikimedia Commons Query Service (beta)]: met de programmeertaal [w:nl:SPARQL|SPARQL]]. Voorbeelden (die je kunt aanpassen): [https://w.wiki/ARP$ Images with snow from 01.01.2009] of klik op "Examples". Klik vervolgens op de play-button (één-na-onderste in de linker kokom) om een overzicht te krijgen. Voorwaarde: de zoekargumenten moeten voorkomen in de gestructureerde data van bestanden om geselecteerd te kunnen worden. ** [[meta:PetScan|PetScan]]. Zie ook [[c:Category:PetScan|Category:PetScan]] voor meer instructies (video's en teksten). NB Het aantal te doorzoeken categorieën moet minder dan 500.000 zijn, anders verschijnt er een foutboodschap. ** [[meta:Research:Quarry|Quarry]], voor wie goed overweg kan met {{Wp|SQL|SQL}} (basiskennis is niet voldoende). == Navigatie == In Commons kan men op dezelfde manier navigeren als op andere websites: via back en forward. Daarnaast zijn er nog andere mogelijkheden: === Via de balken bovenaan === Helemaal bovenaan staan links naar persoonlijke pagina's en instellingen. Via het belletje is te zien welke meldingen u heeft gekregen, daarnaast is een icoon voor notificaties, o.a. bedankjes voor bewerkingen die u heeft verricht.<br> Daaronder staan, in categorie-, bestands- en galerijpagina's, tabs voor: * ''Overleg'' over deze pagina (categorie-, bestands-, galerij-pagina, e.d.). U kunt meediscussiëren of zelf een vraag of opmerkingen achterlaten over deze pagina. Maak per onderwerp een apart kopje, altijd onderaan de overige kopjes. Ping ''<nowiki>{{Ping|XYZ}}</nowiki>'' in ieder geval de uploader/maker en/of anderen van wie u een reactie zou willen krijen (vul in plaats van "XYZ" de naam van de gebruiker in). Onderteken altijd met <nowiki>~~~~</nowiki>, waardoor automatisch uw gebruikersnaam en de datum en tijd verschijnen. Zie verder: [[Handboek Wikimedia Commons/Deel II Voor gevorderden#Discussies en overleg|Discussies en overleg]]. NB Overleg over een categorie vindt vaker plaats via "Categorie bediscussiëren" (in de rechterkolom), die ook zichtbaar is op de verzamelpagina met discussies, waardoor er meer mensen getriggerd worden om deel te nemen. NB Houd er rekening mee dat een reactie soms lang op zich laat wachten. * ''Bewerken'' - om deze pagina te bewerken, bijvoorbeeld om categorieën of beschrijvingen toe te voegen of te wijzigen. * ''Geschiedenis weergeven'': hier kunt u nakijken wat er zoal veranderd is sinds het aanmaken van deze pagina en wie (via welk account) deze wijzigingen heeft uitgevoerd. U kunt rechtstreeks naar meer informatie over dit account via de accountnaam, overleg en bijdragen. Als iemand een bewerking heeft uitgevoerd die u bijzonder waardeert, bijvoorbeeld als hij/zij een schrijffout van u heeft hersteld, klik dan op "bedanken". * Sterretje: hiermee kunt u aangeven dat u deze pagina (bestand, categorie, galerij-pagina) wilt volgen. Zwart = volgen, blanco = niet volgen. U krijgt mail-attenderingen als er iets wijzigt. === Via de zijbalken === In de zijbalk aan de linkerkant staan algemene links, naar o.a. Help-pagina's en enkele veelgebruikte snelkoppelingen. Onder "In andere talen" (niet voor bestanden) staan links naar Wikipedia-lemma's over hetzelfde onderwerp in alle talen waarin dit onderwerp voorkomt. Als er een sterretje voor staat, dan is dit lemma beoordeeld als "Goed artikel". In de zijbalk helemaal rechts staan "hulpmiddelen", verwante pagina's speciaal voor deze pagina. Probeer ze vooral allemaal een keer uit. De meeste spreken voor zichzelf, enkele andere worden hier besproken. Voor voorbeelden: zie [[c:Category:Agriculture|Category:Agriculture]]. * Onder het kopje "Handelingen": ** Hernoemen: voor het hernoemen van een categorie of bestand. Zie [[c:Handboek Wikimedia Commons/Bewerken van bestanden#Een categorie hernoemen|Een categorie hernoemen]] of [[c:Handboek Wikimedia Commons/Bewerken van bestanden#Bestandspagina's hernoemen|Bestandspagina's hernoemen]] (voor gevorderden). ** Purge, Hard purge en Null edit: voor het opnieuw laden van een pagina. * Onder het kopje "Algemeen": ** ''Verwijzigingen naar deze pagina'': andere Commons-pagina's met links naar naar déze pagina. Dit geldt voor alle soorten pagina's, ook bijvoorbeeld voor templates. ** ''Gerelateerde wijzigingen'': recente wijzigingen die met deze pagina te maken hebben, bijvoorbeeld wijzigingen in de bovenliggende categorieën en bestanden die aan deze categorie zijn toegevoegd. ** ''Speciale pagina's'': algemene pagina met links naar allerlei niet-reguliere Commons-pagina's, zoals pagina's waar iets mee aan de hand is, lijsten met gebruikers en veelgebruikte categorieën en bestanden. ** ''Permanente koppeling'': geeft een link naar deze pagina die permanent toepasbaar is. ** ''Paginagegevens'': overzicht van deze pagina met statistische en technische gegevens. ** ''Concept-URI'' (alleen voor bestanden): zie {{Wp|Uniform resource identifier|Uniform resource identifier}} ** ''Deze pagina citeren'' (alleen voor bestanden en galerijen): geeft een overzicht van de verschillende manieren waarop een bestand geciteerd kan worden op andere wikipagina's, webpagina's of in andere documenten. ** ''Crop Tool'' (alleen voor bestanden): tool (voor gevorderden) om foto's mee bij te snijden/uitsnedes te maken. ** ''Wikidata-item'': link naar het corresponderende item in [[Handboek Wikimedia Commons/Deel II Voor gevorderden#Over Wikidata|Wikidata]], met informatie in diverse talen over dit onderwerp, links naar items over hetzelfde onderwerp in andere Wiki-projecten (zoals Wikipedia, Wikiboek en Wikivoyage) en een foto die de lading dekt. Wikidata is de kennisbank van Wikimedia, die fungeert als centrale opslagplaats voor de gestructureerde gegevens van Wikimedia-zusterprojecten en voor de verbinding tussen die zuster-projecten. ** ''Categorie bediscussiëren'' (alleen voor categorieën, alleen voor gevorderden): link om een discussie-pagina aan te maken voor deze categorie, bijvoorbeeld om voor te stellen om deze categorie samen te voegen met een andere, of als onduidelijk is waarom deze categorie überhaupt bestaat. Vervolg zie: [[:Handboek Wikimedia Commons/Categorieën#Een categorie nomineren voor verwijdering|Een categorie nomineren voor verwijdering]] (alleen bediscussiëren van een categorie werkt vrijwel op dezelfde manier als nomineren voor verwijdering). ** ''Voor verwijdering nomineren'' (alleen voor bestanden, alleen voor gevorderden): manier om dit bestand voor te dragen voor verwijdering; hiervoor bestaan strenge regels, niet elke foto die jou niet aanstaat, kunt u laten verwijderen, zie [[Handboek Wikimedia Commons/Bewerken van bestanden#Bestanden nomineren voor verwijdering|Bestanden nomineren voor verwijdering]]. * Onder het kopje "Afdrukken/exporteren": mogelijkheden voor het downloaden en pringen van de pagina. * Onder het kopje "In andere projecten" (niet voor bestanden): pagina's over hetzelfde onderwerp in bijvoorbeeld Wikipedia en/of Wikivoyage (de Engelstalige). === In een bestandspagina === [[Bestand:2012-09-13-Gadget-GallerySlideshow-startbutton-In-A-Category.png|thumb|Slideshow-startbutton]] In een bestandspagina kunt u op twee manieren navigeren naar verwante wikimedia-pagina's: * Via de links die staan vermeld bij "Bestandsgebruik" (in Commons zelf) en "Globaal bestandsgebruik" (in andere Wikimedia-projecten); zo kan men zien waar dit bestand is gebruikt, bijvoorbeeld als illustratie; soms is daar meer informatie over het bestand te vinden. * Via de links helemaal onderaan die naar bovenliggende categorieën verwijzen. Tip: voor een diashow van de bestanden: klik op groene knop "Slideshow", rechts op de lijn "Media in de categorie ...", direct boven de bestandspagina's. Met de pijltjestoetsen kunt u naar een volgende of vorige foto. Aan de linkerkant staan de belangrijkste gegevens uit de betreffende bestandspagina. Zo kunt u bijvoorbeeld ook snel zien welke categorieën er zijn opgenomen zonder dat u stuk-voor-stuk alle bestandspagina's hoeft open te klikken. === In een categorie === * Via de '''infobox''' rechts bovenaan (als die er is). Deze bestaat uit verschillende blokken: ** Toepasselijke afbeeldingen, afkomstig uit deze Commons-categorie. ** Enkele links waarbij de naam van de Commons-categorie al is ingevuld. ** Informatie over het onderwerp. ** Een kaart om in- en uit te zoomen, en daaronder een link met de geocoördinaten in andere soorten kaarten, waaronder Google Maps. ** Bibliografische informatie (een selectie): *** Het Q-nummer verwijst naar het overeenkomstige item in [[Handboek Wikimedia Commons/Deel II Voor gevorderden#Over Wikidata|Wikidata]], waaruit de informatie in de Infobox is samengesteld. *** Identificatiecodes uit belangrijke andere databanken, buiten de Wikimedia-familie. NB In het Wikidata-item kunnen er nog veel meer staan. *** Statistiek (heb veel geduld, het kan enkele minuten duren voordat de pagina is geladen): gebruik van de bestanden in andere wiki's. *** {{Wp|de:Benutzer:DB111/Tools#WikiMap|Wikimap}}: een kaart met bolletjes en links naar afbeeldingen uit deze categorie; NB niet alle afbeeldingen uit deze categorie staan op de kaart, er zijn vele bestanden waarin geo-coördinaten ontbreken en die daarom niet op deze kaart staan. *** [[:meta:WikiShootMe|Wikishootme]]: een soortgelijke kaart, waarbij: **** geel bolletje = Wikipedia-artikel (default: in Engels, voor Nederlands klik in het menu rechtsboven) **** rood bolletje = Wikidata-item voor de straat of andere geografische lokatie, zonder afbeelding **** groen bolletje = Wikidata-item met een afbeelding **** blauw bolletje = afbeelding in Commons. * Via de '''navigatiebox''', een langgerekte box bovenaan (als die er is): naar dezelfde categorieën voor andere landen/provincies/locaties, zie bijvoorbeeld [[c:Category:Traditional clothing of Austria|Category:Traditional clothing of Austria]]. * Via de links onder het kopje "Ondercategorieën" naar onderliggende categorieën. Als er vóór een ondercategorie een donker driehoekje staat: klik daar op, zodat de ondercategorieën dáárvan zichtbaar worden, en zo verder. * Via de links onder het kopje "Pagina's in de categorie ...." naar een galerij-pagina (als die bestaat). * Rechtstreeks naar bestandspagina's met afbeeldingen, films en geluidsfragmenten onder het kopje "Media in categorie ..."; als een categorie uit meer dan 200 bestanden bestaat, kunt u doorklikken via "volgende pagina" en weer terug via "vorige pagina". * Via de links helemaal onderaan naar de bovenliggende categorieën. * (Soms, bij grote categorieën) via een alfabet-reeks bovenaan: klik op het gewenste teken waarmee een bestandsnaam moet beginnen en blader zo verder, zie [[c:Category:Agriculture|Category:Agriculture]]. === In een galerij === * Naar de opgenomen afbeeldingen, films en geluidsfragmenten; op die manier kunt u ook de categorieën van die bestanden vinden en zo verder navigeren. * Soms zijn er links geplaatst bij de media, naar een toepasselijke categorie. == Licenties == Zie [[c:Commons:Licensing/nl|Licentiëring]] voor het Commons-hoofdartikel over dit onderwerp.<br> Met licenties worden in Commons de regelingen en voorwaarden bedoeld waaronder bestanden beschikbaar worden gesteld voor hergebruik. Het gaat dus om licenties waarmee uploaders toestemming geven aan hergebruikers voor het gebruiken van hun media (dus u zit u nu aan de andere kant van de tafel dan gebruikelijk is: normaliter koopt/huurt u een licentie voor het gebruik van software van een leverancier, nu bent u zelf die leverancier, hoewel u er geen geld voor krijgt). Het is niet zo, dat uploaders zomaar een willekeurige licentie mogen kiezen, zoals bijvoorbeeld wel bij [https://www.flickr.com Flickr] kan. Commons stelt daar voorwaarden aan omdat alle media vrij en voor alle doeleinden (inclusief commerciële) gebruikt moeten kunnen worden. Als u daar als maker niet mee akkoord gaat, dan kunt u uw foto's (of andere bestanden) niet uploaden in Commons. === Voorwaarden === Makers moeten toestaan dat hun bestanden: * hergebruikt mogen worden voor alle doeleinden, ook commerciële; * gebruikt worden voor afgeleide werken, zoals uitvergrotingen, collages en bewerkingen met bijvoorbeeld een tekenprogramma; die nieuwe werken moeten overigens weer onder dezelfde voorwaarden hergebruikt mogen worden. === Licentietags === Bij het uploaden moet(en) de juiste licentietag(s) vermeld worden. Voor standaard-uploads van media die u zelf heeft gemaakt, gebeurt dat automatisch. Maar voor andere uploads moet u de juiste tag zelf toevoegen. Dit doet u door bij het uploaden achtereenvolgens te klikken op: "Dit bestand is niet mijn eigen werk" en vervolgens vaak: Een andere reden dan hierboven genoemd. Veel gebruikte licentie-tags zijn (ook steeds in deze combinatie èn met de accolades; èn een tag moet zowel gelden voor de kunstenaar (als een kunstwerk is afgebeeld) als voor de fotograaf): * ''<nowiki>{{Cc-by-sa-4.0|Naam maker}} {{Onderst:OP}}</nowiki>'' als het gaat om een foto met toestemming van de fotograaf en/of kunstenaar of hun rechtsopvolger(s), waarvoor u direct na het uploaden een e-mail verstuurt met die toestemming naar permissions-nl@wikimedia.org; zie [[c:Commons:Volunteer_Response_Team/nl|Commons:Volunteer Response Team/OTRS]] voor meer informatie over deze procedure; * ''<nowiki>{{PD-old-70-1923|yyyy}}</nowiki>'' voor media waarvan de maker meer dan 70 jaar geleden is overleden (Europees auteursrecht) en de media ten minste 95 jaar oud zijn (Amerikaans auteursrecht); yyyy = sterfjaar * ''<nowiki>{{PD-old-100-1923}}</nowiki>'' voor media waarvan de maker meer dan 100 jaar geleden is overleden (zodat ze ook kunnen worden gebruikt in landen waarin de verjaringstermijn 100 jaar is, zoals Mexico); * ''<nowiki>{{PD-old-assumed}} {{PD-1923}} </nowiki>'' voor media die ten minste 120 jaar oud zijn en u niet weet wanneer de maker is overleden; * ''<nowiki>{{PD-old-70-expired}}</nowiki>'' voor media die ten minste 190 jaar oud zijn en u niet weet wanneer de maker is overleden; * ''<nowiki>{{PD-anon-70-EU}}</nowiki>'' voor werken die ten minste 95 jaar geleden zijn <u>gepubliceerd</u> (bijvoorbeeld als ansichtkaart of als illustratie in een boek of tijdschriftartikel; NB geen 70 maar 95 jaar i.v.m. Amerikaans auteursrecht) in een land van de Europese Unie èn de maker anoniem is gebleven. * ''<nowiki>{{PD-Art|PD-old-auto-expired|deathyear=yyyy}}</nowiki>'' voor foto's van tweedimensionale kunstwerken (zoals schilderijen en tekeningen) waarvan de kunstenaar meer dan 100 jaar geleden is overleden. NB Voor foto's van tweedimensionale kunstwerken die in het publieke domein zijn, is geen toestemming van de fotograaf nodig om ze te publiceren. * Zie [[:c:Template:PD-ineligible|Template:PD-ineligible]] voor de juiste tag voor allerlei soorten afbeeldingen waarvoor geen auteursrecht bestaat, van chemische formules en eenvoudige logo's tot verkeersborden en eenvoudige geometrische figuren. Deze tag wordt ook gebruikt voor Nederlandse pasfoto's die bedoeld zijn voor paspoorten en andere identiteitsbewijzen. === Meer === * informatie over tags voor licenties: ** [[c:Commons:Copyright tags/nl|Auteursrechtentags]] ** [[c:Category:Commons licensing help by country|Category:Commons licensing help by country]] * licentie-tags: ** [[c:Category:License tags|Category:License tags]] ** [[c:Commons:Multi-license copyright tags|Commons:Multi-license copyright tags]] voor het combineren van licentie-tags. == Categorieën - Basis == Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Categorieën#Categorieën - Basis|Categorieën - Basis]]. == Uploaden == Zie [[:Handboek Wikimedia Commons/Uploaden|Uploaden]]. == Gebruiken == Zie [[c:Commons:First steps/Reuse|Commons:First steps/Reuse]] en [[c:Commons:Reusing content outside Wikimedia/nl|Commons:Hergebruik van inhoud buiten Wikimedia]] voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.<br> Een foto, film, geluidsfragment of ander medium uit Commons kunt u gebruiken waar u wilt, mits u zich aan de licentievoorwaarden uit het betreffende bestand houdt. De procedure is als volgt: # Zoek een geschikt bestand uit. # Kies hoe u dit bestand wilt gebruiken. Daarvoor staat er direct onder de titel van de bestandspagina (als u bent ingelogd) of naast de foto een balk/rij met buttons voor de mogelijkheden (als die er niet staat: klik op ''Reuse this file'' direct onder de bestandsnaam of navigeer naar ''Voorkeuren'' (bovenaan) ''- Uitbreidingen - Interface: Overige'', vink ''StockPhoto'' aan). Er verschijnt een pop-up scherm als u één ervan aanklikt. ## ''Download''; kies de gewenste resolutie. De afbeelding verschijnt nu op full screen. Klik met uw rechtermuisknop om de afbeelding te downloaden. Als u dit bestand gebruikt, dient u de gegevens uit "Naamsvermelding" uit het pop-up scherm over te nemen, inclusief de licentie. ## ''Gebruik dit bestand'' (naast een wereldbol: [[Bestand:Gnome-emblem-web.svg|30px]]) voor gebruik op een andere website, buiten Wikimedia. ### Maak een kopie van de Bestandslink om het bestand embedded te gebruiken: als de afbeelding, diagram, film of het geluidsfragment in Commons wordt ge-update, zijn die veranderingen automatisch zichtbaar op uw website. Voorbeelden: betere versies van foto's en voortschrijdend inzicht of aanvullende cijfers in een grafiek zijn automatisch ook op uw website ge-update. Als u dat niet wilt, kun het bestand downloaden (zie hierboven) en het gedownloade bestand op uw website gebruiken, mits u zich daarbij aan de voorwaarden houdt. ### Gebruik steeds de gegevens uit "Naamsvermelding" uit het pop-up scherm om aan de licentievoorwaarden te voldoen. Zie [https://lizenzhinweisgenerator.de/?lang=en Generator voor naamsvermelding] voor een tool om dit correct te doen. ## ''Gebruik dit bestand'' (naast het logo van Wikipedia: [[Bestand:Tango style Wikipedia Icon.svg|30px]]) voor gebruik in een ander Wikimediaproject, bijvoorbeeld op Wikipedia, Wikivoyage of in een Wikiboek. Kopieer de gewenste link en pas het onderschrift (het laatste deel van de link, achter "|") aan. ### "Miniatuur" is de standaard op Wikipedia. De afbeelding verschijnt nu aan de rechterkant van de pagina, in klein formaat. ### Bij gebruik van "Afbeelding" verschijnt de afbeelding paginagroot. Meestal wilt u dat niet. Dit kunt u naar elk gewenst formaat aanpassen door achter de "|" het gewenste aantal pixtels te zetten en dit af te sluiten met een "|", bijvoorbeeld <nowiki>[[Bestand:Bestandsnaam.jpg|300px|Onderschrift]]</nowiki>. ### Zie {{Wp|Help:Gebruik van bestanden|Help:Gebruik van bestanden}} voor het hoofdartikel over dit onderwerp op Wikipedia en [[Help:Gebruik van afbeeldingen]] voor dat op Wikibooks. Hier staat ook hoe u de grootte van een afbeelding kunt wijzigen en hoe u afbeeldingen links of in het midden kunt plaatsen. In andere Wikimedia-projecten werkt het op soortgelijke wijze. #### Aanvulling: De grootte van een foto kunt u ook wijzigen door ''upright=n'' toe te voegen achter een "|". In plaats van "n" voeg je een getal toe; hoe hoger de "n", hoe groter de foto wordt afgebeeld. Bijvoorbeeld: ''<nowiki>[[Bestand:Jakobsbergs gård huvudbyggnad och flyglar, sept 2021.jpg|thumb|center|upright=4]]</nowiki>''. ## ''Verstuur een link'': hier wordt u gevraagd om automatisch uw e-mail-account te openen. Als u dat niet wilt: gebruik een link uit het pop-up scherm van de knop "Download": ### "Paginalink" verwijst naar de {{Wp|Uniform Resource Locator|URL}} van de bestandspagina ### "Bestandslink" verwijst naar de URL van de afbeelding. ### Kopieer de gewenste link om te versturen. ### Tip: Deze laatste URL (dus van alleen de afbeelding) kunt u ook gebruiken in [https://www.google.com/imghp?hl=nl Google Images] en [https://tineye.com/ TinEy], om soortgelijke afbeeldingen te vinden (bijvoorbeeld om te onderzoeken of een bepaalde foto van internet is geplukt of inderdaad gemaakt is door de Commons-uploader). Klik In Google Images op het fototoestelletje en vul de URL in. # Als u een afbeelding in een ''galerij'' in één van de Wikimedia-projecten wilt gebruiken, hoeft u alleen de naam van het bestand te kopiëren, bijvoorbeeld: ''File:Bestandsnaam.jpg''. Op de Nederlandstalige Wikipedia wordt het dan nog op prijs gesteld als u "File" wijzigt in "Bestand". Zie [[c:Commons:Galleries|Commons:Galleries]] voor het hoofdartikel over dit onderwerp op Commons. # Meer mogelijkheden voor downloaden: [[c:Commons:Download tools|Commons:Download tools]] (voor gevorderde internet-gebruikers en programmeurs). == Help == Commons biedt ondersteuning, antwoorden op vragen en uitleg, zowel in het Engels als (beperkter) in het Nederlands. Er zijn diverse mogelijkheden, enkele staan bovenaan in de linkerkolom op elke Commons-pagina vermeld. # Het [[c:Commons:Gebruikersportaal|Gebruikersportaal]] biedt een overzicht (in het Nederlands) van veelgebruikte onderdelen. (Zie [[c:Commons:Community portal|Commons:Community portal]] voor de Engelstalige versie.) # [[c:Help:Contents|Hulp]] is een startpagina met Help-pagina's, inclusief een zoekveld speciaal voor Help-pagina's. # De [[Handboek Wikimedia Commons/Index|Index]] in dit Wikiboek. # [[c:Commons:De Kroeg|De Kroeg]] is een ontmoetingsplaats waar je vragen kunt stellen in het Nederlands. Hier kun je vragen stellen als je iets niet hebt kunnen vinden, bijvoorbeeld over hoe je iets doet, wat je fout hebt gedaan als het programma niet doet wat je wilt en over Nederlands, Belgisch en Surinaams (beperkt) auteursrecht. Houd er rekening mee dat het enkele dagen kan duren voordat je antwoord krijgt. # Wil je sneller antwoord, of heb je een vraag voor Engelstaligen, stel je vraag dan in de Engelse tegenhanger [[c:Commons:Village pump|Village pump]] (in het Engels). Hier zijn er verschillende afdelingen waar je je vragen kunt stellen, afhankelijk van het onderwerp, zie de rechterkolom. In het algemene gedeelte kun je bijvoorbeeld vragen wat de naam van een nieuwe categorie moet zijn als er nog geen Engelstalige hoofdcategorie is en je ook via het woordenboek of een vertaalprogramma geen eenduidige term hebt gevonden. ## Als je een vraag stelt in [[c:Commons:Administrators' noticeboard|Commons:Administrators' noticeboard]], meld dat dan op de overlegpagina van de gebruiker over wie je de vraag stelt; gebruik de template die staat vermeld in [[c:Template:Discussion-notice|Template:Discussion-notice]]. # Beslechting van geschillen met andere gebruikers, zie [[c:Commons:Dispute resolution|Commons:Dispute resolution]]. # Als je inhoudelijke vragen over een onderwerp hebt, kijk dan of het onderwerp staat vermeld op [[c:Category:Users by interest|Category:Users by interest]] en benader één van vermelde namen. Wellicht kan hij/zij je verder helpen. # Andere contactmogelijkheden: [[c:Commons:Contact_us/nl|Contactacteer ons]]. :Als je antwoord hebt gekregen op je vraag, bedank je uiteraard. Daarna kun je aangeven dat deze sectie gesloten kan worden door ''<nowiki>{{Section resolved|~~~~}}</nowiki>'' eronder te vermelden. === Enkele problemen en hun oplossingen === Kijk als je een probleem tegenkomt eerst bij het betreffende onderwerp. Hier staan alleen bijzondere problemen die niet bij één beschreven onderwerp passen. {| class="wikitable" |+ |- ! Probleem !! Oorzaak !! Oplossing |- | Oude situatie blijft verschijnen terwijl je een mutatie hebt uitgevoerd || Commons werkt met caches, het kan soms even duren voordat de wijziging zichtbaar wordt || Voor een snelle oplossing: zie [[c:Help:Purge|Help:Purge]] |- | || || |} == Epiloog: Regel uw nalatenschap! == Veel oudere foto's en foto's van kunstwerken uit de 20e eeuw kunnen niet in Commons worden ge-upload of worden er weer uit verwijderd omdat de auteursrechten niet in orde zijn. De fotograaf is bijvoorbeeld niet bekend, of de fotograaf is wel bekend maar minder dan 70 jaar geleden overleden en zijn rechtsopvolgers zijn onvindbaar. Of de kunstenaar van een afgebeeld kunstwerk is minder dan 70 jaar geleden overleden. Of foto's en andere media zijn bij een archief afgegeven zonder licentie af te spreken; dat archief mag ze dan in de meeste gevallen wel zelf publiceren (o.b.v. de Nederlandse [https://wetten.overheid.nl/BWBR0001886/2021-06-07#HoofdstukI_Paragraaf6_Artikel16o art. 16o Auteurswet]), maar de foto's mogen niet door derden worden hergebruikt. Gewone mensen laten alleen goederen en geld (of schulden) na, na hun overlijden. Fotografen, filmers en kunstenaars laten ook foto's, films en kunstwerken na, waarop auteursrechten rusten. Dit geldt niet alleen voor professionals maar ook voor amateurs. Als u niets daarover regelt, dan mogen anderen deze media pas 70 jaar na uw overlijden (her)gebruiken; dit geldt ook voor foto's van kunstwerken die niet aan de [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Terminologie|FOP]]-voorwaarden voldoen. Eerder mogen al deze media ook niet op WikimediaCommons worden ge-upload en bijvoorbeeld in Wikipedia worden gebruikt. Als u dat prima vindt, dan hoeft u niets te doen. Zeker als u en uw nabestaanden royalties van uw werk ontvangen, is dit wellicht de beste optie. Als u echter wilt dat de maatschappij al eerder plezier van uw werk kan hebben, dan moet u actie ondernemen. Eén overweging om dat te doen is, dat er nu nog mensen leven, die beschrijvingen van uw media of kunstwerken kunnen aanvullen en er zo geen/minder informatie verloren gaat. 70 jaar na uw overlijden leven ook zij niet meer. Zij kunnen uw media ook nog in de juiste context plaatsen, op Commons of in een publicatie waarin uw media worden gebruikt of aangehaald. En: het regelen hiervan gaat zoveel gemakkelijker als u zelf op tijd actie onderneemt, bijvoorbeeld op het moment van pensioneren. Als uw nabestaanden/rechtsopvolgers dit moeten doen, komt daar veel meer papierwerk, onderling overleg en gedoe aan te pas en het kost hen véél meer tijd. Als u besluit dat uw foto's, andere media of foto's van uw kunstwerken (gemaakt door uzelf of door willekeurige anderen) eerder hergebruikt mogen worden, zijn de opties: # '''Zelf''' (een selectie van) uw media '''uploaden op Wikimedia Commons'''. ## Regel dat goed. Zeker als u een bekend fotograaf, filmer of kunstenaar bent, kunnen Commons-administrators er nog wel eens aan twijfelen of u het wel echt zelf bent. Iedereen kan immers een account aanmaken met willekeurig elke naam. Stuur daarom voor de zekerheid een e-mail vanaf uw persoonlijke e-mail-adres naar Volunteer Response Team (via permissions-nl@wikimedia.org in het Nederlands) met daarin uw accountnaam (bij voorkeur één die dezelfde is als uw echte naam) en de mededeling dat u besloten hebt om uw eigen media (foto's, films, foto's van uw kunstwerken) via dit account te uploaden. ## Ook als u niet zelf de media uploadt, maar dat door een assistent (familielid, kennis, werknemer) laat doen, dient u een dergelijke e-mail naar Volunteer Response Team te sturen, bovendien met een [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 9: Verklaring met toestemming versturen|verklaring]] en uitleg van de situatie. # Uw foto's of films op een '''eigen website''' plaatsen, waarop duidelijk vermeld staat wat de licentie is waaronder ze beschikbaar zijn; als u wilt dat ze op Commons kunnen worden ge-upload, dan met een licentie die overeenkomt met de in Commons [[Commons:Licensing#Well-known licenses|toegestane licenties]]. Dan kunnen anderen desgewenst uw media uploaden in Commons. # (Een selectie van) uw media delen via '''Flickr''' (foto's) en/of '''YouTube''' (films), waarbij u de juiste licentie kiest, afhankelijk van uw wensen. Als u wilt dat uw media ook op Commons ge-upload kunnen worden, kies dan een licentie die overeenkomt met de in Commons [[Commons:Licensing#Well-known licenses|toegestane licenties]]. Verzoek: vermeld SVP ook een licentie als u foto's op andere social media deelt, zoals op Facebook en Instagram, en u wilt toestaan dat ze hergebruikt mogen worden; kies er dan één uit [https://creativecommons.nl/uitleg/ dit overzicht]; als u niets vermeldt, geldt "alle rechten voorbehouden" en mogen anderen alleen een link naar uw foto('s) vermelden, verder niets. # Voor '''kunstenaars''': via een [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 9: Verklaring met toestemming versturen|verklaring]] aan Volunteer Response Team van Commons (via permissions-nl@wikimedia.org in het Nederlands) laten weten dat foto's van uw kunstwerken voortaan een licentie kunnen krijgen die in WikimediaCommons is toegestaan. Dit is met onmiddellijke ingang. Zorg er dan voor dat: ## er in Commons een categorie voor uw kunstwerken is (zie [[Handboek Wikimedia Commons/Categorieën#Nieuwe categorie aanmaken|Nieuwe categorie aanmaken]] in het geval zo'n categorie nog niet bestaat), waarin een administrator de licentie en de details daarvan kan vermelden, vermeld deze categorie in uw mail; upload alvast enkele foto's van uw kunstwerken zodat deze categorie niet leeg is (dan wordt hij subiet na enige tijd verwijderd); ## u in de mail vermeldt: ### de juiste licentie, zie [[Commons:Licensing#Well-known licenses|Commons toegestane licenties]] ### waarvoor deze licentie geldt: voor al uw kunstwerken of voor een welomschreven selectie ervan (bijvoorbeeld: alleen voor sculpturen en tekeningen, niet voor schilderijen); NB voor kunstwerken die in Nederland in de openbare ruimte staan, hoeft geen verklaring te worden afgegeven, hiervan mogen al foto's op Commons worden geplaatst (zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Terminologie|FOP]]). # Uw foto's en/of films doneren aan een '''archief'''. Afhankelijk van uw werkterrein, de onderwerpen van uw foto's/films, uw professionele reputatie en het belang van uw media voor de maatschappij en/of de geschiedenis van een gebied, kunt u hierover contact opnemen met (in Nederland) het Nationale Archief, een provinciaal, streek- of stadsarchief, een film- of foto-museum. Wellicht is het ook mogelijk om met het betreffende archief afspraken te maken over de termijn waarop de foto's/films worden vrijgegeven, bijvoorbeeld per direct of pas nadat u bent overleden, en onder welke licentie. Dergelijke afspraken zijn in ieder geval niet mogelijk bij de hiervóór besproken opties; daar kunt u alleen met onmiddellijke ingang uw media ter beschikking stellen. Bij een archief kunt u wellicht ook de namen en contactgegevens van uw toekomstige nabestaanden/rechtsopvolgers vertrouwelijk achterlaten, zodat bij vragen over auteursrechten bekend is, waar men terecht kan. # In uw '''testament''' of in een '''{{Wp|Codocil|codocil}}''' opnemen wat uw wilt dat na uw overlijden de status van uw foto's, films en kunstwerken wordt: u kunt dan zelf een licentie kiezen en een termijn bepalen waarop de licenties ingaan of soepeler worden. Als u uw media bijvoorbeeld hebt gedeeld via Flickr of YouTube met een beperkte licentie, kunt u opnemen dat na uw overlijden uw nabestaanden de licentie(s) daar mogen veranderen naar een ruimere. In alle gevallen: * Laat uw toekomstige nabestaanden/rechtsopvolgers weten wat u wilt en welke acties u zelf al heeft ondernomen. Houd hen op de hoogte bij veranderingen daarin. * Vraag hen ook om uw sterfdatum op te nemen in de betreffende Commons-categorie, en/of die sterfdatum te laten weten aan het archief aan wie u uw media heeft gedoneerd. Deze datum is belangrijk voor het berekenen van de einddatum van de auteursrechten die gelden voor uw media (die auteursrechten blijven immers ook bestaan als u een licentie hebt ingesteld). Veel Nederlandse kunstenaars en fotografen zijn opgenomen in https://rkd.nl/nl/explore/; indien van toepassing: laat uw nabestaanden ook dáár uw sterfdatum doorgeven. {{Sub}} cbrplwttf2bfay1owxhovh4q1llypx5 10 42085 421716 411744 2026-04-06T19:49:43Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft pagina [[Sjabloon:Gebruikt TemplateStyles]] hernoemd naar [[Sjabloon:Gebruikt Templatestyles]]: te lastig 411744 wikitext text/x-wiki {{#Switch:{{NAMESPACENUMBER}} |0=<!-- Niet zichtbaar in hoofdnaamruimte --> |104=<!-- Niet zichtbaar in wikijuniornaamruimte --> |{{Ombox|Gebruikt [[Help:TemplateStyles|TemplateStyles]]:<!-- --><ul><!-- -->{{#If:{{{1|}}}|<li>[[Sjabloon:{{{1|}}}|{{{1|}}}]]</li>}}<!-- -->{{#If:{{{2|}}}|<li>[[Sjabloon:{{{2|}}}|{{{2|}}}]]</li>}}<!-- -->{{#If:{{{3|}}}|<li>[[Sjabloon:{{{3|}}}|{{{3|}}}]]</li>}}<!-- -->{{#If:{{{4|}}}|<li>[[Sjabloon:{{{4|}}}|{{{4|}}}]]</li>}}<!-- -->{{#If:{{{5|}}}|<li>[[Sjabloon:{{{5|}}}|{{{5|}}}]]</li>}}<!-- --></ul><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ToDo: ook css uitzonderen? --><includeonly>[[Categorie:Wikibooks:Pagina die TemplateStyles gebruikt|{{#Switch:{{NAMESPACENUMBER}}|0={{PAGENAME}}|#default={{NAMESPACE}}}}]]</includeonly><noinclude>{{Sjablooninfo|1= ;Doel * Plaatst pagina's die TemplateStyles gebruiken in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina die TemplateStyles gebruikt]]. * Toont de tekst "Gebruikt TemplateStyles" met een link naar [[Help:TemplateStyles]] op de pagina, behalve in de hoofd- en wikijuniornaamruimtes. * <!-- zal tzt. ook de betreffende css-pagina markeren en categoriseren --> ;Gebruik: :Voeg deze sjabloon in op de eerste regel, direct na <code><templatestyles... etc.></code> en tussen noinclude-tags. ;Syntax <pre>{{Gebruikt TemplateStyles}}</pre> }} [[Categorie:Sjablonen]] </noinclude> qk51sosgfqb61ix1zqkna3prax2z9em 421718 421716 2026-04-06T19:51:37Z Erik Baas 2193 421718 wikitext text/x-wiki {{#Switch:{{NAMESPACENUMBER}} |0=<!-- Niet zichtbaar in hoofdnaamruimte --> |104=<!-- Niet zichtbaar in wikijuniornaamruimte --> |{{Ombox|Gebruikt [[Help:TemplateStyles|TemplateStyles]]:<!-- --><ul><!-- -->{{#If:{{{1|}}}|<li>[[Sjabloon:{{{1|}}}|{{{1|}}}]]</li>}}<!-- -->{{#If:{{{2|}}}|<li>[[Sjabloon:{{{2|}}}|{{{2|}}}]]</li>}}<!-- -->{{#If:{{{3|}}}|<li>[[Sjabloon:{{{3|}}}|{{{3|}}}]]</li>}}<!-- -->{{#If:{{{4|}}}|<li>[[Sjabloon:{{{4|}}}|{{{4|}}}]]</li>}}<!-- -->{{#If:{{{5|}}}|<li>[[Sjabloon:{{{5|}}}|{{{5|}}}]]</li>}}<!-- --></ul><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ToDo: ook css uitzonderen? --><includeonly>[[Categorie:Wikibooks:Pagina die TemplateStyles gebruikt|{{#Switch:{{NAMESPACENUMBER}}|0={{PAGENAME}}|#default={{NAMESPACE}}}}]]</includeonly><noinclude>{{Sjablooninfo|1= ;Doel * Plaatst pagina's die templatestyles gebruiken in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina die TemplateStyles gebruikt]]. * Toont de tekst "Gebruikt Templatestyles" met een link naar [[Help:TemplateStyles]] op de pagina, behalve in de hoofd- en wikijuniornaamruimtes. * <!-- zal tzt. ook de betreffende css-pagina markeren en categoriseren --> ;Gebruik: :Voeg deze sjabloon in op de eerste regel, direct na <code><templatestyles... etc.></code> en tussen noinclude-tags. ;Syntax <pre>{{Gebruikt Templatestyles}}</pre> }} [[Categorie:Sjablonen]] </noinclude> 2iwf2wgdr2wcxod9qhxlm1ww3umepgq 10 42087 421714 421634 2026-04-06T19:31:44Z Erik Baas 2193 -.toccolours 421714 wikitext text/x-wiki <div class="nlwb-ombox XXXtoccolours" style="float: right; width: 11.5em; margin: 0 0 3px 6px; padding: 0 2px 1px 3px; line-height: 1.3; outline: 1px solid #808080; clear: right;">{{{1}}}</div><noinclude> ;Doel :Maakt een kleine, rechts-"drijvende" box tbv. zeer korte teksten als bv. in sjablonen {{Tl|Gebruikt Lua}} en {{Tl|Gebruikt TemplateStyles}} [[Categorie:Sjablonen boodschap]] </noinclude> quf3a4dxth5agscrtu7ssnabwt5q7z6 0 43694 421728 421379 2026-04-06T20:46:01Z Pbuddenberg 15132 421728 wikitext text/x-wiki <h3 style="padding:20px;background-color:#6b9ff3;color:white;font-weight:bold;"> <p style="font-size:0.75em;color:DarkSlateGrey;"> [[Maatschappijleer/Referentiekader_maatschappijleer/Samenleving|samenleving]] &bull; [[Maatschappijleer/Referentiekader_maatschappijleer/Cultuur|cultuur]] &bull; [[Maatschappijleer/Referentiekader_maatschappijleer/Sociale_verschillen|sociale verschillen]] &bull; [[Maatschappijleer/Referentiekader_maatschappijleer/Macht|macht]] &bull; [[Maatschappijleer/Referentiekader_maatschappijleer/Beeldvorming|beeldvorming]] &bull; [[Maatschappijleer/Referentiekader_maatschappijleer/Rechtsstaat|rechtsstaat]] &bull; [[Maatschappijleer/Referentiekader_maatschappijleer/Parlementaire_democratie|parlementaire democratie]] &bull; [[Maatschappijleer/Referentiekader_maatschappijleer/Pluriforme_samenleving|pluriforme samenleving]] &bull; [[Maatschappijleer/Referentiekader_maatschappijleer/Verzorgingsstaat|verzorgingsstaat]] &bull; [[Maatschappijleer/Referentiekader_maatschappijleer/Burgerschap|burgerschap]] </p> Cultuur is de manier waarop een groep mensen bepaalde waarden, normen en gewoonten met elkaar deelt.</h3> [[file:Gobustan_ancient_Azerbaycan_full.jpg|thumb|Rotstekeningen in het hedendaagse Gobustan, [[w:Azerbaijan|Azerbeidzjan]], die dateren uit 10.000 v.Chr. en wijzen op een bloeiende cultuur]] De [[Maatschappijleer/Dominante_cultuur|dominante cultuur]] in Nederland bestaat uit de [[w:normen_en_waarden|waarden]], [[w:Normen_en_waarden|normen]] en [[w:gewoonte|gewoonten]] die de meeste Nederlanders met elkaar delen. We spreken van een [[w:subcultuur|subcultuur]] als de cultuur van een groep afwijkt van de dominante cultuur. Bijvoorbeeld op basis van [[w:woonplaats|woonplaats]], [[w:werk|werk]] of [[w:geloof|geloof]]. Vanaf je geboorte heb je te maken met het proces van [[w:socialisatie|socialisatie]]: je neemt de [[w:cultuur|cultuur]] over van jouw [[w:gezin|gezin]], [[w:familie_(verwanten)|familie]], [[w:vriendschap|vrienden]], [[w:collega|collega’s]] enz. De mensen met wie je regelmatig om gaat, zijn jouw [[w:sociale_omgeving|sociale omgeving]]. Bij [[w:sociale_controle|sociale controle]] doe je wat jouw [[w:groep_(sociologie)|groep]] van jou verwacht: je gedraagt je op een manier die past bij de cultuur van de groep. We spreken van een [[w:sanctie_(straf)|sanctie]] als je wordt beloond of gestraft voor je gedrag door jouw omgeving. En als je jouw [[w:cultuur|cultuur]] ‘[[w:norm_(sociale_wetenschappen)|normaal]]’ vindt, noemen we dit [[w:internalisering|internalisatie]]: jouw [[w:identiteit_(eigenheid)|identiteit]] is afhankelijk van de manier waarop je jouw cultuur internaliseert. Via [[w:rolpatroon|rolpatronen]] verhouden we ons tot elkaar. Mensen gedragen zich op een manier die past bij de situatie. [[w:groepsdruk|Groepsdruk]] houdt in dat anderen bepaalde waarden, normen en gewoonten opleggen. Mensen die groepsdruk ervaren hebben het gevoel dat ze mee moeten doen. == Begrippen == ; 11. dominante cultuur : de waarden, normen en gewoonten van de grootste groep mensen in een land ; 12. subcultuur : de cultuur van een kleinere groep met eigen waarden, normen en gewoonten ; 13. religie (geloof) : een godsdienst of vorm van spiritualiteit, gevoelens, gedachten over de zin van het leven ; 14. socialisatie : je leert de waarden, normen en gewoonten van de groep of omgeving ; 15. sancties : je wordt beloond of bestraft voor bepaald gedrag ; 16. internalisatie : het jezelf eigen maken van waarden, normen en gewoonten van de groep of omgeving ; 17. identiteit : het beeld dat iemand van zichzelf heeft en wat diegene kenmerkt ten opzichte van anderen ; 18. rolpatronen (rolgedrag) : je gedraagt je zoals in een bepaalde situatie van je verwacht wordt ; 19. groepsdruk : jouw omgeving verwacht bepaald gedrag ; 20. nature-nurture-debat : een discussie over de oorsprong van de eigenschappen van een individu == Doelen == &#9744; Leg uit wat we bedoelen met cultuur<br> &#9744; Leg aan de hand van een voorbeeld uit wat we bedoelen met de dominante cultuur<br> &#9744; Geef de definitie van een subcultuur<br> &#9744; Geef voorbeelden van subculturen in Nederland<br> &#9744; Geef voorbeelden van subculturen op basis van werk<br> &#9744; Geef voorbeelden van subculturen op basis van politiek<br> &#9744; Leg uit wat we bedoelen met etnische subculturen<br> <br> &#9744; Geef een beschrijving van het begrip socialisatie<br> &#9744; Leg uit wat cultuur en socialisatie met elkaar te maken hebben<br> &#9744; Leg aan de hand van voorbeelden uit hoe socialisatie plaatsvindt<br> &#9744; Geef een voorbeeld van hoe we leren door informatie en aanwijzingen<br> &#9744; Geef een voorbeeld van hoe we leren door imitatie van anderen<br> &#9744; Geef een voorbeeld van hoe we leren door ervaringen<br> &#9744; Geef een voorbeeld van hoe we leren door zelf te experimenteren<br> &#9744; Noem drie plaatsen waar mensen invloed hebben op jouw waarden, normen en gedrag<br> &#9744; Geef een voorbeeld van hoe je geloof invloed heeft op jouw waarden, normen en gedrag<br> &#9744; Geef een voorbeeld van hoe de overheid invloed heeft op jouw waarden, normen en gedrag<br> <br> &#9744; Geef een voorbeeld van een positieve en negatieve sanctie<br> <br> &#9744; Leg uit wat we bedoelen met internalisatie<br> &#9744; Geef voorbeelden van internalisatie<br> &#9744; Leg uit wat we bedoelen met het begrip identiteit<br> &#9744; Benoem welke dingen van invloed zijn op jouw identiteit<br> &#9744; Leg aan de hand van een voorbeeld uit wat we bedoelen met rolgedrag<br> &#9744; Geef voorbeelden van hoe je als persoon verschillende rollen aanneemt<br> &#9744; Leg het verschil uit tussen rolbevestigend en roldoorbrekend gedrag<br> &#9744; Leg uit wat groepsdruk is, geef ook een voorbeeld<br> &#9744; Geef drie redenen waarom pesten een maatschappelijk probleem is<br> <br> &#9744; Leg uit wat er bedoeld wordt met het nature-nurture-debat<br> &#9744; Leg uit hoe nature aanhangers denken over socialisatie<br> &#9744; Leg uit hoe nurture aanhangers denken over socialisatie<br> == Zie ook == * [https://wikikids.nl/Cultuur Cultuur op Wikikids] {{Sub}} hn3vqwlbeebd655umm4otpn3nzkr5av 0 43713 421681 391000 2026-04-06T12:23:37Z Erik Baas 2193 {{Index Georges Simenon}} 421681 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}Simenons schrijfstijl en technieken lijken misschien eenvoudig, maar zijn wel opmerkelijk effectief en niettemin complex. Over zijn stilistische benadering en schrijfmethode kan het volgende worden gezegd: == Literaire stijl == Simenon geeft de voorkeur aan een sobere en toegankelijke stijl, die vaak wordt aangeduid als 'style blanc' of transparante stijl. Dit zijn de belangrijkste kenmerken: ;Eenvoud: Simenon vermijdt overladen beschrijvingen, ingewikkelde metaforen en stijlversieringen. Zijn schrijfstijl is helder, direct en beknopt. Elk woord is zorgvuldig gekozen om in een paar woorden zoveel mogelijk emotie en informatie over te brengen. ;Psychologische ambiguïteit: Simenon blinkt uit in het creëren van subtiele psychologische spanning. Hij is meer geïnteresseerd in het verkennen van de gedachten en motivaties van de personages dan in hun daden. De personages zijn niet helemaal goed of helemaal slecht, maar wel diep menselijk, met hun gebreken en tegenstrijdigheden. ;Sfeer: Hij gebruikt precieze zintuiglijke details om een ​​meeslepende sfeer te creëren: een mistige straat, gedimd licht, een specifieke geur. Sfeer speelt een centrale rol, vaak net zozeer als de personages zelf, vooral in zijn ''romans durs'' (romans zonder Maigret). ;Narratieve economie: Simenon beheerst de kunst om in een paar pagina's een verhaal te vertellen. Zijn romans zijn vaak kort, maar intens. Hij suggereert liever emoties of drama's dan dat hij ze uitlegt. == Schrijftechnieken == Simenon had een strikte discipline en specifieke methoden, wat zijn uitzonderlijke productiviteit (meer dan 400 romans en korte verhalen) verklaart. Dit zijn zijn belangrijkste technieken: ;Snel en meeslepend schrijven: Simenon schreef een roman gemiddeld in 8 tot 11 dagen. Voordat hij begon met schrijven, besteedde hij dagenlang aan het uitwerken van zijn verhaal, waarbij hij het tot in de kleinste details uitwerkte, inclusief de locaties, de personages en hun relaties. Toen hij eenmaal begonnen was, schreef hij zonder onderbreking en verdiepte zich volledig in de wereld van zijn roman. ,Creatie van realistische karakters: Simenon ging bij het opbouwen van zijn plot vaak uit van een centraal personage of een archetype. De personages, zelfs de bijfiguren, zijn complex en geloofwaardig. Hij gebruikte gedetailleerde kaarten om hun kenmerken (fysiek, psychologisch, sociaal) te noteren. Hij baseerde zijn verhalen op zijn eigen observaties van de wereld en de mensen die hij ontmoette, wat zijn verhalen een opvallende authenticiteit gaf. ;Dagelijkse observatie: Simenon is een meester in observatie. Hij richt zich op de banale details van het alledaagse leven, die in zijn verhalen dragers van betekenis en dramatische spanning worden. Hij zei zelf dat hij probeerde om 'mensen het gewicht van de dingen te laten voelen', door alledaagse taferelen om te zetten in intense momenten. ;De emotionele 'trigger': Simenon concentreerde zich op een keerpunt in het leven van zijn personages: een crisis, een moord, een psychologische onthulling. De plot is vaak ondergeschikt aan de emotionele impact van deze cruciale momenten. ;Afwezigheid van moreel oordeel: Een van de kenmerkende eigenschappen van zijn werk is de morele neutraliteit ervan. Hij beschrijft de handelingen en gedachten van de personages zonder oordeel, zodat de lezer zelf zijn of haar conclusies kan trekken. == Terugkerende thema's == Simenon onderzoekt universele en vaak duistere thema's, zoals: * Eenzaamheid: De personages in zijn boeken zijn vaak geïsoleerd, voelen zich ongemakkelijk in hun relaties of zijn afgesloten van hun omgeving. * Schuld: een subtiele verkenning van morele dilemma's en menselijke verantwoordelijkheid. * Sociaal determinisme: de invloed van sociale klasse, omgeving en verleden op het lot van personages. * Menselijke kwetsbaarheid: Hij is geïnteresseerd in psychologische tekortkomingen en de momenten waarop mensen 'breken'. * Alledaags leven: De banaliteit van het alledaagse leven wordt vaak het toneel van intens drama. {{Sub}} flrjk6v6ubekwkl4s7adkp4ody698nv 0 43714 421684 391001 2026-04-06T12:42:09Z Erik Baas 2193 {{Index Georges Simenon}} 421684 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}Georges Simenon, een van de meest productieve Belgische schrijvers, is vooral bekend om zijn detectiveverhalen, met name die met inspecteur Maigret in de hoofdrol. Zijn werk is talloze keren verfilmd en voor televisie bewerkt. Simenon wordt vooral gewaardeerd om zijn psychologische verkenningen en de duistere en intieme sfeer die hij creëert. De bewerkingen, zowel Franse als internationale, proberen de melancholische sfeer en realistische omgevingen vast te leggen die kenmerkend zijn voor zijn verhalen. == Verfilmingen van de Maigret-reeks == Verschillende films behandelen de onderzoeken van commissaris Maigret, met charismatische acteurs in de hoofdrol: * Jean Gabin: speelde Maigret in verschillende cultfilms, zoals ''Maigret tend un piège'' (1958) en ''Maigret et l’affaire Saint-Fiacre'' (1959), geregisseerd door Jean Delannoy. * Albert Préjean: speelde Maigret in de jaren dertig (''La Nuit du carrefour'', 1932, van Jean Renoir). * Gino Cervi: Deze beroemde Italiaanse acteur speelde Maigret in Italiaanse filmbewerkingen. Andere verfilmde romans: * ''La Vérité sur Bébé Donge'' (1952): geregisseerd door Henri Decoin, met Jean Gabin en Danielle Darrieux. * ''Le Train'' (1973): Met Romy Schneider en Jean-Louis Trintignant, een aangrijpende verfilming van een minder bekende roman. * ''L’Homme de Londres'' (1943, daarna 2007): een eerste Franse versie geregisseerd door Henri Decoin, daarna een versie van Béla Tarr. * ''The Man Who Watched Trains Go By'' (1952): een Engelse bewerking van ''L'Homme qui regardait passer les trains'' met in de hoofdrol Claude Rains. * ''La Veuve Couderc'' (1971): Bewerkt door Pierre Granier-Deferre, met Alain Delon en Simone Signoret. == Televisieseries over Maigret == * Jean Richard (Frankrijk): Jean Richard speelde Maigret in een enorm populaire Franse serie tussen 1967 en 1990. Hij blijft een van de meest memorabele incarnaties van de commissaris. * Bruno Cremer (Frankrijk): Hij speelde Maigret in een andere Franse serie tussen 1991 en 2005. Deze interpretatie wordt vaak geprezen vanwege de trouw aan de geest van de romans. * Michael Gambon (Verenigd Koninkrijk): De BBC produceerde een Maigret-serie (1992-1993) waarin Gambon de commissaris speelde. * Rowan Atkinson (VK): In 2016 en 2017 speelde Atkinson een donkerdere Maigret in een reeks tv-films voor ITV. {{Sub}} mriwaiihz5b8gywvhfmr86ea8pj1fxz 0 43722 421761 420270 2026-04-07T07:01:17Z Mattias.Campe 572 /* Host A.1 */ 421761 wikitext text/x-wiki {{Index Computersystemen}}Stel dat je een host opstart, om https://wikibooks.org te bezoeken. Om de fout te vinden is het interessant om te kijken welke netwerkstappen met grote kans aan bod komen. Hoe worden de netwerkprotocollen in de praktijk gebruikt? Welke weg doorlopen de pakketjes? == Doelstellingen == Als je een computernetwerk beheert en het loopt ergens fout, dan moet je kunnen achterhalen waar dat precies is. Het kennen van de netwerkstappen is dus noodzakelijk bij: * Leerplandoel 30 uit Applicatie- en Databeheer&nbsp;<ref>[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da Leerplan Applicatie- en databeheer - 3de graad - D/A-finaliteit]</ref>, nl. ''De leerlingen beheren een netwerk en onderhouden het via een cloud beheersplatform.'' * Leerplandoel 19 uit Informatica- en communicatiewetenschappen&nbsp;<ref>[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/III-InCo-d Informatica- en communicatiewetenschappen B + S - 3de graad - D-finaliteit]</ref>, nl. ''De leerlingen beheren een computernetwerk''. == Fysisch == Als fysisch iets niet in orde is, dan kan het zeker al niet werken. Kijk of je netwerkapparatuur (router, switch,...) aangeschakeld is en of een apparaat geen foutmelding weergeeft. Bekijk de handleiding van het apparaat voor meer uitleg over de statuslichtjes. Als je geen "link" krijgt tussen de NIC en de netwerkapparatuur, is de fout meestal te wijten aan een slechte kabel of soms de netwerkkaart. Probeer dan eens een aantal netwerkkabels te verwisselen. Als het probleem zich nu verplaatst heeft, dan weet je of het de kabel of de netwerkkaart was. Op het internet kan je nog veel uitgebreidere handleidingen vinden m.b.t. bekabeling.&nbsp;<ref>Zie bv. gossenmetrawatt.de/en [https://www.gossenmetrawatt.de/en/solutions/telecommunications/easy-cable-troubleshooting-via-tdr/Easy cable troubleshooting via TDR Easy cable troubleshooting via TDR]</ref> Als je kabel werkt, maar af en toe zakt je overdrachtssnelheid in elkaar, dan is misschien je kabel (bijna) defect. Een andere oorzaak van dit probleem kan elektromagnetische straling zijn van een niet ontstoord apparaat. Zo zou je wellicht een elektrische potloodslijper niet snel als de schuldige aanwijzen voor een slechte netwerkverbinding. == Routering == [[Bestand:IP-Routing.webm|thumb|Deze video legt uit hoe routers pakketten doorsturen tot aan de ontvanger]] Voordat we de stappen bekijken is het begrijpen van routering belangrijk. De kans bestaat dat je tezelfdertijd mail leest, chat, iets aan het downloaden bent en dat in de achtergrond je besturingssysteem met updates bezig is en de klok synchroniseert met een tijdserver. Elk van die zaken genereert pakketten die over het Internet worden gestuurd en vaak van en naar een verschillende locatie moeten. Routering zal er in dat geval voor zorgen dat elk pakketje op de juiste bestemming terechtkomt en dat is de verantwoordelijkheid van alle tussenliggende routers op het pad naar de eindbestemming. Op basis van een IP-adres (of een groep van IP-adressen) wordt een beslissing genomen: * ... '''vanaf''' welke interface (een router heeft er minstens 2) een pakketje wordt weggestuurd * ... '''doorheen''' welke weg hij het pakketje verder op weg kan zetten. ** Als de eindbestemming ook op het eigen netwerk ligt, dan is het ''on-link'', nl. doorheen één of meerdere switches. ** Als de eindbestemming buiten het eigen netwerk ligt, dan is een gateway nodig als toegangspunt tot dat netwerk, nl. doorheen (een interface van) een router. Routering heb je niet enkel bij routers, maar ook een host met slechts één NIC heeft een routeringstabel. Zo kan een computer op basis van een IP-adres beslissen waar een ethernetpakketje heen moet. Via het cli-commando <code>netstat -r</code> krijg je bijvoorbeeld: Network Destination Netmask Gateway Interface Metric 1 0.0.0.0 0.0.0.0 192.168.1.1 192.168.1.100 55 2 127.0.0.0 255.0.0.0 On-link 127.0.0.1 331 3 127.0.0.1 255.255.255.255 On-link 127.0.0.1 331 4 127.255.255.255 255.255.255.255 On-link 127.0.0.1 331 5 192.168.1.0 255.255.255.0 On-link 192.168.1.100 311 6 192.168.1.100 255.255.255.255 On-link 192.168.1.100 311 7 192.168.1.255 255.255.255.255 On-link 192.168.1.100 311 8 224.0.0.0 240.0.0.0 On-link 127.0.0.1 331 9 224.0.0.0 240.0.0.0 On-link 192.168.1.100 311 10 255.255.255.255 255.255.255.255 On-link 127.0.0.1 331 11 255.255.255.255 255.255.255.255 On-link 192.168.1.100 311 We kunnen al enkele zaken besluiten: * De host heeft als IP-adres 192.168.1.100: zie kolom 'Interface'. * Als een bestemming buiten het eigen netwerk gelegen is (dus niet on-link), dan gaat dit doorheen de gateway 192.168.1.1. * Ergens moet een lijn te vinden zijn die het netwerk van host 192.168.1.100 en gateway 192.168.1.0 voorstelt. Dit vinden we hier bij lijn 5 waar als network destination 192.168.1.0 staat en als netmask 255.255.255.0. Samengevat zit onze host in een netwerk 192.168.1.0/24. * We kunnen dus al een netwerkschema opbouwen: zie alles wat niet ''grayed out'' is in onderstaande tekening. [[Bestand:Routing table host.png|400px|]] De host gebruikt de routeringstabel om te weten hoe een pakketje naar een bestemming kan op weg gezet worden op basis van een IP-adres. Bv. naar bestemmingen 192.168.1.103, 192.168.1.100, 192.168.1.255, 127.0.0.1 of 10.1.2.3. Via onderstaande tabel bepalen we welke lijnen uit de routeringstabel ''matchen'' met een bepaald IP-adres. De uitleg voor de opbouw staat onder de tabel. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! !! <span style="font-size: small;">Netwerkadres</span> !! <span style="font-size: small;">Netmask</span> !! <span style="font-size: small;">/?</span> !! <span style="font-size: small;">192.168.1.103</span> !! <span style="font-size: small;">192.168.1.100</span> !! <span style="font-size: small;">192.168.1.255</span> !! <span style="font-size: small;">127.0.0.1</span> !! <span style="font-size: small;">10.1.2.3</span> |- | <span style="font-size: small;">1</span>||<span style="font-size: small;">0.0.0.0</span>||<span style="font-size: small;">0.0.0.0</span>||0|| 0|| 0|| 0|| 0|| '''0''' |- | <span style="font-size: small;">2</span>||<span style="font-size: small;">127.0.0.0</span> || <span style="font-size: small;">255.0.0.0</span>||8|| || || || 8 || |- | <span style="font-size: small;">3</span>||<span style="font-size: small;">127.0.0.1</span> || <span style="font-size: small;">255.255.255.255</span>||32|| || || || '''32''' || |- | <span style="font-size: small;">4</span>||<span style="font-size: small;">127.255.255.255</span> || <span style="font-size: small;">255.255.255.255</span>||32|| || || || || |- | <span style="font-size: small;">5</span>||<span style="font-size: small;">192.168.1.0</span> ||<span style="font-size: small;">255.255.255.0</span>||24|| '''24''' || 24|| 24|| || |- | <span style="font-size: small;">6</span>||<span style="font-size: small;">192.168.1.100</span> ||<span style="font-size: small;">255.255.255.255</span>||32|| || '''32''' || || || |- | <span style="font-size: small;">7</span>||<span style="font-size: small;">192.168.1.255</span> ||<span style="font-size: small;">255.255.255.255</span>||32|| || || '''32''' || || |- | <span style="font-size: small;">10</span>||<span style="font-size: small;">255.255.255.255</span> || <span style="font-size: small;">255.255.255.255</span>||32|| || || || || |- | <span style="font-size: small;">11</span>||<span style="font-size: small;">255.255.255.255</span> ||<span style="font-size: small;">255.255.255.255</span>||32|| || || || || |- | colspan="4" | <span style="font-size: small;">Gekozen lijn</span> || <span style="font-size: small;">5</span> || <span style="font-size: small;">6</span> || <span style="font-size: small;">7</span> || <span style="font-size: small;">3</span> || <span style="font-size: small;">1</span> |- | colspan="4" | <span style="font-size: small;">Gateway (''doorheen'')</span> || <span style="font-size: small;">On-link</span> || <span style="font-size: small;">On-link</span> || <span style="font-size: small;">On-link</span> || <span style="font-size: small;">On-link</span> || <span style="font-size: small;">192.168.1.1</span> |- | colspan="4" | <span style="font-size: small;">Interface (''vanaf'')</span> || <span style="font-size: small;">192.168.1.100</span> || <span style="font-size: small;">192.168.1.100</span> || <span style="font-size: small;">192.168.1.100</span> || <span style="font-size: small;">127.0.0.1</span> || <span style="font-size: small;">192.168.1.100</span> |} * De eerste drie kolommen nemen we over uit de routeringstabel. In de eerste rij vind je enkele "willekeurige" bestemmingen. * In de kolom <code>/?</code> bepaal je hoeveel 1'tjes er zijn in het netmask. Iedere 255 zijn acht 1'jes (<code>1111 1111</code>), dus betekent 255.255.255.0 dat er 24 1'tjes zijn. * Nemen we bestemming 192.168.1.103: ** Volgens lijn 1 van de routeringstabel moet er niets overeenkomen (netmask = 0.0.0.0). We nemen dus <code>0</code> over van de <code>?</code>-kolom. De lijn met netwerkadres en netmask 0.0.0.0 noemen we altijd de standaard-gateway of default gateway genoemd: als niets anders matcht wordt deze lijn gekozen. ** Volgens lijn 2 moeten de eerste 8 bits van het netwerkadres matchen met de eerste 8 bits van de bestemming. Omdat 127 niet gelijk is aan 192 laten we die cel leeg. Idem bij lijn 3 en 4. ** Volgens lijn 5 moeten de eerste 24 bits matchen. Omdat <span style="color:green;font-weight:bold;">192.168.1</span> zowel in het begin van het netwerkadres <span style="color:green;font-weight:bold;">192.168.1</span>.0 zit, als in het begin van de bestemming <span style="color:green;font-weight:bold;">192.168.1</span>.103 nemen we 24 bit uit de <code>/?</code>-kolom over. ** Volgens lijn 6 moeten de volle 32 bits overeenkomen, maar 192.168.1.10<span style="color:red;font-weight:bold;">0</span> is duidelijk niet gelijk aan 192.168.1.10<span style="color:red;font-weight:bold;">3</span>. De cel blijft dus leeg. ** Lijnen 8 en 9 zijn niet overgenomen in bovenstaande tabel. In de routeringstabel merk je dat het bij lijnen 8 en 9 om multicast gaat (224.0.0.0), maar hiervoor zouden we op bitniveau moeten kijken (240 i.p.v. 255), wat buiten het kader van deze cursus valt. ** Volgens lijnen 10 en 11 moeten de volle 32 bits overeenkomen, maar 255.255.255.255 is duidelijk niet gelijk aan 192.168.1.103. ** De lijn die het meest matcht is dus lijn 5. ** De gateway is volgens de routeringstabel on-link en dus ligt de bestemming 192.168.1.103 op hetzelfde netwerk als de host 192.168.1.100. We kunnen dit dan ook aangeven op het netwerkschema. ** Het ethernetframe kan verstuurd worden vanaf de interface 192.168.1.100 op de host, aldus de routeringstabel. * Voor bestemming 192.168.1.100 is er een 32-bit match. Dit is opnieuw on-link. Opgelet: deze bestemming staat al op ons netwerkschema, want het is nl. de host zelf. Teken die dus niet nóg een keer! * Voor bestemming 192.168.1.255 is er ook een 32-bit match. Dit is opnieuw on-link. Opgelet: teken deze niet op het netwerkschema, want dit stelt een broacast naar het eigen netwerk voor en niet een ethernetframe naar 1 specifieke host! * Voor 127.0.0.1 zal dit pakket verstuurd worden vanaf interface 127.0.0.1, logisch want het gaat om de localhost en dus het eigen toestel. On-link is dus hier niet "via de switch", maar als "via de linklaag": het ethernetframe verlaat de host niet. * Voor 10.1.2.3 blijkt geen enkele bit te machten, dus wordt de lijn van de default gateway genomen. Logisch, want deze bestemming ligt buiten het eigen netwerk. Het lukt niet meer 'on link': op de internetlaag is dus een router nodig. Via gateway 192.168.1.1 wordt het ethernetframe verder op weg gezet. Op het netwerkschema staat 10.1.2.3 ergens voorbij de router (dus zeker niet noodzakelijk de rechterinterface van de router!). * Stel dat er meerdere uiteindelijke keuzes zouden zijn (bepaald door de langste prefix), dan wordt diegene met de kleinste metric gekozen. Het begrip 'routering' klinkt heel eenvoudig, maar is in de praktijk behoorlijk complex. Zo kan het zijn dat er een '{{Wp|Quality of service|Quality of Service}}' (QoS) is vereist voor VoIP-pakketten, die voorrang moeten krijgen op andere pakketten. Of kan het zijn dat bij een gekozen router er plots letterlijk een kink in de kabel komt en dat een andere route automatisch moet worden gezocht. == Stap-voor-stap == === Netwerkschema === Om de netwerkstappen goed te begrijpen is een goed netwerkschema heel belangrijk.&nbsp;<ref>Je kan zoeken naar [https://duckduckgo.com/?q=network+diagram&iax=1&ia=images voorbeelden van netwerkdiagrammen] om inspiratie op te doen.</ref> <gallery> Sample-network-diagram.png|Klein netwerkschema DHS_Network_Topology.jpg|Groot netwerkschema 1994 Xarxa TRAME.jpg|{{Wp|en:TRAME|TRAME}} network in 1994 </gallery> We bespreken onderstaand netwerkschema uitgebreider, nl. van een bedrijf met twee gescheiden netwerken, verbonden met het Internet. Dankzij het helikopterzicht dat zo'n netwerkschema biedt, kan het gemakkelijker zijn om bij een fout de oorzaak te ontdekken of om te beslissen hoe het netwerk uitgebreid kan worden. [[Bestand:Network diagram (example).svg||677px]] Stel dat host A.1 https://wikibooks.org bezoekt. Welke netwerkstappen komen met grote kans aan bod? Dit is niet zo gemakkelijk als het lijkt, maar eens je het snapt, is het de logica zelve... Als je stap-voor-stap kijkt, dan komt het bijna altijd neer op het kunnen invullen van onderstaande vraagtekens. Pas dan kan een pakket via het netwerk verstuurd worden. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan="2" | Linklaag !! colspan="2" | Internetlaag !! colspan="2" | Transportlaag |- | MAC ontvanger|| MAC verzender || IP ontvanger|| IP verzender || poort ontvanger || poort verzender |- | ❓ || ❓ || ❓ || ❓ || ❓ || ❓ |} In de uitleg wordt verwezen naar de interface 1 tot 9, kortweg ''if1'' tot ''if9''. === Host A.1 === ==== Hardware-adres: MAC verzender ==== Vanuit het netwerklagenmodel weten we dat er twee verzendadressen zijn. Zo is aan iedere NIC automatisch een MAC-adres gekoppeld fysiek "vastgekoppeld" aan de hardware. Zo heeft host A.1 al fysisch een MAC-adres 'out-of-the-box' gekregen van de fabrikant van de NIC. Het Windows-commando <code>ipconfig /all</code> heeft het dan ook over een ''physical address''. Een host kan dus altijd gemakkelijk zijn eigen MAC-adres achterhalen. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan="2" | Linklaag !! colspan="2" | Internetlaag !! colspan="2" | Transportlaag |- | MAC ontvanger|| MAC verzender || IP ontvanger|| IP verzender || poort ontvanger || poort verzender |- | ❓ || if1 || ❓ || ❓ || ❓ || ❓ |} ==== DHCP: IP verzender ==== Het andere verzendadres zit op de internetlaag. Voor zijn IP-adres krijgt host A.1 dit blijkbaar via DHCP in de range [100-200]. Het netwerkschema vermeldt niet waar de DHCP-server te vinden is, maar de kans is groot dat dit if3 is, nl. de linkse interface van router RAB. Van de DHCP-server kreeg host A.1 blijkbaar 10.1.2.101 als IP-bronadres voor een bepaalde tijd (de DHCP-lease). Zonder DHCP zou het om een statisch, manueel ingesteld IP-adres gaan. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan="2" | Linklaag !! colspan="2" | Internetlaag !! colspan="2" | Transportlaag |- | MAC ontvanger|| MAC verzender || IP ontvanger|| IP verzender || poort ontvanger || poort verzender |- | ❓ || if1 || ❓ || if1 || ❓ || ❓ |} ==== DNS: IP ontvanger ==== In het ethernetframe zien we geen plaats voor de domeinnaam wikibooks.org, dus zal er een DNS-aanvraag nodig zijn om deze domeinnaam om te zetten naar een IP-adres van de ontvanger. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan="2" | Linklaag !! colspan="2" | Internetlaag !! colspan="2" | Transportlaag |- | MAC ontvanger|| MAC verzender || IP ontvanger|| IP verzender || poort ontvanger || poort verzender |- | ❓ || if1 || if9 || if1 || ❓ || ❓ |} ==== Routeringstabel: gateway ==== Om te weten vanaf welke interface van host A.1 en doorheen welke gateway het ethernetframe gestuurd moet worden, moet host A.1 zijn eigen routeringstabel bekijken (dus niet van een router!). Het kan dat een bestemming binnen het eigen netwerk ligt (''on-link'') of buiten het eigen netwerk. Hier ligt de bestemming buiten het eigen netwerk en dus is het IP-adres van default gateway (if3) belangrijk. ==== ARP: MAC ontvanger ==== In het netwerkschema merken we een switch op en die zal het IP-adres van de default gateway niet snappen. Er zal dus ARP nodig zijn om het bijhorende MAC-adres van de default gateway (if3) te achterhalen (dus niet het MAC-adres van wikibooks.org!): # Het bekijken van de ARP-cache: misschien zit de koppeling van MAC-IP van de default gateway er al in. # Als het niet in de cache zit: een ARP broadcast-aanvraag doen. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan="2" | Linklaag !! colspan="2" | Internetlaag !! colspan="2" | Transportlaag |- | MAC ontvanger|| MAC verzender || IP ontvanger|| IP verzender || poort ontvanger || poort verzender |- | if3 || if1 || if9 || if1 || ❓ || ❓ |} ==== Transportlaag: poorten ==== Op de transportlaag kan nu het transportprotocol gekozen worden: voor HTTPS zal dit TCP zijn (of {{Wp|en:QUIC|QUIC}}). Ook de poortnummers van verzender en ontvanger worden bepaald. Voor het applicatieprotocol HTTPS wordt standaard poort 443 aan de serverkant gekozen. Aan de clientkant wordt dit willekeurig gekozen (vaak groter dan 1024). Pas nu kan de '''HTTPS'''-aanvraag verstuurd worden: # MAC-ontvanger: van de default gateway = if'''3''' (dus niet van wikibooks, nl. if1‼️) # MAC-verzender: van de host = if1 # IP-ontvanger: van wikibooks.org = if9 # IP-verzender: van de host = if1 # Poort ontvanger: 443 (want HTTPS) # Poort verzender: willekeurig gekozen {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan="2" | Linklaag !! colspan="2" | Internetlaag !! colspan="2" | Transportlaag |- | MAC ontvanger|| MAC verzender || IP ontvanger|| IP verzender || poort ontvanger || poort verzender |- | if3 || if1 || if9 || if1 || 443 || willekeurig |} === Switch netwerk A === Bij stap 1 is enkel nog maar de HTTPS-aanvraag net verstuurd, maar er zijn nog netwerkstappen nodig om het tot een goed einde te brengen. Als we ons pakketje verder volgen op het netwerkschema, dan komen we de switch uit netwerk A tegen. Deze zal op basis van enkel het MAC-adres van de ontvanger het pakketje verder op weg zetten naar de router (default gateway). Dit is dus de RAB, links. === Router RAB === In deze router RAB: # De router moet opzoeken in zijn routeringstabel wat het IP-adres van de volgende hop is. Volgens het schema zal dit 192.168.1.1 zijn, de default gateway van netwerk B. Dit is dus de RBI, links (if7). # Het MAC-adres van 192.168.1.1 = if7 achterhalen (via de cache of via een ARP-aanvraag). # Het doorsturen van het pakket, maar enkele gegevens moeten gewijzigd worden: ## MAC-ontvanger: MAC van 192.168.1.1 = if7 (dit is dus gewijzigd, maar nog steeds niet van wikibooks.org!) ## MAC-verzender: MAC van 192.168.1.254 = if4 (dit is dus gewijzigd, want het gaat niet meer om A.1, wel om RAB, rechts) ## IP-ontvanger: van wikibooks.org = if9 (dit is dus ongewijzigd) ## IP-verzender: van de host A.1 = if1 (dit is dus ongewijzigd) ## Poort ontvanger: 443 (dit is dus ongewijzigd) ## Poort verzender: willekeurig gekozen (ongewijzigd) === Switch netwerk B === Ook deze switch zal op basis van enkel het MAC-adres van de ontvanger het pakketje verder op weg zetten naar router RBI (default gateway). === Router RBI === In de router RBI: # De router moet opzoeken in zijn routeringstabel wat het IP-adres van de volgende hop is. Uit het schema kunnen we dit niet achterhalen. # Het MAC-adres van deze hop achterhalen (via de cache of via een ARP-aanvraag). # Het doorsturen van het pakket, maar enkele gegevens moeten gewijzigd worden: ## MAC-ontvanger: MAC van de volgende hop (en is dus gewijzigd) ## MAC-verzender: MAC van 91.179.77.105 = if8 (en is dus gewijzigd) ## IP-ontvanger: van wikibooks.org = if9 (dit is dus nog steeds ongewijzigd) ## IP-verzender: 91.179.77.105 = if8, wat dus is gewijzigd, omdat het pakket verder verstuurd wordt op het publieke internet, terwijl het IP-adres van host A.1 een privaat IP-adres is! Er moet dus NAT toegepast worden. ## Poort ontvanger: 443 (dit is dus ongewijzigd) ## Poort verzender: willekeurig gekozen (kan omwille van NAT wel wijzigen) === Samengevat === In het voorbeeld surften we vanuit host A.1 naar Wikibooks en werkten zo de netwerkstappen uit. Afhankelijk van de situatie kan er een variatie zijn: * Als er een statisch IP is ingesteld op de verzender, dan is DHCP niet nodig. * Als er rechtstreeks het IP-adres wordt opgegeven, dan is DNS niet nodig. Bv. bij een ping naar de default gateway of een ping naar 8.8.8.8. * Als de bestemming 'on link' is, dan zal er geen ARP nodig zijn voor de default gateway. Er zal ARP nodig zijn om het MAC-adres te achterhalen van het IP-adres dat als eindbestemming op hetzelfde netwerk ligt. Samengevat kunnen we via onderstaande tabel enkele kernwoorden noteren die meestal nodig zullen zijn: {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Linklaag ! colspan="2" |Internetlaag ! colspan="2" |Transportlaag |- |MAC ontvanger |MAC verzender |IP ontvanger |IP verzender |poort ontvanger |poort verzender |- |Ofwel on-link,<br>ofwel gateway ARP-cache<br>ARP-aanvraag |fabrikant NIC |DNS → IP | * statisch? * dynamisch? → DHCP | colspan="2" | * Bekende serverdienst? → bekende poort * Niet bekend? → willekeurig gekozen |} Als we het pakketje volgen doorheen de netwerken A, B en het internet, dan kunnen we onderstaande samenvatting maken. De cijfers verwijzen naar de genummerde interfaces van de tekening. Het vraagteken is er omdat we vanuit de tekening niet kunnen weten wat het MAC-adres van de volgende hop is. De 8 bij het IP van de verzender staat in het vet, omdat je niet mag vergeten dat hier NAT wordt toegepast. {| class="wikitable" |- ! !! A!! B!! I !! ... |- | MAC ontvanger|| 3 || 7 || ? ||... |- | MAC verzender|| 1 || 4|| 8 ||... |- | IP ontvanger|| 9|| 9|| 9 ||... |- | IP verzender|| 1|| 1|| '''8''' ||... |} Zo gaat deze ketting verder (NAT zal in principe niet meer nodig zijn), totdat wikibooks.org is bereikt. Daarna is er een omgekeerde beweging om de webpagina terug te kunnen sturen. Per netwerk zullen steeds de MAC-adressen van verzender en ontvanger gewijzigd worden. Het al of niet wijzigen van het IP-adres hangt o.a. af van het feit of al of niet NAT'ing nodig is. Je moet toch verrast zijn door een systeem dat internetarchitecten en -ingenieurs hebben kunnen opzetten, waarbij we als eindgebruiker zo weinig merken van wat er achter de schermen gebeurt. Tenzij er iets foutloopt: dan is het IT'er handig om een goed begrip te hebben van netwerken én om een goed netwerkschema van je netwerk te hebben! {{Sub}} gsf146pijrt5t5wym0hmwsz4gtozaa4 421762 421761 2026-04-07T07:30:02Z Mattias.Campe 572 /* Routering */ Iets kleiner lettertype om de tabel te laten passen bij een pdf-export/afdruk. 421762 wikitext text/x-wiki {{Index Computersystemen}}Stel dat je een host opstart, om https://wikibooks.org te bezoeken. Om de fout te vinden is het interessant om te kijken welke netwerkstappen met grote kans aan bod komen. Hoe worden de netwerkprotocollen in de praktijk gebruikt? Welke weg doorlopen de pakketjes? == Doelstellingen == Als je een computernetwerk beheert en het loopt ergens fout, dan moet je kunnen achterhalen waar dat precies is. Het kennen van de netwerkstappen is dus noodzakelijk bij: * Leerplandoel 30 uit Applicatie- en Databeheer&nbsp;<ref>[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da Leerplan Applicatie- en databeheer - 3de graad - D/A-finaliteit]</ref>, nl. ''De leerlingen beheren een netwerk en onderhouden het via een cloud beheersplatform.'' * Leerplandoel 19 uit Informatica- en communicatiewetenschappen&nbsp;<ref>[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/III-InCo-d Informatica- en communicatiewetenschappen B + S - 3de graad - D-finaliteit]</ref>, nl. ''De leerlingen beheren een computernetwerk''. == Fysisch == Als fysisch iets niet in orde is, dan kan het zeker al niet werken. Kijk of je netwerkapparatuur (router, switch,...) aangeschakeld is en of een apparaat geen foutmelding weergeeft. Bekijk de handleiding van het apparaat voor meer uitleg over de statuslichtjes. Als je geen "link" krijgt tussen de NIC en de netwerkapparatuur, is de fout meestal te wijten aan een slechte kabel of soms de netwerkkaart. Probeer dan eens een aantal netwerkkabels te verwisselen. Als het probleem zich nu verplaatst heeft, dan weet je of het de kabel of de netwerkkaart was. Op het internet kan je nog veel uitgebreidere handleidingen vinden m.b.t. bekabeling.&nbsp;<ref>Zie bv. gossenmetrawatt.de/en [https://www.gossenmetrawatt.de/en/solutions/telecommunications/easy-cable-troubleshooting-via-tdr/Easy cable troubleshooting via TDR Easy cable troubleshooting via TDR]</ref> Als je kabel werkt, maar af en toe zakt je overdrachtssnelheid in elkaar, dan is misschien je kabel (bijna) defect. Een andere oorzaak van dit probleem kan elektromagnetische straling zijn van een niet ontstoord apparaat. Zo zou je wellicht een elektrische potloodslijper niet snel als de schuldige aanwijzen voor een slechte netwerkverbinding. == Routering == [[Bestand:IP-Routing.webm|thumb|Deze video legt uit hoe routers pakketten doorsturen tot aan de ontvanger]] Voordat we de stappen bekijken is het begrijpen van routering belangrijk. De kans bestaat dat je tezelfdertijd mail leest, chat, iets aan het downloaden bent en dat in de achtergrond je besturingssysteem met updates bezig is en de klok synchroniseert met een tijdserver. Elk van die zaken genereert pakketten die over het Internet worden gestuurd en vaak van en naar een verschillende locatie moeten. Routering zal er in dat geval voor zorgen dat elk pakketje op de juiste bestemming terechtkomt en dat is de verantwoordelijkheid van alle tussenliggende routers op het pad naar de eindbestemming. Op basis van een IP-adres (of een groep van IP-adressen) wordt een beslissing genomen: * ... '''vanaf''' welke interface (een router heeft er minstens 2) een pakketje wordt weggestuurd * ... '''doorheen''' welke weg hij het pakketje verder op weg kan zetten. ** Als de eindbestemming ook op het eigen netwerk ligt, dan is het ''on-link'', nl. doorheen één of meerdere switches. ** Als de eindbestemming buiten het eigen netwerk ligt, dan is een gateway nodig als toegangspunt tot dat netwerk, nl. doorheen (een interface van) een router. Routering heb je niet enkel bij routers, maar ook een host met slechts één NIC heeft een routeringstabel. Zo kan een computer op basis van een IP-adres beslissen waar een ethernetpakketje heen moet. Via het cli-commando <code>netstat -r</code> krijg je bijvoorbeeld: Network Destination Netmask Gateway Interface Metric 1 0.0.0.0 0.0.0.0 192.168.1.1 192.168.1.100 55 2 127.0.0.0 255.0.0.0 On-link 127.0.0.1 331 3 127.0.0.1 255.255.255.255 On-link 127.0.0.1 331 4 127.255.255.255 255.255.255.255 On-link 127.0.0.1 331 5 192.168.1.0 255.255.255.0 On-link 192.168.1.100 311 6 192.168.1.100 255.255.255.255 On-link 192.168.1.100 311 7 192.168.1.255 255.255.255.255 On-link 192.168.1.100 311 8 224.0.0.0 240.0.0.0 On-link 127.0.0.1 331 9 224.0.0.0 240.0.0.0 On-link 192.168.1.100 311 10 255.255.255.255 255.255.255.255 On-link 127.0.0.1 331 11 255.255.255.255 255.255.255.255 On-link 192.168.1.100 311 We kunnen al enkele zaken besluiten: * De host heeft als IP-adres 192.168.1.100: zie kolom 'Interface'. * Als een bestemming buiten het eigen netwerk gelegen is (dus niet on-link), dan gaat dit doorheen de gateway 192.168.1.1. * Ergens moet een lijn te vinden zijn die het netwerk van host 192.168.1.100 en gateway 192.168.1.0 voorstelt. Dit vinden we hier bij lijn 5 waar als network destination 192.168.1.0 staat en als netmask 255.255.255.0. Samengevat zit onze host in een netwerk 192.168.1.0/24. * We kunnen dus al een netwerkschema opbouwen: zie alles wat niet ''grayed out'' is in onderstaande tekening. [[Bestand:Routing table host.png|400px|]] De host gebruikt de routeringstabel om te weten hoe een pakketje naar een bestemming kan op weg gezet worden op basis van een IP-adres. Bv. naar bestemmingen 192.168.1.103, 192.168.1.100, 192.168.1.255, 127.0.0.1 of 10.1.2.3. Via onderstaande tabel bepalen we welke lijnen uit de routeringstabel ''matchen'' met een bepaald IP-adres. De uitleg voor de opbouw staat onder de tabel. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! !! <span style="font-size: small;">Netwerkadres</span> !! <span style="font-size: small;">Netmask</span> !! <span style="font-size: small;">/?</span> !! <span style="font-size: x-small;">192.168.1.103</span> !! <span style="font-size: x-small;">192.168.1.100</span> !! <span style="font-size: x-small;">192.168.1.255</span> !! <span style="font-size: x-small;">127.0.0.1</span> !! <span style="font-size: x-small;">10.1.2.3</span> |- | <span style="font-size: small;">1</span>||<span style="font-size: small;">0.0.0.0</span>||<span style="font-size: small;">0.0.0.0</span>||0|| 0|| 0|| 0|| 0|| '''0''' |- | <span style="font-size: small;">2</span>||<span style="font-size: small;">127.0.0.0</span> || <span style="font-size: small;">255.0.0.0</span>||8|| || || || 8 || |- | <span style="font-size: small;">3</span>||<span style="font-size: small;">127.0.0.1</span> || <span style="font-size: small;">255.255.255.255</span>||32|| || || || '''32''' || |- | <span style="font-size: small;">4</span>||<span style="font-size: small;">127.255.255.255</span> || <span style="font-size: small;">255.255.255.255</span>||32|| || || || || |- | <span style="font-size: small;">5</span>||<span style="font-size: small;">192.168.1.0</span> ||<span style="font-size: small;">255.255.255.0</span>||24|| '''24''' || 24|| 24|| || |- | <span style="font-size: small;">6</span>||<span style="font-size: small;">192.168.1.100</span> ||<span style="font-size: small;">255.255.255.255</span>||32|| || '''32''' || || || |- | <span style="font-size: small;">7</span>||<span style="font-size: small;">192.168.1.255</span> ||<span style="font-size: small;">255.255.255.255</span>||32|| || || '''32''' || || |- | <span style="font-size: small;">10</span>||<span style="font-size: small;">255.255.255.255</span> || <span style="font-size: small;">255.255.255.255</span>||32|| || || || || |- | <span style="font-size: small;">11</span>||<span style="font-size: small;">255.255.255.255</span> ||<span style="font-size: small;">255.255.255.255</span>||32|| || || || || |- | colspan="4" | <span style="font-size: small;">Gekozen lijn</span> || <span style="font-size: small;">5</span> || <span style="font-size: small;">6</span> || <span style="font-size: small;">7</span> || <span style="font-size: small;">3</span> || <span style="font-size: small;">1</span> |- | colspan="4" | <span style="font-size: small;">Gateway (''doorheen'')</span> || <span style="font-size: small;">On-link</span> || <span style="font-size: small;">On-link</span> || <span style="font-size: small;">On-link</span> || <span style="font-size: small;">On-link</span> || <span style="font-size: small;">192.168.1.1</span> |- | colspan="4" | <span style="font-size: small;">Interface (''vanaf'')</span> || <span style="font-size: x-small;">192.168.1.100</span> || <span style="font-size: x-small;">192.168.1.100</span> || <span style="font-size: x-small;">192.168.1.100</span> || <span style="font-size: x-small;">127.0.0.1</span> || <span style="font-size: x-small;">192.168.1.100</span> |} * De eerste drie kolommen nemen we over uit de routeringstabel. In de eerste rij vind je enkele "willekeurige" bestemmingen. * In de kolom <code>/?</code> bepaal je hoeveel 1'tjes er zijn in het netmask. Iedere 255 zijn acht 1'jes (<code>1111 1111</code>), dus betekent 255.255.255.0 dat er 24 1'tjes zijn. * Nemen we bestemming 192.168.1.103: ** Volgens lijn 1 van de routeringstabel moet er niets overeenkomen (netmask = 0.0.0.0). We nemen dus <code>0</code> over van de <code>?</code>-kolom. De lijn met netwerkadres en netmask 0.0.0.0 noemen we altijd de standaard-gateway of default gateway genoemd: als niets anders matcht wordt deze lijn gekozen. ** Volgens lijn 2 moeten de eerste 8 bits van het netwerkadres matchen met de eerste 8 bits van de bestemming. Omdat 127 niet gelijk is aan 192 laten we die cel leeg. Idem bij lijn 3 en 4. ** Volgens lijn 5 moeten de eerste 24 bits matchen. Omdat <span style="color:green;font-weight:bold;">192.168.1</span> zowel in het begin van het netwerkadres <span style="color:green;font-weight:bold;">192.168.1</span>.0 zit, als in het begin van de bestemming <span style="color:green;font-weight:bold;">192.168.1</span>.103 nemen we 24 bit uit de <code>/?</code>-kolom over. ** Volgens lijn 6 moeten de volle 32 bits overeenkomen, maar 192.168.1.10<span style="color:red;font-weight:bold;">0</span> is duidelijk niet gelijk aan 192.168.1.10<span style="color:red;font-weight:bold;">3</span>. De cel blijft dus leeg. ** Lijnen 8 en 9 zijn niet overgenomen in bovenstaande tabel. In de routeringstabel merk je dat het bij lijnen 8 en 9 om multicast gaat (224.0.0.0), maar hiervoor zouden we op bitniveau moeten kijken (240 i.p.v. 255), wat buiten het kader van deze cursus valt. ** Volgens lijnen 10 en 11 moeten de volle 32 bits overeenkomen, maar 255.255.255.255 is duidelijk niet gelijk aan 192.168.1.103. ** De lijn die het meest matcht is dus lijn 5. ** De gateway is volgens de routeringstabel on-link en dus ligt de bestemming 192.168.1.103 op hetzelfde netwerk als de host 192.168.1.100. We kunnen dit dan ook aangeven op het netwerkschema. ** Het ethernetframe kan verstuurd worden vanaf de interface 192.168.1.100 op de host, aldus de routeringstabel. * Voor bestemming 192.168.1.100 is er een 32-bit match. Dit is opnieuw on-link. Opgelet: deze bestemming staat al op ons netwerkschema, want het is nl. de host zelf. Teken die dus niet nóg een keer! * Voor bestemming 192.168.1.255 is er ook een 32-bit match. Dit is opnieuw on-link. Opgelet: teken deze niet op het netwerkschema, want dit stelt een broacast naar het eigen netwerk voor en niet een ethernetframe naar 1 specifieke host! * Voor 127.0.0.1 zal dit pakket verstuurd worden vanaf interface 127.0.0.1, logisch want het gaat om de localhost en dus het eigen toestel. On-link is dus hier niet "via de switch", maar als "via de linklaag": het ethernetframe verlaat de host niet. * Voor 10.1.2.3 blijkt geen enkele bit te machten, dus wordt de lijn van de default gateway genomen. Logisch, want deze bestemming ligt buiten het eigen netwerk. Het lukt niet meer 'on link': op de internetlaag is dus een router nodig. Via gateway 192.168.1.1 wordt het ethernetframe verder op weg gezet. Op het netwerkschema staat 10.1.2.3 ergens voorbij de router (dus zeker niet noodzakelijk de rechterinterface van de router!). * Stel dat er meerdere uiteindelijke keuzes zouden zijn (bepaald door de langste prefix), dan wordt diegene met de kleinste metric gekozen. Het begrip 'routering' klinkt heel eenvoudig, maar is in de praktijk behoorlijk complex. Zo kan het zijn dat er een '{{Wp|Quality of service|Quality of Service}}' (QoS) is vereist voor VoIP-pakketten, die voorrang moeten krijgen op andere pakketten. Of kan het zijn dat bij een gekozen router er plots letterlijk een kink in de kabel komt en dat een andere route automatisch moet worden gezocht. == Stap-voor-stap == === Netwerkschema === Om de netwerkstappen goed te begrijpen is een goed netwerkschema heel belangrijk.&nbsp;<ref>Je kan zoeken naar [https://duckduckgo.com/?q=network+diagram&iax=1&ia=images voorbeelden van netwerkdiagrammen] om inspiratie op te doen.</ref> <gallery> Sample-network-diagram.png|Klein netwerkschema DHS_Network_Topology.jpg|Groot netwerkschema 1994 Xarxa TRAME.jpg|{{Wp|en:TRAME|TRAME}} network in 1994 </gallery> We bespreken onderstaand netwerkschema uitgebreider, nl. van een bedrijf met twee gescheiden netwerken, verbonden met het Internet. Dankzij het helikopterzicht dat zo'n netwerkschema biedt, kan het gemakkelijker zijn om bij een fout de oorzaak te ontdekken of om te beslissen hoe het netwerk uitgebreid kan worden. [[Bestand:Network diagram (example).svg||677px]] Stel dat host A.1 https://wikibooks.org bezoekt. Welke netwerkstappen komen met grote kans aan bod? Dit is niet zo gemakkelijk als het lijkt, maar eens je het snapt, is het de logica zelve... Als je stap-voor-stap kijkt, dan komt het bijna altijd neer op het kunnen invullen van onderstaande vraagtekens. Pas dan kan een pakket via het netwerk verstuurd worden. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan="2" | Linklaag !! colspan="2" | Internetlaag !! colspan="2" | Transportlaag |- | MAC ontvanger|| MAC verzender || IP ontvanger|| IP verzender || poort ontvanger || poort verzender |- | ❓ || ❓ || ❓ || ❓ || ❓ || ❓ |} In de uitleg wordt verwezen naar de interface 1 tot 9, kortweg ''if1'' tot ''if9''. === Host A.1 === ==== Hardware-adres: MAC verzender ==== Vanuit het netwerklagenmodel weten we dat er twee verzendadressen zijn. Zo is aan iedere NIC automatisch een MAC-adres gekoppeld fysiek "vastgekoppeld" aan de hardware. Zo heeft host A.1 al fysisch een MAC-adres 'out-of-the-box' gekregen van de fabrikant van de NIC. Het Windows-commando <code>ipconfig /all</code> heeft het dan ook over een ''physical address''. Een host kan dus altijd gemakkelijk zijn eigen MAC-adres achterhalen. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan="2" | Linklaag !! colspan="2" | Internetlaag !! colspan="2" | Transportlaag |- | MAC ontvanger|| MAC verzender || IP ontvanger|| IP verzender || poort ontvanger || poort verzender |- | ❓ || if1 || ❓ || ❓ || ❓ || ❓ |} ==== DHCP: IP verzender ==== Het andere verzendadres zit op de internetlaag. Voor zijn IP-adres krijgt host A.1 dit blijkbaar via DHCP in de range [100-200]. Het netwerkschema vermeldt niet waar de DHCP-server te vinden is, maar de kans is groot dat dit if3 is, nl. de linkse interface van router RAB. Van de DHCP-server kreeg host A.1 blijkbaar 10.1.2.101 als IP-bronadres voor een bepaalde tijd (de DHCP-lease). Zonder DHCP zou het om een statisch, manueel ingesteld IP-adres gaan. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan="2" | Linklaag !! colspan="2" | Internetlaag !! colspan="2" | Transportlaag |- | MAC ontvanger|| MAC verzender || IP ontvanger|| IP verzender || poort ontvanger || poort verzender |- | ❓ || if1 || ❓ || if1 || ❓ || ❓ |} ==== DNS: IP ontvanger ==== In het ethernetframe zien we geen plaats voor de domeinnaam wikibooks.org, dus zal er een DNS-aanvraag nodig zijn om deze domeinnaam om te zetten naar een IP-adres van de ontvanger. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan="2" | Linklaag !! colspan="2" | Internetlaag !! colspan="2" | Transportlaag |- | MAC ontvanger|| MAC verzender || IP ontvanger|| IP verzender || poort ontvanger || poort verzender |- | ❓ || if1 || if9 || if1 || ❓ || ❓ |} ==== Routeringstabel: gateway ==== Om te weten vanaf welke interface van host A.1 en doorheen welke gateway het ethernetframe gestuurd moet worden, moet host A.1 zijn eigen routeringstabel bekijken (dus niet van een router!). Het kan dat een bestemming binnen het eigen netwerk ligt (''on-link'') of buiten het eigen netwerk. Hier ligt de bestemming buiten het eigen netwerk en dus is het IP-adres van default gateway (if3) belangrijk. ==== ARP: MAC ontvanger ==== In het netwerkschema merken we een switch op en die zal het IP-adres van de default gateway niet snappen. Er zal dus ARP nodig zijn om het bijhorende MAC-adres van de default gateway (if3) te achterhalen (dus niet het MAC-adres van wikibooks.org!): # Het bekijken van de ARP-cache: misschien zit de koppeling van MAC-IP van de default gateway er al in. # Als het niet in de cache zit: een ARP broadcast-aanvraag doen. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan="2" | Linklaag !! colspan="2" | Internetlaag !! colspan="2" | Transportlaag |- | MAC ontvanger|| MAC verzender || IP ontvanger|| IP verzender || poort ontvanger || poort verzender |- | if3 || if1 || if9 || if1 || ❓ || ❓ |} ==== Transportlaag: poorten ==== Op de transportlaag kan nu het transportprotocol gekozen worden: voor HTTPS zal dit TCP zijn (of {{Wp|en:QUIC|QUIC}}). Ook de poortnummers van verzender en ontvanger worden bepaald. Voor het applicatieprotocol HTTPS wordt standaard poort 443 aan de serverkant gekozen. Aan de clientkant wordt dit willekeurig gekozen (vaak groter dan 1024). Pas nu kan de '''HTTPS'''-aanvraag verstuurd worden: # MAC-ontvanger: van de default gateway = if'''3''' (dus niet van wikibooks, nl. if1‼️) # MAC-verzender: van de host = if1 # IP-ontvanger: van wikibooks.org = if9 # IP-verzender: van de host = if1 # Poort ontvanger: 443 (want HTTPS) # Poort verzender: willekeurig gekozen {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan="2" | Linklaag !! colspan="2" | Internetlaag !! colspan="2" | Transportlaag |- | MAC ontvanger|| MAC verzender || IP ontvanger|| IP verzender || poort ontvanger || poort verzender |- | if3 || if1 || if9 || if1 || 443 || willekeurig |} === Switch netwerk A === Bij stap 1 is enkel nog maar de HTTPS-aanvraag net verstuurd, maar er zijn nog netwerkstappen nodig om het tot een goed einde te brengen. Als we ons pakketje verder volgen op het netwerkschema, dan komen we de switch uit netwerk A tegen. Deze zal op basis van enkel het MAC-adres van de ontvanger het pakketje verder op weg zetten naar de router (default gateway). Dit is dus de RAB, links. === Router RAB === In deze router RAB: # De router moet opzoeken in zijn routeringstabel wat het IP-adres van de volgende hop is. Volgens het schema zal dit 192.168.1.1 zijn, de default gateway van netwerk B. Dit is dus de RBI, links (if7). # Het MAC-adres van 192.168.1.1 = if7 achterhalen (via de cache of via een ARP-aanvraag). # Het doorsturen van het pakket, maar enkele gegevens moeten gewijzigd worden: ## MAC-ontvanger: MAC van 192.168.1.1 = if7 (dit is dus gewijzigd, maar nog steeds niet van wikibooks.org!) ## MAC-verzender: MAC van 192.168.1.254 = if4 (dit is dus gewijzigd, want het gaat niet meer om A.1, wel om RAB, rechts) ## IP-ontvanger: van wikibooks.org = if9 (dit is dus ongewijzigd) ## IP-verzender: van de host A.1 = if1 (dit is dus ongewijzigd) ## Poort ontvanger: 443 (dit is dus ongewijzigd) ## Poort verzender: willekeurig gekozen (ongewijzigd) === Switch netwerk B === Ook deze switch zal op basis van enkel het MAC-adres van de ontvanger het pakketje verder op weg zetten naar router RBI (default gateway). === Router RBI === In de router RBI: # De router moet opzoeken in zijn routeringstabel wat het IP-adres van de volgende hop is. Uit het schema kunnen we dit niet achterhalen. # Het MAC-adres van deze hop achterhalen (via de cache of via een ARP-aanvraag). # Het doorsturen van het pakket, maar enkele gegevens moeten gewijzigd worden: ## MAC-ontvanger: MAC van de volgende hop (en is dus gewijzigd) ## MAC-verzender: MAC van 91.179.77.105 = if8 (en is dus gewijzigd) ## IP-ontvanger: van wikibooks.org = if9 (dit is dus nog steeds ongewijzigd) ## IP-verzender: 91.179.77.105 = if8, wat dus is gewijzigd, omdat het pakket verder verstuurd wordt op het publieke internet, terwijl het IP-adres van host A.1 een privaat IP-adres is! Er moet dus NAT toegepast worden. ## Poort ontvanger: 443 (dit is dus ongewijzigd) ## Poort verzender: willekeurig gekozen (kan omwille van NAT wel wijzigen) === Samengevat === In het voorbeeld surften we vanuit host A.1 naar Wikibooks en werkten zo de netwerkstappen uit. Afhankelijk van de situatie kan er een variatie zijn: * Als er een statisch IP is ingesteld op de verzender, dan is DHCP niet nodig. * Als er rechtstreeks het IP-adres wordt opgegeven, dan is DNS niet nodig. Bv. bij een ping naar de default gateway of een ping naar 8.8.8.8. * Als de bestemming 'on link' is, dan zal er geen ARP nodig zijn voor de default gateway. Er zal ARP nodig zijn om het MAC-adres te achterhalen van het IP-adres dat als eindbestemming op hetzelfde netwerk ligt. Samengevat kunnen we via onderstaande tabel enkele kernwoorden noteren die meestal nodig zullen zijn: {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Linklaag ! colspan="2" |Internetlaag ! colspan="2" |Transportlaag |- |MAC ontvanger |MAC verzender |IP ontvanger |IP verzender |poort ontvanger |poort verzender |- |Ofwel on-link,<br>ofwel gateway ARP-cache<br>ARP-aanvraag |fabrikant NIC |DNS → IP | * statisch? * dynamisch? → DHCP | colspan="2" | * Bekende serverdienst? → bekende poort * Niet bekend? → willekeurig gekozen |} Als we het pakketje volgen doorheen de netwerken A, B en het internet, dan kunnen we onderstaande samenvatting maken. De cijfers verwijzen naar de genummerde interfaces van de tekening. Het vraagteken is er omdat we vanuit de tekening niet kunnen weten wat het MAC-adres van de volgende hop is. De 8 bij het IP van de verzender staat in het vet, omdat je niet mag vergeten dat hier NAT wordt toegepast. {| class="wikitable" |- ! !! A!! B!! I !! ... |- | MAC ontvanger|| 3 || 7 || ? ||... |- | MAC verzender|| 1 || 4|| 8 ||... |- | IP ontvanger|| 9|| 9|| 9 ||... |- | IP verzender|| 1|| 1|| '''8''' ||... |} Zo gaat deze ketting verder (NAT zal in principe niet meer nodig zijn), totdat wikibooks.org is bereikt. Daarna is er een omgekeerde beweging om de webpagina terug te kunnen sturen. Per netwerk zullen steeds de MAC-adressen van verzender en ontvanger gewijzigd worden. Het al of niet wijzigen van het IP-adres hangt o.a. af van het feit of al of niet NAT'ing nodig is. Je moet toch verrast zijn door een systeem dat internetarchitecten en -ingenieurs hebben kunnen opzetten, waarbij we als eindgebruiker zo weinig merken van wat er achter de schermen gebeurt. Tenzij er iets foutloopt: dan is het IT'er handig om een goed begrip te hebben van netwerken én om een goed netwerkschema van je netwerk te hebben! {{Sub}} d5765rk7nwjf4fhsu86drlansiuz5om 4 44120 421702 421317 2026-04-06T16:19:11Z MediaWiki message delivery 11625 /* Tech News: 2026-15 */ — nieuwe sectie 421702 wikitext text/x-wiki <!-- Deze regel laten staan aub. -->{{Niet te koppelen}}{{TOC beperkt|2|2|klein}}[[Categorie:Wikibooks|Nieuws]] == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''Updates for editors''' * As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support "map" as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12 jan 2026 20:33 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 --> == ''The Signpost'': 15 January 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/News and notes|Wikipedia's 25th anniversary is here!]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Special report|Wikipedia at 25: A Wake-Up Call]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Serendipity|The WMF wants to buy you books!]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/WikiProject report|Time for a health check: the Vital Signs 2026 campaign]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/In the media|Fake Acting President Trump and a Wikipedia infobox]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Community view|The inbox behind Wikipedia]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Recent research|Art museums on Wikidata; comparing three comparisons of Grokipedia and Wikipedia]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Traffic report|Tonight I'm gonna rock you]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Comix|Oh come on man.]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15 jan 2026 16:19 (CET) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29899914 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 16 jan 2026 20:45 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19 jan 2026 21:29 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 19 jan 2026 22:01 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February. * All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. * Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the "prevent this user from editing their own talk page" is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Updates for technical contributors''' * A new AbuseFilter variable, <code>account_type</code>, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the <code>createaccount</code> and <code>autocreateaccount</code> actions. As part of this change, the variable <code>accountname</code> has been renamed to <code>account_name</code>, and <code>accountname</code> is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 jan 2026 22:17 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:UOzurumba (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 --> == Nieuwsbrief 147 Wikimedia Nederland == {| class="plainlinks" style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | [[File:Wikimedia nederland.svg|80px|center|link=wmnl:Nieuwsbrief]]<br> <hr > <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Nieuwsbrief van januari 2026 </div><div style="font-size:11pt; font-family:Arial; text-align:center;"> Wikipedia een kwart eeuw oud </div> <hr ><br > |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:left;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em;"> * [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Wikipedia is een kwart eeuw oud!|Wikipedia is een kwart eeuw oud!]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Terugblik Nieuwjaarsbijeenkomst|Terugblik Nieuwjaarsbijeenkomst]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Papiamentstalige Wikipedia viert mijlpaal van 5000 artikelen|Papiamentstalige Wikipedia viert mijlpaal van 5000 artikelen]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Japan-collectie Wereldmuseum Leiden op Wikimedia Commons|Japan-collectie Wereldmuseum Leiden op Wikimedia Commons]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Wist je dat…|Wist je dat…]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Agenda|Agenda]] </div> |- | <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Oude edities vindt u [[wmnl:Nieuwsbrief|hier]]</div> |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[w:nl:Wikipedia:Wikimedia/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Info over nieuwsbrief]] · [[m:Global message delivery/Targets/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Inschrijven/Uitschrijven]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] [[User:Germien Cox|Germien Cox (WMNL)]] ([[User talk:Germien Cox|overleg]]) 27 jan 2026 16:36 (CET) (CEST) </div> <!-- Bericht verzonden door User:Germien Cox@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Nieuwsbrief_Wikimedia_Nederland&oldid=29359176 --> == This Month in Education: January 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 1 • January 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/January 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/January 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Strengthening Wikimedia Education and Digital Literacy in 2026|Strengthening Wikimedia Education and Digital Literacy in 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Dzongkha Wikipedia Education Program in Bhutan|Dzongkha Wikipedia Education Program in Bhutan]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Wikipedia Education Program - Train The Trainer in Nepal|Wikipedia Education Program – Train The Trainer in Nepal]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Wikipedia 25 celebration in the Igbo Wiki Fan Club Alvan and IMSU|Wikipedia 25 celebration in the Igbo Wiki Fan Club Alvan and IMSU]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/CBSUA boosts Open Knowledge and Local Culture through expanded Wiki Education Program|CBSUA boosts Open Knowledge and Local Culture through expanded Wiki Education Program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/WikiChallenge African Schools: Young voices, real impact, and continued (reasonable) growth|WikiChallenge African Schools: Young voices, real impact, and continued (reasonable) growth]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Updates on Auckland Museum Summer Student Programme|Updates on Auckland Museum Summer Student Programme]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Stronger and bolder Wikiforhumanrights 2025 in Anambra Network|Stronger and bolder Wikiforhumanrights 2025 in Anambra Network]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Official Opening of IFAK Secondary School Wiki Club: Engaging Youth in Learning Through Open Knowledge|Official Opening of IFAK Secondary School Wiki Club: Engaging Youth in Learning Through Open Knowledge]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Greetings from the Jeronim de Rada WikiClub in Elbasan, Albania, for Christmas 2025|Greetings from the Jeronim de Rada WikiClub in Elbasan, Albania, for Christmas 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Great and productive final activities of 2025 Wikimedia MKD education programme|Great and productive final activities of 2025 Wikimedia MKD education programme]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Envisioning an Open Future together - WikiForAll|Envisioning an Open Future together – WikiForAll]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A look back: reviewing the main education activities in Brazil in 2025|A look back: reviewing the main education activities in Brazil in 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A 147-Year-Old Institution Celebrates 25 Years of Wikipedia: St Aloysius University and the Spirit of Open Knowledge|A 147-Year-Old Institution Celebrates 25 Years of Wikipedia: St Aloysius University and the Spirit of Open Knowledge]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/¡Celebrando 25 años de conocimiento libre! El Proyecto "25x25" llega a las aulas de Córdoba, Argentina|Celebrating 25 years of free knowledge! The '25x25' Project reaches the classrooms of Córdoba, Argentina]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A atuação em rede da Universidade Federal de Juiz de Fora para a difusão do conhecimento livre na Wikipédia|The collaborative efforts of the Federal University of Juiz de Fora for the dissemination of free knowledge on Wikipedia]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 28 jan 2026 19:26 (CET)</div> </div> <!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=29951116 --> == ''The Signpost'': 29 January 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Traffic report|The most viewed articles of 2025]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News and notes|Good news... but also bad news for the Public Domain]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News from Diff|Solving puzzles together]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/In the media|Every view on the 25th anniversary of everything]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Comix|Perspectives]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 29 jan 2026 07:31 (CET) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29988053 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 feb 2026 18:43 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors. * A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 feb 2026 00:30 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:Quiddity (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Updates for editors''' * The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. * Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Updates for technical contributors''' * New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 feb 2026 20:17 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 --> == ''The Signpost'': 17 February 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/In the media|Global powers see Wikipedia as fundamental target for manipulation]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/News and notes|Discussions open for the next WMF Annual Plan]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Serendipity|Maintenance crews continue to slog through Wikipedia's oldest Featured Articles]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Disinformation report|Epstein's obsessions]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Technology report|Wikidata Graph Split and how we address major challenges]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Traffic report|Deaths, killings, films, and the Olympics]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Opinion|Incoming Incurables]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Crossword|Pop quiz]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Comix|herculean]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 17 feb 2026 09:03 (CET) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30039447 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 feb 2026 20:03 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 --> == Nieuwsbrief 148 Wikimedia Nederland == {| class="plainlinks" style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | [[File:Wikimedia nederland.svg|80px|center|link=wmnl:Nieuwsbrief]]<br> <hr> <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Nieuwsbrief van februari 2026 </div><div style="font-size:11pt; font-family:Arial; text-align:center;"> Maart staat in het teken van Gendergap en lhbtiq+ op Wikipedia </div> <hr ><br > |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:left;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em;"> * [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Meer zichtbaarheid in maart: Gendergap en lhbtiq+ op Wikipedia|Meer zichtbaarheid in maart: Gendergap en lhbtiq+ op Wikipedia]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Beelddonatie Nederlandse boekgeschiedenis|Beelddonatie Nederlandse boekgeschiedenis]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Wikipedia Schrijfwedstrijd|Wikipedia Schrijfwedstrijd]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Unieke luchtfoto’s van Aruba uit de jaren ’70 vrij beschikbaar|Unieke luchtfoto’s van Aruba uit de jaren ’70 vrij beschikbaar]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Wist je dat…|Wist je dat…]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Agenda - Zien we jou binnenkort?|Agenda - Zien we jou binnenkort?]] </div> |- | <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Oude edities vindt u [[wmnl:Nieuwsbrief|hier]]</div> |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[w:nl:Wikipedia:Wikimedia/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Info over nieuwsbrief]] · [[m:Global message delivery/Targets/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Inschrijven/Uitschrijven]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] [[User:Germien Cox|Germien Cox (WMNL)]] ([[User talk:Germien Cox|overleg]]) 24 feb 2026 13:41 (CET) (CEST) </div> <!-- Bericht verzonden door User:Germien Cox@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Nieuwsbrief_Wikimedia_Nederland&oldid=30007246 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 mrt 2026 18:51 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 --> == This Month in Education: February 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 2 • February 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/February 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/February 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Cairo University Spanish Language Volunteers document Madrid’s Historic and Contemporary Palaces|Cairo University Spanish Language Volunteers document Madrid’s Historic and Contemporary Palaces]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Celebrating 25 Years of Wikipedia in Uzbekistan|Celebrating 25 Years of Wikipedia in Uzbekistan]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Encontro da Rede Latino Americana de Inteligência Artificial Feminista: construindo futuros possíveis|Meeting of the Latin American Network of Feminist Artificial Intelligence: building possible futures]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Farewelling the Auckland Museum Summer Students|Farewelling the Auckland Museum Summer Students]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Inclusive Climate Learning with Wikimedia Reaches Special School in Kumasi|Inclusive Climate Learning with Wikimedia Reaches Special School in Kumasi]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Introducing Wikimedia in Academic curriculum for students of higher education in universities of Telangana |Introducing Wikimedia in Academic curriculum for students of higher education in universities of Telangana]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Learning from Finland: Edit-a-thon on Finnish Education set to take place in Belgrade|Learning from Finland: Edit-a-thon on Finnish Education set to take place in Belgrade]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Library of IME-USP Workshop: Edits in History of Mathematics|Library of IME-USP Workshop: Edits in History of Mathematics]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/LitFest 2026: Room to Dream to amplify local voices across Wikimedia|LitFest 2026: Room to Dream to amplify local voices across Wikimedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/New online workshops for the German language Wikipedia|New online workshops for the German language Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Road to Wiki Cohort 1: Building India's Next Generation of Wikimedia Technical Contributors|Road to Wiki Cohort 1: Building India's Next Generation of Wikimedia Technical Contributors]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/The history of the Wikimedia movement in a Brazil: a book about stories and projects|The history of the Wikimedia movement in a Brazil: a book about stories and projects]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Club Federal Government Boys College Celebrates Mother Tongue Day|Wiki Club Federal Government Boys College Celebrates Mother Tongue Day]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Club Minalabac joins Freedom to Read 2026: One World, Many Languages|Wiki Club Minalabac joins Freedom to Read 2026: One World, Many Languages]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Love Folklore Photowalk at Khajuraho Dance Festival 2026|Wiki Love Folklore Photowalk at Khajuraho Dance Festival 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Loves Fish Workshop Empowers Students to Document Coastal Biodiversity|Wiki Loves Fish Workshop Empowers Students to Document Coastal Biodiversity]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/WikiCendekia 2026: Insights from our training of admins in Indonesia|WikiCendekia 2026: Insights from our training of admins in Indonesia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wikimedia MKD's activities- new wiki club and a lots of new training workshops|Wikimedia MKD's activities- new wiki club and a lots of new training workshops]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/WikiPatrimoine Senghor : Valorisation du patrimoine culturel africain à l'Université Senghor|WikiPatrimoine Senghor : Valuation of African cultural heritage at the University Senghor]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wikipedia Turns 25: Young Voices, Big Future|Wikipedia Turns 25: Young Voices, Big Future]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 3 mrt 2026 12:56 (CET)</div> </div> <!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30155806 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 mrt 2026 19:52 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 --> == ''The Signpost'': 10 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Interview|Bernadette Meehan, new Wikimedia Foundation CEO]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/News and notes|Security testing unleashes computer worm on Meta-wiki]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Special report|What actually happened during the Wikimedia security incident?]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In the media|Indonesian government blocks Wikimedia logins; archive site scoured from Wikipedia after owner runs malware]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Recent research|To wiki, perchance to groki]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Obituary|Madhav Gadgil, Fredrick Brennan, Mark Miller, Chip Berlet]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Opinion|Interface administrators and trusting trust]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|English Wikipedia deprecates archive.today after DDoS against blog, altered content]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Op-ed|Why is "Trypsin-sensitive photosynthetic activities in chloroplast membranes" cited in "List of tallest buildings in Chicago"?]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Essay|The pursuit of a button click]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In focus|Short descriptions: One year later]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/WikiProject report|Unreferenced articles backlog drive]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Community view|Speaking of planning ...]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Traffic report|Over the mountain, kissing silver inlaid clouds]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Crossword|"It will never happen"]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Comix|BRIEn't]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 10 mrt 2026 05:15 (CET) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30121359 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 mrt 2026 20:35 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 --> == <span lang="en" dir="ltr">Upcoming deployment of CampaignEvents extension to Wikibooks</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, We are writing to inform you that the [[mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] will be deployed to all Wikibooks projects during the week of '''23 March 2026'''. This follows last year’s broader rollout across Wikimedia projects. We realized that Wikibooks was not included at the time, and we’re now addressing that to ensure consistency across all communities. The CampaignEvents extension provides tools to support event and campaign organization on-wiki, including features like on-wiki event registration and collaboration lists(global event list). We welcome any questions, feedback, or concerns you may have. We are also happy to support anyone interested in trying out the tools. ''Apologies if this message is not in your preferred language. If you’re able to help translate it for your community, please feel free to do so.'' <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|overleg]]) 19 mrt 2026 19:22 (CET)</bdi> <!-- Bericht verzonden door User:Udehb-WMF@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/MM_target&oldid=30284073 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 mrt 2026 17:51 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:UOzurumba (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 --> == Nieuwsbrief 149 Wikimedia Nederland == {| class="plainlinks" style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | [[File:Wikimedia nederland.svg|80px|center|link=wmnl:Nieuwsbrief]]<br> <hr> <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Nieuwsbrief van maart 2026 </div><div style="font-size:11pt; font-family:Arial; text-align:center;"> Save the date: 20 juni verjaardagsfeest Wikipedia </div> <hr><br> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:left;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em;"> * [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Save the date: 20 juni verjaardagsfeest Wikipedia 25 jaar!|Save the date: 20 juni verjaardagsfeest Wikipedia 25 jaar!]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Hiphop in Nederland: The Wiki Files|Hiphop in Nederland: The Wiki Files]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Beursaanvraag geopend voor Wikimania 2026|Beursaanvraag geopend voor Wikimania 2026]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Publiek Domeindag 2026|Publiek Domeindag 2026]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Adopteer een Kamerlid|Adopteer een Kamerlid]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Suriname Tijdmachine Mapathon|Suriname Tijdmachine Mapathon]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Afsluiting van de #100wikiwomen-challenge|Afsluiting van de #100wikiwomen-challenge]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Agenda|Agenda]] </div> |- | <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Oude edities vindt u [[wmnl:Nieuwsbrief|hier]]</div> |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[w:nl:Wikipedia:Wikimedia/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Info over nieuwsbrief]] · [[m:Global message delivery/Targets/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Inschrijven/Uitschrijven]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] [[User:Germien Cox|Germien Cox (WMNL)]] ([[User talk:Germien Cox|overleg]]) 24 mrt 2026 13:03 (CET) (CEST) </div> <!-- Bericht verzonden door User:Germien Cox@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Nieuwsbrief_Wikimedia_Nederland&oldid=30007246 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30 mrt 2026 21:25 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == ''The Signpost'': 31 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/News and notes|Entirety of Wikinews to be shut down]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/In the media|AI ban, newspapers disrupt archiving; and antisemitism complaints]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Community view|Videos from WikiConference North America 2025 in NYC]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Disinformation report|Cleaning up after Jeffrey Epstein, Peter Nygard, and Mohamed Al-Fayed]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/WikiConference report|WikiConference North America 2025 in NYC review]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Obituary|Dr. Subas Chandra Rout]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Traffic report|Call in the dogs of war, soldier of fortune]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Gallery|Canadian Rangers participate in Operation ''Enduring Encyclopedia'']] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Comix|n00bsitting]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 31 mrt 2026 12:08 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30329870 --> == This Month in Education: March 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 3 • March 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Advancing 21st-Century Education: Proposal to Establish the Yorùbá Wikipedia Fan Club at Arolu College of Education, Ilemona|Advancing 21st-Century Education: Proposal to Establish the Yorùbá Wikipedia Fan Club at Arolu College of Education, Ilemona]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Awareness Programme on Language and Culture Protection by KWUG|Awareness Programme on Language and Culture Protection by KWUG]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Teachers from Various Institutions in Rio de Janeiro Explore Wikipedia as a Means of Preserving Memory and Checking Sources|Teachers from Various Institutions in Rio de Janeiro Explore Wikipedia as a Means of Preserving Memory and Checking Sources]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Edu Wiki Nigeria Co-Founder Facilitates Textbook Donation to AHAJAS Integrated School, Gombe|Edu Wiki Nigeria Co-Founder Facilitates Textbook Donation to AHAJAS Integrated School, Gombe]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Inside Wikimedia Ukraine's education program|Inside Wikimedia Ukraine's education program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Karavali Wikimedians at Mangaluru Design Summit 2026|Karavali Wikimedians at Mangaluru Design Summit 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/One School, One Article Campaign Wrap Up|One School, One Article Campaign Wrap Up]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Seeds of Knowledge: A Wiki Project that Sparked a Community at ADUN|Seeds of Knowledge: A Wiki Project that Sparked a Community at ADUN]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Student workshops at Serbian Universities: enriching Wikipedia with topics on culture and technology|Student workshops at Serbian Universities: enriching Wikipedia with topics on culture and technology]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/The Open Knowledge Alliance: Wikimedia and Libraries|The Open Knowledge Alliance: Wikimedia and Libraries]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikimedia CR published updated guide for beginners|Wikimedia CR published updated guide for beginners]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikimedia goes back to the classroom in Brazil|Wikimedia goes back to the classroom in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Workshop on Feminism and Folklore 2026 by Wiki Club SATI|Workshop on Feminism and Folklore 2026 by Wiki Club SATI]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/“Wikimedia MKD in Action: Teacher Conferences and Education Activities|“Wikimedia MKD in Action: Teacher Conferences and Education Activities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikipedia & Libraries: Building New Contributors|Wikipedia & Libraries: Building New Contributors]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 1 apr 2026 12:21 (CEST)</div> </div> <!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30317659 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 apr 2026 18:19 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> qu9tgidf0k5pru46r7tbculbwkxaveo 0 45715 421725 413936 2026-04-06T20:19:29Z Erik Baas 2193 421725 wikitext text/x-wiki ==Het Gilde van Vrijwillige Molenaars afdeling Houtzagersgilde (vh Het Platform Houtzaagmolens)== <!-- De volgende bijeenkomst is op d'Heesterboom Leiden eind 2018 --> Het Gilde van Vrijwillige Molenaars afdeling Houtzagersgilde bestaat uit de volgende molens: {| class="wikitable vatop" |- ! Naam molen ! Plaats ! e-mailadres ! Database / Wikipedia / Website ! Molenaar |- | Agneta | Ruurlo | [mailto:info@vriendenvanagneta.nl mail] | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=267 267] {{Wp|Agneta (molen)|wiki}} [https://www.vriendenvanagneta.nl website] |molenaars Stichting vrienden van de Molen 'AGNETA' |- | Bolwerksmolen | Deventer | [mailto:bolwerksmolen@gmail.com mail] | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=769 769] [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bolwerksmolen wiki] [https://www.bolwerksmolen.nl/ website] | Ber Fort |- | Bovenrijge | Ten Boer | [mailto:hwubbol@hotmail.com mail] | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=365 365] {{Wp|Bovenrijge (molen)|wiki}} [https://www.groningerlandschap.nl/eropuit/molens/bovenrijge website] | Herman Wubbolts |- | De Eenhoorn | Haarlem | [mailto:w.schooten1@kpnplanet.nl mail] | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=660 660] [https://nl.wikipedia.org/wiki/De_Eenhoorn_%28Haarlem%29 wiki] [https://www.penterbak.nl website] | Jos van Schooten |- | De Jager | Woudsend | [mailto:molenjaap@gmail.com mail] | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=164 164] [https://nl.wikipedia.org/wiki/De_Jager_%28Woudsend%29 wiki] [https://www.molensinbedrijf.nl/ag-molendejager.htm website] | Jaap van Driel |- | De Otter | Amsterdam | [mailto:De-Otter@xs4all.nl mail] | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=637 637] [https://nl.wikipedia.org/wiki/De_Otter_%28Amsterdam%29 wiki] [https://tudl1539.home.xs4all.nl/ website] | Roel Gremmer |- | De Rat | IJlst | [mailto:info@houtzaagmolenderat.nl mail] | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=86 86] [https://nl.wikipedia.org/wiki/De_Rat_%28IJlst%29 wiki] [https://www.molensinbedrijf.nl/ag-molenderat.htm website] | S.P. Jellema |- | De Salamander | Leidschendam | [mailto:molenaar@molendesalamander.nl mail] | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=1040 1040] [https://nl.wikipedia.org/wiki/De_Salamander wiki] [https://www.molendesalamander.nl website] | Willem Bogaerts, Rick Vermeulen, André van der Kraan, Aart Oskam |- | De Ster | Utrecht | [mailto:pietans@casema.nl mail] | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=847 847] [https://nl.wikipedia.org/wiki/Houtzaagmolen_De_Ster wiki] [https://www.houtzaagmolen-de-ster.nl website] | Piet van Os |- | De Zwaluw | Burdaard | [mailto:j.tollenaar@chello.nl mail] | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=44 44] [https://nl.wikipedia.org/wiki/De_Zwaluw_%28Birdaard%29 wiki] [https://www.dezwaluw-burdaard.nl website] | J. Tollenaar |- | FRAM | Woltersum | [mailto:s.pot@planet.nl mail] | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=388 388] [https://nl.wikipedia.org/wiki/Fram_%28molen%29 wiki] [https://www.houtzaagmolen.nl website] | Sietse Pot |- | Het Jonge Schaap | Zaandam | [mailto:info@hetjongeschaap.nl mail] | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=1290 1290] [https://nl.wikipedia.org/wiki/Het_Jonge_Schaap wiki] [https://www.hetjongeschaap.nl website] | Tim Doevens |- | Holten's Molen | Deurne | [mailto:info@holtensmolen.nl mail] | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=510 510] [https://nl.wikipedia.org/wiki/Holten%27s_Molen wiki] [https://www.holtensmolen.nl website] | Jan van Woezik |- | Mijn Genoegen | Arnhem | [mailto:mdenboer65@gmail.com mail] | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=177 177] [https://nl.wikipedia.org/wiki/Mijn_Genoegen wiki] [https://www.openluchtmuseum.nl/index.php?pid=23&obj=21 website] | Mark den Boer, Ada Meurs |- | Twickeler Houtzaagmolen | Delden | [mailto:info@zaagmolen.nl mail] | [https://www.zaagmolen.nl website] | Eddy Blenke |- | d'Heesterboom | Leiden | [mailto:binnenvang@xs4all.nl mail] | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=1025 1025] [https://nl.wikipedia.org/wiki/D%27Heesterboom wiki] [https://www.molendeheesterboom.nl website] | Arthur de Groot, Patrick Braak |- | De Herder | Leiden | [mailto:phpijnnaken@hetnet.nl mail] | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=1026 1026] [https://nl.wikipedia.org/wiki/De_Herder_%28Leiden%29 wiki] | Theun Waltman, Philip Pijnnaken |- | Wenumse Watermolen | Wenum | | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=298 298] [https://nl.wikipedia.org/wiki/De_Wenumse_Molen wiki] | Marco Wanders, Gerben Bronkhorst, Mayke Bronkhorst, Reinhilde Ammerlaan, Martie Bosscher, Arjan van Triest, Ric Schagen, Rene de Vries, Jan Mulderij |- | Opwettense&nbsp;watermolen | Nuenen | [mailto:m.dwarswaard@hotmail.com mail] | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=575 575] [https://nl.wikipedia.org/wiki/Opwettense_watermolen wiki] [https://www.watermolenopwetten.nl// website] | Martijn Coenraads, Mark Dwarswaard |- | Singraven Watermolen | Denekamp | | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=810 810] [https://nl.wikipedia.org/wiki/Molen_van_Singraven wiki] [https://www.waterradmolens.nl/Overijssel/Singraven.htm website] | J. Derkman |} Niet bij het Gilde van Vrijwillige Molenaars afdeling Houtzagersgilde aangesloten houtzaagmolens, voor zover bekend: {| class="wikitable vatop" |- ! Naam molen ! Plaats ! Database / Wikipedia / Website |- | De Gekroonde Poelenburg | Zaandam | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=749 749] [https://nl.wikipedia.org/wiki/De_Gekroonde_Poelenburg wiki] [https://www.industriemolens.nl/Poelenburg/Poelenburg.htm website] |- | De Windjager | Oostzaan | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=1157 1157] [https://nl.wikipedia.org/wiki/De_Windjager wiki] |- | De Held Jozua | Zaandam | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=751 751] [https://nl.wikipedia.org/wiki/De_Held_Jozua wiki] [https://www.industriemolens.nl/HeldJozua/HeldJozua.htm website] |- | Spinnekop (spinnekop, zelfzwichting, zelfkruiing) | Wedderveer | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=379 379] [https://nl.wikipedia.org/wiki/Spinnenkop_Wedderveer wiki] |- | De Jonge Leeuw / De Corneliszoon | Uitgeest | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=1303 1303] |- | De Eendracht | Weesp | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=737 737] |- | De Graanhalm | Burgh-Haamstede | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=867 867] [https://nl.wikipedia.org/wiki/De_Graanhalm_%28Burgh-Haamstede%29 wiki] [https://www.pannekoekenmolen.nl/index2.php website] |- | Dekkermolen (wipmolen) | Hoogmade | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=1089 1089] |- | Het Klaverblad (wipmolen, lattenzager, cirkelzaag) | Zaandam | [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=1162 1162] [https://nl.wikipedia.org/wiki/Het_Klaverblad_%28molen%29 wiki] [https://www.molenhetklaverblad.nl website] |} :De gegevens zijn afkomstig van het Gilde van Vrijwillige Molenaars, afdeling Houtzagersgilde; bijgewerkt tot 1 januari 2015. ===Verdwenen (houtzaag-)molens in Nederland=== Dat zijn er 1136! *[https://www.goudappel.org/molen/verdwenen_zaagmolens.xls Lijst van verdwenen zaagmolens (xls)] *[https://www.molendatabase.org Zoek op www.molendatabase.org] {{Sub}} {{Links}} 8xwosj7yl2csq5a9wyhnbllidjzp9vs 0 45716 421727 413894 2026-04-06T20:19:53Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421727 wikitext text/x-wiki *3-11-2011 [https://homepages.ipact.nl/~pjar/otter/Biotoop/BIOPDFs/20111102_Uitspr_RvS.pdf uitspraak raad van state inzake de verplaatsing van de Otter (PDF 52 Kb)] *28-1-2012 Nu ook een watermolen bij het platform: De Wenumse Watermolen De huidige Wenumse Watermolen is een koren‐ én houtzaagmolen.<br> Wij hebben een weinig voorkomend zaagsysteem: een unieke horizontale zaagmachine, waarmee we op waterkracht kunnen zagen.<br> Tot op heden werd daarmee slechts weinig gezaagd.<br> Ter demonstratie zaagden we zo nu en dan één of meerdere planken van een stam.<br> Soms ook, lieten we, m.n. als we voor de Prins draaiden, de zaag onbelast meelopen voor de bezoekers.<br> Omdat we vaker en meer willen zagen, hebben we het afgelopen jaar een aanvang gemaakt met het opknappen van de bomenzaag.<br> Zo heeft molenmaker Vaags recentelijk een handmatig aanvoer‐ en retourmechanisme voor onze bomenzaag geïnstalleerd (we hebben nl. geen krabbelmechanisme en zagen in 2 richtingen).<br> Verder moeten onze zagen (met een niet veel voorkomend tandprofiel) nog opnieuw worden gestreken, geslepen en gezet (wij bezitten totaal 4 zagen).<br> Momenteel zijn we aan het onderzoeken hoe en waar dat het beste gedaan zou kunnen worden.<br> Ook wordt eventueel de aanschaf van (een) nieuw(e) zaagblad(en) overwogen.<br> In aanvulling op de lage boomopspanklemmen van ons huidige systeem, hebben we hoge opspanklemmen geconstrueerd, die we nu voor productie in opdracht gaan geven.<br> Verder willen we de wuifelaar t.z.t. nog wat verlengen, opdat de zaag netjes in het midden tussen de geleidingen links en rechts loopt.<br> Tevens moet er nog speling op de aandrijfpoelie nog worden verholpen.<br> Al met al genoeg te doen.<br> Ons hoofddoel is om, naast malen, bezoekers het zagen op waterkracht te demonstreren.<br> Tevens willen we het mogelijk maken om kleine zaagopdrachten van derden uit te voeren.<br> [https://www.youtube.com/watch?v=fCoxUmWhTpM filmpje op youtube van de Wenumse Houtzaagmolen] *16-4-2012 Molen De Herder Leiden zaagt weer, en is op zoek naar stammen. [[Bestand:Werkstuk De Herder Leiden.jpg|thumb|Werkstuk De Herder Leiden]] *16-4-2012 Endenteller Ik heb de afgelopen weken een endenteller gemaakt. Die werkt op hetzelfde principe als een kilometerteller op een fiets.<br> Afhankelijk van de plaatsing van de sensor (bij ons op het takrad / spoorwiel jawel dat hebben wij...) wordt de snelheid in enden/min en het aantal zaagslagen/min berekend en wordt het aantal omwentelingen bijgehouden.<br> De Hall sensor wordt door een magneetje op het takrad geactiveerd. Het display is een LCD met twee regels. Het geheel werkt op een 9V batterij. Het is nog een prototype, maar wie wil kan het ontwerp krijgen.<br> De microconroller is een populaire AVR die ook in een Arduino gebruikt wordt.<br> Tegen betaling wil ik er ook wel een op maat maken voor jouw molen. *17-9-2012 De David Warffum [https://www.molendedavid.nl Website] *22-10-2012 Alweer een Watermolen bij het platform<br> de Opwettense watermolen te Nuenen bij Eindhoven. Een dubbele watermolen aan de Kleine Dommel, met aan de Eindhovense zijde de voormalige oliemolen en leerlooierij (er zijn nogal wat sporen van de olieslagerij aanwezig, oa. een deel van een heuse wentelas, die in de Zaan ook niet zou misstaan). En aan de Nuenense kant de maalvaardige korenmolen en daar onderin... (nou komt het!) de resten van een zagerij!<br> Als het (verticale) zaagraam niet van ijzer was geweest dan had de vorige eigenaar die niet naar 't oud ijzer gebracht... Jammer! Wel nog aanwezig is een 2e spoorwiel onderaan de koningsspil (bovenaan zit het spoorwiel voor de korenmolen, 2 koppels 17ers). Aan het zaag-spoorwiel kunnen 3 nog aanwezige sterrenwielen gekoppeld worden.<br> Een sterrenwiel drijft een as aan met op het eind een ijzeren tandwiel. Het tandwiel voor de daarop aansluitende as is er nog (lag zeker uit het zicht voor het oude ijzer?). En te zien is waar het lagerblok zat. Wat de (verdwenen) as aandreef is ons nog niet bekend.<br> Het tweede sterrenwiel drijft via een stalen tandwiel overbrenging een as aan met daarop een poelie. De riem die over de balklaag gedrapeerd hangt ging van die nog aanwezige poelie naar het in het oud-ijzer verdwenen zaagraam... De (houten, want nog aanwezig) kast voor de afstandhouders van de zagen hangt dus nog aan de wand.<br> Het derde wiel zou er zo maar voor kunnen zorgen dat de Opwettense molen op korte termijn weer een werkende zaagmolen wordt: een nieuwe kam en een riem terughangen en de cirkelzaag kan aan de gang! Nou ja, misschien het zaagblad even slijpen, je kunt er nu nog geen vel papier mee doorsnijden, zo bot.<br> dat slijpen kan overigens in het nog bestaande slijphok, waar ook nog enkele zaagbladen van het zaagraam hangen en tevens enkele cirkelzaagbladen. Het gereedschap om te slijpen is weg (de slijpbank is er nog wel) en we hebben ook het bonnenkastje voor de zaagopdrachten terug gevonden.<br> Deze cirkelzaag is overigens nog gevaarlijker dan die van onze collega's in Singraven: hier is helemaal geen bescherming!!! {{Sub}} {{Links}} [[Categorie:Techniek]] 5duq39iqmgjmctsnajpl99zi60xov3d 0 45717 421726 413900 2026-04-06T20:19:39Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421726 wikitext text/x-wiki ===Literatuur=== :Buis, J., Historia Forestis: Nederlandse bosgeschiedenis, Utrecht, 1985 :Bommenee, A., Het 'testament van Adriaan Bommenee, praktijkervaringen van een Veerse bouw- en waterbouwkundie uit de 18e eeuw, uitgave van het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen, Middelburg, 1988 :Ebeling, D., Der Hollanderholzhandel in den Rheinlanden: zu den Handelsbeziehungen zwischen den Niederlanden und dem westlichen Deutschland im 17. und 18. Jahrhundert, Stuttgart, 1992 :Hart, S., Geschrift en Getal; een keuze uit demografisch- economisch- en sociaal-historische studiën op grond van Amsterdamse en Zaanse archivalia 1600 a 1800, Dordrecht, 1976 Scheifele, M., Als die Walder auf Reisen gingen; Wald “ Holz “ Flôsserei der Wirtschaftsgeschichte des Enz “ Nagold “ Gebietes, Stuttgart, 1995 Vries, D. J. de, Bouwen in de late Middeleeuwen, Utrecht, 1994 :Een artikel van Piet van Os (de Ster), eerder verschenen in de Olienoot [https://www.olieslagersgilde.nl/picture_library/olienootnr10-naWEB.pdf olienoot (PDF 0.5 Mb)] 3 Artikelen uit "Vierhonderd jaar Houtzagen met Wind" :Uitgegeven door TIMS Nederland / Gild Fryske Mounders :Sprang-Capelle 1996 Verslag van de studiebijeenkomst "Een Besonder Creckwerk" :Uitgegeven ter gelegenheid van de vierhonderdste verjaardag van het octrooi van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Cornelis_Corneliszoon_van_Uitgeest Cornelis Corneliszoon van Uitgeest] gehouden 27 en 28 november 1993 te Woudsend. *[https://www.goudappel.org/molen/de_techniek_van_het_zagen_op_een_houtzaagmolen.pdf Jan Coppens (de Jager), De techniek van het zagen op een houtzaagmolen. (PDF 10,4 Mb)] *[https://www.goudappel.org/molen/hangende_zaagramen_zwevende_krukassen.pdf Jaap van Driel (de Jager), Hangende zaagramen, zwevende krukassen en het linksom/rechtsom mysterie. (PDF 5,4 Mb)] *[https://www.goudappel.org/molen/linksrechts.pdf Karel Knip, Tegen de klok in, eerder verschenen in NRC Handelsblad 4 November 1993. (PDF 1 Mb)] *[https://www.goudappel.org/molen/Bunskoeke.pdf Bunskoeke, De Friese zaagmolens nader beschouwd, eerder verschenen in Molenstudies 1989 (PDF 9,3 Mb)] *[https://www.goudappel.org/molen/Hoofdstuk_15_zaagmolen.pdf Hoofdstuk 15 Zaagmolens uit het lesboek van het Gilde (PDF 2 Mb)] *[https://www.slideshare.net/keesvanger/les-13-zp-industriemolens-presentation-918031 Presentatie van Kees Vanger over industriemolens] *[https://uitvindingen.nationaalarchief.nl/uitvinding/houtzaagmolen octrooi Cornelis Corneliszoon van Uitgeest] *[https://en.wikipedia.org/wiki/Sawmill Sawmill] op Wikipedia {{En}} *[https://nl.wikipedia.org/wiki/Categorie:Zaagmolen Categorie:Zaagmolen] op Wikipedia * Fraanje, Peter. Natuurlijk bouwen met hout. {{ISBN|9062243509}} {{Sub}} {{Links}} 53ynlvwpzlyr62h7s6r8gsu9r6svxa1 0 45718 421724 413897 2026-04-06T20:19:19Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421724 wikitext text/x-wiki ===Trillen van de stam tijdens het zagen <span style="color:#006400;">(De Salamander)</span> === [[Bestand:Wig-tussen -kluft.jpg|thumb|Wig tegen kluft Salamander]][[Bestand:Wig-tussen -kluft2.jpg|thumb|Wig tegen kluft Salamander]] Op de eerste bijeenkomst van het houtzagersplatform op De Salamander in 2010 besprak ik het probleem wat we af en toe hadden tijdens het zagen, n.l. dat het hout nogal lag te trillen.<br>Het betrof toen een {{Wp|Essen_(hout)|essen}} stam die 2 jaar gewaterd was.<br> Diverse suggesties werden gegeven, zoals snijhoek veranderen, tandzetting kleiner en dat een es niet te lang moet liggen na het kappen maar eigenlijk zo direct mogelijk moet zagen.<br> Informatie waarvan het nut zeker nog wel overeind zal staan. Wat wil nu het geval, wederom hadden we een stam ({{Wp|Atlasceder|Atlas Ceder}}) op de slee liggen die behoorlijk te keer ging ({{Wp|Trilling|trillen}}).<br>Zelfs de zagen die naast het hout liepen trilde mee. Door de opspan spieën aan te halen van de zagen hoopten we dat het probleem over was, echter geen resultaat.<br> Door het trillen kwam het onderste afstandsblokje tussen de zagen vandaan (de meest linker op de foto).<br>Deze weer terug geslagen, maar even later gebeurde weer hetzelfde.<br> Om herhaling te voorkomen sloeg ik een wig tussen het opsluitstuk (onderste spanhoofd) en de laatste kluft waardoor er een grotere klemspanning ontstaat tussen de kluften en de raamstijl.<br> Na deze handeling was het hele probleem van het trillen opgelost.<br>Daarna nog diverse stammen gezaagd waarbij geen enkele trilling meer optrad. Resumé, door het verhogen van de zijwaartse druk op de kluften tegen de raamstijl is het probleem van het trillen opgelost. november 2013. We zijn inmiddels al weer verder in de tijd. Het trillen zoals hierboven beschreven trad onder speciale omstandigheden weer op. Dus weer op zoek naar de mogelijke oorzaak. Inmiddels konden we al wel een aantal conclusies vast stellen. Bij het op de wind zagen trad het probleem nauwelijks op. Het zaagraam maakt dan minder slagen per minuut dan wanneer we met de electro motor zagen. Als de molen zo'n 100 enden liep, waarbij het zaagraam 63 slagen/min maakt en gelijk is aan de snelheid met de electro motor begon de trilling zich voor te doen. We hadden dus te maken met een resonantie trilling die optreed bij een bepaalde snelheid van het raam (zaag). De volgende vraag is, door wat wordt deze trilling veroorzaakt? Welnu onze aandacht ging uit naar de laatste zaag omdat we hier de wig bij geslagen hebben(kluft zijde)en het trillen toen ophield. Deze oplossing was dus symptoom bestrijding. Een van de laatste controle die wij uitvoeren bij het inhangen van de zagen is om met een waterpas de eerste zaag te controleren of deze precies te lood hangt en daarna de laatste zaag te controleren. Bij de laatste zaag constateerde we een lichte plaatselijke verbuiging net onder de bovenste duifjes, deze verbuiging werd veroorzaakt door het laatste plankje wat tussen de raam steil en zaag aangebracht is. (de plankjes en de duifjes zitten in een lijn met elkaar) Niet onbelangrijk te vermelden dat dit laatste plankje altijd behoorlijk strak tussen zaag en steil geslagen werd. Welnu, het blijkt hoe stakker het plankje hoe meer verbuiging van de zaag. Het is dus belangrijk een plankje ertussen te slaan zonder dat de zaag daardoor verbuigt. We hebben sindsdien geen problemen meer gehad van trillen. Vorige week nog een eik gezaagd met een dikte (hoogte) van 100cm aan het eind. Hans Brok, De Salamander. ===Het bijten van de nieuwe zagen <span style="color:#006400;">(FRAM)</span>=== We hebben nieuwe zagen gekregen, die blijken erg gretig te zijn.<br> Ze trekken het zaagraam naar voren en de boom op de slee naar binnen, die speling hebben we geprobeerd eruit te stellen, maar zonder succes.<br> We hebben nu twee zagen opnieuw laten slijpen met een vlakkere spaanhoek, maar nog geen gelegenheid gehad om die uit te proberen. Het probleem is na verschillende experimenten opgelost. Mede door de lezing op de bijeenkomst op de Ster in Utrecht hebben we de zetting aanzienlijk versmald tot 0,7mm en dat lijkt de oplossing.<br> Bedankt Rinus Hofstede <span style="color:#006400;">Twickel</span> ===Delen met een snee <span style="color:#006400;">(Mijn Genoegen)</span>=== Een vraag van Mark den Boer<br> Bijgevoegd een pagina uit de administratie van een Amsterdamse meubelmaker.<br> <a href="https://www.goudappel.org/molen/kasboek.png">(de hele pagina)</a><br> Hij ontvangt van de houtzaagmolenaar 11 d: (duims) delen met een see (eerste post)<br> Kunnen dit planken met een messing en groef zijn of betekent dit wat anders? Antwoorden:<br> Delen met snee verkopen is typisch Amsterdams.<br> De maat van de duifjes was geen duim breed, maar een duim minus de breedte van een zaagsnede.<br> De zaagzetting in het zaagraam werd dus hart op hart ingesteld. Dus een duims plank miste een snee.<br> 25,73 - 3,2 bracht een plank op van 22,4 mm maar werd verrekend als een duim.<br> Op die manier verkocht de houtzager de volledige opbrengst van het nuttige hout van de stam.<br> Meteen na die eerste post vermeldt de houtzager regelmatig met 'idem'.<br> Dus alle planken van een duim werden dunner geleverd.<br> De timmerman-meubelmaker had hier rekening mee te houden.<br> Duims eiken zou iets dikker kunnen uitvallen als het op de wagenschotzager was gezaagd. Hier werden de zagen niet gezet om onnodig houtverlies te voorkomen.<br> Een twee bij drietje van vroeger was ruw ook nooit 50 x 75 mm maar eerder 46 x 71<br> Daarvoor gold ook die handelsgeest van de Amsterdamse houtzagers.<br> Tegenwoordig wordt er met het metrisch stelsel gewerkt en wordt de eindmaat vermeld.<br> Jos van Schooten (<span style="color:#006400;">De Eenhoorn</span>) Planken met alleen groeven aan elkaar te verbinden met de latten gezaagd door 'lattenpikkertjes'.<br> Het is wat meer werk maar je bespaart hout (in vergelijking met messing en groef).<br> Piet van Os (<span style="color:#006400;">De Ster</span>) Heel leuk zo'n logboek uit de vroegere jaren.<br> Het is heel goed mogelijk dat er planken worden bedoeld met messing en groef, of alleen de groef. Van de uitdrukking heb ik nog nooit eerder gehoord.<br> Hans Brok (<span style="color:#006400;">De Salamander</span>) Met een snee (niet see) is waarschijnlijk met groef.<br>En dan wel aan beide zijden van de plank.<br>De planken werden tegen elkaar aan gelegd (dus de groeven tegen elkaar) en vervolgens werd er van de kopse kant een veer in de groeven geschoven en bleef de vloer mooi vlak liggen.<br>De veer is dus een dunne strook hout die precies in de 2 groeven past.<br>Schijnt nog steeds geleverd te worden maar dan met een wat bredere veer in 'n andere houtsoort & kleur.<br>Mooi decoratief bij lambrizeringen e.d. (dat weet ik dan weer van Ineke) Paul Rijkers (<span style="color:#006400;">De Otter</span>) ===Vijlen=== Even een prangende vraag aan alle houtzagers:<br> Waar kun je tegenwoordig nog de goede molenzaagvijlen kopen? Ik heb er vorig jaar een stel van Bacho gehad, maar die bevielen helemaal niet (waren maar aan één zijde rond en snel bot).<br> Ik vond Nicholson altijd de beste, maar die bleken niet meer verkrijgbaar.<br> Ik hoop op een spoedige reactie,<br> Mark <span style="color:#006400;">(Mijn Genoegen)</span> Ik heb toevallig van middag er net een paar gekocht bij Jan van Leusen in Deventer.<br> Ber Fort <span style="color:#006400;">(Bolwerksmolen)</span> Met grote dank aan Sietse Pot <span style="color:#006400;">(FRAM)</span> staat het er nu als volgt voor. Via de kanalen van Sietse blijkt dat er nog wel degelijk molenzaagvijlen leverbaar zijn in de goede uitvoering. )Enkele kap en twee ronde zijkanten'<br> Wat we doen is dat we van verschillende fabrikanten een 'monstervijl' betrekken die we gaan testen op de zagen van het NOM. Botte zagen heb ik inmiddels wel genoeg.<br> Naast het waardevolle contact met Sietse heb ik viavia ook contact met een vijlenfabrikant in Polen. Deze fabrikant is nu zo ver dat hij heeft aangeboden de vijlen te maken. Alleen, er is een minimumoplage van 50 stuks. De prijs is echter zeer interessant want het gaat om circa 5 euro per vijl. Nu gebruik ik geen 50 vijlen per jaar, maar met elkaar zou dit ook wel eens een interessante optie kunnen zijn. In grote aantallen gaat de prijs natuurlijk navenant naar beneden. Dat geldt vast ook voor de vijlen via Sietse trouwens.<br> Ook van de Poolse vijl krijg ik een monster zodat we ze allemaal tegelijk kunnen testen op kwaliteit en standtijd.<br> Voorlopig ben ik dus nog aan het verzamelen.<br> Wat ik nu al in huis heb is:<br> een nieuwe Nicholson (mijn laatste) een Format (via Sietse) een paar vijlen van Bacho (dat zijn halve maar molenzaagvijlen) een merkloze (tja, die is niet bij te bestellen denk ik'.<br> Mark <span style="color:#006400;">(Mijn Genoegen)</span> Ook nog even een reactie uit Haarlem.<br> De huidige vijlen die ik gebruik zijn van Nicholson. Ze hebben een blad van 26 cm lang waarvan 24 cm gekapt. Enkelzijdig en basterd met twee ronde kanten . De doorsnede is 24 x 4mm.<br> De oudere vijlen die ik persoonlijk prettiger vond om dat ze langer waren zijn van Öberg sweden, 30 cm lang waarvan 28 cm gekapt met een doorsnede van 30 x 5 mm en de Nicholson holland van 31 cm lang met een kap van 28cm en een doorsnede van 30 x 5 mm. Deze vijl loopt taps toe aan het eind naar 20mm breedte.<br> Die vijl wil ik weer zien te krijgen.<br> Jos <span style="color:#006400;">(Eenhoorn)</span> Op De Otter gebruikte ik met grote tevredenheid vijlen van het merk (als ik het goed heb) "Molenaar".<br> Dit weekend ben ik weer even op De Otter en zal ik even kijken en volgen er meer details.<br> Ik heb -dacht ik- nog een halve doos, dus er kan er wel een geleend worden voor de test.<br> De leverancier weet ik niet, ze lagen er al, maar misschien staat er wat op de doos.<br> Paul Rijkers <span style="color:#006400;">(de Otter)</span> ===Slijpen en zetten nav lezing Ster Utrecht=== Wordt er per houtsoort een andere tandvorm gebruikt? Wat wanneer?<br> En als er 1 tandvorm wordt gebruikt, wat heeft dan de voorkeur (op stoot of op snee) en waarom?<br> Het is niet van belang welke tandvorm men kiest voor verschillende houtsoorten, wel is het van belang voor het geluid van de zaag. Men kan kiezen voor zetten van alle tanden om zo veel mogelijk zaagpunten te hebben, of men kiest bij hoge zaag snelheid voor het overslaan van tanden bij zetting om geluid te verminderen en wat meer ruimers te hebben. Zagen op snee zijn niet geschikt om langs hout mee te zagen Waarschijnlijk zal alleen de zijkant van de tanden snijden geschikt voor niet houten materiaal een zaag op stoot heeft een positieve snijhoek en zal gemakkelijk het hout verspanen en of zagen. door deze hoek zullen de houtvezels makkelijk onderbreken waardoor een vlak ontstaat dat gladder is. ''Hoe groot is de zetting bij jullie en verschilt dat per houtsoort?'' De breedte van de zaagsnede mag maximaal 2 keer de dikte van de zaagbladen zijn. bij een blad dikte van 2 mm mag de zetting maximaal 1 mm zijn. dit is alleen voor zachthout, zoals Wilgen populieren, en naaldhout. Voor loofhout en hardere hout soorten mag de zetting maximaal ¼ van de blad dikte zijn, met een minimum van 1/8 van de blad dikte. ''Worden alle tanden gezet of zitten er per x tanden een of meerdere ongezette tanden tussen? Waarom?'' Bij gesterliteerde zagen wordt soms gekozen om de punten een wel en een niet te verbreden, dit om bij het vernieuwen van de tanden (alleen de punten) minder kosten te hebben Er wordt soms gekozen voor vario tanden(5 opvolgende tanden hebben een verschillende tandvorm en verschillende grootte) dit om het geluid te reduceren en bevroren hout beter te kunnen zagen. ''Het zagen van een stam van de top naar het worteleind of juist andersom; is dat iets waar jullie opletten of niet?'' Wij zagen het liefst van top naar worteleind, omdat er in het worteleind veel spanning zit ne het hout dichttrekt en zal gaan klemmen op het zaagblad. bij stammen die in de lengte afgekort zijn geld dit alleen voor de onderstam Bij een stam die in een bos is gegroeid is dit vaak niet nodig tenzij de boom op een helling is gegroeid en dus veel reactie hout heeft. Naaldbomen maken drukhout; loofbomen maken trekhout. Bij naaldbomen wordt dus aan de drukzijde extra hout aangemaakt waardoor de boom naar boven gedrukt wordt. Loofbomen maken daarentegen juist aan de trekkende zijde extra vezels waardoor de zaak wordt rechtgetrokken.<br> Rinus Hofstede <span style="color:#006400;">(Agneta)</span> ===Inventarisatie diverse technieken nav workshops Agneta Ruurlo=== Welke gereedschappen gebruiken we om een stam bij de molen te krijgen? - Wat is het/ hoe ziet het er uit? - Hoe heet het? - Hoe gebruik je het/ hoe werk je er mee? Mallejan met paarden Houtvlot met paarden op het jaagpad Penterbak of sleepboot met buitenboordmotor Tractor met kraan Vaarbomen Touw – zware kettingen – vanwege het zinken van een stam Penters en een sleg om hem in de stam te slaan Palters/ kantelhaak Vlotkram Avegaar Vrachtwagen met kraan (hovenier die de stam omgehaald heeft) Koevoet (hout) De berging in het balkengat wordt gemaakt door met palen en touw stukken af te scheiden. Pikhaak Slaghaak Dwars de helling op of overlangs Penterbalk voor op de boot Fram: ram op de penter, 2 stalen pijpen; (zie tekening of foto op de wiki) stalen punt op de penter gelast met daar een dunne stalen pijp overheen, daar weer een dikker stalen pijp overheen om de penter in de stam te kunnen slaan. Mark den Boer: Werkwijze overal anders: de molen heeft gelijk. Brongebieden: Friesland en zuid Holland. Daar zijn nog lijnen naar hoe er in het verleden is gewerkt. In Deventer en Arnhem niet, daar is een stilstaande molen tot werken gebracht. Hoe krijgen we de stam op de slee? - Hijskraan, winderij, jijn, takels etc? - Hoe zien ze eruit? - Hoe werk je er mee? Weston takel/kettingtakel Lier Haalwerk Hijskraan in combinatie met haalwerk Winderij op windkracht of elektrisch <br> Haalwerk en winderij zijn hetzelfde, werken met een pal en krabbelarm Bij een lier en een kettingtakel heb je een eenparige beweging <br> Hoe iedereen er mee werkt, zou zinvol zijn als iedereen dit beschrijft. <br> Graag van iedereen beschrijving hoe leg je stam op de slee? Filmpje ook goed. <br> Putemmer, aalschep: zinken emmer op steel Hoe bewerken we een stam voordat hij op de slee gelegd wordt? - Schillen, disselen, etc? - Waarom wel/niet?<br> wel: vuil verwijderen niet: bij weinig vuil -> er is speciaal vraag naar ongeschilde aflopers -Waarmee (beschrijving) en benamingen Schilgereedschap: een houten steel met een stalen schilijzer of bastijzer of een geheel stalen exemplaar Metaaldetector Waterstraal/ hoge druk reiniger/ putemmer Zomer of eindschotel Worteleind achter, evt. een vlakke kant maken <br> Beschrijving Nico Heinen: bepalen vlek door zwaartepuntbepaling (zie wiki) <br> Jan Coppens: disselt achterkant vlak om stam te kunnen neerleggen (onderhout, schotel)<br> Martijn Krabbendam (molenmaker) Fram: schaaldeel afsplijten,<br> splijten door het hart gaat goed omdat je de hout draad dan makkelijk volgt waarom het bij ons niet zo goed ging is omdat we aan de buiten kant een stuk eraf wouden hebben en het draad de stam in ging daarom moesten we stoppen omdat we anders in de windpeluw terecht gekomen waren.<br> het moet goed mogelijk zijn om zulke grote stammen in tweeën te splijten als je door het hart gaat en bij de stukken van de zijkant van de balk splijten zaten we voornamelijk in het spinthout en dat is niet sterk genoeg en splijt dus niet door maar breekt af. {{Sub}} {{Links}} 3n8y3clq05rhb0t13c144h33gm4xblu 0 45719 421721 413898 2026-04-06T20:18:59Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421721 wikitext text/x-wiki ===Naamgeving van de tandhoeken=== [[Bestand:Tandhoeken2a.png|Naamgeving tandhoeken]] Verder is ook nog de ''steek'' van belang, dat is de afstand tussen de tanden.<br> ===De zetting=== [[Bestand:Zetijzer.png|thumb|Zetijzer]] [[Bestand:Meetklok.png|thumb|Meetklok]] Op de meeste zagen is de zaagsnede breder dan het zaagblad, doordat de tanden zijn uitgebogen (gezet).<br> Hierdoor kan het blad zich gemakkelijker verplaatsen door de zaagsnede zonder vast te lopen.<br> Hoewel de term zetting wordt vaak gebruikt om te verwijzen naar de breedte van het zaagblad, betekent dit in feite de breedte van de zaagsnede, die wordt beïnvloed door de breedte van het blad plus de hoeveelheid zijwaartse ruimte die gecreëerd wordt tijdens het zagen, de hoeveelheid weggenomen materiaal uit de zijden van de zaagsnede.<br> Bij sommige zagen zijn de tanden breder dan het blad zodat zetten niet nodig is maar deze zagen zagen niet heen-en-weer zoals molenzagen, deze tanden zijn alleen in voorwaartse richting te belasten.<br> Is de zetting te smal dan loopt het blad stroef of zelfs vast.<br> Is de zetting te breed dan kost dat onnodig veel materiaal (en kracht) en heeft de zaag geen steun van het blad zodat het niet goed rechtuit zaagt. Bij decoupeerzagen is de zetting breed en het blad smal om rond te kunnen zaqen.<br> Bij molenzagen zie je vaak dat om de 6 tot 8 tanden een paar tanden niet gezet worden. Deze zogenaamde lostanden zoeken het midden en voeren de spaan beter af doordat ze zelf weinig zaagsel maken.<br> De zetting wordt erin gebogen met een zetijzer, om te controleren of de zetting voldoende en vooral regelmatig is wordt een meetklokje gebruikt.<br> :<span style="color:#006400;">(FRAM)</span> Wij zetten typisch op 0,7 mm (± 0,05 mm)<br> :<span style="color:#006400;">(Wenumse Watermolen)</span> Deze klokjes zijn nog gewoon te [https://www.hogetex.com/zaagtand-meetklok-0-2mm.html koop].<br>[[Bestand:Zetting2.png|Zetting]]<br> ===Het slijpen van zagen=== [[Bestand:MolenZaagvijl.png|thumb|MolenZaagVijl met ronde kanten]] Na het zetten volgt het slijpen van de zagen. Met name de punt van de tandhoek wordt scherp gemaakt, maar ook de hoek die de tand met het vlak van het zaagblad maakt (iets minder dan 90°) een tand snijdt ook met de zijkant, kijk maar naar naar de slijtage. Daarnaast moeten alle tanden even hoog zijn en moet de tandholte voldoende diepte hebben om de spaan te kunnen afvoeren.<br> Daarom beginnen we met het stijken van de zaag, om te zorgen dat alle tanden weer even lang zijn, de tanden in het midden van de zaag slijten sneller dan die aan het eind.<br> Een vlakke {{Wp|Vijl|vijl}} in een houder is hiervoor het meest geschikt.<br> Hiervoor kun je prima een oude zaagvijl gebruiken, omdat die in het midden vaak nog scherp is terwijl de zijkanten al af zijn.<br> Tanden worden om-en-om geslepen, omdat de hoek met het vlak van het zaagblad een klein beetje verschilt.<br> Om tegelijk ook de tandholte te kunnen bewerken zijn er voor de molenzagen speciale molenzaagvijlen die op de smalle kant een bolling hebben.<br> [https://nl.wikipedia.org/wiki/Vijl Zaagvijlen] zijn zoet tot halfbasterd gekapt.<br> Als er veel en vaak geslepen moet worden, of de tanden zijn van gehard staal, dan moet dit machinaal met een {{Wp|Slijpsteen|slijpsteen}} gebeuren. :<span style="color:#006400;">(d'Heesterboom):</span><br> :De zagen op getoonde tekening zijn zagen "op snee" voor het houtzagen zijn echter zagen "op stoot" benodigd.<br>De getekende zagen hebben een negatieve spaanhoek, en zullen het hout niet in willen. Het gevolg is lopende zagen, en andere ongewenste acties zoals tillen van de stam etc.<br> :Dit gebeurt ook als de zagen ondeskundig worden geslepen of gevijld. De zaag moet eigenlijk het hout in willen. De spaanhoek varieert van 0 tot 12 graden meestal.<br> :Wat aangeduid wordt met tandhiel heet bij ons "de rug". Bij het vijlen wordt eerst de borst aangevijld onderin beginnend, de vijl langzaam kantelend tot de bovenkant wordt meegenomen. Zodra de borst aan" is wordt de rug gevijld waarbij gestopt wordt, juist als het platte kantje van het aanstrijken is verdwenen.<br> :De vijl wordt zodanig gehouden dat de hoogste kant van de rug van de zaag aan de buitenkant ligt, en de bij de borst ook de buitenkant het meest naar voren staat. Een hoek van circa 5-10 graden hanteren wij met vijlen.<br> :Naast het getekende zetijzer hebben we ook nog een stukje rondijzer met een bekje aan de voorkant om in het spant zo nodig wat te stellen (hoop je niet nodig te hebben). Ook het standaard zetijzer heeft bij ons een bekje aan de voorzijde.<br> :Wat genoemd wordt als lostanden heten bij ons de "toetanden". Deze dienen voor zaagseltransport en om de dam die kan ontstaan als gevolg van de gezette tanden in de midden weg te nemen. * [https://www.goudappel.org/molen/0001_De_houtzaagmolen_het_zaagblad.pdf Jos van Schooten (<span style="color:#006400;">de Eenhoorn</span>), Het Zaagblad (PDF 2,5 Mb)] * [https://www.goudappel.org/molen/0002_De_zaagtand.pdf Jos van Schooten (<span style="color:#006400;">de Eenhoorn</span>), De Zaagtanden (PDF 2,1 Mb)] {{Sub}} {{Links}} flzuk4ad0mcrafgnozwhf8jgv38j8to 0 45720 421723 413899 2026-04-06T20:19:13Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421723 wikitext text/x-wiki ===Hout: het groene goud=== Hout is sinds mensenheugenis een onmisbare grondstof. Hout werd en wordt gebruikt als constructiemateriaal.<br> Hout heeft als voordeel dat het naast drukspanningen ook trekspanningen, en daarmee buigingen, kan opnemen.<br> Steen daarentegen mag alleen op druk belast worden. Hout is beschikbaar in redelijk grote afmetingen.<br> De duurzaamheid is, in tegenstelling tot die van steen, echter gering.<br> Gedurende vele eeuwen is hout gebruikt als brandstof.<br> Vanaf ca. 1650 werd die rol in de Lage Landen overgenomen door turf.<br> Grote delen van Europa bleven echter nog lange tijd afhankelijk van hout als bron van energie. Pas vanaf ca. 1850 kon steenkool daar hout als brandstof vervangen.<br> Hout werd bij voorkeur uit de directe omgeving betrokken.<br> Het laat zich namelijk lastig vervoeren. Voor de korte afstand konden paard en wagen gebruikt worden.<br> Voor de langere afstanden moest gebruik gemaakt worden van waterwegen.<br> Wanneer hout op een verantwoorde wijze uit een bos geoogst wordt, dan is een bos een vrijwel onuitputtelijke bron van hout.<br> In oude oorkonden zijn tal van voorbeelden te vinden waarin de houtkap gelimiteerd wordt.<br> Met die beperkingen moest soms de hand worden gelicht, wanneer er b.v. door schade door brand of oorlogshandelingen, voor herstelwerkzaamheden ineens veel constructiehout nodig kon zijn. Bij een toenemende bevolking ontstaat er een toenemende vraag naar hout en daardoor een toenemende druk op het bos om meer te oogsten dan verantwoord is.<br>Voor boseigenaren kan de verleiding dan groot worden om het bos te gelde te maken.<br>Dat gebeurde dan ook.<br>Rond 1640 was in onze omgeving het hout zo goed als op.<br>Vrijwel al het bos was door roofbouw verwoest.<br>In de Lage Landen was de vraag naar hout enorm.<br>Gedurende de Gouden Eeuw was Holland de scheepswerf van Europa. Daarnaast was er veel hout nodig voor stedelijke uitbreidingen.<br>Ter illustratie: onder het paleis op de Dam (te Amsterdam) zit aan funderingshout zo 'n 30 tot 40 ha. bos.<br> Wanneer er in de directe regio geen hout meer aanwezig is, zal er hout aangevoerd moeten worden uit gebieden met een houtoverschot.<br>Dordrecht heeft in de 14e eeuw een houtmarkt waar o.m. hout afkomstig van de benenloop van de Rijn verhandeld wordt.<br>Op de Deventer houtmarkt wordt hout uit Westfalen verhandeld.<br>Andere plaatsen met een houtmarkt in de 14e en 15e eeuw zijn Hasselt, Kampen, Zwolle en Zutphen. Eikenhout afkomstig uit het Munsterland wordt in Wezel (vlak over de huidige grens met Duitsland) verhandeld. In de 15e eeuw komt de invoer van hout uit Noorwegen op gang en wordt de Republiek de belangrijkste afnemer van Noors hout.<br>Aan die positie komt een einde wanneer de Engelsen die rol overnemen.<br>Adriaan van Bommenee geeft de reden daarvan aan:<br>'In den jaare van 1600 en in de taghtig hebben de Engelsen sterk gaan vaaren op Noorweegen en aldaar beginnen weg te halen het beste Noortse houdt, omdat sij daar meerder geld voor gaaven als de Neederlanders, soodat men alhier maar weynig goet houdt meer uyt Noorweegen na die tijd hebben kunnen bekoomen, als dat seer jonk was en met veel spint was beset.'<br>Wat van Bommenee niet vermeldt is dat de Deense koning, die dan ook koning van Noorwegen is, een einde wenste te maken aan de verkoop van hout in de vorm van onbewerkt rondhout.<br>De bouw van watergedreven zaagmolens wordt door hem gestimuleerd en de verkoop van rondhout is aan beperkingen onderhevig. Het gezaagde hout wordt vooral aan de Engelsen verkocht.<br>De Hollanders hebben voornamelijk belangstelling voor rondhout en richten zich op het Baltisch gebied.<br>Belangrijke steden waar hout uit deze Oostzee- gebieden vandaan kwam waren Stettin, Danzig, Memel en Riga.<br>De import uit Zweden en Rusland was beperkt Beiden landen voerden een restrictief beleid bij de uitvoer van hout.<br>Militaire en politieke redenen speelden daarbij een rol. Zo mocht het Russische eikenhout uitsluitend voor de eigen oorlogsvloot gebruikt worden.<br>Veel Zweeds hout was bestemd voor de ijzersmelterijen. In de loop van de 17e eeuw vindt er een verschuiving plaats van import van hout uit Noorwegen en de Oostzee-gebieden ten gunste van het Rijnse hout.<br>Na de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) komt dat gebied in rustiger vaarwater en neemt de aanvoer van hout over de Rijn toe.<br>Van houttransport op de Rijn, is al sprake sinds de Romeinse tijd. De eerste schriftelijke bron, in de vorm van een vlotterijverdrag, dateert uit 1342. Een andere schriftelijke bron maakt in 1372 melding van een watergedreven zaagmolen in het Enztal.<br>Een telling, vele jaren later in 1624, komt op 187 zaagmolens in het hertogdom Württemberg.<br> Als Hollandse houthandelaren stroomopwaarts de Rijn opgaan op zoek naar hout, is er aan de midden- en bovenloop van de Rijn al een structuur aanwezig van hout oogsten, verwerken (zagen) en vervoeren.<br>De komst van de kapitaalkrachtige Hollanders brengt wel veranderingen met zich mee.<br>Nieuwe bossen in het noordelijke Zwarte Woud, moeten worden ontsloten om aan de vraag naar 'Hôllanderholz' te kunnen voldoen. Want de Hollanders willen veel hout, van grote afmetingen (ca. 70 voet lengte) en van goede kwaliteit.<br>Boseigenaren moeten investeren in 'waterstraten' om het hout bij bevlotbare rivieren te krijgen. In de 18e eeuw komen, de tot de verbeelding sprekende zgn. 'Kapitalflosse' de Rijn afzakken.<br>Duitse groothandelaren in hout, meestal verenigd in compagnieën, kopen hout afkomstig uit het noordelijke Zwarte Woud. In vooral Mannheim worden uit het aangekochte hout de reuzenvlotten samengesteld.<br>Zo'n vlot, met de afmeting van omstreeks 3 voetbalvelden en drie lagen dik, kon in 30 dagen door zo'n 400 bemanningsleden van Mannheim naar Dordrecht gebracht worden.<br>De waarde van een zo'n vlot bevond zich tussen de 350.000 en 500.000 gulden.<br>Daarvan ging ca. 120.000 gulden zitten in transportkosten.<br>Waarvan dan (globaal) de ene helft (60.000 gulden) op ging aan de 28 tollen die gepasseerd moesten worden en de andere helft aan beloning en verzorging van de bemanning. De (groot-) handel in Rijns hout was vooral in Duitse handen.<br>Alleen in de beginperiode waren Hollandse houthandelaren actief betrokken bij deze handel. Na aankomst in Dordrecht wordt het meeste hout geveild door Nederlandse makelaars.<br>Ook wordt er wel hout onderhands verkocht.<br>Bij het veilen van hout heeft de verkoper geen zekerheid over de prijs die hij voor het hout krijgt.<br>Hij loopt dus risico. Een manier om dat risico te beperken is kartelvorming. Van Bommenee schrijft daarover:<br> ''Over 40 à  50 jaaren plaght men het goede en blanke waageschot pas half soo veel geldt te koopen als nu, omdat in 't jaar 1723 een vlot met waageschotte blokken is van boven den Reijn afgekoomen dat vandenandere scheyde en daar wel den helft van weghgeraakte. En als het overgebleevene verkogt werdt, doen booden de waageschotsaagers soodaanig teegensdeandere aan, soodat de Duytse moffen doen sooveel geldt maakte van dat gedeelte als voormaals van een geheel vlot, soodat sij na dien tijd met geen swaare vlotten meer sijn afgekoomen als voor dien tijd.' Uit 1786 stamt een kartelverdrag tussen 'Rheinischer Holzhandler' die voor 'gemeinschaftl [iche] Rechnung' werken. Daaruit: 'da die Umstande des Handels überhaupt, besonders aber der Holzverkauf in Holland unumganglich erfordert, unsere Vereinigung geheim zu halten, wenigstens nicht ruchbar werden zulassen, dass wir auch bey dem Verkauf in Holland vereiniget seyn, so verbinden wir uns.''<br> De houthandel met Noorwegen kende een andere opzet.<br>Daar werden voor een vastgestelde periode, een vooraf bepaald hoeveelheid en een vaste prijs afgesproken.<br>De boseigenaar en de houtkoper wisten beiden waar ze aan toe waren. Van de houtexport naar Nederland zijn geen statistieken bijgehouden.<br>De bosbouwhistoricus Jaap Buis komt voor de laatste jaren van de Republiek tot een schatting van de volgende hoeveelheden:<br> Rijns hout (bovenloop): ca 150.000 m³,<br> uit de Oostzeelanden: tussen de ca. 100.000 en 120.000 m³<br> en uit Noorwegen: tussen de ca. 69.000 en 83.000 m³. De aanduiding 'Holland' zou van 'Houtland' afgeleid kunnen zijn.<br>Meestal wordt daarbij gedacht aan de bossen die, in vroeger tijden gestaan, in onze omgeving gestaan zouden hebben.<br>Beter zou het zijn om dan te denken aan de grote hoeveelheden hout die in de Lage Landen verhandeld en verwerkt zijn. {{Sub}} {{Links}} oik4jppcebapxq6ankte89l22gcsh4i 0 45725 421719 413930 2026-04-06T20:18:47Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421719 wikitext text/x-wiki ===Het Zaagraam=== [[Bestand:Zaagraam.png|thumb|Zaagraam]] [[Bestand:Hengsels.jpg|thumb|(de Korenbloem) Hengsels]] [[Bestand:Spansleutels.jpg|thumb|(FRAM) Spansleutels]] [[Bestand:Sleutels-oud.png|thumb|(FRAM) Spansleutels spanners]] Bezoekers denken vaak dat de molen het zagen doet, maar dat is niet zo, het {{Wp|Zaagraam|zaagraam}} doet het werk.<br> Dat klinkt flauw, maar de zaagslag zelf wordt door het zaagraam uitgevoerd. De molen tilt het raam op, verzet de {{Wp|Zaagslee|zaagslee}} en bekrachtigt de {{Wp|Winderij|winderij}}.<br> Het zaagraam zakt door zijn eigen gewicht door de balk, soms geholpen door een bak met ballast onderaan het raam, die ballast wordt ook gebruikt om alle zaagramen even zwaar te maken waardoor de krukas en dus de molen gelijkmatiger belast wordt.<br> Dat betekent dat de wuifelaars alleen op trek belast worden en dus aan de bovenkant slijten en {{Wp|Smering|gesmeerd}} moeten worden.<br> En het kantelblok/draaihoofd dus ook aan de bovenkant, de enige manier om hier {{Wp|Smeermiddel|vet}} in te krijgen is door het zaagraam met een {{Wp|dommekracht|dommekracht}} op te tillen, zodat de speling eruit is. Dan kun je er goed vet in persen.<br> Wij gebruiken hiervoor een kitspuit gevuld met zachte reuzel.<br> Theoretisch is het volgens mij mogelijk om de wuifelaars en kantelblok te vervangen door een staalkabel of ketting, dat dat niet gebeurt komt omdat een zaagraam zo nu en dan toch een extra zetje kan gebruiken<br> De krukaspollen worden voornamelijk op druk belast en moet dus aan de onderkant gesmeerd worden. Vetpotjes zitten dus onder of in het neergaande deel van de lager.<br> De krukaskrukken worden aan de bovenkant van de wuifelaars gesmeerd.<br> Een zaagraam bestaat uit twee raamstijlen, met van onderen naar boven gezien het onderspanhoofd, het bovenspanhoofd, het raamkalf en het reeds genoemde kantelblok/draaihoofd.<br> De functie van het kalf is om te voorkomen dat het zaagraam, als dat zwaar belast wordt uitbuigt en daardoor het kantelblok/draaihoofd vastklemt.<br> Het onder- en bovenspanhoofd bestaan beide uit twee delen, die met diepe kepen tussen de raamstijlen zijn bevestigd, vaak met nog stalen strippen voor de stevigheid waar de sleutels drukken.<br> Ertussenin zit een spouw van ca. 2 cm breed, waarin men onderdelen van de zaagbladen steekt.<br> In de onderste spouw de kluften of de sleutels, voorzien van dwarsstukken die men onder het onderspanhoofd vasthaakt.<br> In de bovenste spouw de hengsels of spansleutels, met bovenaan een spijloog, dat boven het spanhoofd uitsteekt en waardoorheen men een spanspijl/wig steekt.<br> Daarmee slaat men elke zaag onder grote spanning vast. Waarna spansleutels nog door middel van een exentriek strakker gezet kunnen worden. [https://www.goudappel.org/molen/spansleutel.php Animatie]<br> Ook daarom zijn de zaagramen zwaar uitgevoerd (ze wegen 1,5 à 2 ton). Ze hangen aan de krukas, het gewicht veroorzaakt zoals gezegd de zaagbeweging.<br> Er zijn ook zaagramen van staal.<br> Tussen de zagen steekt men spanhoutjes. Deze bepalen de dikte van het te zagen hout. Op elke zaagmolen ligt een groot aantal van deze houtjes in de klossenbak, op handelsmaat gesorteerd. (''vaak ook niet...'')<br> Tussen het kantelblok/draaihoofd en het raamkalf en bij het onderspanhoofd zijn er in totaal 12 strijkplaten in de raamstijlen aangebracht, te weten voor, achter en langs de zijkant.<br> Deze strijkplaten glijden langs verstelbare {{Wp|Pokhout|pokhouten}} neuten, die in de vloerbalken van de zaagvloer en de raamzolder zijn gevat.<br> Deze strijkplaten de geleiden de zaagramen.<br> ===De Pendelslag=== Om te kunnen zagen moeten de zaagtanden een zekere snelheid hebben. Dat geldt voor een gewone handzaag immers ook.<br> Probeer je met een handzaag heel langzaam te zagen, dan zal dat niet lukken. Voor de zagerij in onze molen geldt hetzelfde.<br> We hebben al aangegeven dat de er alleen wordt gezaagd op het moment dat het zaagraam naar beneden gaat.<br> De neerwaartse beweging begint vanuit stilstand, neemt in snelheid toe en eindigt ook weer in stilstand om direct weer door te gaan in de beweging naar boven.<br> Dit betekent dat er voor gezorgd moet worden dat de tanden van de zaag alleen in het hout “bijten” als de zaagtand genoeg snelheid heeft.<br> Het zaagraam beschikt daarvoor over strijkplaten. De strijkplaten die aan de voor en achterkant van het zaagraam zitten zorgen dat het zaagraam op het moment dat er genoeg neerwaartse snelheid is naar voren wordt geduwd. De zaagtanden beginnen dan te zagen.<br> Bij het afnemen van de neerwaartse snelheid (aan het einde van de slag) wordt het zaagraam naar achteren geduwd.<br> De zaagtanden komen los van het hout en het zaagsel kan worden gelost. [https://www.goudappel.org/molen/pendelslag.php Animatie]<br> ===Het Krabbelwerk=== [[Bestand:Krabbelrad.png|thumb|Krabbelrad]] Het zaagraam in een zaagmolen is stationair, dat wil zeggen de zagen blijven op hun plek, en gaan alleen op-en-neer.<br> Om te kunnen zagen zal dus de boom verplaatst moeten worden.<br> Hiervoor beschikt een houtzaagmolen over een krabbelwerk.<br> Het krabbelwerk zorgt de aanvoer van het te zagen hout.<br> Het systeem werk als volgt;<br> Met de op-en-neergaande beweging van het zaagraam wordt de krabbelstok (kan ook een ketting zijn) op een neer bewogen, daardoor wordt de krabbelarm in beweging gebracht.<br> Door deze beweging grijpt de pal in het [https://nl.wikipedia.org/wiki/Krabbelrad krabbelrad], waardoor deze één of meerdere tanden (afhankelijk van de afstelling) vooruit wordt getrokken.<br> Dit gebeurt op het moment dat het zaagraam naar boven beweegt.<br> Het krabbelrad is via de krabbelas verbonden met een klein rondsel.<br> Dit rondsel grijpt in de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Tandheugel tandheugel] op de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Zaagslee zaagslee].<br> Een tandheugel is een getande staaf ijzer een soort recht tandwiel.<br> Het draaien van het rondsel schuift de tandheugel en daarmee de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Zaagslee zaagslee] naar voren.<br> Het te zagen hout is vastgezet op de zaagslede en schuift dus mee naar voren.<br> Terwijl het zaagraam weer naar beneden beweegt wordt het hout gezaagd.<br> Dus: Het hout wordt aangevoerd terwijl het zaagraam naar boven gaat.<br> Het zagen gebeurt bij de beweging naar beneden.<br> [https://www.goudappel.org/molen/kr.php Animatie]<br> ===De Krukas en de Wuifelaars=== [[Bestand:Krukas.png|thumb|Krukas]] De krukas ligt op de krukzolder, heeft drie krukken en noemt men derhalve drieslagskrukas. :<span style="color:#006400;">(De Eenhoorn)</span> heeft als uitzondering vier krukken.<br> :<span style="color:#006400;">(de Salamander)</span> heeft twee krukken.<br> De krukas is gelagerd in vijf verticaal geplaatste houten [https://nl.wikipedia.org/wiki/Lager_%28mechanica%29 lagerblokken], de krukpollen, die op de krukzolder staan. Met behulp van wiggen en de van lagers voorziene metaalhouten, stelt men de krukas zuiver af in lijn.<br> Tussen de vijf lageringen bevinden zich de drie krukken of bochten. Aan de krukken zijn de wuifelaars gehangen en gelagerd. Ze verbinden de krukas met de zaagramen en zetten daarmee de rondgaande beweging om in een op- en neergaande beweging. Onderaan zijn de drie wuifelaars verbonden met de zaagramen via een dwarsverbinding, het draaihoofd, dat de heen en weer gaande beweging van de wuifelaars volgt.<br> :<span style="color:#006400;">(het Jonge Schaap)</span> heeft een deelbare krukas<br> :<span style="color:#006400;">(de Ster)</span> heeft drie krukken, maar slechts 2 zaagramen, de derde kruk wordt belast met een pompraam, dat alleen zorgt voor het tegengewicht. Tot aan het eind van de zestiende eeuw, toen houtzaagmolens tot ontwikkeling kwamen, was de houtzagerij een kwestie van handwerk. <br>Uiteraard was het een hard en eentonig werk, dat altijd met twee man moest gebeuren. Het zagen gebeurde met een z.g. raamzaag.<br>Deze zagen er, zij het in grotere vorm, ongeveer uit als de spanzaag van tegenwoordig.<br> Meestal gebeurde dit op de plaats waar het hout nodig was, bijvoorbeeld op scheepswerven of de bouwplaats van een huis. De te zagen stam werd veelal geheel of gedeeltelijk gekantrecht, dat wil zeggen, min of meer vierkant geslagen met een bijl of een dissel (soort bijl, waarbij de scherpe kant overdwars staat). De balk werd dan op een zaagstelling of boven een kuil gerold, waarna de zaagsnede werd afgetekend en het zagen kon beginnen. De meester ging dan boven op de stam staan, wat het beste plekje was. De knecht stond beneden en als de wind ongunstig was kreeg die het zaagsel over zich. Ook moest hij steeds omhoog kijken. Een stuk zeildoek zorgde voor bescherming bij felle zonneschijn of als regen en wind tegengehouden moesten worden.<br> In sommige plaatsen maakten de houtzagers al vroeg deel uit van een gilde.<br>In Utrecht bijvoorbeeld behoorden ze tot het verzamelgilde van de Bijlhouwers, waarin allerlei mannen, die zich op de een of andere wijze beroepsmatig met houtbewerking bezig hielden, verenigd waren.<br> Al in de 13e eeuw was de krukas bedacht, maar 6 december 1593 kreeg Cornelis Corneliszoon uit Uitgeest een octrooi op "Een Besonder Creckwerk" waarbij een krukas in een molen werd toegepast om te zagen.<br> De eerste molen die met behulp van windkracht kon zagen werd door Cornelis in 1592 gebouwd in Uitgeest.<br>In 1593 ontving hij octrooi op de zagende molen en bouwde hij een tweede experimentele molen op een vlot.<br>Dit was geen succes en de vlotmolen werd verkocht naar Zaandam alwaar ze in 1596 op het land werd geplaatst en zo de basis vormde voor de latere paltrok houtzaagmolens.<br>Meestal waren de molenzagerijen maar kleine bedrijfjes, waar zo'n twee tot vier mensen werk vonden.<br> Daarmee was definitief de 17e "gouden eeuw" begonnen, een ware industriële revolutie.<br> Toen molens het zaagwerk konden overnemen kwam er genoeg hout beschikbaar voor schepen, meer molens en huizen.<br>De massale werkloosheid onder handzagers is door de geweldige economische groei teniet gedaan, die konden als timmerlui aan de gang.<br> In het midden van de vorige eeuw verdienden de knechts bij de Amsterdamse molens ongeveer vijf tot zes en een halve gulden per week met daarenboven vrij wonen en brandstof (houtafval). ===De Winderij=== Met behulp van de winderij worden de stammen uit het balkengat getrokken en op de slede geplaatst. Voor elk zaagraam is een "haalwerk" aangebracht. Het haalwerk wordt aangedreven met behulp van de beweging van het zaagraam. Als het zaagraam naar boven beweegt wordt door middel van een balk die op het zaagraam rust een haalarm aangetrokken. Deze arm grijpt in de tanden van het tandwiel wat aan de windas van het haalwerk is bevestigd. Het geheel van windassen, haalarmen etc noemen we de winderij. Om te voorkomen dat de windas terugloopt op het moment dat het zaagraam weer naar beneden gaat, is ook een teruglooppal aangebracht. Het haalwerk wordt bediend met behulp van twee stuurtouwen.<br> Om de boomstammen uit het water te halen, de zaagsleden te verplaatsen en om de zaagsleden zelf terug te slepen zijn er winderijen op of onder de raamzolder geplaatst. De winderij werkt op dezelfde wijze als het krabbelwerk en wordt eveneens door de zaagramen aangedreven. De krabbelaar heet hier haalder en het krabbelrad is een kleinere tandkrans, die op een trommel is bevestigd. De pal heet hier keerhouder. Om de trommels zijn zware touwen of staalkabels gewikkeld, waarvan de einden zijn voorzien van een stevige haak.<br> Om de windtrommels voor de zaagsleden ligt een zwaar touw met een enkele volle slag, de remtouwen. Het is hiermede mogelijk de trommels bij het neerleggen van de stam op de zaagslede enigszins af te remmen. :<span style="color:#006400;">(FRAM, d'Heesterboom)</span> hebben geen "remtouw" maar "melken" met de haler en de pal, door om en om te lichten wordt de stam gecontroleerd tand voor tand naar beneden gebracht.<br> :<span style="color:#006400;">(Twickeler Houtzaagmolen)</span> heeft dubbelwerk op de winderij, de haler en de pal bewegen beide heen en weer.<br> :<span style="color:#006400;">(Bolwerksmolen)</span> heeft de winderijen met een band aangedreven , een soort schuif koppeling schakelt de winderij in of uit.<br> ===De Jijntakel=== Bij paltrokken komt de helling niet tot het water, daarom hebben zij een hijskraantje dat wordt aangedreven met de winderij.<br> Strikt genomen is een Jijn een ander woord voor [https://nl.wikipedia.org/wiki/Katrol takel] (een samenstel van touwen en katrollen/blokken) * [https://www.goudappel.org/molen/De_hijskraan_van_de_paltrokmolen.pdf Jos van Schooten (<span style="color:#006400;">de Eenhoorn</span>), De hijskraan van de paltrokmolen.pdf (PDF 1,9 Mb)] ===De Zaagslede=== Om een boom door de zaagramen te voeren legt men deze op een zwaar raamwerk, de zaagslee. Deze schuift over in de zaag vloer bevestigde hard houten neuten. Een zaag slee bestaat uit twee lange balken, de leiers, aan de uiteinden met elkaar verbonden door de sleehoofden. De sleden zijn even breed als de zaagramen, waarbij een leier binnen, en de andere buiten het zaagraam ligt. Boven de laatste ligt een derde balk, het pollenstuk. Hierop staan de pollen.<br> In de pollen zijn tien tot twaalf in drie rijen geplaatste gaten geboord. De molenaar legt nu op de leiers losse dwarsbalken, schotels geheten en daarop plaatst hij de te zagen boom of balk. Vervolgens steekt hij boven de boom balkijzers in de gaten van de pollen. Deze balkijzers zet hij vast met een wurgtouw en een wurghout. Daarmee klemt hij de boom vast. Met wiggen, geslagen tussen de boom en de schotels, verankert hij de boom stevig. Om dan nog eventueel verschuiven of rollen te voorkomen kan de molenaar kramijzers slaan op de boomstam en in de op de lier en pollenstuk aangebrachte kramplaten.<br> De zaagslede is dus een belangrijk onderdeel van een houtzaagmolen. De zaagslede is het transportmiddel voor de stammen en balken die we zagen. Op de Fram beschikken we over drie zaagramen elk zaagraam heeft immers een eigen aanvoer nodig. De zaagslede is eigenlijk niet veel meer dan een nogal langwerpig raamwerk. Het bestaat uit twee evenwijdig aan elkaar gelegen balken. Deze balken zijn aan elkaar verbonden door de sledehoofden. Op de zaagslede zijn over de hele lengte van de slede de zogenaamde zaagpollen geplaatst. Met behulp van deze zaagpollen worden de stammen vastgelegd op de zaagslede. In elk van de 'liggers' van de zaagslede is aan de onderkant over de hele lengte een gleuf aangebracht. Deze gleuf valt over een aantal neuten die op de zaagvloer zijn aangebracht. De zaagslede. kan daardoor alleen naar voren of naar achteren bewegen. Een zijwaarste beweging is onmogelijk. De zaagslede wordt in de richting van het zaagraam verplaatst door het krabbelwerk. Het krabbelwerk zorgt ervoor dat een klein rondsel het tandheugel in beweging brengt die in de zaagslede is aangebracht. :<span style="color:#006400;">(d'Heesterboom)</span> :-zaagslede: naar uitvoering liggen 1 of twee van de leijers binnen het raam. Meestal ligt de vaste leijer (die met de pollen) binnen het raam.<br> :-balkijzers, ook hangbomen geheten.<br> :-kramijzer, mastkram of kram ook geheten.(kan ook op de kop of zij van de pol vastgezet worden)<br> :-wurghout ook knevelhout of wartelhout geheten.<br> :-steunbord : aan inloopkant staat bij ons 1 of twee stutten. Pas bij het afzagen komt het steunbord naar beneden (hangt aan de kant waar de gezaagde delen uit het zaagraam komen, en is breder om alle losse delen op te vangen), en wordt zo ver mogelijk voorwaarts op de te schulpen delen geplaatst.<br> Vervolgens wordt deze geborgd tegen omhoog komen door een wig in het draaihoofd te slaan. (het loshalen van de wig door het steunbord zijdelings te bewegen).<br> :Het verhaal hoe een stam op de slee te leggen wil ik niet te diep op ingaan. Hierover verschillen de meningen nogal in den lande. 's lands wijs, 's lands eer zullen we maar zeggen. Op d'Heesterboom ligt een stam meestal op 2 a drie schotels, met 2 a drie hangbomen. (de derde alleen indien het geheel onrustig ligt). De middelste wordt meestal minder zwaar vastgezet (geen wartelhoutje, of losser, de wig op de schotel minder vast geslagen) etc. :Elders in den lande ziet men soms dat iedere pol een hangboom heeft, en zo mogelijk een dito aantal schotels.<br> ===Het Schulpraam=== Bij het schulpen ligt het pakket planken niet op een zaagslede, maar schuift over op de zaagvloer aangebraehte klossen, voorzien van leidzame wiggen: de schulpvloer. Het verlengde voorsleehoofd, dat voorzien is van 1 of 2 ijzeren proken of kopmessen, drukt de planken door het schulpraam.<br> Om opwippen van de planken tegen te gaan staan er steunborden op, een stevige plank, met aan de onderzijde een dwarshout. Het steunbord, voor en/of achter het zaagraam, steekt door een geleider op een bintbalk en is vastgezet met een wig. Het steunbord schuift met de zaagrichting mee en springt vanzelf terug door de toenemende buigspanning. {{Sub}} {{Links}} lr88p96i4uis0ptrlrdj0euj12k20vw 0 45726 421720 413932 2026-04-06T20:18:53Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421720 wikitext text/x-wiki [[Afbeelding:Paltrok openluchtmuseum.jpg|thumb|right|280px|Paltrokmolen in het openluchtmuseum in Arnhem]] ===Het opzetten van een Paltrokmolen=== Volgens het theorieboek draagt een Paltrokmolen net als een standerdmolen voor het grootste deel op de middenpaal -de koningspoer of koningsstijl- en niet op de kruirollen. Om dit voor elkaar te krijgen moet een paltrok worden ''opgezet''.<br> Een paltrok wordt bij de bouw al opgezet.<br> Volgens de oude boeken worden er 2 duims plankjes onder alle rollen gelegd voordat de overring wordt geplaatst.<br> Als daarna de kotbalken en de sleutelbalk zijn geplaatst en de kast is opgerecht wordt de koningsstijl onder de koningsbalk geplaatst.<br> Als de opzetwig daarna wordt aangeslagen komt het hele gewicht van de geplaatste constructie op de koning te staan. In principe kunnen de plankjes daarna worden verwijderd en zal de kast op een gegeven moment voorover kiepen. Maar dit gebeurt pas als de bovenas en het wiekenkruis zijn geplaatst. Voor de rest zijn alle aanwezige onderdelen redelijk goed verdeeld over de voor- en achterkant. Het dragende gewicht op de voorzijde blijft daardoor relatief klein. Zo klein zelfs dat een fikse wind op de zeilen de molen tijdens het draaien achterover drukt.<br> ''Je staat dan constant op een deinende zaagvloer te werken. Een bijzondere ervaring.''<br> Ervan uitgaande dat de koningspoer altijd zwaar is onderheid, zal deze bij de door veengrond gedragen paltrokken zeker op den duur de grond in gedrukt worden. Van de ringmuur kun je dit bijna niet verwachten. Ook bij de Eenhoorn moest deze afwijking in 1993 flink worden opgevangen door een brasem onder de sleutelbalk te plaatsen. Ondanks dat zou de Eenhoorn net zo goed op "staal" kunnen staan omdat Haarlem op een 40 meter dikke duinrug is gesticht en deze duinrug ook door Schalkwijk loopt.<br> Als blijkt dat een paltrok evengoed verzakt ( maar de oorzaak van verzakken kan evengoed aan het doorhangen van de oude balkenconstructie liggen) zal hij opnieuw moeten worden opgezet. Dit kunstje kun je zelf uitvoeren als je over de juiste middelen beschikt.<br> '''De ouderwetse methode:'''<br> Een kleine dagtaak.<br> Maak evenzoveel brede leidzame wiggen als er rollen onder de molen liggen. De hoogtemaat zal ongeveer die oorspronkelijke 2 duims plankjes benaderen.<br> Plaats ze allemaal in dezelfde richting tussen en tegen de rollen en ga kruien. Vergewis je er van dat je wel even meer gewicht moet kruien dan je normaal gewend bent, dus haal je er extra touwen en schijven en manschappen bij om tussen de staart en de kruipaal te assisteren.<br> Na een hoop zweetdruppels zal de molen bijna bovenaan de wiggen geparkeerd moeten staan. De druk van de koningsstijl (lees torengewicht) op de sleutelbalk is nu voor het grootste gedeelte weer opgeheven. De druk staat nu evenwel op de rollen verdeeld dus goed oppassen voor rollenbreuk. Met behulp van een zware voorhamer moet de opzetwig nu verder onder de stijl te slaan zijn. Er werd ook wel gebruikgemaakt van een keldervijzel of dommekracht. Als de wig voldoende is opgeschoven kan de molen weer van de wiggen afgerold worden. (gaat een stuk makkelijker) Door de gewijzigde hoogtemaat tussen de sleutelbalk en de koningsbalk zal de gedragen constructie weer gaan hangen en zijn de kruirollen de overdruk weer kwijt.<br> '''De nieuwerwetse methode:'''<br> Met twee man klaar in een halfuur.<br> De huidige paltrokken zijn door de molenmaker voorzien van een slof met flenzen onder de koningsstijl. Tussen de flenzen en de sleutelbalk passen twee oliekrikken. 2 stuks van 40 ton elk is meer dan voldoende om de molen in een kwartiertje enkele centimeters te laten stijgen. De ontstane ruimte wordt weer gevuld door de stelwig op te schuiven tot de gewenste maat. Bij de Eenhoorn ontbreekt de stelwig en ligt er een fors blok Azobe onder. In dat geval worden er hardhouten vullingen ondergeschoven die net zo groot zijn als de doorsnede van de koningsstijl.<br> Oliekraantjes weer voorzichtig opendraaien en de molen is weer "opgezet." Jos van Schooten (<span style="color:#006400;">de Eenhoorn</span>) [https://www.mijnalbum.nl/Album=D7YJDNVP fotoalbum paltrok opzetten]<br> [https://penterbak.nl/bladvierwaapen.html verslag van de bouw van een (model) paltrok] {{Sub}} {{Links}} 5eb81wkg0st4p72lebx6pylmtg0wtcs 0 45727 421722 413935 2026-04-06T20:19:07Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421722 wikitext text/x-wiki ==Klein gereedschap== ===Kantelhaak=== [[Bestand:(FRAM) Kantelhaak.jpg|thumb|(FRAM) Kantelhaak]] :<span style="color:#006400;">(d'Heesterboom)</span> wij werken het meest met slaghaken. Haken met een punt in het verlengde van de steel, en een langer gedeelte dwars op de steel. Door het dwarse gedeelte ergens onder te plaatsen, kan vervolgens door kracht op de steel uit te oefenen wat gelicht worden. Met name wordt de haak zodanig geplaatst dat de zwaartekracht de beweging veroorzaakt. Dus de steel scheef houden, waarna het werkstuk met naar beneden zakt. De slaghaak is ook erg geschikt voor het inslaan van de krammen. (verklaart dat de naam slaghaak?)<br> :<span style="color:#006400;">(d'Heesterboom)</span> zethaak. Deze lijkt op de vorige, alleen is de dwarse haak niet haaks op de steel aangebracht, maar schuin in het verlengde van de steel. Deze wordt gebruikt zoals een koevoet.<br> :<span style="color:#006400;">(d'Heesterboom)</span> kanthaak: deze bestaat uit een houten steel waaraan op eneige afstand (circa 40 cm) van het einde een oog is bevestigd. In het oog bevindt zicht een ijzer van ongeveer gelijke lengte als de afstand tot het einde van de steel, met een haak op het einde. Door de haak in te laten grijpen in de stam, kan de steel als hefboom worden gebruikt bij het kantelen (draaien) van een stam of balk. Vaak zijn er verschillende formaten van deze haken aanwezig.<br> ===Penter=== :<span style="color:#006400;">(FRAM)</span> Wij gebruiken we een soort harpoen met een ram, zodat je alleen een balk kunt ophalen.<br> :<span style="color:#006400;">(d'Heesterboom)</span> Onze penter bestaat uit een steel met aan de kop een harpoenachtig stalen muts. Verder is aan de stalen muts een oog aangebracht.<br> :De penter wordt in de te lichten stam ingedreven, ter plaatse van het te verwachten zwaartepunt. Aan het oog is een touw aangebracht. Dit touw wordt met de penter strakgetrokken totdat er enige opwaartse kracht op de stam wordt uitgeoefend. Vervolgens is het zaak om aan de andere kant van het vaartuig plaats te nemen en af te wachten tot de bagger waar de stam in ligt loslaat.<br> :De stam wordt gelicht tot net onder de waterlijn. Vervolgens wordt aan de andere kant van de penterbak hetzelfde uitgevoerd. Hierna wordt de terugreis aanvaardt.<br> :Met hakenstokken wordt de penterbak teruggetrokken. De hakenstokken worden hiertoe in de balken geprikt (als een harpoen) waarna er mee gewerkt wordt gelijk het bomen van een vaartuig.<br> :Voor de helling gekomen worden de stammen voorzien van een strop of prikker en met het haalwerk naar binnen getrokken. ===Nut en noodzaak van het wateren.=== Mark van Benthem, Mariska Massop [https://www.goudappel.org/molen/HetWaterenVanHout.pdf Het wateren van hout (PDF 2.0 Mb)] naar een verbeterde kwaliteit van Nederlands hout, IVAM Environmental Research Amsterdam 1999<br> Peter Fraanje [https://www.goudappel.org/molen/Wateren.pdf Wateren van Hout (PDF 0.5 Mb)], TNO BOUW, Centrum voor Houttechnologie, Delft<br> Eddy Blenke <span style="color:#006400;">(Twickeler Houtzaagmolen)</span> ==Veiligheid en ARBO== Meer nog dan bij andere molens hebben wij te maken met bewegende en scherpe onderdelen.<br> wie? <span style="color:#006400;">(FRAM)</span> Wij hebben brandmelders en een sprinkler installatie door de hele molen.<br> Het is een open systeem met aansluitingen bij het balkengat zodat de brandweer direct pompen kan aansluiten en in no time de hele molen blank kan zetten. De buizen zijn voor een groot deel uitgevoerd als rechthoekige pijpen die tussen de planken zijn weggewerkt.<br> Het systeem is open uitgevoerd, omdat het weinig zin heeft te wachten tot de zekeringetjes zijn gesmolten en je toch liever een verdieping hoger blust.<br> De kruibare kap is met een slang verbonden, als we draaien moeten de slang en de kabel van de brandmelder los gemaakt worden. {{Sub}} {{Links}} 83trgvze8165acyazd3qzwhrz9heokt 0 46059 421695 416892 2026-04-06T12:45:41Z Erik Baas 2193 {{Index Georges Simenon}} 421695 wikitext text/x-wiki {{Index Georges Simenon}}'''''Le Relais d'Alsace''''' is een detectiveroman van [[Georges Simenon]] met inspecteur Maigret in de hoofdrol. Het is een duistere en realistische roman, typerend voor Maigrets wereld, waarin misdaad de bijna onvermijdelijke consequentie lijkt te zijn van menselijke zwakheden en spanningen. == Korte inhoud == Het verhaal speelt zich af in Neuilly, in een klein hotel-restaurant genaamd Le Relais d'Alsace. Op een avond wordt Oscar Chabut, een handelsreiziger die bekendstond om zijn excessen, dood aangetroffen in het hotel. Hij is vergiftigd met strychnine. Maigret leidt het onderzoek in een besloten en gespannen omgeving met de stamgasten van de herberg: personeel, vaste klanten en naasten van het slachtoffer. Chabut was een vulgaire en gewelddadige man, die de haat van velen op zich had gehaald, met name door zijn grove gedrag jegens vrouwen en zijn arrogantie. Naarmate het onderzoek vordert, ontdekt Maigret een sfeer van wrok en vernedering. Verschillende verdachten hadden goede redenen om Chabut dood te willen, wat de zaak compliceert. Zoals we van Maigret gewend zijn, baseert hij zich niet alleen op fysiek bewijs: hij observeert houdingen, stiltes en menselijke relaties, in een poging de psychologie van elk personage te doorgronden. Uiteindelijk onthult het onderzoek dat de moord niet het resultaat is van een geraffineerde samenzwering, maar eerder een daad van rebellie, voortkomend uit frustratie en opgebouwde minachting. Zoals vaak het geval is bij Simenon, legt de roman meer nadruk op de menselijke natuur, alledaags geweld en maatschappelijke frustraties dan op simpele politieprocedures. {{Sub}} b3sm1s2afy9alb2id7x2qu499ev3rku 10 46256 421752 421495 2026-04-06T22:07:20Z Erik Baas 2193 Inleiding eerst 421752 wikitext text/x-wiki {{#IfEq:{{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}} |<!-- ja; doe niets --> |<br style="clear: left;"> <span style="font-size: larger;">'''&larr;'''</span> [[{{ROOTPAGENAME}}]]<!-- -->{{#IfExist:{{BASEPAGENAME}}<!-- -->|{{#IfEq:{{BASEPAGENAME}}|{{#titleparts:{{PAGENAME}}|-1|-2}}<!-- -->|<!-- -->|&nbsp; <span style="font-size: larger;">'''&uarr;'''</span> [[{{BASEPAGENAME}}|{{#titleparts:{{PAGENAME}}|-1|-2}}]]<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->{{#IfExist:{{ROOTPAGENAME}}/Index|<span style="font-size: larger;">&nbsp; '''&middot;''' </span>[[{{ROOTPAGENAME}}/Index|Index]]}}<!-- -->{{#IfExist:{{ROOTPAGENAME}}/Inhoud|<span style="font-size: larger;">&nbsp; '''&middot;''' </span>[[{{ROOTPAGENAME}}/Inhoud|Inhoud]]}}<!-- -->{{#IfExist:{{ROOTPAGENAME}}/Inhoudsopgave|<span style="font-size: larger;">&nbsp; '''&middot;''' </span>[[{{ROOTPAGENAME}}/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]]}}<!-- -->{{#IfExist:{{ROOTPAGENAME}}/Inleiding|<span style="font-size: larger;">&nbsp; '''&middot;''' </span>[[{{ROOTPAGENAME}}/Inleiding|Inleiding]]}}<!-- -->}}<noinclude> ---- :Geeft links naar: :*de voorpagina van een boek, :*de eerste hogere pagina (als deze aanwezig is), :*de subpagina "(boek)/Inleiding" (als deze aanwezig is). :*de subpagina "(boek)/Index" (als deze aanwezig is), :*de subpagina "(boek)/Inhoud" (als deze aanwezig is), :*de subpagina "(boek)/Inhoudsopgave" (als deze aanwezig is), en :Vooral toegepast op boeken die te weinig hoofdstukken bevatten om een index- of navigatiesjabloon te rechtvaardigen. :Bijkomend voordeel is dat door het toevoegen van minstens één wikilink op de pagina, deze meetelt als ''inhoudelijke pagina'', wat de [[m:Wikibooks/Table/nl|statistieken]] ten goede komt. [[Categorie:Sjablonen]]<!--voorlopig--> </noinclude> bt68pekhqod0gl66cjfu23pq3hnjo38 421753 421752 2026-04-06T22:08:47Z Erik Baas 2193 421753 wikitext text/x-wiki {{#IfEq:{{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}} |<!-- ja; doe niets --> |<br style="clear: left;"> <span style="font-size: larger;">'''&larr;'''</span> [[{{ROOTPAGENAME}}]]<!-- -->{{#IfExist:{{BASEPAGENAME}}<!-- -->|{{#IfEq:{{BASEPAGENAME}}|{{#titleparts:{{PAGENAME}}|-1|-2}}<!-- -->|<!-- -->|&nbsp; <span style="font-size: larger;">'''&uarr;'''</span> [[{{BASEPAGENAME}}|{{#titleparts:{{PAGENAME}}|-1|-2}}]]<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->{{#IfExist:{{ROOTPAGENAME}}/Inleiding|<span style="font-size: larger;">&nbsp; '''&middot;''' </span>[[{{ROOTPAGENAME}}/Inleiding|Inleiding]]}}<!-- -->{{#IfExist:{{ROOTPAGENAME}}/Index|<span style="font-size: larger;">&nbsp; '''&middot;''' </span>[[{{ROOTPAGENAME}}/Index|Index]]}}<!-- -->{{#IfExist:{{ROOTPAGENAME}}/Inhoud|<span style="font-size: larger;">&nbsp; '''&middot;''' </span>[[{{ROOTPAGENAME}}/Inhoud|Inhoud]]}}<!-- -->{{#IfExist:{{ROOTPAGENAME}}/Inhoudsopgave|<span style="font-size: larger;">&nbsp; '''&middot;''' </span>[[{{ROOTPAGENAME}}/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]]}}<!-- -->}}<noinclude> ---- :Geeft links naar: :*de voorpagina van een boek, :*de eerste hogere pagina (als deze aanwezig is), :*de subpagina "(boek)/Inleiding" (als deze aanwezig is). :*de subpagina "(boek)/Index" (als deze aanwezig is), :*de subpagina "(boek)/Inhoud" (als deze aanwezig is), :*de subpagina "(boek)/Inhoudsopgave" (als deze aanwezig is), en :Vooral toegepast op boeken die te weinig hoofdstukken bevatten om een index- of navigatiesjabloon te rechtvaardigen. :Bijkomend voordeel is dat door het toevoegen van minstens één wikilink op de pagina, deze meetelt als ''inhoudelijke pagina'', wat de [[m:Wikibooks/Table/nl|statistieken]] ten goede komt. [[Categorie:Sjablonen]]<!--voorlopig--> </noinclude> tssxj20uupeynfavcv9a1s0diaa1gmd 10 46270 421698 421565 2026-04-06T13:11:16Z Erik Baas 2193 -kat 421698 wikitext text/x-wiki {{Index basis |titel=[[Amélie Nothomb]] |inhoud= * [[Amélie Nothomb/Biografie van Amélie Nothomb|Biografie]] * [[Amélie Nothomb/Autobiografische romans van Amélie Nothomb|Autobiografische romans van Amélie Nothomb]] * [[Amélie Nothomb/Receptie en waardering van Amélie Nothombs werk|Receptie en waardering van Amélie Nothombs werk]] * [[Amélie Nothomb/Citaten uit het werk van Amélie Nothomb|Citaten]] ---- * [[Amélie Nothomb/Acide sulfurique|Acide sulfurique]] * [[Amélie Nothomb/Antéchrista|Antéchrista]] * [[Amélie Nothomb/Attentat|Attentat]] * [[Amélie Nothomb/Biographie de la faim|Biographie de la faim]] * [[Amélie Nothomb/Cosmétique de l’ennemi|Cosmétique de l’ennemi]] * [[Amélie Nothomb/Hygiène de l'assassin|Hygiène de l'assassin]] * [[Amélie Nothomb/Journal d’Hirondelle|Journal d’Hirondelle]] * [[Amélie Nothomb/Le Sabotage amoureux|Le Sabotage amoureux]] * [[Amélie Nothomb/Les Catilinaires|Les Catilinaires]] * [[Amélie Nothomb/Les Combustibles|Les Combustibles]] * [[Amélie Nothomb/Mercure|Mercure]] * [[Amélie Nothomb/Métaphysique des tubes|Métaphysique des tubes]] * [[Amélie Nothomb/Péplum|Péplum]] * [[Amélie Nothomb/Robert des noms propres|Robert des noms propres]] * [[Amélie Nothomb/Stupeur et tremblements|Stupeur et tremblements]] }}<noinclude> </noinclude> 0026yza5bv8qow4kvzpvvcl4xdhuids 10 46290 421699 420164 2026-04-06T13:11:40Z Erik Baas 2193 -kat 421699 wikitext text/x-wiki {{Index basis |inhoud= :[[../Inleiding/]] :[[../Voorkennis/]] ::[[../Functies/]] ::[[../Limieten/]] ::[[../Continuïteit/]] :[[../Differentiatie/]] ::[[../Inleiding in differentiëren/]] ::[[../Differentiatie/]] ::[[../Differentiatie (inhoud)/]] ::[[../Differentiatie toepassingen/]] ::[[../Hogere Orde Afgeleiden/]] ::[[../Toepassingen van Differentiatie/]] :[[../Integratie/]] ::[[../Inleiding in Integratie/]] ::[[../Integratie/]] ::[[../Integratie toepassingen|Toepassingen van Integratie]] :[[../Parametervergelijkingen/]] ::[[../Inleiding in parametervergelijkingen/]] ::[[../Inhoud van parametervergelijkingen/]] ::[[../Differentiatie van Parametervergelijkingen/]] ::[[../Integratie van Parametervergelijkingen/]] :Verdere onderwerpen ::[[../Rijen en reeksen/]] ::[[../Fourierreeks/]] ::[[../Fourieranalyse/]] }} 5c23x2lwk96vxddm0h3itb78pz4loi2 10 46291 421700 420169 2026-04-06T13:11:49Z Erik Baas 2193 -kat 421700 wikitext text/x-wiki {{Index basis |inhoud= : [[Aquaristiek/Inleiding|Inleiding]] :: [[Aquaristiek/Soorten aquaria|Soorten aquaria]] : [[Aquaristiek/Zoetwater|Zoetwater]] :: [[Aquaristiek/Zoetwater - techniek|Techniek]] :: [[Aquaristiek/Zoetwater - waterchemie|Waterchemie]] :: [[Aquaristiek/Zoetwater - waterdieren|Waterdieren]] ::*[[Aquaristiek/Zoetwater - vissen|Vissen]] ::*[[Aquaristiek/Zoetwater - amfibieën en reptielen|Amfibieën en reptielen]] ::*[[Aquaristiek/Zoetwater - kreeftachtigen|Kreeftachtigen]] ::*[[Aquaristiek/Zoetwater - week- en schelpdieren|Week- en schelpdieren]] ::*[[Aquaristiek/Zoetwater - overige dieren|Overige dieren]] :: [[Aquaristiek/Zoetwater - inrichting|Inrichting]] ::*[[Aquaristiek/Zoetwater - planten|Planten]] ::*[[Aquaristiek/Zoetwater - bodem|Bodem]] ::*[[Aquaristiek/Zoetwater - achterwand|Achterwand]] ::*[[Aquaristiek/Zoetwater - decoratie|Decoratie]] :: [[Aquaristiek/Zoetwater - voeding|Voeding]] : [[Aquaristiek/Zeewater|Zeewater]] :: [[Aquaristiek/Zeewater - dieren|Dieren]] ::*[[Aquaristiek/Zeewater - vissen|Vissen]] ::*[[Aquaristiek/Zeewater - lagere dieren|Lagere dieren]] :: [[Aquaristiek/Zeewater - techniek|Techniek]] :: [[Aquaristiek/Zeewater - voeding|Voeding]] :: [[Aquaristiek/Zeewater - inrichting|Inrichting]] : [[Aquaristiek/Openbare aquaria|Openbare aquaria]] }} f0sijakkujgoqtkoh1t2lkvdilfmpop 10 46401 421670 2026-04-06T12:00:23Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '{{Index basis |inhoud= *[[../Au rendez-vous des Terre-Neuvas/]] *[[../Cécile est morte/]] *[[../L'affaire Saint-Fiacre/]] *[[../L'affaire du boulevard Beaumarchais/]] *[[../L'auberge aux noyés/]] *[[../La Pléiade - Simenons beste romans/]] *[[../La danseuse du Gai-Moulin/]] *[[../Le Relais d'Alsace/]] *[[../Le charretier de la Providence/]] *[[../Le chien jaune/]] *[[../Le clan des Ostendais/]] *[[../Les fiançailles de M. Hire/]] *[[../Maigret à Vichy/]]…' 421670 wikitext text/x-wiki {{Index basis |inhoud= *[[../Au rendez-vous des Terre-Neuvas/]] *[[../Cécile est morte/]] *[[../L'affaire Saint-Fiacre/]] *[[../L'affaire du boulevard Beaumarchais/]] *[[../L'auberge aux noyés/]] *[[../La Pléiade - Simenons beste romans/]] *[[../La danseuse du Gai-Moulin/]] *[[../Le Relais d'Alsace/]] *[[../Le charretier de la Providence/]] *[[../Le chien jaune/]] *[[../Le clan des Ostendais/]] *[[../Les fiançailles de M. Hire/]] *[[../Maigret à Vichy/]] *[[../Mon ami Maigret/]] ---- *[[../Romans durs/]] *[[../Maigret-reeks/]] ---- *[[../Biografische tijdlijn/]] *[[../Stijl en schrijftechniek/]] *[[../Adaptaties voor film en televisie/]] *[[../Bronvermelding/]] }}<noinclude> [[Categorie:Sjablonen index]] </noinclude> 7szgirvfr8tyemgvt683q9n2hre59ed 421701 421670 2026-04-06T13:12:19Z Erik Baas 2193 -kat 421701 wikitext text/x-wiki {{Index basis |inhoud= *[[../Au rendez-vous des Terre-Neuvas/]] *[[../Cécile est morte/]] *[[../L'affaire Saint-Fiacre/]] *[[../L'affaire du boulevard Beaumarchais/]] *[[../L'auberge aux noyés/]] *[[../La Pléiade - Simenons beste romans/]] *[[../La danseuse du Gai-Moulin/]] *[[../Le Relais d'Alsace/]] *[[../Le charretier de la Providence/]] *[[../Le chien jaune/]] *[[../Le clan des Ostendais/]] *[[../Les fiançailles de M. Hire/]] *[[../Maigret à Vichy/]] *[[../Mon ami Maigret/]] ---- *[[../Romans durs/]] *[[../Maigret-reeks/]] ---- *[[../Biografische tijdlijn/]] *[[../Stijl en schrijftechniek/]] *[[../Adaptaties voor film en televisie/]] *[[../Bronvermelding/]] }} 5ics9hqdvxdbpz4al5dngn5pvh1jn8d 4 46402 421705 2026-04-06T18:45:37Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met ':root { color-scheme: light dark; } div.test { color: light-dark(#404040 #d0d0d0); background-color: light-dark(#404040 #d0d0d0); }' 421705 wikitext text/x-wiki :root { color-scheme: light dark; } div.test { color: light-dark(#404040 #d0d0d0); background-color: light-dark(#404040 #d0d0d0); } b0ypucsfpe6tx6uocw27b6ah4f0sugg 421710 421705 2026-04-06T19:23:41Z Erik Baas 2193 421710 wikitext text/x-wiki /* :root { color-scheme: light dark; } div.test { color: light-dark(#404040 #d0d0d0); background-color: light-dark(#404040 #d0d0d0); } */ kh3saxgba246xreh4e86ge4j8ursuzt 421711 421710 2026-04-06T19:23:47Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft het inhoudsmodel van pagina [[Wikibooks:Zandbak/style.css]] veranderd van “wikitext” in “Opgeschoonde CSS” 421711 sanitized-css text/css /* :root { color-scheme: light dark; } div.test { color: light-dark(#404040 #d0d0d0); background-color: light-dark(#404040 #d0d0d0); } */ kh3saxgba246xreh4e86ge4j8ursuzt 421712 421711 2026-04-06T19:25:19Z Erik Baas 2193 421712 sanitized-css text/css /* werkt niet: Eigenschap niet herkend of niet ondersteund op regel 2, positie 3. Ongeldige of niet ondersteunde waarde voor eigenschap color op regel 6, teken 10. Ongeldige of niet ondersteunde waarde voor eigenschap background-color op regel 7, teken 21. :-( :root { color-scheme: light dark; } div.test { color: light-dark(#404040 #d0d0d0); background-color: light-dark(#404040 #d0d0d0); } */ 001087bcrwxlvv1c03o86huvq5rgs9c 8 46403 421706 2026-04-06T19:08:10Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met 'Implementeren van stijlbladen per sjabloon of pagina' 421706 wikitext text/x-wiki Implementeren van stijlbladen per sjabloon of pagina f92m85ijwuwxonoc5fr9jvdggyna3eb 8 46404 421707 2026-04-06T19:15:11Z Erik Baas 2193 +link "bewerken" 421707 wikitext text/x-wiki Pagina [[:$1|$2]] moet het inhoudsmodel "{{Int:content-model-sanitized-css}}" hebben voor TemplateStyles (inhoudsmodel is nu "$3"). &nbsp; &#91;[[:$1&action=info|bewerken]]&#93; th6ciazybznhi7kvwvjepq9rhhy1uqv 421708 421707 2026-04-06T19:16:08Z Erik Baas 2193 421708 wikitext text/x-wiki Pagina [[:$1|$2]] moet het inhoudsmodel "{{Int:content-model-sanitized-css}}" hebben voor TemplateStyles (inhoudsmodel is nu "$3"). &nbsp; &#91;[[:$1?action=info|bewerken]]&#93; i9nx1g9f6iwr9w4x6c0058x22vfa2ob 421709 421708 2026-04-06T19:17:12Z Erik Baas 2193 421709 wikitext text/x-wiki Pagina [[:$1|$2]] moet het inhoudsmodel "{{Int:content-model-sanitized-css}}" hebben voor TemplateStyles (inhoudsmodel is nu "$3").<!-- &nbsp; &#91;[[:$1?action=info|bewerken]]&#93; werkt niet --> 9y3r3sarj3hik8sn9mjqfk5vant9sh3 10 46405 421717 2026-04-06T19:49:43Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft pagina [[Sjabloon:Gebruikt TemplateStyles]] hernoemd naar [[Sjabloon:Gebruikt Templatestyles]]: te lastig 421717 wikitext text/x-wiki #DOORVERWIJZING [[Sjabloon:Gebruikt Templatestyles]] gui3ry8iy1songovmgtx10fokz00vlz 0 46406 421743 2026-04-06T21:34:54Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '*[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/ROM-calls/GetKey|GetKey]] *[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/ROM-calls/NewLine|NewLine]] {{Sub}} {{Links}}' 421743 wikitext text/x-wiki *[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/ROM-calls/GetKey|GetKey]] *[[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/ROM-calls/NewLine|NewLine]] {{Sub}} {{Links}} iwb7dpunk945jidhn9bi8gkyz3lw9nz 0 46407 421745 2026-04-06T21:56:43Z Erik Baas 2193 layout 421745 wikitext text/x-wiki == Inhoudsopgave == {{Kolommen automatisch |inhoud= ; [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Assembly-basis|Assembly-basis]] # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Assembly-basis/Voorbereiding|Voorbereiding]] {{100%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Assembly-basis/Het_eerste_programma|Het eerste programma]] {{100%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Assembly-basis/Registers|Registers]] {{100%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Assembly-basis/Variabelen|Variabelen]] {{100%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Assembly-basis/De_stack|De stack]] {{75%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Assembly-basis/Toets|Toets]] {{100%}} ; [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Controle|Controle]] # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Controle/Springen_en_subroutines|Springen en subroutines]] {{75%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Controle/Optellen_en_aftrekken|Optellen en aftrekken]] {{75%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Controle/Het_register_f|Het register f]] {{75%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Controle/Voorwaarden|Voorwaarden]] {{50%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Controle/Loops|Loops]] {{75%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Controle/Toets|Toets]] {{100%}} {{Bij elkaar houden |inhoud= ; [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Geheugenbeheer|Geheugenbeheer]] # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Geheugenbeheer/Getallenstelsels|Getallenstelsels]] {{50%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Geheugenbeheer/Het_gebruik_van_EQU|Het gebruik van EQU]] {{75%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Geheugenbeheer/Arrays_en_matrices|Arrays en matrices]] {{75%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Geheugenbeheer/Het_gebruik_van_ldir|Het gebruik van ldir]] {{50%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Geheugenbeheer/Verschuivingen|Verschuivingen]] {{25%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Geheugenbeheer/Toets|Toets]] {{75%}} }} ; [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Input_en_output|Input en output]] # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Input_en_output/Logische_en_bit-instructies|Logische en bit-instructies]] {{100%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Input_en_output/Strings_schrijven|Strings schrijven]] {{75%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Input_en_output/Karakters_schrijven|Karakters schrijven]] {{25%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Input_en_output/getKey|getKey]] {{50%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Input_en_output/Invoer_door_de_gebruiker|Invoer door de gebruiker]] {{0%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Input_en_output/Toets|Toets]] {{75%}} {{Bij elkaar houden |inhoud= ; [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Tekenen|Tekenen]] # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Tekenen/De_tekenbuffer|De tekenbuffer]] {{75%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Tekenen/Pixels_tekenen|Pixels tekenen]] {{25%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Tekenen/Horizontale_lijnen|Horizontale lijnen]] {{0%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Tekenen/Diagonale_lijnen|Diagonale lijnen]] {{0%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Tekenen/Werken_met_sprites|Werken met sprites]] {{0%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Tekenen/Toets|Toets]] {{0%}} ; [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Registers_en_procedures|Registers en procedures]] # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Registers_en_procedures/Meer_registers|Meer registers]] {{75%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Registers_en_procedures/De_indexregisters|De indexregisters]] {{50%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Registers_en_procedures/Werking_van_de_stack|Werking van de stack]] {{25%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Registers_en_procedures/De_instructies_call_en_ret|De instructies call en ret]] {{25%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Registers_en_procedures/De_OP-registers|De OP-registers]] {{75%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Registers_en_procedures/Toets|Toets]] {{0%}} }} ; [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Applications|Applications]] # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Applications/Het_maken_van_applications|Het maken van applications]] {{50%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Applications/De_header|De header]] {{50%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Applications/Verschillen_in_de_code|Verschillen in de code]] {{0%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Applications/Hooks|Hooks]] {{0%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Applications/Toets|Toets]] {{0%}} ; [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Gebruikersvariabelen|Gebruikersvariabelen]] # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Gebruikersvariabelen/Een_variabele_aanmaken|Een variabele aanmaken]] {{0%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Gebruikersvariabelen/Toets|Toets]] {{0%}} ; [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Extra|Extra]] # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Extra/Debuggen|Debuggen]] {{25%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Extra/Toets|Toets]] {{0%}} ; [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal|Speciaal]] # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/Problemen|Problemen]] {{25%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/De_instructieset|De instructieset]] {{25%}} # [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Speciaal/bcalls|bcalls]] {{25%}} }} ==Pdf- en printversie== *Een printversie van dit boek is [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Printversie|hier]] te vinden.<br> *Een pdf-versie van dit boek is [[Wikibooks:Boeken/Programmeren_in_TI-83%2B_Assembly|hier]] te vinden (klik op '''Downloaden als pdf-bestand'''). {{Sub}} {{Links}} 6bq4jcj0ld50h40wzd0v4s8pkonqopx 0 46408 421748 2026-04-06T22:00:15Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft pagina [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Inleiding en inhoudsopgave]] hernoemd naar [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Inleiding]] 421748 wikitext text/x-wiki #DOORVERWIJZING [[Programmeren in TI-83+ Assembly/Inleiding]] 1753b5fczxvw3el8nzpz0mwz7n0s62t 1 46409 421750 2026-04-06T22:00:15Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft pagina [[Overleg:Programmeren in TI-83+ Assembly/Inleiding en inhoudsopgave]] hernoemd naar [[Overleg:Programmeren in TI-83+ Assembly/Inleiding]] 421750 wikitext text/x-wiki #DOORVERWIJZING [[Overleg:Programmeren in TI-83+ Assembly/Inleiding]] ib4it57u0iedu4bv4oe9g35knkp0pmi