Wikibooks nlwikibooks https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikibooks Overleg Wikibooks Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Transwiki Overleg transwiki Wikijunior Overleg Wikijunior TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 4 30 421957 421703 2026-04-08T23:20:13Z Erik Baas 2193 lf 421957 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}<!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --><br style="clear: both;"> ==Technisch nieuws== <!-- tbv. berichten die wat langer onder de aandacht moeten blijven --> * 8 onderwerpen verplaatst naar [[Wikibooks:Lerarenkamer/Technisch nieuws]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:42 (CEST) == WSBN == :Ook verplaatst, naar [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#WSBN]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:26 (CEST) == Over de plaats van [[Netwerken]] op Wikibooks == [[Gebruiker:Effeietsanders|Effeietsanders]] en anderen: Het boek [[Netwerken]] staat nu op de voorpagina bij het onderwerp '''9 Diverse'''. Mij lijkt het eerder bij categorie '''6 Samenleving''' te horen. Mee eens? Het WSBN zou dan ook moeten veranderen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 09:38 (CET) :Het past mi. niet onder een van de subcats, zie [[Wikibooks:Wiki_Standaard_Boeknummer#6:_Humane_samenleving]]. En: moet het "Samenleving" of "Humane samenleving" zijn? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 dec 2025 11:50 (CET) ::Wat mij betreft "Samenleving": dat is een breder begrip en staat ook op de voorpagina. Ik zou het op prijs stellen als alle begrippen op de voorpagina overeenkomen met die in het [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer]]. Bij "Humane samenleving" denk ik als eerste aan een samenleving die humaan is, menselijk, met respect voor de menselijke waardigheid. Niet aan "humaan" als in "van mensen", als tegenstelling tot dierlijk. Bij "Samenleving" denk ik als eerste aan een maatschappij waarin mensen samen leven, hoewel er natuurlijk ook dierlijke samenlevingen zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 12:26 (CET) :::Wat op de voorpagina staat is ook niet heilig, hoor. ;-) Maar inderdaad, zo'n titel moet op alle pagina's identiek zijn, en de vlag "Samenleving" dekt de lading beter. . Overigens past dit wel in het beeld wat ik van WSBN heb: kleine afwijkingen, net niet compleet, enz. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 dec 2025 12:37 (CET) ::::Twee issues: ::::1) Kan het boek [[Netwerken]] worden overgebracht naar categorie '''6 Samenleving'''? Mij lijkt het daar goed te passen. Het gaat over het aangaan en onderhouden van contacten. Volgens {{Wp|Sociaal netwerk}} hoort het bij sociologie, dus ik zou zeggen bij Catalogus-code 6-1, sociologie & etniciteit. Mee eens? {{Done}} --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 12:19 (CEST) :::::OK. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:28 (CEST) ==WSBN/2== ::::2) Wij beiden zijn het erover eens dat de coderingen en namen op de voorpagina van Wikibooks gelijk zouden moeten zijn aan de WSBN-codes en -naamgeving. Klopt dat? Zo ja, dan lijkt het mij dat daarvoor eerst een inventarisatie van beide pagina's gemaakt zou moeten worden waaruit de verschillen blijken (twee kolommen) en er daarnaast een derde kolom komt met voorstellen. Vervolgens moeten we het eens worden over de voorstellen en kunnen de uitkomsten worden geïmplementeerd. Vind je dit een goede aanpak? '''Pending.''' --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 12:19 (CEST) :::: [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 16:25 (CET) :::::Goed plan, maar wel erg veel werk; en er zijn al 2 (of 3?) lijsten met WSBN's met elk hun eigen afwijkingen, dat is juist een van de redenen dat ik er geen zicht meer op heb... Heb er al diverse malen naar zitten staren, maar heb nog steeds niet de moed kunnen opbrengen om er ook echt aan te ''beginnen''. :::::Als we waterdichte afspraken hebben betreffende het ''format'' van het WSBN, kunnen we zowel de lijst(en) als de [[:Categorie:Wikibooks:Boeken met infobox|360 infoboxen]] gaan bijwerken. Het is toch al geen project wat in één keer en snel afgerond kan of moet worden... :::::Ik zal ook nog eens zien of er iets te automatiseren valt, bv. het converteren van het format. :::::Is [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer|dit]] een goede plek voor verder overleg over deze [[rijstebrijberg|klus]]? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:28 (CEST) ::::::Deze discussie is verplaatst naar [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#Coderingen en namen gelijk trekken op_Wikibooks-voorpagina en de WSBN-codes en -naamgeving]] en kan hier worden afgesloten. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 17:52 (CEST) == Jullie mening gevraagd over leerboeken op maat == Voorgeschiedenis/achtergrondinformatie: * [[Overleg:Besturingssystemen#Pagina naar meerdere deelpagina's]] * [[Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2025#Uitgeverij Neon gaat schoolboeken goedkoper maken|Wikibooks:Lerarenkamer#Uitgeverij Neon gaat schoolboeken goedkoper maken]] Het probleem: * Steeds meer docenten willen het liefst leerboeken op maat, die naar hun situatie zijn aangepast. “One size fits all” is uit. Dit is waarschijnlijk ook één van de redenen dat [https://www.neon.nl/overons uitgeverij Neon] hierop inspeelt: “Met het systeem van Neon kan elke leraar eenvoudig onderdelen aanpassen, toevoegen of verwijderen.” Dit botst/schuurt met enkele uitgangspunten van Wikibooks: * Iedereen mag bestaande Wikiboeken en hoofdstukken naar eigen inzichten aanvullen en verbeteren, ook wie niet de hoofdauteur is. Op de voorpagina staat: “U kunt elk hoofdstuk uitbreiden of aanpassen, en wordt daartoe van harte uitgenodigd. ''Zolang uw wijzigingen constructief zijn, kunt u niets mis doen''.” Maar het is niet handig voor een docent die zo’n boek in de klas gebruikt, als jan en alleman zomaar van alles en nog wat kunnen veranderen. * Normaliter is er slechts één boek over een bepaald onderwerp, op zijn best één voor elk schooltype en klas (onderwerp X voor Vmbo/Havo/VWO (Nederland) klas N). Maar er zijn (nog) geen boeken voor elke school/opleiding of elke docent apart. * Boeken op Wikibooks bestaan uit een voorpagina, een inhoudsopgave en minimaal twee hoofdstukken (anders kun je er net zo goed een Wikipedia-artikel van maken), er is voor elk deelonderwerp een apart hoofdstuk en dus een aparte pagina. Maar er zijn docenten die het liefst één pagina met alle hoofdstukken hebben, zodat ze er gemakkelijk één pdf van kunnen maken en het hele boek gemakkelijk kunnen printen. Ik ben bang dat Wikibooks steeds minder relevant wordt als we hier geen oplossing voor bieden. Voorgestelde oplossing: * Er is per onderwerp één basisboek/moederboek (per schooltype en klas), of hoe je het ook wilt noemen. Docenten en andere geïnteresseerden kunnen die gebruiken en verbeteren. * Maar docenten kunnen ook een kopie maken, die naar hun eigen inzichten aanpassen en opslaan als nieuw Wikibook. Voor dergelijke min of meer persoonlijke kopieën gelden de hierboven vermelde uitgangspunten niet. Hierover wordt een boodschap vermeld op elke pagina van zo’n op-maat-boek. '''=> Vragen''' en aandachtspunten:<br> Ping: [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]], [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]], [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]], [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]], [[Gebruiker:Pbuddenberg|Pbuddenberg]] # Wat is jullie mening hierover? Weet je een andere oplossing? # Wat wordt het format voor de naam van het kopie-/op-maat-boek? # Hoe erg is het als het basis-/moeder-boek en de kopieën daarvan in de loop der jaren steeds verder van elkaar gaan afwijken? Het gevaar is groot dat elke docent zijn/haar eigen boek steeds actualiseert, maar dat het basisboek achterblijft bij actuele ontwikkelingen, of andersom. Bij Neon zijn daarvoor schrijvers in dienst, hier alleen vrijwilligers die zelf kiezen wat ze wel en niet doen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 dec 2025 05:02 (CET) :Wikibooks is niet primair bedoeld om te worden gebruikt in het onderwijs (zoals Wikipedia dat ook niet in de eerste plaats is voor èchte wetenschappers, aangezien die toch al alles weten over hun eigen vakgebied), al is een deel van de inhoud hier qua opzet idd. vergelijkbaar met onderwijsmateriaal. :Er bestaat nu verder al bijvoorbeeld een [[Sjabloon:Verouderd]]. Dat kan best boven bepaalde teksten worden gezet waarin bijv. nog steeds staat dat je om te kunnen internetten een inbelverbinding nodig hebt (zie [[Veilig op het internet/Dialers]]). [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 20 dec 2025 11:47 (CET) ::* Bij het schrijven van een wikibook over een ook in het reguliere onderwijs voorkomend onderwerp is, zeker als je zelf (langere tijd) in het onderwijs werkt(e), niet te voorkomen dat je je eigen ervaring meeneemt (leerjaar, schooltype: VMBO, HAVO, VWO, MBO) in de keuze en volgorde van de onderwerpen en de manier waarop je die bespreekt. Dat betekent dat het toch al niet mogelijk is om een “One size fits all” te realiseren. ::* Een "moederboek" met een of meer gekopieerde "kinderen" zou ik mee kunnen leven. De groeiende discrepantie tussen "moederboek" en "kinderen", en daarmee ook tussen de "kinderen" onderling, zullen we voor lief moeten nemen. Ook nu al is het waar dat twee lessen op basis van hetzelfde boek over dezelfde paragraaf, zowel naar vorm, leerbeleving door leerlingen en zelfs op (detail)leerinhoud van elkaar verschillen. ::* Een grotere uitdaging wordt gevormd door het feit dat om een en ander te realiseren een redelijk inzicht nodig is in de "achterkant" van wikibooks. Enerzijds wil je dat iedereen gebruik kan maken van al bestaande inhoud, anderzijds wil je iedereen de mogelijkheid geven zijn eigen draai aan een onderwerp te geven. Juist de hogere (relatief, maar toch) Wikikunde die je nodig hebt om dat te realiseren zullen volgens mij de grootste belemmering zijn voor het gebruik van Wikibooks als leerboek in regulier onderwijs. ::* De vrije bewerkbaarheid van Wikibooks botst inderdaad met een "privé-kopie" van een docent, maar we kennen nu ook al "werk in uitvoering" met het verzoek geen inhoudelijke edits op de tekst toe te passen. Dat is geen beveiliging tegen echte lomperikken, maar werkt doorgaans vrij goed. Voor een botbouwer zou dit overigens betekenen dat een kopieer-functie (eventueel alleen na verzoek toegankelijk voor moderator) voor boeken een leuke uitdaging is. ::[[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 20 dec 2025 13:25 (CET) === Conclusies tot nu toe === # Het is niet verboden om een kopie van een Wikibook te maken en die vervolgens aan te passen voor de eigen lessen. We willen "iedereen de mogelijkheid geven zijn eigen draai aan een onderwerp te geven." # Wel is een sjabloon nodig voor dergelijke kopieën om te voorkomen dat iedereen ongewenste aanpassingen doet (JopkeB: met de mogelijkheid de "eigenaar" van het kopie-boek in het sjabloon te noemen om vragen te kunnen stellen, en een verwijzing te maken naar het origineel). # JopkeB: Kopieën kunnen vooralsnog gemakkelijk worden gemaakt door op "Bewerken" in het moederboek te klikken en met copy-paste de inhoud in het nieuw Wikibook te kopiëren. # JopkeB: Mij lijkt het zinvol dit op de één-of-andere manier in een handleiding vast te leggen. Nieuwe '''vraag''': Wat is daarvoor de beste plek? In [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]? Of een nieuwe Help-pagina en een verwijzing maken op geëigende plaatsen? # Openstaande '''vraag''': Wat wordt het format voor de naam van het kopie-/op-maat-boek? Mijn voorstel: eerst de naam van het moederboek gevolgd door de naam van de school, opleiding of vak zoals dat op de betreffende school wordt gegeven. Bijvoorbeeld: "Besturingssystemen voor CoSy" of Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW". Het voordeel hiervan is dat het kopie-boek in alle categorieën en andere lijsten direct onder het moederboek wordt gesorteerd en zo alle boeken over een onderwerp bij elkaar staan. Zijn jullie het hiermee eens? Ping: [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]], [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]], [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]], [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]]: Zijn jullie het eens met deze conclusies? Hebben jullie antwoorden op de onderste twee vragen? --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 dec 2025 09:58 (CET) :klinkt logisch [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 dec 2025 13:18 (CET) :Mijn excuses voor het late antwoord. Maar ik ''denk'' dat ik het ermee eens ben 😉. Soms is het moeilijk in te schatten wat de concrete gevolgen zijn bij een specifieke situatie. Voor mij persoonlijk werkt bv. [[CoSy in AD en ICW|CoSy in AD en ICW - Wikibooks]] goed en het kan een inspiratie zijn voor iemand die ook die vakken moet geven in de de richtingen Applicatie- en Databeheer of Informatica- en Communicatiewetenschappen. Per hoofdstuk werk ik dan met leerplandoelen bovenaan, zodat iemand anders die aan het boek/hoofdstuk zou willen meewerken ergens het kader ziet waarin dat kan. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 27 jan 2026 20:11 (CET) ::Suggestie voor naam is logisch. Handleiding bouwen is nog even een dingetje. Verwijzing naar de handleiding voor speciale boeken kan misschien in het linksjabloon van de boekinfo. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 jan 2026 16:24 (CET) :::Wijzigingen in boekpagina's kun je opvangen door in de inhoudsopgave van het special-boek niet naar de kale pagina-naam te verwijzen maar gebruik te maken van een permanente link, op dezelfde manier als dat gebeurt in de vertaallink bij verwijzingen naar anderstalige Wiki's. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 30 jan 2026 03:15 (CET) ::::Ergens is het logisch als er maar één boek over een onderwerp bestaat, maar tegelijkertijd ook niet (over hetzelfde onderwerp heb ik meerdere boeken in de kast staan). Een groep mensen kan er natuurlijk voor kiezen om slechts één boek te gebruiken, maar als iemand anders een tweede boek wil schrijven en aanmaken, lijkt me dat lastig tegen te houden. Hierbij ga ik er wel vanuit dat een tweede boek over hetzelfde onderwerp wel een bepaalde eigenheid heeft en niet grotendeels een kopie van een ander boek, dus simpelweg een 2e boek aanmaken in de hoofdnaamruimte lijkt me niet een goede optie. Dat zou op termijn betekenen dat we 100 boeken hebben die vrijwel hetzelfde zijn op een enkele paragraaf na gewijzigd. Het kopiëren van inhoud van Wikibooks mag, conform de licentie met aangave licentie en waarvan het vandaan komt. Op Wikibooks zelf zou je een kopie kunnen opslaan in de gebruikersnaamruimte van de gebruiker die een boek gebruikt. Bovenaan/onderaan zou ik dan vermelden dat de inhoud overgenomen is van een boek uit Wikibooks met link ernaar (vergelijkbaar met [[w:Sjabloon:Bronvermelding Nederlandstalige Wikipedia]] voor het vermelden van waar de tekst in dezelfde Wikipedia-taalversie vandaan kwam). Als een nieuw wikiboek in de hoofdnaamruimte geplaatst wordt, wordt de tekst conform de licentie vrijgegeven en mag eenieder de tekst op zich bewerken. In principe staat iedere pagina op een Wikimedia-wiki onder beheer van de gemeenschap en is er geen eigenaarschap. De plek waar de minste bewerkingen verwacht hoeven te worden is de gebruikersnaamruimte. Voor Wikibooks zou het wel goed zijn als de verbeteringen/uitbreidingen terug komen in het moederboek, zodat anderen er ook wat aan hebben. ::::"''Boeken op Wikibooks bestaan uit een voorpagina, een inhoudsopgave en minimaal twee hoofdstukken (anders kun je er net zo goed een Wikipedia-artikel van maken)''" -> Een lesboek heeft in principe een andere schrijfstijl dan een Wikipedia-artikel, waarbij je verder ook vragen kunt stellen, opdrachten kunt geven, toetsen kunt laten maken. ::::Ik geef zelf les aan een universiteit (in het Engels), waarbij ik de uitleg mondeling doe, maar ik heb op de Engelstalige Wikipedia een pagina aangemaakt die ik gebruik om studenten op te wijzen als het verhaal nog eens rustig willen doorlezen of iets willen opzoeken. Met iedere nieuwe klas voeg er nieuwe voorbeelden en andere informatie aan toe. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 31 jan 2026 19:22 (CET) === Eindconclusies === # Er blijft per onderwerp één basisboek/moederboek (per schooltype en klas). Docenten en andere geïnteresseerden kunnen die gebruiken en verbeteren. # Er kan een kopie van zo'n Wikibook worden gemaakt, die vervolgens wordt aangepast voor de eigen lessen. # Het format van de naam van het kopie-/op-maat-boek is: eerst de naam van het moederboek gevolgd door de naam van de school, opleiding of vak zoals dat op de betreffende school wordt gegeven. Bijvoorbeeld: "Besturingssystemen voor CoSy" of Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW". # Wel is een sjabloon nodig voor dergelijke kopieën om te voorkomen dat iedereen ongewenste aanpassingen doet. Zie voor een voorbeeld: [[Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW]]. Als er meer kopie-boeken komen, kan dit worden omgezet in een echt sjabloon. # Kopieën kunnen vooralsnog gemakkelijk worden gemaakt door op "Bewerken" in het moederboek te klikken en met copy-paste de inhoud in het nieuw Wikibook te kopiëren. # Dit zal voorlopig in [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]] als handleiding worden vastgelegd. Zonder tegenbericht is deze discussie nu gesloten. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 feb 2026 10:54 (CET) :Oké {{Smiley|3}} [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 2 feb 2026 01:41 (CET) == Artikelen van Pvt pauline op Wikipedia == Op Wikipedia loopt een project waarbij het plan is om alle (resterende) artikelen van [[w:gebruiker:Pvt pauline]] in één keer (botmatig) te verwijderen. Een deel is al weg, over de rest (nog <del>2014</del> <ins>1995</ins>) loopt tot 16 februari 2026 6.00 uur CET een [[w:Wikipedia:Stemlokaal/Methodiek voor het verwijderen van de overgebleven artikelen van Pvt pauline|stemming]]. Bij Opmerkingen -> Achtergrond op die pagina staan de redenen. Als de meerderheid van de stemmers ''voor'' is zijn er nog 28 dagen om eventueel pagina's naar Wikibooks te importeren, en dat is dan ook de reden dat ik dit schrijf; op [[w:Overleg Wikipedia:Stemlokaal/Methodiek voor het verwijderen van de overgebleven artikelen van Pvt pauline]] werd gevraagd of dat mogelijk was, ik heb als eerste reactie iets als "ja, mits..." etc. geschreven. Het gaat om: *8 á 900 golfers, zie bv. [[w:Categorie:Golfer naar nationaliteit]] *honderden golfbanen en -toernooien *vele gebouwen in Den Haag *artikelen over plaatsen en mensen tijdens WO II Al met al is er heel veel tijd en moeite in gestoken, en ik kan het slecht zetten dat dat waarschijnlijk allemaal gaat verdwijnen. Wat het extra pijnlijk maakt is dat Pvt pauline inmiddels niet meer onder ons is... Vanwege persoonlijke interesse <del>zou ik bv. deze pagina's willen behouden</del> <ins>heb ik inmiddels de volgende pagina's geïmporteerd</ins>: *[[w:Gibraltar tijdens de Tweede Wereldoorlog]] *[[w:Kweekschool voor de Zeevaart (Amsterdam)]] *<del>een aantal</del> <ins>7</ins> historische schepen, oa.: **[[w:François (schip, 1869)]] **[[w:Hoff van Zeelandt (schip, 1642)]] **[[w:Prinses Beatrix (schip, 1939)]] en wat dies meer zij. De actuele lijst: [[w:Categorie:Wikipedia:Nog na te lopen artikel van Pvt pauline]] De problemen: *ik zie deze collectie typische ''wikipedia-pagina's'' nog geen ''boek'' worden *het aantal pagina's is zo groot dat handmatig importeren ondoenlijk is *ook als dat door een bot gedaan wordt (als dat al mogelijk is) moeten alle pagina's nog bekeken, geredigeerd, gecategoriseerd en hernoemd worden, om van de vele rode links nog maar te zwijgen... Wie is ook geïnteresseerd en bereid er tijd in te steken? NB Na het importeren is er geen tijdsdruk meer; de pagina's komen in naamruimte "Transwiki" en kunnen dan stuk voor stuk bewerkt worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 feb 2026 22:44 (CET) Update: * De inhoud van de genoemde 1995 artikelen is gedownload. Helaas is het bestand te groot om hier te publiceren, importeren kan niet, en uploaden als *.xml-bestand is niet toegestaan. Ik probeer een oplossing te verzinnen... * Op [[Wikibooks:Lijst van artikelen van Pvt pauline op nl.wikipedia|deze pagina]] staat wel een lijst van alle titels. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 feb 2026 01:44 (CET) == archive.today == "''In January 2026, archive.today added code into its website in order to perform a distributed denial-of-service attack against a blog. Some archives have also been altered. On 20 February, English Wikipedia became the first Wikimedia site to deprecate the archive service. Other communities are still discussing this issue. ''" (van [[m:archive.today incident]]). Uit voorzorg heb ik – vooruitlopend op de verwachte volgende discussie – links naar archive.today verwijderd, en de URL toegevoegd aan het spamfilter. Zie ook: * [[w:archive.today|Wikipedia]] {{Nl}} * [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|Wikipedia]] {{En}} * [https://arstechnica.com/tech-policy/2026/02/wikipedia-bans-archive-today-after-site-executed-ddos-and-altered-web-captures/ arstechnica.com] {{En}} Gaarne uw commentaar. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 12 mrt 2026 00:09 (CET) == 8! == Van de 77. Op [[m:Wikibooks/Table/nl]]. Sinds vandaag. En daar mogen we best een beetje trots op zijn. '''{{Larger|:-)}}''' - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 23 mrt 2026 17:53 (CET) :Een schouderklopje dus. Verdiend! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 23 mrt 2026 18:00 (CET) ==10.000!== En weer een mijlpaal: dankzij één van de subpagina's van het boek [[Informatievoorziening]] door [[User:JopkeB|JopkeB]] heeft de Nederlandstalige Wikibooks nu ruim [[Speciaal:Statistieken|10.000 pagina's]] die aan alle voorwaarden voldoen. Dat is, gezien het niet bepaald grote taalgebied van het Nederlands, niet gering! '''{{Larger|:-)}}''' - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 19:30 (CEST) :Wow! Dank. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 mrt 2026 07:17 (CEST) ::Dat is al mooi! Heb er tot mijn verwondering zelf blijkbaar al [https://xtools.wmcloud.org/pages/nl.wikibooks.org/J.Grandgagnage 1068] op mijn actief {{Smiley}} [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 30 mrt 2026 23:43 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Board of Trustees Approves Closure of Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> Following [[:m:Public consultation about Wikinews|extended discussions]] within the Wikimedia movement about the Wikinews long-term sustainability, levels of community activity, and the availability of reliable news coverage on other platforms, the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation has [[:m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|approved the closure]] of Wikinews.</div> <div style="margin: 0 2em;"> Google-vertaling:<br> '''Het bestuur van de Wikimedia Foundation keurt de sluiting van Wikinews goed'''<br> Na uitgebreide discussies binnen de Wikimedia-beweging over de duurzaamheid van Wikinews op de lange termijn, de mate van activiteit binnen de community en de beschikbaarheid van betrouwbare nieuwsberichten op andere platforms, heeft het bestuur van de Wikimedia Foundation de sluiting van Wikinews goedgekeurd. </div> Lees verder [[m:Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard#Board_of_Trustees_Approves_Closure_of_Wikinews|op meta.wikimedia.org]].{{En}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 30 mrt 2026 20:55 (CEST) :Oeps, die had ik niet zien aankomen. Als ze aan Wikibooks en/of Wikivoyage toekomen om te stoppen (ook elk slechts een handvol editors per maand, maar wel meer raadplegers), kunnen we altijd nog voorstellen om beide samen te voegen (Wikivoyage als Wikibook ''Reizen ''of iets dergelijks); uitdaging is dan nog wel om beide culturen samen te voegen (Wikivoyage is veel strenger, daar kun je het bijna nooit goed doen, wat het plezier in bijdragen belemmert). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 10:25 (CEST) ::Zo'n ingrijpende maatregel had ik ook niet verwacht. Ik heb me wel al eens afgevraagd hoe zinvol zo'n project kan zijn, als je de inhoud toch moet vergaren vanuit andere nieuwsbronnen, en je dus eigenlijk altijd achterloopt. 't Lijkt me ook moeilijk te bepalen welke onderwerpen interessant zijn. Of zou je je moeten beperken tot nieuwsberichten met "eeuwigheidswaarde"? Dan denk ik toch eerder aan een nieuwe alinea op Wikipedia, die er dan waarschijnlijk toch al een artikel over heeft. En dan is er nog het probleem van onderbezetting, Wikinews heeft eigenlijk altijd al te weinig actieve medewerkers gehad om echt bovenop het nieuws te kunnen zitten, en voor een nieuwssite lijkt me dat toch een eerste vereiste. Enfin, toch jammer dat het ophoudt, en het spijt me vooral voor al die mensen die er al met al, in de loop der jaren, heel veel tijd ingestoken hebben. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 14:41 (CEST) :::Tenzij... Nee, dat zal toch niet? Hoewel... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 apr 2026 12:22 (CEST) ::::Als je mijn reactie bedoelt: je weet het maar nooit. Het gebruik van AI ontwikkelt zich razendsnel waardoor zelfs de Nederlandstalige Wikipedia veel minder geraadpleegd wordt en er ook minder donaties zijn (las ik pas in een interview). Persoonlijk vind ik het een kwetsbare situatie dat er één "hoofd-moderator" is, twee andere moderators met veel minder edits (géén verwijt! het is de situatie en ik ben blij dat er überhaupt nog twee achtervangen zijn) en minder dan 25 [[Speciaal:ActieveGebruikers|andere actieve gebruikers/editors]] waarvan het merendeel slechts 1-4 handelingen heeft verricht in de afgelopen maand. In organisaties die op de kleintjes moeten letten (bedrijven, organisaties met beperkte budgetten), zal men dan al snel naar oplossingen gaan zoeken. Nu zal het hier voorlopig niet zo'n vaart lopen (ik zag dat de betreffende projectgroep inmiddels is opgeheven), maar toch iets om in het achterhoofd te houden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 apr 2026 16:58 (CEST) :::::Eens, maar ik vrees niet voor het voortbestaan; deze wiki heeft veel en interessante content en ''leeft''. Of en in welke mate AI concurrentie oplevert is iets waar ik me geen zorgen over wens te maken: we hebben er toch geen invloed op. :::::Mijn "tenzij..." werd veroorzaakt door de gedachte dat het wel eens een 1 aprilgrap zou kunnen zijn, maar dat kon ik gisteren natuurlijk niet schrijven. :::::Er bestaat niet zoiets als een "hoofd-moderator". Nl-Wikibooks heeft [[Wikibooks:Moderator|<del>7</del> <ins>5</ins> sysops]], waarvan er 2 tevens "bureaucraat" zijn (Ellywa en /me), maar dat is een bitje waar ik VZVIW nog nooit gebruik van heb hoeven maken. <span style="font-size: smaller;">(NB gecorrigeerd van 7 naar 5: MADe en KKoolstra stonden ten onrechte nog op de lijst) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 apr 2026 16:27 (CEST)</span> :::::Op de <s>man</s> vrouw af gevraagd: wil jij ook moderator worden? Ik weet dat het je eerder gevraagd is, maar misschien kijk je er nu anders tegenaan? {{Nowrap|- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 apr 2026 13:44 (CEST)}} ::::::Ja, dat is ook beter, om je geen zorgen te maken over iets waar je toch geen invloed op hebt. ::::::Dank voor de uitnodiging om moderator te worden, maar mijn ambities zijn nog steeds niet veranderd. Laat mij maar content maken en af en toe iets aandragen dat weg kan of beter kan. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 apr 2026 17:00 (CEST) :::::::Zo denk ik er ook over. Voor onderhoudstaken zijn er voor dit kleine project al voldoende mensen die dat ter harte nemen, maar contentschrijvers zoals jij zijn erg dun gezaaid. Die kun je best hun ding laten doen zonder extra belasting. [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 2 apr 2026 18:00 (CEST) :::::::Goed, ik respecteer dat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:11 (CEST) == Over commons... == In de afgelopen twee weken zijn op '''commons''' vier van de '''afbeeldingen''' die ik volgde – waarvan er drie op nl.wikibooks en een op Wikivoyage gebruikt werden – '''verwijderd'''. In één geval was deze genomineerd wegens "AI-slop", en de sysop-van-dienst ging daar gewoon in mee. Een andere was zogezegd "van slechte kwaliteit". Nou, zo weet ik er nog wel een paar duizend...<br> De policy, die toch vastgelegd is op oa. [[c:COM:INUSE]], wordt dus door sommige arrogante sysops gewoon genegeerd. Protesteren helpt ook niet, als je al een reply krijgt kun je tussen de regels door lezen "''wij maken hier de dienst uit''".<br> Ergo: vertrouw niet blindelings op commons, en bewaar vooral een kopie van je uploads ''voor het geval dat''... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:59 (CEST) :Wellicht kun je ze terug laten zetten, zie [[c:Commons:Undeletion requests]]. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 17:43 (CEST) ::Ik ben admin op Commons, als je de links geeft naar de verwijderde foto's of naar de deletion requests, kan ik er in elk geval naar kijken. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 31 mrt 2026 18:05 (CEST) :::Het gaat om: ::*[[:Bestand:Socrates looks a itself as a child.png]] - nu lokaal geupload, De Wikischim had zelf nog een kopie ::*[[:Bestand:Unconscience learning.png]] - idem, ik had een kopie op iets lagere resulutie ::*[[:Bestand:Social isolation.jpg]] - (nl.wiktionary) verwijderd, ondanks COM:INUSE "''and despite a decision to keep this picture per COM:INUSE last year''" ; een expliciet verzoek om deze te herstellen wordt afgedaan met ''"Make the request at COM:UDR and let the community decide''"; de arrogantie... :-( ::::de vierde kan ik niet vinden, omdat mijn volglijst op commons al een paar weken kapot is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 19:22 (CEST) ::Een verzoek om ze terug te laten zetten wordt waarschijnlijk door dezelfde figuren beoordeeld en is dus bij voorbaat kansloos. Het is ook geen nieuw fenomeen, heeft in de afgelopen jaren al vaker plaatsgevonden, alleen gaat het nu om een handvol in korte tijd. Het begon met ene [[user:Dronebogus]], die - heel geniepig - eerst op alle wiki's de afbeeldingslinks verwijderde. Als zulke mensen voet aan de grond krijgen is er geen bestand meer veilig. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 19:36 (CEST) :::Inmiddels heb ik ernaar gekeken, en de drie die je noemde waren alledrie AI gegenereerde afbeeldingen. Dat wordt ontmoedigd op Commons. Je hebt twee ervan inmiddels lokaal geplaatst. De derde kan je hier nog zien: https://www.linkedin.com/pulse/what-five-days-without-my-phone-taught-me-laurie-wiegler-4vzre/. Als je wilt kan ik die hier ook nog neerzetten. Maar persoonlijk houd ik ook niet van AI afbeeldingen. Hebben we hier al beleid voor ontwikkeld? Ik denk dat we van boekauteurs mogen verwachten dat ze een duidelijk bijschrift geven dat het gaat om een AI afbeelding, als ze het al willen toepassen. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 4 apr 2026 01:50 (CEST) ::::Ha, dank je! Ik heb het doorgegeven aan Lotje, die er op nl.wiktionary mee [https://nl.wiktionary.org/w/index.php?title=mobieletelefoonverslaving&diff=prev&oldid=4988494 bezig] was, hopelijk kan ze er iets mee aanvangen. ::::*Ik ben ook geen fan van AI en vind mn. die laatste ook geen fraaie plaat, maar als een auteur ervoor kiest is het niet aan mij om dat af te keuren. Dat de mods op commons zich dat recht wel toeëigenen vind ik nogal benauwend... Vooral als je bedenkt dat zulke besissingen invloed kunnen hebben op de inhoud van ''alle'' wiki's in ''alle'' talen! ::::*nl.wikibooks heeft hier voorzover ik weet nog geen beleid voor, [[Help:Afbeeldingen]] zegt er ook niets over. Ik voel me niet geroepen om regels betr. het gebruik van AI te gaan opstellen, maar denk wel dat een paar richtlijnen nuttig zouden kunnen zijn. Zou jij een voorstel willen doen? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 apr 2026 09:03 (CEST) == Wikinews wordt gesloten == :"All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added." - [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Lees verder...]]{{En}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 apr 2026 20:07 (CEST) q2t19h42gpzvddkwwthh8g5zgy7eceb 0 2596 421954 381046 2026-04-08T23:16:33Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421954 wikitext text/x-wiki In de volgende secties zullen we het uitgebreide stelsel van vervoegingen van het Latijnse werkwoord de revue laten passeren. We zullen de vormen voorstellen aan de hand van de volgende vijf werkwoorden, die typische vertegenwoordigers van hun conjugatie zijn: :{| |- |''fraudare, fraudavi, fraudatum'' || = bedriegen, voor de A-conjugatie |- |''movere, movi, motum'' || = bewegen, voor de E-conjugatie |- |''vincere, vici, victum'' || = overwinnen, voor de consonant conjugatie |- |''audire, audivi, auditum'' || = horen, voor de I-conjugatie |- |''capere, cepi, captum'' || = nemen, voor de gemengde conjugatie |} Het Latijn kent relatief weinig echt onregelmatige werkwoorden (afgezien van de soms onregelmatig gevormde stamtijden), en we zullen ze zo lang mogelijk uitstellen. Echter om één onregelmatig werkwoord kunnen we niet heen en dat is het werkwoord ''esse'', = zijn. Daarom zullen we de vormen van ''esse'' steeds direct na de regelmatige vormen van een bepaalde tijd/modus voorstellen. Om de tabellen met vormen en de bijbehorende opmerkingen wat overzichtelijker en korter te houden gebruiken we afkortingen voor de eerste, tweede en derde persoon enkelvoud en meervoud, namelijk: '''1 ev''', '''2 ev''', '''3 ev''' voor het enkelvoud en '''1 mv''', '''2 mv''', '''3 mv''' voor het meervoud. We beginnen met de voor de Nederlandse lezer meest toegankelijke vormen, namelijk die van de ''indicativus''. === De indicativus: Actief === De indicativus actief kent alle zes tijden, die we een voor een, voor alle 5 conjugaties zullen bekijken. ==== De tegenwoordige tijd ==== De onvoltooid tegenwoordige tijd, of ''indicativus praesens actief'' en kortweg ''praesens'' genoemd, wordt afgeleid van de praesensstam en ziet er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(frauda-)''||''(move-)''||''(vinc-)''||''(audi-)''||''(cape-)'' |- |'''1 ev'''||fraudo||moveo||vinco||audio||capio |- |'''2 ev'''||fraudas||moves||vincis||audis||capis |- |'''3 ev'''||fraudat||movet||vincit||audit||capit |- |'''1 mv'''||fraudamus||movemus||vincimus||audimus||capimus |- |'''2 mv'''||fraudatis||movetis||vincitis||auditis||capitis |- |'''3 mv'''||fraudant||movent||vincunt||audiunt||capiunt |} Een paar opmerkingen (een * voor een Latijnse vorm betekent dat deze vorm nooit voorkwam): *De uitgangen die in principe aan de stam toegevoegd worden zijn: ''-o'', ''-s'', ''-t'', ''-mus'', ''-tis'', ''-nt'' *In de 1 ev van de A-conjugatie smelten de stamklinker ''a'' en de uitgang ''-o'' samen: ''frauda + o'' &rarr; ''*fraudao'' &rarr; ''fraudo'' *Bij de consonant conjugatie wordt er in alle vormen, behalve de 1 ev, een ''-i-'' tussen de stam en de uitgang geschoven, bijvoorbeeld: ''vinc + i + mus'' = ''vincimus'' (in plaats van ''vinc + mus'' = ''*vincmus'') *In de gemengde conjugatie wordt de uitgaande stamklinker ''-e'' vervangen door ''-i'' en wordt vervoegd als de I-conjugatie (vandaar de term gemengde conjugatie) De praesens vormen van het onregelmatige werkwoord ''esse'' zijn niet afgeleid van een enkele stam. Ze luiden: :{| |- |||'''esse''' |- |'''1 ev'''|| sum || ik ben |- |'''2 ev'''||es || jij bent |- |'''3 ev'''||est || hij, zij, het is |- |'''1 mv'''||sumus || wij zijn |- |'''2 mv'''||estis || jullie zijn |- |'''3 mv'''||sunt || zij zijn |} ==== De verleden tijd ==== De onvoltooid verleden tijd, of ''indicativus imperfectum actief'' en kortweg ''imperfectum'' genoemd, wordt afgeleid van de praesensstam en ziet er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(frauda-)''||''(move-)''||''(vinc-)''||''(audi-)''||''(cape-)'' |- |'''1 ev'''||fraudabam||movebam||vincebam||audiebam||capiebam |- |'''2 ev'''||fraudabas||movebas||vincebas||audiebas||capiebas |- |'''3 ev'''||fraudabat||movebat||vincebat||audiebat||capiebat |- |'''1 mv'''||fraudabamus||movebamus||vincebamus||audiebamus||capiebamus |- |'''2 mv'''||fraudabatis||movebatis||vincebatis||audiebatis||capiebatis |- |'''3 mv'''||fraudabant||movebant||vincebant||audiebant||capiebant |} Enkele opmerkingen: *De uitgangen voor het imperfectum zijn: ''-m'', ''-s'', ''-t'', ''-mus'', ''-tis'', ''-nt''. Zij verschillen alleen in de 1 ev van de uitgangen van de praesens. *Voor de A- en E-conjugatie geldt dat tussen de stam en de uitgangen het tussenvoegsel ''-ba-'' wordt ingeschoven. *Voor de consonant, I- en de gemengde conjugatie geldt dat tussen de stam en de uitgangen het tussenvoegsel ''-eba-'' wordt ingeschoven. Het imperfectum van het werkwoord ''esse'' wordt regelmatig gevormd en luidt: :{| |- |||'''esse''' |- |||''(er-)''|| |- |'''1 ev'''|| eram || ik was |- |'''2 ev'''||eras || jij was |- |'''3 ev'''||erat || hij, zij, het was |- |'''1 mv'''||eramus || wij waren |- |'''2 mv'''||eratis || jullie waren |- |'''3 mv'''||erant || zij waren |} ==== De toekomende tijd ==== De onvoltooid toekomende tijd, of ''indicativus futurum simplex actief'' en kortweg ''futurum simplex'' genoemd, wordt afgeleid van de praesensstam en ziet er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(frauda-)''||''(move-)''||''(vinc-)''||''(audi-)''||''(cape-)'' |- |'''1 ev'''||fraudabo||movebo||vincam||audiam||capiam |- |'''2 ev'''||fraudabis||movebis||vinces||audies||capies |- |'''3 ev'''||fraudabit||movebit||vincet||audiet||capiet |- |'''1 mv'''||fraudabimus||movebimus||vincemus||audiemus||capiemus |- |'''2 mv'''||fraudabitis||movebitis||vincetis||audietis||capietis |- |'''3 mv'''||fraudabunt||movebunt||vincent||audient||capient |} Enkele opmerkingen: *De uitgangen voor het futurum voor de A- en E-conjugatie zijn: ''-o'', ''-is'', ''-it'', ''-imus'', ''-itis'', ''-unt''. Tussen de stam en de uitgang wordt een ''-b-'' geplaatst. *De uitgangen voor het futurum voor de consonant, I- en gemengde conjugatie zijn: ''-am'', ''-es'', ''-et'', ''-emus'', ''-etis'', ''-ent''. *Bij de gemengde conjugatie wordt de uitgaande stamklinker ''-e'' vervangen door een ''-i'': ''cape + am'' &rarr; ''*capeam'' &rarr; ''capiam'' Het futurum van het werkwoord ''esse'' wordt regelmatig gevormd en gebruikt de uitgangen van de A- en de E-conjugatie. De vormen luiden: :{| |- |||'''esse''' |- |||''(er-)''|| |- |'''1 ev'''|| ero || ik zal zijn |- |'''2 ev'''||eris || jij zult zijn |- |'''3 ev'''||erit || hij, zij, het zal zijn |- |'''1 mv'''||erimus || wij zullen zijn |- |'''2 mv'''||eritis || jullie zullen zijn |- |'''3 mv'''||erunt || zij zullen zijn |} ==== De voltooid tegenwoordige tijd ==== De voltooid tegenwoordige tijd, of ''indicativus perfectum actief'' en kortweg ''perfectum'' genoemd, wordt afgeleid van de perfectumstam en ziet er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(fraudav-)''||''(mov-)''||''(vic-)''||''(audiv-)''||''(cep-)'' |- |'''1 ev'''||fraudavi||movi||vici||audivi||cepi |- |'''2 ev'''||fraudavisti||movisti||vicisti||audivisti||cepisti |- |'''3 ev'''||fraudavit||movit||vicit||audivit||cepit |- |'''1 mv'''||fraudavimus||movimus||vicimus||audivimus||cepimus |- |'''2 mv'''||fraudavistis||movistis||vicistis||audivistis||cepistis |- |'''3 mv'''||fraudaverunt||moverunt||vicerunt||audiverunt||ceperunt |} De uitgangen voor het perfectum zijn: ''-i'', ''-isti'', ''-it'', ''-imus'', ''-istis'', ''-erunt''. Het perfectum van het werkwoord ''esse'' wordt regelmatig gevormd en luidt: :{| |- |||'''esse''' |- |||''(fu-)''|| |- |'''1 ev'''|| fui || ik ben geweest |- |'''2 ev'''|| fuisti || jij bent geweest |- |'''3 ev'''|| fuit || hij, zij, het is geweest |- |'''1 mv'''|| fuimus || wij zijn geweest |- |'''2 mv'''|| fuistis || jullie zijn geweest |- |'''3 mv'''|| fuerunt || zij zijn geweest |} ==== De voltooid verleden tijd ==== De voltooid verleden tijd, of ''indicativus plusquamperfectum actief'' en kortweg ''plusquamperfectum'' genoemd, wordt afgeleid van de perfectumstam en ziet er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(fraudav-)''||''(mov-)''||''(vic-)''||''(audiv-)''||''(cep-)'' |- |'''1 ev'''||fraudaveram||moveram||viceram||audiveram||ceperam |- |'''2 ev'''||fraudaveras||moveras||viceras||audiveras||ceperas |- |'''3 ev'''||fraudaverat||moverat||vicerat||audiverat||ceperat |- |'''1 mv'''||fraudaveramus||moveramus||viceramus||audiveramus||ceperamus |- |'''2 mv'''||fraudaveratis||moveratis||viceratis||audiveratis||ceperatis |- |'''3 mv'''||fraudaverant||moverant||vicerant||audiverant||ceperant |} De uitgangen voor het perfectum zijn: ''-eram'', ''-eras'', ''-erat'', ''-eramus'', ''-eratis'', ''-erant''. Ze zijn gelijk aan het imperfectum van het werkwoord ''esse''. Het plusquamperfectum van het werkwoord ''esse'' wordt regelmatig gevormd en luidt: :{| |- |||'''esse''' |- |||''(fu-)''|| |- |'''1 ev'''|| fueram || ik was geweest |- |'''2 ev'''|| fueras || jij was geweest |- |'''3 ev'''|| fuerat || hij, zij, het was geweest |- |'''1 mv'''|| fueramus || wij waren geweest |- |'''2 mv'''|| fueratis || jullie waren geweest |- |'''3 mv'''|| fuerant || zij waren geweest |} ==== De voltooid toekomende tijd ==== De voltooid toekomende tijd, of ''indicativus futurum exactum actief'' en kortweg ''futurum exactum'' genoemd, wordt afgeleid van de perfectumstam en ziet er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(fraudav-)''||''(mov-)''||''(vic-)''||''(audiv-)''||''(cep-)'' |- |'''1 ev'''||fraudavero||movero||vicero||audivero||cepero |- |'''2 ev'''||fraudaveris||moveris||viceris||audiveris||ceperi |- |'''3 ev'''||fraudaverit||moverit||vicerit||audiverit||ceperit |- |'''1 mv'''||fraudaverimus||moverimus||vicerimus||audiverimus||ceperimus |- |'''2 mv'''||fraudaveritis||moveritis||viceritis||audiveritis||ceperitis |- |'''3 mv'''||fraudaverint||moverint||vicerint||audiverint||ceperint |} De uitgangen voor het futurm exactum zijn: ''-ero'', ''-eris'', ''-erit'', ''-erimus'', ''-eritis'', ''-erint''. Ze zijn gelijk aan het futurum van het werkwoord ''esse'', met uizondering van de 3 mv. Het futurum exactum van het werkwoord ''esse'' wordt regelmatig gevormd en luidt: :{| |- |||'''esse''' |- |||''(fu-)''|| |- |'''1 ev'''|| fuero || ik was geweest |- |'''2 ev'''|| fueris || jij was geweest |- |'''3 ev'''|| fuerit || hij, zij, het was geweest |- |'''1 mv'''|| fuerimus || wij waren geweest |- |'''2 mv'''|| fueritis || jullie waren geweest |- |'''3 mv'''|| fuerint || zij waren geweest |} === De indicativus: Passief === De indicativus passief kent evenals het actief alle zes tijden, die we een voor een, voor alle 5 conjugaties zullen bekijken. In tegenstelling tot het Nederlands dat een hulpwerkwoord gebruikt (namelijk ''worden''), gebruikt het Latijn een eigen set van uitgangen om de passieve vormen weer te geven. Aangezien het werkwoord ''esse'' geen passieve vormen kent, zal het hier dus ook niet getoond worden. De voltooide tijden van het passief vertonen een belangrijk verschil met de actieve vormen: ze worden gevormd met een hulpwerkwoord, namelijk ''esse'' ==== De tegenwoordige tijd ==== De onvoltooid tegenwoordige tijd passief, of ''indicativus praesens passief'' en kortweg ''praesens passief'' genoemd, wordt afgeleid van de praesensstam en ziet er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(frauda-)''||''(move-)''||''(vinc-)''||''(audi-)''||''(cape-)'' |- |'''1 ev'''||fraudor||moveor||vincor||audior||capior |- |'''2 ev'''||fraudaris||moveris||vinceris||audiris||caperis |- |'''3 ev'''||fraudatur||movetur||vincitur||auditur||capitur |- |'''1 mv'''||fraudamur||movemur||vincimur||audimur||capimur |- |'''2 mv'''||fraudamini||movemini||vincimini||audimini||capimini |- |'''3 mv'''||fraudantur||moventur||vincuntur||audiuntur||capiuntur |} Een paar opmerkingen (een * voor een Latijnse vorm betekent dat deze vorm nooit voorkwam): *De uitgangen die in principe aan de stam toegevoegd worden zijn: ''-or'', ''-ris'', ''-tur'', ''-mur'', ''-mini'', ''-ntur'' *In de 1 ev van de A-conjugatie smelten de stamklinker ''a'' en de uitgang ''-o'' samen: ''frauda + or'' &rarr; ''*fraudaor'' &rarr; ''fraudor'' *Bij de consonant conjugatie wordt er in de 2 ev, een ''-e-'' tussen de stam en de uitgang geschoven: ''vinc + e + ris'' = ''vinceris''; de 3 ev en alle mv vormen krijgen een ''-i-'' tussen de stam en de uitgang, bijvoorbeeld 2 mv: ''vinc + i + mini'' = ''vincimini'' *In de gemengde conjugatie wordt de uitgaande stamklinker ''-e'' vervangen door ''-i'', behalve bij de 2 ev die de ''-e'' behoudt. ==== De verleden tijd ==== De onvoltooid verleden tijd passief, of ''indicativus imperfectum passivus'' en kortweg ''imperfectum passief'' genoemd, wordt afgeleid van de praesensstam en ziet er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(frauda-)''||''(move-)''||''(vinc-)''||''(audi-)''||''(cape-)'' |- |'''1 ev'''||fraudabar||movebar||vincebar||audiebar||capiebar |- |'''2 ev'''||fraudabaris||movebaris||vincebaris||audiebaris||capiebaris |- |'''3 ev'''||fraudabatur||movebatur||vincebatur||audiebatur||capiebatur |- |'''1 mv'''||fraudabamur||movebamur||vincebamur||audiebamur||capiebamur |- |'''2 mv'''||fraudabamini||movebamini||vincebamini||audiebamini||capiebamini |- |'''3 mv'''||fraudabantur||movebantur||vincebantur||audiebantur||capiebantur |} Enkele opmerkingen: *De uitgangen voor het imperfectum passief zijn: ''-r'', ''-ris'', ''-tur'', ''-mur'', ''-mini'', ''-ntur''. Zij verschillen alleen in de 1 ev van de uitgangen van de praesens passief. *Voor de A- en E-conjugatie geldt dat tussen de stam en de uitgangen net als in het actief het tussenvoegsel ''-ba-'' wordt ingeschoven. *Voor de consonant, I- en de gemengde conjugatie geldt dat tussen de stam en de uitgangen net als in het actief het tussenvoegsel ''-eba-'' wordt ingeschoven. *Voor de consonant conjugatie geldt dat de uitgaande stamklinker ''-e'' vervangen wordt door ''-i'': ''cape + eba + r'' = ''cap'''i''' + eba + r'' = ''capiebar''. ==== De toekomende tijd ==== De onvoltooid toekomende tijd passief, of ''indicativus futurum passief'' en kortweg ''futurum passief'' genoemd, wordt afgeleid van de praesensstam en ziet er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(frauda-)''||''(move-)''||''(vinc-)''||''(audi-)''||''(cape-)'' |- |'''1 ev'''||fraudabor||movebor||vincar||audiar||capiar |- |'''2 ev'''||fraudaberis||moveberis||vinceris||audieris||capieris |- |'''3 ev'''||fraudabitur||movebitur||vincetur||audietur||capietur |- |'''1 mv'''||fraudabimur||movebimur||vincemur||audiemur||capiemur |- |'''2 mv'''||fraudabimini||movebimini||vincemini||audiemini||capiemini |- |'''3 mv'''||fraudabuntur||movebuntur||vincentur||audientur||capientur |} Enkele opmerkingen: *De uitgangen voor het futurum passief zijn: ''-r'', ''-ris'', ''-tur'', ''-mur'', ''-mini'', ''-ntur''. *Voor de A- en E-conjugatie geldt dat tussen de stam en de uitgang van de 1 ev ''-bo-'', van de 2 ev ''-be-'', van de 3 mv ''-bu-'' en van de overige vormen ''-bi-'' geplaatst wordt. *Voor de consonant, I- en gemengde conjugatie geldt dat tussen de stam en de uitgang van de 1 ev een ''-a-'' en van de overige vormen een ''-e-'' geplaatst wordt. *Bij de gemengde conjugatie wordt de uitgaande stamklinker ''-e'' vervangen door een ''-i'': ''cape + a + r'' &rarr; ''*capear'' &rarr; ''capiar'' ==== De voltooid tegenwoordige tijd ==== De voltooid tegenwoordige tijd passief, of ''indicativus perfectum passief'' en kortweg ''perfectum passief'' genoemd, wordt afgeleid van de supinumstam en maakt gebruik van het hulpwerkwoord ''esse''. De vormen zien er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(fraudat-)''||''(mot-)''||''(vict-)''||''(audit-)''||''(capt-)'' |- |'''1 ev'''||fraudatus sum||motus sum||victus sum||auditus sum||captus sum |- |'''2 ev'''||fraudatus es||motus es||victus es||auditus es||captus es |- |'''3 ev'''||fraudatus est||motus est||victus est||auditus est||captus est |- |'''1 mv'''||fraudati sumus||moti sumus||victi sumus||auditi sumus||capti sunt |- |'''2 mv'''||fraudati estis||moti estis||victi estis||auditi estis||capti estis |- |'''3 mv'''||fraudati sunt||moti sunt||victi sunt||auditi sunt||capti sunt |} De vormen van het hulpwerkwoord zijn die van de praesens van ''esse''. De vormen ''fraudatus/i'', ''motus/i'', ''victus/i'', ''auditus/i'' en ''captus/i'' zijn voltooid deelwoorden (''participia perfecta'') en zijn zoals gezegd afgeleid van de supinumstam. Ze richten zich in geslacht en getal naar het onderwerp van de zin. Dus: :{| |- |''puella fraudata est'' || = het meisje is bedrogen |- |''puellae fraudatae sunt'' || = de meisjes zijn bedrogen |- |''pirata captus est'' || = de piraat is gevangen |- |''piratae capti sunt'' || = de piraten zijn gevangen |- |''lapis motum est'' || = de steen is bewogen (''lapis, -idis'' (n) steen) |- |''lapides mota sunt'' || = de stenen zijn bewogen |} Merk op dat, hoewel ''pirata'' eindigt op een ''-a'' het voltooid deelwoord toch met ''-us'' eindigt. Dit komt omdat ''pirata'' mannelijk is en het voltooid deelwoord zich naar getal en geslacht van het onderwerp richt en '''niet naar de vorm''' van het onderwerp! ==== De voltooid verleden tijd ==== De voltooid verleden tijd passief, of ''indicativus plusquamperfectum passief'' en kortweg ''plusquamperfectum passief'' genoemd, wordt afgeleid van de supinumstam en maakt gebruik van het hulpwerkwoord ''esse''. De vormen zien er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(fraudat-)''||''(mot-)''||''(vict-)''||''(audit-)''||''(capt-)'' |- |'''1 ev'''||fraudatus eram ||motus eram ||victus eram ||auditus eram ||captus eram |- |'''2 ev'''||fraudatus eras ||motus eras ||victus eras ||auditus eras ||captus eras |- |'''3 ev'''||fraudatus erat ||motus erat ||victus erat ||auditus erat ||captus erat |- |'''1 mv'''||fraudati eramus ||moti eramus ||victi eramus ||auditi eramus ||capti eramus |- |'''2 mv'''||fraudati eratis ||moti eratis ||victi eratis ||auditi eratis ||capti eratis |- |'''3 mv'''||fraudati erant||moti erant ||victi erant ||auditi erant ||capti erant |} De vormen van het hulpwerkwoord zijn die van het imperfectum van ''esse''. Net als voor het perfectum passief geldt dat de vormen ''fraudatus/i'', ''motus/i'', ''victus/i'', ''auditus/i'' en ''captus/i'' voltooid deelwoorden (''participia perfecta'') zijn. Ze richten zich ook hier in geslacht en getal naar het onderwerp van de zin. Dus: :{| |- |''puella fraudata erat'' || = het meisje was bedrogen |- |''puellae fraudatae erant'' || = de meisjes waren bedrogen |- |''pirata captus erat'' || = de piraat was gevangen |- |''piratae capti erant'' || = de piraten waren gevangen |- |''lapis motum erat'' || = de steen was bewogen (''lapis, -idis'' (n) steen) |- |''lapides mota erant'' || = de stenen waren bewogen |} ==== De voltooid toekomende tijd ==== De voltooid toekomende tijd passief, of ''indicativus futurum exactum passief'' en kortweg ''futurum exactum passief'' genoemd, wordt afgeleid van de supinumstam en maakt gebruik van het hulpwerkwoord ''esse''. De vormen zien er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(fraudat-)''||''(mot-)''||''(vict-)''||''(audit-)''||''(capt-)'' |- |'''1 ev'''||fraudatus ero ||motus ero ||victus ero ||auditus ero ||captus ero |- |'''2 ev'''||fraudatus eris ||motus eris ||victus eris ||auditus eris ||captus eris |- |'''3 ev'''||fraudatus erit ||motus erit ||victus erit ||auditus erit ||captus erit |- |'''1 mv'''||fraudati erimus ||moti erimus ||victi erimus ||auditi erimus ||capti erimus |- |'''2 mv'''||fraudati eritis ||moti eritis ||victi eritis ||auditi eritis ||capti eritis |- |'''3 mv'''||fraudati erunt||moti erunt ||victi erunt ||auditi erunt ||capti erunt |} De vormen van het hulpwerkwoord zijn die van het futurum van ''esse''. Net als voor het perfectum passief geldt dat de vormen ''fraudatus/i'', ''motus/i'', ''victus/i'', ''auditus/i'' en ''captus/i'' voltooid deelwoorden (''participia perfecta'') zijn. Ze richten zich ook hier in geslacht en getal naar het onderwerp van de zin. Dus: :{| |- |''puella fraudata erit'' || = het meisje zal zijn bedrogen |- |''puellae fraudatae erunt'' || = de meisjes zullen zijn bedrogen |- |''pirata captus erit'' || = de piraat zal zijn gevangen |- |''piratae capti erunt'' || = de piraten zullen zijn gevangen |- |''lapis motum erit'' || = de steen zal zijn bewogen (''lapis, -idis'' (n) steen) |- |''lapides mota erunt'' || = de stenen zullen zijn bewogen |} ===De coniunctivus: Actief=== In tegenstelling tot de indicativus kent de coniunctivus actief geen toekomende tijden. ====De tegenwoordige tijd==== De onvoltooid tegenwoordige tijd, of ''coniunctivus praesens actief'', wordt afgeleid van de praesensstam en ziet er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(frauda-)''||''(move-)''||''(vinc-)''||''(audi-)''||''(cape-)'' |- |'''1 ev'''||fraudem||moveam||vincam||audiam||capiam |- |'''2 ev'''||fraudes||moveas||vincas||audias||capias |- |'''3 ev'''||fraudet||moveat||vincat||audiat||capiat |- |'''1 mv'''||fraudemus||moveamus||vincamus||audiamus||capiamus |- |'''2 mv'''||fraudetis||moveatis||vincatis||audiatis||capiatis |- |'''3 mv'''||fraudent||moveant||vincant||audiant||capiant |} Opmerkingen (een * voor een Latijnse vorm betekent dat deze vorm nooit voorkwam): *De uitgangen die in principe aan de stam toegevoegd worden zijn: ''-m'', ''-s'', ''-t'', ''-mus'', ''-tis'', ''-nt'', dezelfde als bij de indicativus imperfectum actief. *Tussen stam en uitgang wordt een ''-a-'' ingevoegd. *In de A-conjugatie smelten de stamklinker ''-a'' en de ingevoegde ''-a-'' samen tot ''e'': ''frauda + a + m'' &rarr; ''*fraudaam'' &rarr; ''fraudem'' De coniunctivus praesens van het onregelmatige werkwoord ''esse''luidt: :{| |- |||'''esse''' |- |'''1 ev'''|| sim || ik zou zijn |- |'''2 ev'''||sis || jij zou zijn |- |'''3 ev'''||sit || hij, zij, het zou zijn |- |'''1 mv'''||simus || wij zouden zijn |- |'''2 mv'''||sitis || jullie zouden zijn |- |'''3 mv'''||sint || zij zouden zijn |} ====De verleden tijd==== De onvoltooid verleden tijd, of ''coniunctivus imperfectum actief'', wordt afgeleid van de praesensstam en ziet er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(frauda-)''||''(move-)''||''(vinc-)''||''(audi-)''||''(cape-)'' |- |'''1 ev'''||fraudarem||moverem||vincerem||audirem||caperem |- |'''2 ev'''||fraudares||moveres||vinceres||audires||caperes |- |'''3 ev'''||fraudaret||moveret||vinceret||audiret||caperet |- |'''1 mv'''||fraudaremus||moveremus||vinceremus||audiremus||caperemus |- |'''2 mv'''||fraudaretis||moveretis||vinceretis||audiretis||caperetis |- |'''3 mv'''||fraudarent||moverent||vincerent||audirent||caperent |} Opmerkingen (een * voor een Latijnse vorm betekent dat deze vorm nooit voorkwam): *De uitgangen ''-m'', ''-s'', ''-t'', ''-mus'', ''-tis'', ''-nt'', dezelfde als bij de indicativus imperfectum actief, worden aan de ''infinitivus (praesens)'' toegevoegd. De ''infinitivus praesens'' is zelf afgeleid van de praesensstam. De coniunctivus imperfectum van het onregelmatige werkwoord ''esse'' wordt op dezelfde manier gevormd door de genoemde uitgangen aan de infinitivus praesens toe te voegen: :{| |- |||'''esse''' |- |'''1 ev'''|| essem || ik zou zijn |- |'''2 ev'''|| esses || jij zou zijn |- |'''3 ev'''|| esset || hij, zij, het zou zijn |- |'''1 mv'''|| essemus || wij zouden zijn |- |'''2 mv'''|| essetis || jullie zouden zijn |- |'''3 mv'''|| essent || zij zouden zijn |} ====De voltooid tegenwoordige tijd==== De voltooid tegenwoordige tijd, of ''coniunctivus perfectum actief'', wordt afgeleid van de perfectumstam en ziet er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(fraudav-)''||''(mov-)''||''(vic-)''||''(audiv-)''||''(cep-)'' |- |'''1 ev'''||fraudaverim||moverim||vicerim||audiverim||ceperim |- |'''2 ev'''||fraudaveris||moveris||viceris||audiveris||ceperis |- |'''3 ev'''||fraudaverit||moverit||vicerit||audiverit||ceperit |- |'''1 mv'''||fraudaverimus||moverimus||vicerimus||audiverimus||ceperimus |- |'''2 mv'''||fraudaveritis||moveritis||viceritis||audiveritis||ceperitis |- |'''3 mv'''||fraudaverint||moverint||vicerint||audiverint||ceperint |} De coniunctivus perfectum actief wordt gevormd door de uitgangen ''-erim'', ''-eris'', ''-erit'', ''-erimus'', ''-eritis'' en ''-erint'' aan de perfectumstam te koppelen. De coniunctivus perfectum actief van het werkwoord ''esse'' wordt regelmatig gevormd en luidt: :{| |- |||'''esse''' |- |||''(fu-)''|| |- |'''1 ev'''|| fuerim || ik zou zijn geweest |- |'''2 ev'''|| fueris || jij zou zijn geweest |- |'''3 ev'''|| fuerit || hij, zij, het zou zijn geweest |- |'''1 mv'''|| fuerimus || wij zouden zijn geweest |- |'''2 mv'''|| fueritis || jullie zouden zijn geweest |- |'''3 mv'''|| fuerint || zij zouden zijn geweest |} ====De voltooid verleden tijd==== De voltooid verleden tijd, of ''coniunctivus plusquamperfectum actief'', wordt afgeleid van de perfectumstam en ziet er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(fraudav-)''||''(mov-)''||''(vic-)''||''(audiv-)''||''(cep-)'' |- |'''1 ev'''||fraudavissem||movissem||vicissem||audivissem||cepissem |- |'''2 ev'''||fraudavisses||movisses||vicisses||audivisses||cepisses |- |'''3 ev'''||fraudavisset||movisset||vicisset||audivisset||cepisset |- |'''1 mv'''||fraudavissemus||movissemus||vicissemus||audivissemus||cepissemus |- |'''2 mv'''||fraudavissetis||movissetis||vicissetis||audivissetis||cepissetis |- |'''3 mv'''||fraudavissent||movissent||vicissent||audivissent||cepissent |} De coniunctivus plusquamperfectum actief wordt gevormd door de uitgangen ''-issem'', ''-isses'', ''-isset'', ''-issemus'', ''-issetis'' en ''-issent'' aan de perfectumstam te koppelen. De coniunctivus plusquamperfectum actief van het werkwoord ''esse'' wordt regelmatig gevormd en luidt: :{| |- |||'''esse''' |- |||''(fu-)''|| |- |'''1 ev'''|| fuissem || ik zou zijn geweest |- |'''2 ev'''|| fuisses || jij zou zijn geweest |- |'''3 ev'''|| fuisset || hij, zij, het zou zijn geweest |- |'''1 mv'''|| fuissemus || wij zouden zijn geweest |- |'''2 mv'''|| fuissetis || jullie zouden zijn geweest |- |'''3 mv'''|| fuissent || zij zouden zijn geweest |} ===De coniunctivus: Passief=== Net als de coniunctivus actief kent de coniunctivus passief geen toekomende tijden. ====De tegenwoordige tijd==== De onvoltooid tegenwoordige tijd, of ''coniunctivus praesens passief'', wordt afgeleid van de praesensstam en ziet er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(frauda-)''||''(move-)''||''(vinc-)''||''(audi-)''||''(cape-)'' |- |'''1 ev'''||frauder||movear||vincar||audiar||capiar |- |'''2 ev'''||frauderis||movearis||vincaris||audiaris||capiaris |- |'''3 ev'''||fraudetur||moveatur||vincatur||audiatur||capiatur |- |'''1 mv'''||fraudemur||moveamur||vincamur||audiamur||capiamur |- |'''2 mv'''||fraudemini||moveamini||vincamini||audiamini||capiamini |- |'''3 mv'''||fraudentur||moveantur||vincantur||audiantur||capiantur |} Opmerkingen (een * voor een Latijnse vorm betekent dat deze vorm nooit voorkwam): *De uitgangen die in principe aan de stam toegevoegd worden zijn: ''-r'', ''-ris'', ''-tur'', ''-mur'', ''-mini'', ''-ntur'', dezelfde als bij de indicativus imperfectum passief. *Tussen stam en uitgang wordt een ''-a-'' ingevoegd. *In de A-conjugatie smelten de stamklinker ''-a'' en de ingevoegde ''-a-'' samen tot ''e'': ''frauda + a + r'' &rarr; ''*fraudaar'' &rarr; ''frauder'' ====De verleden tijd==== De onvoltooid verleden tijd, of ''coniunctivus imperfectum passief'', wordt afgeleid van de praesensstam en ziet er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(frauda-)''||''(move-)''||''(vinc-)''||''(audi-)''||''(cape-)'' |- |'''1 ev'''||fraudarer||moverer||vincerer||audirer||caperer |- |'''2 ev'''||fraudareris||movereris||vincereris||audireris||capereris |- |'''3 ev'''||fraudaretur||moveretur||vinceretur||audiretur||caperetur |- |'''1 mv'''||fraudaremur||moveremur||vinceremur||audiremur||caperemur |- |'''2 mv'''||fraudaremini||moveremini||vinceremini||audiremini||caperemini |- |'''3 mv'''||fraudarentur||moverentur||vincerentur||audirentur||caperentur |} Opmerkingen (een * voor een Latijnse vorm betekent dat deze vorm nooit voorkwam): *De uitgangen ''-r'', ''-ris'', ''-tur'', ''-mur'', ''-mini'', ''-ntur'', dezelfde als bij de indicativus imperfectum passief, worden aan de ''infinitivus (praesens)'' toegevoegd. De ''infinitivus praesens'' is zelf afgeleid van de praesensstam. ====De voltooid tegenwoordige tijd==== De voltooid tegenwoordige tijd passief, of ''coniunctivus perfectum passief'', wordt afgeleid van de supinumstam en maakt gebruik van het hulpwerkwoord ''esse''. De vormen zien er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(fraudat-)''||''(mot-)''||''(vict-)''||''(audit-)''||''(capt-)'' |- |'''1 ev'''||fraudatus sim ||motus sim ||victus sim ||auditus sim ||captus sim |- |'''2 ev'''||fraudatus sis ||motus sis ||victus sis ||auditus sis ||captus sis |- |'''3 ev'''||fraudatus sit ||motus sit ||victus sit ||auditus sit ||captus sit |- |'''1 mv'''||fraudati simus ||moti simus ||victi simus ||auditi simus ||capti simus |- |'''2 mv'''||fraudati sitis ||moti sitis ||victi sitis ||auditi sitis ||capti sitis |- |'''3 mv'''||fraudati sint||moti sint ||victi sint ||auditi sint ||capti sint |} De vormen van het hulpwerkwoord zijn die van de coniunctivus praesens van ''esse''. Net als voor het perfectum passief geldt dat de vormen ''fraudatus/i'', ''motus/i'', ''victus/i'', ''auditus/i'' en ''captus/i'' voltooid deelwoorden (''participia perfecta'') zijn. Ze richten zich ook hier in geslacht en getal naar het onderwerp van de zin. Dus: :{| |- |''puella fraudata sit'' || = het meisje zou worden bedrogen |- |''puellae fraudatae sint'' || = de meisjes zouden worden bedrogen |- |''pirata captus sit'' || = de piraat zou worden gevangen |- |''piratae capti sint'' || = de piraten zouden worden gevangen |- |''lapis motum sit'' || = de steen zou worden bewogen (''lapis, -idis'' (n) steen) |- |''lapides mota sint'' || = de stenen zouden worden bewogen |} ====De voltooid verleden tijd==== De voltooid verleden tijd passief, of ''coniunctivus plusquamperfectum passief'', wordt afgeleid van de supinumstam en maakt gebruik van het hulpwerkwoord ''esse''. De vormen zien er als volgt uit: :{| |- |||'''fraudare'''||'''movere'''||'''vincere'''||'''audire'''||'''capere''' |- |||''(fraudat-)''||''(mot-)''||''(vict-)''||''(audit-)''||''(capt-)'' |- |'''1 ev'''||fraudatus essem ||motus essem ||victus essem ||auditus essem ||captus essem |- |'''2 ev'''||fraudatus esses ||motus esses ||victus esses ||auditus esses ||captus esses |- |'''3 ev'''||fraudatus esset ||motus esset ||victus esset ||auditus esset ||captus esset |- |'''1 mv'''||fraudati essemus ||moti essemus ||victi essemus ||auditi essemus ||capti essemus |- |'''2 mv'''||fraudati essetis ||moti essetis ||victi essetis ||auditi essetis ||capti essetis |- |'''3 mv'''||fraudati essent||moti essent ||victi essent ||auditi essent ||capti essent |} De vormen van het hulpwerkwoord zijn die van de coniunctivus imperfectum van ''esse''. Net als voor het perfectum passief geldt dat de vormen ''fraudatus/i'', ''motus/i'', ''victus/i'', ''auditus/i'' en ''captus/i'' voltooid deelwoorden (''participia perfecta'') zijn. Ze richten zich ook hier in geslacht en getal naar het onderwerp van de zin. Dus: :{| |- |''puella fraudata esset'' || = het meisje zou bedrogen zijn |- |''puellae fraudatae essent'' || = de meisjes zouden bedrogen zijn |- |''pirata captus esset'' || = de piraat zou gevangen zijn |- |''piratae capti essent'' || = de piraten zouden gevangen zijn |- |''lapis motum esset'' || = de steen zou bewogen zijn (''lapis, -idis'' (n) steen) |- |''lapides mota essent'' || = de stenen zouden bewogen zijn |} ===De imperativus=== De imperativus is de Latijnse gebiedende wijs :{| |- |||'''esse'''|| ''vertaling'' || '''laudare''' || ''vertaling'' |- |'''Infinitivus praesens actief'''||esse || ''zijn'' ||laudare || ''prijzen'' |- |'''Imperativus praesens actief ev'''|| es || ''wees ...!'' || lauda || ''prijs!'' |- |'''Imperativus praesens actief mv '''|| estis ||''jullie moeten ... wezen!''||laudate ||''jullie moeten prijzen!'' |} {{Sub}} {{Links}} to7u5nykl25mbwx619gp1n64tkzzs82 0 2597 421953 402856 2026-04-08T23:16:21Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421953 wikitext text/x-wiki ==Pronomina personalia== Het Latijn kent net als het Nederlands een ''eerste persoon'' (ik, wij), een ''tweede persoon'' (jij, jullie, u) en een ''derde persoon'' (hij, zij, het, u). En net als het Nederlands kent het Latijn dus ook persoonlijke voornaamwoorden voor de eerste, tweede en derde persoon. Een belangrijk verschil met het Nederlands is dat de persoonlijke voornaamwoorden in het Latijn vaak weggelaten worden uit de zin. Ze worden alleen gebruikt als er een zekere nadruk op ligt of als er een tegenstelling uitgedrukt moet worden: :'' '''mihi''' vinum dabas'' = jij gaf '''mij''' wijn. In het voorbeeld ontbreekt in het Latijn het woordje voor ''jij''. Dat het ''jij'' moet zijn valt af te leiden van de vorm van het werkwoord, ''dabas'', dat verschillende uitgangen heeft voor persoon en getal. Daar aan het werkwoord niet afgelezen kan worden wie de ontvanger van de wijn (''vinum'') is moet dat wel worden uitgedrukt in de zin, vandaar de aanwezigheid van ''mihi''. Als de spreker echter de nadruk wil leggen op het feit dat ''jij'' de gever van de wijn was en niet iemand anders, dan zou hij wel het woordje voor ''jij'' gebruikt hebben: :'' '''tu''' mihi vinum dabas'' = '''jij''' gaf mij wijn (en niet iemand anders). ====Reflexiviteit==== In het Nederlands zowel als in het Latijn kennen we ''reflexieve'' persoonlijke voornaamwoorden. In het Nederlands zijn dat ''ikzelf'', ''jijzelf'', etc. Ze worden gebruikt om terug te verwijzen naar het onderwerp van de zin. Bijvoorbeeld (in het Nederlands): :Hij sprak tegen ''zichzelf''. Hier verwijst ''zichzelf'' terug naar ''hij''. Of: :Ik kocht een boek voor ''mij''/''mijzelf''. In dit tweede voorbeeld verwijst ''mij'' of ''mijzelf'' terug naar ''ik''. In dit voorbeeld is ook te zien dat het woordje ''zelf'' niet altijd noodzakelijk is. Toch blijft ''mij'' een reflexief persoonlijk voornaamwoord; de functie in de zin bepaalt wat voor een woord het is, niet de vorm. Ook het Latijn kent het verschijnsel van reflexieve persoonlijke voornaamwoorden. Om extra klemtoon te geven, gebruikt het Latijn het woordje ''ipse'' (''zelf''), dat dan ofwel met het reflexieve persoonlijke voornaamwoord congrueert, ofwel met het onderwerp van de zin. Overigens kent het Latijn geen beleefdheidsvormen, zodat ''te'' met ''je'' of ''u'' vertaald moet worden en ''vos'' met ''jullie'' of ''u''. ===Eerste persoon=== Aangezien het persoonlijke voornaamwoord in de plaats van een zelfstandig naamwoord kan optreden, moet het dus ook verbogen kunnen worden, d.w.z. het moet in de verschillende naamvalsvormen kunnen optreden. De lijst van verbuigingen voor de eerste persoon ziet er als volgt uit: :{| |- |||'''Enkelvoud'''||'''Meervoud''' |- |'''nom.'''||ego||nos |- |'''gen.'''||mei||nostri/nostrum |- |'''dat.'''||mihi||nobis |- |'''acc.'''||me||nos |- |'''abl.'''||me||nobis |} De vorm ''nostrum'' is een zogenaamde ''genitivus partitivus'' en duidt geen bezit aan maar een verdeling. Het kan vertaald worden met ''iemand van ons'', ''een ieder van ons'' of ''één van ons''. Deze woorden (met uitzondering van ''nostrum'') zijn tevens reflexief. ===Tweede persoon=== Voor de tweede persoon geldt het zelfde als voor de eerste persoon. Hier zijn de vormen: :{| |- |||'''Enkelvoud'''||'''Meervoud''' |- |'''nom.'''||tu||vos |- |'''gen.'''||tui||vestri/vestrum |- |'''dat.'''||tibi||vobis |- |'''acc.'''||te||vos |- |'''abl.'''||te||vobis |} De vorm ''vestrum'' is, net als de vorm ''nostrum'' van de eerste persoon, een ''genitivus partitivus'' en duidt geen bezit aan maar een verdeling. Het kan vertaald worden met ''iemand van jullie'', ''een ieder van jullie'' of ''één van jullie''. Deze woorden (met uitzondering van ''vestrum'') zijn tevens reflexief. ===Derde persoon=== De derde persoon wijkt iets af van de eerste en tweede persoon daar hij geen vormen voor de nominativus kent. Bovendien zijn de onderstaande vormen ''reflexief'', dus ze staan voor ''zichzelf'', ''hemzelf'', ''haarzelf'' etc. Het Latijn kent geen eigen niet-reflexieve vormen voor de derde persoon. Die rol wordt overgenomen door de aanwijzende voornaamwoorden ''is'', ''ea'' en ''id'' :{| |- |||'''Enkelvoud'''||'''Meervoud''' |- |'''nom.'''|| || |- |'''gen.'''||sui||sui |- |'''dat.'''||sibi||sibi |- |'''acc.'''||se|| |- |'''abl.'''||se|| |} ==Pronomina possessiva== De pronomina possessiva of bezittelijke voornaamwoorden kunnen net als in het Nederlands bijvoeglijk of zelfstandig gebruikt worden. Bijvoeglijk wil zeggen dat ze net als een bijvoeglijk naamwoord bij een zelfstandig naamwoord geplaatst kunnen worden: :'' '''liber meus''' est'' = het is '''mijn boek''' (''liber'' = boek; ''est'' = is) Zelfstandig wil zeggen dat het op kan treden als ware het een zelfstandig naamwoord: :'' '''meus''' est'' = het is '''de mijne''' Daarnaast kan het pronomen possessivum, net als het pronomen personale, reflexief of niet reflexief zijn. Dit komt echter alleen tot uitdrukking bij de possessiva van de derde persoon: :''librum '''suum''' legit'' = hij heeft '''zijn (eigen)''' boek gelezen (reflexief) :''librum '''eius''' legit'' = hij heeft '''zijn''' boek gelezen. Dat wil zeggen het boek van iemand anders. (niet-reflexief) De pronomina possessiva worden op dezelfde manier verbogen als de bijvoeglijke naamwoorden van de eerste groep, d.w.z. alsof het A- of O-stammen zijn. ===Eerste persoon=== Het bezittelijk voornaamwoord van de eerste persoon enkelvoud, zowel reflexief als niet-reflexief is: ''meus'', ''mea'', ''meum'' = mijn :{| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||meus||mei||mea||meae||meum||mea |- |'''gen.'''||mei||meorum||meae||mearum||mei||meorum |- |'''dat.'''||meo||meis||meae||meis||meo||meis |- |'''acc.'''||meum||meos||meam||meas||meum||mea |- |'''abl.'''||meo||meis||mea||meis||meo||meis |} Het bezittelijk voornaamwoord van de eerste persoon meervoud, zowel reflexief als niet-reflexief is: ''noster'', ''nostra'', ''nostrum'' = ons, onze :{| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||noster||nostri||nostra||nostrae||nostrum||nostra |- |'''gen.'''||nostri||nostrorum||nostrae||nostrarum||nostri||nostrorum |- |'''dat.'''||nostro||nostris||nostrae||nostris||nostro||nostris |- |'''acc.'''||nostrum||nostros||nostram||nostras||nostrum||nostra |- |'''abl.'''||nostro||nostris||nostra||nostris||nostro||nostris |} ===Tweede persoon=== Het bezittelijk voornaamwoord van de tweede persoon enkelvoud, zowel reflexief als niet-reflexief is: ''tuus'', ''tua'', ''tuum'' = jouw, uw :{| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||tuus||tui||tua||tuae||tuum||tua |-'''acc.'''||tuum||tuos||tuam||tuas||tuum||tua |'''gen.'''||tui||tuorum||tuae||tuarum||tui||tuorum |- |'''dat.'''||tuo||tuis||tuae||tuis||tuo||tuis |- |'''acc.'''||tuum||tuos||tuam||tuas||tuum||tua |- |'''abl.'''||tuo||tuis||tua||tuis||tuo||tuis |} Het bezittelijk voornaamwoord van de tweede persoon meervoud, zowel reflexief als niet-reflexief is: ''vester'', ''vestra'', ''vestrum'' = jullie, uw :{| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||vester||vestri||vestra||vestrae||vestrum||vestra |-'''acc.'''||vestrum||vestros||vestram||vestras||vestrum||vestra |'''gen.'''||vestri||vestrorum||vestrae||vestrarum||vestri||vestrorum |- |'''dat.'''||vestro||vestris||vestrae||vestris||vestro||vestris |- |'''acc.'''||vestrum||vestros||vestram||vestras||vestrum||vestra |- |'''abl.'''||vestro||vestris||vestra||vestris||vestro||vestris |} ===Derde persoon=== Het bezittelijk voornaamwoord van de derde persoon enkelvoud en meervoud zijn identiek: ''suus'', ''sua'', ''suum'' = zijn, haar, hun :{| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||suus||sui||sua||suae||suum||sua |- |'''gen.'''||sui||suorum||suae||suarum||sui||suorum |- |'''dat.'''||suo||suis||suae||suis||suo||suis |- |'''acc.'''||suum||suos||suam||suas||suum||sua |- |'''abl.'''||suo||suis||sua||suis||suo||suis |} De niet reflexieve vormen van het bezittelijk voornaamwoord van de derde persoon enkelvoud worden weergegeven door ''eius'', voor alle geslachten. Die van de derde persoon meervoud door ''eorum'', ''earum'' en ''eorum'', respectievelijk voor het mannelijk, het vrouwelijk en het onzijdig. ==Pronomina demonstrativa== De pronomina demonstrativa of aanwijzende voornaamwoorden verwijzen, zoals hun naam al zegt, naar iets. In het Latijn worden er drie onderscheiden: *''hic'', ''haec'', ''hoc'' = deze (bij een de-woord), dit (bij een het-woord); verwijst naar iets dicht bij de spreker. *''iste'', ''ista'', ''istud'' = die, dat; verwijst naar iets dicht bij de luisteraar, maar iets verder weg bij de spreker. *''ille'', ''illa'', ''illud'' = gene, gindse; verwijst naar iets ver weg in de ruimte of de tijd van zowel de spreker als van de luisteraar. Ille houdt soms ook een waardeoordeel in: de bekende, de beroemde. Allen kunnen ze zowel zelfstandig als bijvoegelijk gebruikt worden. In het laatste geval, d.w.z. bijvoegelijk gebruikt, komen de pronomina demonstrativa in de regel voor het woord waarna ze verwijzen en volgen dit woord in naamval, geslacht en aantal: :{| |- |''hae arbores'' || = deze bomen (''arbor, arboris'' (f) boom) |- |''in illo burdone'' || = op gene muilezel (''burdo, burdonis'' (m) muilezel) |- |''iuxta istud templum'' || = naast die tempel (''iuxta (+acc)'' naast) |} ===''hic'', ''haec'', ''hoc''=== :{| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||hic||hi||haec||hae||hoc||haec |- |'''gen.'''||huius||horum||huius||harum||huius||horum |- |'''dat.'''||huic||his|| huic ||his|| huic||his |- |'''acc.'''||hunc||hos||hanc||has||hoc||haec |- |'''abl.'''||hoc||his||hac||his||hoc||his |} ===''iste'', ''ista'', ''istud''=== :{| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||iste||isti||ista||istae||istud||ista |- |'''gen.'''||istius||istorum||istius||istarum||istius||istorum |- |'''dat.'''||isti||istis||isti||istis||isti||istis |- |'''acc.'''||istum||istos||istam||istas||istud||ista |- |'''abl.'''||isto||istis||ista||istis||isto||istis |} ===''ille'', ''illa'', ''illud''=== De vervoeging van ''ille'' is gelijk aan die van ''iste'': :{| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||ille||illa|illud|illi||illae||illa |- |'''gen.'''||illius||illorum||illius||illarum||illius||illorum |- |'''dat.'''||illi||illis||illi||illis||illi||illis |- |'''acc.'''||illum||illos||illam||illas||illud||illa |- |'''abl.'''||illo||illis||illa||illis||illo||illis |} ==Pronomina determinativa== De pronomina determinativa of bepaalde voornaamwoorden werden vroeger nog al eens tot de aanwijzende voornaamwoorden gerekend. Gezien hun bijzondere betekenis verdienen ze het echter om in een aparte groep geplaatst te worden. De pronomina determinativa zijn: *''ipse'', ''ipsa'', ''ipsum'' = zelf, maar kan vaak genuanceerder worden weergegeven met: van zij kant, persoonlijk, juist. *''is'', ''ea'', ''id'' = #hij, zij, het (als niet-reflexieve vorm van het persoonlijk voornaamwoord voor de derde persoon) #deze, die *''idem'', ''eadem'', ''idem'' = dezelfde, hetzelfde De laatste (''idem'', ''eadem'', ''idem'') is eigenlijk dezelfde als ''is'', ''ea'', ''id'', maar met het achtervoegsel ''dem'' er aan vastgeplakt. ===''ipse'', ''ipsa'', ''ipsum = zelf''=== :{| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||ipse||ipsi||ipsa||ipsae||ipsum||ipsa |- |'''gen.'''||ipsius||ipsorum||ipsius||ipsarum||ipsius||ipsorum |- |'''dat.'''||ipsi||ipsis||ipsi||ipsis||ipsi||ipsis |- |'''acc.'''||ipsum||ipsos||ipsam||ipsas||ipsum||ipsa |- |'''abl.'''||ipso||ipsis||ipsa||ipsis||ipso||ipsis |} ===''is'', ''ea'', ''id = die, dat''=== :{| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||is||ei (ii)||ea||eae||id||ea |- |'''gen.'''||eius (ejus)||eorum||eius||earum||eius (ejus)||eorum |- |'''dat.'''||ei||eis (iis)||ei||eis (iis)||ei||eis (iis) |- |'''acc.'''||eum||eos||eam||eas||id||ea |- |'''abl.'''||eo||eis (iis)||ea||eis (iis)||eo||eis (iis) |} ===''idem'', ''eadem'', ''idem = dezelfde, hetzelfde''=== ''idem'' etc. is ontstaan door -''dem'' achter de verbogen vormen van ''is'', ''ea'', ''id'' te plakken. Let op enkele klankveranderingen in de accusativus enkelvoud en genitivus meervoud, waar een '''m''' in een '''n''' verandert. De vormen tussen haakjes zijn wat minder vaak voorkomende varianten. :{| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||idem||eidem||eadem||eaedem||idem||eadem |-fghdhfgh |'''gen.'''||eiusdem||eorundem||eiusdem||earundem||eiusdem||eorundem |- |'''dat.'''||eidem||eisdem (iisdem, isdem)||eidem||eisdem (iisdem, isdem)||eidem||eisdem (iisdem, isdem) |- |'''acc.'''||eundem||eosdem||eandem||easdem||idem||eadem |- |'''abl.'''||eodem||eisdem (iisdem, isdem)||eadem||eisdem (iisdem, isdem)||eodem||eisdem (iisdem, isdem) |} ==Pronomina relativa== Een ''(pronomen) relativum'' of ''betrekkelijk voornaamwoord'' wordt in een bijzin gebruikt en verwijst naar iets of iemand in de hoofdzin (het ''antecedent''): :'''Het huis''', '' '''dat''' onlangs verkocht werd'', is helemaal verbouwd. Het betrekkelijk voornaamwoord '''dat''' uit de bijzin (''dat onlangs verkocht werd'') verwijst naar '''Het huis''' in de hoofdzin. In beide gevallen worden ze gebruikt als onderwerp in de zin. Nog een voorbeeld: :De motor van '''de auto''','' '''die''' ik onlangs gekocht had'', en'' '''waarmee''' ik op vakantie wou gaan'', sloeg telkens af. Hier staan twee betrekkelijke voornaamwoorden in, '''die''' en '''waarmee''', die beide naar het zelfde onderdeel van de hoofdzin verwijzen, namelijk '''de auto'''. In de hoofdzin speelt '''de auto''' de rol van een bepaling bij ''De motor''. In de eerste bijzin (''die ik onlangs gekocht had'') wordt '''de auto''' vervangen door '''die''' en speelt het de rol van lijdend voorwerp. In de tweede bijzin (''waarmee ik op vakantie wou gaan'') wordt '''de auto''' vervangen door '''waarmee''' en speelt het de rol van een bepaling.je mag niet vergeten dat een relativum altijd bij een antecedent staat(=substantief met zelfde genus en getal 'staat altijd voor het relativum) Hier zijn de Latijnse betrekkelijke voornaamwoorden of ''relativa'': :{| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||qui||qui||quae||quae||quod||quae |- |'''gen.'''||cuius||quorum||cuius||quarum||cuius||quorum |- |'''dat.'''||cui||quibus||cui||quibus||cui||quibus |- |'''acc.'''||quem||quos||quam||quas||quod||quae |- |'''abl.'''||quo||quibus||qua||quibus||quo||quibus |} Bij het gebruik van de relativa in een Latijnse zin moet het volgende in de gaten gehouden worden: ''het relativum richt zich in geslacht en getal naar het woord waarna het verwijst in de hoofdzin, maar de naamval wordt bepaald door de rol die het in de bijzin speelt''. Een voorbeeld ter illustratie (''steterunt'' = stonden; ''viderunt'' = zagen; ''in foro'' = op het forum): :'' '''puellae''' in foro steterunt '''quas''' pueri viderunt'' = de meisjes, die de jongens zagen, stonden op het forum. '''quas''' heeft hetzelfde geslacht (f) en aantal (mv) dan het antecedent in de hoofdzin waar het naar verwijst, namelijk '''puellae'''. Echter, '''puellae''' staat in de nominativus, aangezien het het onderwerp is van de hoofdzin ''puellae in foro steterunt''. In de bijzin staat '''quas''' echter in de accusativus omdat de meisjes het lijdend voorwerp vormen van de bijzin ''quas pueri viderunt''. Merk op dat de Nederlandse (letterlijke) vertaling onduidelijk is over wie nu wie zag. Werden de meisjes door de jongens gezien, of omgekeerd, werden de jongens door de meisjes gezien? Het Latijn is hierover zeer duidelijk: ''quas'' staat in de accusativus, ''pueri'' in de nominativus en dus werden de meisjes door de jongens gezien. Het verschil wordt duidelijk als we de zin herschrijven zodanig dat de jongens door de meisjes gezien werden: :'' '''puellae''' in foro steterunt '''quae''' pueros viderunt'' = de meisjes, die de jongens zagen, stonden op het forum. De letterlijke Nederlandse vertaling blijft de zelfde, maar omdat '''quae''' een nominativus is en '''pueros''' een accusativus, moeten de jongens nu door de meisjes gezien zijn. ==Pronomina interrogativa== Van de vragende voornaamwoorden of ''pronomina interrogativa'' zijn er twee smaken: de zelfstandig gebruikte vragende voornaamwoorden en de bijvoegelijk gebruikte vragende voornaamwoorden. === Zelfstandig gebruik === De zelfstandig gebruikte vragende voornaamwoorden zijn in vrijwel alle vormen gelijk aan het betrekkelijk voornaamwoord of ''relativum''. De afwijkende vormen zijn die van de mannelijke en vrouwelijke nominativus enkelvoud (beide ''quis'') en die van het onzijdige nominativus en accusativus enkelvoud (beide ''quid''): :{| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||'''''quis'''''||qui||'''''quis'''''||qui||'''''quid'''''||quae |- |'''gen.'''||cuius||quorum||cuius||quarum||cuius||quorum |- |'''dat.'''||cui||quibus||cui||quibus||cui||quibus |- |'''acc.'''||quem||quos||quam||quas||'''''quid'''''||quae |- |'''abl.'''||quo||quibus||qua||quibus||quo||quibus |} Zelfstandig gebruik wil zeggen dat het vragende voornaamwoord als volwaardig naamwoord de plaats in kan nemen van een zelfstandig naamwoord. '''Voorbeelden''' :{| |- |''quis es?'' || = wie ben jij? |- |''quibus pecuniam dedisti?'' || = (aan) wie heb je het geld gegeven? |} '''Woordenlijst''' :{| |- |''dedisti'' || (jij) hebt gegeven |- |''es'' || (jij) bent |- |''pecunia, -ae'' (f) || geld |} === Bijvoeglijk gebruik === Het bijvoeglijk gebruikte vragende voornaamwoord is in alle vormen gelijk aan die van het betrekkelijk voornaamwoord of ''relativum'': :{| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||qui||qui||quae||quae||quod||quae |- |'''gen.'''||cuius||quorum||cuius||quarum||cuius||quorum |- |'''dat.'''||cui||quibus||cui||quibus||cui||quibus |- |'''acc.'''||quem||quos||quam||quas||quod||quae |- |'''abl.'''||quo||quibus||qua||quibus||quo||quibus |} Bijvoeglijk gebruik wil zeggen dat het vragende voornaamwoord net als een bijvoeglijk naamwoord bij een zelfstandig naamwoord hoort. In het Nederlands gebruiken we dan vaak ''welke''. En net als het bijvoeglijke naamwoord richt het bijvoeglijk gebruikte vragende voornaamwoord zich in getal, geslacht en naamval naar het zelfstandige naamwoord waar het bij hoort. '''Voorbeelden''' :{| |- |''quem servum vituperavisti?'' || = welke slaaf heb jij vermaand? |- |''cui ancillae donum das?'' || = (aan) welke slavin geef je een geschenk? |} '''Woordenlijst''' :{| |- |''ancilla, -ae'' (f) || slavin |- |''das'' || (jij) geeft |- |''donum, -i'' (n) || geschenk |- |''servus, -i'' (m) || slaaf |- |''vituperavisti'' || (jij) hebt vermaand |} {{Sub}} {{Links}} 2821qrapgcrectgwdkpqaz0rzbevfby 0 2598 421952 377751 2026-04-08T23:16:13Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421952 wikitext text/x-wiki == Verbuiging van de adiectiva == De verbuiging richt zich naar het substantivum waar het adiectivum bijhoort, d.w.z. het neemt vormen aan die horen bij de naamval, het geslacht en het getal van het substantivum. Wat de vormen betreft wordt het adiectivum in twee hoofdgroepen onderscheiden: #Adiectiva van de eerste groep #Adiectiva van de tweede groep ===Adiectiva van de eerste klasse === De adjectieven (een ander woord is adiectiva) van de eerste klasse bestaan uit woorden uit de eerste (A-stammen) en de tweede (O-stammen) verbuiging {| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''Mannelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''Onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||bonus||boni||bona||bonae||bonum||bona |- |'''voc.'''||bone||boni||bona||bonae||bonum||bona |- |'''gen.'''||boni||bonorum||bonae||bonarum||boni||bonorum |- |'''dat.'''||bono||bonis||bonae||bonis||bono||bonis |- |'''acc.'''||bonum||bonos||bonam||bonas||bonum||bona |- |'''abl.'''||bono||bonis||bona||bonis||bono||bonis |} Net als bij sommige substantiva van de tweede verbuiging zijn er adiectiva die in de nominativus enkelvoud '''mannelijk''' eindigen op ''er''. Zij kunnen de ''e'' verliezen of behouden: :''pulcher'', ''pulchra'', ''pulchrum'' (mooi) verliest de ''e''. :''liber'', ''libera'', ''liberum'' (vrij) behoudt de ''e''. '''Voorbeelden:''' {| |- |''servi liberti sunt''|| = de slaven zijn vrij |- |''mali nautae pulchris puellis ineptias narrabant'' || = de slechte zeelui vertelden onzin aan de mooie meisjes |- |''in festiva taberna bibulum vinum bibi'' || = ik dronk lekkere wijn in een gezellige kroeg |} Merk op dat ''mali'' en ''nautae'' bij elkaar horen: beide woorden staan in de nominativus meervoud en zijn mannelijk. Hoewel ''mali'' op een ''-i'' eindigt en ''nautae'' op ''-ae'' hebben beide toch dezelfde naamval, geslacht en getal en horen dus bij elkaar. Het is een veelgemaakte fout dat men denkt dat het bijvoeglijke naamwoord en het zelfstandige naamwoord waar het bij hoort dezelfde vorm moeten hebben. Maar de regel is: :'''''Het bijvoeglijke naamwoord richt zich in naamval, geslacht en getal naar het zelfstandige naamwoord waar het bijhoort.''''' En dat betekent dat ze niet noodzakelijker wijs dezelfde uitgang moeten hebben. '''Woordenlijst:''' {| |- |''bibi'' || (ik) dronk |- |''bibulus'' || lekker |- |''bonus'' || goed |- |''festivus'' || gezellig |- |''in (+abl)'' || in |- |''ineptiae, -arum'' (f) || onzin |- |''liber, -eri'' || vrij |- |''malus'' || slecht |- |''narrabant'' || (zij) vertelden |- |''nauta, -ae'' (m) || zeeman |- |''puella, -ae'' (f) || meisje |- |''pulcher, -chra'' || mooi |- |''servus, -i'' (m)|| slaaf |- |''sunt'' || (zij) zijn |- |''taberna, -ae'' (f) || kroeg |- |''vinum, -i'' (n) || wijn |} ===Adiectiva van de tweede klasse=== De adiectiva van de tweede klasse bestaan uit woorden uit de derde verbuiging. Het zijn voornamelijk I-stammen aangevuld met enkele consonant-stammen. De adiectiva van de tweede klasse worden verder verdeeld in drie subgroepen: #adiectiva met uitgangen voor mannelijk, vrouwelijk en onzijdig /alle adi. op -er #adiectiva met uitgangen voor mannelijk/vrouwelijk enerzijds en onzijdig anderzijds /alle adi. op -is #adiectiva met gelijke uitgangen voor mannelijk, vrouwelijk en onzijdig /vb: prudens ====Adiectiva met uitgangen voor mannelijk, vrouwelijk en onzijdig (volgen acer)==== Deze groep heeft verschillende uitgangen voor elk van de drie geslachten in de nominativus enkelvoud. Deze uitgangen zijn ''-er'' voor het mannelijk, ''-ris'' voor het vrouwelijk en ''-re'' voor het onzijdig. Voorbeeld ''acer'', scherp, streng: {| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||acer||acres||acris||acres||acre||acria |- |'''gen.'''||acris||acrium||acris||acrium||acris||acrium |- |'''dat.'''||acri||acribus||acri||acribus||acri||acribus |- |'''acc.'''||acrem||acres||acrem||acres||acre||acria |- |'''abl.'''||acri||acribus||acri||acribus||acri||acribus |} ====Adiectiva met uitgangen voor mannelijk/vrouwelijk en onzijdig==== Deze groep heeft verschillende uitgangen voor het mannelijk en vrouwelijk enerzijds en onzijdig anderzijds in de nominativus enkelvoud. Deze uitgangen zijn ''-is'' voor het mannelijk en vrouwelijk en ''-e'' voor het onzijdig. Voorbeeld ''fortis'', sterk: {| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk/vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||fortis||fortes||forte||fortia |- |'''gen.'''||fortis||fortium||fortis||fortium |- |'''dat.'''||forti||fortibus||forti||fortibus |- |'''acc.'''||fortem||fortes||forte||fortia |- |'''abl.'''||forti||fortibus||forti||fortibus |} ====Adiectiva met uitgangen voor mannelijk/vrouwelijk/onzijdig==== Deze groep heeft identieke uitgangen voor zowel het mannelijk als het vrouwelijk als het onzijdig in de nominativus enkelvoud: {| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk/vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||prudens||prudentes||prudens||prudentia |- |'''gen.'''||prudentis||prudentium||prudentis||prudentium |- |'''dat.'''||prudenti||prudentibus||prudenti||prudentibus |- |'''acc.'''||prudentem||prudentes||prudens||prudentia |- |'''abl.'''||prudenti||prudentibus||prudenti||prudentibus |} adiectiva van de tweede klasse volgen meestal(!!!)de verbuiging van de zelfst. naamw. v/d tweede klasse behalve op 3 plaatsen: # de abl. enk. # de gen. mv. # de onz.nom.-acc.mv. ==Trappen van vergelijking== Het Latijn kent net als het Nederlands ''trappen van vergelijking''. Voorbeelden zijn ''groot'', ''groter'', ''grootst'' of ''goed'', ''beter'', ''best''. We kennen de volgende trappen: #de stellende trap, de ''(gradus) positivus'': "groot". Dit is de gewone vorm van het adiectivum die we tot nog toe gezien hebben. #de vergrotende trap, de ''(gradus) comparativus'': "groter". # de overtreffende trap, de ''(gradus) superlativus'': "grootst". Ook de comparativus en superlativus richten zich in het Latijn naar het zelfstandig naamwoord waar het bij hoort. ===Vorming van de comparatief=== Voor het mannelijk en vrouwelijk wordt de comparativus gevormd door achter de stam van het adiectivum -'''ior''' te plaatsen. :''clarus'' &rarr; ''clarior'' :''fortis'' &rarr; ''fortior'' :''pulcher'' &rarr; ''pulchrior'' :''celer'' &rarr; ''celerior'' Voor het onzijdig plaats men -'''ius''' achter de stam. :''clarus'' &rarr; ''clarius'', gen. ''clarioris'' :''fortis'' &rarr; ''fortius'', gen. ''fortioris'' :''pulcher'' &rarr; ''pulchrius'', gen. ''pulchrioris'' :''celer'' &rarr; ''celerius'', gen. ''celerioris'' De comparativa worden verbogen alsof het consonant-stammen zijn: {| |- |||colspan="2" style="text-align:center"|'''mannelijk/vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||clarior||clariores||clarius||clariora |- |'''gen.'''||clarioris||clariorum||clarioris||clariorum |- |'''dat.'''||clariori||clarioribus||clariori||clarioribus |- |'''acc.'''||clariorem||clariores||clarius||clariora |- |'''abl.'''||clariore||clarioribus||clariore||clarioribus |} ===Vorming van de superlatief=== De superlativus wordt gevormd door -'''issimus''', -'''issima''' of -'''issimum''' achter de stam te plaatsen voor resp. het mannelijk, het vrouwelijk en het onzijdig: :''clarus'' &rarr; ''clarissimus'', ''clarissima'', ''clarissimum'' :''fortis'' &rarr; ''fortissimus'', ''fortissima'', ''fortissimum'' Eindigt de stam op -'''r''' dan zijn het de uitgangen -'''rimus''', -'''rima''' of -'''rimum''': :''pulcher'' &rarr; ''pulcherrimus'', ''pulcherrima'', ''pulcherrimum'' :''celer'' &rarr; ''celerrimus'', ''celerrima'', ''celerrimum'' {| |- |||colspan="2" style="text-align:center;"|'''mannelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''vrouwelijk'''||colspan="2" style="text-align:center;"|'''onzijdig''' |- |||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud''' |- |'''nom.'''||pulcherrimus||pulcherrimi||pulcherrima||pulcherrimae||pulcherrimum||pulcherrima |- |'''gen.'''||pulcherrimi||pulcherrimorum||pulcherrimae||pulcherrimarum||pulcherrimi||pulcherrimorum |- |'''dat.'''||pulcherrimo||pulcherrimis||pulcherrimae||pulcherrimis||pulcherrimo||pulcherrimis |- |'''acc.'''||pulcherrimum||pulcherrimos||pulcherrimam||pulcherrimas||pulcherrimum||pulcherrima |- |'''abl.'''||pulcherrimo||pulcherrimis||pulcherrima||pulcherrimis||pulcherrimo||pulcherrimis |- |'''voc.'''||pulcherrime||pulcherrimi||pulcherrima||pulcherrimae||pulcherrimum||pulcherrima |} Een zestal adiectiva dat op -'''ilis''' eindigt vormt de superlativus door -'''limus''' achter de stam te plaatsen: :''facilis'' &rarr; ''facillimus'', ''facillima'', ''facillimum'' Deze zes zijn #''facilis'' (gemakkelijk) #''dificilis'' (moeillijk) #''similis'' (gelijk) #''disimilis'' (ongelijk) #''humilis'' (laag) #''gracilis'' (slank). ==Onregelmatige vormen== De volgende adiectiva hebben onregelmatige trappen van vergelijking: {| |- |bonus||melior||optimus||(goed) |- |malus||peior||pessimus||(slecht) |- |magnus||maior||maximus||(groot) |- |parvus||minor||minimus||(klein) |- |vetus||vetustior||veterrimus||(oud) |} {{Sub}} {{Links}} 2q65n4pywgwo7f0kyhumkhjzqdcjz03 0 2599 421955 378236 2026-04-08T23:16:38Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421955 wikitext text/x-wiki ==Regels voor alle declinaties== Omdat er 5 declinaties zijn, 6 naamvallen, enkelvoud en meervoud en 3 geslachten zijn er in principe 180 vormen mogelijk. De situatie is echter minder ernstig dan men zou denken. Ten eerste heeft niet iedere declinatie afzonderlijke vormen voor alle drie geslachten, wat het aantal te leren uitgangen al dramatisch reduceert. En verder gelden er enkele regels die het aantal uitgangen nog verder terugbrengt: * Bij onzijdige woorden is de accusativus altijd gelijk aan de nominativus * De vocativus is altijd gelijk aan de nominativus (uitzondering: tweede declinatie) * De ablativus is in het meervoud altijd gelijk aan de dativus ==Overzicht van alle declinaties en hun verbuigingen== Onderstaand de volgorde van naamvallen in de overzichten en hun afkortingen: #nominativus (nom.) #genitivus (gen.) #dativus (dat.) #accusativus (acc.) #ablativus (abl.) #vocativus (voc.), indien verschillend van de nominativus Door deze volgorde zijn begrippen als "tweede", "derde" en "vierde naamval" uitwisselbaar met de grammatica's van andere talen zoals Oud-Grieks en Duits. ===Eerste declinatie=== Het grammaticaal geslacht van de woorden uit de eerste declinatie is bijna altijd vrouwelijk. De stam eindigt op -'''a'''. '''Vrouwelijke woorden op -a''' ''mensa'' eettafel: :{| |- ||| '''enkelvoud''' || '''meervoud''' |- |'''nom.'''||mensa||mensae |- |'''gen.'''||mensae||mensarum |- |'''dat.'''||mensae||mensis |- |'''acc.'''||mensam||mensas |- |'''abl.'''||mensa||mensis |} '''Voorbeelden:''' :{| |- |''feminae cenam praeparant''|| = de vrouwen bereiden het maal |- |''domina puellis pecuniam dat''|| = de vrouw des huizes geeft de meisjes geld |- |''fibula ancillae est''|| = de ''fibula'' is van de slavin (of: de slavin heeft een ''fibula'') |- |''femina candelas emit''|| = de vrouw kocht kaarsen |- |''a Roma venit''|| = hij (zij, het) kwam uit Rome |- |''pecunia nautarum''|| = het geld van de matrozen |} '''Woordenlijst:''' :{| |- |''ancilla'' (f)|| slavin |- |''candela'' (f)|| kaars |- |''cena'' (f)|| maal, maaltijd, diner |- |''dat''|| (hij,zij) geeft |- |''domina'' (f)|| meesteres, vrouw des huizes |- |''emit''|| (hij,zij) kocht |- |''est''|| (hij,zij,het) is |- |''femina'' (f)|| vrouw |- |''fibula'' (f)|| fibula, gesp waarmee de toga vastgezet werd |- |''mensa'' (f)|| (eet)tafel |- |''nauta'' (m)|| zeeman, matroos |- |''pecunia'' (f)|| geld |- |''praeparant''|| (zij) bereiden (voor) |- |''puella'' (f)|| meisje |- |''Roma'' (f)|| Rome |- |''venit''|| (hij,zij,het) kwam |} ===Tweede declinatie=== Het grammaticale geslacht van de woorden uit de tweede declinatie is mannelijk (-us, -er) of onzijdig (-um). De stam van deze woorden eindigt op -o en deze declinatie wordt daarom ook wel de o-declinatie genoemd. Omdat de tweede declinatie de enige declinatie is waarin een aparte vorm voor de vocativus voorkomt laten we hier ook steeds de vocativus vormen zien. ==== Mannelijke woorden op -us ==== :{| |- ||| '''enkelvoud''' || '''meervoud''' |- |'''nom.'''||dominus||domini |- |'''gen.'''||domini||dominorum |- |'''dat.'''||domino||dominis |- |'''acc.'''||dominum||dominos |- |'''abl.'''||domino||dominis |- |'''voc.'''||domine||domini |} De tweede declinatie is de enige declinatie waar een echte vocativus in voorkomt: Mannelijke woorden op -us krijgen een -e in de vocatief: Domine! '''Voorbeelden:''' :{| |- |''dominus et domina ambulant''|| = de heer en de dame wandelen |- |''servus in horto laborat''|| = de slaaf werkt in de tuin |- |''coquus cibum in culina praeparat''|| = de kok bereidt het voedsel |- |''ave, domine!''|| = gegroet, heer |- |''servi dominorum laborant''|| = de slaven van de heren (meesters) werken |- |''coquus servis cibum dat''|| = de kok geeft de slaven voedsel |} '''Woordenlijst:''' :{| |- |''ambulant''|| (zij) lopen, (zij) wandelen |- |''ave''|| gegroet |- |''cibus'' (m)|| voedsel |- |''coquus'' (m)|| kok |- |''culina'' (f)|| keuken |- |''dat''|| (hij, zij) geeft |- |''domina'' (f)|| dame, vrouw des huizes |- |''dominus'' (m)|| heer, heer des huizes, meester |- |''et''|| en, ook |- |''hortus'' (m)|| tuin |- |''in (+abl)''|| in, op |- |''laborant''|| (zij) werken |- |''laborat''|| (hij,zij) werkt |- |''praeparat''|| (hij,zij) bereidt |- |''servus'' (m)|| slaaf |} ==== Mannelijke woorden op -er ==== De woorden waarvan de nom. enkelvoud eindigt op -'''er''' zijn ontstaan uit woorden die eindigden op -'''rus'''. Deze woorden verloren de '''us''' aan het eind: ''puerus &rarr; puer''. :{| |- ||| '''enkelvoud''' || '''meervoud''' |- |'''nom.'''||puer||pueri |- |'''gen.'''||pueri||puerorum |- |'''dat.'''||puero||pueris |- |'''acc.'''||puerum||pueros |- |'''abl.'''||puero||pueris |- |'''voc.'''||puer||pueri |} Als de '''r''' voorafgegaan werd door iets anders dan een '''e''', dan werd er in een '''e''' ingeschoven: ''agrus &rarr; *agr &rarr; ager''. :{| |- ||| '''enkelvoud''' || '''meervoud''' |- |'''nom.'''||ag'''e'''r||agri |- |'''gen.'''||agri||agrorum |- |'''dat.'''||agro||agris |- |'''acc.'''||agrum||agros |- |'''abl.'''||agro||agris |- |'''voc.'''||ag'''e'''r||agri |} '''Voorbeelden:''' :{| |- |''pueri et puellae ludunt''|| = de jongens en de meisjes spelen |- |''poetae libros legerunt''|| = de dichters lazen de boeken |- |''servi in agris laboraverunt''|| = de slaven werkten op de akkers |} '''Woordenlijst:''' :{| |- |''ager, -gri'' (m)|| akker |- |''et''|| en |- |''in'' (+abl)|| in, op |- |''legerunt''|| (zij) lazen |- |''liber, -bri'' (m)|| boek |- |''ludunt''|| (zij) spelen |- |''poeta'' (m)|| dichter |- |''puella'' (f)|| meisje |- |''puer, -eri'' (m)|| jongen |- |''servus'' (m)|| slaaf |- |''laboraverunt''|| (zij) werkten |} ==== Onzijdige woorden op -um ==== Het grammaticale geslacht van de woorden uit de tweede declinatie die eindigen op -um is onzijdig. Zoals bij alle onzijdige woorden zijn nominativus, accusativus en vocativus identiek. :{| |- ||| '''enkelvoud''' || '''meervoud''' |- |'''nom.'''||bellum||bella |- |'''gen.'''||belli||bellorum |- |'''dat.'''||bello||bellis |- |'''acc.'''|| bellum ||bella |- |'''abl.'''||bello||bellis |- |'''voc.'''|| bellum ||bella |} '''Voorbeelden:''' :{| |- |''dominus in foro ad templum ambulat''|| = de heer loopt op het forum naar de tempel |- |''in bello pugnavit''|| = hij vocht in de oorlog |} '''Woordenlijst''' :{| |- |''ad'' (+acc)|| naar |- |''ambulat''|| (hij) loopt |- |''bellum'' (n)|| oorlog, strijd |- |''dominus'' (m)|| heer, heer des huizes |- |''in'' (+abl)|| in, op |- |''pugnavit''|| (hij,zij) vocht |- |''templum'' (n)|| tempel |- |''forum'' (n)|| forum (een markt waar zich een belangrijk deel van het openbare leven afspeelde) |} ===Derde declinatie=== De derde declinatie is een grote groep woorden waarvan de stam eindigt op -i of op een medeklinker (''consonant''). Deze beide groepen zijn in de loop der tijd samen gevallen en worden daarom traditioneel als een enkele declinatie beschouwd. Enkele woorden tonen kenmerken van zowel de i- als de consonant-stammen en worden daarom tot de ''gemengde declinatie'' gerekend. De derde declinatie kenmerkt zich door een doorgaans groot verschil tussen de vormen van de nominativus enkelvoud en de genitivus enkelvoud die eindigt op -is en beide vormen moeten daarom uit het hoofd geleerd worden. De stam kan namelijk alleen maar betrouwbaar afgeleid worden van de genitivus. ====Consonant-stammen==== De consonant-stammen zijn woorden waarvan de stam op een medeklinker eindigt. Bijna alle woorden uit de groep van de consonant-stammen hebben een verschillend aantal lettergrepen in de nominativus en genitivus. De stam eindigt op een klein aantal uitzonderingen na op een enkele medeklinker. :{| |- ||| '''enkelvoud''' || '''meervoud''' |- |'''nom.'''||rex||reges |- |'''gen.'''||regis||regum |- |'''dat.'''||regi||regibus |- |'''acc.'''||regem||reges |- |'''abl.'''||rege||regibus |} Bij onzijdige woorden is de accusativus altijd gelijk aan de nominativus, en in het meervoud eindigend op -a. :{| |- ||| '''enkelvoud''' || '''meervoud''' |- |'''nom.'''||opus||opera |- |'''gen.'''||operis||operum |- |'''dat.'''||operi||operibus |- |'''acc.'''||opus||opera |- |'''abl.'''||opere||operibus |} '''Voorbeelden:''' :{| |- |''rex leges fecit''|| = de koning maakte wetten |- |''sculptor opera fecit''|| = de beeldhouwer maakte kunstwerken |- |''puella colorem florum amat''|| = het meisje houdt van de kleur van de bloemen |- |''structor lateres in pedem demisit''|| = de metselaar liet de bakstenen op de voet vallen |- |''de aestate bellum gessit''|| = tijdens de zomer voerde hij oorlog |- |''venator lepores venatur''|| = de jager jaagt op hazen |} '''Woordenlijst''' :{| |-''aestas, aestatis'' (f)|| zomer |- |''amat''|| (hij,zij) houdt van |- |''bellum'' (n)|| oorlog |- |''color, coloris'' (m)|| kleur |- |''de (+abl)''|| tijdens |- |''demisit''|| (hij, zij) liet vallen |- |''fecit''|| (hij, zij, het) maakte |- |''flos, floris'' (m)|| bloem |- |''gessit''|| (hij, zij) voerde (oorlog) |- |''in (+acc)''|| op, naar |- |''later, lateris'' (m)|| baksteen |- |''lepus, leporis'' (m)|| haas |- |''lex, legis'' (f)|| wet |- |''opus, operis'' (n)|| (kunst)werk |- |''pes, pedis'' (m)|| voet |- |''puella'' (f)|| meisje |- |''rex, regis'' (m)|| koning |- |''sculptor, sculptoris'' (m)|| beeldhouwer |- |''structor, structoris'' (m)|| metselaar |- |''venator, venatoris'' (m)|| jager |- |''venatur (+acc)''|| (hij, zij, het) jaagt |} ====I-stammen==== De I-stammen zijn substantiva waarvan de stam uitging op -i. Het kent woorden uit alle drie geslachten. Vrouwelijke en mannelijke woorden worden eender verbogen: :{| |- ||| '''enkelvoud''' || '''meervoud''' |- |'''nom.'''||turris||turres |- |'''gen.'''||turris||turrium |- |'''dat.'''||turri|| turribus |- |'''acc.'''||turrim||turris (turres) |- |'''abl.'''||turri||turribus |} Bij de onzijdige woorden eindigen nominativus en accusativus gelijk: :{| |- ||| '''enkelvoud''' || '''meervoud''' |- |'''nom.'''||mare||maria |- |'''gen.'''||maris||marium |- |'''dat.'''||mari|| maribus |- |'''acc.'''||mare||maria |- |'''abl.'''||mari||maribus |} Welke woorden horen nu bij de I-stammen? Welnu, dat zijn de volgende: * Plaats- en riviernamen die eindigen op ''-is'' en een gelijk aantal lettergrepen in de nominativus en de genitivus hebben. * De volgende woorden: :{| |- |''febris'' (f)|| koorts |- |''puppis'' (f)|| achtersteven |- |''securis'' (f)|| bijl |- |''sitis'' (f)|| dorst |- |''turris'' (f)|| toren |- |''tussis'' (f)|| hoest(bui) |- |''vis'' (f)|| kracht, geweld |} * De onzijdige woorden die eindigen op ''-al'', ''-ar'' en ''-e'' '''Voorbeelden:''' :{| |- |''Quintus ex Neapoli a febri mortuus est''|| = Quintus uit Napels stierf door koorts |- |''nautae in puppi stabant et mare spectabant''|| = de matrozen stonden op de achtersteven en keken naar de zee |- |''venatores animalia venantur''|| = de jagers jagen op dieren |} '''Woordenlijst''' :{| |- |''a (+abl)''|| door |- |''animal, animalis'' (n)|| dier |- |''et''|| en, ook |- |''ex (+abl)''|| uit |- |''febris, febris'' (f)|| koorts |- |''in (+abl)''|| in, op |- |''mare, maris'' (n)|| zee |- |''mortuus est''|| (hij, zij, het) stierf |- |''nauta, -ae'' (m)|| matroos, zeeman |- |''Neapolis, Neapolis'' (f)|| Napels |- |''puppis, puppis'' (f)|| achtersteven |- |''Quintus, -i'' (m)|| Quintus |- |''spectabant (+acc)''|| keken naar |- |''stabant''|| (zij) stonden |- |''venantur (+acc)''|| (zij) jagen op |- |''venator, venatoris'' (m)|| jager |} ====Gemengde declinatie==== Woorden uit de gemengde declinatie waren oorspronkelijk I-stammen maar zijn vrijwel geheel overgegaan naar de consonant-declinatie. Alleen de genitivus meervoud (d.w.z. de uitgang ''-ium'') is behouden: :{| |- ||| '''enkelvoud''' || '''meervoud''' |- |'''nom.'''||navis||naves |- |'''gen.'''||navis||navium |- |'''dat.'''||navi|| navibus |- |'''acc.'''||navem||naves (navis) |- |'''abl.'''||nave||navibus |} Om tot de gemengde declinatie te behoren moet een woord aan één van de volgende regels voldoen: * De nominativus en de genitivus enkelvoud hebben een gelijk aantal lettergrepen ''en'' eindigen op ''-is'' of ''-es'', bv: :{| |- |''clades, cladis'' (f)|| nederlaag |- |''classis, classis'' (f)|| vloot |- |''navis, navis'' (f)|| schip |} * De stam eindigt op twee of meer consonanten, bv: :{| |- |''gens, gentis'' (f)|| volk (stam ''ge'''nt'''-'') |- |''nox, noctis'' (f)|| nacht (stam ''no'''ct'''-'') |- |''urbs, urbis'' (f)|| stad (stam ''u'''rb'''-'') |} Uiteraard zijn er ook hier weer de onvermijdelijke uitzonderingen. De volgende woorden horen gewoon bij de consonant stammen (tussen haakjes staat waarom ze eigenlijk tot de gemengde declinatie zouden moeten horen): :{| |- |style="white-space:nowrap;"|''pater, patris'' (m) || vader || (de stam ''pa'''tr'''-'' eindigt op twee medeklinkers) |- |style="white-space:nowrap;"|''mater, matris'' (f) || moeder || (de stam ''ma'''tr'''-'' eindigt op twee medeklinkers) |- |style="white-space:nowrap;"|''frater, fratris'' (m) || broer || (de stam ''fra'''tr'''-'' eindigt op twee medeklinkers) |- |style="white-space:nowrap;"|''canis, canis'' (m & f) || hond || (nom. en gen. hebben beide hetzelfde aantal lettergrepen en de nom. eindigt op ''-is'') |- |style="white-space:nowrap;"|''iuvenis, iuvenis'' (m) || jongeling || (nom. en gen. hebben beide hetzelfde aantal lettergrepen en de nom. eindigt op ''-is'') |} '''Voorbeelden:''' :{| |- |''cives urbis Hispalis rebellant'' || = de burgers van de stad Sevilla komen in opstand |- |''auspices aves spectant'' || = de vogelwichelaars kijken naar de vogels |- |''canis ex fonte bibit'' || = de hond drinkt uit de bron |} '''Woordenlijst''' :{| |- |''auspex, auspicis'' (m) || vogelwichelaar (iemand die de toekomst tracht te voorspellen uit de vlucht van de vogels) |- |''avis, avis'' (f) || vogel |- |''bibit'' || (hij, zij, het) drinkt |- |''canis, canis'' (m & f) || hond |- |''civis, civis'' (m) || burger |- |''ex''[ (+abl) || uit |- |''fons, fontis'' (f) || bron |- |''Hispalis, Hispalis'' || Sevilla |- |''rebellant'' || (zij) komen in opstand |- |''urbs, urbis'' (f) || stad |} ===Vierde declinatie=== De vierde declinatie omvat een relatief kleine groep woorden waarvan de stam eindigt op -u. Het grammaticale geslacht van de woorden uit de vierde declinatie is mannelijk (-us) of onzijdig (-um). domus (huis(=), manus (hand) en tribus (stam) zijn vrouwelijk ====Mannelijke woorden op -us, met genitief op -us==== :{| |- ||| '''enkelvoud''' || '''meervoud''' |- |'''nom.'''||contractus||contractus |- |'''gen.'''||contractus||contractuum |- |'''dat.'''||contractu(i)||contractibus |- |'''acc.'''||contractum||contractus |- |'''abl.'''||contractu||contractibus |} ====Onzijdige woorden op -u==== :{| |- ||| '''enkelvoud''' || '''meervoud''' |- |'''nom.'''||cornu||cornua |- |'''gen.'''||cornus||cornuum |- |'''dat.'''||cornu(i)||cornibus |- |'''acc.'''||cornu||cornua |- |'''abl.'''||cornu||cornibus |} ===Vijfde declinatie=== De stam van woorden uit de vijfde declinatie eindigt op -e. Het grammaticale geslacht van de groep is altijd vrouwelijk, met uitzondering van het woord dies (dag (m.), termijn (f.)). Het betreft een betrekkelijk kleine groep woorden. :{| |- ||| '''enkelvoud''' || '''meervoud''' |- |'''nom.'''||res||res |- |'''gen.'''||rei||rerum |- |'''dat.'''||rei||rebus |- |'''acc.'''||rem||res |- |'''abl.'''||re||rebus |} {{Sub}} {{Links}} qyg6aa9i0om3ca0y0vdmq9pq3mgztcw 0 2602 421950 221837 2026-04-08T22:57:40Z Erik Baas 2193 red. 421950 wikitext text/x-wiki De volgende internetpagina's geven toegang tot een scala aan Latijnse teksten: *[https://www.koxkollum.nl Kox Kollum] – Nederlandstalige site met o.a een uitgebreide cursus Latijn. <!-- *[https://www.fh-augsburg.de/~harsch/augustana.html Bibilotheca Augustana] – Een site die behalve Latijnse teksten uit alle eeuwen ook nog teksten uit andere oude talen ter beschikking stelt. Wordt maandelijks bijgewerkt. --><!-- waarschuwing van Bitdefender --> *[https://www.perseus.tufts.edu/ Perseus]{{En}} – Engelstalige site met een rijke voorraad aan Griekse en Latijnse klassieke teksten. Diverse hulpmiddelen staan de bezoeker ter beschikking voor het bepalen van woordvormen en opzoeken van betekenissen. *[https://www.thelatinlibrary.com The Latin Library]{{En}} – geeft public domain-edities van Latijnse teksten. <!-- *[https://latin.eduinfo.com latin.eduinfo.com] geeft je op wat je zoal van Latijnse bronnen vindt op het net, eerder om je kennis te onderhouden dan om het Latijn aan te leren. --><!-- "site niet gevonden" --> *[https://la.wikipedia.org/wiki/Pagina_prima Pagina prima]{{La}} – De Latijnse versie van Wikipedia. *[https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima Pagina prima]{{La}} – De Latijnse Wikisource, met edities van verscheidene Latijnse teksten. (zie voor vertalingen in het Nederlands de [[s:|Nederlandse Wikisource]]) {{Sub}} eif5t0id8bu0qd5jti0y7wg4bhsh56m 421951 421950 2026-04-08T23:15:55Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421951 wikitext text/x-wiki De volgende internetpagina's geven toegang tot een scala aan Latijnse teksten: *[https://www.koxkollum.nl Kox Kollum] – Nederlandstalige site met o.a een uitgebreide cursus Latijn. <!-- *[https://www.fh-augsburg.de/~harsch/augustana.html Bibilotheca Augustana] – Een site die behalve Latijnse teksten uit alle eeuwen ook nog teksten uit andere oude talen ter beschikking stelt. Wordt maandelijks bijgewerkt. --><!-- waarschuwing van Bitdefender --> *[https://www.perseus.tufts.edu/ Perseus]{{En}} – Engelstalige site met een rijke voorraad aan Griekse en Latijnse klassieke teksten. Diverse hulpmiddelen staan de bezoeker ter beschikking voor het bepalen van woordvormen en opzoeken van betekenissen. *[https://www.thelatinlibrary.com The Latin Library]{{En}} – geeft public domain-edities van Latijnse teksten. <!-- *[https://latin.eduinfo.com latin.eduinfo.com] geeft je op wat je zoal van Latijnse bronnen vindt op het net, eerder om je kennis te onderhouden dan om het Latijn aan te leren. --><!-- "site niet gevonden" --> *[https://la.wikipedia.org/wiki/Pagina_prima Pagina prima]{{La}} – De Latijnse versie van Wikipedia. *[https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima Pagina prima]{{La}} – De Latijnse Wikisource, met edities van verscheidene Latijnse teksten. (zie voor vertalingen in het Nederlands de [[s:|Nederlandse Wikisource]]) {{Sub}} {{Links}} mvu0oqocudrkxao7jbpml496thp0rcu 0 4045 421901 100929 2026-04-08T13:38:25Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421901 wikitext text/x-wiki ===Opzet van het boek=== De bedoeling van dit boek is om op een zo eenvoudig mogelijke methode wegwijs te geraken in de wereld van het programmeren. Er wordt getracht om zo eenvoudig mogelijk alle nieuwe dingen uit te leggen zodat iemand die nog nooit een programma heeft geschreven dit boek zonder probleem kan gebruiken. Er wordt getracht om met zo duidelijk mogelijke voorbeelden te werken en geregeld de gebruiker zelf een programma te laten schrijven dat hij nadien kan controleren. '''Let op:''' er zijn verschillende methodes om iets te bereiken. De modeloplossing is niet noodzakelijk de beste voor jou! ===Meewerken=== Graag nodig ik iedereen uit om zijn/haar kennis over dit onderwerp toe te voegen zodat dit een zo volledig mogelijk boek wordt. <noinclude> {{Sub}} {{Links}} </noinclude> dxvpdyi4f822xghc4r77gx0qf0dgvf1 0 5419 421899 284801 2026-04-08T13:37:33Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421899 wikitext text/x-wiki * Bereken de winst van een bedrijf wanneer de uitgaven en inkomsten worden ingegeven. * Een leerkracht heeft een klas van 5 leerlingen en wil graag het klasgemiddelde berekenen van deze klas. * Een leerling maakt een programma om zijn huiswerk te vereenvoudigen. Het moet de schuine zijde van een rechthoekige driehoek berekenen met de stelling van Pythagoras. De leerling geeft wel de twee rechthoekszijden in. * Supermarkt Koophetgoed wil bij de solden een ander kasticketje geven aan haar klanten. Op dit ticketje moeten de volgende dingen staan: de naam van de winkel, de aankoopprijs, hoeveel korting de klant krijgt, hoeveel dit van de aankoopprijs is, de eindprijs en ten slotte nog de volgende zin: Bedankt voor uw bezoek en tot de volgende keer. ::Supermarkt koophetgoed ::Totale prijs: PRIJS ::soldenprocent: PROCENT % ::korting: KORTING ::te betalen: EINDBEDRAG ::Bedankt voor uw bezoek en tot de volgende keer. {{Sub}} {{Links}} jjaomykd2gda0bodxqyjej9aywcowi5 0 5650 421898 343972 2026-04-08T13:37:14Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421898 wikitext text/x-wiki Dit is een modeloplossing voor de oefeningen. In sommige gevallen is het mogelijk dat er meerdere werkwijzes worden getoond. Deze pagina dient ter controle of als hulpmidel wanneer men vast zit. '''Verander zeker je programma's niet omdat hier iets anders staat.''' Als je hetzelfde resultaat krijgt is het ook goed. Bij twijfel toon dan je code op de '''overlegpagina'''. ==Oefening 1== {{Code | | Taal=Pascal | Titel='''Oefening 1''' | Code= <syntaxhighlight lang="pascal"> program afdrukken; begin writeln('Dit is regel 1.'); writeln('Aangezien we net regel 1 hebben afgedrukt hebben we nu regel 2.'); writeln('Regel 3.'); end. </syntaxhighlight> }} ==Oefening 2== {{Code | | Taal=Pascal | Titel='''Oefening 2''' | Code= <syntaxhighlight lang="pascal"> program afdrukken; VAR uitgaven,winst,subtotaal:REAL; begin writeln('Gelieve de uitgaven van dit jaar in te geven:'); readln(uitgaven); writeln('Gelieve de winst van dit jaar in te geven:'); readln(winst); writeln('Gelieve het subtotaal van dit jaar in te geven:'); readln(subtotaal); writeln('-------------------------------------------------------'); writeln('| uitgaven | winst | subtotaal | '); writeln('-------------------------------------------------------'); writeln('| ',uitgaven,' | ',winst,' | ',subtotaal,' | '); writeln('-------------------------------------------------------'); end. </syntaxhighlight> }} '''uitleg:'''We nemen hier reals omdat de winst even goed een kommagetal kan zijn. Bij deze oefening zou een clrscr niet slecht zijn: {{Code | | Taal=Pascal | Titel='''Oefening 2''' | Code= <syntaxhighlight lang="pascal"> program afdrukken; VAR uitgaven,winst,subtotaal:REAL; USES crt; begin writeln('Gelieve de uitgaven van dit jaar in te geven:'); readln(uitgaven); writeln('Gelieve de winst van dit jaar in te geven:'); readln(winst); writeln('Gelieve het subtotaal van dit jaar in te geven:'); readln(subtotaal); clrscr; writeln('-------------------------------------------------------'); writeln('| uitgaven | winst | subtotaal | '); writeln('-------------------------------------------------------'); writeln('| ',uitgaven,' | ',winst,' | ',subtotaal,' | '); writeln('-------------------------------------------------------'); end. </syntaxhighlight> }} ==Oefening 3== {{Code | | Taal=Pascal | Titel='''Oefening 2''' | Code= <syntaxhighlight lang="pascal"> program afdrukken; VAR waarde1,waarde2,waarde3:REAL; begin writeln('Waarde een:'); readln(waarde1); writeln('Waarde twee:'); readln(waarde2); writeln('Waarde drie:'); readln(waarde3); clrscr; writeln (waarde1,waarde2,waarde3); end. </syntaxhighlight> }} Ook hier zou een clrscr goed bruikbaar zijn. En dient op dezelfde plaats geplaatst te worden als bij oefening 2. {{Sub}} {{Links}} pxyhmn8ss525bku2k9errlw6al18lpy 0 11592 421919 354789 2026-04-08T14:17:54Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421919 wikitext text/x-wiki *Een bijwoord zegt iets over een werkwoord, bijvoorbeeld hoe iemand iets doet. Voorbeeld: :'''Hij rijdt ''voorzichtig''.''' In dit voorbeeld zegt ''voorzichtig'' iets over ''rijden'', namelijk: hij rijdt ''voorzichtig''. Verwar een bijwoord dus niet met een adjectief. Adjectieven zeggen iets over zelfstandige naamwoorden (bv.: boek, tafel, jongen, ...); bijwoorden staan '''nooit''' bij een zelfstandig naamwoord (zelfst. nmw.). Een "bijwoord" dat bij een zelfst. nmw. staat (deze formulering klopt eigenlijk niet, omdat een bijwoord nooit bij een zelfst. nmw. ''kan'' staan), wordt een bijvoeglijk naamwoord (= adjectief). *Het kan echter ook zijn dat een bijwoord iets zegt over een adjectief (= bijvoeglijk naamwoord). Voorbeeld: :'''Hij is ''heel'' groot.''' Het bijwoord is in dit voorbeeld ''heel'' (en niet ''groot''). ''Heel'' zegt iets over ''groot''. Het bijvoeglijk naamwoord ''groot'' zegt op zijn beurt iets over ''zijn'', namelijk: hij is ''groot''.. Je kan bijwoorden onderscheiden van adjectieven, doordat ze steeds dezelfde spelling hebben (en dus in dezelfde vorm voorkomen). Adjectieven daarentegen passen zich aan aan het woord waar ze bij horen. {| class="wikitable" |- ! Bijwoord ! Adjectief |- | Hij stapt ''snel''. | Hij heeft een ''snelle'' stap. |- | Haar dochter is ''ziek''. | Haar ''zieke'' dochter. |- | De hond blaft ''erg'' luid. | Wat een ''erg'' verhaal! |} Hoewel de grenzen tussen de verschillende soorten bijwoorden soms niet scherp te trekken zijn, zijn er toch een aantal verschillende soorten aan te wijzen ==Adjectivale bijwoorden== Dit zijn bijwoorden die ofwel gelijkluidend zijn met bijvoeglijke naamwoorden of er met een achtervoegsel van afgeleid zijn. Het woord ''snel'' hierboven is een voorbeeld van het eerste. ==Voorzetselbijwoorden== Veel, maar niet alle voorzetsels kunnen als bijwoord gebruikt worden. Soms veranderen ze van vorm, bijvoorbeeld ''tot'' wordt ''toe'' en ''met'' wordt ''mede'' of ''mee''. Voorzetselbijwoorden spelen een belangrijke rol in de Nederlandse grammatica omdat zij zich met andere elementen verenigen kunnen, bijvoorbeeld #met werkwoorden: ''mee'' + ''gaan'' => ''meegaan'' (Scheidbare en onscheidbare werkwoorden) #met bijwoorden van plaats: ''hier'' + ''mee'' => ''hiermee'' (Voornaamwoordelijke bijwoorden) #met een ander voorzetselbijwoord: ''achter'' + ''in'' => ''achterin'' (Samengesteld voorzetselbijwoord) In alle drie deze gevallen kan sprake zijn van scheidbaarheid. Sommige voorzetsels zoals ''gedurende'' of ''via'' kunnen niet als bijwoord gebruikt worden. Daartegenover staat dat er een aantal voorzetselbijwoorden zijn zoals ''af'' en ''heen'' die niet als voorzetsel gebruikt kunnen worden. ==Voegwoordelijke bijwoorden== Deze bijwoorden kunnen aan de ene zin toegevoegd worden om een verband met een andere zin aan te geven. Anders dan de echte voegwoorden staan zij vaak niet op de 'las' tussen de twee zinnen. Woorden als ''desondanks'', ''immers'': :Hij was erg nat geworden. Hij hield desondanks niet op met zoeken :Hij is een koppig persoon. Hij was er immers niet mee opgehouden. ==Voornaamwoordelijke bijwoorden== Deze bijwoorden nemen de plaats in van de combinatie voorzetsel + voornaamwoord. Anders dan in andere Germaanse talen, waar ze weinig productief meer zijn, zijn ze in het Nederlands een belangrijk en actief deel van de grammatica. Qua vorm bestaan ze uit een locatief bijwoord + een voorzetselbijwoord, bijvoorbeeld in plaats van ''met + het'' gebruiken we ''ermee''. ''Met'' en ''het'' worden dus kruiselings vervangen, het persoonlijk voornaamwoord ''het'' door het overeenkomstig locatief ''er'' en het voorzetsel ''met'' door het voorzetselbijwoord ''mee''. {{Sub}} {{Links}} [[Categorie:Grammatica]] k0gq2iej82jayzdkafb5gx2t9uawd5e 0 11821 421946 421633 2026-04-08T22:02:34Z Erik Baas 2193 lf 421946 wikitext text/x-wiki {{Bi}}'''Noors''' is de officiële taal van [[Atlas van Europa/Noorwegen|Noorwegen]]. Het is een Noord-Germaanse taal, net als het [[Deens]] en [[Zweeds]], en dus ook erg verwant aan deze talen. Als je Noors kent, kun je waarschijnlijk ook Deens en Zweeds op z'n minst aardig lezen. Het Noors kent 2 standaardvarianten: Bokmål en Nynorsk. In deze cursus wordt alleen het Bokmål besproken (dat door ruwweg 90% van de Noren wordt gebruikt). Hier worden twee cursussen aangeboden, één waarbij het Noors wordt uitgelegd met voorbeeldzinnen, spelenderwijs dus eigenlijk, en één waarbij het "normaal" wordt uitgelegd. ==Inhoudsopgave spelenderwijs== *[[Noors/Introductie1|Introductie]] ==Inhoudsopgave normaal== *[[Noors/Introductie2|Introductie]]<br> *[[Noors/Verdere grammatica|Persoonlijke en bezittelijke voornaamwoorden]]<br> *[[Noors/Getallen en tijd|Getallen en tijd]]<br> *[[Noors/Belangrijke woorden|Belangrijke woorden]] {{Fase|1}} {{Boek}} [[Categorie:Taal]] fn1s0rw50f0txvshbu36f9py1thcme1 0 11825 421943 318212 2026-04-08T17:06:59Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421943 wikitext text/x-wiki ==Extra letters en uitspraak== Het Noors heeft een paar extra letters, namelijk de '''å''', '''æ''' en '''ø'''. Deze worden respectievelijk als oo of o, een langgerekte è en eu uitgesproken. ===Andere letters en lettercombinaties=== '''y''': als een uu met aan het einde een overgang naar i, met naar voren gerichte lippen uitgesproken ==Zelfstandig naamwoord== Het Noors heeft drie geslachten voor zelfstandig naamwoorden: mannelijk, vrouwelijk en onzijdig. Deze kunnen bepaald en onbepaald zijn. Bij onbepaald wordt er een ''en'', ''ei'' of ''et'' bij respectievelijk een mannelijk, vrouwelijk of onzijdig woord geplaatst, bijvoorbeeld ''en mann'' (een man). Bij bepaalde woorden wordt er een ''en'', ''a'' of ''et'' achter respectievelijk een mannelijk, vrouwelijk of onzijdig woord geplaatst, bijvoorbeeld ''huset'' (het huis). Toch mag je bij vrouwelijke woorden de mannelijke vorm gebruiken, dat doen de Noren zelf het meest. Bv. ''Jenten'' (het meisje) in plaats van ''Jenta'' (het meisje). {| class="wikitable" !Geslacht||Onbepaald||Bepaald |- |Mannelijk||en bart (een snor)||barten (de snor) |- |Vrouwelijk||ei jente (een meisje)||jenta (het meisje) |- |Onzijdig||et spørsmål (een vraag)||spørsmålet (de vraag) |} ===Meervoud=== In het meervoud wordt er achter onbepaalde woorden een ''-er'' achter het woord geplaatst, en bij bepaalde worden een ''-ene''. Onzijdige woorden krijgen echter meestal geen uitgang in onbepaalde vorm. {| class="wikitable" !Geslacht||Onbepaald||Bepaald |- |Mannelijk||gutter (jongens)||guttene (de jongens) |- |Vrouwelijk||jenter (meisjes)||jentene (de meisjes) |- |Onzijdig||spørsmål (vragen)||spørsmålene (de vragen) |} Er zijn enkele uitzonderingen op deze regels. ==Bijvoeglijke naamwoorden== In het Noors kan het bijvoeglijk naamwoord drie vormen hebben: *Zonder uitgang, dit geldt als ''en'' of ''ei'' wordt gebruikt *Een ''-t'' als uitgang, na ''et'' *Een ''-e'' als uitgang wordt bij de overige gevallen gebruikt ===Voorbeelden=== {| class="wikitable" !Geslacht||Onbepaald enkelvoud||Bepaald enkelvoud||Onbepaald meervoud||Bepaald meervoud |- |Mannelijk||en pen bart (een mooie snor)||den pene barten (de mooie snor)||pene barter (mooie snorren)||de pene bartene (de mooie snorren) |- |Vrouwelijk||ei artig jente (een aardig meisje)||den artige jenta (het aardige meisje)||artige jenter (aardige meisjes)||de artige jentene (de aardige meisjes) |- |Onzijdig||et godt spørsmål (een goede vraag)||det gode spørsmålet (de goede vraag)||gode spørsmål (goede vragen)||de gode spørsmålene (de goede vragen) |} ==Werkwoorden== ===Tegenwoordige tijd=== Werkwoorden zijn relatief makkelijk in het Noors, er is in de tegenwoordige tijd namelijk slechts één vorm voor alle personen {| class="wikitable" |løpe||rennen |- |jeg løper||Ik ren |- |du løper||jij rent |- |han løper||hij rent |- |hun løper||zij rent |- |vi løper||wij rennen |- |dere løper||jullie rennen |- |de løper||zij rennen |} ===Verleden en voltooide tijd=== Ook in de verleden en de voltooide tijd geldt dat er 1 vorm is voor alle personen, er zijn echter wel verschillende groepen. {| class="wikitable" !colspan="2" | groep 1 |- |jeg sykler||ik fiets |- |jeg syklet||ik fietste |- |jeg har syklet||ik heb gefietst |} {| class="wikitable" !colspan="2" | groep 2 |- |jeg spiser||ik eet |- |jeg spiste||ik at |- |jeg har spist||ik heb gegeten |} {| class="wikitable" !colspan="2" | onregelmatig |- |jeg går||ik ga |- |jeg gikk||ik ging |- |jeg har gått||ik ben gegaan |} {| class="wikitable" !colspan="2" | sterke werkwoorden |- |jeg skriver||ik schrijf |- |jeg skrev||ik schreef |- |jeg har skrevet||ik heb geschreven |} {{Sub}} {{Links}} else99wjb4majstbakc8zu722yp93k8 0 11838 421944 421628 2026-04-08T21:58:15Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft pagina [[Noors/Verdere grammatica2]] hernoemd naar [[Noors/Verdere grammatica]] 421628 wikitext text/x-wiki ==Persoonlijke voornaamwoorden== Het Noors kent de volgende persoonlijke voornaamwoorden: {| class="wikitable" width="30%" !colspan="5" |Persoonlijke voornaamwoorden |- |ik||jeg||rowspan="10" width="10%"| ||mij||meg |- |jij||du||jou||deg |- |hij||han||hem||ham |- |zij||hun||haar||henne |- |het||det||het||det |- |u||De||u||Dem |- |wij||vi||ons||oss |- |jullie||dere||jullie||deres |- |zij (ze)||de||hun (hen)||dem |- |u||De||u||Dem |} ==Bezittelijke voornaamwoorden== Bezittelijke voornaamwoorden richten zich in het Noors in hun vorm op het woord waar ze bij horen. Ook staan ze vaak achter het woord waar ze bij horen, niet ervoor. Het is dus bijvoorbeeld ''sønnen min'' (mijn zoon), ook al zegt de moeder het. Alleen als de nadruk moet worden gelegd op ''jouw'', ''mijn'', enz., wordt het bezittelijk voornaamwoord ervoor geplaatst. {| class="wikitable" width="50%" !Nederlands||mannelijk||vrouwelijk||onzijdig||meervoud |- |mijn||min||mi||mitt||mine |- |jouw||din||di||ditt||dine |- |zijn||sin/hans||si/hans||sitt/hans||sine/hans |- |haar||sin/hennes||si/hennes||sitt/hennes||sine/hennes |- |ons||vår||vår||vårt||våre |- |jullie||deres||deres||deres||deres |- |hun||sin/deres||si/deres||sitt/deres||sine/deres |} {{Sub}} {{Links}} cbf0amby4rdzovtlhwizd0naq1g55z7 0 11940 421938 198268 2026-04-08T17:02:15Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421938 wikitext text/x-wiki Lidwoorden en Uitgangen {| class="wikitable" |- | !Mannelijk !Vrouwelijk !Onzijdig |- |enkelvoud |του δουλ-ου / ῥητορ-ος / ἱππ-εως |της τιμ-ης / πολ-εως |του δορ-ου / σωμα-τος / ανθ-ους |- |meervoud |των δουλ-ων / ῥητορ-ων / ἱππ-εων |των τιμ-ων / πολ-εων |των δορ-ων / σωμα-των / ανθ-ων |} De genitief wordt in het Oud Grieks gebruikt voor : '''1. Van-bepaling''', om een bezittelijke relatie aan te geven bv. Τουδε του ὑιου Van deze zoon '''2. BWB na bepaalde voorzetsels''' bv. Ὰνευ ὐιου Zonder zoon {{Sub}} {{Links}} s4f3gzz989unpm0e5thcy1duhu864rk 0 12252 421958 238111 2026-04-08T23:27:32Z Erik Baas 2193 poetsje 421958 wikitext text/x-wiki {{Bi}}Mineralen verzamelen is een leuke en interessante hobby. Er zijn verschillende types binnen de groep verzamelaars, waarbij de ene groep een zo '''mooi''' mogelijke verzameling wenst op te bouwen en de andere groep een zo groot mogelijke verzameling wenst op te bouwen. Mineralen verzamelen vereist - vooral als u graag mineralen in hun natuurlijke vorm wilt verzamelen - enige alertheid. Er zijn bijvoorbeeld radioactieve mineralen, kwikmineralen en mineralen die asbest bevatten. Dit boek is gemaakt om u kennis te laten maken met de wereld van het mineralenverzamelen en u te leren hoe u het best met mineralen kunt omgaan, aan mineralen komt en ze dient te behandelen. Ook leert u wat over de indeling van mineralen, de determinatiemethoden en chemische structuur. De nadruk zal echter liggen op een soort handleiding bij het verzamelen van mineralen. *[[Mineralen verzamelen/Beginnen|Beginnen]] *[[Mineralen verzamelen/Opbergen van mineralen|Opbergen van mineralen]] *[[Mineralen verzamelen/Het ordenen van een verzameling|Het ordenen van een verzameling]] *[[Mineralen verzamelen/Behandelen van mineralen|Behandelen van mineralen]] *[[Mineralen verzamelen/Risico's bij sommige mineralen|Risico's bij sommige mineralen]] *[[Mineralen verzamelen/Hoe komt u aan mineralen?|Hoe komt u aan mineralen?]] *[[Mineralen verzamelen/Determinatiemethoden en chemische structuur|Determinatiemethoden en chemische structuur]] *[[Mineralen verzamelen/Mineralenlijst|Mineralenlijst]] *[[Mineralen verzamelen/Foto's|Foto's]] {{Fase|2}} {{Boek}} [[Categorie:Mineralen]] cn8w4t5o7otryvyqi0c07uizscsg7yl 0 12253 421959 416736 2026-04-08T23:28:07Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421959 wikitext text/x-wiki Hoe moet je beginnen met het verzamelen van mineralen? Dat is de vraag die beantwoord wordt in dit hoofdstuk. == Stap 1 == Bedenk u wat u precies wil gaan verzamelen: Wilt u kristallen uit de natuur, edelstenen, een bepaalde groep mineralen of misschien zelfs dagelijks gebruikte mineralen? Een paar ideeën: ;Een systematische verzameling. :Probeer zo veel mogelijk soorten mineralen bij elkaar in een collectie te voegen. Zorg wel voor een goede kwaliteit-kwantiteit verhouding. Dit is veruit de meest voorkomende verzameling. Wilt u op deze manier gaan verzamelen, zorg dan wel dat u genoeg ruimte (en geld!) hebt. ;Een edelstenenverzameling. :De duurst mogelijke verzameling. Probeer zo veel mogelijk mooie, geslepen edelstenen bij elkaar te brengen. Het resultaat kan zeer uniek zijn, maar u moet wel over een redelijk brede beurs beschikken, want edelstenen zijn zeker niet goedkoop, laat staan de bewerking om ze te kunnen slijpen! ;Een gespecialiseerde verzameling. :Deze verzameling is wat minder bekend, maar minstens zo bijzonder; u probeert namelijk mineralen uit een specifieke groep, gebied of functie te bemachtigen. U kunt hierbij denken aan een bepaalde klasse mineralen (oxiden, silicaten, carbonaten), aan mineralen uit bijvoorbeeld een bepaald werelddeel of land, of aan dagelijks gebruikte mineralen, als steenzout en ertsen. Wat u voor deze verzameling nodig heeft, kan sterk variëren. Het kan namelijk zo zijn dat u kleine en goedkopere mineralen nodig hebt voor uw verzameling, maar ook dat u grotere duurdere mineralen nodig heeft. == Stap 2 == Bedenk hoeveel ruimte u globaal nodig heeft voor uw verzameling; misschien een hele kamer of een kast.<br>Ruimtegebrek is een belangrijk probleem, vooral van verzamelaars met systematische collecties. Onderschat dit dus niet. Bedenk ook hoe u uw verzameling wilt presenteren en of u hem überhaupt wel wil presenteren. Met presenteren wordt bedoeld het tot recht laten komen van een mineraal. Een goede manier van het presenteren is een vitrine met verlichting. Als u uw verzameling niet wenst te presenteren, kunt u misschien aan een ladekast denken of aan kartonnen dozen. == Stap 3 == Stel uzelf de vraag: Hoeveel geld wil ik kwijt zijn aan een mooie verzameling?<br> Mineralen verzamelen is geen goedkope hobby, zeker wanneer u bedenkt dat de meeste stukken in winkels uit andere continenten komen, zoals Zuid-Amerika of Azië. Deze stukken zijn niet goedkoop, zeker als u kwalitatief goede stukken wilt hebben. Deze beperking is vooral van toepassing als u edelstenen wilt gaan verzamelen. Edelstenen hebben namelijk ook nog bewerking nodig door vaklieden, die erg duur zijn. == Stap 4 == Kies enkele startmineralen uit. Welke u neemt, dat ligt aan uw collectievariant. Voor de edelstenenverzameling en de systematische verzameling volgt hier een voorbeeld: ;Systematische collectie: :Bergkristal, pyriet, amethist, calciet, apatiet, citrien, rozenkwarts, rookkwarts, zwavel, koper, hematiet, aragoniet, tijgeroog, geoden (zeer mooie verstarde gasbellen, die later zijn doorgezaagd) en celestiet. :Eén enkel mineraal als bijvoorbeeld Calciet, dit komt voor in heel veel kleuren en vormen. ;Edelstenencollectie: :Bergkristal, amethist, granaat, turkoois. (''Deze zijn nog zeker aan de prijs, maar wanneer u echt de kwalitatief goede edelstenen wilt verzamelen, bent u nog veel meer kwijt.'') ;Micromounts: :Kleine mineraalmonsters in speciale doosjes. De monsters worden bekeken met een handlens of een minimicroscoop. De gebruikte vergroting varieert van 10 tot 40 keer. Micromountmonsters nemen veel minder ruimte in beslag en kosten minder dan grotere exemplaren. Met deze verzamelingen als uitgangspunt kunt u gaan werken aan een uitbreiding. {{Sub}} {{Links}} qew08fgrs8swucep3utibduops0ipud 0 12255 421960 138425 2026-04-08T23:30:58Z Erik Baas 2193 poetsje, {{Links}} 421960 wikitext text/x-wiki Mineralen opbergen kan op verschillende manieren. Deze worden hier uitgelegd. == Methode A: Uitstallen in een vitrine == Dit is een veelgebruikte en mooie manier om mineralen uit te stallen. Alleen is hier bij voorzichtigheid geboden. Zet bijvoorbeeld nooit zilver en zwavel bij elkaar. Dan wordt het zilver onherstelbaar pikzwart! Ook kunnen bepaalde mineralen zuur los laten, zoals pyriet, dat andere sulfiden en elementen kan aantasten. Het zuur dat hierbij vrijkomt is zwavelzuur. Ook kunnen andere mineralen, zoals realgaar, niet tegen licht. Zet ze daarom nooit in het licht van de vitrine. Ook is het bij het uitstallen van extreem kleine mineralen niet praktisch. Ten eerste omdat je ze zeer moeilijk kunt zien en ten tweede omdat ze moeilijk te hanteren zijn en te verplaatsen. Vitrines met lades zijn het meest ideaal. In de laden kunt u namelijk uw boekwerk en aantekeningen kwijt. Nadeel is dat er wel stof op komt, daarom moet u de mineralen regelmatig schoonmaken. == Methode B: Opbergen in doosjes in kisten == Methode die vooral geschikt is om micromounts (kleine verzamelstukken van ± 2,5 bij 2,5 cm) mee op te bergen. Het werkt als volgt: Neem wat kleine, doorzichtige plastic doosjes, leg er wat watten of afzuigkapfilter in en leg daar het kleine stukje mineraal op. Meer van deze doosjes kunnen worden opgeborgen in een kist, doorzichtig of ondoorzichtig. Deze methode neemt weinig ruimte in. Nadeel: de stukken zijn niet echt goed zichtbaar. == Methode C: Opbergen in ladekasten == Deze methode is geschikt voor alle soorten mineraal en heeft als voordeel dat het relatief weinig ruimte inneemt en er geen tot nauwelijks stof op de exemplaren komt. Wel is er een groot nadeel: de stukken zijn niet zichtbaar. Het werkt als volgt: neem een ladenkast en leg de mineraalstukken in de lades. == Methode D: Stukken in huis, op de grond of op kasten neerzetten == Deze methode werkt als volgt: U kunt mineralen neerleggen op kasten, tafels of op de grond. Deze methode is bij uitstek geschikt voor extreem grote stukken die tegen een stootje kunnen. De stukken vallen goed op, ze springen meteen in het oog. Wel een nadeel: de mineralen trekken met deze methode de meeste stof en vuil aan, wat betekent dat u ze vaak moet schoonmaken. {{Sub}} {{Links}} aqa13x70r14kudgdzgw8z1t319dm1eo 0 13356 421961 405355 2026-04-08T23:31:41Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421961 wikitext text/x-wiki Het ordenen van een verzameling is een deel dat geheel naar uw wensen gedaan kan worden. Er zijn echter enkele uitgangspunten. == A: Mineralen sorteren op chemische structuur == Dit is een van de meest gebruikte methodes, vooral onder systematische verzamelaars. Hierbij worden de mineralen op klasse gerangschikt. Meer over deze klassen vindt u elders in dit boek. Deze methode is vooral geschikt voor vitrines, kasten en dozen. Nog een voordeel: u vindt de mineralen makkelijk terug. Nadeel: het kan zijn dat u van de ene klasse maar één mineraal heeft en het dus niet zo mooi staat. Van een andere klasse, zoals de silicaten, kan het juist zo zijn dat er heel veel van zijn. == B: Mineralen sorteren op kleur == Dit is een mooie, maar niet zo vaak gebruikte methode. Hier kleeft namelijk een groot nadeel aan: Mineralen die in vele kleuren voorkomen, als calciet, fluoriet en smithsoniet, staan vaak door de hele verzameling verspreid. Dit is wel een heel mooie manier om edelstenen te sorteren! == C: Mineralen sorteren op kristalsysteem == Deze methode wint de laatste tijd aanhangers, omdat het erg mooi is om dezelfde soort kristallen bij elkaar te zien staan. Er is wel een nadeel: sommige mineralen komen bijna niet voor in kristalvorm.   {{Sub}} {{Links}} m7aqlp5bvbb28dsyc35n7jm2mk88bry 10 13608 421885 421871 2026-04-08T13:07:49Z Erik Baas 2193 experimenteel: {{safesubst:Links}} 421885 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- *** Categorie:<titel> - inhoud: *** -->{{#IfEq:{{SUBPAGENAME}}|Printversie<!-- is printversie? -->|<!-- ja, niet in cat -->|{{#IfEq:{{BASEPAGENAME}}|Programmeren in PL/1<!-- nee; uitzondering? -->|[[Categorie:Programmeren in PL/1 - inhoud|{{#titleparts:{{Replace|{{PAGENAME}}|?|}}|-0|2}}]]<!-- ja -->|[[Categorie:{{#titleparts:{{PAGENAME}}|1}} - inhoud|{{#titleparts:{{Replace|{{PAGENAME}}|?|}}|-0|2}}]]<!-- nee -->}}<!-- ---- -->}}<!-- ---- *** Categorie:Hoofdstuk: *** -->{{#Switch:{{ROOTPAGENAME}}<!-- uitzonderingen: -->|Basiskennis chemie=[[Categorie:Basiskennis chemie/Sub|1]]<!-- Basiskennis chemie -->|Basiskennis chemie 2=[[Categorie:Basiskennis chemie/Sub|2]]<!-- Basiskennis chemie 2 -->|Basiskennis chemie 3=[[Categorie:Basiskennis chemie/Sub|3]]<!-- Basiskennis chemie 3 -->|Basiskennis chemie 4=[[Categorie:Basiskennis chemie/Sub|4]]<!-- Basiskennis chemie 4 -->|Basiskennis chemie 5=[[Categorie:Basiskennis chemie/Sub|5]]<!-- Basiskennis chemie 5 -->|Basiskennis chemie 6=[[Categorie:Basiskennis chemie/Sub|6]]<!-- Basiskennis chemie 6 -->|Kookboek=[[Categorie:Kookboek/Sub|{{SUBPAGENAME}}]]<!-- Kookboek -->|Leer jezelf ecologisch tuinieren=[[Categorie:Leer jezelf ecologisch tuinieren/Sub|<!-- LJET -->{{#IfEq:{{Left|{{SUBPAGENAME}}|3}}|De |&#32;|{{SUBPAGENAME}}}}<!-- tbv. [[LJET/De ...]] -->]]<!-- -->|#default=[[Categorie:Hoofdstuk]]<!-- alle andere pagina's -->}}<!-- -->{{#IfExpr:{{Instr|{{Lc:{{PAGENAME}}}}|woordenlijst}}>0<!-- is woordenlijst? -->|[[Categorie:Woordenlijst]]<!-- ja: -> cat -->}}<!-- ---- -->{{#IfEq:{{ROOTPAGENAME}}|Maatschappijleer| {{safesubst:Links}}}}<!-- experimenteel: zonder "safesubst" geeft dit lintfouten! --></includeonly><noinclude>{{Sjablooninfo|1= Deze sjabloon wordt gezet op (sub)pagina's van boeken en zorgt ervoor dat ze in een categorie komen volgens [[:Categorie:Boeknaam - inhoud]]. De inhoud van de categorie kan met het [[Handboek MediaWiki/Magische woorden|magische woord PAGESINCATEGORY]] automatisch worden geteld, zodat het aantal pagina's van het boek kan worden weergegeven op het boek zelf, in de inleiding van het boek, of op de [[Wikibooks:Infobox|infobox]] over het boek. Ook worden de pagina's in de [[:Categorie:Hoofdstuk]] geplaatst, zodat makkelijk te zien is welke pagina's er nog niet van een sub-sjabloon zijn voorzien.<br> '''NB ''' Voor pagina's uit de reeksen " Basiskennis chemie", "Kookboek" en "Leer jezelf ecologisch tuinieren" geldt een uitzondering, deze komen in Categorie:<titel>/Hoofdstuk. Gebruik voor alle niveau's simpelweg {<nowiki>{Sub}}</nowiki>. *Een boek met 2 niveaus in de titel A/B wordt gecategoriseerd in categorie:A - inhoud met de sortering B *Een boek met 3 niveaus in de titel A/B/C wordt gecategoriseerd in categorie:A - inhoud met de sortering B/C *Een boek met 4 niveaus in de titel A/B/C/D wordt gecategoriseerd in categorie:A - inhoud met de sortering B/C/D *enzovoort Zie ook {{Tl|Boek}} voor het sjabloon dat gebruikt wordt op de hoofdpagina of kaft van een boek. NB Pagina's waarvan de titel eindigt op "/Printversie" worden niet in de categorie opgenomen. }} [[Categorie:Sjablonen]] </noinclude> ao9k6qmtbu5qgy8489jlmlqno6vu4r0 421887 421885 2026-04-08T13:15:06Z Erik Baas 2193 zonder safesubst ook :-( 421887 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- *** Categorie:<titel> - inhoud: *** -->{{#IfEq:{{SUBPAGENAME}}|Printversie<!-- is printversie? -->|<!-- ja, niet in cat -->|{{#IfEq:{{BASEPAGENAME}}|Programmeren in PL/1<!-- nee; uitzondering? -->|[[Categorie:Programmeren in PL/1 - inhoud|{{#titleparts:{{Replace|{{PAGENAME}}|?|}}|-0|2}}]]<!-- ja -->|[[Categorie:{{#titleparts:{{PAGENAME}}|1}} - inhoud|{{#titleparts:{{Replace|{{PAGENAME}}|?|}}|-0|2}}]]<!-- nee -->}}<!-- ---- -->}}<!-- ---- *** Categorie:Hoofdstuk: *** -->{{#Switch:{{ROOTPAGENAME}}<!-- uitzonderingen: -->|Basiskennis chemie=[[Categorie:Basiskennis chemie/Sub|1]]<!-- Basiskennis chemie -->|Basiskennis chemie 2=[[Categorie:Basiskennis chemie/Sub|2]]<!-- Basiskennis chemie 2 -->|Basiskennis chemie 3=[[Categorie:Basiskennis chemie/Sub|3]]<!-- Basiskennis chemie 3 -->|Basiskennis chemie 4=[[Categorie:Basiskennis chemie/Sub|4]]<!-- Basiskennis chemie 4 -->|Basiskennis chemie 5=[[Categorie:Basiskennis chemie/Sub|5]]<!-- Basiskennis chemie 5 -->|Basiskennis chemie 6=[[Categorie:Basiskennis chemie/Sub|6]]<!-- Basiskennis chemie 6 -->|Kookboek=[[Categorie:Kookboek/Sub|{{SUBPAGENAME}}]]<!-- Kookboek -->|Leer jezelf ecologisch tuinieren=[[Categorie:Leer jezelf ecologisch tuinieren/Sub|<!-- LJET -->{{#IfEq:{{Left|{{SUBPAGENAME}}|3}}|De |&#32;|{{SUBPAGENAME}}}}<!-- tbv. [[LJET/De ...]] -->]]<!-- -->|#default=[[Categorie:Hoofdstuk]]<!-- alle andere pagina's -->}}<!-- -->{{#IfExpr:{{Instr|{{Lc:{{PAGENAME}}}}|woordenlijst}}>0<!-- is woordenlijst? -->|[[Categorie:Woordenlijst]]<!-- ja: -> cat -->}}<!-- ---- --><!-- {{#IfEq:{{ROOTPAGENAME}}|Maatschappijleer| {{Safesubst:Links}}}}--><!-- dit geeft lintfouten! --></includeonly><noinclude>{{Sjablooninfo|1= Deze sjabloon wordt gezet op (sub)pagina's van boeken en zorgt ervoor dat ze in een categorie komen volgens [[:Categorie:Boeknaam - inhoud]]. De inhoud van de categorie kan met het [[Handboek MediaWiki/Magische woorden|magische woord PAGESINCATEGORY]] automatisch worden geteld, zodat het aantal pagina's van het boek kan worden weergegeven op het boek zelf, in de inleiding van het boek, of op de [[Wikibooks:Infobox|infobox]] over het boek. Ook worden de pagina's in de [[:Categorie:Hoofdstuk]] geplaatst, zodat makkelijk te zien is welke pagina's er nog niet van een sub-sjabloon zijn voorzien.<br> '''NB ''' Voor pagina's uit de reeksen " Basiskennis chemie", "Kookboek" en "Leer jezelf ecologisch tuinieren" geldt een uitzondering, deze komen in Categorie:<titel>/Hoofdstuk. Gebruik voor alle niveau's simpelweg {<nowiki>{Sub}}</nowiki>. *Een boek met 2 niveaus in de titel A/B wordt gecategoriseerd in categorie:A - inhoud met de sortering B *Een boek met 3 niveaus in de titel A/B/C wordt gecategoriseerd in categorie:A - inhoud met de sortering B/C *Een boek met 4 niveaus in de titel A/B/C/D wordt gecategoriseerd in categorie:A - inhoud met de sortering B/C/D *enzovoort Zie ook {{Tl|Boek}} voor het sjabloon dat gebruikt wordt op de hoofdpagina of kaft van een boek. NB Pagina's waarvan de titel eindigt op "/Printversie" worden niet in de categorie opgenomen. }} [[Categorie:Sjablonen]] </noinclude> 3sngietmkb3w8fn3nm9q2w218tx7wij 0 14387 421963 388701 2026-04-08T23:32:19Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421963 wikitext text/x-wiki == Inleiding == In dit hoofdstuk staan enkele risico's beschreven die aan het verzamelen van mineralen zijn gebonden. Er staan enkele gevaren, de eventuele oplossingen ervoor en een lijst van mineralen die dit gevaar opleveren. == Radioactiviteit == Sommige mineralen zijn radioactief. Houd er rekening mee dat deze eigenschap gevaarlijk kan zijn (u kunt hier ernstig ziek van worden bij onjuiste omgang/behandeling van de mineralen). Het zijn voornamelijk mineralen die uranium, thorium of een ander radioactief element bevatten. '''Lijst van radioactieve mineralen''' *Autuniet *Torberniet *Renardiet *Vanuraliet *Francevilliet ''en nog wel meer'' == Asbestmineralen == Bepaalde mineralen uit de amfiboolgroep (silicaten) zijn natuurlijke vormen van asbest. Het is gevaarlijk deze mineralen als de meeste 'gewone' mineralen te behandelen. Ten eerste: U moet altijd een mondkapje dragen als u deze mineralen behandelt of ter hand neemt. Ten tweede: U moet ze luchtdicht en per specimen verpakken. Anders loopt u het gevaar dat er deeltjes in de lucht terecht komen en vervolgens ingeademd kunnen worden. Net als radioactieve mineralen zijn asbestmineralen zelden te koop in winkels/op markten. '''Lijst van asbestmineralen''' *Actinoliet *Amosiet *Anthofylliet *Chrysotiel *Krokydoliet *Riebeckiet *Tremoliet ''een aantal andere leden van de amfiboolgroep'' == Arseenmineralen == Mineralen die het element arseen bevatten, moeten anders worden behandeld dan 'gewone' mineralen. U moet ze in ieder geval nooit in uw mond stoppen. Arseen is namelijk giftig. En na aanraking raad ik (en professionele mensen) u aan uw handen te wassen. U hoeft arseenmineralen niet anders te bewaren, ze geven namelijk geen deeltjes af aan andere mineralen. '''Lijst van arseenmineralen''' *Alle arsenaten *Realgaar *Auripigment (Orpiment) *Andere arseensulfiden == Kwikmineralen == Ook mineralen die kwik bevatten, moeten anders worden behandeld dan andere mineralen. Over het algemeen geldt bij kwikmineralen hetzelfde advies als bij arseenmineralen. Maar er is een uitzondering, en dat is wel het meest voorkomende kwikmineraal (ook in verzamelingen): cinnaber. Op stukken cinnaber, zeker die uit Almadén in Spanje (één van de bekendste vindplaatsen van dit overigens heel mooie mineraal), zit namelijk vaak metalliek (gedegen) kwik. Metalliek kwik is uiterst giftig bij inname of inademing. Wel is het zo dat men gedegen kwik niet van cinnaber af ziet lopen, omdat de cohesiekrachten tussen beide stoffen zeer groot zijn. Maar toch, cinnaber (en zeker gedegen kwik) zijn dus mineralen die u niet in de open lucht op uw slaapkamer of woonkamer hoort te zetten. In vitrines kan wel, maar zorg wel dat ze gesloten zijn. '''Lijst van kwikmineralen''' *Gedegen kwik *Cinnaber *Kalomel *Amalgamen {{Sub}} {{Links}} 688jgu2u5fuz3m1ayh533hqzw5cn2n7 0 14388 421962 388697 2026-04-08T23:32:01Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421962 wikitext text/x-wiki == Inleiding == Mineralen moeten voorzichtig worden behandeld. In dit hoofdstuk leest u hoe u dat het beste kunt doen. == Oppakken == Dit verschilt heel erg per mineraalsoort; Mineralen die heel klein zijn, heel zacht zijn of heel snel kunnen breken kunt u beter zo weinig mogelijk oppakken. Andere mineralen kunt u zelfs op de vensterbank of op de grond zetten als u dat wilt. Dit zijn vooral mineralen die hard zijn, groot zijn en niet snel splijten. Het is verstandig om altijd de handen te wassen als u klaar bent. == Uitstallen/Opbergen == U kunt mineralen het beste opbergen in ladenkasten of vitrines. In vitrines heeft u een groot voordeel: U kunt naar de mineralen kijken als u dat wilt zonder steeds een la open te schuiven. Ook kunt u een lamp in de vitrine monteren zodat ze al hun schittering laten zien '''''(BELANGRIJK: sommige mineralen zijn zeer lichtgevoelig!)'''''. Alleen zeer kleine mineralen kunt u het best niet in een vitrine zetten. Die kunt u het best in doosjes of bakjes bewaren die u in een ladenkast zet. == Reinigen == Waar iets wordt opgeborgen, komt stof op. Zo ook op mineralen. Alleen zijn mineralen moeilijker schoon te maken dan bijvoorbeeld glas of meubels. Sommige mineralen lossen op in water (haliet, sylviet, chalcantiet), dus die moet u in ieder geval met een droge doek schoonmaken. Andere mineralen kunnen niet tegen water, maar lossen niet op maar gaan roesten of zuren afscheiden. Roesten gaat alleen magnetiet, maar ijzersulfiden (pyriet, markasiet) gaan zwavelzuur afgeven, dat uw collectie kan ruïneren. Maak ook deze mineralen alleen met een droge doek schoon of droog ze direct weer af. Weer andere mineralen worden flets door schoonmaakmiddelen. Maak deze dus alleen met water schoon. Over het algemeen kunt u mineralen het best met lauw water en een klein scheutje zeep schoonmaken, maar neem voor uw eigen bestwil de bovenste uitzonderingen in acht. {{Sub}} {{Links}} h0mdmzyiis25txzj6vbwwti51wve0lk 10 14664 421972 408331 2026-04-09T00:41:18Z Erik Baas 2193 421972 wikitext text/x-wiki {{Navigatie basis |titel=Boekenplanken |inhoud= [[Boekenplank:Exacte wetenschappen|Exacte wetenschappen]]; [[Boekenplank:Toegepaste kennis en technologie|Toegepaste kennis en technologie]]; [[Boekenplank:Multimediale wetenschappen|Multimediale wetenschappen]]; [[Boekenplank:Taal en letterkunde|Taal en letterkunde]]; [[Boekenplank:Geschiedenis|Geschiedenis]]; [[Boekenplank:Samenleving|Samenleving]]; [[Boekenplank:Levensbeschouwing|Levensbeschouwing]]; [[Boekenplank:Filosofie|Filosofie]]; [[Boekenplank:Onderwijs en opleiding|Onderwijs en opleiding]]; [[Boekenplank:Sport en spel|Sport en spel]]; [[Boekenplank:Vrije expressie|Vrije expressie]]; [[Boekenplank:Diversen|Diversen]]; [[Boekenplank:Wikijunior|Wikijunior]] }}<noinclude> [[Categorie:Sjablonen navigatie|Boekenplanken]] </noinclude> r9n9sahg6y0knh6sdwdl0spoja3hi83 0 14712 421896 345326 2026-04-08T13:36:51Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421896 wikitext text/x-wiki De '' 'if then' '' constructie is een van de belangrijkste combinaties. Door dit statement kan dit bijvoorbeeld: {{Code | Taal=Pascal | Titel= | Code= <syntaxhighlight lang="pascal"> program opteltrainer; var a, b, c, d: integer; begin a := 1; b := 2; c := a + b; writeLn('wat is ', a, ' + ', b, '?'); readLn(d); if c = d then begin writeLn('dat is goed'); end; if not (c = d) then begin writeLn('helaas maar dat is fout'); end; writeLn('einde programma'); end. </syntaxhighlight>}} Zonder '' 'if' '' kan je niet controleren of de uitkomst goed is. '' If '' 'kijkt' of wat erachter 'true' of 'false' staat. a=b geeft true als a gelijk is aan b en anders false. dit wetende werkt dit ook: {{Code | Taal=Pascal | Titel= | Code= <syntaxhighlight lang="pascal"> program opteltrainer; var a, b, c, d: integer; e: Boolean; begin a := 1; b := 2; c := a + b; writeLn('wat is ', a, ' + ', b, '?'); readLn(d); e := c = d; if e then begin writeLn('dat is goed'); end; if not e then begin writeLn('helaas maar dat is fout'); end; writeLn('einde programma'); end. </syntaxhighlight>}} {{Sub}} {{Links}} cqhiogexzd0jxbkuod0vmlyafduia6z 0 15411 421964 283741 2026-04-08T23:32:41Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421964 wikitext text/x-wiki Er zijn verschillende manieren om aan mineralen te komen. Er zijn echter 3 hoofdpunten, die we hier zullen behandelen inclusief hun voors en tegens. == Mineralen kopen == Je kunt aan mineralen komen door ze te kopen. Doe dit echter alleen bij betrouwbare handelaars, zoals museumwinkels en mineralenbeurzen. Wanneer je stukken koopt van betrouwbare handelaren, kleven daar enkele grote voordelen aan: Je weet de vindplaats van een stuk en je bent zeker van enige kwaliteit. Ook kun je door winkels aan stukken komen waaraan je anders nooit zou komen, zoals uit gevaarlijke, werkende mijnen en uit geïsoleerde landen. Sommige van deze stukken komen van wereldberoemde vindplaatsen. Nadeel is wel dat je weinig leert over hoe mineralen worden gewonnen, en hoe je ze uit gesteente haalt. '''Kenmerken van betrouwbare winkels:''' * De mineralen zien er 'echt' uit, dus niet overdreven fel gekleurd (geverfd). * Ten minste één personeelslid kan je vertellen waar het stuk gevonden is (minstens welk land en bij voorkeur ook de provincie, plaats en/of mijn) * De mineralen zijn niet overdreven hoog of laag geprijsd. == Mineralen ruilen == Mineralen verzamelen door te ruilen is geen alledaagse methode, zeker tegenwoordig niet meer. Er wordt eigenlijk alleen onder micromountverzamelaars nog veel geruild. Toch zitten er enkele voordelen aan ruilen: je raakt 'overbodige' stukken kwijt en het kost niet veel. Wel moet je in contact komen met andere verzamelaars en zelf over enige mineralen bezitten, anders valt er weinig te ruilen. Let ook op dat je de andere verzamelaar vertrouwt, anders loop je de kans een vals stuk in handen te krijgen. == Mineralen zoeken (& vinden!) == Voor de echte verzamelaar ongetwijfeld de leukste manier, maar ook de moeilijkste. Het is namelijk moeilijk goede afzettingen van veel mineralen te vinden. Maar je leert bij deze manier heel veel over het natuurlijk voorkomen van mineralen en hoe je uit het gesteente haalt. Zeker voor Nederlanders is het moeilijk goede afzettingen te bereiken, omdat er maar één echt openbare afzetting van mineralen is in Nederland (de Winterswijkse steengroeve). Voor de rest zijn het vooral sporadische vondsten en gesloten mijnen waar je mineralen kunt vinden. In België is het makkelijker vondsten te doen; in de Ardennen zijn behoorlijk veel mijnen waar open dagen worden gehouden en met enige regelmaat wordt er een bijzondere vondst ontdekt. Er zijn ook nadelen: je moet over gereedschap bezitten en tenslotte het belangrijkste: je hebt geluk nodig om kwalitatief goede stukken te vinden. Maar soms komt het voor dat er stukken van wereldklasse worden gevonden door amateurverzamelaars, en dan mag u heel trots op uzelf zijn! {{Sub}} {{Links}} 1lv1a34jmhlstfkug746ddihueg4793 0 15447 421897 345327 2026-04-08T13:37:08Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421897 wikitext text/x-wiki Een ''If then else''-lus is eigenlijk hetzelfde als een ''If then''-lus. Het enige verschil is dat hierbij ruimte is voor een code die het programma moet uitvoeren als de voorwaarde achter If niet waar is. Als voorbeeld de code van de vorige opdracht: {{Code | Taal=Pascal | Titel= | Code= <syntaxhighlight lang="pascal"> program opteltrainer; var a, b, c, d: integer; begin a := 1; b := 2; c := a + b; writeLn('wat is ', a, ' + ', b, '?'); readLn(d); if c = d then begin writeLn('dat is goed'); end; if not (c = d) then begin writeLn('helaas maar dat is fout'); end; writeLn('einde programma'); end. </syntaxhighlight>}} Hierin staan 2 ''If then''-lussen, dit kan makkelijker door gebruik van een ''If then else''-lus. De code wordt dan: {{Code | Taal=Pascal | Titel= | Code= <syntaxhighlight lang="pascal"> program opteltrainer; var a, b, c, d: integer; begin a := 1; b := 2; c := a + b; writeLn('wat is ', a, ' + ', b, '?'); readLn(d); if c = d then begin writeLn('dat is goed'); end else begin writeLn('helaas maar dat is fout'); end; writeln('einde programma'); end. </syntaxhighlight>}} {{Sub}} {{Links}} bgxqc19uqksn1ob2l4bhq46fc17rd07 0 15451 421902 416719 2026-04-08T13:38:32Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421902 wikitext text/x-wiki Om bewerkingen te herhalen in pascal zijn er meerdere manieren:<br> - De ''While ... Do''-lus<br> - De ''Repeat ... Until''-lus<br> - De '''For ... To ... Do''-lus<br> In deze module leer je de ''While ... Do''-lus gebruiken, in de volgende de ''Repeat ... Until''-lus en in die daarna de '''For ... To ... Do''-lus. ---- Als je een herhaling wilt creëren die moet stoppen bij een bepaalde voorwaarde, kan je de ''While ... Do''-lus gebruiken. Een ''While ... Do''-lus ziet er zo uit: {{Code | | Taal=Pascal | Titel= | Code= <syntaxhighlight lang="pascal"> While <voorwaarde> Do Begin <Bewerkingen> End; </syntaxhighlight>}} Als je bijvoorbeeld een programma wilt maken die de aftelcyclus van een raketlancering nabootst krijg je zoiets: {{Code | | Taal=Pascal | Titel= | Code= <syntaxhighlight lang="pascal"> program Lancering; var a As Integer; begin a := 10 While a > 0 Do Begin Writeln(a); a := a-1; End; Writeln('We have lift off'); Readln; end. </syntaxhighlight>}} Let op!! Je moet de variabele (hier a) wel zelf verlagen of verhogen. {{Sub}} {{Links}} hocmab6jo8ukkubmoh38zb2zbcqvrlj 0 15452 421900 343979 2026-04-08T13:37:47Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421900 wikitext text/x-wiki De ''Repeat ... Until''-lus is ongeveer hetzelfde als de ''While ... Do''-lus. Het verschil hiermee is dat de voorwaarde hier achteraan de lus staat. Een ''Repeat ... Until''-lus ziet er zo uit: {{Code | Taal=Pascal | Titel= | Code= <syntaxhighlight lang="pascal"> Repeat <Bewerkingen> Until <Voorwaarde> </syntaxhighlight>}} {{Sub}} {{Links}} 3dxxehha79ocviwce11q3jcta88y3cz 10 15827 421974 372812 2026-04-09T07:43:21Z Erik Baas 2193 kleuren van en.wikibooks; "goud" werkte niet op Android 421974 wikitext text/x-wiki {| align="center" |- | colspan="7" style="text-align: center; vertical-align: center; font-size: x-large; font-weight: bold; padding-bottom: 10px;"| [[Wikijunior:Kleuren|Kleuren]] |- |[[Afbeelding:Solid red.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Rood]] |[[Afbeelding:Solid pink.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Roze]] |[[Afbeelding:Solid orange.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Oranje]] |[[Afbeelding:Solid yellow.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Geel]] |[[Afbeelding:Solid green.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Groen]] |[[Afbeelding:Solid blue.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Blauw]] |[[Afbeelding:Solid purple.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Paars]] |- |[[Afbeelding:Solid white.svg|100px|border|link=Wikijunior:Kleuren/Wit]] |[[Afbeelding:Solid grey.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Grijs]] |[[Afbeelding:Solid black.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Zwart]] |[[Afbeelding:Solid brown.svg|100px|xlink=Wikijunior:Kleuren/Bruin]] |[[Afbeelding:Gold_square.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Goud]] |[[Afbeelding:Silver_square.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Zilver]] |[[Afbeelding:Bronze_square.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Brons]] |- | colspan="7" style="text-align:center;" |[[Afbeelding:Spectrum4websiteEval.png|700px|link=Wikijunior:Kleuren/Veelkleurig]] |}<noinclude> [[Categorie:Sjablonen Wikijunior]] </noinclude> j0g076icq1tsgxinhsymfdc4jvdco3v 421975 421974 2026-04-09T08:36:40Z Erik Baas 2193 oeps 421975 wikitext text/x-wiki {| align="center" |- | colspan="7" style="text-align: center; vertical-align: center; font-size: x-large; font-weight: bold; padding-bottom: 10px;"| [[Wikijunior:Kleuren|Kleuren]] |- |[[Afbeelding:Solid red.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Rood]] |[[Afbeelding:Solid pink.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Roze]] |[[Afbeelding:Solid orange.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Oranje]] |[[Afbeelding:Solid yellow.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Geel]] |[[Afbeelding:Solid green.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Groen]] |[[Afbeelding:Solid blue.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Blauw]] |[[Afbeelding:Solid purple.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Paars]] |- |[[Afbeelding:Solid white.svg|100px|border|link=Wikijunior:Kleuren/Wit]] |[[Afbeelding:Solid grey.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Grijs]] |[[Afbeelding:Solid black.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Zwart]] |[[Afbeelding:Solid brown.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Bruin]] |[[Afbeelding:Gold_square.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Goud]] |[[Afbeelding:Silver_square.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Zilver]] |[[Afbeelding:Bronze_square.svg|100px|link=Wikijunior:Kleuren/Brons]] |- | colspan="7" style="text-align:center;" |[[Afbeelding:Spectrum4websiteEval.png|700px|link=Wikijunior:Kleuren/Veelkleurig]] |}<noinclude> [[Categorie:Sjablonen Wikijunior]] </noinclude> 2dscsiilsrk7axt13izcujlcddrhmh0 0 18186 421905 419615 2026-04-08T13:54:38Z JopkeB 18060 /* Europa */ Europafietsers 421905 wikitext text/x-wiki {{Vakantiereizen|Afbeelding=Fietsvakantie.jpg}} {{Geel}}Bij dit hoofdstuk wordt hulp gevraagd van ervaringsdeskundigen. Zie voorbeeld [[Vakantiereizen/Wandelvakantie/De_reis]]{{Einde}} = <span style="font-size: large;">'''Fietsroutes'''</span> = Er bestaan duizenden fietsroutes, al of niet bewegwijzerd, alleen al in Europa. Op deze pagina worden wegwijzers geboden die kunnen helpen als bouwstenen voor het kiezen van een of meer routes en/of zelf een vakantiereis samen te stellen. Een enkele route is beschreven in dit Wikibook, die artikelen zijn als zodanig gemarkeerd. De andere links verwijzen waar mogelijk naar Nederlandstalige websites, maar vele zijn alleen in het Engels, Duits of andere taal beschikbaar. Als het alsnog moeilijk kiezen is, zoek dan op internet met ''mooiste fietsroute in XXX'' (waarbij XXX het beoogde land of gebied is) en er zullen lijstjes verschijnen. == Europa == In Europa bestaan vele fietsroutes, zowel binnen landen als tussen landen. Ze zijn onder andere te vinden via: * [https://www.biroto.eu/de/radweg-suche Biroto], een Duitstalige website met bewegwijzerde lange-afstands fietsroutes, zowel binnen landen als tussen landen. Er zijn voor heel Europa fietsroutes, uitgezonderd het uiterste oosten (Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne); en er is er ook één in IJsland, hoewel die niet op de hoofdkaart staat. Zie de [https://www.biroto.eu/de/radwege-und-radtouren-karte interactieve kaart] voor een visueel overzicht met doorklikmogelijkheden naar routes. Per route is er een kaart met hoogteverschillen, GPS track, fietsvriendelijke accomodaties, bezienswaardigheden en meer. * [https://www.nodemapp.com/en/biking/nodes/routeplanner Fietsknooppunten van Nodemapp]: Zoom in op de kaart voor knooppunten. Het aantal knooppunten per land is zeer verschillend, alleen in Nederland en België zijn dichte netwerken, in andere landen zijn ze nog in ontwikkeling en zijn er op zijn best plukjes. * [[w:nl:Categorie:Fietsroute|Fietsroutes in Nederlandstalige Wikipedia]]: in de regel beschrijvingen met een aanduiding van het traject, te gebruiken voor een eerste indruk. Klik door naar de Engelstalige Wikipedia (rechtsbovenin, "26 talen") voor meer van dergelijke routebeschrijvingen. * [https://www.europafietsers.nl/ Europafietsers] - meerdaagse fietsroutes in Europa * [https://www.openrunner.com/en Openrunner]: Engelstalige website met (veelal niet bewegwijzerde) routes die door gebruikers zijn samengesteld, met kaartjes, hoogteverschillen, beschrijvingen en foto's (als je geluk hebt). Klik op "Search for a route" om bestaande routes te vinden. * [https://www.bahntrassenradeln.de/ Fietspaden over voormalige spoorweglijnen in Europa] (Duitstalig). == België == België heeft een wijdvertakt fietsknooppuntennetwerk. Daarnaast zijn er bewegwijzerde en niet-bewegwijzerde fietsroutes. De moeilijkheidsgraad varieert van tamelijk vlak aan de kust (in het westen) tot bergachtig in de Ardennen (zuidoosten), zie [https://nl-nl.topographic-map.com/map-516nx/Belgi%C3%AB/ Topografische kaart België]. * Een goed startpunt is [https://www.provelo.org/nl/praktische-tips/fietsnetwerken-in-belgie/ Provelo], met links naar het fietsknopennetwerk in België, regionale fietsroutes en de Europese lange-afstandsroutes die door België gaan. * [[w:nl:Categorie:Fietsroute in België|Fietsroutes in België in Nederlandstalige Wikipedia]] biedt meer routes. == Denemarken == Denemarken presenteert zich als fietsland. Er zijn goede fietspaden en rustige andere wegen. Het landschap is vrij vlak tot glooiend. Er zijn geen fietsknooppunten, maar wel fietsroutes. * Startpunt: een combinatie van twee Wikimedia-websites: [[w:nl:Nationale fietsroutes van Denemarken|Nationale fietsroutes van Denemarken in de Nederlandstalige Wikipedia]]; klik op de nummers in [https://en.wikivoyage.org/wiki/Cycling_in_Denmark#Routes Fietsroutes in Denemarken in de Engelstalige Wikivoyage] voor de bijbehorende routekaartjes. * [https://www.visitdenmark.nl/denemarken/bezienswaardigheden/fietsen Fietsen in Denemarken van Visitdenmark]. Tip: als een link niet werkt: zoek via Google naar de specifieke beschrijving; die bestaat vaak wel, maar de routes worden versnipperd aangeboden, bijvoorbeeld alleen per regio. * Er zijn ook 26 Panorama-routes (rondritten tussen de 20 en 50 km), maar er is alleen een overzicht in het Deens: [https://www.visitdenmark.dk/danmark/oplevelser/cykelferie/panorama-cykelruter-vestdanmark Panorama-cykelruter op Visitdenkmark]. == Duitsland == Duitsland is een groot land, met een grote verscheidenheid aan landschappen: van duinen en strand in het noordwesten (waddengebied) en noordoosten (Oostzeekust) tot hooggebergte in het zuidoosten. De zwaarte van fietstochten is navenant: in het noorden en pal langs rivieren is het tamelijk vlak, daarbuiten is het glooiender, heuvelachtig of bergachtig, zie [https://nl-be.topographic-map.com/map-k12tf/Duitsland/?center=51.07868%2C11.3903&zoom=6 Topografische kaart Duitsland].<br> Er zijn goede fietspaden en er zijn vele fietsroutes. De beste fietsroutes zijn gekwalificeerd door de Duitse fietsersbond ADFC, zie uitleg en links op [https://www.oppad.nl/fietsen-in-duitsland-informatie Informatie van Oppad]. Er zijn ook her en der fietsknooppunten, de meeste in het westen, tegen de Nederlandse en Belgische grens, en in voormalig Oost-Duitsland, in een groot gebied rond Berlijn, zie [https://www.nodemapp.com/en/biking/nodes/routeplanner Knooppunten van Nodemapp]. * [[w:de:Kategorie:Radwanderweg in Deutschland|Radwanderweg in Deutschland (Duitstalige Wikipedia)]]: klik door op de link naar de Wikimap bovenaan. De links in de kaart verwijzen naar de beschrijvingen van de fietsroutes in de Duitstalige Wikipedia. Als er een soortgelijke Nederlandstalige Wikipedia-pagina is, staat dat links onderaan vermeld. * [https://www.germany.travel/en/nature-outdoor-activities/cycling.html Fietsroutes van Germany.travel]: Engelstalige website met 320 lange-afstands fietsroutes (zie de kaart bijna onderaan). Per route is er beknopte informatie en een link naar de officiële website met meer informatie (van wisselende kwaliteit). * [https://www.radroutenplaner-deutschland.de/veraDNetz_DE.asp Radroutenplaner Deutschland] met 13 lange-afstandsroutes kris-kras door Duitsland, met korte beschrijvingen en GPX-download mogelijk; dezelfde [[w:de:D-Route|D-routes in Wikipedia]] bevatten beschrijvingen en links naar uitgebreidere beschrijvingen en routekaartjes (beide websites zijn Duitstalig). '''-->''' [[Wikivoyage:nl:Deutsche Weinstraße|Deutsche Weinstraße]] '''(Wikivoyage-artikel)''' - 95 km == Frankrijk == Frankrijk heeft een fietsnetwerk met routes die wisselen qua zwaarte, wegdek en landschappen, van bergen tot kusten, van rivieren tot wijngaarden. Zie [https://nl.francevelotourisme.com/fietsroute Fietsroutes in Frankrijk] voor een overzicht met lange-afstands fietsroutes met beschrijvingen, etappes en tips. Zie [https://www.af3v.org/ Fietspaden (AF3V)] voor meer fietspaden in Frankrijk. NB In Frankrijk zijn helmen verplicht voor fietsers jonger dan 12 jaar, ook als de kinderen niet zelf fietsen, maar achterop in een kinderzitje zitten.<br> '''-->''' [[Vakantiereizen/Fietsvakantie/Fietsen langs de Loire|Fietsen langs de Loire]] '''(Wikibooks-artikel)''' - 900 km == Nederland == Nederland is een echt fietsland. Door het hele land liggen goede fietspaden, van pal naast een gewone weg, alleen afgescheiden door een lijn, tot vrijliggende paden dwars door de natuur, zie [[c:Category:Bikeways in the Netherlands|Foto's op Commons]] voor voorbeelden. Er zijn talloze fietsroutes uitgezet, van lange-afstandspaden tot zelf samen te stellen routes via fietsknooppunten, zie [https://www.nederlandfietsland.nl/fietsroutes/ Fietsroutes van Nederland Fietsland]. Voor mountainbikers zijn er [https://www.mtbroutes.nl/routes-op-kaart MTB-routes].<br> In het algemeen zijn de paden vrij vlak met af en toe een klimmetje, uitgezonderd het zuiden van Limburg, waar steviger klimpartijen nodig zijn. Ook op de Veluwe, de Utrechtse Heuvelrug en in de duinen kan een fiets met meerdere versnellingen van pas komen. Zie [https://viewer.ahn.nl/AHN4/DTM/0/5.6703/52.20113/3 Hoogtekaart van Rijkswaterstaat]. * Fiets op de trein: is toegestaan, maar kent wel beperkingen, zie [https://www.ns.nl/reisinformatie/fiets-in-de-trein.html Fiets in de trein]. Let op: een fietskaartje is verplicht, maar is niet te koop in de kaartautomaat op het station. Je moet vantevoren een fietskaartje kopen en digitaal opslaan (op een mobiele telefoon die je meeneemt in de trein) of printen via de NS-website of de NS-app. '''-->''' [[Vakantiereizen/Fietsvakantie/Fietstocht Nederland - Waterland |Nederland - Waterland]] '''(Wikibooks-artikel)''' - 750+ km == Oostenrijk == Oostenrijk is een bergachtig land, met uitzondering van het noordoosten. Ook direct langs rivieren (zoals de Inn en Donau) zijn lichtere fietstochten mogelijk. Zie [https://nl-be.topographic-map.com/map-sjtz4/Oostenrijk/ Topografische kaart Oostenrijk] voor hoogteverschillen. * [[w:de:Liste von Radwanderwegen in Österreich|Lijst met Oostenrijkse fietsroutes (Duitstalige Wikipedia)]] * [https://wiki.openstreetmap.org/wiki/Austria/Radwege Oostenrijkse fietsroutes van Openstreetmap] (Duitstalig) met ook een kaart met fietsroutes in Oostenrijk. * [https://www.radtouren.at/nl/?noredirect=nl_NL Radtouren.at] (Nederlandstalig) met een interactieve kaart en doorklikmogelijkheden naar 18 lange-afstandsfietsroutes, met routekaartjes, hoogteverschillen en meer informatie. * {{Wp|Categorie:Fietsroute in Oostenrijk|Fietsroutes in Oostenrijk}} '''-->''' [[Vakantiereizen/Fietsvakantie/Fietsen in het Zillertal|Fietsen in het Zillertal]] '''(Wikibooks-artikel)''' - 30 km == Verenigd Koninkrijk == In het Verenigd Koninkrijk is fietsen minder ingeburgerd dan in de Lage Landen. Wegen zijn dan ook niet altijd goed ingericht voor fietsers. Wel zijn er fietsroutes, maar er is geen knooppuntennetwerk. Het oosten van Engeland (zoals de graafschappen Norfolk en Suffolk) is vrij vlak, de rest van het Verenigd Koninkrijk is glooiend tot bergachtig, zie [https://nl-be.topographic-map.com/map-35nnh/Verenigd-Koninkrijk/ Kaart met hoogteverschillen Verenigd Koninkrijk]. * [https://www.sustrans.org.uk/find-a-route-on-the-national-cycle-network/ National Cycle Network UK] (Engelstalig) * [https://explore.osmaps.com/?lat=55.320831&lon=-3.250608&zoom=7.2849&overlays=os-ncn-layer&style=Standard&type=2d Kaart VK met fietsroutes] (Engelstalig) * {{Wp|Categorie:Fietsroute in het Verenigd Koninkrijk|Fietsroutes in het Verenigd Koninkrijk}} - Klik door naar de Engelse Wikipedia (rechtsboven "7 talen") voor meer routes. == Zwitserland == In Zwitserland fietsen is vooral voor fietsers die van pittige fietstochten houden, in bergachtig gebied. In het noorden en direct langs rivieren zijn gemakkelijker fietstochten mogelijk, maar ook die zijn zelden zo vlak als in de Lage Landen. Zie [https://nl-be.topographic-map.com/map-sjpz4/Zwitserland/ Topografische kaart Zwitserland] voor hoogteverschillen. In Zwitserland zijn zowel lange-afstands fietsroutes (negen nationale en vier Europese) als kortere rondritten uitgezet. * [https://schweizmobil.ch/en/cycling-in-switzerland Cycling in Switzerland] (Engelstalig en drie andere talen): één website met veel informatie, inclusief routekaartjes waarop je kunt inzoomen (alleen geen GPS/GPX?) * [https://schweizmobil.ch/en/map?season=summer&layers=veloland&bgLayer=pk&detours=yes&photos=yes&logos=yes&shooting=yes&E=2657839&N=1205498&resolution=310.55 Kaart met fietsroutes in Zwitsterland] * [[w:nl:Categorie:Fietsroute in Zwitserland|Fietsroutes in Zwitserland (Nederlandstalige Wikipedia)]] {{Sjabloon:Commons|Category:Cycling routes}} {{Sub}} 2j2sow5aniizvo32bbwsqg9481nvgta 0 19461 421970 310198 2026-04-08T23:42:58Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421970 wikitext text/x-wiki Nu en dan lees je eens over interessante initiatieven m.b.t. keuze van software in scholen. Initiatieven die niet in de lijn liggen van de 'mainstream' en toch succesvol zijn: bv. in Finland ([https://www.osor.eu/news/fi-over-a-hundred-schools-using-open-source 1], [https://www.italovignoli.org/2012/09/office-suites-in-finland/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+ItalosOOoBlog+%28Marketing+FLOSS%29 2]) of [https://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=da&ie=UTF-8&layout=2&eotf=1&u=http%3A%2F%2Ffuresoe.lokalavisen.dk%2Ffuresoe-dropper-bill-gates-%2F20100507%2Fartikler%2F705119874%2F1027&sl=da&tl=en Denemarken]. Deze pagina wil een overzicht bieden van het gebruik van OpenOffice.org (OOo) in het '''Nederlandstalig''' onderwijs (Nederland en Vlaanderen), net zoals [https://www.o-softsupport.com/OOoInOnd.asp deze pagina]. Dit, om aan te geven dat er ook in Vlaanderen en Nederland dergelijke initiatieven zijn en dat de lijst steeds maar aangroeit. Het is zeker niet evident om een gevestigd softwarepakket (bv. Microsoft Office) te vervangen door iets anders. Wetende dát er scholen zijn die een overstap hebben gemaakt, weten hóe ze die stap hebben gedaan en contact kunnen leggen kan allemaal helpen om een beslissing te maken. Ondertussen is er naast OpenOffice.org (OOo) het heel erg gelijkend pakket [https://nl.libreoffice.org/ LibreOffice] (LO). Daar deze twee pakketten op dit moment niet zoveel van elkaar verschillen, wordt er hier geen onderscheid tussen beide gemaakt. Het zou dus kunnen dat een school in onderstaande lijst (ondertussen) LibreOffice i.p.v. OpenOffice.org gebruikt. Het kan interessant zijn om bij iedere school de zaken uit [[OpenOffice.org/Scholen/Vragenlijst|dit sjabloon]] te bespreken. == Basisscholen == * [[OpenOffice.org/Scholen/Eeklo|Scholengemeenschap KaBoE]] (België, Eeklo) * [[OpenOffice.org/Scholen/Brussel|Scholengemeenschap vzw Sint-Goedele]] (België, Brussel) * [[OpenOffice.org/Scholen/Kontich|Basisschool Sint-Montfort]] (België, Kontich) * [[OpenOffice.org/Scholen/Korbeek-Lo|Sint-Pietersschool]] (België, Korbeek-Lo) * [[OpenOffice.org/Scholen/Waddinxveen|Theo Thijsenschool]] (Nederland, Waddinxveen) * [[OpenOffice.org/Scholen/Lokeren en Moerbeke-Waas|Scholengemeenschap Kabao]] (België, Lokeren en Moerbeke-Waas) == Secundaire scholen/middelbaar onderwijs / gymnasium == * [[OpenOffice.org/Scholen/Amsterdam|Barlaeus Gymnasium]] (Nederland, Amsterdam) * [[OpenOffice.org/Scholen/Brussel|Scholengemeenschap vzw Sint-Goedele]] (België, Brussel) * [[OpenOffice.org/Scholen/Kuurne|Spes Nostra Instituut]] (België, Kuurne) * [[OpenOffice.org/Scholen/Mariakerke|Viso Mariakerke]] (België, Mariakerke) * [[OpenOffice.org/Scholen/Diepenbeek|Provinciale Secundaire School]] (België, Diepenbeek) * [[OpenOffice.org/Scholen/Zwijnaarde|Don Boscocollege Zwijnaarde]] (België, Zwijnaarde) * [[OpenOffice.org/Scholen/O.L.V.-Waver|Sint-Ursula-Instituut (O.L.V.-Waver)]] (België, O.L.V-Waver) * [[OpenOffice.org/Scholen/Beringen|Vrij Technisch Instituut Beringen]] (België, Beringen) * [[OpenOffice.org/Scholen/Turnhout|Hivset]] (België, Turnhout) == Hogere studies == * [[OpenOffice.org/Scholen/Tielt|Katho]] (België, Tielt): lerarenopleiding Lager en kleuteronderwijs * [[OpenOffice.org/Scholen/Gent|Universiteit Gent]] (België, Gent) * [[OpenOffice.org/Scholen/Delft|TU Delft]] (Nederland, Delft). == Volwassenenonderwijs == * [[OpenOffice.org/Scholen/Brussel|Scholengemeenschap vzw Sint-Goedele]] (België, Brussel) {{Sub}} {{Links}} 3exn9n58z5xtplfxpc5ptykf7t9b31r 0 19490 421965 379543 2026-04-08T23:38:31Z Erik Baas 2193 {{Links}}, kopjes 421965 wikitext text/x-wiki Deze pagina wil een overzicht bieden van het gebruik van OpenOffice.org (OOo) in de '''Nederlandstalige''' bedrijfswereld (Nederland en Vlaanderen). Het is zeker niet evident om een gevestigd softwarepakket (bv. Microsoft Office) te vervangen door iets anders. Wetende dát er bedrijven zijn die een overstap hebben gemaakt, weten hóe ze die stap hebben gedaan en contact kunnen leggen kan allemaal helpen om een beslissing te maken. == België == === Politieke partij Ecolo === ''After that, they began migrating software, such as browsers to Firefox and word processors to Open Office. "We are identifying power users that are able to use OpenOffice and got them starting the switch to ODF (Open Document Format) files. Their use of ODF is enticing the others to start using OpenOffice whenever they need to work with a ODF document, and this results in a gradual increase of OpenOffice."'' Bron: [https://www.omgubuntu.co.uk/2010/09/belgian-political-party-ecolo-moving-to-open-source-ubuntu/ www.omgubuntu.co.uk, 21 september 2010] ''Ecolo decided to increase its use of open source software in 2000. "We started by changing the applications that did not change anything for the users, like the database and the website." It then started using OpenOffice and other desktop applications, such as web browser Firefox and Gimp for handling images. The first users moved over to these applications in 2007, and a few began using Ubuntu Linux on a few workstations. "This way, we gave a few users a taste of how to use this desktop." "We are identifying power users that are able to use OpenOffice and got them starting the switch to ODF (Open Document Format) files. Their use of ODF is enticing the others to start using OpenOffice whenever they need to work with a ODF document, and this results in a gradual increase of OpenOffice."'' Bron: [https://joinup.ec.europa.eu/news/be-political-party-moving-complete-open-source-desktop joinup.ec.europa.eu, 31 augustus 2010] === OVAM (Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij) === ''OVAM, Flanders' Public Waste Agency, already adapted its back office to support ODF a couple of years ago. They are now awaiting the decision of the Flemish Minister of Environment to move the four hundred desktops to OpenOffice.'' ''Ben van den Brande, a representative of the agency spoke in February last year at the ODF Workshop organised by NOiV, the Dutch resource centre on open source and open standards. Talking about the backend integration, Van den Brande said: "We immediately recognised the advantages of ODF."'' Bron: [https://www.osor.eu/news/be-openoffice-boom-in-belgium osor.eu, 12 oktober 2009]. ''Toch zijn er instellingen, zowel in Vlaanderen als daarbuiten, die durven tornen aan de dominantie van deze programma's, en bijgevolg van Microsoft. De Vlaamse afvalmaatschappij, OVAM, schakelde in 2009 al op haar eentje over naar OpenOffice. Dit leverde haar een directe besparing van 272.000 euro aan licentiekosten op.'' Bron: [https://ludosannen.spa.openminds.be/groen-n-sociaal/vrije-software-is-een-alternatief.html ludosannen.spa.openminds.be, 22 oktober 2010] [https://www.ovam.be/jahia/Jahia/cache/offonce/pid/176?actionReq=actionPubDetail&fileItem=1451 Voorbeeld] van een document, nl. "Aanvraag voor een erkenning als overbrenger van afvalstoffen", dat niet alleen in pdf-, tekst- en docversie te downloaden is, maar ook in ODF-formaat. === Gemeente Schoten === ''The city council is a well-known early-adopter of free software, and migrated to OpenOffice this summer. They did postpone the adoption of ODF, however, because of internal pressure, according to sources close to the administration. The IT department donated to the OpenOffice community their collection of more than fifty videos on how to use the OpenOffice's text editor 'Writer'.'' ''Furthermore, the city has created its own community consisting of IT-professionals from cities, schools, companies in the social economy sector and volunteer organisations and organises workshops to promote the usage of free software and open standards.'' Bron: [https://www.osor.eu/news/be-openoffice-boom-in-belgium osor.eu, 12 oktober 2009]. === Haven van Antwerpen === ''The Port of Antwerp started preparing the migration of 1300 desktops to OpenOffice earlier this year. The completion of the migration is expected around September 2010. The IT-department decided not only to move to ODF, but also to use ODF as their primary file format for communication with third parties.'' ''In order to facilitate this policy, employees will have references to the ODF plugin for the proprietary Microsoft Office and to the OpenOffice website in their e-mail signatures. Ludo Nauws, IT-manager: "It's a good time for us to move to OpenOffice. The alternative would be migration to Microsoft Office 2007 and Microsoft's operating system Vista. That would require two days of training for our employees, just to start finding their way in the new software package. OpenOffice is very similar to our current office suite, Microsoft Office 2003."'' Bron: [https://www.osor.eu/news/be-openoffice-boom-in-belgium osor.eu, 12 oktober 2009]. === Provincie Limburg === ''The Province of Limburg, found that correctly converting macros to OpenOffice was absolutely essential to move away from Microsoft Office. After several false starts, they recently found an IT service provider who could help them out with this problem''. The Province's next step will be the actual migration of the desktops and the choice of a free document management system. According to local service provider representative Koen Goor: "More cities and local governments are expected to follow this example soon, as service providers have been preparing the integration of OpenOffice for the last two years. Roll-outs of new applications have started recently."'' Bron: [https://www.osor.eu/news/be-openoffice-boom-in-belgium osor.eu, 12 oktober 2009]''. === Stad Kortrijk === Volgens [https://www.kortrijk.be/files/kortrijk/Sofie_Derweduwen/februari%202009.doc dit document] van februari 2009 kan stad Kortrijk wel al ODF lezen, maar gebruiken ze dit formaat niet om documenten aan te maken of op te slaan. Voor een overgang naar dit formaat is er nog geen concrete planning en budgettering opgesteld. === Politiezone VLAS === De [https://www.pzvlas.be/ Politiezone VLAS] situeert zich in Kortrijk-Kuurne-Lendelede en gebruikt OpenOffice.org oa. voor [https://www.pzvlas.be/index.php?id=22 de verslagen van hun politieraad]. === Studiecel Limburg === * Doel: De Studiecel ondersteunt planners van sociaal beleid op provinciaal, regionaal en lokaal niveau bij hun planningsopdracht door middel van informatie, statistieken, studie en onderzoek[https://www.limburg.be/eCache/INT/17/779.html ...]. * De Studiecel schakelt over van Microsoft Office naar het gratis kantoorpakket Open Office. Alle cijferkorven zullen geleidelijk aan omgezet worden naar Open Office. Dit betekent dat de Studiecel haar cijferkorven op de eerste plaats zal aanbieden in Open Office Calc (te herkennen aan het achtervoegsel <ods>) en in <pdf>-formaat. In een eerste fase biedt de Studiecel een aantal bestanden ook nog in Microsoft Office Excel aan (te herkennen aan het achtervoegsel <xls>), maar na verloop van tijd zal dit niet meer het geval zijn[https://www.limburg.be/eCache/INT/32/759.bGJsPXdlbHppam4mbGJsbnI9MTUzNjQmbGJsZ3I9bGV2ZW4.html ...]. * Aantal pc's met OOo: onbekend. === Gemeente Anderlecht === "The administration of the Belgian city of Anderlecht last month completed its move to OpenOffice, which is now installed on all of its 600 desktop PCs." Zie ook: * [https://www.osor.eu/news/be-anderlecht-charleroi-and-vorst-move-to-openoffice osor.eu] * [https://www.datanews.be/nl/news/90-9-22864/anderlecht-weert-word-bestanden.html datanews.be] * [https://www.datanews.be/nl/news/90-9-23798/vrijheid--blijheid-in-charleroi.htm datanews.be] * [https://ludosannen.spa.openminds.be/groen-n-sociaal/vrije-software-is-een-alternatief.html https://ludosannen.spa.openminds.be, 22 februari 2010] === Gemeente Vorst === Zie: * [https://www.osor.eu/news/be-anderlecht-charleroi-and-vorst-move-to-openoffice osor.eu] == Nederland == === Gemeente Voerendaal (Zuid-Limburg) === Door de vervanging van de personal computers waren ze genoodzaakt om nieuwe licenties van Microsoft Office aan te schaffen. Gelet op de kosten van deze nieuwe licenties, de introductie van een nieuwe huisstijl en het feit dat het Ministerie van BZK het gebruik van Open Source Software promoot, is het implementeren van de gratis software OpenOffice onderzocht. Gebleken is dat OpenOffice een goed en goedkoop alternatief is voor Microsoft Office. Daarnaast biedt de keuze voor OpenSource software gemeente Voerendaal de vrijheid om haar ICT-strategie transparanter, leveranciersonafhankelijker, en duurzamer vorm te geven. Links: * [https://www.zdnet.nl/news/40428/amsterdams-bedrijf-start-helpdesk-openoffice-org/ Amsterdams bedrijf start helpdesk OpenOffice.org]: artikel van ZDNet.nl * [https://www.vng.nl/smartsite.dws?ch=&id=80766 OpenOffice.org als kantoorautomatiseringspakket]: op deze webpagina van VNG (Vereniging van Nederlandse Gemeenten) kan men een link vinden naar een pdf met extra uitleg rond deze overstap. * [https://wiki.services.openoffice.org/wiki/NL/Bijeenkomsten/HOSC_2008#OpenOffice.org_in_de_gemeente_Voerendaal_-_Cor_Nouws_en_Willem_Spelthan Hoe open is Voerendaal]: in deze presentatie wordt duidelijk hoe de aanwezigheid van de community en de daarin aanwezige kennis kunnen bijgedragen aan een het succesvol implementeren van OpenOffice.org. Dit tegen de achtergrond van de succesvolle implementatie van OpenOffice.org in de gemeente Voerendaal === Gemeente Groningen === ''De raadscommissie Financiën en Veiligheid heeft op 12 juli j.l. ingestemd met het voorstel van GroenLinks-wethouder Karin Dekker om het contract met Microsoft Office per 1 juli a.s. op te zeggen en over te stappen op Open Office. Daarmee wordt Groningen de grootste gemeente in Nederland die expliciet bezig gaat met open source software.'' Bron: [https://www.groenlinksgroningenstad.nl/publicaties/opensourcejuli06.shtml www.groenlinksgroningenstad.nl, 2002] === Gemeente Grootegast en Marum === ''De gemeenten Grootegast en Marum zijn overgestapt op LibreOffice als opvolger van OpenOffice. De beide gemeenten maakten sinds 2009 tevreden gebruik van OpenOffice. Om goed bestanden uit te kunnen wisselen in de nieuwe Microsoft Office-bestandsformaten docx en xlsx is er overgestapt op LibreOffice.'' Bron: [https://www.computable.nl/artikel/praktijk/open_source/4604375/1277105/grootegast-en-marum-over-op-libreoffice.html Grootegast en Marum over op LibreOffice, 2012] === Gemeente Ede === ''Belangrijke open sourcesystemen die de gemeente gebruikt zijn LibreOffice, Zarafa (Exchange-alternatief, inclusief webmail) Firefox, TYPO3, zaaksysteem.nl, MySQL, PostgreSQL, Nagios, en Asterisk.'' Bron: [https://computerworld.nl/it-beheer/81056-ede-92-procent-minder-licentiekosten-door-open-source Ede: 92 procent minder licentiekosten door open source, 2014] == Andere lijsten == Er bestaan ook andere lijsten die een overzicht willen geven van het gebruik van OpenOffice.org in een Nederlandstalige omgeving: * [https://www.noiv.nl/oss_overzicht_rijk/desktop Open source desktopsoftware rijk]: dit overzicht geeft het gebruik van de open source desktopsoftware weer bij de rijksoverheid. Het overzicht is gebaseerd op de tijdens de strategiebijeenkomsten verkregen informatie en de actualisatie en controle daarvan in juni 2009 door de contactpersonen bij de ministeries voor de implementatiestrategie. In de lijst is oa. OpenOffice.org vermeld (alsook de ODF-plugin) * [https://nl.openoffice.org/inbedrijf.html OOo-bedrijvenlijst opgesteld door het nl.openoffice.org-project]. Deze lijst kan je niet zelf aanpassen, maar aanvullingen kunnen wel worden doorgegeven (zie onderaan die pagina). {{Sub}} {{Links}} i1coxxwheddcnewg1bh4gfejybb2asp 0 19520 421966 316076 2026-04-08T23:39:56Z Erik Baas 2193 {{Links}}, kopjes 421966 wikitext text/x-wiki De medewerkers van https://nl.openoffice.org spenderen al een stuk van hun website aan [https://nl.openoffice.org/about-documentation.html documentatie over OpenOffice.org], waarvoor dank. Dat stuk van de website kan je echter niet zomaar aanpassen, dus biedt deze wiki een interessant alternatief. Vind je bepaalde '''Nederlandstalige''' documentatie interessant, dan kunt u dat hier vermelden, waarvoor ook dank. == Handleidingen == .. == Cursussen == * [https://www.educatief.diekeure.be/viainformatica/?ID=1420 Via Informatica] van uitgeverij die Keure heeft enkele cursussen i.v.m. OpenOffice.org en LibreOffice. In [https://www.youtube.com/watch?v=JwKb3dTyMPo&feature=plcp dit YouTube-filmpje] maakt de uitgeverij op 4:20 melding van LibreOffice. * De website [https://www.openofficeplaza.org/ openofficeplaza.org] is een veelbelovend initiatief (en bovendien gratis), gesteund door Sun Microsystems en Rednose. == Mini-handleidingen over geselecteerde onderwerpen == .. == Algemene informatie en overige == .. == Boekrecensies == .. {{Sub}} {{Links}} ozlddfp9jeabdql67k3xafupne4g3lc 0 19521 421967 316077 2026-04-08T23:40:13Z Erik Baas 2193 {{Links}}, kopjes 421967 wikitext text/x-wiki Stel dat je geïnteresseerd bent om bv. OpenOffice.org uit te rollen in jouw bedrijf. Dan kan het interessant zijn om het personeel een opleiding te laten volgen, maar waar kan je dat allemaal? Hopelijk kan deze pagina u helpen. == België == * [https://www.pcvowd.be/ws/pages/opleidingen/groepsnaam.php?gnid=1168 PVCO Waas en Durme] (Oost-Vlaanderen) * [https://www.tikb.be/informatica/kantoorsoftware.html#info_openoffice CVO TIKB Houthalen-Helchteren] (Limburg) * [https://cvohageland.sjca.be/index_computer.php CVO Hageland] (Vlaams Brabant) {{Sub}} {{Links}} 11oc49hfc2qcndpcvvg3gau49lr28ev 0 19522 421969 316079 2026-04-08T23:42:24Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421969 wikitext text/x-wiki Stel dat je met een probleem zit in OpenOffice.org, waar kan je in het '''Nederlands''' dan terecht bij problemen? Hopelijk kan deze pagina u helpen. == Gratis support (door de 'community') == * [https://user.services.openoffice.org/nl/forum/ Het OpenOffice.org forum], opgesplits per onderdeel. * De mailinglist gebruikers@nl.openoffice.org, waar je terecht kan voor "Voor vragen en antwoorden over het gebruik van de OpenOffice.org software (niet voor algemene discussies)". Hiervoor moet je expliciet [https://nl.openoffice.org/about-mailinglist.html inschrijven]. == Betaalde support == .. {{Sub}} {{Links}} 6xk725fqvflioo30b9t3lq5ix8hzfnh 0 19551 421968 316078 2026-04-08T23:41:39Z Erik Baas 2193 {{Links}}, kopjes 421968 wikitext text/x-wiki Dit is niet de enige pagina die een OOo-overstap bespreekt. Zo is er ook de whitepaper van [https://www.rednose.nl/ RedNose], die een overzicht van de relevante technische aspecten rond de planning en conversie binnen het veranderings- of samenwerkingstraject van Microsoft Office en OpenOffice.org geeft. De nadruk ligt hierbij op het meest onderschatte onderdeel, het creëren van voldoende draagvlak bij de eindgebruikers. == Algemene voor- en nadelen == === Voordelen === * Nieuwste functies + updates altijd gratis. Geen aankoop- of licentiekosten === Nadelen === * Ondersteuning niet gegarandeerd. Je kunt altijd hulp vragen bij de 'OOo-Gemeenschap', en in de meeste gevallen word je dan ook wel geholpen. Niemand is echter verplicht om te helpen dus kunnen vragen blijven liggen of laat worden beantwoord. === Valkuilen === * OpenOffice.org is geen MS Office, dit is een volledig verkeerd uitgangspunt. Want als je dat doet, word je gefrustreerd omdat een knopje op een andere plaats zit of omdat sommige zaken anders zijn. Het correcte uitgangspunt is dat OpenOffice.org een kantoorpakket is, net zoals MS Office. En dat Writer een tekstverwerker is, net als Word. Dat betekent dat je er opmaakprofielen mag verwachten en dat de 'help' je daarover meer zou moeten kunnen vertellen. == Voor- en nadelen, specifiek voor het onderwijs == === Voordelen === * Als leerlingen thuis oefeningen moeten maken, is het soms vervelend als ze thuis niet dezelfde versie gebruiken als op school. Zo is er een groot verschil tussen Microsoft Office 2003 en Microsoft Office 2007. Als ze thuis een ander besturingssysteem dan Windows gebruiken (bv. Mac of Linux) wordt het nog moeilijker om dezelfde versie als op school te gebruiken. Bij OpenOffice.org is het veel makkelijker om iedereen dezelfde versie te laten gebruiken. * In sommige scholen/studierichtingen leren ze ook talen zoals Latijn of Spaans en daarvoor kan je - naast de standaard aanwezige talen zoals Nederlands, Engels, Frans en Duits - [https://extensions.services.openoffice.org/dictionary woordenboeken downloaden] voor gebruik in OpenOffice.org. === Nadelen === * Er zijn maar weinig cursussen/boeken/handleidingen die specifiek op het onderwijs gericht zijn. === Valkuilen === * Er zijn redelijk veel betrokken personen bij een overstap, waardoor je maar kan spreken van een vlotte overstap, als elk van deze groepen vlot mee wil komen in het verhaal. Het is dan ook belangrijk om met elk van deze groepen rekening te houden bij een overstap. ** De directie ** Degene die een cursus opstellen ** De informaticaleerkrachten ** De andere leerkrachten ** De ouders. Merk trouwens op dat het ook omgekeerd kan: [https://user.services.openoffice.org/nl/forum/viewtopic.php?f=10&t=564 ouders die willen dat hun kinderen OOo (kunnen) gebruiken, maar dat het op school niet wordt aanvaard]. ** De leerlingen. == Voor- en nadelen, specifiek voor het bedrijfsleven == === Voordelen === .. === Nadelen === .. === Valkuilen === .. {{Sub}} {{Links}} 7axa2z0itgot94y6i04ackvjbb7j1wg 0 20356 421904 380861 2026-04-08T13:39:45Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421904 wikitext text/x-wiki In Pascal kun je zowel write als writeln gebruiken. Het verschil is simpel: na writeln komt een extra linefeed, na write niet. {{Sub}} {{Links}} glaq7cn5n9cwew73j6z6udr5sxsem25 0 21360 421893 416767 2026-04-08T13:32:26Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421893 wikitext text/x-wiki Hieronder zie je een toets die je kunt invullen om te kijken of je Hoofdstuk 1 goed begrijpt. De antwoorden staan achterin het boek. Veel succes! '''1.''' Waarvoor is het bestand '''ti83plus.inc'''?<br> '''a.''' Dit bestand zorgt ervoor dat TASM werkt voor de z80-processor.<br> '''b.''' Het zorgt ervoor dat je de grafische functies van de TI kunt aanspreken.<br> '''c.''' Het programmeren wordt makkelijker door bepaalde getallen te vervangen door woorden.<br> '''d.''' Dit bestand zorgt ervoor dat de programmacode wordt omgezet in code die voor de TI leesbaar is. '''2.''' Wat betekent het symbool ''';''' (puntkomma) in Assembly-code?<br> '''a.''' Er volgt commentaar, dit wordt niet bekeken door de compiler.<br> '''b.''' Het aantal elementen op de stack.<br> '''c.''' De waarde van het register a.<br> '''d.''' Alles wat verder op deze regel komt, is programmacode. '''3.''' Hoeveel elementen mogen er ongeveer op de stack liggen, voordat de rekenmachine crasht?<br> '''a.''' Ongeveer 5.<br> '''b.''' Ongeveer 20.<br> '''c.''' Ongeveer 100.<br> '''d.''' Ongeveer 500. '''4.''' Wat mag je '''nooit''' doen met de stack?<br> '''a.''' De stack veranderen.<br> '''b.''' De stack veranderen en hem voor het eind van het programma niet weer terugzetten zoals hij was.<br> '''c.''' De stack veranderen door er een 16-bits-register in plaats van een 8-bits-register op te leggen.<br> '''d.''' Een element op de stack leggen en het daarna weer met een ander register erafhalen. '''5.''' Geef alle 8-bit-registers die je geleerd hebt. '''6.''' Vul steeds in welk commando je hiervoor gebruikt. # Om het getal 2 in het register b te laden. # Om aan het einde van het programma terug te gaan naar de TI-OS. # Om het scherm leeg te maken. # Om bc op de stack te leggen. In het nu volgende programma staan fouten. Ter referentie zijn er regelnummers voor de code gezet, deze horen natuurlijk niet bij de programmacode. <pre> 1 .nolist 2 #include "ti83plus.inc" 3 .list 4 .org $9D93 5 .db t2ByteTok, tAsmCmp 6 7 bcall(_ClearLCDFull) ; wis het LCD-scherm 8 9 .end 10 .end </pre> '''7.''' Vanwege de eerste fout in het programma geeft TASM een foutmelding. Geef het regelnummer waarin de fout plaatsvindt. '''8.''' Als deze fout verbeterd is, dan compileert het programma. Er staat echter nog een fout in het programma, waardoor de rekenmachine crasht. Er moet namelijk een regel ingevoegd worden. Welk commando moet op deze regel staan? {{Sub}} {{Links}} kcd71a1xo1na4p0yx0jao4brsipz34m 0 21489 421891 416841 2026-04-08T13:31:43Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421891 wikitext text/x-wiki Hieronder vind je de antwoorden van de opdrachten, gesorteerd op paragraaf. {{Niet afdrukken block|Dit is vooral bedoeld voor de PDF-uitvoer van dit boek.}} ==1.3 Registers== Opdracht: : Maak een programma dat het getal 14 in het register a laadt, en dit daarna overzet naar register b. Vul de standaardcode zelf aan. <pre> ld a, 14 ; 14 in a laden ld b, a ; a in b laden ret ; terug naar TI-OS </pre> ==1.4 Variabelen== Opdracht: : Maak een programma met een variabele Getal, die aan het begin van het programma 0 bedraagt. Aan het eind van het programma moet de variabele 2 bedragen. Vul de standaardcode zelf aan. <pre> ld a, 2 ; 2 in a laden ld (Getal), a ; het getal in a in Getal laden (haakjes!) ret ; terug naar TI-OS Getal: .db 0 </pre> Merk op dat je 2 niet direct in (Getal) kunt laden, dit moet via een register (in dit geval a). ==2.1 Springen en subroutines== Opdracht: : Maak een programma dat vier keer een tekst op het scherm schrijft. Gebruik daarvoor een subroutine met een bcall. Roep deze vier keer aan. Vul de standaardcode zelf aan. <pre> call TekstSchrijven ; TekstSchrijven aanroepen call TekstSchrijven ; ... en nog een keer ... call TekstSchrijven call TekstSchrijven ret ; Terug naar de TI-OS. TekstSchrijven: ; Let op, níét PenCol instellen, want dan zouden de "Hallo!"'s iedere keer op dezelfde plek komen! ld hl, Tekst ; Laad het label in hl. bcall(_PutS) ; Zet de tekst, die staat vanaf hl (dus het label) op het scherm. bcall(_NewLine) ; Zet de cursor op de volgende regel op kolom 0. ret ; Terug naar de hoofdmodule. Tekst: ; Label Tekst .db "Hallo!", 0 ; Voeg aan het programma de tekenreeks "Hallo!" toe, gevolgd door een nul. </pre> ==2.5 Loops== Opdracht: : Pas de opdracht van paragraaf 1 van dit deel aan, en gebruik nu een for-loop. Vul de standaardcode zelf aan. '''Deze oplossing is nog niet getest!''' <pre> ld b, 4 BeginLoop: call TekstSchrijven ; TekstSchrijven aanroepen djnz BeginLoop ; Één aftrekken van b en als het resultaat niet 0 is, naar BeginLoop springen EindLoop: ret ; Terug naar de TI-OS. TekstSchrijven: ; Let op, níét PenCol instellen, want dan zouden de "Hallo!"'s iedere keer op dezelfde plek komen! ld hl, Tekst ; Laad het label in hl. bcall(_PutS) ; Zet de tekst, die staat vanaf hl (dus het label) op het scherm. bcall(_NewLine) ; Zet de cursor op de volgende regel op kolom 0. ret ; Terug naar de hoofdmodule. Tekst: ; Label Tekst .db "Hallo!", 0 ; Voeg aan het programma de tekenreeks "Hallo!" toe, gevolgd door een nul. </pre> '''Opmerking:''' in dit geval is het niet veel korter, maar vooral bij 5 of meer herhalingen is dit erg nuttig. ==4.4 getKey== Opdracht: : Schrijf een programma dat de toetscode van de ingedrukte toets, die door _getKey wordt teruggegeven, naar het scherm schrijft. Dit programma kun je dan direct gebruiken om een toetscode te vinden, mocht je die niet kunnen vinden. : Je kunt ook proberen om hetzelfde programma met _getCSC te schrijven. '''Versie met _getKey'''<br> Een mogelijk antwoord zie je hier. Vul de standaardcode zelf aan. <pre> bcall(_ClrLCDFull) ; scherm leegmaken bcall(_getKey) ; de toetscode staat nu in a ld hl, 0 ld (CurRow), hl ; tekst op bovenste regel ld hl, tekst bcall(_PutS) ; tekst "Toetscode:" weergeven ld h, 0 ; a overzetten naar hl ld l, a bcall(_DispHL) ; hl = toetscode op het scherm schrijven bcall(_NewLine) ; nieuwe regel, anders komt "Done" over het getal te staan ret ; terug naar de TI-OS tekst: .db "Toetscode:", 0 </pre> a wordt hier eerst overgezet naar hl, om ervoor te zorgen dat je deze met bcall(_DispHL) gemakkelijk op het scherm kunt schrijven. '''Versie met _getCSC'''<br> Zie de versie met _getKey. Je moet enkele dingen aanpassen, dit kun je zelf doen.<br> Hint: zet _getCSC in een while-loop om ervoor te zorgen dat het programma wacht totdat je een toets ingedrukt hebt. Dus, in pseudocode: <pre>while a=0 bcall(_getCSC) end</pre> ==5.1 De tekenbuffer== Opdracht: : Probeer om het hele scherm zwart te maken. Hint: je kunt een for-loop gebruiken. {{Sub}} {{Links}} 0nnbahz6n13q3ls33kk06cv1611pjn6 0 21490 421892 281081 2026-04-08T13:32:02Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421892 wikitext text/x-wiki Hieronder vind je de antwoorden op de toetsen aan het einde van ieder hoofdstuk. {{Niet afdrukken block|Dit is vooral bedoeld voor de PDF-uitvoer van dit boek.}} ==Toets hoofdstuk 1== '''1.''' c is juist. '''2.''' a is juist. '''3.''' c is juist. '''4.''' b is juist. '''5.''' Het juiste antwoord is: a, b, c, d, e, f, h, l. '''6.''' De commando's zijn: # ld b, 2 # ret # bcall(_ClrLCDFull) # push bc '''7.''' De fout vindt plaats in regel 7. '''8.''' ret ==Toets hoofdstuk 2== '''1.''' b is juist. '''2.''' ret '''3.''' c is juist. '''4.''' djnz '''5.''' Het register b. '''6.''' z '''7.''' nz '''8.''' c '''9.''' nc '''10.''' a is 9 '''11.''' b is 3 ==Toets hoofdstuk 3== '''1.''' b is juist. '''2.''' appBackUpScreen '''3.''' 768 bytes '''4.''' 111 '''5.''' B '''6.''' d is juist. '''7.''' c is juist. ==Toets hoofdstuk 4== '''1.''' De beweringen I, V en VI zijn juist. '''2.''' bcall(_PutMap) '''3.''' and '''4.''' xor '''5.''' cpl '''6.''' 6 bij 8 pixels '''7.''' bcall(_VPutS) {{Sub}} {{Links}} 7syprwmzs1zifezfdwc2t81g89sv2rb 0 21861 421890 281078 2026-04-08T13:31:11Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421890 wikitext text/x-wiki Voor Windows: Voordat u begint met downloaden, klik met uw rechtermuisknop op de link en kies: Firefox: koppeling opslaan als... Windows Internet Explorer: Opslaan als... Kies vervolgens bij 'Opslaan als type' : alle bestanden (i.p.v. tekstbestand), en voeg vervolgens achter de bestandsnaam handmatig de tekst '.inc' (zonder aanhalingstekens) Sla vervolgens het document op, en het heeft het bestandstype '.inc' {{Sub}} {{Links}} ov8fk0dcsf8cewr2wbs2qs3n3eh6khf 0 22322 421894 415927 2026-04-08T13:33:25Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421894 wikitext text/x-wiki Hieronder vind je een toets die je kunt invullen om te controleren of je de stof uit hoofdstuk 2 goed begrijpt. Veel succes! '''1.''' Wat is het verschil tussen '''jp''' en '''jr'''?<br> '''a.''' '''jp''' kan alleen worden gebruikt als het label waarnaar gesprongen wordt dichtbij is, '''jr''' kan altijd worden gebruikt.<br> '''b.''' '''jr''' kan alleen worden gebruikt als het label waarnaar gesprongen wordt dichtbij is, '''jp''' kan altijd worden gebruikt.<br> '''c.''' '''jp''' zorgt ervoor dat de uitvoering van het programma doorgaat als de subroutine klaar is, '''jr''' doet dat niet.<br> '''d.''' '''jr''' zorgt ervoor dat de uitvoering van het programma doorgaat als de subroutine klaar is, '''jp''' doet dat niet. '''2.''' Met welke instructie ga je terug uit een subroutine (die gemaakt is met call)? '''3.''' Wanneer is de zero-vlag aan?<br> '''a.''' Als de vorige berekening uitkwam op een getal kleiner dan 0.<br> '''b.''' Als er niets op de stack ligt.<br> '''c.''' Als de vorige berekening uitkwam op 0.<br> '''d.''' Als er nog geen instructie uitgevoerd is. '''4.''' Welke instructie kun je gebruiken om makkelijk een for-loop te maken? '''5.''' Welk register moet je als teller gebruiken bij de for-loop, als de instructie van de vorige vraag wordt gebruikt? Er zijn verschillende voorwaarden om te gebruiken bij het springen. Geef bij de volgende vragen steeds de voorwaarde in die voldoet aan de gegeven omschrijving. '''6.''' Voert de actie alleen maar uit, als de Zero-vlag 1 is. '''7.''' Voert de actie alleen maar uit, als de Zero-vlag 0 is. '''8.''' Voert de actie alleen maar uit, als de Carry-vlag 1 is. '''9.''' Voert de actie alleen maar uit, als de Carry-vlag 0 is. Zie voor de volgende twee vragen het volgende programma. Vul de standaardcode zelf aan. <pre> ld a, 5 ld b, 3 sub b ex a, b add a, 6 inc b</pre> '''10.''' Wat is de waarde van het register a, als dit programma afgelopen is? '''11.''' Wat is de waarde van het register a, als dit programma afgelopen is? {{Sub}} {{Links}} ars7icpdhlbjtzf5bmmkt78r7lun19j 0 23290 421895 416735 2026-04-08T13:33:41Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421895 wikitext text/x-wiki Hieronder vind je een toets die je kunt invullen om te controleren of je de stof uit hoofdstuk 3 goed begrijpt. Veel succes! '''1.''' Welke bewering over .equ is ''niet'' waar?<br> '''a.''' <woord> .equ <getal> zorgt ervoor dat TASM tijdens het compileren alle voorkomens van <woord> vervangt door <getal>.<br> '''b.''' De rekenmachine zorgt ervoor dat bij alle .equ-statements de woorden voor .equ worden vervangen door een 0 (nul).<br> '''c.''' .equ is handig, omdat het code beter leesbaar maakt.<br> '''d.''' .equ is handig voor geheugenbeheer. '''2.''' Geef de naam van het grote stuk door programma's vrij te gebruiken RAM-geheugen dat je in dit hoofdstuk hebt geleerd. '''3.''' Hoeveel bytes is het gebied RAM-geheugen dat in de vorige vraag bedoeld wordt? '''4.''' Zet het getal 7 (decimaal) in het binaire stelsel. '''5.''' Zet het getal 11 (decimaal) in het hexadecimale stelsel. '''6.''' Wat kan ''geen'' reden zijn om een array aan te maken?<br> '''a.''' Het ziet er beter uit in de programmacode.<br> '''b.''' Je maakt minder makkelijk typefouten.<br> '''c.''' In een array kun je het getal op een bepaald indexnummer ophalen, als je losse variabelen gebruikt kan dat niet.<br> '''d.''' Het kost minder ruimte in het RAM-geheugen. '''7.''' Wat is een matrix?<br> '''a.''' Een tabel die je bij het programma typt om het programma duidelijker te maken voor mede-programmeurs.<br> '''b.''' Een gegevensstructuur die werkt met een "stapel" getallen. Je kunt alleen getallen aan de bovenkant erop leggen en eraf halen.<br> '''c.''' Een array met arrays erin, dus eigenlijk een tabelstructuur in het geheugen.<br> '''d.''' Een manier om het scherm van de rekenmachine zwart of wit te maken. {{Sub}} {{Links}} gjwmpl83pjtz0us5ux9lt71nmz524ao 0 24667 421939 322110 2026-04-08T17:02:20Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421939 wikitext text/x-wiki Lidwoorden en uitgangen {| class="wikitable" |- | !Mannelijk !Vrouwelijk !Onzijdig |- |enkelvoud |ὁ δουλ-ος / πολιτ-ης / ῥητωρ / ἱππ-ευς |ἡ τιμ-η / θυρ-α / πολ-ις |το δορ-ον / σωμα / ανθ-ος |- |meervoud |οἱ δουλ-οι / πολιτ-αι / ῥητορ-ες |αἱ τιμ-αι / θυρ-αι / πολ-εις |τα δορ-α / σωμα-τα / ανθ-η |} De nominatief wordt in het Oudgrieks gebruikt voor het onderwerp en het naamwoordelijk deel. {{Sub}} {{Links}} 2lfzmeas8buuxs87eywhenxyejsyfid 0 24674 421937 309166 2026-04-08T17:02:06Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421937 wikitext text/x-wiki Lidwoorden en Uitgangen {| class="wikitable" |- | !Mannelijk !Vrouwelijk !Onzijdig |- |enkelvoud |τῳ δουλ-ῳ / ῥητορ-ι / ἱππ-ει |τῃ τιμ-ῃ / πολ-ει / θυρ-ᾳ |τῳ δορ-ῳ / σωμα-τι / ανθ-ει |- |meervoud |τοις δουλ-οις / ῥήτορ-σι / ἱππ-ευσι |ταις τιμ-αις / πολ-εσι / θυρ-ασι |τοις δορ-οις / σωμα-σι / ανθ-εσσι |} In het Oudgrieks heeft de datief de volgende betekenissen: *Meewerkend voorwerp. *Doel (''dativus finalis'') *Bezitsrelatie (''dativus possessivus'') *Belanghebbende (''dativus ethicus'') *Iets of iemand die voordeel of nadeel ondervindt (''dativus (in)commodi'') *Handelend voorwerp (agens) in lijdende zinnen (''dativus auctoris'') *Manier waarop iets gebeurt (''dativus modi'') *Middel dat ergens voor wordt gebruikt (''dativus instrumenti'') *Mate van verschil (''dativus mensurae'') In het Nederlands wordt de datief het vaakst vertaald met een van de voorzetsels ''aan'', ''voor'' of ''door''. {{Sub}} {{Links}} a1gq6jhy3l2wjtf2nh1uxvb626ypz5e 0 24689 421935 281948 2026-04-08T17:00:28Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421935 wikitext text/x-wiki Lidwoorden en Uitgangen {| class="wikitable" |- | !Mannelijk !Vrouwelijk !Onzijdig |- |enkelvoud |τον δουλ-ον / ῥητορ-α / |την τιμ-ην / πολ-ιν |το δορ-ον / σωμα / ανθ-ος |- |meervoud |τους δουλ-ους / ῥητορ-ας / |τας τιμ-ας / πολ-εις |τα δορ-α / σωμα-τα / ανθ-η |} De hoofdbetekenis van de accusatief is die van lijdend voorwerp. Daarnaast wordt de accusativus gebruikt na een aantal voorzetsels, met name die een beweging aangeven. {{Sub}} {{Links}} rupbqkur5073gq13imhlcz3nc3yuxka 0 24816 421907 288100 2026-04-08T14:10:45Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421907 wikitext text/x-wiki Omstreeks 1850 is er voor het eerst een poging gedaan om het arbeidsintensieve handmelken te vervangen door andere methoden van melkwinning. Allerlei methoden werden uitgeprobeerd. Pogingen om anders dan met zuigkracht te melken leverden geen bruikbare apparatuur op. Vooral het gebruik van een drukwisselaar, ook wel pulsator genoemd, gaf een grote stimulans aan verdere ontwikkeling van de machine. Daarna is ook aan de constructie veel verbeterd. Het genoemde principe is sindsdien niet meer gewijzigd. Vanaf 1950 heeft het machinaal melken een grote vlucht genomen als gevolg van gebrek aan arbeidskrachten in de veehouderij en het streven naar kostprijsverlaging van de melk {{Sub}} {{Links}} hl4t4nbjhd7qdlexgn15moh86o8pe2n 0 24845 421911 288106 2026-04-08T14:12:25Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421911 wikitext text/x-wiki De hoogte van het vacuüm onder de speen moet in de buurt van de 40 kPa zijn. De hoogte van het vacuüm kun je aflezen op de vacuümmeter. Dit is dus het vacuüm in de leiding op die plaats waar de meter zich bevindt! Dit kan hoger zijn dan het vacuüm onder de speen. Een vacuümregulateur moet tijdens het melken het ingestelde vacuüm vrijwel constant te houden. De hoogte van het vacuüm van melkinstallaties moet aange¬past worden op de hoogte van het vacuüm tijdens het melken onder de speen. Het vacuüm onder de speen moet tijdens de melkfase, zuigslag, ongeveer ± 40 kPa zijn en tijdens de rustfase, rustslag, ongeveer 0 kPa. melkfase rustfase is dit de juiste benaming? Het principe van de werking van de regulateur. Een opening in de vacuümleiding wordt afgesloten door een klep die op een zitting rust. Deze klep zal door het vacuüm op de klepzitting gezogen willen worden. De klep zit echter vast aan een membraan. Via een slangetje of buisje kan de ruimte boven het membraan onder vacuüm gebracht worden. Hierdoor zullen het membraan (met groot oppervlak) en de klep (met kleiner oppervlak) opgetild worden, waardoor buitenlucht toe kan stromen. Door het toestromen van buitenlucht zal het vacuüm niet hoger worden. Bij een goed werkende installatie zal de regulateur tijdens het melken continu lucht inlaten. De pompcapaciteit moet namelijk groter zijn dan wat bij normaal gebruik nodig is. De aangezogen buitenlucht komt meestal via een stoffilter binnen. De capaciteit van de regulateur moet afgestemd zijn op de pompcapaciteit. Bij een grote vacuümpomp hoort een regulateur met een grote luchtdoorlaatcapaciteit. {{Sub}} {{Links}} f42rqxf7vx7dgr4353gsjwb4kmqob68 0 24846 421910 288117 2026-04-08T14:12:20Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421910 wikitext text/x-wiki ==vacuümmeter== Om te kunnen controleren of de koeien met het juiste vacuüm worden gemolken, zit er een vacuümmeter op de vacuümleiding gemonteerd (soms zelfs meer dan een). De vacuümmeter geeft het vacuüm aan in kPa (= kilo Pascal). Ter verduidelijking : 100 kPa = 1 bar. Om je een idee te geven van veel gebruikte vacuümhoogtes kun je de volgende tabel bekijken. Het vacuüm waarmee gemolken wordt wanneer alle melkstellen aangesloten zijn, is het bedrijfsvacuüm. Het bedrijfsvacuüm verschilt per melkmachine. Voor de verschillende melkmachines kunnen de volgende richtlijnen aangehouden worden: • Grupstal met hoogliggende melkleiding: 48-50 kPa. • Melkstal met meetglazen met 10 kg streep op 1,60 m: 46-48 kPa. • Melkstal met meetglazen met 10 kg streep op 1,20 m: 44-46 kPa. • Melkstal met laagliggende melkleiding: 40-44 kPa. • Emmerinstallatie: 40-44 kPa ==vacuümleiding== De vacuümleiding vormt de verbinding tussen de vacuümpomp en de melkapparatuur. Deze leiding voert de lucht af die op verschillende plaatsen in de installatie komt . Deze lucht verdwijnt via de vacuümpomp naar buiten. Door de vacuümleiding wordt tijdens het melken lucht getransporteerd, zodat op de gewenste plaatsen vacuüm ontstaat. Bij het transport van lucht door vacuümleidingen ontstaan weerstanden. Het stromen wordt belemmerd door wervelingen in bochten, T-stukken en andere factoren. Veranderingen in de stroomrichting, vernauwingen en verwijdingen veroorzaken eveneens weerstanden. Om een stabiel vacuüm te handhaven is een zo klein mogelijke weerstand van belang. Verbindingsstukken met een ruime kromtestraal hebben de voor- keur, evenals Y-stukken in plaats van de veelgebruikte T-stukken. Eisen aan de vacuümleiding: • corrosievrij zijn (gegalvaniseerd ijzer of kunststof); • op afloop liggen (ongeveer 1 cm per strekkende meter); • op de lage punten voorzien zijn van vochtdruppelaars/vochtventiel. Bij nieuwe installaties worden, in verband met standaardisatie, veelal kunststofleidingen toegepast met een diameter van 63 mm of groter. {{Sub}} {{Links}} kg4wkisxx93ayqpue8x66efwrm9ur4b 0 24847 421908 288115 2026-04-08T14:12:08Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421908 wikitext text/x-wiki Het melkstel bestaat uit een melkklauw, vier tepelhouders en diverse slangen voor de afvoer van lucht en melk. Samen vormen het melkverzamelstuk en het luchtverdeelstuk de melkklauw. De drukwisselaar (ook wel pulsator genoemd) zorgt voor het openen en sluiten van de tepelvoeringen. De combinatie van vacuüm en het openen en sluiten van de tepelvoeringen zorgt er voor dat een koe gemolken wordt. Via de lange melkslang gaat de melk naar een melkmeetglas of de melkleiding. {{Sub}} {{Links}} ph8xqh5h3wzl2p32psbozhk4icg9yyg 0 24848 421909 288113 2026-04-08T14:12:15Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421909 wikitext text/x-wiki De tepelhouders van een melkstel bestaan uit: • tepelbeker, • tepelvoering, • korte melkslang, • korte pulsatieslang. Door de luchtdichte bevestiging van de tepelvoering in de tepelbeker ontstaat er een afgesloten ruimte tussen de voering en de beker die pulsatieruimte wordt genoemd. In deze pulsatieruimte kan afwisselend vacuüm en luchtdruk tot stand worden gebracht. Dit wordt gedaan door de drukwisselaar. De speenruimte is de ruimte in de voering waar de speen in zit. Hier heerst tijdens het melken voortdurend vacuüm, omdat deze continu via de klauw en lange melkslang op de melkinstallatie aangesloten zit. [[Afbeelding:Tepelhouders1.jpg]] Wanneer door de drukwisselaar buitenluchtdruk in de pulsatieruimte wordt toegelaten, wordt de tepelvoering door deze buitenluchtdruk dichtgedrukt. Dit is de zogenaamde rustslag. Wanneer door de drukwisselaar vacuüm in de pulsatieruimte wordt toegelaten, wordt de (onder)druk binnen en buiten de voering gelijk. De tepelvoering gaat door zijn eigen elasticiteit weer open staan. Dit heet de zuigslag. {{Sub}} {{Links}} 8zw7oen7u0tcsw80cakv89f9r9maz9f 0 25818 421903 278200 2026-04-08T13:39:24Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421903 wikitext text/x-wiki Je vraagt je misschien af "Waarom juist in Pascal leren programmeren?" Hierbij enkele redenen *Pascal was een van de eerste programmeertalen, en vele elementen uit Pascal vind je ook in andere programmeertalen terug. *Pascal kun je gemakkelijk aanleren; als eerste programmeertaal om te leren is Pascal zeker een aanrader. {{Sub}} {{Links}} l38zha5v3jkvkr7vgi3bo1chplvsnnw 0 26062 421906 323336 2026-04-08T14:10:02Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421906 wikitext text/x-wiki Hieronder staat hoe het Latijnse werkwoord '''Laudare''' moet worden '''geconjugeerd'''. Laudare betekent prijzen. {| |- |'''indicatief, actief''' |'''praesens''' |'''imperfectum''' |'''futurum''' |'''perfectum''' |'''plusquamperfectum''' |'''futurum exactum''' |- | enkelvoud |- | 1e persoon || laudo || laudabam || laudabo || laudavi || laudaveram || laudavero |- | 2e persoon || laudas || laudabas || laudabis || laudavis || laudaveras || laudaveris |- | 3e persoon || laudat || laudabat || laudabit || laudavit || laudaverat || laudaverit |- | meervoud |- | 1e persoon || laudamus || laudabamus|| laudabimus || laudavimus || laudaveramus || laudaverimus |- | 2e persoon || laudatis || laudabatis|| laudabitis || laudavistis || laudaveratis || laudaveritis |- | 3e persoon || laudant || laudabant || laudabunt || laudaverunt || laudaverant || laudaverint |- |- |'''indicatief, passief''' |'''praesens''' |'''imperfectum''' |'''futurum''' |'''perfectum''' |'''plusquamperfectum''' |'''futurum exactum''' |- | enkelvoud |- | 1e persoon || laudor || laudabar || laudabor || laudatus sum || laudatus eram || laudatus ero |- | 2e persoon || laudaris || laudabaris || laudaberis || laudatus es || laudatus eras || laudatus eris |- | 3e persoon || laudatur || laudabatur || laudabitur || laudatus est || laudatus erat || laudatus erit |- | meervoud |- | 1e persoon || laudamur || laudabamur || laudabimur || laudati sumus || laudati eramus || laudati erimus |- | 2e persoon || laudamini || laudabamini || laudabimini || laudati estis || laudati eratis || laudati eritis |- | 3e persoon || laudantur || laudabantur || laudabuntur || laudati sunt || laudati erant || laudati erunt |- |- |'''conjunctief, actief''' |'''praesens''' |'''imperfectum''' | |'''perfectum''' |'''plusquamperfectum''' |- | enkelvoud |- | 1e persoon || laudem || laudarem || || laudaverim || laudavissem |- | 2e persoon || laudes || laudares || || laudaveris || laudavisses |- | 3e persoon || laudet || laudaret || || laudaverit || laudavisset |- | meervoud |- | 1e persoon || laudemus || laudaremus || || laudaverimus || laudavissemus |- | 2e persoon || laudetis || laudaretis || || laudaveritis || laudavissetis |- | 3e persoon || laudent || laudarent || || laudaverint || laudavissent |- |- |'''conjunctief, passief''' |'''praesens''' |'''imperfectum''' | |'''perfectum''' |'''plusquamperfectum''' |- | enkelvoud |- | 1e persoon || lauder || laudarer || || laudatus sim || laudatus essem |- | 2e persoon || lauderis || laudareris || || laudatus sis || laudatus esses |- | 3e persoon || laudetur || laudaretur || || laudatus sit || laudatus esset |- | meervoud |- | 1e persoon || laudemur || laudaremur || || laudati simus || laudati essemus |- | 2e persoon || laudemini || laudaremini || || laudati sitis || laudati essetis |- | 3e persoon || laudentur || laudarentur || || laudati sint || laudati essent |- |- |'''imperatief, actief''' | praesens |- | enkelvoud |- | 2e persoon || lauda |- | 3e persoon || laudato |- | meervoud |- | 2e persoon || laudate, laudatote |- | 3e persoon || laudanto |- |- |'''imperatief, passief''' |'''praesens''' |- | enkelvoud |- | 2e persoon || laudare(tor) |- | 3e persoon || laudator |- | meervoud |- | 2e persoon || laudamini |- | 3e persoon || laudantor |- |- |'''infinitief, actief''' |'''praesens''' | |'''futurum''' |'''perfectum''' |- |- | | laudare || || laudaturus esse || laudavisse |- |'''infinitief, passief''' |'''praesens''' | |'''futurum''' |'''perfectum''' |- |- | | laudari || || laudatum iri || laudatus esse |- |'''participium, actief''' |'''praesens''' | |'''futurum''' |'''perfectum''' |- |- | || laudans || || laudaturus |- |'''participium, passief''' |'''praesens''' | |'''futurum''' |'''perfectum''' |'''gerundivum''' |- | || || || || laudatus || laudandus |} {{Sub}} {{Links}} 62ggyd0htr4rb1ypvjhqj9gmbt1o1cz 0 26612 421922 244988 2026-04-08T14:58:43Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421922 wikitext text/x-wiki '''Afbreken''' is het aanbrengen van een scheiding tussen twee lettergrepen van een woord. De scheiding wordt aangegeven door middel van een afbreekteken. ==Regels== Voor het afbreken gelden de volgende regels, in de aangegeven volgorde. '''1.''' Samenstellingen worden afgebroken tussen de samenstellende delen. (Zie echter regel [3] voor samenstellingen van Griekse en Latijnse herkomst.) Een tussenletter blijft bij het eerste deel. :pijn-appel, aard-appel, al-om, als-of, angst-schreeuw, eenden-eiland, geluids-hinder, heel-al, herders-hond, kort-om, lieve-heers-beestje, meest-al, met-een, voort-aan, val-kuil (om dieren te vangen), valk-uil (een vogel). '''2.''' Bij afleidingen bepaalt het grondwoord de afbreekplaats. (Zie echter regel [3] voor afleidingen van Griekse en Latijnse herkomst.) :boom-pje, her-indeling, klein-tje, on-terecht, ont-zettend, ver-ont-rust, breed-te, dek-sel, duur-ste, wijs-te, naai-ster, was-ster, koe-tje (kleine koe), koet-je (kleine koet) . '''2a.''' Regel 2 geldt niet voor achtervoegsels die met een klinker beginnen. In deze gevallen gaat één medeklinkerletter mee naar de volgende regel. :ba-len, gees-ten, kou-welijk, tui-nier, zie-lig. Deze uitzonderingsregel geldt niet in de volgende drie gevallen: #Het achtervoegsel -achtig krijgt geen medeklinkerletter mee. Het is dus geel-achtig, maar ge-lig. #Het achtervoegsel -aard krijgt geen medeklinkerletter mee. Het is dus laf-aard, wreed-aard; niettemin: bas-taard, grijn-zaard, vein-zaard en Span-jaard. #Als het grondwoord eindigt op een medeklinkerletter plus st, dan gaat st mee naar de volgende regel: afkom-stig, oog-sten, gebar-sten. Bij woordafbreking vóór de diminutiefuitgang vervalt de klinkerverandering of de apostrof: vlaatje – vla-tje, cafeetje – café-tje, skietje – ski-tje, autootje – auto-tje, reçuutje – reçu-tje; tiramisu'tje – tiramisu-tje, baby'tje – baby-tje, cd'tje – cd-tje. Bij een vernederlandst verkleinwoord van een grondwoord dat eindigt op -ade, -ave, -ffe, -ine, -ppe, -tte, -ule, -ure of -ute blijft het gewijzigde grondwoord behouden: karbonaad-je, enclaaf-je, giraf-je, machien-tje, envelop-je, disket-je, molecuul-tje, blessuur-tje, parachuut-je. '''3.''' Samenstellingen en afleidingen van Griekse of Latijnse herkomst waarvan de delen niet meer als zodanig worden herkend, worden niet afgebroken volgens regel [1] of [2] maar volgens regel [6]. Dus niet mon-archie maar mo-narchie, niet pan-orama maar pa-norama, niet red-igeren maar re-digeren, niet re-spect maar res-pect. Bij woorden waarin het Griekse of Latijnse woorddeel wel als zodanig wordt herkend, blijven de regels [1] en [2] van kracht. Vergelijk trans-actie en tran-sept. '''4.''' Tussen opeenvolgende klinkerletters mag worden afgebroken wanneer die klinkerletters samen geen aanduiding vormen voor één klank, zoals eu, oe, ui, aai, ooi en oei. (Zie voor andere voorbeelden paragraaf 2.1 onder [3], [5] en [6].) appreci-eert, individu-eel, lui-er, ri-ool, koei-en. '''5.''' Er mag niet zodanig worden afgebroken dat een lettergreep van één klinkerteken apart komt te staan aan het einde of het begin van een regel. Dit geldt ook voor woorden die onderdeel zijn van een samenstelling of afleiding. Dus niet: a-drenaline of studi-o. En ook niet: mensa-pen of vide-oachtig. De y tussen klinkers blijft bij het eerste woorddeel als het woord (meestal) op zijn Frans wordt uitgesproken: employ-ee, flamboy-ant, loy-auteit, relay-eren. Anders gaat de y naar het tweede woorddeel: lo-yaal, ra-yon, ro-yeren. '''6.''' Tussen niet opeenvolgende klinkerletters mag zodanig worden afgebroken dat zo veel mogelijk medeklinkerletters naar de volgende regel gaan: wa-ter, ka-trol, pro-gramma, ven-ster. Bij regel 6 gelden twee voorwaarden. #Er mag geen onwelgevormd spellingbeeld van het eerste deel ontstaan. Dat wil zeggen: a. het eerste deel moet een lettergreepeinde kunnen zijn, dus niet naa-ste maar naas-te. De afbreking mag geen aanleiding geven tot een andere uitspraak, dus niet reg-lement maar re-glement, niet rec-lame maar re-clame, niet Alp-hen maar Al-phen. #Het tweede deel moet uitspreekbaar blijven: niet am-bten maar amb-ten. Het is dus niet de spelling, maar de uitspraak die bepaalt of een combinatie aan het begin van een lettergreep kan staan: boed-dhist, Ma-ghreb. De verkleiningsuitgang -kje wordt als uitspreekbaar beschouwd: harin-kje. Verder gelden nog de volgende afspraken. :a. De combinaties st en sp worden afgebroken na de s: indus-trie, mees-ter, oes-ter, pis-tool, has-pel, hos-pes. Als st of sp wordt voorafgegaan door een medeklinker, gaat st resp. sp naar het tweede woorddeel: bor-stel, ham-ster, mon-ster, Pink-steren, ker-spel, Nun-speet. :b. De combinatie ch telt als één medeklinker: bo-chel, goo-chem, li-chaam. :c. De combinaties ng en nj tellen als twee medeklinkers: konin-gin, oran-je. :d. Voor en na een tussen klinkers staande x wordt niet afgebroken in een ongeleed woord(deel), niet ex-amen maar exa-men, niet ex-otisch maar exo-tisch. Wel ex-tra, manx-kat, mar-xist, fax-apparaat, sfinx-achtig. :e. Bij woordafbreking vervalt het trema bij de letter die na het afbreekteken komt: beëindigen wordt be-eindigen of beëin-digen of beëindi-gen, ruïne wordt ru-ine of ruï-ne. ==Zie ook== {{Sub}} {{Links}} {{Bron|bronvermelding= De tekst op deze pagina of een eerdere versie daarvan is afkomstig uit Bijlage 1 van het {{Wp|Spellingbesluit|Spellingbesluit}}, via de website van de [https://www.overheid.nl Nederlandse overheid] }} simrc1h9d90gevnwuy6x76ilyj5a2rz 0 26614 421924 244998 2026-04-08T14:59:41Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421924 wikitext text/x-wiki Diverse leestekens hebben de vorm van een liggend streepje. Door typografen wordt het kleinste liggende streepje ( '''-''' ) een {{Wp|divisie (typografie)|divisie}} genoemd. Dit streepje wordt gebruikt voor: * het {{Wp|afbreekteken|afbreekteken}} * het {{Wp|koppelteken|koppelteken}} * het {{Wp|weglatingsstreepje|weglatingsstreepje}} Voor andere liggende streepjes wordt meestal een {{Wp|kastlijntje|kastlijntje}} ( '''—''' ) of, nog vaker, een half kastlijntje ( '''–''' ) gebruikt. Bijvoorbeeld voor: * het {{Wp|gedachtestreepje|gedachtestreepje}} {{Sub}} {{Links}} 72w4oct2xqoeiz7gmjecv6pax5nwpva 0 26666 421921 332821 2026-04-08T14:18:10Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421921 wikitext text/x-wiki Hoewel er traditioneel ook andere indelingen bestaan, kunnen de Nederlandse werkwoorden naar gelang hun grammaticale functie in een negental groepen worden onderverdeeld. Daarbij moet tevens worden opgemerkt dat veel werkwoorden in meer dan één grammaticale functie gebruikt kunnen worden en dan soms een geheel andere betekenis hebben. :[[:wikt:Categorie:Werkwoord in het Nederlands|Statistiek van het huidig bestand van WikiWoordenboek]] ===Overgankelijke werkwoorden=== Overgankelijke werkwoorden kennen naast een onderwerp ook een lijdend voorwerp. Zij vormen hun voltooide tijd met ''hebben''. :Ik bekijk het schilderij. :Ik ''heb'' het schilderij bekeken. De term overgankelijk (transitief) geeft aan er een overgang mogelijk is naar een ''lijdende vorm'', waar het lijdende voorwerp de rol van onderwerp vervult. De hulpwerkwoorden die daartoe gebruikt worden zijn ''worden'' in de onvoltooide en ''zijn'' in de voltooide tijden. :Het schilderij ''wordt'' door mij bekeken. :Het schilderij ''is'' door mij bekeken. :[[:wikt:Categorie:Overgankelijk werkwoord in het Nederlands|Het huidig bestand van WikiWoordenboek]] ===Dubbelovergankelijke werkwoorden=== Deze groep heeft naast een lijdend ook een meewerkend voorwerp. Hoewel dit niet door alle grammatici zo gezien wordt, zou men kunnen stellen dat er in het Nederlands een apart hulpwerkwoord bestaat dat het mogelijk maakt ook het meewerkende voorwerp tot onderwerp te maken, nl. ''krijgen'': :''bedrijvende vorm'': Jan schenkt de stichting een stuk land. :''lijdende vorm'': Het stuk land ''wordt'' door Jan aan de stichting geschonken. :''meewerkende vorm'': De stichting ''krijgt'' van Jan een stuk land geschonken. In het Engels zijn dit soort constructies veel gebruikelijker en daar wordt voor beide vormen van overgankelijkheid hetzelfde hulpwerkwoord gebruikt. :[[:wikt:Categorie:Ditransitief werkwoord in het Nederlands|Het huidig bestand van WikiWoordenboek]] ===Inergatieve werkwoorden=== Deze groep kent geen lijdend voorwerp en wordt daarom soms ook 'onaccusatief' genoemd. Er is wel een onderwerp dat duidelijk als 'agens' optreedt. In de voltooide tijd krijgt deze groep ''hebben''. De lijdende vorm is beperkt tot een onpersoonlijke vorm die meestal ingeluid wordt door ''er'': :De hond blaft :De hond heeft geblaft :Er wordt geblaft :Er is geblaft. De 'agens' kan (met het voorzetsel ''door'') toegevoegd worden aan de onpersoonlijke lijdende zin: :Er wordt ''door deze hond'' veel geblaft. Vaak wordt deze groep tot de 'onovergankelijke' (intransitieve) werkwoorden gerekend, maar 'beperkt overgankelijk' zou wellicht een juistere term zijn vanwege de onpersoonlijk lijdende vorm. :[[:wikt:Categorie:Inergatief werkwoord in het Nederlands|Het huidig bestand van WikiWoordenboek]] ===Ergatieve werkwoorden=== Deze groep is veel strikter onovergankelijk dan de inergatieven: er zijn in het geheel geen lijdende vormen. In tegenstelling tot de inergatieven worden zij in de voltooide tijd niet met ''hebben'', maar met ''zijn'' vervoegd. Zij vertegenwoordigen meestal een ''proces'' dat min of meer ''vanzelf'' gebeurt. Er is dus wel een onderwerp, maar dit is niet echt een ''agens''. Een goed voorbeeld is ''stollen'': :Het vet stolt :Het vet ''is'' gestold. Het ''vet'' is geen taalkundige agens (d.w.z. dat het een actie onderneemt). In plaats daarvan ''ondergaat'' het vet het stollingsproces. Een onpersoonlijke lijdende vorm hiervan is niet mogelijk: :<s>Er wordt door het vet gestold.</s> Soms kunnen ergatieve werkwoorden ook als overgankelijke werkwoorden gebruikt worden, bijv: ''smelten'' :''actief'': ik smelt het vet :''passief'': het vet wordt door mij gesmolten :''ergatief'': het vet smelt. Ergatief en passief hebben dus hetzelfde onderwerp ''het vet'' dat in beide gevallen het smeltproces ondergaat. Deze verwantschap wordt nog duidelijker in de voltooide tijd: :''actief'': ik heb het vet gesmolten. :''passief'': het vet is door mij gesmolten. :''ergatief'': het vet is gesmolten. Bij de ergatief ontbreekt dus alleen de ''agens'': 'door mij'. Anderszins zijn ergatief en passief identiek. Ook ergatieve werkwoorden worden traditioneel tot de onovergankelijke werkwoorden gerekend, maar ook hier is die term niet erg toepasselijk. Een term als 'overgegane werkwoorden' zou misschien beter beschrijven dat ''het vet'' al de rol van onderwerp heeft overgenomen. Veel werkwoorden van beweging zijn ergatief als er sprake is van een richting, maar inergatief als zij ongericht zijn: :ik ''ben'' naar huis gelopen. → (geen onpersoonlijke lijdende vorm) :ik ''heb'' hier veel gelopen. → er is hier veel gelopen. Zoals het een inergatief betaamt, heeft alleen het laatste geval een onpersoonlijke lijdende vorm. :[[:wikt:Categorie:Ergatief werkwoord in het Nederlands|Het huidig bestand van WikiWoordenboek]] ===Wederkerende werkwoorden=== Wederkerende werkwoorden worden vervoegd met ''hebben'' en gaan vergezeld van het wederkerende voornaamwoord ''zich''. Er zijn twee soorten: verplicht wederkerend en wederkerend naar keuze. Verplicht: :<s>hij vergist kopjes</s> :hij vergist zich. Niet verplicht: :hij wast de kopjes. :hij wast zich. Alleen in het laatste geval kan ''-zelf'' toegevoegd worden aan het voornaamwoord: :<s>hij vergist zichzelf</s>. :hij wast zichzelf. Sommige overgankelijke werkwoorden hebben een wederkerend werkwoord naast zich in plaats van een ergatief: :De vogels verspreiden de ziekte. :De ziekte verspreidt ''zich''. Men spreekt dan wel van ''zich'' als een 'ergatiefspoor'. ''Zich'' wordt dan gezien als een overblijfsel van ''de ziekte'' wanneer het overgaat van lijdend voorwerp naar onderwerp. :[[:wikt:Categorie:Wederkerend werkwoord in het Nederlands|Het huidig bestand van WikiWoordenboek]] ===Onpersoonlijke werkwoorden=== Deze groep kent alleen een onpersoonlijk onderwerp ''het''. Het voltooide hulpwerkwoord is ''hebben'' en er zijn in de regel geen lijdende vormen. In de huidige taal zijn het voornamelijk weersgesteldheden: :het regent :het heeft geregend Er zijn een paar andere: :het spijt me :me dunkt dat ... :[[:wikt:Categorie:Onpersoonlijk werkwoord in het Nederlands|Het huidig bestand van WikiWoordenboek]] ===Werkwoorden die geen zelfstandig predikaat zijn=== Deze werkwoorden hebben een aanvulling nodig om een predicaat te vormen, in tegenstelling tot de zelfstandige naamwoorden. Deze aanvulling kan ofwel een werkwoord zijn (bij de hulpwerkwoorden en modale werkwoorden) ofwel een naamwoord (bij de koppelwerkwoorden). Ze zijn vrij gering in aantal, maar zij worden bijzonder veel gebruikt en er zijn opmerkelijk veel naar vervoeging onregelmatige werkwoorden onder. Er kunnen drie groepen worden onderscheiden: hulpwerkwoorden, modale werkwoorden en koppelwerkwoorden, hoewel er over de toekenning tot deze groepen niet altijd overeenstemming bestaat. ====Hulpwerkwoorden==== Hulpwerkwoorden kunnen de syntactische eigenschappen van een zelfstandig werkwoord aanpassen. Zij komen in principe niet zelfstandig voor. De bekendste hiervan zijn: :zijn - vormt voltooide tijden van passieven en ergatieven :hebben - vormt overige voltooide tijden :zullen - vormt toekomende tijden :worden - vormt onvoltooide lijdende vormen Sommige hulpwerkwoorden komen ook zelfstandig voor, maar hebben dan een andere betekenis: :krijgen - vormt meewerkende vormen van ditransitieven :raken - vormt ergatieve constructies, bijv: ''ik raakte verdwaald'' :doen - vormt actieve (causatieve) vormen van een ergatief, bijv: ik ''doe'' het smelten :laten - vormt actieve (causatieve) vormen van een ergatief, bijv: ik ''laat'' het smelten :gaan - vormt een onmiddellijke toekomende tijd, bijv: ik ''ga'' slapen Een aantal werkwoorden van positie vormen constructies met een continu aspect: :Ik stond te denken. :Ik zat te breien. :[[:wikt:Categorie:Hulpwerkwoord in het Nederlands|Het huidig bestand van WikiWoordenboek]] ====Modale werkwoorden==== Modale werkwoorden geven de modaliteit van een zelfstandig werkwoord aan, dat wil zeggen de verhouding tussen de werkelijkheid en de beschrijving ervan die in het predikaat vervat zit. Het gaat hier om werkwoorden als ''kunnen'', ''moeten'', ''hoeven'', ''willen''. Zij krijgen meestal ''hebben'' in de voltooide tijd maar vervangen dan gewoonlijk hun voltooid deelwoord door de infinitief: :ik kan schaatsen :ik heb ''kunnen'' schaatsen :[[:wikt:Categorie:Modaal werkwoord in het Nederlands|Het huidig bestand van WikiWoordenboek]] ====Koppelwerkwoorden==== Koppelwerkwoorden hebben een naamwoord nodig om hun betekenis compleet te maken: het naamwoordelijk deel van het gezegde. Het meest voorkomende koppelwerkwoord is ''zijn''. De andere koppelwerkwoorden in het Nederlands zijn: zijn, worden, heten, blijven, blijken, lijken, schijnen, dunken en voorkomen. Daarnaast kunnen nog enkele werkwoorden soms de functie vervullen van koppelwerkwoord. Een aantal ervan neemt ''zijn'' in de voltooide tijden en is daarmee verwant aan de ergatieven. :[[:wikt:Categorie:Koppelwerkwoord in het Nederlands|Het huidig bestand van WikiWoordenboek]] {{Sub}} {{Links}} 3od3udltyhy8x3j71rpct0jxnnzvmbm 0 27342 421923 244990 2026-04-08T14:58:51Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421923 wikitext text/x-wiki Het koppelteken is in geschreven Nederlands een leesteken dat de vorm heeft van het kortste liggende streepje, aldus: -. ==Vorm== De kortste vorm, ook wel {{Wp|divisie (typografie)|divisie}} genaamd, wordt niet alléén als koppelteken gebruikt, maar ook als {{Wp|afbreekstreepje|afbreekstreepje}} en als {{Wp|weglatingsteken|weglatingsteken}}. Een ander teken, het {{Wp|gedachtestreepje|gedachtestreepje}}, is langer: – of —. ==Gebruik== Het is een conventie van het Nederlandse schrift dat woorden ''los'' van elkaar worden geschreven. Maar twee woorden kunnen worden samengevoegd en drukken dan een nieuwe betekenis uit. Dit samenvoegen levert in de spelling soms problemen op. Het koppelteken vormt een van de oplossingen voor zulke problemen. Om die problemen te kunnen onderkennen, dienen we allereerst te onderscheiden tussen ''woordgroepen'', ''samenstellingen'' en ''samenkoppelingen''. Ook ''afleidingen'' zijn van belang. Deze begrippen worden allereerst besproken. ==Vier hoofdgroepen: woordgroep, samenstelling, samenkoppeling, afleiding== ===Woordgroep=== {| align=center class="toccolours" style="text-align: center; width: 65%; font-size: 100%; clear:both; margin:0.75em auto" |'''Hoofdregel 1: De woorden in woordgroepen schrijven we los van elkaar''' |} Een zeer elementaire zin kent geen woordgroepen: *''Rust roest.'' maar zodra we met iets uitgebreider zinnen te maken krijgen, treffen we woordgroepen aan: *''<u>Het rode en het groene team</u> vochten <u>op leven en dood</u> <u>om de felbegeerde trofee</u>.'' Het zijn combinaties van woorden die op de ene of andere manier bij elkaar horen, en over de indeling ervan kan men van mening verschillen. Maar ze hebben dit gemeen: omdat ze ''groepen van woorden'' zijn, blijven het aparte woorden, die we ''los'' van elkaar schrijven. ===Samenstelling=== {| align=center class="toccolours" style="text-align: center; width: 65%; font-size: 100%; clear:both; margin:0.75em auto" |'''Hoofdregel 2: Samenstellingen schrijven we aaneen''' |} Een samenstelling echter is opgebouwd (letterlijk “samengesteld”) uit twee woorden die tezamen een nieuwe betekenis vormen: *''gijzelingsdrama'', ''periodeoverzicht'', ''militaryruiter'', ''Bosmanarrest''. Doorgaans gaat het om twee {{Wp|zelfstandig naamwoord|zelfstandige naamwoorden}}, samengevoegd tot één. Samenstellingen schrijven we aaneen (ook als ze met een {{Wp|eigennaam|eigennaam}} beginnen). Alleen waar dat nodig is, wordt een koppelteken gebruikt. ===Samenkoppeling=== {| align=center class="toccolours" style="text-align: center; width: 65%; font-size: 100%; clear:both; margin:0.75em auto" |'''Hoofdregel 3: Samenkoppelingen schrijven we met koppeltekens''' |} Soms bevriest een woordgroep tot een vaste uitdrukking: *''het staakt-het-vuren'', waarmee we zo vertrouwd zijn dat zij bijna één woord is geworden. Dit noemen we een samenkoppeling. Zulke samenkoppelingen schrijven we met koppeltekens. ===Afleiding=== {| align=center class="toccolours" style="text-align: center; width: 65%; font-size: 100%; clear:both; margin:0.75em auto" |'''Hoofdregel 4: Afleidingen schrijven we aaneen''' |} Een afleiding bestaat uit een woord waaraan een achtervoegsel of een voorvoegsel is toegevoegd: *''zwemm<u>er</u>, zwem<u>ster</u>'' *''<u>on</u>ding'' Een afleiding kan meerdere voor- en achtervoegsels bevatten: *<u>on</u>{{Aut|om}}'''keer'''{{Aut|baar}}<u>heid</u>. Het is dus geen samenstelling, want achter- en voorvoegsels zijn zogeheten {{Wp|gebonden morfeem|gebonden morfemen}}, wat wil zeggen dat ze niet als zelfstandig woord ({{Wp|lexeem|lexeem}}) kunnen voorkomen. In afleidingen hoeven doorgaans geen koppeltekens te staan, al mag het soms wel: zowel ''vicepremier'' als ''vice-premier'' zijn goed, net als ''pseudowetenschappelijk'' en ''pseudo-wetenschappelijk''. Een koppelteken is hier slechts in 2 gevallen verplicht: *Als het gedeelte na het voorvoegsel met een hoofdletter begint: ''anti-Brits'', ''pro-Duits'' . *Als het weglaten van het koppelteken in klinkerbotsing zou resulteren: ''privé-instructeur'' (maar: ''privékliniek''). {{Sub}} {{Links}} hsgns1t2a8cem7r90gx8diuk6u3qkdu 0 27482 421920 224767 2026-04-08T14:18:03Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421920 wikitext text/x-wiki Een telwoord (Latijn: ''numerale'', meerv. ''numeralia'') is een woord dat een aantal of rangnummer weergeeft. *Hoofdtelwoorden geven een aantal of een nummer weer. :Voorbeelden in het Nederlands: een, twee, drie, vier... *Rangtelwoorden geven de rangvolgorde in een rij weer. :Voorbeelden in het Nederlands: eerste, tweede, derde, vierde... ==Bepaald en onbepaald== Telwoorden worden bepaald genoemd als men daaraan kan zien hoeveel het precieze aantal is. :Voorbeelden in het Nederlands: drieëntwintig, achtentachtigste, duizend, miljoenste... Telwoorden worden onbepaald genoemd als men daaraan niet kan zien wat het precieze aantal is. :Voorbeelden in het Nederlands: veel, weinig, beetje, zoveelste, tigste, enkele... Zowel bepaalde als onbepaalde telwoorden kunnen voorkomen als rangtelwoord; in "het ''zoveelste'' brandje" is ''zoveelste'' het rangtelwoord van ''zoveel''. {{Sub}} {{Links}} o9gd5l4vc9u0uxc2sw6bizra9z1zzpf 0 27707 421926 406490 2026-04-08T16:51:33Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421926 wikitext text/x-wiki === Omgang met de computer === Om aan Wikipedia mee te schrijven hoef je geen computerexpert te zijn, maar het helpt wel. Uit ervaring blijkt dat de technische moeilijkheden in het begin snel overwonnen worden. Een groter probleem bij nieuwelingen vormen begrippen als "vrije kennis", en de conventies die worden gehanteerd om artikelen te schrijven. Toch moet je wat basiskennis hebben van computers, anders gaat het werken op Wikipedia moeizaam, waardoor veel werkzaamheden onnodig lang duren, en kan zorgen voor frustraties. Wat je bijvoorbeeld moet kunnen: * Met meer vensters tegelijk werken, zodat je in je besturingsprogramma (zoals Windows) twee vensters naast elkaar kunt laten weergeven. Op de ene pagina werk je aangemeld aan Wikipedia mee, op de andere kun je bijvoorbeeld een venster met een hulppagina op Wikipedia openen, of een bronvermelding opzoeken. * Internetpagina's terugvinden, bijvoorbeeld met favorieten/bladwijzers. * Met een tekstverwerker omgaan, bijvoorbeeld tekst markeren, kopiëren en plakken (copy and paste) of in een tekst bepaalde stukken tekst zoeken. *De structuur en de opmaak van het artikel verzorgen. === Wikipedia-jargon === [[Bestand:Japan road sign 311-E.svg|thumb|Jargon en onduidelijke benamingen zijn verwarrend.]] In de Wikipediagemeenschap heeft zich een typisch jargon ontwikkeld dat voor nieuwelingen vaak onduidelijk is. Iemand die aan Wikipedia bijdraagt wordt aangeduid als ''auteur'', ''bijdrager'', ''bewerker'', ''editor'', ''gebruiker'', vrijwilliger, ''Wikipediaan''... Dat kan verwarring scheppen. Deze termen betekenen niet allemaal precies hetzelfde. Kenmerkend voor het Wikipediajargon zijn begrippen uit de informatica over internet. Helaas zijn er ook veel anglicismen ingeslopen die in het Nederlands simpelweg "valse vrienden" zijn. Het Engels mag dan wel het woord ''references'' hebben. Degene die dat echter tot "referenties" vernederlandst, vergist zich net zoals iemand die ''billion'' consequent vertaalt als "biljoen" (terwijl het meestal "een miljard" betekent, in ieder geval in Amerikaans Engels). Een referentie is in het Nederlands een aanbevelingsbrief, in feite wordt hier een ''bronverwijzing,'' of bronvermelding bedoeld. Jargon hoeft niet per se slecht te zijn. Jargon ofwel vaktaal zorgt voor een duidelijke en snelle communicatie tussen ingewijden. Jargon draagt ook bij aan groepsvorming. Voor nieuwelingen staat jargon de aansluiting bij de gemeenschap (de "community") echter in de weg. Bij sommige Wikipedianen kun je als nieuweling de indruk krijgen dat ze met hun jargon vooral willen imponeren, deze (vaak onbewuste) aanstellerij schrikt nieuwelingen mogelijk af. Vermijd jargon daarom zo veel mogelijk tegenover nieuwelingen als je zelf eenmaal een ervaren Wikipediaan bent geworden. {| style="border:1px solid #8888AA; color: black; background-color:#f4f6f9; padding:3px;" | '''Handige links''' *{{Wp|Help:Terminologie op Wikipedia|Help:Terminologie op Wikipedia}} '''Opdracht''' Tel hoeveel van deze termen je al kent: software, lemma, website, vrije licentie, interne link, externe link, doorverwijzing, shortcut, spam, thumb (thumbnail). [[Leerboek Wikipedia/Oplossingen bij opdrachten#Jargon|Naar de oplossing]] |} == De "vrije" encyclopedie en vrije licenties == [[Bestand:Creative commons license spectrum.svg|miniatuur|Vrije licenties|upright]] Wikipedia noemt zich een "vrije encyclopedie". Dit woordje kan een heleboel betekenen: * Zij is onafhankelijk van regeringen en bedrijven. Wat erin staat bepalen de vrijwillige bewerkers. Iedere bewerker is en blijft eigenaar van zijn eigen stukje tekst. De eigenaar van de infrastructuur, de Wikimedia Foundation, behoudt zich wel het recht voor om in noodgevallen in te grijpen. Verder moet men zich aan wetten houden, vooral die van het eigen land en van de Verenigde Staten waar de Wikimedia Foundation gevestigd is. * Wikipedia is gratis, want je hoeft niet te betalen om te lezen, te bewerken of om de inhoud te hergebruiken. Dat betekent ook dat de Wikimedia Foundation uit principe niet voor inhoud betaalt. * Ten derde, en dat is de eigenlijke bedoeling, is Wikipedia gebaseerd op het concept van vrije kennis. Het laatste behoeft enige uitleg omdat de Wikipediaan bij iedere stap ermee te maken heeft. Volgens het auteursrecht heeft een "auteur", die een "werk" "gecreëerd" heeft, automatisch die rechten op dit werk. Dit is ook zo als dat niet uitdrukkelijk wordt vermeld. Een werk kan een tekst, een muziekstuk, een afbeelding enzovoorts zijn. Vrije kennis wordt gehandhaafd met "vrije licenties". Dit is een alternatieve omgang met het auteursrecht en stamt oorspronkelijk uit de software-ontwikkeling, van de beweging voor vrije software. In de jaren 70 waren er relatief nog maar weinig programmeurs en wanneer deze nieuwe programma's schreven, wisselden zij de bronbestanden soms gewoon uit met andere programmeurs. Een (groter) programma schrijf je namelijk niet vanaf het begin, maar wordt gemaakt met reeds bestaande programma-onderdelen. Rond 1980 werd de markt voor computers opeens veel groter, en de commercialisering sloeg toe. Nu werd er verwacht dat je voor het gebruik van programma's betaalde, want vaak had een bedrijf auteursrecht c.q. een patent. Hoe een programma mag worden gebruikt, dat bepalen de licenties voor de eindgebruikers (in het Engels afgekort met EULA; in het Nederlands vergelijkbaar met de Algemene Verkoopvoorwaarden). Sommige programmeurs waren het niet eens met deze ontwikkeling. Ze richten de Beweging voor Vrije Software op, onder meer met de Free Software Foundation (1985). Voor deze software geldt een vrije licentie die bepaalt dat de software voor elk doel mag worden gebruikt, veranderd, bestudeerd en verspreid. Wat je op basis van vrije-software-programma-onderdelen nieuw maakt moet dan ook onder een vrije licentie staan. (Wat je precies mag en moet doen, kan afhangen van de licentie in kwestie.) [[Bestand:Groningen.University.jpg|thumb|Universiteitsgebouw, Groningen. Deze afbeelding mag je gebruiken mits je vermeldt: "Vitold Muratov, CC-BY-SA, Wikimedia Commons" - dus de naam van de maker, de licentie en de originele locatie .]] Naast vrije software is er ook vrije cultuur en ook vrije kennis (soms ook betiteld met ''open'' in plaats van ''vrij''). In het begin gebruikte Wikipedia de licentie GFDL (GNU Free Documentation License), sinds 15 juni 2009 vooral de CC-BY-SA licentie. Dat is een licentie van de organisatie Creative Commons (CC). Ze vereist dat je bij hergebruik van een werk de auteurs vermeldt (BY) en de inhoud onder dezelfde voorwaarden deelt (SA, ''share alike''). Deze licentie kan nooit worden ingetrokken (omdat anderen al verder gebouwd hebben op jouw bijdrage). In de praktijk van Wikipedia betekent vrije kennis&nbsp;<ref>De hieronder genoemde regels gelden tevens voor dit zusterproject van Wikipedia, zie [[Wikibooks:Welkom#Schrijven]]</ref>: * Je mag geen plagiaat plegen; jij moet de rechten op de tekst, of de afbeelding, hebben. *Als je een tekst op Wikipedia plaatst, dan geef je de tekst vrij onder een vrije licentie (CC-BY-SA). Jijzelf behoudt het auteursrecht van jouw tekst en je mag de tekst ook elders gebruiken, maar jouw gebruiksrecht is niet meer exclusief. * Je kunt de tekst die je op Wikipedia plaatst niet zomaar verwijderen. Daarover beslissen andere Wikipedianen (mee). * Iemand anders mag jouw tekst hergebruiken, bijvoorbeeld printen. Natuurlijk moet hij de licentie respecteren, hij mag bijvoorbeeld de tekst niet met zijn eigen naam tekenen. * Iemand anders mag jouw tekst veranderen; doet hij dat op Wikipedia, dan moet hij vanzelfsprekend de regels op Wikipedia respecteren. De veranderde tekst staat eveneens onder dezelfe licentie. *Wikipedia vereist dat inhoud commercieel mag worden gebruikt (CC0, CC BY, of CC BY-SA). <gallery mode="packed" caption="Personen die Wikipedia mogelijk hebben gemaakt"> Bestand:Jimmy Wales @ Wikimedia Conferentie Nederland 2012 - Flickr - Sebastiaan ter Burg (7).jpg|Jimmy Wales Bestand:Larry Sanger.jpg|Larry Sanger Bestand:Magnus Manske.png|Magnus Manske Bestand:Ward Cunningham - Commons-1.jpg|Ward Cunningham Bestand:Linus Torvalds talking.jpeg|Linus Torvalds Bestand:Tim Berners-Lee closeup.jpg|Tim Berners-Lee Bestand:Rms ifi large.jpg|Richard Stallman Bestand:Leslie Lamport.jpg|Leslie Lamport Bestand:Donald Ervin Knuth.jpg|Donald Knuth Bestand:Paul Otlet à son bureau (cropped).jpg|Paul Otlet </gallery> {| style="border:1px solid #8888AA; color: black; background-color:#f4f6f9; padding:3px;" | '''Handige links''' *{{Wp|Wikipedia:Auteursrechten|Wikipedia:Auteursrechten}} *{{Wp|Vrije kennis|Vrije kennis}} |} ==Vrijwillige bewerkers en het wiki-principe == Wie van plan is om met het schrijven voor Wikipedia geld te verdienen is aan het verkeerde adres. Zo goed als het gehele werk wordt gedaan door vrijwilligers. De organisaties achter Wikipedia (de Wikimedia-organisaties) hebben werknemers in dienst, maar die schrijven geen artikelen. Zij zorgen voor de techniek, verbeteren software, werven fondsen in of staan in contact met de pers. Bedenk dus steeds: de Wikipedia-bewerkers zijn bezig in hun vrije tijd en doen ook klussen die niet bijzonder interessant zijn of veel lof ontvangen, maar die wel belangrijk zijn. Als bewerker op Wikipedia ben je zichtbaar met je gebruikersnaam (als je aangemeld bent). Je kunt je echte naam gebruiken of (beter) een pseudoniem. Voor de lezer is de bewerker niet zo interessant omdat de lezer normaliter alleen het artikel ziet. De bewerkers en de volledige historiek van de bewerkingen kunnen wel zichtbaar worden gemaakt via de knop "Geschiedenis". Op Wikipedia is er een hiërarchie, dus een "hoge" en een "lage" status, een reputatie die je verwerft door de kwaliteit van het werk dat je bijdraagt. Maar in principe tellen alle Wikipedianen gelijk mee. Ze werken samen volgens het {{Wp|Wiki|wiki}}-principe: iedereen mag alle pagina's bewerken. Als er een meningsverschil is moet dat via discussies worden beslecht; verder zijn er inmiddels veel regels en afspraken die op die manier zijn ontstaan. Er zijn gevallen bekend van organisaties die een persoon betaalden om Wikipedia te bewerken. Dit mag in principe, maar het kan zijn dat de andere bewerkers zo iemand met bijzonder veel argwaan bejegenen. Veel "doorgewinterde" Wikipedianen zijn namelijk bang dat Wikipedia op die manier wordt gemanipuleerd. Natuurlijk ziet men het verschil wanneer een groot bedrijf zijn imago wil oppoetsen of wanneer een goededoelen-organisatie actief is. Toch wordt ook reclame voor een non-profitorganisatie of de doelen ervan in het algemeen verwijderd. Het maakt uit deel van het wiki-principe dat inhoud kan worden veranderd of verwijderd. Je kunt dus tegenover niemand garanderen dat datgene wat je schrijft ook in die vorm blijft staan - niet tegenover een werkgever noch tegenover een docent. Sommige docenten vragen hun studenten om een Wikipedia-artikel te schrijven, waarvoor ze een cijfer krijgen. Wikipedianen staan daar sceptisch tegenover. De docent moet tenminste de aard van Wikipedia kennen en navenant de mogelijkheden inschatten. == Wie schrijft Wikipedia, de massa of het individu?== Natuurlijk biedt het voordelen dat in theorie "iedereen" pagina's op Wikipedia mag bewerken. Veel ogen zien immers veel. Een doorsnee artikel is in de praktijk echter min of meer door twee of misschien vijf Wikipedianen ''geschreven''. Daarnaast hebben tien, twintig mensen met kleine verbeteringen ''bijgedragen'': typefouten verwijderd, een formulering begrijpelijker gemaakt, afbeeldingen bijgevoegd, het artikel gecategoriseerd, een bronvermelding toegevoegd, enz. Juist de beste artikelen komen meestal tot stand omdat een enkele Wikipediaan zich verantwoordelijk voelt (vaak degene die het artikel heeft aangemaakt). Veel Wikipedianen hebben een bijzonder respect voor iemand die een artikel min of meer alleen heeft geschreven en kennelijk veel van het onderwerp af weet. Maar ook hij of zij moet zich natuurlijk wel aan de Wikipedia-afspraken houden, niemand is echt de "bezitter" van een bepaald artikel. Het eigenlijke probleem van Wikipedia is niet dat "iedereen" "zomaar" "iets" kan veranderen. Integendeel: het bewerken wordt steeds moeilijker. Een beginner moet een gevoel ervoor krijgen welke onderwerpen "relevant", welke omschrijvingen "neutraal" zijn en welke uitdrukkingen gepast zijn. Anders worden zijn wijzigingen door ervaren Wikipedianen spoedig weer ongedaan gemaakt. Of wordt het artikel helemaal verwijderd, na een consultatie bij de gemeenschap. {{Appendix}} {{Sub}} {{Links}} 52jshnx5d2qzrcha0tqkn7yh9l0v3fg 0 27708 421932 278491 2026-04-08T16:53:57Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421932 wikitext text/x-wiki Dit zijn de oplossing van de opgaven in dit Leerboek Wikipedia. [[Leerboek Wikipedia#Inhoud|Naar de inhoudsopgave van het leerboek.]] == Jargon == *Minder dan drie termen: je bent nog niet zo vertrouwd met computers en het internet en zult vaker wat moeten opzoeken. *Drie tot vijf termen: jouw voorkennis zal een goede basis zijn voor het werken op Wikipedia. *Vijf en meer termen: je hebt er blijkbaar veel verstand van en zult des te sneller met Wikipedia om kunnen gaan. {{Sub}} {{Links}} d4setxa8r2oxkrkgwow8sr1vhctmrtt 0 27710 421929 338283 2026-04-08T16:52:50Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421929 wikitext text/x-wiki ===De Wikipedia-stijl=== * Hanteer een encyclopedische stijl * Gebruik een tabel, een lijst * Gebruik geen persoonlijke voornaamwoorden (je, ge, wij, hij, zij) * Gebruik geen persoonlijke termen: we, ik, iedereen, men, ... * Gebruik geen overdreven kwalificaties: heel mooi, heel goed, fantastisch,... wees realistisch en objectief ===Begrijpelijk schrijven=== Gebruik klare taal, korte zinnen; vermijd bijzinnen. ===Zinsbouw=== Gebruik korte zinnen. Hou het eenvoudig, zonder bijzinnen. Gebruik samenhangende paragrafen, en secties. ===Vreemde woorden en vaktermen=== Gebruik Nederlandstalige woorden. Schrijf voor een 16-jarige. Vermijd vaktermen. ===Tijdsbepaling=== Gebruik absolute tijdsaanduiding; wees exact. Dus niet: vorig jaar, volgende week, ... uw tekst wordt niet noodzakelijk onmiddellijk gelezen... ===Citaten=== .. {{Sub}} {{Links}} r6zv2c0dq5lppf5r2ggrqfaxcnjxq1m 0 28473 421940 232277 2026-04-08T17:03:18Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421940 wikitext text/x-wiki De vocatief is onder andere in het Oudgrieks een aparte naamval die wordt gebruikt om een aanspreking aan te duiden. Het lidwoord bij de substantieven van de eerste en tweede klasse in het Oudgrieks is ω. {{Sub}} {{Links}} 66u35fvcm8ukhttul9ak4lde1cm387g 0 28697 421934 410029 2026-04-08T16:54:15Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421934 wikitext text/x-wiki '''Wikipedia leren kennen en meedoen''' == Navigatie == Naast een pagina op Wikipedia - links, boven, onderaan - vind je lijsten met functies, dus aanwijzigingen, waarop je kunt klikken. Dit kan voor beginners verwarrend zijn. Daarom hier een kleine overzicht, de enkele functies /links worden hier later nog besproken: * Linkerzijkant: links ziet men boven de Wikipedia-globe, die uit puzzeldeeltjes met letters bestaat. Daaronder staan links die onder "Informatie", "Hulpmiddelen" enz. zijn samengevat. De links op deze linkerzijkant hebben meestal met Wikipedia an sich te maken of met de positie van deze pagina in Wikipedia. * De onderkant is nauwelijks interessant, hier vind je vooral technische informatie zoals het colofon. Belangrijk en praktisch zijn wel die categoriëen, die staan direct onder de inhoud van de pagina zelf. * Aan de bovenkant staan twee lijsten met functies: # "Persoonlijke lijst": helemaal bovenaan staat een lijst die alleen jij ziet. Als je niet bent aangemeld staat hier "Aanmelden/registreren". # "Functies voor de pagina zelf": direct bovenaan de inhoud van een pagina staan functies die heel concreet met de pagina en de inhoud te maken hebben. Is de pagina een artikel dan staat er "artikel", "overleg" enz. == Wat is een pagina? == Wikipedia is een website die uit vele enkele pagina's bestaat. De artikelen zijn zulke pagina's. Behalve de artikelen zijn er op Wikipedia nog andere pagina's voor het werk achter de coulissen. De pagina's worden ingedeeld in groepen die 'naamruimtes' heten. Vier voorbeelden: * Artikelnaamruimte: alle artikelen die de encyclopedie Wikipedia uitmaken, bijvoorbeeld {{Wp|Augustus|Augustus}}, {{Wp|Spanje|Spanje}}, {{Wp|Olifanten|olifanten}} en honderdduizenden andere artikelen. * Wikipedia-naamruimte: sommige pagina's heten 'Wikipedia-pagina's' - bedoeld zijn pagina's die met het project Wikipedia zelf bezig zijn. Men heeft het ook over project-pagina's. Voorbeelden zijn {{Wp|Wikipedia:Wat Wikipedia niet is|Wikipedia:Wat Wikipedia niet is}} en {{Wp|Wikipedia:De Kroeg|Wikipedia:De kroeg}}. Vaak gaat het om richtlijnen en afspraken van het project Wikipedia, maar ook om community building en informatietransfer. * Help-naamruimte: de help-pagina's moeten de gebruiker uitleggen hoe hij praktisch iets doet (vooral met betrekking tot het veranderen van een artikel), zoals {{Wp|Help:Hoe kan ik meedoen|Help:Hoe kan ik meedoen}} en {{Wp|Help:Gebruik van bestanden|Help:Gebruik van bestanden}}. *Speciaal-naamruimte: een speciaal-pagina wordt automatisch van de Wikipedia-software met inhoud gevuld; de gebruiker kan zo een pagina normaliter niet veranderen. De bekendste speciaal-pagina is de {{Wp|Help:Volglijst|Help:Volglijst}} die deel uitmaakt van ieder gebruikersaccount. Een pagina (bijvoorbeeld een artikel) kan men zich voorstellen als een doos. De doos heeft een duidelijk etiket zoals {{Wp|Olifanten|Olifanten}} of {{Wp|Vliegtuig|Vliegtuig}}. Die titel heet ook een lemma, het lexicaal zoekbegrip. De inhoud van de doos bestaat vooral uit een zogenaamde brontekst. Uit de brontekst vervaardigt de Wikipedia-software automatisch de zichtbare pagina-inhoud die de lezer dan te zien krijgt. Wanneer men op Wikipedia 'een pagina bewerkt' dan is de verandering van die brontekst bedoeld. Pagina's kunnen ook subpagina's hebben. Ze worden met / aan de titel van de eigenlijke pagina geplakt. De eigenlijke pagina <code>Wikipedia:Regelingen rond moderatoren</code> bijvoorbeeld heeft als subpagina <code>Wikipedia:Regelingen rond moderatoren/Bevestiging moderatorstatus</code>. Subpagina's zijn er ook in andere naamruimtes; in de artikel-naamruimte worden ze niet graag gezien. {| style="border:1px solid #8888AA; color: inherit; background-color:#f4f6f9; padding:3px;" | '''Handige links''' *{{Wp|Help:Naamruimte|Help:Naamruimte}} '''Opdracht''' Waaraan kun je duidelijk herkennen met wat voor een pagina je het te maken hebt, dat het bijvoorbeeld om een help-pagina en niet een artikel gaat? [[Leerboek Wikipedia/Oplossingen bij opdrachten#Naamruimte|Naar de oplossing]] |} == Zoeken op Wikipedia == Zoeken op: * titel: lemma = pagina = artikel * content (body-tekst) * via categorie * per naamruimte * Via Wikidata (alle verklaringen, alle Wikipedia's en andere projecten) Technieken om verwante pagina's te zoeken: * Koppelingen vanaf * Links naar * Sub-pagina's (bij technische pagina’s, niet op Wikipedia zelf) * Special:PrefixIndex (zoeken op een deel van de artikelnaam met inbegrip van de naamruimte) Zoeken in andere talen, ook via Wikidata Op naam van auteur (op basis van interesses, voorbeelden): * w:nl:Speciaal:Bijdragen/Geertivp * w:nl:Speciaal:Bijdragen/Andries Van den Abeele Via gebruikerspagina: * w:nl:Gebruiker:Geertivp * w:nl:Gebruiker:Andries Van den Abeele Via Wikidata NL Wikipedia: "wp:wikiproject/erfgoed/heemkunde" of "wp:ternat" "'''wp'''" is een synoniem voor de naamruimte Wikipedia. Tip: gebruik het vergrootglas om nauwkeurige opzoekingen te doen (via specifieke naamruimten). == Geregistreerd gebruiker == Je hoeft niet geregistreerd te zijn om Wikipedia te gebruiken of om artikelen te schrijven. Het motto van Wikipedia is immers: iedereen kan alles wijzigen. Een nadeel om via IP adres te werken is dat dit publiek zichtbaar is (internet veiligheidsrisico). Tevens kan je IP adres geblokkeerd worden bij vandalisme (scholen). Er zijn voordelen om geregistreerd te zijn: * Je kan uw voorkeuren kiezen en bewaren * Je kan de GUI aanpassen (CSS, JavaScript) * Je kan de lijst van artikelen waar je aan meegewerkt hebt opvragen * Je kan een eigen volglijst maken * Je kan communiceren met andere gebruikers (via overlegpagina's of e-mail) * Je kan meedoen met verkiezingen * Je wordt niet geblokkeerd via IP adres == Registreren == Je hoeft je [[Speciaal:Aanmelden|account maar een keer aan te maken]]. Een Wikimedia account kan worden gebruikt voor alle Wikimedia projecten, waarvan Wikipedia er één is (dezelfde gebruikersnaam - SUL). Je kan in principe je gebruikersnaam niet laten veranderen (tenzij je hier een goede reden voor hebt). Namen van verenigingen, instellingen, of bedrijven zijn niet toegelaten. Ook niet namen die voor verwarring kunnen zorgen, of vernederend zijn. * Kies een pseudoniem (bij voorkeur '''niet''' je echte naam) en een paswoord. * Tip: controleren of een gebruikersnaam nog beschikbaar is: zoeken via user:xyz (handige "starting-with" lijst in het zoekvenster) * Let op om uw e-mail adres te bevestigen... dit maakt een latere password reset en het versturen van e-mail mogelijk. * (security) Vink ingelogd blijven enkel aan op je eigen laptop! * Uw profiel (voorkeuren) bekijken en aanpassen, het liefst via ''Globale voorkeuren'' (geldig voor alle toepassingen; dit wordt bewaard op [[m:|Meta]]) ** Je taal instellen, hij/zij ** Je kan emails versturen naar en ontvangen van andere gebruikers, indien je dit wenst. ** Uiterlijk: Vector (standaard); datum en uur, grootte van afbeeldingen ** Volglijst ** Betafuncties: '''Visuele editor''' inschakelen als (handiger dan de tag editor) ** Meldingen * Locale settings per project of encyclopedie: ** Uw volledige naam vermelden als handtekening (indien je dit wenst). ** Uitbreidingen: *** '''Wdsearch''' (Wikidata search) *** '''HotCat''' (aanbrengen of wijzigen van categorieën) * Betafuncties zijn zowel globaal als lokaal * Globale en lokale aanpassingen van CSS en JavaScript == Anonimiteit en gebruikersnaam == [[Bestand:2009-07-20 wpy 21.JPG|miniatuur|Respecteer dat anonimiteit belangrijk is voor sommige Wikipedianen]] Kies een pseudoniem (bij voorkeur '''niet''' je echte naam) en een paswoord. Indien je dit wenst kan je uw volledige naam vermelden als handtekening; dit kan verschillend zijn op ieder Wikimedia project. *Als je als gebruikersnaam je echte naam kiest kan je niet meer terug *De identiteit van een gebruiker kenbaar te maken wordt als een zeer ernstige fout beschouwd == Gebruikersaccount en gebruikerspagina == Een eigen gebruikerspagina ('''home page''') maken. Click op je gebruikersnaam (helemaal bovenaan) Wie ben jij? Stel je in het kort voor. Kan later uitgebreid worden. Je kan dit ook gebruiken om notities te nemen (over b.v. handige tools of technieken). Interessant: Babel - uw talenkennis kan je registreren in je gebruikerspagina, voorbeeld: {{#Babel:nl|en-4|fr-3|de-1|vls-2}} Voor Wikidata en Wikimedia Commons bepaalt dit welke omschrijvingen en bijschriften er direct getoond worden:<syntaxhighlight lang="text"> {{Babel|nl|en-4|fr-3|de-1|vls-2}} </syntaxhighlight>Pas de codes aan, naargelang uw taalvaardigheden. Je kan ook andere talen toevoegen... Wordt gebruikt voor interlanguage links, en ook voor Wikidata om objecten te omschrijven per taal. Andere gebruikers kunnen zien in welke taal ze je het best kunnen contacteren... Toon de lijst van artikelen in uw gebruikersruimte: <syntaxhighlight lang="text">* [[Special:PrefixIndex/{{FULLPAGENAME}}/|Artikelen in voorbereiding]]</syntaxhighlight> Gebruik de tag editor: * Click op Edit (of brontekst bewerken). * Maak wijzigingen. * Bewerking controleren. * Wijzigingen nakijken. * Een omschrijving vermelden. * Wijziging publiceren. Iemand verwelkomen: op zijn gebruikersoverlegpagina: voeg het volgende toe: <code><nowiki>{{Welkom}}} ~~~~</nowiki></code> *Eigen overlegpagina (communicatie met andere gebruikers) *Sub-pagina's (let op: hoofdletter-gevoelig) met een suffix die begint met een "/" *Kladblok-artikels via sub-pagina's (incrementeel schrijven alvorens te publiceren; met behoud van naam en geschiedenis) *Kunnen later hernoemd worden naar de hoofdnaamruimte (automatisch aanmaken van een doorverwijzing) Let op: De gebruikersruimte is enkel bestemd voor de gebruiker; anderen worden volgens de gedragscode niet verondersteld hier te editen (hoewel ze het technisch wel kunnen doen). Kan wel mits af te spreken, of in het kader van een opleiding door de instructeur bij zijn leerlingen. De meeste artikelen zal je schrijven met de visuele editor (handiger). Toch zal je ook de wiki tekst editor nog regelmatig blijven gebruiken. Tijdens het schrijven van een artikel kan je onbeperkt tussen de editors schakelen zonder tussendoor een extra versie te bewaren. {{Sub}} {{Links}} dxxij67k03ccrsmurz2wuikwgpj1jj8 0 28729 421928 420220 2026-04-08T16:52:20Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421928 wikitext text/x-wiki == Wat wel en niet op Wikipedia mag == * Iedere Wikipedia staat op zichzelf (inhoud wordt niet automatisch en systematisch vertaald) * Per taal, met eigen policies, conventies * Geen externe linken in body-text * Zelfs niet tussen Wikimedia projecten (of Wikipedia talen) * Gebruik (sub)hoofdingen (brengt structuur in je tekst) -> komt automatisch in de inhoudstabel * Hoofdletters zijn afhankelijk van de taal (b.v. église t.o.v. Kerk) * Bij vertalen dit expliciet vermelden, alsook een referentie aan het bronartikel (via historiek) ===Relevantie=== * Relevantie, * Het artikel moet van algemene waarde zijn; geen reklame ===Neutraliteit=== * Objectiviteit, neutraliteit * Schrijf nooit over uzelf, uw werkgever, uw organisatie (geen zelfpromotie), * Anderen zullen wel over u schrijven, ===Plagiaat=== * Geen primair onderzoek (gebruik secundaire bronnen), * Pleeg geen plagiaat; respecteer het copyright * Wikipedia copyright = CC BY-SA -> iedereen blijft eigenaar van zijn bijdrage maar laat anderen toe wijzigingen aan te brengen, plus afgeleide werken * Iedereen is persoonlijk verantwoordelijk voor zijn eigen stukje tekst * De licentie is definitief en kan niet ongedaan worden, wegens collaboratief effect: "eens gegeven blijft gegeven". * Samenwerken, herbruik, creativiteit: iedereen kan "uw" artikel aanpassen... * Bij herbruik: Naamsvermelding, referentie, licentie, link naar het origineel (zie voorbeeld voor PowerPoint) Over licenties en copyright: * {{Wp|Creative Commons}} (°2002) * {{Wp|Berner Conventie}} (1886) * {{Wp|Vrije kennis}} * {{Wp|Open source}} * {{Wp|Vrije software}} * {{Wp|GNU Free Documentation License}} (GFDL) (van 2001-2009 op Wikipedia; vervangen door CC BY-SA vanaf 2009) * {{Wp|GNU General Public License}} (GPL) - voor software ===Het verwijderen van artikelen=== Niet alles is goed op Wikipedia... zie templates wiu, NE Artikels die niet de goede structuur of inhoud hebben kunnen worden verwijderd. Jammer voor de moeite. Enkele voorbeelden: * {{Wp|Gebruiker:Geertivp/Kisaro}} * {{Wp|Vrouwen en informatica}} * {{Wp|Faculteit Bio-ingenieurswetenschappen Gent}} * [[:c:File:Erudimus qui custodient terrae fertilitatem.jpg]] Je kan in beroep gaan, of vragen dat het artikel naar jouw gebruikersruimte wordt verhuisd. Tips: * maak eerst een artikel als sub-pagina van je gebruikersruimte (click op "kladblok", dan unieke paginanaam invoeren) * om te vermijden dat je content verliest, stuur de wiki tekst eerst door naar je eigen e-mail account (edit, alles selecteren, kopiëren, plakken) * als het artikel toch wordt verwijderd, vragen om het terug te plaatsen naar je gebruikersruimte ==Paginageschiedenis== Alle wijzigingen worden bijgehouden, en kan je terugvinden in de geschiedenis. ==Een pagina bewerken== De '''Tag editor''' (TE), ook genoemd (wiki) tekst editor is de oudste; kan handig zijn om kleine aanpassingen te doen in wiki tekst met tag codes, maar vergt meer kennis. Sommige operaties kunnen enkel met de tag editor. Soms kunnen fouten enkel worden hersteld via de tag editor. De '''Visual editor''' (VE) is nieuwer en handiger en kan eenvoudiger zijn voor het aanmaken of aanpassen van: * Doorlopende tekst * Tabellen (copy/paste uit Excel of Google Speadsheets) * Foto's, galleries * Categorieën * Aanbrengen van Links (automatische validatie, doorclicken, ontdubbelen) * Referenties: automatisch via URL (web pagina, ISBN, DOI) * Interpreteren en inkorten van URLs, Wiki tag code plakken, visueel plakken, plakken van Excel tabellen (automatische conversie naar een Wiki tabel) De visual editor is ook robuster dan de tag editor. Als je je sessie verliest herneemt de VE de nog niet bewaarde wijzigingen. De layout van de pagina in de visual editor kan enigszins afwijken van de definitieve versie. Tip: Je kan onbeperkt schakelen tussen de tag editor en de visual editor alvorens uw wijzigingen te bewaren. Dit wordt zelfs aangemoedigd. Gekend probleem: De referenties en voetnoten worden niet altijd correct bijgewerkt in VE; schakel door naar de TE om te controleren. Vergeet uw wijzigingen niet op te slaan; de editor kan je mogelijks in verwarring brengen. Vermeld telkens een korte omschrijving van uw aanpassingen, of een korte omschrijving van een nieuw artikel. Bemerk dat de historiek van al uw wijzigingen wordt bewaard. "Wijzigingen publiceren" is een groot woord voor "Artikel bewaren" (zeker als je in de gebruikersruimte werkt). Op de Duitstalige Wikipedia moet iedere wijziging worden goedgekeurd door een moderator. Op alle encyclopedieën worden wijzigingen onmiddellijk gepubliceerd. ==Een nieuwe pagina aanmaken== Alvorens een artikel aan te maken, vergewis u ervan dat het onderwerp nog niet bestaat. * (uitgebreid) Zoeken, * Artikels aanpassen (kleine, grote wijzigingen), * Linken leggen, of synoniemen maken * Artikel aanmaken: ** Eerst zoeken ** Dan aanmaken, indien niet gevonden - maak een pagina aan als een subpagina van uw gebruikersruimte. Kies uit de volgende methoden: *** Voeg uw Gebruikersruimte als prefix toe (User:Gebruikersnaam/) *** Click op "kladblok"; vervang dan de naam van het kladblok door de naam van het artikel, met hoofdletter *** Click ofwel op uw gebruikersnaam, en voeg de nieuwe pagina als suffix toe, voorafgegaan door een / * Vermijd/verminder op die manier het "artikel te verwijderen" risico. * Dit laat je toe om een artikel te hernoemen naar de hoofdnaamruimte (vraag een meer ervaren gebruiker om dit te doen) * Op die manier krijg je automatisch een lijst van alle artikels die je zelf hebt aangemaakt * Het is beter om het kladblok '''niet''' te gebruiken om artikels te schrijven (je kan maar 1 enkel artikel schrijven, verwarring met naamgeving) Voor wikithons, edit-a-thons: maak een projectpagina. Schrijf over een onderwerp dat u interesseert. Dit geeft je extra motivatie. Alvorens te schrijven, zoek eerst (grondig) wat er reeds bestaat... vermijd dubbels Beginners: Corrigeren, aanpassen en uitbreiden van een bestaand artikel. Laat ook toe om technieken te zien en te begrijpen. Lijst van ... (kan over om het even wat gaan; rode linken toegelaten), * Simpele lijst * compacte lijst * tabel van lijsten * in tabelvorm. In artikels worden rode linken niet zo graag gezien. Voorbeelden ter inspiratie: * {{Wp|Lijst van onroerend erfgoed in Ternat}} * {{Wp|Lijst van onroerend erfgoed in Vlaams-Brabant}} * {{Wp|Lijst van afleveringen van Pagina niet gevonden in Iedereen beroemd}} Tabel van ... Voorbeeld: Sjabloon om samenhang van artikels aan te geven, b.v. <code><nowiki>{{Tabel Pensioenrechten in België}}</nowiki></code> Schrijf eerst in een sub-page van je gebruikersruimte. Op de Engelstalige Wikipedia bestaat er ook een Draft namespace. Het voordeel is dat de historiek bewaard blijft, en dat je in alle rust kan werken aan je artikel tot het rijp is voor "publicatie". Wanneer artikel klaar is: hernoem; een doorverwijzing wordt automatisch aangemaakt - automatische lijst van artikels die jij geschreven hebt. Gebruik Zandbak = Sandbox enkel om te experimenteren, of tussentijdse resultaten te bekomen (zonder te bewaren). Wanneer gebruikt om artikels voor te bereiden: verwarrend met edit geschiedenis + doorverwijzing bij hernoemen. Om te testen: https://test.wikipedia.org (niet om definitief te bewaren...) ==Volglijst== Je kan een artikel op je volglijst zetten. Je kan ook aangeven dat ieder artikel dat je wijzigt automatisch op je volglijst komt. * We zijn allemaal vrijwilligers, * heb respect voor de anderen, * volg de conventies en gedragscode, * pleeg geen/bestrijd vandalisme, * terugdraaien: iedereen kan terugdraaien, * (edit) of persoonlijke conflicten, * je kent niet altijd "de andere" * moderatoren, * verwijderlijsten: iedereen kan nomineren om te verwijderen, * terugplaatsen (naar uw gebruikersruimte), * blockages, * arbitragecommissie. Hoe veranderingen opsporen: * Recente wijzigingen (eventeel enkel nieuwe artikels) * Mijn bijdragen, my uploads * Historiek * Versies vergelijken (2 versies aanvinken) ** Verder aanpassen ** Terugdraaien ** Bedanken -> vriendelijke manier om iemand aan te moedigen ** Versie goedkeuren (als gecontroleerd markeren; enkel voor gebruikers met ervaring) * Oudste wijziging (originele versie) * Talk pages (op artikels, gebruikerspagina's) * Volglijsten, notificaties, e-mail * Zoeken op prefix, per naamruimte * Special pagina's (oudste pagina) {{Sub}} {{Links}} 17lwnoa4a9ifzdaczlkr46gkmlnxom7 0 30688 421916 396509 2026-04-08T14:16:38Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421916 wikitext text/x-wiki '''Geraadpleegde bronnen''' ;Nederlandstalig * [https://www.montaigne-essays.nl/ "Essais" van Montaigne] ;Franstalig: * Michel de Montaigne: Les essais; uitgeverij Garnier-Flammarion, 1969 * Bigorie de Lachamps: Essais de Montaigne * Guy de Pernon, Les essais en traduction moderne * Maxime Lanusse: Montaigne * W.D.Cooper: Montaigne * Paul Bonnefon: Montaigne, l'homme et l'oeuvre * [https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01337873/document Digitale versie van het 'Exemplaire de Bordeaux' uit 1588 met nota's van Montaigne voor een volgende editie] ;Engelstalig: * John Florio: Montaigne's Essays * Charles Cotton: Essays of Michel de Montaigne * Lucas Collins: Montaigne * [https://plato.stanford.edu/entries/montaigne/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] {{Sub}} {{Links}} lllc1vf4grx6zg3c90duajszj8jsos6 0 31764 421971 416804 2026-04-09T00:05:54Z Erik Baas 2193 421971 wikitext text/x-wiki __NOTOC__{{Kolommen automatisch|inhoud= == Beeldende kunst == * [[Bronsgieten voor beeldhouwers]] * [[Italiaanse renaissance]] * [[Schilderen]] {{Bij elkaar houden|inhoud= == Muziek == * [[Belgische jazz]] * [[Bigband]] * [[Gitaar]] * [[Gitaarakkoorden]] * [[Liedjes]] * [[Portaal:Jazz]] * [[Songbook]] }} == Reizen == * [[De Kleine Trekkersgids]] * [[Nederlandse Spitsbergenexpeditie (1968-1969)]] * [[Vakantiereizen]] }} {{Navigatie boekenplanken}} [[Categorie:Boekenplanken| ]] gsx7w8npbke4tpn2331tlg4h5s2yu5l 0 35448 421942 399619 2026-04-08T17:03:32Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421942 wikitext text/x-wiki De bedoeling van deze quiz is eerst alle vragen te beantwoorden en tot slot de knop aan te klikken die het huiswerk nakijkt. Zorg er wel voor dat je de opgegeven '''codering''' volgt. <quiz display="simple"> { Geef van dit lidwoord het geslacht ('''m, f''' of '''n'''), getal ('''enk''', '''twv''', '''mv''') en naamval ('''nom''', '''acc''', '''gen''' of '''dat'''). Eén mogelijkheid volstaat |type="{}" } * {{Grc|τοῖς}}: geslacht { m|n _4 } getal { mv _4 } naamval { dat _4 } { Geef van dit lidwoord het geslacht ('''m, f''' of '''n'''), getal ('''enk''', '''twv''', '''mv''') en naamval ('''nom''', '''acc''', '''gen''' of '''dat'''). Eén mogelijkheid volstaat |type="{}" } * {{Grc|οἱ}}: geslacht { m _4 } getal { mv _4 } naamval { nom _4 } { Geef van dit lidwoord het geslacht (m, f or n), getal (enk, twv, mv) en naamval (nom, acc, gen of dat). Eén mogelijkheid volstaat |type="{}" } * {{Grc|τῆς}}: geslacht { f _4 } getal { enk _4 } naamval { gen _4 } { Geef van dit lidwoord geslacht, getal en naamval in aaneengeschreven formaat bijv. '''m;enk;nom'''. Eén mogelijkheid volstaat |type="{}" } * {{Grc|τά}}: { f;twv;nom|f;twv;acc|n;mv;nom|n;mv;acc _10 } { Geef van deze lidwoorden alle mogelijkheden door het desbetreffende hokje aan te vinken |type="[]" } |f;enk;acc|n;enk;acc|f;twv;dat|f;mv;gen|n;twv;dat|m;mv;gen --+-+- {{Grc|τοῖν}} +----- {{Grc|τήν}} --+--- {{Grc|ταῖν}} ---+-+ {{Grc|τῶν}} -+---- {{Grc|τό}} </quiz> {{Sub}} {{Links}} [[Categorie:Opgaven]] qa8bwe0qfgwdm00kh6zf32gdnoi2p9i 0 35539 421915 397154 2026-04-08T14:15:57Z Erik Baas 2193 421915 wikitext text/x-wiki == LIVRE I == === Au lecteur === "Aan de lezer" lijkt bedoeld te zijn als inleiding op zijn werk. In werkelijkheid is Montaigne reeds begonnen met zijn belangrijkste doel: zichzelf portretteren, "schilderen" zonder enige andere bijbedoeling zoals beroemd worden of het zijn lezers naar de zin maken. [[Michel de Montaigne/Essais: Au lecteur|Lees "Au lecteur" hier]]. === Chapitre 1 : Par Divers Moyens On Arrive à Pareille Fin === ("Op verschillende wijzen bereikt men hetzelfde") In dit essay heeft Montaigne het over twee verschillende manieren waarop mensen reageren als iemand die ze in het verleden kwaad hebben gemaakt nu de macht heeft om wraak te nemen. De verhalen die Montaigne vertelt illustreren de kracht van sommige mannen uit de geschiedenis. Montaigne lijkt te willen zeggen dat medelijden of moed hetzelfde resultaat opleveren tegen haat en minachting van anderen. {{Citaat|De meest voorkomende manier om degenen die we beledigd hebben gunstig te stemmen aan wier wraak we nu zijn overgeleverd, is het in hen opwekken van medelijden en medeleven door ons aan hen te onderwerpen. Nochtans hebben bravoure, doorzettingsvermogen en vastberadenheid, het tegenovergestelde ervan, soms hetzelfde effect. Edward, Prins van Wales, die zo lang regeerde over ons Guyenne, een personage wiens wedervaren en lot niet zonder grandeur zijn, was ernstig beledigd door de inwoners van Limousin. Na de inname van hun stad liet hij zich niet vermurwen door het geschreeuw van de mensen, de vrouwen, de kinderen die in het bloedbad achtergebleven waren, en die zich nu smekend om genade aan zijn voeten wierpen. Maar toen hij verder de stad introk, zag hij drie Franse heren die met ongelooflijke moed de aanval van zijn zegevierende leger tegenhielden. Het aanschouwen ervan en het respect voor hun opmerkelijke moed stilden zijn woede, en na het verlenen van genade aan de drie, deed hij hetzelfde voor alle andere inwoners van de stad [...] }}&nbsp;<ref name="essays"> Vertaler: Jules Grandgagnage: [https://www.montaigne-essays.nl Montaigne-essays]</ref> === Chapitre 2 : De la tristesse === ("Over het verdriet") Montaigne bespreekt de aard van leed, verdriet en rouw. Ook die van liefde en vreugde, en van emoties die zo sterk zijn dat ze niet in woorden kunnen worden uitgedrukt. Montaigne zegt dat hij probeert verdriet niet te ervaren. Voor hem lijkt dit gevoel dwaas en via verschillende verhalen toont hij aan dat sommige mensen zich groot kunnen houden tot op het punt dat ze overmand worden door het verdriet, en dat dit leidt tot hun ondergang. Hij preciseert dat ook grote vreugde dezelfde gevolgen kan hebben. {{Citaat |1=Niemand is zo onbezwaard door deze passie als ik, ik hou er niet van en waardeer het niet, hoewel mensen het, als ware het een uitgemaakte zaak, een bijzondere plaats toekennen. Ze kleden er de wijsheid, de deugd en het geweten mee. Dom en lelijk ornament! De Italianen verbonden haar naam meer toepasselijk met kwaadaardigheid. Want het is een altijd schadelijke, altijd gekke gesteldheid, en omdat het altijd laf en laag is, verboden de stoïcijnen hun volgelingen om toe te geven aan dit gevoel.<br> Van Psammenitus, koning van Egypte, verslagen en gevangengenomen door Cambyses, koning van Perzië, wordt echter gezegd dat bij het zien van zijn gevangen dochter, gekleed als dienstmeid uitgestuurd om water te gaan halen, hij rustig naar de grond bleef staren terwijl al zijn vrienden om hem heen jammerden en weenden. En toen hij zag dat zijn zoon werd weggevoerd voor de uitvoering van zijn doodstraf, hij hetzelfde deed. Maar bij het waarnemen van een vriend des huizes onder de gevangenen, sloeg hij zich op het hoofd en leed zichtbaar extreme pijn [...] }} &nbsp;<ref name="essays"/> === Chapitre 3 : Nos Affections s’emportent au delà de Nous === ("Dat waar we om geven reikt tot voorbij ons eigen leven") In dit essay denkt Montaigne na over onze neiging steeds vooruit te kijken naar de toekomst in plaats van in het hier en nu te leven. {{Citaat|Zij die de mens verwijten te veel met zijn toekomst bezig te zijn, die ons ertoe aanzetten om te genieten van wat we nu bezitten en daarmee tevreden te zijn aangezien we toch geen vat hebben op wat komt - nog minder dan op wat voorbij is - pakken de meest verbreide van alle menselijke dwalingen aan; als we tenminste van een dwaling mogen spreken in het geval van deze aangeboren neiging waarmee de natuur ons dwingt om haar werk voort te zetten: onze bedrieglijke verbeeldingskracht die ons tot daden aanzet, ook al weten we niet waar het ons naar leidt. We zijn nooit in onszelf, wij zijn altijd buiten onszelf, en angst, verlangen en hoop werpen ons steeds opnieuw in de toekomst. Daarbij verliezen wij voeling met was nu is, en wat nu onderzocht dient te worden. In plaats daarvan verkiezen wij om ons bezig te houden met wat zal zijn, ook al zullen wij er op dat ogenblik niet meer zijn [...] }}&nbsp;<ref name="essays"/> === Chapitre 4 : Comme l’Ame Descharge ses Passions sur des Objects Faux, Quand les Vrais Luy Defaillent === ("Hoe we ons door onze passies op het verkeerde richten in plaats van op het ware") In dit essay buigt Montaigne zich over de reden waarom we, wanneer er iets misgaat, altijd de schuld bij iets of iemand willen leggen, en waarom we zo houden van kleine hondjes en aapjes. De mens die met een probleem zit, zal tegen alles tekeer gaan behalve tegen de ware oorzaak ervan. Hij verkiest immers om zich te wreken op iets tastbaars in plaats van op de onzichtbare goden of het noodlot. Deze 'wraak' levert dus niets op, behalve het aflaten van stoom. === Chapitre 5 : Si le Chef d’une Place Assiegée Doit Sortir pour Parlementer === ("Moet de leider van een belegerde plaats naar buiten om te onderhandelen?") Montaigne bestudeert in dit essay een militair onderwerp. Hij denkt na over de vraag of bedrog te verantwoorden is in tijden van oorlog, en vraagt zich af of we een vijand moeten vertrouwen die lijkt te willen onderhandelen. Hij legt uit dat een list, in tegenstelling tot de openlijke strijd, een leger vaak in staat stelt tot zegevieren. Vervolgens wijst hij erop dat het schenken van vertrouwen moeilijk is in zulke omstandigheden, omdat angst voor verraad alles overschaduwt. De leider van een belegerde plaats moet dus zijn vesting niet verlaten om te gaan onderhandelen. === Chapitre 6 : L’Heure des Parlemens Dangereuse === ("Het ogenblik van onderhandelen is gevaarlijk") Montaigne blijft zich afvragen wat er gebeurt als de vijand aanbiedt om te onderhandelen, en of men in een gevecht gebruik mag maken van gelijk welk middel om de overwinning te behalen. Met verschillende verhalen over veldslagen verwijst hij naar onregelmatige praktijken die hebben geleid naar de overwinning. Maar hij merkt op dat deze successen weinig eervol zijn. === Chapitre 7 : Que l’Intention Juge nos Actions === ("Onze intentie bepaalt het oordeel over onze handelingen") Montaigne praat over de dood en de voornemens en geheime handelingen van de mens. Het heeft volgens hem geen zin om, net voor je sterft, onthullingen te doen die tot dan geheim zijn gebleven. Hij verbindt zich ertoe om alles wat hij op zijn sterfbed zegt, al duidelijk te hebben gezegd tijdens zijn leven. {{Citaat|De dood, zegt men, maakt ons vrij van al onze verplichtingen. Maar ik ken er die er anders over dachten. Hendrik VII van Engeland kwam als volgt overeen met Don Philip,(1) de zoon van keizer Maximiliaan (of, in meer vleiende termen, vader van keizer Karel V) : Philip zou aan hem de hertog van Suffolk van de Witte Roos uitleveren - zijn vijand, die was gevlucht naar Nederland - waarbij koning Hendrik de belofte zou doen om de hertog in leven te laten. Maar toen deze zijn eigen dood voelde naderen, beval hij per testament aan zijn zoon om de hertog te doden zodra hij zelf was overleden [...].}}&nbsp;<ref name="essays"/> === Chapitre 8 : De l’Oisiveté === ("Over ledigheid") Montaigne schrijft hier over het gevaar van het hebben van een inactieve geest, en hij denkt na over zijn eigen besluit zich terug te trekken in zijn kasteel om ongestoord, tot aan zijn dood, te kunnen nadenken. Montaigne beschrijft nietsdoen als een informele activiteit van de geest. Deze dwaalt over een veelheid van dingen. Hij voegt eraan toe dat, net als alle dingen, de geest gedwongen moet worden om niet af te dwalen. Na zichzelf te hebben uitgeleefd in mijmeringen, had de auteur zelf besloten om de dingen te noteren die zijn geest had gecreëerd. === Chapitre 9 : Des Menteurs === ("Over leugenaars") In dit lange, meanderende essay schrijft Montaigne voor het eerst over zijn eigen slecht geheugen, en hoe nuttig het soms kan zijn, om een slecht geheugen te hebben. Vervolgens klaagt hij over praatzieke mensen, en tot slot over leugenaars. Hij maakt een onderscheid tussen twee verschillende soorten leugenaars, en illustreert dit met een aantal voorbeelden uit zijn persoonlijke leven en uit dit van koningen. Montaigne verwerpt het idee dat geheugen iets te maken zou hebben met intelligentie. Hij troost zich met de gedachte dat dit gebrek hem toestaat om minder ambitieus te zijn en wat draaglijker in de omgang. Dan toont hij aan dat geheugen geassocieerd is met de leugen en dat als ze faalt ook de leugen wordt onthuld. === Chapitre 10 : Du Parler Prompt ou Tardif === ("Over vlotte of slome praters") In dit hoofdstuk schetst Montaigne het verschil tussen gevatte en moeizame sprekers. Dan mijmert hij over de voordelen van voorbereid tegenover spontaan handelen, en hij vraagt zich af waar zijn eigen woorden vandaan komen. Montaigne onderscheidt de advocaat, die snel en ondoordacht praat, en de prediker met zijn afgewogen en langzame discours. Paraat spreken behoort toe aan de geest, en bezonnen spreken aan het oordeel. Zelf, zegt Montaigne, bevindt hij zich tussen beide uitersten: soms komen zijn woorden immers te snel en verward, waardoor zijn geschriften er eveneens onder lijden. {{Citaat |1='Nooit werd een enkele mens met alle gaven toebedeeld' ''<span style="font-size: small;">(nota vert. - "Onc ne furent à tous, toutes graces données", een vers uit een van sonnetten van zijn vriend La Boétie)</span>''. Sommigen zijn zeer begaafd in de kunst van het spreken. Ze hebben een snelle en vlotte geest, klaar voor elke gelegenheid die zich voordoet, en nooit verrast. Anderen zijn zwaar op de hand en traag, niet in staat om iets onvoorbereid te zeggen voor ze er lang over hebben nagedacht }}&nbsp;<ref name="essays"/> === Chapitre 11 : Des Prognostications === ("Over voorspellingen") Montaigne bespreekt waarzeggerij. Hij vraagt zich af of het mogelijk is om de toekomst te voorspellen, en of het aan te raden is om zijn eigen instincten te volgen. {{Citaat |1=Orakels, profetieën en toekomstvoorspellingen dus, hadden reeds voor de komst van Jezus Christus aan geloofwaardigheid ingeboet. Andere vormen van waarzeggerij, die zich bijvoorbeeld baseren op de vlucht van vogels, de ingewanden van dode dieren, donderslagen, overstromingen, enz. hadden veel belang in de oudheid maar zijn nu door onze religie afgeschaft. Toch zijn er velen die nog steeds de waarzeggerij praktiseren met de sterren aan de hemel, met geesten, de vorm of huidskleur van mensen of door middel van onze dromen. Dit is een opmerkelijk voorbeeld van de wilde nieuwsgierigheid van onze natuur, die wat zich in de toekomst bevindt reeds wil begrijpen om erop te kunnen anticiperen, alsof we aan met het heden al niet voldoende werk hadden.}}&nbsp;<ref name="essays"/> === Chapitre 12 : De la Constance === ("Over standvastigheid") Montaigne definieert standvastigheid niet als het ontbreken van angst of als niet verrast te worden door iets onverwachts, maar als het aanvaarden van deze 'angst' met behoud van eigen opinies. Hij brengt in dit verband de stoïcijnen in herinnering, al blijft het voor gewone mensen moeilijk om zo afstandelijk te reageren en eigen meningen niet te laten beïnvloeden door 'angst'. === Chapitre 13 : Ceremonie de l’Entreveue des Roys === ("Over ceremonieel bij het ontmoeten van koningen") Montaigne bespreekt enkele Franse beleefdheidsregels. Zijn opvoeding maakte hem beleefd, maar hij uit nu kritiek op te overvloedige beleefdheid, die een mens kan beperken en, soms, zijn gasten kan vervelen. Hij waarschuwt tegen een mogelijke slavernij aan gedragscodes, maar zegt ook dat beleefdheid een van de sleutels is tot de liefde op het eerste gezicht. Deze regels maken ook de toegang tot de maatschappij mogelijk. {{Citaat |1=Geen onderwerp is me te frivool dat het geen plaats verdient in mijn essays. Volgens onze sociale gebruiken zou het onbeleefd zijn om (tegenover een gelijke, en nog veel meer tegenover een meerdere) niet thuis te zijn als iemand je heeft verteld dat hij op bezoek zal komen. Koningin Margaret van Navarra voegt daar aan toe dat het voor een heer zelfs onbeleefd zou zijn om zijn huis te verlaten om zijn bezoeker tegemoet te gaan, ongeacht de hoge positie die hij bekleedt. Het is respectvoller om thuis te blijven en hem te ontvangen, al was het maar dat hij hem onderweg mis zou kunnen lopen. Zelf probeer ik dergelijke rituele geplogenheden in mijn huis zo veel mogelijk te beperken, waardoor ik me mogelijk schuldig maak aan een of beide van deze beledigingen.&nbsp;<ref name="essays"/> [...] }} === Chapitre 14 : Que le goust des biens et des maux depend en bonne partie de l’opinion que nous en avons === ("De ervaring van goed en kwaad wordt voor een groot deel bepaald door de opinies die we erover hebben") Montaigne zegt dat het kwaad en lijden alleen maar bestaan doordat we hebben besloten om er zo over te denken. Als we een ding als pijnlijk beoordelen, dan zal het ons pijn doen. Montaigne denkt daardoor dat we lijden kunnen verminderen door onze oordelen te veranderen. Hiervoor gebruikt hij verbeelding, maar ook rede. Hij geeft het voorbeeld van de dood en hoe iedereen daar anders op reageert. Sommigen kunnen extreme pijnen verdragen zonder enige emotie te tonen, uit trots, moed of wat anders. Het lijkt alsof Montaigne ons wil zeggen dat de pijn afhankelijk is van onze graad van lafheid en onze zwakheden. === Chapitre 15 : On est puny pour s’opiniastrer à une place sans raison === ("Men wordt gestraft wanneer men een fort blijft verdedigen terwijl dat geen zin meer heeft") Montaigne betoogt dat er regels bestaan die in een strijd gevolgd dienen te worden, en dat moed of andere deugden soms opzij moeten worden gezet in het belang van de overwinning. Heel wat veldslagen zijn verloren door de koppigheid en vastberadenheid van degenen die een plaats bleven verdedigen terwijl ze beter hadden moeten weten. {{Citaat |1=Moed heeft zijn grenzen, alsmede andere deugden, die, eenmaal ze zichzelf voorbij lopen, leiden naar de volgende stap - in het grondgebied van de ondeugd; zodat door het bezit van een te groot deel van deze heldhaftige deugd, tenzij een man volmaakt zijn grenzen kan bepalen, hij heel gemakkelijk roekeloos, koppig en dwaas gaat handelen.&nbsp;<ref name="essays"/>}} === Chapitre 16 : De la punition de la couardise === ''(Over de wijze waarop lafaards bestraft moeten worden)'' Montaigne buigt zich over de kwestie van lafheid en vertelt een aantal verhalen over lafaards die werden gestraft. De meest efficiënte wijze van straffen lijkt te appelleren aan het schaamtegevoel. Hij geeft het voorbeeld van een Griekse wetgever die soldaten die weigerden aan een veldslag deel te nemen, verplichtte om in vrouwenkleren uitgedost publiekelijk gehoond te worden. Lafaards, zo betoogt hij, zijn laf uit angst of geneigd om met list moeilijke situaties uit de weg te gaan. Montaigne roept op om het kwaad dat achter bedrieglijke lafheid schuilt strenger te bestraffen. {{Citaat|Het is terecht dat een groot onderscheid wordt gemaakt tussen de fouten die voortvloeien uit onze zwakheid en degene die afkomstig zijn van onze kwaadaardigheid.}}&nbsp;<ref name="essays"/> === Chapitre 17 : Un traict de quelques Ambassadeurs === ''(Een eigenschap van sommige ambassadeurs)'' Montaigne legt de lezer voor dat het nuttig is om mensen die je pas ontmoet uit te vragen over wat ze goed kunnen. Het tegendeel, meepraten over iets dat je zelf niet goed beheerst, kenmerkt sommigen die de illusie hebben dat ze zo meer aanzien zullen verwerven: {{Citaat|De luie os wil een zadel en breidel; het paard wil een ploeg.}} Mensen die in de omgang de neiging hebben om thema's te bespreken die niets te maken hebben met hun werk en die ze niet goed onder de knie hebben denken zo een meerwaarde aan hun maatschappelijke positie (als ambassadeur) te geven. Op deze manier zal iemand zichzelf echter nooit weten te verbeteren, noch tot perfectie komen in wat hij doet. Elke architect, schilder, beeldhouwer of gelijk welk ambacht moet zich in zijn discours beperken tot zijn eigen kunnen. === Chapitre 18 : De la peur === In hoofdstuk XVIII van de Essays onderzoekt Montaigne de menselijke natuur en hoe angst het gedrag van mensen beïnvloedt. Hij constateert dat angst een van de krachtigste emoties is, vaak verwoestender dan de situatie zelf die deze emoties uitlokt. Montaigne begint met te beweren dat angst een irrationele emotie is die het individu kan verlammen en zijn beoordelingsvermogen kan aantasten. Hij geeft historische en persoonlijke voorbeelden om te illustreren hoe angst kan leiden tot buitensporige of ongepaste reacties. Hij noemt met name soldaten die, onder invloed van angst, ondanks hun training en moed in paniek kunnen raken en kunnen vluchten zonder dat er sprake is van reëel direct gevaar. Montaigne merkt op dat angst vaak gekoppeld is aan verbeeldingskracht, die gevaar kan overdrijven of catastrofale scenario's in de hoofden van mensen kan creëren. Montaigne stelt dat angst vaak erger is dan waar men feitelijk bang voor is. Angst kan zelfs besmettelijk zijn, zich als een ziekte onder mensen verspreiden en hun collectieve gedrag op irrationele manieren beïnvloeden. Het essay eindigt met een reflectie op de moeilijkheid om deze emotie te beheersen en het belang van de rede bij het matigen ervan. Montaigne biedt geen eenvoudige oplossing om angst te overwinnen, maar hij benadrukt het belang van zelfkennis en beheersing van emoties om er niet door overweldigd te worden. === Chapitre 19 : Qu’Il ne faut juger de nostre heur, qu’apres la mort === Montaigne gaat in op de vraag of we de kwaliteit van een leven werkelijk kunnen beoordelen voordat het voltooid is. Hij ontleent dit thema aan een reflectie op een beroemde stelregel van Herodotus, vaak toegeschreven aan Solon, volgens welke een man niet als gelukkig kan worden beschouwd voordat hij het einde van zijn leven kent. === Chapitre 20 : Que philosopher c’est aprendre à mourir === In hoofdstuk XX van Boek I van de Essays, getiteld ‘Filosoferen is leren te sterven’, ontwikkelt Montaigne een diepgaande reflectie op de dood en de manier waarop de filosofie helpt deze te begrijpen. Dit hoofdstuk is een van de beroemdste in zijn werk, waarin Montaigne inspiratie haalt uit oude filosofen, zoals Socrates, Plato en de stoïcijnen, om te onderzoeken hoe de dood een integraal onderdeel is van het menselijk leven. === Chapitre 21 : De la force de l’imagination === In hoofdstuk XXI van Boek I van de Essays, getiteld ‘Over de kracht van de verbeelding’, onderzoekt Montaigne de kracht van de verbeelding over het menselijk lichaam en de menselijke geest. Hij ontwikkelt het idee dat verbeelding, hoewel vaak onderschat, een aanzienlijke invloed heeft op onze perceptie van de werkelijkheid en zelfs op onze fysieke en mentale gezondheid. === Chapitre 22 : Le profit de l’un est dommage de l’autre === In hoofdstuk XXII van Boek I van de Essays, getiteld "De winst van de één is het verlies van de ander", behandelt Montaigne de kwestie van menselijke relaties vanuit het perspectief van concurrentie, onrechtvaardigheid en de ongelijkheden die voortkomen uit de aard van uitwisselingen tussen mensen. Het begint met een simpele observatie: in veel gevallen gaat de winst of winst van de een ten koste van de ander. Dit hoofdstuk illustreert een reflectie op het egoïsme dat inherent is aan menselijke relaties en het onrecht dat daaruit voortvloeit === Chapitre 23 : De la coustume & de ne changer aisément vne loy receue === In hoofdstuk XXIII van Boek I van de Essays*, getiteld ‘Over gewoonte en het niet gemakkelijk veranderen van een ontvangen wet’, reflecteert Montaigne op de kracht van gewoonte en de rol ervan in het menselijk leven, maar ook op de moeilijkheid van het veranderen van gevestigde wetten en praktijken. Het behandelt zowel de impact van gewoonten op de samenleving en individuen, als de wijsheid om reeds bestaande wetten niet te gemakkelijk te veranderen. === Chapitre 24 : Divers evenemens de mesme conseil === In hoofdstuk XXIV van Boek I van de Essays*, getiteld ‘Diverse gebeurtenissen met hetzelfde advies’, reflecteert Montaigne op de variabiliteit van de resultaten van menselijke handelingen, zelfs als ze worden geleid door dezelfde principes of hetzelfde advies. Hij benadrukt dat acties die met dezelfde intentie of hetzelfde plan worden ondernomen, afhankelijk van de omstandigheden, tot zeer verschillende resultaten kunnen leiden. Dit hoofdstuk behandelt de kwestie van onzekerheid en onvoorspelbaarheid in menselijke aangelegenheden. === Chapitre 25 : Du pédantisme === In hoofdstuk XXV van Boek I van de Essays*, getiteld "Over pedanterie", bekritiseert Montaigne de figuur van de "pedant", dat wil zeggen iemand die buitensporige en vaak nutteloze eruditie aan de dag legt, zonder echt begrip of wijsheid. Deze tekst is een reflectie op de excessen van de leer van die tijd en op de gevaren van een opvoeding die waarde hecht aan de simpele accumulatie van kennis ten koste van reflectie en kritisch oordeel. === Chapitre 26 : De l’institution des enfans === In hoofdstuk XXVI van Boek I van de Essays*, getiteld ‘Over het onderwijs van kinderen’, gaat Montaigne in op de kwestie van het onderwijs. Deze tekst is bijzonder belangrijk omdat hij de humanistische zorgen van die tijd weerspiegelt en tegelijkertijd innovatieve ideeën biedt over hoe kinderen moeten worden opgeleid tot wijze en evenwichtige individuen. Montaigne bekritiseert traditionele onderwijsmethoden, gebaseerd op memoriseren en eruditie, en stelt een onderwijsmodel voor dat gericht is op de ontwikkeling van oordeel, rede en persoonlijke ervaring. === Chapitre 27 : C’est folie de rapporter le vray et le faux à nostre suffisance === In zijn essay 'Het is waanzin om het ware en het valse in verband te brengen met onze toereikendheid' nodigt Montaigne ons uit tot een diepe reflectie over de aard van kennis en de grenzen van ons begrip. Hij bekritiseert de houding van degenen die beweren de absolute waarheid in pacht te hebben en die alle dingen beoordelen op basis van hun eigen kennis. === Chapitre 28 : De l’amitié === In hoofdstuk 28 'Over vriendschap' van zijn Essays onderzoekt Montaigne de diepgaande aard van vriendschap en de plaats die deze inneemt in het menselijk leven. Hij begint met het beschrijven van vriendschap als een unieke en onlosmakelijke band tussen twee mensen, gebaseerd op een ‘kwintessens van al deze vermenging’ die hen verenigt zonder enige reden of bijzondere overweging. Montaigne benadrukt dat echte vriendschap zeldzaam en kostbaar is, omdat het een totaal delen van jezelf en een samensmelting van zielen inhoudt. Hij herinnert zich zijn eigen vriendschap met Etienne de La Boétie, die hij beschouwt als een van de mooiste ervaringen uit zijn leven. Vervolgens worden de verschillende kwaliteiten besproken die nodig zijn voor vriendschap, zoals loyaliteit, vertrouwen, vrijgevigheid en wederzijds begrip. Montaigne benadrukt het belang van open en eerlijke communicatie in een sterke vriendschap. Ten slotte denkt hij na over de uitdagingen en moeilijkheden waarmee vriendschappen te maken kunnen krijgen, waaronder scheidingen, verraad en levensveranderingen. Hij benadrukt dat echte vriendschap deze beproevingen kan doorstaan, dankzij de kracht van de band die de twee mensen verenigt. === Chapitre 29 : Vingt et neuf sonnets d’Estienne de La Boetie === Hoofdstuk 29 van Montaignes Essays, "Negenentwintig Sonnetten van Estienne de La Boétie", is eigenlijk een opname van de gedichten van zijn goede vriend, Étienne de La Boétie. Montaigne koos er om verschillende redenen voor om deze sonnetten in zijn essays op te nemen: * Eerbetoon aan vriendschap: Deze opname is vooral een eerbetoon aan de diepe vriendschap die Montaigne en La Boétie verenigde. De sonnetten getuigen van de schoonheid van hun relatie en de bewondering die Montaigne voor zijn vriend had. * Illustratie van zijn ideeën: De thema's die in de sonnetten van La Boétie aan bod komen, resoneren met Montaignes reflecties over vriendschap, liefde, de menselijke natuur en de dood. Ze illustreren en verdiepen dus enkele van de ideeën die in de voorgaande hoofdstukken van de Essays zijn ontwikkeld. * Het delen van een literair werk: Montaigne wilde het publiek bewust maken van het poëtische werk van zijn vriend, dat hij als uitzonderlijk beschouwde. Zo droeg hij bij tot de verspreiding van deze sonnetten en tot de erkenning van het talent van La Boétie. === Chapitre 30 : De la moderation === In het hoofdstuk "Over gematigdheid" ontwikkelt Montaigne een diepgaande reflectie op de deugd van matigheid en de gevaren van overdaad. Samenvattend nodigt Montaigne ons uit om gematigdheid te cultiveren in alle aspecten van ons leven. Door extremen te vermijden, kunnen we een gelukkiger en vrediger leven leiden dat beter aansluit bij de menselijke natuur. De belangrijkste thema’s die in dit hoofdstuk aan bod komen zijn: * Overdaad als perversie van deugd: Montaigne benadrukt dat zelfs de beste eigenschappen, tot het uiterste doorgevoerd, gebreken kunnen worden. Hij neemt het voorbeeld van religie: overmatige religieuze ijver kan leiden tot intolerantie en geweld. * De waarde van het gemiddelde: De auteur pleit voor het ‘middengebied’, dat wil zeggen een evenwichtig leven, waarin de geneugten gematigd zijn en de passies onder controle. Hij laat zich inspireren door oude filosofen, zoals Aristoteles, die gematigdheid als de deugd bij uitstek beschouwden. * De kwetsbaarheid van de mens: Montaigne herinnert ons eraan dat de mens van nature zwak is en onderhevig aan hartstochten. Het is daarom belangrijk op je hoede te zijn voor je eigen neigingen en te proberen deze te temperen. * De noodzaak van de rede: De rede is volgens Montaigne de beste gids om excessen te vermijden. Het stelt ons in staat afstand te nemen van onze emoties en weloverwogen keuzes te maken. === Chapitre 31 : Des Cannibales === "Over kannibalen" van Montaigne is een voorbeeld van het humanistische denken. Bij het beschrijven van de gebruiken en moraal van de indianenvolken neemt Montaigne geen genoegen met een simpel reisverslag. Hij onderneemt een diepgaande reflectie op de aard van de beschaving, menselijke waarden en de relativiteit van culturen. De belangrijkste thema’s die aan bod komen: * Cultureel relativisme: Montaigne zet vraagtekens bij de Europese vooroordelen jegens inheemse Amerikaanse volkeren, die zij omschrijven als ‘wilden’. Hij wijst erop dat onze eigen gewoonten, gezien door een andere bril, net zo vreemd en barbaars kunnen lijken. * Natuur en cultuur: De auteur trekt een parallel tussen inheemse Amerikaanse volkeren, die volgens hem dichter bij de natuur staan, en Europeanen, die volgens hem gecorrumpeerd zijn door de beschaving. Hij zet vraagtekens bij het begrip ‘vooruitgang’ en vraagt zich af wat de gevolgen zijn van dit kunstmatig leven. * Oorlog en geweld: Montaigne analyseert de redenen die mensen ertoe aanzetten oorlog te voeren. Hij merkt op dat de oorzaken van conflicten vaak verband houden met materiële belangen of politieke rivaliteit, en niet met een fundamenteel agressieve aard. * Eenvoud en deugd: De auteur bewondert de eenvoud van het leven van indianenvolken en hun gehechtheid aan fundamentele waarden zoals solidariteit, moed en eer. Hij verzet zich tegen de complexiteit en hypocrisie van de Europese samenleving. === Chapitre 32 : Qu’Il faut sobrement se mesler de juger des ordonnances divines === In hoofdstuk 32 van zijn Essays met de titel ''"Dat we ons terughoudend moeten opstellen bij het beoordelen van goddelijke verordeningen"'' behandelt Montaigne een fundamentele vraag: die van ons vermogen om goddelijke plannen te begrijpen en te beoordelen. Hij nodigt ons uit tot grote voorzichtigheid en diepe nederigheid tegenover de mysteries van geloof en bestaan, dus zeker niet te beweren de waarheid te kennen over de mysteries van het leven. Beter is om het bestaan te aanvaarden van dingen die ons begrip te boven gaan. Hij moedigt ons aan een eenvoudig en oprecht geloof te cultiveren, gebaseerd op vertrouwen in plaats van op zekerheid. Montaignes belangrijkste argumenten: * Bedrog en het onbekende: Montaigne benadrukt dat het onbekende een vruchtbare voedingsbodem is voor charlatans en bedriegers. Hoe mysterieuzer iets is, hoe gemakkelijker het is om er willekeurige betekenissen aan te geven en het aan persoonlijke interpretaties te onderwerpen. * De grenzen van de menselijke rede: Onze rede, hoe krachtig die ook mag zijn, is niet in staat alle mysteries van het universum te ontrafelen. Proberen Gods plannen te begrijpen komt neer op het willen begrijpen van het oneindige in het eindige. * De diversiteit aan interpretaties: Geconfronteerd met dezelfde gebeurtenis bieden mensen meerdere en vaak tegenstrijdige interpretaties. Dit toont duidelijk de willekeur van onze oordelen aan en de onmogelijkheid om de absolute waarheid te kennen. * Geloof en onderwerping: Montaigne moedigt een houding van geloof en onderwerping aan tegenover het goddelijke. Het suggereert dat de gelovige de beproevingen en vreugden van het leven moet accepteren als manifestaties van goddelijke wil, zonder te proberen ze rationeel te begrijpen. Montaigne spoort zijn lezers in dit essay aan tot nederigheid, tolerantie en vertrouwen: * Nederigheid: We moeten de grenzen van onze kennis en begrip erkennen. * Tolerantie: Geconfronteerd met de diversiteit aan overtuigingen moeten we tolerantie en respect voor anderen cultiveren. * Vertrouwen: Zelfs als we niet alles begrijpen, kunnen we vertrouwen op een hogere macht die ons lot leidt. === Chapitre 33 : De fuir les voluptez au pris de la vie === In zijn essay "De fuir les voluptez au pris de la vie" ("Het vermijden van geneugten ten koste van het leven") onderzoekt Michel de Montaigne het thema van de menselijke drang om genot te vermijden uit angst voor de gevolgen of risico's voor het leven. Hij verkent hierbij de vraag of het zinvol is om plezier of vreugde op te offeren om de levensduur te verlengen, en hij reflecteert op de balans tussen genieten van het leven en voorzichtigheid om te overleven. Montaigne benadrukt dus het idee dat overmatige voorzichtigheid en het vermijden van alle risico's het leven armer en minder de moeite waard kunnen maken. Hij pleit voor een evenwicht waarbij we het leven ten volle waarderen, inclusief de vreugde en geneugten, zonder ons constant te laten verlammen door angst voor de dood, die immers onvermijdelijk is. Hij pleit voor een filosofische houding tegenover de dood, waarin men deze accepteert en niet voortdurend vreest. De essentie van een goed leven ligt volgens Montaigne niet in het vermijden van de dood, maar in het waarderen van het leven terwijl het er is. Levensvreugde is een essentieel onderdeel van het leven. Montaigne reflecteert ook op hoe individuen hun waarden en prioriteiten moeten afwegen bij het maken van keuzes in het leven. Moet men veiligheid en een lang leven boven alles stellen, of is er ruimte voor risico’s en het najagen van geneugten die het leven voller maken? Voor Montaigne is het belangrijk dat men niet uit angst voor de dood volledig afstand doet van de dingen die het leven de moeite waard maken. {{Sub}} === Chapitre 34: La fortune se rencontre souvent au train de la raison === In ''La fortune se rencontre souvent au train de la raison'' onderzoekt Montaigne de relatie tussen rede en fortuin (of toeval). Montaigne ontwikkelt het idee dat, hoewel mensen vertrouwen op hun rede om hun acties te sturen, het vaak voorkomt dat fortuin een belangrijke rol speelt in het succes of falen van deze acties. Het drukt dus een complexe reflectie uit over de aard van geluk en voorzichtigheid in het menselijk leven. De titel van het hoofdstuk ‘Fortuin ontmoet vaak de rede’ suggereert dat geluk vaak gepaard gaat met de rede, of op zijn minst dat de twee naast elkaar kunnen bestaan. Montaigne maakt hier een pragmatische observatie: zelfs als we rationeel handelen, moeten we accepteren dat een deel van het onvoorziene aan de menselijke controle ontsnapt. De rede kan nooit alles voorspellen, maar kan ons wel beter in staat stellen de juiste kansen te grijpen wanneer die zich voordoen. === Chapitre 35 : D’un defaut de nos polices === Hoofdstuk 35 van Montaignes Essais gaat over de grenzen en onvolkomenheden van de bestaande politieke en gerechtelijke systemen. Montaigne analyseert de aard van wetten, hun toepassing, evenals de slechte werking van openbare instellingen van zijn tijd. De term ‘polices’ verwijst hier niet naar de kracht van de orde, maar naar de organisatie van de stad, dat wil zeggen de manier waarop de samenleving wordt bestuurd, bestuurd en gereguleerd. === Chapitre 36 : De l’usage de se vestir === Hoofdstuk 36 van Montaignes Essais, "Over het gebruik van kleding", is een reflectie op de praktijk van kleding en de manier waarop deze diepere aspecten van de samenleving, gewoonten en de menselijke natuur weerspiegelt. Met name de associatie met iemands sociale status wordt door hem behandeld. Montaigne onderzoekt de relatie die mensen hebben met hun kleding, benadrukt culturele en historische verschillen en zet vraagtekens bij de redenen waarom mensen zoveel belang hechten aan hun kleding. Wat in de ene cultuur als fatsoenlijk of elegant wordt beschouwd, kan in een andere cultuur als vreemd of zelfs onaanvaardbaar worden beschouwd. Sommige beschavingen beschouwen naaktheid bijvoorbeeld als natuurlijk, terwijl andere het schandalig vinden. Kleren zijn voor Montaigne daarom symbolen die veel verder gaan dan hun eenvoudige praktische functie === Chapitre 37 : Du jeune Caton === ("Over Cato de jongere") In hoofdstuk 37 onderzoekt Montaigne de figuur van Cato de jongere, een man die beroemd is om zijn deugd en integriteit. Het essay is een diepgaande reflectie op deugd, oordeel en de menselijke natuur. Door de studie van de historische figuur Cato van Utica onderzoekt Montaigne de noties van heldendom, stoïcisme en conformiteit met sociale normen. Montaigne bewondert Cato vanwege zijn stoïcisme en zijn weerstand tegen de verleidingen van macht en corruptie van zijn tijd. Montaigne onderstreept het contrast tussen de morele strengheid van Cato en het gedrag van de politici van zijn tijd. Hij reflecteert op het deugdideaal, maar ook op de uitdagingen waarmee een individu in de praktijk te maken krijgt. De figuur van Cato dient als uitgangspunt voor een bredere meditatie over moraliteit, plicht en persoonlijke opoffering. Bovendien zet Montaigne vraagtekens bij het idee van voorbeeldigheid en de moeilijkheid om een dergelijk niveau van deugd te bereiken. Het essay nodigt ons uit om na te denken over de complexiteit van de menselijke natuur en de morele dilemma's die daaruit voortkomen. Hij trekt de geldigheid in twijfel van het beoordelen van de acties van anderen op basis van de eigen normen en waarden en onderstreept hoe belangrijk het is om ieder individu in zijn eigenheid te beschouwen en niet één enkel deugdmodel op te leggen. === Chapitre 38 : Comme nous pleurons et rions d’une mesme chose === Hoofdstuk 38 van Montaignes Essays, "Hoe we tegelijk kunnen huilen en lachen om hetzelfde", is een fascinerende verkenning van menselijke emoties en hun complexiteit. Door middel van concrete voorbeelden en persoonlijke reflecties nodigt Montaigne ons uit om de aard van onze reacties op levensgebeurtenissen in twijfel te trekken. De belangrijkste thema’s die Montaigne aansnijdt: * De dualiteit van emoties: De auteur benadrukt dat we in staat zijn tegenstrijdige emoties te voelen wanneer we met dezelfde situatie worden geconfronteerd. We kunnen zowel huilen als lachen, blij en verdrietig zijn, en vaak onbewust. * De invloed van context: Onze emoties worden sterk beïnvloed door de context waarin we ons bevinden en door onze eigen persoonlijke geschiedenis. Dezelfde situatie kan, afhankelijk van het individu, heel verschillende reacties uitlokken. * De veranderende aard van emoties: Montaigne laat zien dat onze emoties niet vaststaan, maar in de loop van de tijd evolueren. Waar we gisteren om huilden, vinden we vandaag misschien grappig, en omgekeerd. * De complexiteit van de menselijke natuur: De auteur benadrukt de moeilijkheid om de motivaties en reacties van anderen, evenals die van onszelf, volledig te begrijpen. === Chapitre 39 : De la solitude === Hoofdstuk 39 van Montaignes Essays, "Over eenzaamheid", is een intieme en diepgaande reflectie op het belang van eenzaamheid voor het individu. De auteur onderzoekt de voordelen van het zich terugtrekken uit de wereld om jezelf beter te leren kennen en je geest te cultiveren. De belangrijkste thema’s die Montaigne aansnijdt: * Eenzaamheid als bron van zelfkennis: Montaigne beweert dat eenzaamheid noodzakelijk is om weg te komen van de afleidingen van de wereld en zich te concentreren op eigen gedachten en gevoelens. Het is in eenzaamheid dat we onszelf echt kunnen kennen en begrijpen. * Eenzaamheid als toevluchtsoord: Eenzaamheid biedt toevlucht tegen sociale druk en de verwachtingen van anderen. Het stelt ons in staat om onze onafhankelijkheid te behouden en de eigen individualiteit te cultiveren. * Eenzaamheid en samenleving: Montaigne pleit niet voor totale isolatie. Hij benadrukt dat eenzaamheid complementair is aan het leven in de samenleving en dat het ons in staat stelt menselijke relaties beter te waarderen. * De voordelen van lezen: Lezen is voor Montaigne een essentiële metgezel in eenzaamheid. Het opent de geest voor nieuwe ideeën en maakt dialoog met de grootste geesten mogelijk. === Chapitre 40 : Consideration sur Cicéron === Hoofdstuk 40 van Montaignes Essays, "Overwegingen over Cicero", is een beschouwing over de erfenis van deze grote Romeinse redenaar. Naast bewondering voor Cicero maakt Montaigne van de gelegenheid gebruik om bredere vragen over schrijven, ijdelheid, vriendschap en de zin van het leven te onderzoeken. De belangrijkste thema’s die Montaigne aansnijdt: * De ijdelheid van schrijvers: Montaigne zet vraagtekens bij de motivatie van grote schrijvers om hun werken te publiceren. Is het uit een puur verlangen om hun gedachten te delen, of uit een vorm van ijdelheid, een behoefte aan erkenning? Hij neemt het voorbeeld van Cicero en Plinius de Jonge, die historici opriepen om hun herinnering voort te zetten. * De relatie met het nageslacht: De auteur reflecteert op de wens om een stempel te drukken op de geschiedenis. Hij vraagt zich af of deze zoektocht naar het nageslacht een nobele ambitie is of een simpele illusie. * Vriendschap en correspondentie: Montaigne wijst op het belang van vriendschap in zijn leven en dat van Cicero. Het onderstreept de rol van correspondentie bij het onderhouden van vriendschappelijke banden en bij intellectuele verrijking. * Stijl en vorm: Montaigne vergelijkt zijn eigen schrijfstijl met die van Cicero. Hij benadrukt de verschillen tussen hun aanpak en reflecteert op het belang van vorm bij de overdracht van ideeën. === Chapitre 41 : De ne communiquer sa gloire === In hoofdstuk 41 ("Het delen van eigen successen") behandelt de auteur het thema van persoonlijke glorie en hoe deze wordt waargenomen en gedeeld. Montaigne kijkt naar de spanning tussen het verlangen naar erkenning en het belang van bescheidenheid. Montaigne benadrukt dat roem vaak gekoppeld is aan de mening van anderen, terwijl het ware geluk niet ligt in het najagen van roem. Hij stelt dat persoonlijke bevrediging en deugd voorrang moeten krijgen op externe goedkeuring. De auteur bespreekt ook de gevaren van ijdelheid en de neiging van mensen om zichzelf met anderen te vergelijken. Hij pleit voor een meer introspectieve benadering van succes, waarbij hij benadrukt dat eigenwaarde niet afhankelijk mag zijn van publieke erkenning. Dit hoofdstuk nodigt ons uit om na te denken over onze motivaties en de manier waarop we de waarde van onze prestaties waarnemen. Montaigne suggereert dat ware grootsheid kan liggen in het vermogen om een eenvoudig, teruggetrokken leven te leiden, ver weg van de onrust van het openbare leven. === Chapitre 42 : De l’inegalité qui est entre nous === In hoofdstuk 42 van Livre I, "Over de ongelijkheid die tussen ons bestaat", gaat Montaigne in op de verschillende vormen van ongelijkheid die bestaan tussen mensen, zowel fysiek, intellectueel, sociaal als moreel. Montaigne reflecteert op de aard van deze ongelijkheden en hun impact op menselijke relaties. {{Citaat|Il y a plus de distance de tel à tel homme qu'il n'y a de tel homme à telle bête. ''(Er is meer verschil tussen twee mensen dan tussen een mens en een dier.)''}} Hij benadrukt dat hoewel ongelijkheid natuurlijk is, het essentieel is om de waardigheid van ieder individu te erkennen. Montaigne stelt starre hiërarchieën in vraag en benadrukt dat ieder mens kwaliteiten heeft die uniek zijn voor hem of haar, en dat deze kwaliteiten niet uitsluitend op basis van sociale of materiële criteria beoordeeld mogen worden. Montaigne bespreekt ook het idee dat de ware maatstaf voor iemands waarde niet ligt in zijn sociale positie of status, maar in zijn vermogen om deugdzaam te handelen en zijn talenten te cultiveren. Dit hoofdstuk roept op tot reflectie over tolerantie en acceptatie van verschillen, terwijl de rijkdom van de menselijke diversiteit wordt gevierd. De belangrijkste thema’s die Montaigne aansnijdt: * De relativiteit van waarden: Montaigne benadrukt dat waarden en beoordelingscriteria variëren van persoon tot persoon en van cultuur tot cultuur. Wat bij de een als een kwaliteit wordt beschouwd, kan bij de ander als een fout worden gezien. * Uiterlijk en realiteit: De auteur bekritiseert het belang dat wordt gehecht aan uiterlijk en materiële goederen. Hij stelt dat de waarde van een individu niet wordt afgemeten aan zijn bezittingen of sociale status, maar aan zijn intrinsieke kwaliteiten. * Menselijke ijdelheid: Montaigne hekelt de ijdelheid die mensen ertoe aanzet zichzelf met elkaar te vergelijken en elkaar te devalueren. Het nodigt uit tot grotere nederigheid en acceptatie van onze verschillen. * De complexiteit van de menselijke natuur: De auteur onderstreept de moeilijkheid van het beoordelen van anderen, omdat iedereen uniek is en een veelheid aan kwaliteiten en fouten in zich draagt. {{Citaat|Il ne nous faict montre que des parties qui ne sont aucunement siennes, et nous cache celles par lesquelles seules on peut vrayement juger de son estimation. ''(Iemand laat ons alleen delen zien die in geen enkel opzicht van hem zijn, en verbergt voor ons die delen op basis waarvan we hem werkelijk zouden kunnen beoordelen.)''}}&nbsp;<ref name="essays"/> === Chapitre 43 : Des loix somptuaires === In hoofdstuk 43 van Livre I bespreekt Montaigne de wetten die de uitgaven voor weelde regelen, dat wil zeggen de wetten die betrekking hebben op luxe en uiterlijke status. Montaigne onderzoekt de redenen waarom deze wetten werden ingevoerd, vaak om excessen onder controle te houden en de publieke moraal te behouden. Hij bekritiseert het idee dat rijkdom en uiterlijke kenmerken criteria zijn voor waarde of status, en benadrukt dat ware adel in deugd en karakter ligt. Montaigne benadrukt de hypocrisie die gepaard kan gaan met 'weeldewetten', omdat ze proberen complex menselijk gedrag te reguleren, vaak ingegeven door persoonlijke verlangens. De auteur onderzoekt ook de spanning tussen het verlangen om de schijn op te houden en de behoefte aan authenticiteit. Hij stelt dat ware schoonheid in eenvoud en integriteit ligt en niet in materiële uitbundigheid. Montaigne nodigt ons uit om na te denken over de betekenis van rijkdom en over hoe deze op een meer ethische en betekenisvolle manier kan worden gebruikt. === Chapitre 44 : Du dormir === Hoofdstuk 44 van Montaignes essays, "Over de slaap", nodigt de lezer uit om na te denken over een activiteit die zo banaal is als slapen. Naast het fysiologische aspect onderzoekt Montaigne ook de psychologische en filosofische dimensies van slaap. Hij gaat ook in op de relatie met dromen, herinnering en verbeelding, waarbij hij bedenkt hoe deze elementen onze perceptie van de werkelijkheid beïnvloeden. Hij benadrukt de dubbelzinnigheid van de slaap, die zowel een moment van rust als een tijd van kwetsbaarheid kan zijn. Het essay nodigt uit tot reflectie over de behoefte aan rust en het noodzakelijke evenwicht tussen activiteit en contemplatie. De belangrijkste thema's die Montaigne aansnijdt: * Slaap en rede: Montaigne zet vraagtekens bij de relatie tussen slaap, die een opschorting van de rede is, en het menselijk handelen. Hij betwijfelt het vermogen van grote mannen om vredig te slapen vóór belangrijke gebeurtenissen, zoals Alexander de Grote vóór de Slag bij Gaugamela in 331 v.Chr. * Slaap en passies: slaap kan ons soms kan onttrekken aan de invloed van onze passies en onze kwellingen. Montaigne haalt het voorbeeld aan van de Romeinse keizer Otto, die vredig in slaap viel voordat hij zelfmoord pleegde. * Slaap en dood: Montaigne trekt een parallel tussen slaap en dood, twee toestanden waarin de geest afwezig is in het lichaam. Hij bezint zich over de aard van de dood en vraagt zich af wat er na ons leven gebeurt. * Slaap en gezondheid: het belang van slaap voor de lichamelijke en geestelijke gezondheid. Montaigne wijst erop dat een gebrek aan slaap schadelijke gevolgen kan hebben voor ons welzijn. === Chapitre 45 : De la bataille de dreux === ("Over de {{Wp|Slag bij Dreux|Slag bij Dreux}}") Hoewel het op het eerste gezicht een eenvoudige beschrijving van een historische veldslag lijkt, onthult dit hoofdstuk in werkelijkheid Montaignes diepgaande reflecties over de menselijke natuur, oorlog en fortuin. ;Historische context Het essay gaat in op de tragische gebeurtenissen van de strijd die plaatsvond in 1562, tijdens de godsdienstoorlogen in Frankrijk. Montaigne, die getuige was van deze conflicten, spreekt zijn afschuw uit over het geweld en de verwoestende gevolgen van de oorlog. Hij onderstreept de absurditeit van de rivaliteit tussen katholieken en protestanten en bekritiseert de wreedheid van de conflicten. Montaigne roept het lijden van mensen op, zowel op het slagveld als onder burgers, en stelt het idee van militaire glorie in vraag. De belangrijkste thema's die Montaigne aansnijdt: * De onvoorspelbaarheid van oorlog: Montaigne benadrukt het chaotische en onvoorspelbare aspect van gevechten, waarbij gebeurtenissen snel in het voordeel van de ene of de andere kant kunnen omslaan. Hij wijst op de rol van geluk en fortuin in de uitkomst van veldslagen. * De psychologie van strijders: Montaigne is geïnteresseerd in de reacties van mannen op angst, dood en geweld. Het essay analyseert individueel en collectief gedrag en laat zien hoe emoties beslissingen en acties op het slagveld kunnen beïnvloeden. * Kritiek op traditioneel heldendom: Montaigne daagt het traditionele beeld van de oorlogsheld uit, vaak verheerlijkt vanwege individuele daden van moed. Hij benadrukt liever het belang van discipline, groepscohesie en het vermogen zich aan te passen aan veranderende omstandigheden. * Reflectie op de dood: De Slag bij Dreux, die plaatsvond op 19 december 1562 ten zuiden van Dreux, is een gelegenheid voor Montaigne om na te denken over de dood, die alomtegenwoordig is op het slagveld. Hij onderzoekt de verschillende houdingen ten opzichte van de eindigheid van het leven en probeert de betekenis van het menselijk bestaan te begrijpen. === Chapitre 46 : Des noms === In 'Des noms" reflecteert Montaigne op de aard van namen en hun impact op onze identiteit en onze perceptie van de wereld. Thema's: * De willekeur van namen: Montaigne benadrukt dat namen willekeurige labels zijn die we op dingen en mensen plakken. Ze weerspiegelen niet noodzakelijkerwijs de diepere aard van wat ze aanduiden. Hij bekritiseert de irrationele menselijke neiging om een mystieke betekenis in namen te zien. Dit is immers een vorm van bijgeloof die vaak aanwezig is in samenlevingen die verbanden veronderstellen tussen de naam en het lot. * Verlies van identiteit: De latinisering van eigennamen, een gangbare praktijk in zijn tijd, was voor hem een bron van verwarring en identiteitsverlies. Door namen te transformeren, wissen we de geschiedenis en wortels van een individu of een plaats. * De kracht van namen: Namen kunnen onze perceptie en oordelen beïnvloeden. Een prestigieuze naam kan de drager een bepaald prestige verlenen, terwijl een bescheiden naam gezien kan worden als een teken van minderwaardigheid. * Het belang van geschiedenis: Namen zijn gekoppeld aan geschiedenis en herinnering. Door het behoud van eigennamen behouden we ook een deel van ons erfgoed. * De relativiteit van perceptie: Onze perceptie van de wereld wordt beïnvloed door de woorden die we gebruiken. Namen zijn hulpmiddelen om onze realiteit te construeren. * De zoektocht naar identiteit: Montaigne stelt de kwestie van identiteit in vraag en wat ons maakt tot wie we zijn. Namen zijn een onderdeel van deze identiteit, maar definiëren deze niet volledig. Montaigne besluit met een sceptische kijk op het belang van namen, die hij ondergeschikt acht aan de intrinsieke kwaliteiten van individuen. Voor hem is het hechten van onevenredig belang aan namen eerder een kwestie van bijgeloof en menselijke ijdelheid dan van de rede. Kortom, dit hoofdstuk van Montaigne is een meditatie over de willekeur van namen en een oproep om niet te veel gewicht te hechten aan oppervlakkige conventies. De 'Essais' zijn doordrenkt van deze kritische geest, vermengd met humor en scherpe observatie van menselijk gedrag. === Chapitre 47 : De l’incertitude de nostre jugement === “Over de onzekerheid van ons oordeel” is een grondtekst van de sceptische filosofie, waarin Montaigne de betrouwbaarheid van ons oordeel en onze zekerheden in twijfel trekt. "De l’incertitude de nostre jugement" had een diepgaande invloed op de westerse filosofie door kritische reflectie te introduceren over de aard van kennis en waarheid. De vragen die Montaigne stelt, zijn vandaag de dag nog steeds relevant in een complexe wereld die wordt gekenmerkt door diversiteit aan meningen. Door de relativiteit van culturen en overtuigingen te benadrukken, moedigt Montaigne tolerantie en respect voor anderen aan. Belangrijkste thema's: * De onzekerheid van het menselijk oordeel: Montaigne benadrukt de kwetsbaarheid van onze meningen en overtuigingen. Vaak worden ze beïnvloed door ons onderwijs, onze cultuur en onze persoonlijke ervaringen. * Cultureel relativisme: dat wat in de ene cultuur als waar of juist wordt beschouwd, kan in een andere cultuur heel anders worden beoordeeld. Deze diversiteit aan standpunten maakt het moeilijk om een absolute waarheid vast te stellen. * Methodische twijfel: Montaigne nodigt ons uit om twijfel te cultiveren en onze diepste zekerheden in twijfel te trekken. Deze sceptische houding stelt ons in staat aan dogma’s te ontsnappen en onze geest open te stellen voor nieuwe perspectieven. * De subjectiviteit van perceptie: Montaigne laat zien dat onze perceptie van de wereld subjectief is omdat zij wordt beïnvloed door onze eigen cognitieve vooroordelen. * De onmogelijkheid van absolute kennis: Montaigne concludeert dat mensen veroordeeld zijn tot onzekerheid en dat ze geen aanspraak kunnen maken op perfecte kennis van de wereld. Dit essay eindigt met een uitnodiging om onzekerheid te aanvaarden als een essentieel onderdeel van de menselijke conditie. Montaigne biedt geen definitieve oplossing om de zwakheden van ons oordeel te compenseren, maar hij biedt een meer bescheiden en sceptische houding ten opzichte van meningen en schijnbare waarheden. === Chapitre 48 : Des destriers === Het essay "Over oorlogspaarden" biedt een fascinerende kijk op de paardenwereld van toen. De ''destrier'' is het bekendste oorlogspaard uit de middeleeuwen. Het droeg ridders in veldslagen, toernooien en steekspelen. Het essay levert echter vooral een bredere reflectie op de relatie tussen mens en dier. Daarvoor maakt Montaigne gebruik van historische anekdotes: * Hij vertelt over Romeinse oorlogspaarden. Deze ''funales'' en ''desultorios'' waren onmisbare partners op het slagveld. Door een sterk doorgevoerde en harde training waren zij in staat tot ongelooflijke prestaties. Zo werden zij niet alleen een symbool van Romeins meesterschap, maar werden zij ook slachtoffer van wreedheid jegens dieren. * Hij besteedt eveneens aandacht aan getrainde paarden die in staat zijn hun meester vrijwel autonoom te verdedigen, waarbij hij zowel hun intelligentie als de gevaren die inherent zijn aan deze training benadrukt. * Met het verhaal van Artibie, een Perzische generaal die werd gedood door zijn eigen getrainde paard, wil Montaigne de grenzen en risico's laten zien van deze mens-dierrelatie. Dit hoofdstuk gaat echter verder dan een loutere beschrijving van de paarden. Met deze anekdotes zet Montaigne vraagtekens bij de natuur van de mens. De verhalen benadrukken de dubbelhartigheid van de mens, die in staat is tot zowel grote intelligentie als wreedheid. Het is eveneens een reflectie over macht: paardentraining is een metafoor voor de macht van de mens over de natuur, maar ook voor de grenzen van deze macht. Het essay benadrukt ook het belang van voorzichtigheid: het verhaal van Artibie is een waarschuwing tegen overmoed. === Chapitre 49 : Des coustumes anciennes === In zijn essay "Over oude gebruiken" nodigt Montaigne de lezer uit om na te denken over de relativiteit van de moraal en de kwetsbaarheid van onze zekerheden. Montaigne bekritiseert in dit hoofdstuk vooral het conformisme en de blinde gehechtheid aan de gebruiken van zijn tijd. Hij wijst op de de willekeur en vluchtigheid van mode en gewoontes, en demonstreert daarmee de relativiteit van waarden en sociale normen die immers sterk cultuurafhankelijk zijn: wat in de ene cultuur als normaal en natuurlijk wordt beschouwd, kan in een andere cultuur bizar en zelfs barbaars lijken. Belangrijkste thema's: * De relativiteit van de moraal: Montaigne benadrukt dat onze oordelen over buitenlandse gewoontes vaak vertekend zijn door onze eigen gewoonten. Wat wij vandaag de dag als ‘barbaars’ beschouwen, kan in een andere tijd of plaats volkomen natuurlijk lijken. * De wispelturigheid van mode: Het essay benadrukt hoe snel mode en gewoonten veranderen, en hoe gemakkelijk we van gedachten kunnen veranderen over wat ‘goed’ of ‘fout’ is. * Het gewicht van gewoonte: Montaigne laat zien hoe gewoonte onze perceptie van de wereld bepaalt en ons vaak niet in staat stelt onze eigen overtuigingen in twijfel te trekken. * Belang van individuele reflectie: Montaigne nodigt iedereen uit om een eigen oordeel te ontwikkelen en zich niet blindelings te laten beïnvloeden door de mening van anderen. Het moedigt mensen aan om een houding van nieuwsgierigheid en ruimdenkendheid aan te nemen wanneer ze worden geconfronteerd met verschillende culturen en nieuwe ideeën. * Kritiek op etnocentrisme: Door de gebruiken van zijn tijd te vergelijken met die van andere volkeren, benadrukt * Belang van individuele reflectie: Montaigne nodigt iedereen uit om een ​​eigen oordeel te ontwikkelen en zich niet blindelings te laten beïnvloeden door de mening van anderen. Het moedigt mensen aan om een ​​houding van nieuwsgierigheid en ruimdenkendheid aan te nemen wanneer ze worden geconfronteerd met verschillende culturen en nieuwe ideeën. * Kritiek op etnocentrisme: Door de gebruiken van zijn tijd te vergelijken met die van andere volkeren, benadrukt Montaigne de relatieve aard van elke cultuur en de ijdelheid van het beoordelen van anderen op basis van de eigen criteria. === Chapitre 50 : De Democritus et Heraclitus === In "Over Democritus en Heraclitus" onderzoekt Montaigne de ambivalente aard van het menselijk bestaan door de houding van deze twee oude filosofen te vergelijken. Democritus beschouwt de menselijke conditie als ijdel en belachelijk en reageert met gelach; de andere filosoof, Heraclitus, beschouwt het daarentegen als tragisch en drukt zijn verdriet daarover uit. Montaigne spreekt zich niet uit ten gunste van de ene of de andere houding, maar neemt een genuanceerd standpunt in: de menselijke conditie is immers zowel absurd als tragisch. Belangrijkste argumenten: * Dualiteit van het bestaan: Montaigne benadrukt dat het menselijk bestaan zowel vreugdevol als verdrietig, absurd en subliem is. Er is geen eenduidig antwoord te geven op deze complexiteit. * Relativiteit van oordeel: Het oordeel dat we ons over het leven vormen, hangt af van ons temperament, onze ervaring en ons perspectief. Wat voor de één belachelijk is, kan voor de ander tragisch zijn. * De waarde van blijheid en verdriet: Lachen en huilen zijn natuurlijke en legitieme reacties op de menselijke conditie. Beide hebben hun plaats in het leven. * De grens van de filosofie: Montaigne laat zien dat filosofie geen definitieve antwoorden kan geven op de grote vragen van het bestaan. Zij kan ons echter helpen onze toestand beter te begrijpen en vreedzamer te leven. Montaigne besluit dat we de complexiteit van het bestaan dienen te accepteren en niet moeten proberen de werkelijkheid terug te brengen tot simplistische voorstellingen. Hij moedigt ons aan om met open geest verschillende perspectieven op het leven te overwegen en de zienswijzen die verschillen van de onze niet meteen te verwerpen. Emoties mogen hierbij niet worden onderdrukt: lachen en huilen zijn authentieke uitingen van onze menselijkheid. === Chapitre 51 : De la vanité des parolles === In "De ijdelheid van woorden" stelt Montaigne authenticiteit boven retoriek en inhoud boven stijl. Montaigne waarschuwt de lezer voor de macht van woorden: ze kunnen manipuleren, ons oordeel veranderen en de realiteit verhullen. Woorden kunnen waarheid verdoezelen of verdraaien. Montaigne spot met bombast. Wijze mensen zijn op hun hoede voor mooie toespraken. Zij waarderen openhartigheid en eenvoud. Als vrije geest is het beter om helder te denken dan te verfraaien om indruk te maken. THEMA'S: ;Kritiek op de retorica Montaigne begint met het citeren van een oude redenaar die kleine dingen groot deed lijken – hij vergelijkt deze woorden met schoenen die te groot zijn voor een kleine voet. Hij noemt retorica een "bedrieglijk en leugenachtig beroep" en benadrukt de kracht ervan om niet de ogen, maar de geest te misleiden. Hij haalt met name een anekdote aan van Thucydides en Pericles: een hartenbreker overtuigde toeschouwers, zelfs op de grond, ervan dat hij dat niet was. ;Veroordeling van de onwaarheid van het spreken Net zoals make-up de schijn verandert, bedriegen woorden de geest en corrumperen ze de essentie van dingen. Deze manipulatie weegt zwaarder dan simpele visuele illusie. ;Achterdocht jegens redenaars en goede sprekers Montaigne merkt op dat goed bestuurde steden (Kreta, Sparta) redenaars minder waardeerden. Omgekeerd bloeide welsprekendheid op waar instellingen verzwakten. ;Voorbeelden van nutteloos jargon Hij bespot architecten en taalkundigen die hun woorden overdrijven met pompeuze termen als "pilasters, architraven, metafoor, metonymie...": Slechts leeg gepraat, losgekoppeld van de realiteit, oordeelt Montaigne. ;Het overmatig gebruik van grote titels Montaigne betreurt de hoogdravende titels (zoals "goddelijk", "groot") die aan gewone mensen worden toegekend – zo wordt de Italiaanse schrijver Pietro Aretino vergeleken met Plato, wat hem belachelijk maakt. === Chapitre 52 : De la parsimonie des anciens === Hoofdstuk 52 van Montaignes Essays, getiteld "Over de spaarzaamheid van de Ouden", onderzoekt de deugd van soberheid en matigheid aan de hand van voorbeelden van illustere figuren uit de Oudheid, met name de Romeinen. Soberheid is volgens Montaigne een gekozen deugd, een teken van grootheid van ziel en zelfbeheersing. Hij contrasteert deze eenvoud van de Ouden met de praalzucht en luxe van zijn tijd, en bekritiseert impliciet ijdelheid en overdaad. Montaigne wil aantonen dat grote mannen zelfs op het hoogtepunt van hun glorie een leven van extreme eenvoud en soberheid leidden. Aan de hand van voorbeelden mediteert Montaigne over de menselijke natuur en de waarden die deze zouden moeten leiden. Hij bewondert het vermogen van deze historische figuren om tevreden te zijn met weinig, om zich niet te laten corrumperen door rijkdom of de drang naar accumulatie. Dit hoofdstuk is een uitnodiging tot matigheid en wijsheid, centrale thema's in Montaignes werk. Hij suggereert dat waar geluk en waardigheid niet liggen in het bezit van materiële goederen, maar in een zekere onafhankelijkheid daarvan en een bewustzijn van de eigen behoeften. === Chapitre 53 : D’un mot de Cæsar === Hoofdstuk 53 van Montaignes Essays, getiteld "Over een gezegde van Caesar", is een korte maar diepgaande meditatie over de impact en betekenis van woorden, met name die gesproken door autoritaire figuren zoals Julius Caesar.Het nodigt de lezer uit tot een kritische lezing van de toespraken en rechtvaardigingen van de machtigen. Montaigne begint met een anekdote die Plutarchus over Caesar bericht. Na zijn overwinning bij Pharsalus op Pompeius ging Caesar de stoffelijke resten van de doden bekijken. Toen hij de lichamen van zijn voormalige Romeinse tegenstanders zag, zou hij een zin hebben geuit die de geschiedenis in is gegaan: "Ze wilden het: na zoveel voorspoed en zoveel overwinningen zou ik, Julius Caesar, hen schuldig hebben geacht, als ze niet waren blijven wapens dragen." Montaigne analyseert dit "gezegde van Caesar" niet vanwege de directe historische of politieke waarde ervan, maar vanwege wat het onthult over de menselijke psychologie en de pretenties van overwinnaars. Hij ziet er een mengeling van geveinsde grootmoedigheid en diepe arrogantie in. Caesar rechtvaardigt in zekere zin zijn eigen daden en de rampzalige gevolgen van de Burgeroorlog door de schuld bij zijn tegenstanders te leggen. Hij presenteert hen als mannen die, door hun koppigheid, hun eigen nederlaag onvermijdelijk maakten. Met dit voorbeeld onderzoekt Montaigne hoe de machtigen en de overwinnaars de geschiedenis en de moraal in hun eigen voordeel kunnen herschrijven. Hij benadrukt de kunst van de retoriek en het vermogen van een leider om een tragische situatie om te buigen tot een bevestiging van hun eigen legitimiteit en superioriteit. Het hoofdstuk is tevens een reflectie op menselijke ijdelheid en hoe zelfs de grootste geesten kunnen bezwijken voor trots en de behoefte om zichzelf te rechtvaardigen. === Chapitre 54 : Des vaines subtilitez === "Over ijdele subtiliteiten", is een welsprekende en terugkerende kritiek van de auteur op de menselijke neiging om onszelf te verliezen in onbeduidende details en ingewikkelde redeneringen, vaak ten koste van essentiële waarheid of praktische wijsheid. Dit hoofdstuk is een pleidooi voor gezond verstand en helderheid van geest. Het weerspiegelt Montaignes afkeer van pedanterie en obscurantisme, en zijn verlangen om terug te keren naar een vorm van filosofie die meer gegrond is in de realiteit en de menselijke ervaring, ver weg van scholastieke spitsvondigheden en verbale steekspelen. Kortom, Montaigne nodigt ons uit om op onze hoede te zijn voor de bedrieglijke schijn van 'subtiliteit' en de waarheid te zoeken in haar zuiverste en meest toegankelijke vorm. Montaigne begint met de opmerking dat mensen vaak bedrevener zijn in het gebruik van subtiliteit in frivole zaken dan in het begrijpen van grote en belangrijke waarheden. Hij vergelijkt deze neiging met die van ambachtslieden die uitblinken in kleine en complexe werken, maar niet in staat zijn iets groots en solide te construeren. Hij geeft het voorbeeld van woordspelletjes, raadsels of sofistische argumenten die, hoewel ze een zekere scherpzinnigheid vereisen, tot niets substantieels leiden. De filosoof valt in het bijzonder de retorici en dialectici van zijn tijd (en van alle tijden) aan, die volgens hem streven naar het construeren van complexe argumenten en kunstmatige onderscheidingen om hun onwetendheid te maskeren of te triomferen in steriele debatten. Hij ziet deze 'subtiliteit' als een vorm van intellectuele ijdelheid, waarbij men probeert te imponeren door complexiteit in plaats van te verlichten door eenvoud. Montaigne pleit voor een directere, eenvoudigere en robuustere manier van denken, gericht op het begrijpen van de wereld en de manier van leven. Hij geeft de voorkeur aan een intelligentie die doordringt tot de kern van de dingen in plaats van een die zich bezighoudt met periferieën en schijn. Voor hem ligt ware wijsheid niet in het vermogen om elke nuance te ontleden, maar in het vatten van de essentie en ernaar te handelen. === Chapitre 55 : Des senteurs === In "Over geuren", onderzoekt Montaigne de plaats en invloed van geuren in het menselijk leven en combineert persoonlijke observaties, historische anekdotes en filosofische reflecties. Montaigne begint met de bekentenis van zijn eigen gevoeligheid voor geuren. Hij beweert dat hij bijzonder gevoelig is voor zowel goede als slechte geuren, tot het punt dat ze zijn stemming en welzijn kunnen beïnvloeden. Hij beschrijft hoe bepaalde geuren hem opwekkend maken, terwijl andere hem deprimeren of ziek maken. Deze persoonlijke observatie dient als uitgangspunt voor een bredere discussie. De auteur wijst op de grote diversiteit aan geuren en hun invloed op de zintuigen en de verbeelding. Hij noemt kunstmatige parfums, gebruikt voor plezier en verleiding, evenals natuurlijke geuren, of ze nu afkomstig zijn van het menselijk lichaam, dieren, planten of de omgeving. Montaigne onderzoekt de sociale en culturele dimensie van geuren. Hij bespreekt het gebruik van parfums in de oudheid, met name onder de Romeinen, die ze veelvuldig gebruikten in hun dagelijks leven, tijdens feesten en ceremonies. Hij merkt op dat bepaalde geuren werden geassocieerd met rijkdom of aanzien, terwijl andere werden gekoppeld aan armoede of nalatigheid. Het hoofdstuk gaat vervolgens over op een beschouwing over lichamelijke reinheid en hygiëne. Montaigne uit zijn verbazing over het overmatige gebruik van parfums om natuurlijke lichaamsgeuren te maskeren. Hij betoogt dat ware reinheid geen kunstgrepen nodig heeft om aangenaam te zijn, en dat een natuurlijke en gezonde geur de voorkeur verdient boven al te uitgebreide parfums die nalatigheid kunnen maskeren. Hij noemt historische voorbeelden toen natuurlijke lichaamsgeuren veel meer werden gewaardeerd, of in ieder geval getolereerd, dan in zijn tijd. Hij keert terug naar het idee dat geuren nauw verbonden zijn met ons lichaam en onze perceptie van de wereld. Hij suggereert dat onze afkeer of aantrekkingskracht tot bepaalde geuren deels aangeboren en deels cultureel is. === Chapitre 56 : Des prieres === Het essay "Over gebeden", is een grondige en genuanceerde verkenning van de aard, functie en voorwaarden van waarachtig en effectief gebed. Montaigne, met zijn kenmerkende kritische geest, stelt zich niet tevreden met een dogmatische benadering, maar onderzoekt gebed vanuit het perspectief van oprechtheid, intentie en menselijke waardigheid. Het hoofdstuk is tevens een impliciete kritiek op ostentatieve of rituele gebeden die inhoudsloos zijn. Het waardeert intiem en persoonlijk gebed, dat wat voortkomt uit ware innerlijke vurigheid. Montaigne begint met de bewering dat gebed een te heilige en serieuze zaak is om lichtzinnig op te vatten. Hij benadrukt dat het alleen effectief kan zijn als het wordt uitgevoerd met een zuivere, vrome ziel, vrij van alle onvolmaaktheid. Gebed is niet louter het opzeggen van formules; het is een handeling die het hele wezen aanspreekt. Hij bekritiseert degenen die God naderen met onreine lippen en een hart vol ondeugden. Voor hem is dergelijk gebed slechts een extra vergrijp. Hij benadrukt de hypocrisie van degenen die, na onrecht of wandaden te hebben begaan, denken dat ze zichzelf kunnen verlossen door middel van eenvoudige gebeden. Montaigne stelt dat men niet kan hopen God te bedriegen, en dat ware verzoening een diepgaande verandering in moraal en intenties vereist. De auteur trekt de legitimiteit van verzoeken aan God in twijfel. Het is ondenkbaar God te vragen onze slechte daden te vergeven of ons te helpen bij onrechtvaardige ondernemingen. Gebed zou niet moeten dienen om onze grillen of egoïstische ambities te bekrachtigen, maar om ons te schikken naar de goddelijke wil, of op zijn minst om dingen te vragen die in overeenstemming zijn met rechtvaardigheid en rede. Montaigne benadrukt de absurditeit van het bidden om dingen die in strijd zijn met de natuur of de voorzienigheid, of van het vragen aan God om in te grijpen om onze ijdelheden te bevredigen. Hij benadrukt het idee dat God zich niet laat beïnvloeden door loze woorden als ze niet gepaard gaan met ware vroomheid en rechtvaardige bedoelingen. Voor Montaigne is gebed een daad van nederige maar ook waardige onderwerping. Het vereist een zekere grootsheid van ziel en een erkenning van de goddelijke majesteit. Hij bewondert de eenvoud en oprechtheid van de gebeden van plattelandsbewoners, die, zonder veel theologische onderricht, soms dichter bij ware devotie lijken te staan ​​dan geleerden die zich te veel op de vorm richten. === Chapitre 57 : De l’aage === In hoofdstuk 57 "Over leeftijd" onderzoekt Montaigne de verschillende stadia van het menselijk leven en hoe leeftijd onze ervaring, perceptie en gedrag beïnvloedt. Hij gaat in op het idee dat elke levensfase zijn eigen kenmerken en uitdagingen heeft en nodigt ons uit om na te denken over het verstrijken van de tijd. Het essay belicht de voor- en nadelen van elke leeftijd, waarbij wordt erkend dat jeugd vaak wordt geassocieerd met enthousiasme en vitaliteit, terwijl ouderdom wijsheid en reflectie kan brengen. Het benadrukt echter ook de beperkingen en spijt die met het ouder worden gepaard kunnen gaan. Dit hoofdstuk nodigt uit tot reflectie over de waarde van elk moment van het leven, hoe we door de jaren heen groeien en leren, en het belang van het volledig ervaren van elke fase. Montaigne bespreekt de manier waarop de samenleving naar leeftijd kijkt en de vooroordelen die daaruit kunnen voortkomen, waardoor acceptatie van elke levensfase wordt aangemoedigd. Het essay verdedigt het idee dat leeftijd geen bron van schaamte of melancholie mag zijn, maar eerder een natuurlijk aspect van het menselijk bestaan, dat gevierd en geaccepteerd moet worden. De belangrijkste thema’s die Montaigne aansnijdt: * De achteruitgang van vermogens met de leeftijd: Montaigne observeert helder de achteruitgang van zijn fysieke en intellectuele capaciteiten naarmate de jaren verstrijken. Hij merkt een verlies aan mentale alertheid en een afname van de fysieke kracht. * De wijsheid van de leeftijd: Ondanks deze achteruitgang denigreert Montaigne de ouderdom niet. Hij ziet het als een vorm van wijsheid die hij verkrijgt door ervaring en contemplatie. * Jeugd en onvolwassenheid: Montaigne bekritiseert de onstuimigheid van de jeugd en benadrukt dat ervaring noodzakelijk is om een evenwichtig oordeel te kunnen uitspreken. * Voorbereiding op de dood: Door de ouderdom te bespreken, gaat Montaigne ook in op de kwestie van de dood. Hij denkt na over hoe hij dit onvermijdelijke einde met sereniteit tegemoet kan treden. {{Sub}} {{Links}} {{Appendix||2= == Bron == {{References}} }} k333fnn4oshv9tapr9vmnrhxhdffhtl 0 35540 421912 396510 2026-04-08T14:14:06Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421912 wikitext text/x-wiki ''"Filosofie is de wetenschap die ons leert om te leven"'' zei Montaigne. Hieruit blijkt dat hij filosofie opvat als de confrontatie van de steeds in beweging zijnde menselijke geest met essentiële ervaringen zoals de dood, de liefde, vriendschap, opvoeding van kinderen, eenzaamheid..., en met zichzelf. Bovenal is Montaignes filosofie levenskunst. Leven betekent voor hem het trachten wijsheid te verwerven: filosoferen is gelukkig leven, of het zo gelukkig mogelijk leven. Montaigne is een voorloper van de moderne filosofie die in de zeventiende eeuw aanving met René Descartes. Lang voor er sprake was van de cartesiaanse rede, is zijn filosofie gekenmerkt door twijfel en scepsis. Montaignes filosofie is ook diep humanistisch, wat bijvoorbeeld blijkt uit zijn ideeën over opvoeding en onderwijs. Montaigne leefde in een tijd van grote ontdekkingsreizen, wat hem aanspoorde tot cultureel relativisme. == Montaigne als 'toevallig' filosoof'== Montaigne beschrijft zichzelf als “een onopzettelijk en toevallig filosoof”. Het is ook moeilijk om Montaigne ergens in een ‘filosofisch kastje’ onder te brengen. Hij houdt niet vast aan een bepaald filosofisch systeem en zijn denken geeft soms de indruk chaotisch te zijn. Zij die hebben geschreven over de filosofische aspecten van de ''Essais'', zien Montaigne als een soort scepticus, als een humanist, of als iemand wiens denken verschillende fasen doorliep: die van het stoïcisme, het scepticisme en het epicurisme. Geen van deze drie opvattingen doet echter volledig recht aan de toon en de inhoud van de ''Essais''. Wat Montaigne deed in zijn essays, was uniek en betekende een breuk met de antieke filosofie en de middeleeuwse theologie. Zijn ‘onopzettelijk en toevallig filosoferen’ is een vorm van dialectiek, waarin hij blijft terugkeren naar zijn uitgangspunt en dit steeds opnieuw beter tracht te bevatten. Met andere woorden: zijn filosofisch denken is circulair, het tracht een positie in te nemen waarin uitersten in een nieuwe synthese worden verzoend. Het is geen streven naar zekere kennis, want die is er niet, en Montaigne is steeds bereid om zijn (voorlopig) ingenomen standpunt te herzien. In zijn voorwoord van ''On Human Conduct'' verwijst de Britse filosoof Michael Oakeshott naar het essay als de meest geschikte uitdrukking van filosofische reflectie wanneer die reflectie begrepen wordt als "het avontuur van iemand die op een andere manier iets probeert te begrijpen dat hij reeds begrijpt," en dat is wat Montaigne nastreefde in zijn Essais. == Belangrijke thema's == === Scepticisme === Als eerste grote scepticus van het moderne denken verwerpt Montaigne elke vorm van dogmatisme in religie, filosofie of wetenschap. Montaigne ontkent de mogelijkheid van universele, onbetwijfelbare kennis als hij vraagt: "Wat weet ik?" ''("Que sais-je?")'' De menselijke rede is er niet toe in staat. Het is ook als scepticus dat Montaigne tolerantie verdedigt en de absurditeit van de godsdienstoorlogen hekelt. === Natuur versus beschaving === Montaigne plaatst de natuur en alles wat spontaan is in de mens tegenover de beschaving. Hij ontkent de vermeende superioriteit van de westerse beschaving. Andere mensen, barbaren genoemd hoewel ze niet barbaarser zijn dan wij, staan gewoon dichter bij de natuur en vindt hij zelfs zuiverder. Montaigne noemt de uitroeiing van inwoners van de Nieuwe Wereld in zijn tijd een misdaad, ook al werd dit door machtshebbers en andere intellectuelen aangeprezen als een beschavende missie. === Subjectiviteit === Montaigne verzaakt aan dogmatische leef- en denkregels. Hij ontdekt in zichzelf de de wijsheid van de ervaring. In zijn ''Essais'' maakt hij - in samenspraak met de grote denkers van de oudheid! - bespiegelingen over zijn persoonlijke leven en de tijd waarin hij leeft. "Ik ben zelf het onderwerp van mijn boek", kondigt hij aan ''("Je suis moi-même la matière de mon livre")''. {{Sub}} {{Links}} {{Appendix||2= == Bron == *De eerste versie van dit artikel werd overgenomen van [https://www.montaigne-essays.nl/ De ‘Essais’ van Montaigne: "Filosofie" door Julien Grandgagnage], tekst door auteur vrijgegeven onder CC BY-SA. }} hi1sont9c0449xtuce3imr1xlor5l18 0 37560 421913 315225 2026-04-08T14:14:46Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421913 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Essays (Montaigne).jpg|miniatuur|Titelpagina van de Essais]] Montaigne begon in 1572 aan de ''Essais'' te werken. Hij bleef ze na de eerste editie uitbreiden en redigeren tot aan zijn dood in 1592. De vier eerste edities werden nog tijdens zijn leven gepubliceerd. Het exemplaar van editie 1588 dat Montaigne tot aan zijn dood bleef bewerken (maar dat onvolledig en onuitgegeven bleef) kreeg de naam 'Exemplaire de Bordeaux'. De laatste, postuum verschenen uitgave was een initiatief van zijn 'fille d'alliance ' Marie de Gournay, die er zelf commentaren aan toevoegde. Alles bij elkaar hebben moderne uitgevers dus de keuze om zich te baseren op een van de volgende edities: # de eerste editie van '''1580''' met Livre I en Livre II, "Texte A" genoemd; # de tweede editie van '''1582''' met toevoegingen van Montaigne aan de oorspronkelijke tekst; # de derde editie van '''1587''', identiek aan die van 1582 ''(daarom wordt in plaats hiervan die van 1588 soms de 'derde editie' genoemd)'' # de vierde editie van '''1588''' met talrijke toevoegingen en verbeteringen, alsook Livre III. "Texte B" genoemd. # na zijn dood in '''1592''' liet Montaigne het "Exemplaire de Bordeaux" na, zijn exemplaar van de editie van 1588 met talrijke handgeschreven toevoegingen, "Texte C" genoemd;&nbsp;<ref>[https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01337873/document Digitale versie van het 'Exemplaire de Bordeaux' uit 1588 met nota's van Montaigne voor een volgende editie]</ref> # ten slotte bestaat er nog een postume editie uit '''1595''', die van Marie de Gournay en Pierre de Brach, een vriend van Montaigne. Over de vraag of hun toevoegingen – die niet in de Bordeaux-kopie staan – wel authentiek van Montaigne zelf zijn, tast men in het duister. Tot in de negentiende eeuw werd het Bordeaux-exemplaar genegeerd door uitgevers, die genoegen namen met het reproduceren van de tekst van Marie de Gournay. Reeds in 1802 besefte Naigeon, secretaris van Diderot, het belang ervan, wat leidde tot de uitgave van de tekst. Een echte doorbraak kwam er echter pas met een uitgave door Fortunat Strowski in 1906, en vervolgens door Pierre Villey, Arthur Armaingaud, Albert Thibaudet en Maurice Rat. Dankzij hun werk kreeg de tekst van het Bordeaux-exemplaar een prominente plaats in moderne uitgaven, met name van La Pléiade in 1963. ;noot {{References}} {{Sub}} {{Links}} orap7y5xk2nh9qicanb573oeedg8ha4 0 37655 421889 405207 2026-04-08T13:27:25Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421889 wikitext text/x-wiki [[Bestand:NL-Vergrijzing-2025.svg|200px|thumb|Verwachte vergrijzing in Nederland in 2025. Percentage bejaarden in de totale bevolking (Bron: [[Centraal Bureau voor de Statistiek|CBS]]) {{Legenda|#00FF00|18 - 20%}} {{Legenda|#32CD32|20 - 22%}} {{Legenda|#808000|22 - 24%}} {{Legenda|#006400|24% of meer.}}]] Een '''maatschappelijk probleem''' is een ongewenste situatie in de [[samenleving]] waarbij de [[overheid]] betrokken is. We spreken van een maatschappelijk probleem (of maatschappelijk vraagstuk) als een relatief grote groep mensen in de samenleving last heeft van het probleem of ermee te maken heeft.&nbsp;<ref>{{Aut|Woerdman, E.; Krol, E.}} (2020): ''Politiek en politicologie'', Noordhoff.</ref> ==Voorbeelden== [[Werkloosheid]], de druk van [[vergrijzing]] op de zorg en uitgaansgeweld zijn voorbeelden van maatschappelijke problemen. Over deze en andere vraagstukken en de oplossing ervan, is in de samenleving altijd in meer of mindere mate discussie. De [[overheid]] kan [[wet|wetten]] maken om maatschappelijke problematiek aan te pakken. We spreken daarom ook wel van [[politiek|politieke]] problemen.&nbsp;<ref>{{Aut|Wilterdink, N. A.; Heerikhuizen, B., van}} (2012): ''Samenlevingen: inleiding in de sociologie'', Noordhoff.</ref> ==Kenmerken== Een maatschappelijk probleem heeft de volgende kenmerken:&nbsp;<ref>{{Aut|Schra, E. L.; Veldman, M. C.}} (2017): ''Seneca maatschappijleer havo'', Epopee het Kleijnbedrijf.</ref> * het is een probleem waarbij relatief veel [[actor|actoren]] betrokken zijn (burgers, bedrijven en organisaties); * er bestaan verschillende opvattingen over de oorzaken en de aanpak van het probleem; * de overheid speelt een rol bij de oplossing van het probleem. ==Zie ook== * [[Maatschappij (sociale wetenschappen)]] * [[Sociale wetenschappen]] * [[Sociale kwestie]] {{Sub}} {{Links}} {{Appendix}} [[Categorie:Mens en maatschappij]] [[Categorie:Politiek]] [[Categorie:Sociologie]] nousb9rpyk77pvffu404mkkr8db6ts6 0 38018 421941 350875 2026-04-08T17:03:23Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421941 wikitext text/x-wiki ====Gebruik==== Het Oudgrieks heeft een lidwoord dat vervoegd wordt samen met het woord waar het bij staat. Het lidwoord kan staan voor een: * Zelfstandig naamwoord * Infinitief * Participium (als dit zelfstandig wordt gebruikt) Als er voor een Grieks woord een lidwoord staat wordt dit vertaald met "de" of "het". Als er geen lidwoord staat wordt dit vertaald met "een". ====Vorming==== Het lidwoord staat bij een ander woord, dus vervoegt het zich hiernaar (d.w.z. neemt vorm aan die bij dat andere woord past). {| class="wikitable" |- ! !! Mannelijk !! Vrouwelijk (enk.) !! Onzijdig (enk.) |- | Nominativus enkelvoud || ó || η || το |- | Genitivus enkelvoud || του || της || του |- | Dativus enkelvoud || τῳ || τῃ || τῳ |- | Accusativus enkelvoud || τον || την || το |- | Nominativus meervoud || οί || αί || τα |- | Genitivus meervoud || των || των || των |- | Dativus meervoud || τοις || ταις || τοις |- | Accusativus meervoud || τους || τας || τα |} {{Sub}} {{Links}} rb0rhrgl0l7vpeoto99z4hhwkacsgzc 0 38345 421886 420500 2026-04-08T13:12:52Z Erik Baas 2193 2 afb. niet gevonden 421886 wikitext text/x-wiki === Beeldvorming/perspectief === * [https://i.redd.it/letp3wbjsd851.jpg The nearest country to you, when in Russia] * [https://i.redd.it/ywyqyferoyi01.jpg A utility worker giving mouth to mouth after a co-worker contacted a high voltage wire] * [https://i.redd.it/o6bdaqvs3wj01.jpg Arial photo of New York] * [https://i.imgur.com/4IF0cSA.jpg Earth and moon from Saturn] * [https://i.imgur.com/hq8oOyC.jpg Pencil miniature] * [https://i.imgur.com/qejJhJR.gifv Gewichtsheffen] * [https://i.redd.it/dpuoqkgp3d411.jpg Electriciteit in de 19e eeuw] * [https://scontent.fymq1-1.fna.fbcdn.net/v/t1.0-9/36718476_2268802093131719_9217713872708829184_n.jpg?_nc_cat=0&oh=e1e14d98fe674eed0d4a5f5879aec167&oe=5BEA0A9C Ei?] * [https://i.redd.it/1evcjsfm8qs11.png Realistische wereldkaart] === Stereotypering === * [https://i.imgur.com/yfnkl3t.jpg Battleship] * [https://imgur.com/AYfn8e5 Discriminatie?] * [https://i.redd.it/ajn7buhd4e411.jpg Neonazi] === Historisch / vergelijkend === * [https://i.redd.it/1y3gugyaxsw01.jpg Coca Cola flessen: vroeger tot nu] * [https://i.imgur.com/hTVDbVK.gifv Broeken raspen] * [https://i.redd.it/aq2w4zu2kq711.jpg Kledingreclame 1947] * [https://i.redd.it/zbigtneq02o11.jpg Moscow flats] * [https://imgur.com/2tm4bs3 Kauwgom Japan] * [https://gfycat.com/glamorousloathsomeirukandjijellyfish-mind-blowing-entertaining-incredible-world-map Mercator projection VS the true size of countries] === Cijfers & statistieken === * [https://i.redd.it/gbc2fc9l5ow01.gif The City is Alive: The Population of Manhattan, Hour-by-Hour] === Discussie === * [https://i.redd.it/iohf93zia7y01.jpg Vliegenmepper met uitweg] == Politiek == === Internationale politiek === * [https://i.redd.it/7vfm9op3gr311.jpg Trump & Kim] * [https://i.redd.it/w3cyvp4u84811.jpg Frankrijk haalt vrijheidsbeeld weg] == Echt of niet? == * <s>[https://i.redd.it/mt4d9v3ouc511.jpg Rups]</s> <span style="font-size: smaller;">'' – Afbeelding bestaat niet (meer)''</span> * <s>[https://i.redd.it/x587gw1clw711.jpg Vast in lift]</s> <span style="font-size: smaller;">'' – Afbeelding bestaat niet (meer)''</span> * [https://i.redd.it/2kgg19egwv711.jpg Wetenschapper ontvoerd om hond onsterfelijk te maken] {{Sub}} 17aejm287cgptz0l01a8egdsjdbm92j 0 38571 421888 335282 2026-04-08T13:26:11Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421888 wikitext text/x-wiki == Opleidingsniveau en sociale afstand == Stelling <i>"Om de verschillen op sociaal, economisch, politiek en cultureel terrein tussen mensen te overbruggen is vooral meer empathie en solidariteit nodig"</i> === Opvoeders en politici === Als we de inhoud van de artikelen <i>Waarom we onze kinderen moeten leren zich in anderen te verplaatsen</i>&nbsp;<ref name="eerkens">Eerkens, M. (2014, 12 augustus). <i>Waarom we onze kinderen moeten leren zich in anderen te verplaatsen.</i> Geraadpleegd op 16 juni 2018, van https://decorrespondent.nl/1575/waarom-we-onze-kinderen-moeten-leren-zich-in-anderen-te-verplaatsen/452908434825-02de8d91</ref> en <i>Empathie is niet zo fantastisch</i>&nbsp;<ref name="devisch">Devisch, I. (2018, 28 februari). <i>Empathie is niet zo fantastisch.</i> Geraadpleegd op 16 juni 2018, van https://www.socialevraagstukken.nl/empathie-is-niet-zo-fantastisch/</ref> beide mogen geloven, respectievelijk geschreven door journalist en psycholoog Marilse Eerkens en de Vlaamse filosoof Ignaas Devisch, dan is er momenteel een tekort aan <b>empathie</b> onder burgers en zorgen politieke instituties voor onvoldoende <b>solidariteit</b>. Ouders en leerkrachten zouden er goed aan doen het <b>inlevingsvermogen</b> van kinderen en jongeren te versterken. En politici moeten zich inzetten voor meer participatie en vertrouwen in de samenleving. Maar beide schieten tekort: ouders hebben hiervoor onvoldoende tijd en aandacht en het politieke bestel lukt het vaak niet om bevolkingsgroepen te verenigen. ==== Samenhang ==== In dit betoog ga ik in op <b>gelijkheid</b> en <b>samenhang</b> in de Nederlandse samenleving. Daarbij bespreek ik verschillende vormen van ongelijkheid in Nederland in relatie tot opleidingsniveau. In het eerste diagram is af te lezen hoe de verdeling van de Nederlandse bevolking qua onderwijs was in 2015. Wat opvalt is dat er relatief weinig mensen zijn die alleen hun basisschool hebben afgerond en dat er vooral sprake is van een grote groep van middelbaar opgeleiden. Daarnaast is het aantal hoogopgeleiden in de afgelopen eeuw behoorlijk toegenomen en vrouwen zijn inmiddels hoger opgeleid dan mannen. Zie het tweede diagram. Verder kijk ik naar de rol van empathie en solidariteit ten aanzien van sociale samenhang en hoe deze principes kunnen bijdragen aan minder <b>sociale afstand</b> in de maatschappij. === Burgers en overheid === Een kleine sociale afstand of meer solidariteit betekent hier niet perse meer <b>sociale cohesie</b>. Daarvan kan namelijk ook een teveel zijn. Bijvoorbeeld wanneer onderlinge bindingen van een groep of gemeenschap zo sterk zijn, dat men sterk intern gericht wordt en zich afsluit van de buitenwereld. Met empathie is volgens Devisch ongeveer het omgekeerde aan de hand. Empathie werkt niet op grote schaal maar alleen in de persoonlijke levenssfeer. Maatschappelijke solidariteit moet daarom uitgaan van <b>onpersoonlijke rechtvaardigheid</b>&nbsp;<ref name="devisch" />. ==== Empathie bedreigd? ==== [[Bestand:McDonalds_in_St_Petersburg_2004.JPG|thumb|upright=0.5|McDonald's wordt doorgaans beschouwd als een symbool voor globalisering, ook wel {{Wp|Mcdonaldisering|Mcdonaldisering}} genoemd.]] Is het zo dat we meer tijd en aandacht moeten vrijmaken voor elkaar en opgroeiende kinderen? <b>Globalisering</b> en <b>technologisering</b> hebben er voor gezorgd dat we op heel andere manieren met elkaar verbonden zijn dan een halve eeuw geleden. En volgens Bruce Perry, auteur van <i>Born for love. Why empathy is essential and endangered (2010)</i>&nbsp;<ref name="perry">National Council for Behavioral Health. (2014, 15 mei). <i>Born for Love: Why Empathy is Endangered — and Essential [Video].</i> Geraadpleegd op 16 juni 2018, van https://www.youtube.com/watch?v=M6kDeBaJi0M</ref>, verkeren kinderen en jongeren steeds minder in omstandigheden waarin zij empathie kunnen oefenen. Bijvoorbeeld door de lage kwaliteit van kinderopvang, ouders die weinig tijd hebben voor de opvoeding of gestrest zijn en ook het feit dat de jeugd (en ook volwassenen) steeds meer uren per dag achter een beeldscherm doorbrengen. Ook op (mbo) scholen maakt men zich zorgen over een 'gebrek aan <b>zelfreflectie</b> en empathie' onder leerlingen. Leerlingen die zich sterk <b>identificeren</b> met de waarden en normen van een bepaalde groep kunnen zich soms maar moeilijk verplaatsen in de ander wat leidt tot tegengestelde opvattingen en conflicten. Een open houding met persoonlijke verhalen (de menselijke maat) en aandacht voor de rechten, belangen en wensen van de ander, zou volgens sommige docenten kunnen bijdragen aan meer begrip voor elkaar (Kleijwegt 2016, pp. 21,35,51)&nbsp;<ref name="kleijwegt2016">Kleijwegt, M. (2016). <i>2 werelden, 2 werkelijkheden: hoe ga je daar als docent mee om?</i> Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.</ref>. ==== Verschillen tussen opleidingsgroepen ==== [[Bestand:Occupy Amsterdam Beursplein.jpg|thumb|upright=0.5|Tenten van de Occupy-beweging voor de Effectenbeurs, Beursplein, Amsterdam.]] Overheidsbeleid kan grote gevolgen hebben op de mate van samenhang in een land en de manier waarop mensen met elkaar omgaan. Waar mensen gescheiden van elkaar leven is minder contact, meer (sociale) afstand en vaak ook minder begrip voor elkaar. Een belangrijke <b>stratificerende</b> factor is onderwijs. In het onderwijs selecteren we op niveau en sluiten we aan bij de arbeidsmarkt. Er is een duidelijke relatie tussen opleidingsniveau werk, politieke voorkeuren en inrichting van de vrije tijd (van de Werfhorst 2015, p. 10)&nbsp;<ref name="werfhorst2015">van de Werfhorst, H. (2015). <i>Een kloof van alle tijden. Verschillen tussen lager en hoger opgeleiden in werk, cultuur en politiek.</i> Amsterdam University Press B.V.</ref>. Mensen van verschillende opleidingsniveaus komen elkaar op die manier minder snel tegen en vormen vooral relaties binnen de eigen opleidingsgroep. Ook zijn er grote cultuurverschillen tussen hoger- en lageropgeleiden. Niet alleen wat betreft muziek, literatuur en beeldende kunst, maar ook qua eetvoorkeuren, kleding, interieur enz. In volksbuurten is over het algemeen meer sociale samenhang en gemeenschapsgevoel terwijl hoger opgeleiden er een meer geïndividualiseerde levensstijl op na houden. Ook hebben zij een hoger politiek vertrouwen dan lager opgeleiden (Bovens et al. 2014, pp. 205-212)&nbsp;<ref name="bovens2014">Bovens, M., Dekker, P., & Tiemeijer, W. (2014). Gescheiden werelden. Een verkenning van sociaal-culturele tegenstellingen in Nederland. Den Haag, Sociaal en Cultureel Planbureau en Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.</ref>. ==== Politiek, cultuur & economie ==== Als we echter kijken naar het verschil in politieke gedragingen en opvattingen tussen opleidingsgroepen in de afgelopen 35 jaar dan valt op dat er wel grote verschillen zijn maar dat deze verschillen niet groter zijn geworden (van de Werfhorst 2015, pp 186-187)&nbsp;<ref name="werfhorst2015"></ref>. Voor de mate en het type cultuurdeelname is dit op basis van bestaande gegevens minder duidelijk te zeggen, maar van een toenemende kloof is vooralsnog geen sprake (van de Werfhorst 2015, pp.133-146)&nbsp;<ref name="werfhorst2015"></ref>. Meer contact tussen verschillende opleidingniveaus kan bijdragen aan de uitwisseling van opvattingen en leiden tot meer wederzijds begrip. En het zou interessant zijn om te kijken hoe mogelijke scheidslijnen tussen sociale netwerken zich over de afgelopen jaren hebben ontwikkeld, maar ook hierover is weinig specifieks bekend in relatie tot het opleidingsniveau. Wel kunnen we stellen dat media en onderwijs een steeds minder grote rol zijn gaan spelen in het overbruggen van de sociale afstand tussen opleidingsgroepen. En ook dat de economische crisis heeft geleid tot meer onzekerheid en ongelijkheid (Bovens et al. 2014, pp. 208-218)&nbsp;<ref name="bovens2014"></ref>. Daarnaast heeft de economische crisis geleid tot een afname van solidariteit. Vooral hoger opgeleiden kiezen in risicovolle tijden meer voor zichzelf. Dit verklaart voor een deel waarom juist in economisch slechtere tijden de inkomensverschillen tussen arm en rijk toenemen (van de Werfhorst 2015, pp. 198-214)&nbsp;<ref name="werfhorst2015"></ref>. Over het geheel genomen hebben globalisering, technologische ontwikkeling en meritocratisering de positie van lageropgeleiden op de arbeidsmarkt onder druk gezet. Maar het toenemende opleidingsniveau van de beroepsbevolking heeft dit grotendeels tenietgedaan (van de Werfhorst 2015, p. 48)&nbsp;<ref name="werfhorst2015"></ref>. Zie diagram 3. === Ik en de ander === [[Bestand:Joseph_Ducreux_(French)_-_Self-Portrait,_Yawning_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|Zelfportret, gapend, door Joseph Ducreux (1735-1802).]] Gapen werkt aanstekelijk, en onder bekenden nog aanstekelijker. Een voorbeeld van hoe we elkaar <b>emotioneel besmetten</b>: onbewust emoties en gedragingen van de ander overnemen.&nbsp;.&nbsp;<ref>Kerklaan, J. (2014, 19 december). <i>Empathie: de aap komt uit de mouw. In hoeverre verschillen wij nog van de primaten?</i> Geraadpleegd op 16 juni 2018, van https://www.nemokennislink.nl/publicaties/empathie-de-aap-komt-uit-de-mouw--2/</ref> Inlevingsvermogen is complexer en vereist een bepaalde mate van zelfkennis en een voorstelling van de ander. Iets wat niet vanzelf komt maar thuis en op school geoefend moet worden om verbindingen aan te kunnen gaan en vertrouwen te ontwikkelen. En veel jongeren geven te kennen juist vertrouwen te missen. In elkaar, de politiek en de toekomst (Kleijweg 2016, pp. 13-18)&nbsp;<ref name="kleijwegt2016"></ref> ==== Lessen in empathie ==== Het lijkt voor de hand te liggen dat, zoals Perry stelt, het verzorgen van het inlevingsvermogen en vertrouwen van opgroeiende mensen bijdraagt aan meer gedeelde waarden en normen in de samenleving. 'Lessen in empathie' zouden moeten zorgen voor meer samenhang en gelijkheid. Maar hiervoor zal onderzoek gedaan moeten worden naar wat mensen beweegt op microniveau en welke verbindingen invloed hebben op het verkleinen van de sociale afstand tussen verschillen tussen bevolkingsgroepen. ==== Een solidaire overheid ==== Kan de overheid dan misschien het gevoel van betrokkenheid onder burgers vergroten? Devisch meent dat dit vooral een kwestie is van framing. Een liberaal politicus kan vanuit een vrijheidsideaal tegelijkertijd empathie promoten en solidariteit onder druk te zetten. Maar volgens Devisch zegt dit zoveel als 'lossen jullie maar zelf de problemen op want wij zullen het boeltje niet langer organiseren'&nbsp;<ref name="devisch" />. In de literatuur zijn op gebied onvoldoende aanknopingspunten te vinden ten aanzien van de bestendiging van solidariteit. Wel wordt benoemd dat als we de sociale werelden van verschillende opleidingsgroepen dichter bij elkaar willen brengen, er waarschijnlijk het beste in de woonbuurt begonnen kan worden omdat dit een belangrijke <i>sociale mixer</i> is (Bovens et al. 2014, p. 230)&nbsp;<ref name="bovens2014"></ref>. ==== En nu? ==== Ik heb geprobeerd een relatie te leggen tussen uitspraken in de twee genoemde artikelen en de literatuur. Dit is niet mogelijk gebleken. Onderzoek naar een toenemende kloof tussen opleidingsniveaus op sociaal, economisch, politiek en cultureel terrein laat zien dat de onderlinge afstand eerder kleiner is geworden dan groter. Maar het is lastig om in het kader van deze ontwikkeling iets te zeggen over de rol van empathie en solidariteit. Wel denk ik dat dit een interessant vraagstuk is voor mensen die regelmatig met de geschetste problematiek te maken hebben. Meer interpretatief en vergelijkend-historisch onderzoek zal moeten uitwijzen waar kansen liggen voor de overheid om de aanwezige afstand tussen lager en hoger opgeleiden te verkleinen (bridging). En voor opvoeding en het onderwijs is dit het geval met betrekking tot empathie en wederzijds begrip (bonding). === Referenties === <references/> === Bijlagen === ==== Hobbes en Kant ==== Zijn burger en overheid elkaars tegengestelden? En is in een samenleving een staat noodzakelijk om <b>belangentegenstellingen</b> tussen mensen op te heffen? Een enorme macht zoals Hobbes dit beschrijft in zijn <i>Leviathan</i>, die verhindert dat de samenleving uiteenvalt in een oorlog van allen tegen allen. Of mogen we de individuele mens vertrouwen in zijn redelijkheid? En kunnen we al samenwerkend tot waarden- en normenpatronen (afspraken) komen die in ieders belang zijn? Kant zag in zijn ideale samenlevingsbeeld een <b>kosmopolitische</b> burger voor zich, die middels rationele overwegingen in staat is om vrede te creëren op basis van wereldburgerrecht binnen één wereldstaat. ==== Gebruikte begrippen ==== ; Empathie : De capaciteit om gevoelens van anderen te begrijpen en te delen. ; Emotionele besmetting : De neiging om emoties van anderen over te nemen. ; Geïnstitutionaliseerde solidariteit : Een individu hoeft zich niet in te leven in iemands persoonlijke situatie om hem of haar te ondersteunen maar vindt plaats op basis van onpersoonlijke rechtvaardigheid. ; Inlevingsvermogen : Het vermogen om een situatie vanuit het perspectief van een ander te bekijken. ; Relatiearmoede : Het gebrek aan tijd en zorg die een druk legt op de ontwikkeling van het empathisch vermogen (van kinderen). ; Sociaal kapitaal : (Sociale) hulpbronnen (netwerken) waarover individuen beschikken. ; Sociale samenhang : Collectieve verbanden in de samenleving. ==== Samenhang in relatie tot empathie en solidariteit ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- | colspan=2 rowspan=2 | De mate van sociale samenhang<br>in de samenleving || colspan=3 | burger |- | weinig empathie || veel empathie |- | rowspan=2 | overheid || weinig solidariteit || weinig samenhang || samenhang op basis van persoonlijke relaties |- | veel solidariteit || samenhang op basis van instituties || integrale samenhang |} {{Sub}} {{Links}} nsanavzz2fk3f017pf4n0c9oypfpmrv 0 39457 421931 372164 2026-04-08T16:53:48Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421931 wikitext text/x-wiki === Het uploaden van afbeeldingen: Wikimedia Commons === Vroeger had iedere Wikipedia zijn eigen foto's. Omslachtig, duplicatie, verwarrend. Sinds 2005 is er Wikimedia Commons. Foto's hebben standaard een CC BY-SA of CC BY licentie, met inbegrip van de beschrijving. In Commons Category: gebruik een <code><nowiki>{{Wikidata Infobox}}</nowiki></code> Structured metadata in Wikidata (polyglot -- CC0 licentie) * Caption (bijschrift, onderschrift) * Depicts (beeld af) Foto opladen in maximale resolutie; wordt automatisch naar andere en kleinere formaten geconverteerd. Neem foto's die kunnen worden gebruikt voor Wikipedia. === Zoeken op Wikimedia Commons === * Via (sub-)categories * Via Wikidata * Via Creator-template === Het selecteren van foto's === Opletten voor wettelijke restricties: * Jij moet eigenaar zijn, of de rechten hebben van de foto * De foto kan mogelijks onder public domain vallen * Privacy: Recht op afbeelding * Freedom of Panorama (nieuwe wet in België sinds juli 2016) Indien jij niet de eigenaar bent, kan de eigenaar een procedure starten via OTRS om alsnog een vrije licentie aan te vragen. === Foto's plaatsen === * Wikimedia Commons, <nowiki>https://commons.wikimedia.org</nowiki> * Opladen * De bestandsnaam moet uniek zijn (gebruik geen extentie/file type) * Kies een informatieve naam (kan identiek zijn aan het onderschrift) * Liefst geen vreemde lettertekens (accenten vermijden, geen afkappingsteken of andere vreemde tekens) * Foto heeft verkeerde naam; dan verzoek om te hernoemen * Aanvraag om foto te roteren * Aanvraag om foto te verwijderen * Metadata: ** Omschrijving ** Copyright ** Gebruik altijd een Category ** indien geen risico van privacy: een EXIF geo-tag (GPS coordinaten) Via andere kanalen: * Foto's met vrije licentie zoeken met Google Search: Afbeeldingen → Tools → Gebruiksrechten → Gelabeld voor herbruik, inclusief aanpassing Gelieve toch manueel na te kijken, om zeker te zijn. * Kunnen getransfereerd worden via tools vanaf Flickr (FIST) === Audio en video === Niet vergeten: ook video, audio en PDF zijn toegelaten. === Verwijzingen naar Wikimedia-projecten === * Sinds 2009 heeft Wikidata structured metadata over de mediabestanden (CC0-licentie). ** beeldt af ** bijschriften * WDFIST * ISA Tool * Onderschriften via Timed Text (video) * <nowiki><gallery> op Wikipedia</nowiki> === Meer informatie === Zie [[Handboek Wikimedia Commons|Handboek Wikimedia Commons]] voor een uitgebreide handleiding. {{Sub}} {{Links}} sewoy4o66471x5y0ehygajdrnzin8wh 0 39458 421933 411299 2026-04-08T16:54:04Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421933 wikitext text/x-wiki === De structuur en de inhoud van een artikel === * Goede titel (kort, eenduidig, duidelijk) * Inleiding * Secties * Paragrafen * Tabellen (kunnen heel functioneel en overzichtelijk zijn, kunnen linken bevatten) * Foto, logo's, fotogalerij * Zie ook * Coördinaten, b.v. <code><nowiki>{{Coor title dms|50|50|18.85|N|4|22|4.51|E|type:landmark}}</nowiki></code> geeft 50° 50′ 19″ NB, 4° 22′ 5″ OL * Kaarten * grafieken * Externe linken * Publicaties * Bibliografie * Literatuur * Referenties * Templates ** <nowiki>{{Appendix}}</nowiki> ** <nowiki>{{References}}</nowiki> ** <nowiki>{{Commonscat}}</nowiki> ** infobox. ** Gemeentenlijst template <nowiki>{{Navigatie provincie Vlaams-Brabant}}</nowiki> in w:nl:Ternat (België) * Categorieën (via HotCat) * Linken: let op hoofdlettergevoelig; geen externe linken in body-text * Wanneer een pagina gekend is onder verschillende namen, gebruik een doorverwijzing, b.v. w:nl:Weeswerk * Wanneer dubbele/meervoudige paginanamen gebruik een doorverwijspagina Zoek voorbeelden: * Bekijk de layout, * copier stukken tekst, * copier de code (en pas ze aan). Plakken in de visuele editor is intelligent... het interpreteert code en structuren, b.v. plakken van URL wordt omgezet naar eenvoudige interne link. Wanneer aanbrengen van externe link, eerst de omschrijving intikken, dan de externe link. Goede artikels: w:nl:Wikipedia:Checklist "Etalage"-artikels zijn heel goede artikels; kunnen worden gebruikt als voorbeeld (op hoofdpagina) === Wikisyntax === De Wikisyntax wordt aangebracht met de tag editor en is heel eenvoudig. Je moet maar een tiental codes kennen. Gebruik bij voorkeur de Visuele editor. Lijsten: * Bullet list: * * Genummerde lijst: # Verder zijn er ook nog tabellen en media-bestanden. Je kan ook sommige HTML codes gebruiken, b.v. <nowiki><s>doorstreepte tekst</s></nowiki> *Gebruik het icon-menu boven het tekstveld. *Toon bewerking ter controle *Editeer mogelijks een sectie, heel handig voor lange artikels {|class="wikitable" !Tag||Omschrijving |- |In de linkermarge||= ; * # : spatie |- |Tabellen||&#123;&#124; class="wikitable"<br>&#124;+Titel<br>!Hoofding<br>&#124;-<br>&#124;Cel&#124;&#124;<br>&#124;} (tabellen) * kan ook in tabellen # en ook dit Gebruik style="text-align:right;" om numerieke cellen rechts uit te lijnen. |- |Andere tags||Kunnen vrij geplaatst worden. Voornamelijk [[]] [] {{}} |- |Paragraaf||Automatisch opvullen van paragrafen *Lege lijn om een nieuwe paragraaf te starten *Nieuwe lijnen (CR met [[:Categorie:Wikipedia:Visuele tekstverwerker|visuele editor]]) |- |Code|| *[[HTML code]] *[[Cascading Style Sheets|CSS style sheet]]s *&lt;!-- Commentaar telt voor een lege lijn--> |} Controlemiddelen: *Toon bewerking ter controle *Wijzigingen bekijken, tijdens het editen *Pagina opslaan (omschrijf wat je hebt gewijzigd) *Geschiedenis, bekijk de omschrijving van de wijziging, verschillen tussen 2 versies bekijken *Bedanken (virtueel schouderklopje) Vergeet niet de [[Wikipedia:Visuele tekstverwerker|visuele editor]] === Kopjes === Worden aangeduid met == == tekens. Telkens 1 = teken meer per onderverdeling. === Links === Wikipedia is gemaakt om links te bevatten. ==== Interne links ==== [[Bestand:MediaWiki logo 1.png|alt=MediaWiki applicatiesoftware|miniatuur|upright]] Zie logo... Gebruik [[]]. Links naar een bestaande pagina worden blauw gekleurd. Links naar een onbestaande pagina zijn rood. Je kan een link ook anders tonen, verschillend van de naam van het artikel waarnaar die verwijst: <nowiki>[[bestaande link|zoals die getoond wordt]]</nowiki> De meervoud [[]]s. Plaats geen linken naar anderstalige Wikipedia's. Gebruik enkel de interwiki-links via Wikidata. Wordt ook gebruikt in de sectie "Zie ook". ==== Externe links ==== Tussen []. Horen niet thuis in de body tekst. Plaats externe links in een sectie "Externe links" === Sjablonen === Sjablonen (Engels: Templates) zijn een soort van macro's waarbij bewerkingen kunnen worden geautomatiseerd. === Categorieën === Het gebruik van Categorieën via een boomstructuur laat toe om artikelen te groeperen en eenvoudig terug te vinden. === Interwiki-links === Tot 2012 werden interwiki links in de body tekst aangebracht. Vanaf het bestaan van Wikidata wordt dit centraal in Wikidata gedaan. Ieder Wikipedia pagina heeft een uniek nummer. De Wikipedia pagina's worden gekoppeld via de hun overeenkomstige taalcode. {{Sub}} {{Links}} biu7xvk20no4lymgxnk3rulvbzk4n1k 0 39459 421930 338284 2026-04-08T16:53:21Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421930 wikitext text/x-wiki === Hiërarchie op Wikipedia === Naarmate je meer (goede) bewerkingen doet krijgt de Wikipediaan meer aanzien en autoriteit in de gemeenschap. De meeste bewerkers loggen in met een gebruikersnaam en een paswoord. {| class="wikitable" |+Hierarchies in de gemeenschap !Functie !Omschrijving |- |Arbitrage commissie |Onderhandelen in conflicten, kunnen Wikipedianen laten blokkeren |- |Administrator |Kan (delen van) artikelen weghalen, of bij (terecht) verzoek, terugplaatsen. Kan pagina's blokkeren. Kan gebruikers blokkeren. |- |Bureaucraat |Keurt toegangsrechten goed (of af) |- |Rollbacker |Draait onterechte wijzigingen terug |- |Template ontwikkelaar |Ontwikkelt templates |- |Gebruiker met ervaring |Kan terugdraaien en wijzigingen goedkeuren |- |Bot |Kan automatisch bewerkingen doen, onder begeleiding van een gebruiker. 10-20% van de bewerkingen worden gedaan door een bot. |- |Gewone gebruiker |Kan hernoemen, schrijven en bedanken |- |Beginneling |Kan geen artikelen hernoemen |- |Anonieme gebruiker |Wordt geïdentificeerd via IP adres |} === Identiteit van een Wikipediaan === Wikipedianen werken dikwijls onder een pseudoniem. Het is niet toegestaan om de identiteit van een medewerker openbaar te maken. === Werkgroepen === Er bestaan werkgroepen, zoals b.v. de Werkgroep natuur, de schrijfwedstrijd, Administrator-verkiezingen, enz. === Regels en richtlijnen === Regels zijn formeel en verplicht. Richtlijnen zijn niet absoluut en hangen af van de context. === Omgaan met conflicten === Conflicten worden vermeden door het opstellen van regels. Wikipedianen hebben in principe respect voor elkaar(s bewerkingen). === Bewerkingsconflicten === Gebruikers kunnen dezelfde paragraaf wijzigen. Dan wordt de wijziging van een van de editors ongedaan gemaakt. Dit kan later terug worden goedgemaakt. === Bewerkingsoorlogen === Wanneer twee of meerdere vrijwilligers niet akkoord gaan over een bewerking kan er een bewerkingsoorlog ontstaan. Er zijn manieren om dit te voorkomen: *gebruik de overleg-pagina *gebruik een time-out (pagina wordt beveiligd) *een of meerdere gebruikers kunnen geblokkeerd worden === Coachingsprogramma === Er zijn coaching- en opleidingsprogramma's voor vrijwilligers en voor instellingen (GLAM). === Wikimedia-organisaties === De Wikimedia Community bestaat uit de vrijwilligers, de Affiliates, en de Foundation. De Affiliates zijn de nationale verenigingen (grotere landen) en de gebruikersgroepen (rond een bepaald thema, of kleinere landen). {{Wp|Wikimedia Nederland}} en {{Wp|Wikimedia België}} staan ten dienste van de vrijwilligers in het Nederlandstalig gebied. {{Sub}} {{Links}} qdpjmfmyd7ctiqnj0aa2nnr5qzx61gx 0 39460 421927 338285 2026-04-08T16:52:10Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421927 wikitext text/x-wiki === Bronnen === Bronvermelding is verplicht bij het aanbrengen van (betwiste) feiten. ==== Waarom en wanneer bewijzen ==== Indien er discussie mogelijk is. ==== Hoe te bewijzen ==== Met tertiaire publicaties. === Welke werken mogen worden gebruikt? === Boeken, tijdschriften, betrouwbare kranten (let op voor de betaalmuur). === Voorbeeld: van het boek naar Wikipedia === .. === Literatuur === Hoort onder een kopje op het einde van het artikel. Kan ook als sectie in de <nowiki>{{Appendix}}</nowiki>. Zie {{Wp|Internationale Mannendag}} voor een voorbeeld. {{Sub}} {{Links}} f436xm3llk7obbwo61udnn7405ghw1e 0 40424 421918 403935 2026-04-08T14:17:41Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421918 wikitext text/x-wiki Bijvoeglijk naamwoord - trappen van vergelijking Het Nederlands gebruikt bijvoeglijke naamwoorden in de drie trappen van vergelijking: de stellende trap, de vergrotende trap en de overtreffende trap. De stellende trap De stellende trap is de trap die vaststelt dat iets is, bijvoorbeeld ''de grote man, d.w.z. de man is groot.'' Het bijvoeglijk naamwoord heeft in de stellende trap twee vormen: de ''de/het-vorm'' en de ''een-vorm''. De ''de/het-vorm'' wordt enkel gebruikt wanneer het bijvoeglijk naamwoord vóór het zelfstandig naamwoord staat in de verband met het lidwoord de of het en een, maar enkel als het woord mannelijk of vrouwelijk is. De ''de/het-vorm'' wordt in de meeste plaatsen vervoegd met de vuistregel ''bijvoeglijk naamwoord + -e''. Bijvoorbeeld: ''klein'' wordt ''kleine.'' Er zijn echter uitzonderingen. ''Wanneer de klinkers van de laatste lettergreep aa, ee, uu of oo zijn, wordt er één van die klinkers verwijderd.'' Bijvoorbeeld: ''groot'' wordt ''gr'''o'''te''. ''Wanneer de klinker van de laatste lettergreep een a, e, i, u of o is, wordt de laatste medeklinker verdubbeld.'' Bijvoorbeeld: ''nat'' wordt ''nat'''t'''e''. ''Wanneer het bijvoeglijk naamwoord al eindigt op een -e, wordt er géén extra -e meer toegevoegd.'' Bijvoorbeeld: ''luxe'' wordt ''luxe''. De ''een-vorm'' wordt gebruikt wanneer het naamwoordelijk gebruikt wordt in verband met een koppelwerkwoord en wanneer het vóór een onzijdig woord staat met het lidwoord een. De ''een-vorm'' wordt gemaakt met de vuistregel ''bijvoeglijk naamwoord''. Bijvoorbeeld: ''groot.'' {{Sub}} {{Links}} fpwyne8m9mnod12h5mlpikxlszqyntm 0 42925 421914 396917 2026-04-08T14:15:18Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421914 wikitext text/x-wiki <div style="text-align: center;">'''AAN DE LEZER'''<br>("Au lecteur")</div> {{Kolommen2 | Kolom1= <poem> Aan de lezer, Lezer, je hebt hier een bonafide boek; het waarschuwt je van meet af aan dat ik mezelf niets anders dan een vertrouwd en persoonlijk doel stelde: ik besteedde er helemaal geen aandacht aan of het jou dienstig zou zijn of mij glorie zou brengen. Mijn vermogens zijn niet tot een dergelijk ontwerp in staat. Ik heb het opgedragen aan het bijzondere goed van mijn verwanten en vrienden, zodat zij, nadat ze mij verloren hebben (wat ze binnenkort moeten doen), daarin enkele kenmerken van mijn toestanden en humeuren kunnen terugvinden, en daardoor vollediger en levensechter de kennis die ze van mij hadden kunnen behouden. Als het mijn bedoeling was geweest om de gunst van de wereld te zoeken, zou ik mezelf zeker hebben getooid met geleende schoonheden: ik verlang integendeel gezien te worden zoals ik op mijn eigen oprechte, eenvoudige en gewone manier overkom, zonder berekendheid en kunstgrepen: want het is mijzelf die ik schilder. Mijn gebreken daarin zullen levendig getoond worden, alsook mijn onvolkomenheden en mijn natuurlijke vorm, voor zover het publieke respect mij dat heeft toegestaan. Als ik tussen die volken had geleefd, die (zeggen ze) nog steeds leven onder de zoete vrijheid van de primitieve wetten van de natuur, verzeker ik u dat ik mezelf heel graag geheel en volledig naakt zou hebben geschilderd. Dus, lezer, ik ben de stof van mijn boek: er is geen reden waarom je je vrije tijd zou moeten besteden aan zo’n lichtzinnig en ijdel onderwerp. Daarom dus: adieu. van Montaigne, op deze eerste maart 1580.&nbsp;<ref>Enkele exemplaren van de editie 1595 vermelden ''"ce 12 juin 1580"'', en in de editie van 1588 staat te lezen ''"ce 12 juin 1588"''.</ref> Vertaler: Jules Grandgagnage&nbsp;<ref>[https://www.montaigne-essays.nl/ Website over Montaignes essays]</ref> </poem> | Kolom2= <poem> Au Lecteur. C’Est icy vn liure de bonne foy, lecteur. Il t’aduertit dés l’entrée, que ie ne m’y ſuis proposé aucune fin, que domeſtique & priuée : Ie n’y ay eu nulle conſideration de ton ſeruice, ny de ma gloire : Mes forces ne ſont pas capables d’vn tel deſſein. Ie l’ay voué à la commodité particuliere de mes parens & amis : à ce que m’ayant perdu (ce qu’ils ont à faire bien toſt) ils y puiſſent retrouuer aucuns traits de mes conditions & humeurs, & que par ce moyen ils nourriſſent plus entiere & plus vifue, la connoiſſance qu’ils ont eu de moy. Si c’euſt eſté pour rechercher la faueur du monde : ie me fuſſe mieus paré et me preſanterois en une marche eſtudiee. Ie veus qu’õ m’y voie en ma façõ ſimple, naturelle & ordinaire, ſans contantion & artifice : car c’eſt moy que ie peins. Mes defauts s’y liront au vif. & ma forme naïfue, autant que la reuerence publique me l’a permis. Que ſi i’euſſe eſté entre ces nations qu’on dict viure encore ſous la douce liberté des premieres loix de nature, ie t’aſſeure que ie m’y fuſſe tres-volontiers peint tout entiér, & tout nud. Ainſi, lecteur, ie ſuis moy-meſmes la matiere de mon liure : ce n’eſt pas raiſon que tu employes ton loiſir en vn ſubiect ſi friuole & ſi vain. A Dieu donq, de Montaigne, ce premier de Mars mille cinq cens quattre uins. </poem> }} ;Voetnoten {{References}} {{Sub}} {{Links}} 4am6sp39egxpmui7e5yd63ocqg2pbzm 0 43590 421917 398270 2026-04-08T14:16:51Z Erik Baas 2193 {{Links}} 421917 wikitext text/x-wiki <span style="font-size: x-large;">'''BEKENDE CITATEN'''</span> Michel de Montaigne, de Franse filosoof en essayist, is bekend om zijn diepgaande en persoonlijke reflecties op het menselijk bestaan. Zijn 'Essais' zijn een mengeling van filosofische reflecties, persoonlijke anekdotes en observaties van de menselijke natuur, waardoor zijn werk nog steeds relevant en inspirerend is. Hier volgen enkele van de frappantste citaten uit zijn "Essais": ;"Que sais-je?" ("Wat weet ik?") Dit is een van Montaignes meest emblematische uitspraken. Het drukt zijn scepticisme en zijn bescheiden houding tegenover kennis uit. Hij erkent de beperkingen van de menselijke rede en het onvermogen om de absolute waarheid te kennen. ;"De la coutume et de ne changer aisément une loi reçue" ("Over gewoonte en het niet gemakkelijk veranderen van een gevestigde wet") “Het lijkt wel alsof wij niets anders doen dan ons aanpassen aan de gewoonten van ons land; maar de grootste kracht van gewoonte ligt in de onmerkbare invloed die ze op ons uitoefent.” ;"Chacun appelle barbarie ce qui n'est pas de son usage" ("Iedereen noemt barbaars wat niet tot zijn gebruik behoort") Uit het essay ''Over de kannibalen'', waarin Montaigne betoogt dat wat vreemd is, niet per se barbaars is, maar gewoon anders. Dit citaat verwijst naar de etnocentrische neiging van mensen om andere culturen als minderwaardig te zien. ;"La vraie liberté, c'est de pouvoir toute chose sur soi" ("Ware vrijheid is de macht om over jezelf te beschikken") Montaigne benadrukt hier dat echte vrijheid voortkomt uit zelfbeheersing en persoonlijke autonomie, een idee dat in veel van zijn essays naar voren komt. ;"L’homme est bien insensé. Il ne sait jouir ni du présent ni du passé; il se soucie du futur comme s’il n’était pour jamais venir" ("De mens is dwaas. Hij weet niet te genieten van het heden of het verleden; hij bekommert zich om de toekomst alsof die nooit zal komen.") Dit citaat weerspiegelt Montaignes filosofische beschouwing over de menselijke neiging om het heden te negeren ten gunste van speculaties over de toekomst. ;"Sur le plus haut trône du monde, on n'est jamais assis que sur son cul" ("Op de hoogste troon ter wereld zit men nog altijd op zijn achterste") Hier wijst Montaigne op de eenvoud en vergankelijkheid van de menselijke conditie, ongeacht macht en status. ;"Le plus grand chose du monde, c'est de savoir être à soi" ("Het grootste in de wereld is om zichzelf te kunnen zijn") Montaigne benadrukt hier het belang van zelfbewustzijn en het vermogen om onafhankelijk te zijn in gedachten en gedrag. ;"Il vaut mieux une tête bien faite qu'une tête bien pleine" ("Het is beter om een goed gevormd hoofd te hebben dan een vol hoofd") Dit citaat drukt zijn voorkeur uit voor kritisch en creatief denken boven louter het opdoen van kennis zonder er zelf iets mee te doen. ;"Il faut voyager pour frotter et limer sa cervelle contre celle d’autrui" ("Men moet reizen om zijn geest te schuren en te slijpen aan die van anderen") Montaigne benadrukt hier de waarde van reizen en het leren van andere culturen, omdat het onze blik verruimt en onze geest verscherpt door interactie met andere mensen en ideeën. ;"Le précepte de savoir vivre, c’est de mourir" ("Het voorschrift voor een goed leven is te weten hoe te sterven") In zijn overpeinzingen over de dood stelt Montaigne dat het leren accepteren van de dood essentieel is voor een vol en vreedzaam leven. ;"Nos plus grandes actions ne sont pas toujours nos plus glorieuses" ("Onze grootste daden zijn niet altijd onze meest glorieuze") Montaigne wijst hier op het feit dat wat wij als groot beschouwen, niet noodzakelijk groots is in morele zin. Het dagelijkse leven kan veel waardiger zijn dan de grote, heroïsche daden die men vaak verheerlijkt. ;"La raison, c’est une clarté, mais elle est faible et obscure" ("De rede is een licht, maar het is zwak en troebel") Montaigne was een scepticus ten opzichte van de menselijke rede, en dit citaat onderstreept zijn idee dat ons vermogen om te begrijpen beperkt is en vaak vertroebeld door onze emoties en vooroordelen. ;"Celui qui craint de souffrir, il souffre déjà de ce qu'il craint" ("Wie bang is om te lijden, lijdt al aan datgene waarvoor hij bang is") Montaigne bespreekt hier de menselijke neiging om angst en zorgen te creëren die vaak erger zijn dan de ervaring zelf. ;"La plus certaine marque de sagesse, c'est une constante joie" ("Het meest zekere teken van wijsheid is een constante vreugde") Montaigne gelooft dat echte wijsheid te vinden is in een diepe innerlijke vreugde, die niet afhankelijk is van externe omstandigheden. ;"Philosopher, c’est apprendre à mourir" ("Filosofie bedrijven is leren sterven") Dit beroemde citaat weerspiegelt Montaignes overtuiging dat filosofie ons helpt om de dood onder ogen te zien en te accepteren, wat essentieel is voor het leiden van een betekenisvol leven. ;"Nous sommes nés pour agir" ("Wij zijn geboren om te handelen") Montaigne legt hier de nadruk op het belang van actie in het leven, in plaats van alleen te denken of te praten over wat men zou moeten doen. ;"L’étude de la raison ne se peut aucunement faire sans l’étude de la volonté" ("De studie van de rede kan op geen enkele manier plaatsvinden zonder de studie van de wil") Montaigne benadrukt hier dat rationeel denken en de wilskracht om het juiste te doen hand in hand moeten gaan om werkelijk betekenisvolle inzichten te verwerven. ;"Le mal de l’esprit est plus dangereux que celui du corps" ("Het kwaad van de geest is gevaarlijker dan dat van het lichaam") Montaigne erkent dat geestelijke kwellingen vaak destructiever kunnen zijn dan fysieke aandoeningen, omdat ze dieper inwerken op onze algehele welzijn. ;"Il n'y a point de plus certaine vanité que de chercher la vanité du monde" ("Er is geen grotere ijdelheid dan het zoeken naar de ijdelheid van de wereld") Dit citaat verwijst naar Montaignes sceptische houding tegenover menselijke ambitie en materialisme. Hij zag het najagen van wereldse erkenning en bezit als een vorm van zelfbedrog. ;"L'homme n'est qu'un roseau, le plus faible de la nature; mais c'est un roseau pensant" ("De mens is slechts een riet, het zwakste in de natuur; maar hij is een denkend riet") Dit citaat benadrukt de kwetsbaarheid van de mens in de natuur, maar tegelijkertijd zijn vermogen tot denken, wat hem uniek maakt. Dit is vergelijkbaar met het beroemde citaat van '''Blaise Pascal''', dat mogelijk door Montaigne geïnspireerd is. ;"Je me retire en moi-même, parce que je trouve en moi assez pour me faire plaisir" ("Ik trek me terug in mezelf, omdat ik in mezelf genoeg vind om tevreden te zijn") Montaigne geloofde sterk in zelfreflectie en het vinden van voldoening binnenin, in plaats van altijd extern geluk na te streven. ;"La plus grande chose du monde, c'est de savoir appartenir à soi-même" ("Het grootste doel dat men zich kan stellen in de wereld is om aan jezelf te behoren") Montaigne keert in veel van zijn essays terug naar dit thema van zelfbeheersing en autonomie, waarbij hij benadrukt dat het ultieme doel is om onafhankelijk te zijn van externe invloeden. ;"Le bonheur est comme un papillon, il vole sans jamais se poser" ("Geluk is als een vlinder, het vliegt zonder ooit neer te strijken") Montaigne suggereert hier dat geluk vluchtig is en dat het najagen ervan vaak tevergeefs is, omdat het zich niet laat vastpinnen. ;"Tout mouvement nous découvre" ("Elke handeling onthult ons") Dit citaat benadrukt dat onze handelingen, zelfs de kleinste bewegingen, veel onthullen over wie we werkelijk zijn. {{Sub}} {{Links}} nm202uxvsc5anx1so0gf312d58w13fb 0 43626 421976 421553 2026-04-09T09:43:13Z JopkeB 18060 /* De Schijf van Vijf (voedingsmiddelen) */ 421976 wikitext text/x-wiki {{Huishouden}} [[Bestand:Good Food Display - NCI Visuals Online.jpg|600px|Voedingsmiddelen]]<br> '''Voedingsmiddelen''' {| class="wikitable"; style="border: solid 6px red; background-color: #FC9; color: black;" | <span style="font-size: large;">'''Disclaimer'''</span> Dit hoofdstuk is met zorg samengesteld, op basis van gezaghebbende bronnen en inzichten van de schrijvers. Maar zij hebben geen medische achtergrond. Daarom geldt een {{Wp|Voorbehoud bij medische informatie|Voorbehoud medische informatie}}: * Beschouw dit artikel niet als enige of als zonder meer gezaghebbende bron van informatie over gezondheid en ziekte. * Dit artikel is beslist geen vervanging voor een consultatie bij een arts. * De in dit hoofdstuk gegeven voedingsadviezen gelden NIET voor mensen met een dieet dat is voorgeschreven of geadviseerd door een arts of diëtist; dergelijke medische adviezen hebben voorrang boven de voedingsadviezen in dit hoofdstuk. Dit geldt ook voor mensen met een voedselallergie.<br> |} == Inleiding == Een belangrijk deel van het huishouden bestaat uit het goed voeden van de bewoners van een huis. Dit hoofdstuk gaat over de vele aspecten van voeding: waarom voeding nodig is, wat gezonde voeding is en hoe iemand dagelijks gezonde maaltijden kan bereiden. Want iedereen weet wel dat elke dag veel snoep, koek, patat en andere snacks slecht voor je zijn. Maar hoe kan het beter? En waarom? Onderwerpen die in dit hoofdstuk worden besproken: * Basisbeginselen van de voedingsleer. * Maaltijden samenstellen. * Voedselbereiding. * Overige aspecten zoals tafel dekken, bewaren van voedsel, hygiëne en keukenuitrusting. Dus eerst een stukje theorie en dan de praktijk. == Voedingsleer == Om gezond te blijven heeft een lichaam dagelijks voedings'''stoffen''' nodig. Voorbeelden zijn: eiwitten, koolhydraten, vet, vitamines en vocht. Ze leveren energie, beschermen tegen ziekten en ze slaan vet op voor slechtere tijden. Daarnaast zorgen ze ervoor dat lichaamscellen groeien, zich ontwikkelen en herstellen. Kortom: ze zorgen ervoor dat het lichaam functioneert zoals het zou moeten en dat het gezond blijft. We krijgen ze binnen via de juiste voedings'''middelen''', zoals brood, groente, kaas en olijfolie. === Voedingsstoffen === Voedingsstoffen worden hier onderverdeeld in brandstoffen, vitamines, mineralen en spoorelementen, vezels en water. De belangrijkste voedingsstoffen worden hieronder schematisch gepresenteerd, met ook een kolom voor de voedingsmiddelen waarin ze voorkomen.<br> Tip: als je niet zo geïnteresseerd bent in theorie: spring dan naar de volgende paragraaf met [[Huishouden/Voeding#De_Schijf_van_Vijf_(voedingsmiddelen)|De Schijf van vijf]], daarin is de theorie toegepast op een voor velen handzamere manier. Hoeveel iemand van elke voedingsstof nodig heeft, is afhankelijk van leeftijd, geslacht en dagelijkse inspanning (een bouwvakker en topsporter hebben meer voeding nodig dan een kantoorklerk). Ook de hoeveelheden voor zwangeren, vrouwen die borstvoeding geven en vegetarieërs kunnen hoger zijn. Voor de brandstoffen zijn de benodigde hoeveelheden weergegeven, voor het overige voedingsstoffen wordt verwezen naar deze informatie elders. ==== Brandstoffen ==== Brandstoffen leveren energie. Energie zorgt ervoor dat iemand van alles kan doen: bewegen, denken, warm worden en warm blijven, zijn/haar lichaamscellen vernieuwen en nog veel meer. Hoeveel energie een brandstof levert wordt gemeten in {{Wp|Calorie|calorieën}} (officieel eigenlijk joules, maar iedereen gebruikt nog de term calorie). Hoeveel calorieën iemand nodig heeft, is afhankelijke van geslacht, leeftijdscategorie en leefstijl, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/hoeveel-calorieen-heb-ik-nodig-.aspx Benodigde calorieën] van het Voedingscentrum. {| class="wikitable" |+ Brandstoffen (en bouwstoffen)&nbsp;<ref>Bronnen tabel Brandstoffen: * https://www.voedingscentrum.nl/ * https://biologiepagina.nl/2en3/Voeding/samenvattingvoeding.htm</ref> |- ! Naam !! Nodig voor !! Nodig per dag (volwassenen, gemiddelden) !! Komt voor in !! Soort |- | Eiwitten || groei, slijtage herstellen || 0,83 gram per kilogram lichaamsgewicht || vlees, gevogelte, vis, zuivel (zoals melk, kaas, kwark, karnemelk en yoghurt), ei, [[Kookboek/Peulvruchten|peulvruchten]], noten, tofu, tempé en andere vegaproducten || bouwstof, brandstof |- | Koolhydraten || hersenen ||40-70% van de calorieën || graanproducten, zoals brood, aardappelen, rijst, pastasoorten (macaroni, spaghetti, e.d.), pannenkoeken, gerst en gierst; en boekweit (geen graan) || bouwstof, brandstof, reservestof |- | Onverzadigde oliën en vetten || leveren vitamine A, D en E en essentiële vetzuren; vetzuren zijn bouwstenen en beschermers van lichaamscellen en ze laten ogen, hersenen en spieren goed werken || 20-40% van de calorieën || plantaardige oliën, margarine en halvarine uit een kuipje, vloeibare bak-en-braadproducten || bouwstof, brandstof, reservestof |} Let op # ''Koolhydraten'': er bestaan koolhydraten die snel worden verteerd en andere die daar langer over doen. Hoe langzamer, hoe beter: het duurt dan langer voordat je weer trek/honger krijgt en het is bevorderlijk voor je concentratie en een goed humeur. Langzame koolhydraten zijn vooral te vinden in voedingsmiddelen met veel vezels, zoals volkorenproducten, groente, fruit en peulvruchten, en ook in yoghurt en melk. Snelle koolhydraten, die je dus zoveel mogelijk moet vermijden, zitten vooral in voedingsmiddelen met suiker (inclusief honing) en wit meel. Bron en meer informatie: [https://www.diabetesfonds.nl/over-eten/over-koolhydraten Over koolhydraten] van het Diabetesfonds. ==== Vitamines ==== {{Wp| Vitamine|Vitamines}} zijn bouwstoffen en beschermende stoffen voor het lichaam. Zij regelen tal van zaken, zie onderstaande tabel. Voor de hoeveelheden die per dag nodig zijn: zie [https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Professionals/Pers/Factsheets/Factsheet%20Aanbevelingen%20vitamines%20en%20mineralen.pdf Vitamines en mineralen - factsheet van het Voedingscentrum] {| class="wikitable" |+ Vitamines&nbsp;<ref>Bronnen tabel Vitamines: * https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vitamines.aspx * [[Bestand:Vitamins Table.png]] in Wikimedia Commons * Het artikel {{Wp|Vitamine|Vitamine}} in de Nederlandstalige Wikipedia (voor enkele alternatieve namen)</ref> |- ! Naam !! Andere namen !! Nodig voor !! Komt voor in !! Oplosbaar in |- | {{Wp|Retinol|A}} || Retinol, axeroftol || Afweersysteem, groei, huid, ogen, reproductie (sperma, eierstokken, placenta) || Vlees, lever, levertraan, vette vis, ei, melkvet, margarine, halvarine, bak- en braadproducten || vet |- | Pro-vitamine A || Bètacaroteen (lichaam zet het om in vitamine A) || zelfde als vitamine A || Wortel en groene bladgroente || water |- | {{Wp|Thiamine|B1}} || Thiamine, aneurine || Vrijmaken van energie uit voeding, hart, zenuwen, hersenen || Volkoren producten, aardappelen, vlees || water |- | {{Wp|Riboflavine|B2}} || Riboflavine, lactoflavine || Vrijmaken van energie uit voeding, huid || Melkproducten, vlees, groene bladgroente; NB Niet blootstellen aan licht. || water |- | {{Wp|Nicotinezuur|B3}} || Niacine, nicotinezuur, nicotinamide || Vrijmaken van energie uit voeding; huid, zenuwen, hersenen || Vlees, vis, volkorenproducten, aardappelen, bieten, biergist || water |- | {{Wp|Pantotheenzuur|B5}} || Pantotheenzuur || Vrijmaken van energie uit voeding || Vlees, volkorenproducten, peulvruchten, melkproducten, groente, fruit || water |- | {{Wp|Vitamine B6|B6}} || Pyriodoxine, adermine || Werking hormonen, groei, afweersysteem, zenuwen || Vlees, vis, ei, volkoren producten, aardappelen, peulvruchten, groente || water |- | {{Wp|Biotine|B8}} || Biotine || Vrijmaken van energie uit voeding, huid, haar, zenuwen || Ei, lever, noten, zaden, melkproducten || water |- | {{Wp|Foliumzuur|B11}} || Foliumzuur|| Groei, werking lichaam, bloedcellen, verkleinen kans op geboorteafwijkingen || Groene groente, volkorenproducten, vlees, melkproducten || water |- | {{Wp|Vitamine B12|B12}} || Cobalamine || Rode bloedcellen, zenuwen || vlees, vis, ei, melkproducten Vegetariërs let op: [https://www.vegetariers.nl/kennisbank/supplementen-en-vitamines/vitamine-b12-advies/ Vitamine B12-advies voor vegetariërs] |- | {{Wp|Ascorbinezuur|C}} || (L-)Ascorbinezuur|| Bescherming cellen, weerstand; anti-oxidant || groente, fruit, aardappelen || water |- | Vitamine D || - || Opname van calcium, sterke botten en tanden, spieren, afweersysteem || Vlees, vette vis, ei, margarine, halvarine, bak- en braadproducten, ultraviolet zonlicht || vet |- | {{Wp|Vitamine E|E}} || Alfa-tocoferol || Bescherming cellen || Plantaardige olie, margarine, halvarine, bak- en braadproducten, noten, zaden, groene bladgroente || vet |- | {{Wp|Vitamine K|K}} || Fytomenadion, naftochinon || Bloedstolling, sterke botten || Groene bladgroente, kwark, kaas || vet |} ==== Mineralen en spoorelementen ==== Mineralen en spoorelementen zijn bouwstoffen en/of beschermende stoffen. Voor de hoeveelheden die per dag nodig zijn: zie [https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Professionals/Pers/Factsheets/Factsheet%20Aanbevelingen%20vitamines%20en%20mineralen.pdf Vitamines en mineralen - factsheet van het Voedingscentrum] {| class="wikitable" |+ Mineralen en spoorelementen&nbsp;<ref>Bron tabel Mineralen en spoorelementen: https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/mineralen.aspx</ref> |- ! Naam !! Nodig voor !! Komt voor in !! Mineraal / Spoorelement |- | Calcium (Kalk) || botten, tanden, spieren, zenuwen || melkproducten, groene groente || Mineraal |- | Chloride || vochtbalans || zout || Mineraal |- | Chroom || bloedsuikergehalte, energiestofwisseling, lagere cholesterol || groente en fruit, volkoren graanproducten || Spoorelement |- | Floride || voorkoming tandbederf || tandpasta|| Spoorelement |- | Fosfor || botten, energiestofwisseling || melkproducten, vis, vlees, volkoren graanproducten, peulvruchten || Mineraal |- | IJzer || bloed, afweersysteem || vlees, volkoren graanproducten, groene bladgroente, peulvruchten, ei, noten || Spoorelement |- | Jodium || schildklier || brood, zeevis, eis, melkproducten, zeewier || Spoorelement |- | Kalium || vochtbalans || groente, fruit, aardappelen, vlees, vis, noten, melkproducten, volkoren graanproducten || Mineraal |- | Koper || bindweefsel, botten, afweersysteem || groente, fruit, vlees, volkoren graanproducten || Spoorelement |- | Magnesium || botten en spieren, zenuwen || volkoren graanproducten, melkproducten, noten, groente, vlees || Mineraal |- | Mangaan || energiestofwisseling, sterke botten || volkoren graanproducten, noten, peulvruchten, groente, fruit || Spoorelement |- | Molybdeen || stofwisseling || volkoren graanproducten, peulvruchten, noten || Spoorelement |- | Natrium || vochtbalans, bloeddruk, spieren, zenuwen || zout || Mineraal |- | Selenium || bescherming cellen, schildklier || vis, enkele notensoorten, vlees, volkoren graanproducten, melkproducten || Spoorelement |- | Zink || opbouw van eiwitten; weefsel, afweersysteem || vlees, kaas, volkoren graanproducten, noten, vis, schaal- en schelpdieren || Spoorelement |} NB De volgende spoorelementen zijn niet noodzakelijk: arseen/arsenicum, borium, kobalt, lithium, lood, nikkel, silicium, tin en vanadium. De meeste van deze stoffen zijn giftig als ze in grotere hoeveelheden worden ingenomen dan ze van nature aanwezig zijn in de voeding.&nbsp;<ref>Bron: https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/mineralen.aspx</ref> Voor [https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/nitraat.aspx nitraat] geldt: Maak geen flesvoeding voor baby’s van water uit privébronnen en gebruik niet dagelijks nitraatrijke sportsupplementen als bietensap(concentraten). ==== Overige voedingsstoffen ==== * '''Vezels''': voor een gezonde stoelgang en darmflora. Ze zitten in volkorenproducten (zoals volkoren brood, volkoren pasta, zilvervliesrijst), havermout, Brinta, peulvruchten, groenten, fruit, noten en zaden. * '''Water''': zo'n 1,5 à 2 liter per dag, op warme dagen en bij zware lichamelijke inspanning meer. === De Schijf van Vijf (voedingsmiddelen) === [[Bestand:Schijf van Vijf van het Voedingscentrum.jpg|none|thumb|400px|'''Schijf van Vijf van het Voedingscentrum''']] Omdat de voedingsleer nogal theoretisch is en niet voor iedereen gemakkelijk bruikbaar in het dagelijks leven, heeft het Nederlandse Voedingscentrum de [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf.aspx Schijf van Vijf] in het leven geroepen. De benodigde hoeveelheden voedingsstoffen zijn daarin vertaald naar benodigde voedingsmiddelen. We hoeven daarom niet zelf aan het rekenen en puzzelen te slaan. De Schijf van Vijf is een schema in de vorm van een cirkel die bestaat uit vijf taartpunten, één voor elke belangrijke groep voedingsmiddelen. De grootte van een taartpunt duidt op de hoeveelheid voedingsmiddelen uit die groep die per dag nodig zijn. NB De hier vermelde aanbevolen voedingsmiddelen zijn die uit de oude Schijf van Vijf, uit 2016. Zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/hoeveel-en-wat-kan-ik-per-dag-eten-.aspx Schijf van Vijf 2026] voor de nieuwe hoeveelheden (gepersonaliseerd). {| class="wikitable" |+ Schijf van Vijf - aanbevolen voedingsmiddelen |- ! Voedingsmiddelengroep !! Aanbevelingen per dag, tenzij anders aangegeven !! Afbeelding |- | [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/groente-en-fruit.aspx '''Groente en fruit'''] || * Minimaal 250 gram verse groente, rauw of gekookt, bijvoorbeeld als salade, in een stamppot, soep, pastasaus of als bijgerecht; en * 200 gram vers fruit || [[Bestand:Cornucopia of fruit and vegetables wedding banquet (cropped).jpg|170px]] |- | [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/brood-graanproducten-en-aardappelen.aspx '''Koolhydratenleveranciers'''] (brood en andere graanproducten en aardappelen) || Vooral volkorenproducten: * volkorenbrood: 4-5 boterhammen voor vrouwen, 6-8 voor mannen; wissel af met bijvoorbeeld havermout, muesli, volkoren wraps * 4-5 opscheplepels volkorenpasta, zilvervliesrijst, quinoa, bulgur of andere volkoren graanproducten, of 4-5 aardappelen || [[Bestand:Bread and grains.jpg|170px]] |- | [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/vis-peulvruchten-vlees-ei-noten-en-zuivel.aspx '''Eiwitleveranciers'''] (vis, peulvruchten, vlees, ei, noten, zuivel) || Elke dag: * 2-3 porties zuivel: magere en halfvolle producten, incl. karnemelk en vegetarische melk zoals havermelk * 40 gram kaas, bij voorkeur 20+ of 30+ kaas en met maximaal 2 gram zout per 100 gram * een handje (25 g) ongezouten noten zoals pinda's, hazelnoten en walnoten; alternatief: 100% pindakaas, bijvoorbeeld op brood of in een saus * een portie vlees, vis of vleesvervangers, per week: ** maximaal 500 g vlees (incl. vleeswaren en gevogelte, waarvan maximaal 300 g. {{Wp| Rood vlees|rood vlees}}) ** 1x (vette) vis (mag ook uit diepvries of blik, maar zonder saus), {{Wp| Kreeftachtigen|schaaldieren}} (zoals garnalen) en/of {{Wp|Weekdieren|schelpdieren}} (zoals mosselen) ** 2 à 3 eieren ** minimaal 1x peulvruchten :vlees en vis kunnen desgewenst worden afgewisseld met ** tofu, tempé ** vegetarische burger of andere vega-producten met eiwitten || [[Bestand:Peanuts, Egg, and Milk (33000737773).jpg|170px]] [[Bestand:Legumes-665788.jpg|170px]] [[Bestand:Sate Banjar.JPG|170px]] |- | [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/olien-en-vetten.aspx '''Oliën en vetten'''] || Vooral veel onverzadigde vetten, dus zachte en vloeibare oliën en vetten. Volwassen vrouwen: 40 gram per dag, mannen 65 gram.<br> NB Vetten zitten ook in andere producten (zoals vette vis, noten, melkproducten), dus tel die mee. || [[Bestand:Many types of Oils.jpg|170 px]] |- | [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/water-thee-en-koffie.aspx '''Water''', thee en koffie] || 1,5 à 2 liter kraanwater, en/of andere dranken zonder suiker. Water mag ook bronwater en mineraalwater zijn, met of zonder prik of een smaakje, maar wel zonder suiker. Thee: alle soorten. Maximaal 5 kopjes (= 625 ml) filterkoffie per dag. Ook toegestaan: zuiveldranken die in de Schijf van Vijf staan (halfvolle melk, karnemelk, yoghurtdranken zonder suiker en sojadrink). Variëren kan, bijvoorbeeld water met vers fruit erin (zoals schijfje citroen of sinaasappel, enkele aardbeien), kruiden en/of specerijen (zoals munt of gember). || [[Bestand:Tea with lemon and a glass of water, 2012.jpg|170px]] |} Dit zijn de voedingsmiddelen die binnen de Schijf van Vijf vallen. Deze kun je met een gerust hart eten, maar sommige wel met mate. Meer informatie: [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet.aspx Wat staat wel/niet in de Schijf van Vijf]. Als iemand zich aan de schijf van vijf houdt en binnen elk vak dagelijks wisselt (zoals andere groenten en eiwit- en koolhydratenleveranciers), dan is het in de regel niet nodig zich zorgen te maken over tekorten. Uitzonderingen: * Voor baby's, jonge kinderen, zwangeren, 50+ en mensen met een donkere huidskleur of die weinig buiten komen: zie [https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/voedingssupplementen.aspx Voedingssupplementen van het Voedingscentrum]. Voor volwassenen gaat het vooral om vitamine D, voor de overige groepen is er meer om op te letten. * Ook vegetariërs en veganisten moeten extra op de inname van voedingsstoffen letten, in het bijzonder op vitamine B12, ijzer, calcium, jodium, Omega 3-vetzuren, zie [https://www.vegetariers.nl/kennisbank/supplementen-en-vitamines/ Supplementen en vitamines van Vegetariërs.nl], inclusief oplossingen. Als u zich aan de Schijf van Vijf houdt, is het niet nodig om extra supplementen voor vitamines, mineralen en spoorelementen in te nemen, buiten bovengenoemde doelgroepen om. Raadpleeg eerst uw huisarts voordat u er aan begint want een overdosis kan schadelijk zijn. == Maaltijden samenstellen == De kunst is, om door de dag heen maaltijden en tussendoortjes te nuttigen, die ervoor zorgen dat men alle benodigde voedingsstoffen binnenkrijgt èn de inname van calorieën binnen de perken blijft. In de Westerse wereld is men gewend aan drie maaltijden per dag: ontbijt, lunch en warme maaltijd. Algemene vuistregel: [https://voedietist.nl/ontbijt-als-een-koning-lunch-als-een-prins-en-dineer-als-een-arme/ ontbijt als een koning, lunch als een edelman en dineer als een bedelaar], oftewel: de grootste maaltijd zou het ontbijt moeten zijn en de karigste het diner/avondeten, de lunch zit er tussenin. Maar velen zullen het juist andersom doen. === Basis === Hoe een maaltijd er ook uitziet: zorg dat er in elke maaltijd iets uit elk van de vijf vakken van de Schijf van Vijf voorkomt. Suggesties voor maaltijden en tussendoortjes kan men vinden in: * Het [[Kookboek]] van Wikibooks. * De [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezonde-recepten.aspx receptenverzameling van het Voedingscentrum]. * Uw eigen kookboek(en) of geleende kookboeken uit de bibliotheek. * Talloze recepten op internet. Zoek met ''snel klaar recepten'' en vindt recepten die in 15 à 20 minuten op tafel kunnen staan. In Nederland bestaat een '''hoofdmaaltijd''' vaak uit twee van deze drie gangen, bij feestelijke gelegenheden vaak uit alle drie: * voorgerecht (bijvoorbeeld lichte soep, kleine salade, viscocktail of een klein hapje) * hoofdgerecht (aardappelen/rijst/pasta, vlees/vis/vega en groente) * toetje/dessert (meestal een zoet melkgerecht). Hieraan hoeft u zich niet te houden. Het belangrijkste is dat elk van de vijf vakken uit de Schijf van Vijf aan bod komen. Voorbeelden van afwijkingen: * Bij een hoofdgerecht met kaas, kan het dessert worden overgeslagen of iets kleins als een (halve) stoofpeer met een toefje slagroom worden geserveerd. * Bij een goed gevulde groentesoep vooraf, hoeft in de rest van de maaltijd hooguit een kleine salade of fruit bij het dessert uit het groente-&fruitvak te worden opgenomen. Andersom: als u een hoofdgerecht zonder of met weinig groente wilt serveren, geef dan zo'n goed gevulde groentesoep vooraf, of een uitgebreide salade met veel groente. *Een menu kan gerust uit meer dan drie gangen bestaan, maar dan zal elke gang slechts een klein gerecht of hapje bevatten. Alle gerechtjes bij elkaar kunnen dan een volledige, maar geen overdadige maaltijd vormen. * Een buffet of rijsttafel met gerechten die bij elkaar een volledige, maar geen overdadige maaltijd vormen, kan een idee zijn voor als u een grotere groep gasten ontvangt. Overdadigheid kunt u beperken door kleine(re) kommen, borden en schaaltjes voor de gasten klaar te zetten. Zie [[Kookboek/Maaltijden samenstellen|Maaltijden samenstellen]] in het Wikibook ''Kookboek'' voor voorbeelden van maaltijden en menu's. === Aandachtspunten === * Zorg dat een maaltijd niet alleen aan de Schijf van Vijf voldoet, maar ook aantrekkelijk is: ** Qua smaak: experimenteer met kruiden, specerijen en andere smaakmakers. Tuinkruiden kunnen ''vers'' (uit eigen kweek, of gekocht in de winkel in een pot of zakje) of ''gedroogd'' (zelfgedroogd of in potjes uit de winkel, let er wel op dat er geen zout is toegevoegd) zijn. Wissel kruiden en specerijen af, zodat maaltijden niet saai worden. Voorbeelden: [[Kookboek/Kruiden en specerijen|Kruiden en specerijen]] in het Kookboek van Wikibooks. Of gebruik een kruidenwijzer, waarmee per gerecht wordt aangegeven welke kruiden erbij passen, bijvoorbeeld die van de [https://nierstichting.nl/kruidenwijzer/producten/ Nierstichting] of [https://smakelijketenzonderzout.nl/tips/kruiden-en-specerijen/kruidenwijzer Smakelijk eten zonder zout], of Tante Tines kruidenwijzer (alleen tweedehands) die in de keuken opgehangen kan worden. NB Er zijn vele boeken te koop met "Kruidenwijzer" in de titel, maar die geven voor het merendeel alleen beschrijvingen van kruiden en specerijen en bij welk gerecht die passen, maar niet andersom. ** Qua bite: wissel gekookte en rauwe groente af, zachte aardappelen met pasta al dente en granen. ** Qua uiterlijk: kleurrijk, aantrekkelijk gerangschikt op schalen of op het bord, gegarneerd met bijvoorbeeld toefjes groene kruiden of schijfjes augurk, rode tomaatjes en radijsjes, gekruimeld eigeel of geroosterde noten. * '''{{Wp|Peul (vrucht)|Peulvruchten}}''' bevatten onvolledige eiwitten. Daarom moeten peulvruchten altijd gecombineerd worden met: ** graan, zoals zilvervliesrijst, tarwe, rogge, gierst of haver, of in de vorm van bijvoorbeeld volkoren brood, roggebrood en volkorenpannenkoeken; en/of ** ongezouten pinda's (mag ook in de vorm van 100% pure pindakaas, bijvoorbeeld in pindasaus) of noten, zoals walnoten, cashewenoten, pistachenoten, amandelen, hazelnoten, paranoten, pecannoten, en/of ** zaden, zoals sesamzaad, komijnzaad, zonnebloempitten, pijnboompitten, pompoenpitten; pas op met maanzaad (bevat opium) en lijnzaad (bevat cyanide). :Een extra toevoeging van zuivelproducten bij een maaltijd met peulvruchten, zoals kaas, een glas karnemelk of een toetje met melk/yoghurt, is nog beter. * Zorg ervoor dat u op gewicht blijft en het aantal '''calorieën''' binnen de perken blijft: ** Houd u aan de aanbevolen hoeveelheden van elke voedingsgroep uit de Schijf van Vijf. ** Gebruik niet meer (producten met) olie en vet dan de voorgeschreven hoeveelheden en let op het soort vet (zacht en vloeibaar). ** Gebruik vooral [[Huishouden/Voeding#Brandstoffen|"goede", langzame koolhydraten]], zoals volkoren voedingsmiddelen, die zorgen ervoor dat je sneller verzadigd bent en het langer duurt voordat je weer trek krijgt. ** Ga pas eten als je een hongerig gevoel hebt. ** Eet rustig en langzaam. ** Stop met eten zodra je geen honger meer hebt, als je verzadigd bent. ** Laat je vooral niet verleiden om producten te kopen en te gebruiken die niet in de Schijf van Vijf voorkomen, zoals snoep, fastfood, snacks, frisdrank, alcohol, witbrood, bewerkte producten, fruitconserven, sauzen en kant-en-klaar maaltijden. Dit vergt een grote portie zelfbeheersing en doorzettingsvermogen, en op het juiste moment een goed alternatief achter de hand hebben, zoals een gezond tussendoortje. * Gezonde '''tussendoortjes''': ** een handje noten of pinda's ** een volkoren cracker met (smeer-)kaas en tomaat ** een volkoren soepstengel gedoopt in een tapenade of pesto ** een banaan, appel, mandarijn, een klein bakje met blauwe bessen of een kleine vruchtensalade van vers fruit ** 's winters: een beker/mok met warme bouillon (zelf getrokken of van een bouillonblokje) of warme tomatensap ** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/wat-zijn-gezonde-tussendoortjes-.aspx suggesties van het Voedingscentrum]. * '''Drink''' door de dag heen voldoende water, thee (alle soorten, hoewel je moet oppassen met zoethout, kaneel, venkel en anijs) en/of gefilterde koffie, alle zonder suiker. Maar drink weinig bij het eten, dit is beter voor de spijsvertering. ** Let er bij het [[Kookboek/Koffie#Koffie zetten met koffiefilter|koffie]] en [[Kookboek/Thee|thee]] zetten op dat niet te veel wordt gezet, dat later weer door de gootsteen verdwijnt. * Voeding bij '''ziekte''': zie [https://www.asz.nl/folders/dieet_72/voeding-bij-ziekte-en-herstel.pdf Voeding bij ziekte en herstel van het Albert Schweitzer ziekenhuis (Dordrecht)]. NB Dit dieet geldt alleen tijdelijk, alleen als u ziek bent, veel op bed ligt en weinig trek heeft. Schakel weer over op het hier beschreven eetpatroon zodra u aan de beterende hand bent en weer meer trek heeft. '''Wees zuinig met:''' *[https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/hoeveel-zout-mag-ik-eten.aspx '''zout''']: zonder zelf zout toe te voegen, krijg je al genoeg binnen via brood, margarine, kaas en vleeswaren; ** vervang zout in recepten door specerijen en kruiden, zie [https://nierstichting.nl/kruidenwijzer/producten/ kruidenwijzer van de Nierstichting]; ** NB let op: veel kruidenmengsels bevatten zout en dat staat niet altijd op de voorkant van het etiket, lees dus goed de ingrediënten voordat u ze koopt; ** alleen als u veel zweet, zoals op warme dagen in Nederland en België, in een warm klimaat (Suriname) en bij zware lichamelijke inspanning (mijnwerkers) is iets meer zout nodig; *[https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/is-het-slim-om-suikervrij-te-eten.aspx '''suiker'''] en suikerhoudende producten; helemaal geen toegevoegde suikers is het beste; suiker krijg je al voldoende binnen via voedingsmiddelen uit de schijf van vijf, zoals fruit, melk en groenten die van nature suiker bevatten, zoals tomaat, wortel, paprika, rode biet en zoete mais; * verzadigde vetten (een beetje is nodig, maar die krijg je ook al binnen via melkproducten, zachte margarine en diverse oliën) * voorbewerkt voedsel, kant-en-klaar maaltijden, voedsel uit blik en pot * alcohol * zonnebaden en zonlicht: in de lente en zomer maximaal 30 minuten per dag voor mensen met een lichte huidskleur, maximaal 40 minuten voor mensen met een donkere huidskleur; dit zorgt ervoor dat vitamine D in voldoende mate wordt aangemaakt; langer zonnebaden kan huidkanker veroorzaken; kinderen moeten altijd beschermd de zon in.&nbsp;<ref>Bron van maximum-tijden voor zonnebaden: [https://www.kwf.nl/kanker-voorkomen/zonbescherming/zon-en-vitamine-d KWF-website]</ref> === Lichtverteerbaar en zwaarverteerbaar voedsel === Soms is het beter om tijdelijk lichtverteerbaar voedsel te eten, bijvoorbeeld als iemand ziek is, weinig trek heeft, de darmen van streek zijn of een arts dat heeft geadviseerd. Lichtverteerbare voedingsmiddelen zijn: * Beschuit, knäckebröd, geroosterd brood (wit, bruin of fijn volkoren), crackers, rijstwafels, soepstengels, droge biscuitjes. * Belegd met halvarine, jam, honing, stroop, smeerkaas, jonge en jongbelegen kaas, magere vleeswaren zoals runderrookvlees, kipfilet en rosbief. * Gekookte aardappelen, witte rijst of witte pasta, gekookte groente zoals worteltjes, sperziebonen, broccoli, bloemkool, andijvie, witlof, doperwten; lichte bouillon (ontvet en getrokken van lichtverteerbare groente en vlees), mager vlees of magere vis. * Hangop, magere yoghurt, cottage cheese, magere kwark, waterijs. * Dranken zonder koolzuur/prik. * Rijp en geschild fruit zonder pitjes, zoals appel, peer, banaan, perzik, meloen. Het beste is: kleine porties, verdeeld over de dag. Niet eten: vette producten, sterk gekruide gerechten, gefrituurde of hard gebakken producten, grove vezelrijke producten zoals grof volkorenbrood, fruit met velletjes en/of pitjes (zoals citrusfruit, ananas, druiven), rauwkost, kool, prei, ui, paprika, noten, peulvruchten, zaden. Op [https://www.amphia.nl/folders/dietetiek-dieetadviezen-bij-een-lichtverteerbare-voeding Amphia.nl] staan uitgebreidere lijsten. Zwaar verteerbaar voedsel is aan te raden voor wie zwaar werk verricht, wordt overvallen door een sterk hongergevoel of eetbuien. Denk dan aan grof volkorenbrood en roggebrood, belegd met kaas, vleeswaren of pindakaas; rauwkost, kool, prei, ui, paprika; noten, peulvruchten, zaden, melkproducten, fruit met velletjes, pitjes (zoals in aalbessen, aardbeien en kiwi) of schil, maaltijdsoep, vlees naar keuze, vette vis, bami, nasi, zilvervliesrijst, romige melkproducten en volkoren pannenkoeken. === Weekmenu === Wie drukbezet is, kan tijd en geld sparen door in ieder geval voor de hoofdmaaltijden voor een week vooruit te plannen. U hoeft dan niet dagelijks te verzinnen wat u gaat eten en u kunt de boodschappen combineren en ruim van tevoren bestellen of in de winkels in een of twee keer halen. Hints voor het plannen van een weekmenu&nbsp;<ref>Geïnspireerd door https://www.lekkerensimpel.com/tips-voor-het-plannen-van-een-weekmenu/</ref>: # Kies wekelijks een rustig moment uit, bij voorkeur elke week op hetzelfde tijdstip. Het beste is om met alle huisgenoten om tafel te gaan zitten, agenda's erbij, en te bepalen wanneer iedereen deze week mee-eet. Houd ook rekening met sport (dan bijvoorbeeld een lichte maaltijd vooraf, wellicht nog een gezonde snack achteraf), uitjes en andere afspraken. En regel de taken: wie verzorgt er per dag de maaltijd(en), wie doet boodschappen, afwas, etc. Handig is een whiteboard waarop elke week de taken per persoon en per dag (ook voor de rest van het huishouden) zijn in te vullen. Overigens kan op drukke dagen de maaltijd eenvoudiger zijn dan op avonden waarop men er rustig de tijd voor kan nemen. # Bekijk de voorraadkasten, inclusief koelkast en vriezer. Verwerk restanten die snel op moeten in maaltijden van de eerstkomende dag(en), dat kan ook in lunch-hapjes. ## Vers fruit met schimmel weggooien. Vers fruit met alleen een bruin plekje, dat gekneusd of overrijp is, kan nog wel prima worden gegeten. Snijd slechte plekjes eruit en eet het op of verwerk het&nbsp;<ref>Ontleend aan: ''Hergebruik van A tot Z : 1001 manieren om 'afval' te gebruiken'' / Carolyn Jabs. - Baarn: Bosch & Keuning, Baarn, 1983. - {{ISBN|902464478X}}. p. 40-41</ref>: ### In een fruitsaus: Schil het fruit, kook of pureer het en maak er een warme of koude fruitsaus van, die bij het dessert kan worden gegeten. Voeg suiker naar smaak toe, maar dat hoeft zeker niet altijd. ### In een cake, taart of (bananen)brood. ### In brandewijn: Vul een grote, brandschone pot of kan met een liter brandewijn erin en dek die goed af. Maak het fruit steeds schoon elke keer als u iets wil toevoegen, snijd het in hapklare brokken en voeg het toe, samen met een gelijke hoeveelheid suiker. Roer elke twee dagen om. Lekker over een dessert of als punch. # Stel de maaltijden samen (op papier of bijvoorbeeld in een Excel-sheet), desgewenst ook voor ontbijt en lunch. ## Als er vaak restjes zijn, plan dan de laatste dag van de week in als kliekjesdag en maak ze op. Je kunt denken aan een maaltijdsoep, macaroni-schotel, nasi, aardappelsalade, stoofschotel of (geroosterd) brood met gestoofde Italiaanse groente met gesmolten kaas bovenop (bijna als een pizza). Zie ook [[Kookboek/Koken met kliekjes|Koken met kliekjes]]. # Inspiratiebronnen voor maaltijden: ## Iedere huisgenoot mag voorstellen doen. Waar hebben zij trek in? ## Het [[Kookboek]] van Wikibooks biedt [[Kookboek/Dagmenu|dagmenu's]], mede gebaseerd op de Groente- en fruitkalender (zie hieronder) met seizoensproducten. Uiteraard kun je ook zelf recepten bij seizoensgroenten zoeken. Producten van het seizoen zijn in de regel goedkoper, hebben een minder lange weg afgelegd en komen vaker van de "koude grond" (buiten op het veld, niet uit een verwarmde kas), waardoor in beide laatste gevallen minder energie is gebruikt. ## Aanbiedingen, reclamefolders van groenteboer, slager of supermarkt uit de buurt (kijk of je je kunt abonneren op een wekelijkse nieuwsbrief of alert). ## Af en toe struinen op de wekelijkse warenmarkt. ## Blader in het [[Kookboek]] van Wikibooks, je eigen kookboek(en), de [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezonde-recepten.aspx receptenverzameling van het Voedingscentrum] of in de [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezonde-recepten/receptenapp-slim-koken.aspx recepten-app van het Voedingscentrum]; surf op internet, bewaar favoriete websites voor volgende keren; ook tv-kookprogramma's kunnen inspiratie bieden. Let wel steeds op of de gevonden recepten niet te veel zout bevatten, wijzig witte rijst en pasta's in volkoren equivalenten, vervang voedingsmiddelen in blik en pot door gezondere voedingsmiddelen en pas de hoeveelheden aan aan de behoeften van uw huishouden. ## Abonneer je op een wekelijkse maaltijdbox, waarvoor je van tevoren wel moet weten wat er die week geleverd wordt, anders kun je niet plannen. Vaak worden er ook recepten meegeleverd. Hierdoor hoef je minder boodschappen te doen en eet je altijd groenten en fruit van het seizoen. # Maak een boodschappenlijst, ook met artikelen voor ontbijt, lunches, tussendoortjes, dranken en voor andere huishoudelijke artikelen (zoals schoonmaakartikelen en wc-papier). Een zorgvuldig opgestelde boodschappenlijst voorkomt ook dat voedsel moet worden weggegooid omdat teveel is ingekocht. # Nu komt het aan op de uitvoering: boodschappen doen, je aan het schema houden en op tijd de maaltijden verzorgen. '''Voedselkalenders''' *[https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Consumenten/Veelgestelde%20vragen/Voedingscentrum%20seizoengroente-%20en%20fruitkalender.pdf Groente- en fruitkalender (pdf-overzicht)] en [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/wat-zijn-seizoensgroenten-en-seizoensfruit.aspx Groente- en fruitkalender (doorklikken)] - beide van het Voedingscentrum (nl) * [https://www.gezondleven.be/files/voeding/Gezond-Leven-2017-gezond-weekmenu.pdf Gezondleven.be] - pdf-bestand met seizoenskalenders en sjablonen voor weekmenu's * [https://vispaleistexel.nl/viskalender.pdf Viskalender] van Vispaleis Texel * [https://flinndalcdn.blob.core.windows.net/img/viskalender_bc8058fd.pdf Viskalender] van Flinndal * [https://vishandeldedukdalf.nl/Viskalender/ Viskalender] van Vishandel De Dukdalf == Bereiding van voeding == De meeste voedingsmiddelen kunnen niet zonder meer op tafel worden gezet. We willen ze gekookt, gebakken, gestoofd, in de vorm van een salade, netjes opgediend in schalen of op andere manieren bewerkt. Een '''methode''' kan zijn: # Was je handen. Je komt in aanraking met voedsel en dat doe je alleen met schone handen. # Bedenk wat je wilt eten. # Voor een eenvoudige broodmaaltijd zal het alleen nodig zijn eventueel thee of koffie te zetten, en in ieder geval de tafel te dekken en de etenswaren op tafel te zetten. # Voor een hoofdmaaltijd en een uitgebreide lunch of uitgebreid ontbijt zijn meer planning en handelingen nodig. [[Bestand:4MeasuringSpoons.jpg|thumb|Maatlepels, maatschepjes]] # Zet alles klaar op het aanrecht, kookeiland of de keukentafel om de maaltijd te bereiden: voedingsmiddelen, pannen en/of schalen, keukenweegschaal en houd eventueel het recept/de recepten bij de hand. Maak eerst aangebroken etenswaren op voordat een nieuw pak/blik/pot/zak wordt opengemaakt. Gebruik pannen op maat: in een te grote pan gaat vaak teveel water, wat onnodig veel extra energie kost. Maten en gewichten: zie [https://img.static-rmg.be/a/view/q75/w/h/2237683/maten-en-gewichten-jpg.jpg Maten & gewichten van Libelle.be]. # Bereid elk onderdeel van de maaltijd aan de hand het recept. Begin met het onderdeel dat het meeste tijd kost. Plan alles zo, dat alles klaar is op het tijdstip dat jullie aan tafel willen. Snijd zoveel mogelijk het vet van vlees af, hierin hopen zich persistente bestrijdingsmiddelen op. # Maak groenten, aardappelen en fruit kort voor gebruik klaar voor gebruik (schillen, wassen, snijden). Hoe langer ze aan de lucht zijn blootgesteld, hoe meer vitaminen verloren gaan. # Kook met weinig water, hierdoor blijven vitaminen en andere voedingstoffen zoveel mogelijk behouden. Aardappelen en groenten hoeven niet helemaal onder water te staan, als ze het water maar raken. Bladgroenten als andijvie, spinazie en postelein, kunnen met aanhangend water worden opgezet en zachtjes worden gestoofd met een deksel op de pan (zelfs als je ze in de slacentrifuge droogslingert en dan op een zacht vuurtje kookt, branden ze niet aan, wel af en toe omscheppen). Voor het koken van rijst en pasta is wel meer water nodig: voor rijst is twee keer zoveel volume water nodig als rijst (twee koppen water op één kop rijst), pasta moet helemaal onder water staan. [[Bestand:Flickr - cyclonebill - Andebryst (1).jpg|thumb|Spatdeksel]] # Doe altijd een deksel op de pan, dit voorkomt dat warmte en voedingsstoffen weglekken. Uitzondering: als een gerecht van buiten knapperig moet zijn, zoals spek en gebakken aardappelen, wordt hooguit een (anti-)spatdeksel gebruikt. # Nadat voedsel kookt of pruttelt, kun je de betreffende knop op de kookplaat laag draaien om het voedsel te laten garen. Dit voorkomt aanbranden en spaart energie. # Kook groenten zo kort mogelijk, dan blijven de voedingstoffen beter behouden. Als ze nog een beetje knapperig zijn, is dat niet erg, kauwen is goed voor je. Vlees en vis moeten wel altijd goed gaar zijn (uitgezonderd biefstuk en dergelijke), zodat eventuele bacteriën en andere ziektekiemen gedood zijn. Ook aardappelen en rijst moeten gaar zijn. # Kookwater kan na afloop worden gebruikt voor een saus, jus, soep of bouillon; gooi het dus niet door de gootsteen, maar in een mok of schaaltje dat bestand is tegen kokend water. # Gebruik pannenlappen en/of ovenwanten om warme pannen en warme ovenschalen aan te pakken. # Zorg onderwijl voor een ''goede hygiëne'': ## Bij het ontdooien van voedingsmiddelen: vang het vocht van vlees, kip en vis op (bijvoorbeeld door het op een bord te ontdooien) en gooi het direct weg, laat het niet op het aanrecht komen. ## Voorkom dat rauw voedsel besmetting kan opleveren: gebruik één snijplank uitsluitend voor het snijden van vlees, kip en vis, gebruik de vork of pollepel die is gebruikt voor het aanbraden en keren ervan daarna niet meer, maar was hem af en gebruik schoon bestek. ## Was groente (en fruit) goed, onder stromend (lauw) water, zorg dat alle vuil eruit is. Snij prei in de lengte door om ook het zand tussen de bladeren te kunnen wegspoelen. Was bladgroente als spinazie en andijvie altijd minstens twee keer. Dit is niet alleen goed om vuil er af te spoelen, maar ook om bestrijdingsmiddelen weg te wassen die aan de buitenkant zitten. ## Proef tijdens het koken steeds met een nieuwe, schone lepel of vork om besmetting met bacteriën en schimmel te voorkomen. ## Bij het opwarmen van restjes/kliekjes: warm ze niet op in de magnetron, maar op het fornuis op minimaal 80 °C en zorg dat ze door en door heet zijn om bacteriën te doden (minimaal 5 minuten echt koken). Dit geldt ook als ze uit de diepvries komen. ## Houd het aanrecht steeds schoon. Ruim afval direct op. Zet gebruikte materialen direct terug op hun plaats, zet vuile vaat direct in de afwasmachine of stapel het op op een apart deel van het aanrecht om later in één keer af te wassen. Vul gebruikte pannen met een klein laagje water, zodat ze niet aankoeken en gemakkelijker schoongemaakt kunnen worden. Voor het vervolg: zie de paragraaf [[Huishouden/Hygiëne#Afwassen|Afwassen]] in het hoofdstuk [[Huishouden/Hygiëne#|Hygiëne]]. '''Meer Informatie''' * [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bereiden.aspx Eten bereiden] (van het Voedingscentrum) * [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bereiden/eten-koken-en-baken.aspx Praktische tips voor koken en bakken] (van het Voedingscentrum) * Recepten: zie tips bij [[Huishouden/Voeding#Basis|Maaltijden samenstellen/Basis]]. * Bereidingstechnieken: ** Zie [[Kookboek/Bereidingstechnieken]] voor een overzicht en links naar uitleg. ** [https://www.huishoudeninhokjes.nl/ Huishouden in hokjes] Klik op "Koken uitleg" ** Peulvruchten: zie [[Kookboek/Peulvruchten#Peulvruchten_in_de_keuken|Peulvruchten in Kookboek]] ** Groenten: kook ze zo kort mogelijk, nog een beetje knapperig is prima, slap gekookt niet; en eet bij voorkeur elke dag ook rauwkost. ** Een sladressing kan worden gemaakt van yoghurt met slasaus (verhouding 3:1), mosterd, een wisselende keuze uit (verse en gedroogde) tuinkruiden, peper, paprikapoeder en andere specerijen, toevoegingen zoals fijngesnipperde ui en knoflook. == Aan tafel == Een maaltijd wordt in principe aan tafel opgediend. Zo is er ten minste één tijdstip op een dag dat alle huisgenoten samen zijn en aandacht voor elkaar kunnen hebben (mobieltjes en andere aandacht-afleiders zijn dan uiteraard verboden). Als het gezelschap te groot daarvoor is, kan men ook verspreid in de woonkamer zitten met bijvoorbeeld het bord op schoot of op een salon- of bijzettafel, en de eettafel als buffettafel gebruiken. Alles dat op tafel komt dient smetteloos te zijn: schoon, zonder vlekken, glanzende glazen, zodat het een plezier is om aan tafel te zijn. [[Bestand:Tables in restaurant (7967031230).jpg|thumb|Tafelzeiltje]] Een fraai gedekte tafel begint met een mooi (gestreken) tafellaken of met placemats, afhankelijk van het gezelschap: groot/klein, formeel/informeel. Als men verwacht dat er geknoeid wordt aan tafel, bijvoorbeeld door kleine kinderen, dan is een {{Wp|Wasdoek|tafelzeiltje}} echter praktischer. Op het tafelkleed komen borden, voor ieder één, bij voorkeur bij elkaar passend en uit een servies dat bij het tafellaken past. Voor de dagelijkse maaltijd kan men een eenvoudig servies gebruiken (waarvan het minder erg is als er een stuk breekt), voor een feestelijk diner of als er gasten mee-eten kan het mooie servies uit de kast worden gehaald. Naast elk bord komt bestek: [[Bestand:Palais-Niel couverts.JPG|thumb|Gedekte tafel voor een chic diner]] * Voor een eenvoudige maaltijd of een informele setting worden alleen een vork (links van het bord) en een mes (rechts van het bord) gelegd. Als er soep vooraf is, komt er een lepel rechts van het mes. Als er voor het dessert apart bestek nodig is, komt dat boven het bord te liggen. Soep kan worden opgediend in een soepkom of (diep) soepbord; in beide gevallen wordt die niet rechtstreeks op de tafel gezet, maar met een schotel (voor een soepkom) of plat bord eronder; in een informele setting kan de hoofdgang ook van dat bord worden gegeten, in een formele setting wordt dat bord weggehaald na de soep. * Voor een uitgebreide maaltijd, met verschillende gangen en een formele setting, is er voor elke gang apart servies. Men eet met het bestek van buiten naar binnen, dus het bestek voor de een-na-laatste gang ligt het dichtst bij het bord, die voor de eerste gang aan de buitenkant. Het bestek voor het dessert, de laatste gang, ligt boven het bord. Voor elke gast is er ook een servet, bij voorkeur een gestreken, stoffen servet die bij het tafellaken past. Laat papieren servetten tot de uitzonderingen behoren vanwege het afval dat die veroorzaken, en ze zijn alleen geschikt voor een informeel gezelschap. Een servet kan op het bord liggen, links naast het bord of als een waaier gevouwen in een glas. Servetten van gezinsleden en andere huisgenoten hoeven niet dagelijks verschoond te worden, maar dan moeten die wel herkenbaar zijn, bijvoorbeeld aan een eigen servetring voor iedereen.<br> Tenslotte komt er rechtsboven het bord ten minste één glas of drinkbeker te staan; als er wijn geschonken wordt, is dat een wijnglas, anders een waterglas, melkbeker of kop-en-schotel (voor koffie of thee). Bij uitgebreide maaltijden kunnen er meerdere glazen staan: één wijnglas voor iedere gang en een waterglas. Feestelijke tafels kan men versieren met een klein vaasje bloemen, een laag bloemstuk, enkele lage kaarsen (zoals waxinelichtjes) of een pronkstuk. Men moet wel voorkomen dat er versiering in de weg staat, bijvoorbeeld bij het doorgeven van schalen of tijdens tafelgesprekken (men moet elkaar kunnen aankijken): dan liever eenvoudige of geen versiering. Het gaat immers om het eten en het gezelschap, die zouden alle ruimte moeten krijgen. [[Bestand:Wedgwood tureen c1770 REM.jpg|thumb|Voorbeeld van een dekschaal]] Een warme maaltijd kan opgediend worden met dekschalen of pannen op tafel, afhankelijk van hoe formeel of feestelijk de maaltijd is. Voor een informele setting zijn pannen aan te raden, omdat dat afwas scheelt. Als er pannen op tafel komen, moeten daarvoor pannenonderzetters in het midden van de tafel neergelegd worden, om de tafel en het tafellaken te beschermen tegen de hitte van de pannen, voor elke pan één onderzetter. Voor grote ovenschalen plaatst men er twee naast elkaar. Daarnaast kunnen er vaatjes zout en peper, en in een informele setting ook schaaltjes met augurken of ander tafelzuur en eventueel mosterd, mayonaise (voor een maaltijd met patat), ketchup en andere tafelsauzen worden neergezet, afhankelijk van de maaltijd. Voor een Aziatische maaltijd ook ketjap, sambal, atjar tjampoer en seroendeng, zodat iedereen het eten naar eigen smaak kan kruiden en aanvullen. Vanwege een goede hygiëne krijgt elke pan, schaal, pot en kom zijn eigen opscheplepel of ander bestek: jamlepel, botermesjes, slabestek, vorken voor augurken en ander tafelzuur, een aparte lepel voor het opscheppen van ijs en een aparte voor de slagroom en andere versiering. Ruim na elke gang alle voorwerpen weg die voor de volgende gang niet meer nodig zijn, uitgezonderd de tafelversiering, zodat er een opgeruimde tafel is voor de volgende gang en er ruimte is voor bijvoorbeeld voorwerpen voor het dessert. Om een rommelige keuken te voorkomen, kan de vaat het beste direct in de afwasmachine worden gezet, of in een afwasteil om te weken; overige spullen dienen direct op de juiste plaats te worden teruggezet. Voor een broodmaaltijd kan men sneden en bolletjes brood en eventueel krentenbollen en soortgelijk lekkers op schalen of grote borden leggen. Afhankelijk van de grootte van de tafel komen er meerdere schalen verspreid over de tafel te staan, meestal in het midden. Bolletjes worden van tevoren doorgesneden, wat het gemakkelijkst voor de tafelgenoten is, of er wordt een broodmes bij gelegd. Vleeswaren, kaasplakken of stukken kaas met een kaasschaaf erbij, komen op aparte borden of schalen, elk met een eigen vork. Daarnaast kan men denken aan potten of schaaltjes met jam, pindakaas, hagelslag, salades, rauwe groenten als tomaten, radijs en schijfjes komkommer, en ander beleg, die verspreid op tafel worden gezet, elk met een eigen lepel, vork of mes. Ook schaaltjes halvarine, margarine en/of boter, elk met een eigen botermesje, komen verspreid op tafel te staan. Zorg dat er voor ieders smaak en voorkeuren brood en beleg is (denk aan vegetarisch, allergieën, diëten, e.d.). Voor dranken kan men kannen (in een informeel gezelschap ook flessen of pakken) met water, melk, karnemelk, thee en/of koffie neerzetten. Voor een lunchbuffet is het het gemakkelijkste als er van tevoren sandwiches zijn klaargemaakt zodat de gasten niet zelf hun brood hoeven te beleggen. Bied dan wel een ruime keuze aan: volkoren/witbrood, met/zonder boter, vegetarisch/veganistisch, verschillende soorten vleeswaren en kazen, en met/zonder sla of andere rauwkost. <gallery widths="200" heights="160"> Bread in basket.jpg|Verschillende soorten brood in een mandje Rustikales, deftiges Abendbrot.jpg|Beleg voor een broodmaaltijd Several cheeses with a slicer, bread and milk.JPG|Schaal met kaas en kaasschaaf Cold cuts.jpg|Schaal met vleeswaren, augurken en tomaten Composed salad.jpg|Schaal met rauwkost naar keuze SeaDream II — Buffet (dinner).JPG|Buffettafel </gallery> '''Meer informatie''' * over tafeletiquette: het hoofdstuk [[Kookboek/Etiquette|Etiquette]] van het Wikibook Kookboek * over de fijne kneepjes van het serveren van een warme maaltijd: het hoofdstuk [[Kookboek/Opdienen|Opdienen]] uit het Wikibook Kookboek. == Picknicken == [[Bestand:Claude Monet - Le Déjeuner sur l'herbe (1866) - Pushkin Museum Ж-3307.jpg|thumb|320px|Claude Monet - Le Déjeuner sur l'herbe (1866)]] {{Wp|Picknick|Picknicken}} kan in een park op het gras, op het strand, op een open plaats in het bos of, als je geluk hebt, aan een picknicktafel ergens in de buitenlucht. Als er mensen meegaan die slecht ter been zijn, en er wordt niet aan een picknicktafel gegeten, dan zijn tuinstoelen voor hen noodzaak. De anderen kunnen ook op de grond zitten, al of niet op een meegebracht kleed of badhanddoek.<br> Benodigdheden: * Gekleurd tafellaken dat vuil mag worden. * Mand(en) of tas(sen) en eventueel een koelbox (met bevroren koelelementen of lege melkpakken met de dop er nog op, niet helemaal gevuld met water (er moet wat ruimte overblijven omdat ijs uitzet) en vervolgens ingevroren), met daarin lekkere hapjes, van klaargemaakte broodjes en rauwkost (gewassen radijsjes, cherrytomaatjes, schijfjes komkommer) tot fruit en andere zoetigheid, en drank. Eventueel een zoutstrooier en pepermolen. Het gemakkelijkst zijn hapjes die uit het vuistje kunnen worden gegeten, zodat geen borden of bestek nodig zijn. * Bekers, borden, eventueel bestek en opscheplepels, bij voorkeur van herbruikbaar materiaal, maar niet breekbaar, een kurkentrekker als er wijn mee is, een flessenopener. * Servetten, een wc-rol, een of meer natte washandjes of andere natte doekjes, en/of een flesje met (desinfecterende) handzeep waarbij geen handdoek nodig is. * Een vuilniszak voor afval. * Eventueel tuinstoelen, een inklapbare tafel, plaid/kleed en/of badhanddoeken om op te zitten. * Iets tegen insecten, zoals insectenkapjes, een schoteltje met een doorgesneden sinaasappel of citroen waarin enkele kruidnagels zijn gedrukt (tegen vliegen) en/of een schoteltje met een klein laagje water en een vers gesneden ui daarin (tegen wespen). En denk aan het rijmpje: ''Laat niet als dank voor het aangenaam verpozen, de eigenaar van 't bos de schillen en de dozen'' ... Laat niets achter! Als er geen vuilnisbak in de buurt is: neem je afval mee en gooi het in de eerste afvalbak die je tegenkomt of neem het mee naar huis. == Overige aspecten == Voeding gaat niet alleen over verantwoorde menu's en het bereiden ervan. Er zijn nog andere aspecten, zoals het inkopen en bewaren ervan, voedselveiligheid en de benodigde keukenuitrusting. === Inkopen van voedsel === Tips voor het inkopen van levensmiddelen: # Maak van tevoren een boodschappenlijstje. Dit voorkomt het vergeten van spullen en te veel kopen. Schrijf steeds een boodschap op het lijstje als u iets opmaakt of ziet dat iets bijna op is; vraag ook huisgenoten om dat te doen. Vul het aan met wat u de komende dagen wilt eten. Aandachtspunten: ## Koop geen groente en fruit buiten het seizoen: geen zacht fruit als aardbeien, frambozen en bessen in de winter en geen spruitjes en witlof in de zomer, zie [https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Consumenten/Veelgestelde%20vragen/Voedingscentrum%20seizoengroente-%20en%20fruitkalender.pdf Groente- en fruitkalender]. Dergelijke voedingsmiddelen zijn in kassen gekweekt of komen van ver en belasten daardoor het milieu extra. ## Koop ongewassen, ongeschilde en ongesneden groenten, fruit en aardappelen. Zo blijven vooral vitaminen het beste behouden totdat ze daadwerkelijk worden gebruikt. ## Weet ook goed wat er nog in huis is, dat kan van pas komen bij onverwachte buitenkansjes in de winkel of de marktkraam. ## Neem een of meerdere boodschappentassen en/of een boodschappenkrat mee en eventueel enkele plastic zakjes/tasjes van een vorige keer voor losse groenten en fruit. Dit bespaart verpakkingsmateriaal. # Bedenk waar de boodschappen het beste kunnen worden gehaald: welke winkel(s), markt, online website of andere verkooppunten aan consumenten. Weeg kwaliteit, assortiment, service, betrouwbaarheid en gemak af tegen de prijzen die worden gevraagd. Vooral met een klein budget kan het bovendien lonend zijn om aanbiedingen in de gaten te houden. # Let bij het kopen op: ## De houdbaarheidsdatum. Koop geen spullen die over de houdbaarheidsdatum zijn of er kort op zitten. Meestal staan achterin het schap versere spullen. Daar tegenover staat dat aan houdbare producten (zakjes, pakjes, blikken, potten) veelal additieven zijn toegevoegd, die het product er niet gezonder op maken, ook al zijn de vermelde E-nummers allemaal toegestaan en veilig. ## De versheid: groente en fruit mogen er niet slap eruit zien, bruine vlekjes of schimmel hebben; broccoli mag geen gele plekken hebben. Vlees en vleeswaren mogen geen bruine of groene vlekken hebben. Vis mag niet ruiken. Hoe verder een product gereisd heeft, hoe minder vers het kan zijn, meestal zijn ze dan ingevroren geweest, wat op zich niet verkeerd is. Vraag je bij fruit altijd af wanneer je het wilt eten: voor groene bananen en harde kiwi's en mango's duurt het nog wel enkele dagen tot meer dan een week voordat ze rijp zijn. Meloenen ruiken geurig als ze eetrijp zijn. Vraag het anders aan de verkoper. ## De verpakking:[[Bestand:Set of Spices.jpg|thumb|120px|Kruidenpotjes]] [[Bestand:Kitchen Funnel.jpg|thumb|120px|Keukentrechter]] ### De verpakking moet gaaf zijn. Een blik of potdeksel mag niet bol staan, want dan is de inhoud bedorven. Een blik mag geen butsen hebben. Het plastic om een product mag geen gaatjes hebben, want dan komt er lucht bij de inhoud en bederft het product sneller. ### De verpakking mag niet overdadig zijn, moet in verhouding tot het product staan. Laat bijvoorbeeld het kopen van losse, 1-persoons toetjes tot de uitzonderingen behoren, evenals afzonderlijk verpakte plakjes kaas en snoepjes. ### Als een product zowel in dure, luxe verpakkingen te koop is als in goedkopere zakjes: koop hooguit de eerste keer de luxe-uitvoering en vul die later bij met goedkopere navulzakjes. Bijvoorbeeld: gedroogde kruiden en specerijen zijn bij de Turkse of Aziatische winkel of op de markt meestal in goedkopere zakjes te koop, terwijl een supermarkt alleen duurdere uitvoeringen heeft, waar bovendien minder in zit. U kunt ook zelf lege kruidenpotjes kopen, al dan niet met een strooideksel, plak er zelf een etiket op en ze zijn klaar om te vullen met navulzakjes. Een trechter kan daarbij behulpzaam zijn. ## De ingrediëntenlijst: in het algemeen geldt: hoe korter hoe beter. ### ''Suiker'' zou alleen in producten moeten zitten waarin je het verwacht: frisdrank, snoep, koek, toetjes, zoet broodbeleg. Maar het zit in veel meer producten, ook waarin je het zelf niet zou toevoegen, zoals soepen en sauzen. Koop die niet. ### ''{{Wp|Mononatriumglutamaat|Smaakversterker}}'', ook bekend als E621, vetsin, MSG, (mono)natriumglutamaat en met enkele andere termen. Het komt ook in de natuur voor, geeft een extra hartige smaak en zorgt ervoor dat het verzadigingspunt later wordt bereikt en je moeilijk kunt stoppen met het eten van producten waar het in zit. Koop geen producten waar het in zit. ### ''Volkoren brood'' zou slechts vier ingrediënten moeten bevatten: volkorenmeel, water, (bakkers)zout en desem of gist. Maar dat soort brood is zeer moeilijk verkrijgbaar, zelfs brood bij veel natuurvoedingswinkels heeft een langere ingrediëntenlijst. Het dichtst in de buurt komen Allison (gist), en de Liefde en Passie broden (desem) van Albert Heijn. Brood dat je in ieder geval het beste NIET kunt kopen: #### met mout, moutmeel, moutextract of een andere term met "mout" erin: dan is het brood donker en lijkt het gezond, maar vaak is het witbrood met een kleurtje; #### met broodverbeteraar, meelverbeteraar, broodverbetermiddelen, melk, vet, suiker, emulgator, enzymen, gluten, ei; zij zorgen ervoor dat het brood luchtiger wordt of langer vers blijft, maar ze zijn niet nodig voor je gezondheid. Beter is het om steviger brood te kopen en direct na aankoop in te vriezen wat je niet dezelfde of volgende dag nodig hebt. ###''Vegaproducten'': de hoeveelheid eiwitten per 100 gram kan aanmerkelijk verschillen tussen merken en producten. Vlees en vis bevatten zo'n 18 à 30 gram eiwitten per ons, bij vegaproducten mag je al blij zijn als het rond de 15 gram per ons is. Bij voorkeur is er bovendien vitamine B12 en ijzer toegevoegd, zit er max. 1,1 gram zout per 100 g en geen suiker in. ## De hoeveelheid: koop alleen grotere hoeveelheden (die in de regel goedkoper zijn) als ze binnen de houdbaarheidsdatum gebruikt worden en als er ruimte voor is in de voorraadkast, koelkast of vriezer. Koop anders een kleinere hoeveelheid of vraag aan de verkoper of er ook kleinere hoeveelheden beschikbaar zijn; sommige groentewinkels en supermarkten staan toe om bijvoorbeeld halve bloemkolen of andijviestruiken te kopen. ## De prijs. ### Koop aanbiedingen alleen als u het product echt nodig heeft, als er plek voor is in de voorraadkast èn als het binnen de houdbaarheidsdatum gebruikt wordt. # Laat overbodig verpakkingsmateriaal in de winkel achter. # Pak de boodschappen zorgvuldig in: zware en robuuste spullen onderin en achterop de fiets, kwetsbare spullen, zoals zacht fruit, eieren, brood en gebak bovenin de tas die voorop de fiets gaat. # Na thuiskomst: ## Handen wassen. ## Pak direct de boodschappen uit en zet ze op de juiste plek: in de voorraadkast, koelkast of (in zelfgemaakte kant-en-klare pakketjes, bijvoorbeeld brood of vlees/vis voor steeds één dag) in de diepvriezer (zie volgende paragraaf). Meer informatie: * [https://www.voedingscentrum.nl/nl/veilig-eten-voedselinfectie-voorkomen/veilig-kopen.aspx ''Veilig kopen'' van het Voedingscentrum]. * [https://www.gezondheid.be/artikel/gezonde-voeding/versheid-van-voedingsprodukten-123#8 ''Kenmerken van verse vis'' van Gezondheid.be] === Bewaren van voedsel === Algemene regel: droog, koel (maar wel vorstvrij), in het donker en afgesloten. Afgesloten wil zeggen in een pot, fles of doos met deksel die er strak oppast, of in een papieren zak als het om verse levensmiddelen als aardappelen, groente en fruit gaat. Er zijn wel uitzonderingen: * Verse groente: veel gaat in de koelkast, maar niet alles, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bewaren/waar-bewaar-ik-groente-en-fruit.aspx Groente en fruit bewaren van het Voedingscentrum]. Wat buiten de koelkast bewaard wordt, zoals aardappelen, uien, knoflook en tomaten, moet droog en donker opgeslagen worden. * Verse kruiden en verse asperges: in een vochtige doek gewikkeld in de groentela van de koelkast; verse kruiden kunnen ook in een hoog glas met water. Bewaartermijn: hooguit enkele dagen. * Tropisch fruit zoals verse ananas, mango, banaan en kiwi, buiten de koelkast bewaren, en ze mogen ook in het daglicht bewaard worden, zeker als ze nog niet rijp genoeg zijn om te eten. * Droog voedsel zoals rijst, macaroni, beschuit, crackers en andere graanproducten, gedroogde kruiden en specerijen en gedroogde peulvruchten hoeven niet gekoeld te worden bewaard, maar wel koeler dan 20° C (en ook droog, donker en afgesloten). ** Tafelzout: voeg enkele korrels rijst toe aan een zoutstrooier, dan wordt het zout niet vochtig. * Diepvriesproducten: uiteraard in de vriezer. Ingevroren voedsel is niet onbeperkt houdbaar, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/koken-en-bewaren/hoelang-is-eten-houdbaar-in-de-diepvries hoelang is eten houdbaar in de diepvries van Voedingscentrum]. * Voorverpakte levensmiddelen die in de winkel buiten de koeling staan, hoeven ook thuis niet in de koelkast, mits ze niet zijn aangebroken. Dit geldt dus ook voor eieren. * Zie ook: ** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bewaren/bewaartips-voor-koelkast-vriezer-en-voorraadkast.aspx bewaartips van het Voedingscentrum] ** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bewaren.aspx eten bewaren, van het Voedingscentrum] kies zelf uit 2.000 specifieke voedingsmiddelen ** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/veilig-eten-voedselinfectie-voorkomen/veilig-bewaren.aspx voedsel veilig bewaren van het Voedingscentrum] Overige aanbevelingen: * Zet de koelkast op 4° C. * Zet producten met een korte houdbaarheidsdatum vooraan op de plank, om verspilling te voorkomen. Zet nieuw gekochte producten achter soortgelijke oude producten. Gebruik altijd eerst de oudste producten, of die met de meest nabije houdbaarheidsdatum. * Gebruik verse producten (zoals groente, fruit, vlees, vleeswaren en brood) zo snel mogelijk, in ieder geval binnen enkele dagen. Harde groenten als wortelen, kool en knolselderij kunnen iets langer in de koelkast bewaard worden dan bladgroente als spinazie, andijvie en kropsla. Sommige vleeswaren moeten snel (binnen twee dagen) worden opgemaakt, zoals leverworst, rosbief en filet americain; andere soorten kunnen iets langer worden bewaard, zoals salami, droge worst, gerookte ham en spek. Vries vlees, vleeswaren en brood direct na aankoop in (in porties voor hooguit twee dagen) als zij niet binnen twee dagen worden opgemaakt. * Koel restjes en expres teveel gekookte porties eerst goed af voordat je ze in de koelkast zet. Ze zijn dan nog twee dagen houdbaar. Zet ze in de diepvries als je ze langer wilt bewaren. * Gebruik zo min mogelijk plastic en aluminiumfolie om voedsel te bewaren. Gebruik liever koelkastdozen in allerlei maten met een deksel dat goed afsluit. * Kijk producten regelmatig na op bederf (verse producten: enkele malen per week) en houdbaarheidsdatum (potten, blikken en pakken: halfjaarlijks). * Bewaar verpakkingsmateriaal dat nogmaals gebruikt kan worden, zoals plastic zakken van broden, lege potjes (maar overdrijf niet, van elke soort en maat twee is meestal voldoende) en plastic doosjes van bijvoorbeeld kruiden die nog als koelkastdoos kunnen dienen. Gooi overig verpakkingsmateriaal in de juiste vuilcontainer/kliko. === Hygiëne en voedselveiligheid in de keuken === Het is overal belangrijk om op hygiëne te letten, maar in de keuken nog extra omdat het daar om voedselveiligheid gaat. Enkele suggesties: * Handen wassen: ** Elke keer bij thuiskomst. ** Voordat de boodschappen worden uitgepakt en opgeborgen. ** Vóór het afdrogen en opbergen van schone vaat. ** Vóór het bereiden van maaltijden. ** Vóór het eten. ** En uiteraard na elk wc-bezoek. ** Zorg voor zeep op en een schone handdoek vlak bij de gootsteen. [[Bestand:Natte vaatdoek hangt te drogen aan een rekje bij het aanrecht 2024.jpg|thumb|Natte vaatdoek hangt te drogen aan een rekje bij aanrecht]] * Zorg voor een schone vaatdoek; als hij stinkt bent u veel te laat met verversen. Hang een vaatdoek uit, zorg voor een rekje bij de gootsteen waarop dat kan. Op vochtige vaatdoeken kunnen bacteriën en ander gespuis zich veel sneller ontwikkelen dan op droge. * Zorg voor een schone theedoek; en ook als er een afwasmachine is, moet er wel eens iets worden afgedroogd. * Zorg voor een schoon aanrecht, zowel qua hygiëne als qua spullen die erop staan. Een leeg aanrecht werkt veel prettiger dan een vol. * Gooi afval direct in een goed afgesloten vuilnisbak, dan blijft het aanrecht schoon en krijgt ongedierte (zoals fruitvliegjes, ratten en muizen) minder kans. Koffiefilters, theezakjes en warme voedselresten wel eerst laten afkoelen. * Gooi altijd voedsel weg als het bedorven is of lijkt, d.w.z. ** als er schimmel op zit (uitgezonderd schimmelkaas; op harde kaas met schimmel kan de schimmel met een ruime boog worden weggesneden, op andere voedingsmiddelen heeft dat geen zin omdat daar de schimmel ook in de rest ervan zit, ook al zie je die daar niet) ** als het muf ruikt ** als een klein beetje al vies smaakt ** als een product over de houdbaarheidsdatum '''TGT''' is, te gebruiken tot: altijd weggooien, dit geldt meestal voor verse vis en vers vlees. ** Een product dat over de houdbaarheidsdatum '''THT''' is, tenminste houdbaar tot, kan meestal nog enige tijd worden gebruikt, al zal de smaak achteruitgaan. Maar als het er niet meer goed uitziet, verkeerd ruikt of vies smaakt, dan moet het worden weggegooid. Meer informatie: [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/koken-en-bewaren/twijfel-over-de-houdbaarheidsdatum-kun-je-dit-nog-opeten-of-niet.aspx Houdbaarheidsdatum van het Voedingscentrum]. * In het algemeen: Maak spullen direct schoon als ze vuil zijn geworden, als er is gemorst of als er vlekken zijn gemaakt. Dan gaat het het gemakkelijkste. Dit geldt in ieder geval ook voor het aanrecht, het fornuis, roosters van een oven en barbecue. Vul aangekoekte pannen, braadslees en ovenschotels met een laagje water en was ze direct af na de maaltijd. * Maak de gootsteen, het aanrecht, keukenkastjes, keukenlades, kookplaat, oven, magnetron en andere keukenapparaten regelmatig goed schoon. Ze kunnen anders broedplaatsen van ongedierte worden, of slechter gaan werken door bijvoorbeeld kalkaanslag. Een vaatdoek en een sopje van warm water en afwasmiddel is veelal voldoende, voor gootsteen, aanrecht en kookplaat is vaak een schuurmiddel nodig (poeder of vloeibaar). ** Voor het schoonmaken van een '''oven''' zijn verschillende methoden. Vooraf: zorg dat er geen kruimels en ander los vuil meer in de oven is, gebruik daarvoor een stofzuiger. Daarna zijn er alternatieven: *** Smeer de wanden van een warme oven in met ''groene zeep''. Zet vervolgens een vuurvaste schaal verdunde ''ammoniak'' (verhouding: 4/5 kokend water en 1/5 ammoniak) in de oven en laat dit een nachtje staan. Vergeet niet om ‘s nachts een raampje open te laten staan, de ammoniak stinkt behoorlijk. De ammoniak zorgt ervoor dat de vette aanslag zacht wordt. Reinig de ovenwanden de volgende dag met een stuk keukenpapier of een oude krant.&nbsp;<ref>[https://www.tantekaat.be/tip/oven-reinigen/ Tante Kaat], [https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken De Witgoed-Outlet] en [https://njam.tv/blog/oven-schoonmaken-zo-ga-je-best-te-werk NJAM.tv]</ref> *** Doe een beetje ''baking soda'' op een vochtig doekje en neem de binnenkant van de oven af. Laat het middel even intrekken en poets de oven vervolgens schoon met een vochtige doek. Laat op hardnekkige plekken de baking soda een nacht laat intrekken, en poets de oven de volgende morgen schoon.&nbsp;<ref>https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken</ref> *** Verwarm de oven tot een temperatuur tussen 200 en 250 °C. Zet een vuurvaste kom met water en een kopje ''soda'' in de oven gedurende 20 minuten. Haal de kom vervolgens uit de oven en wrijf met een propere, vochtige doek de zijkanten schoon.&nbsp;<ref>https://njam.tv/blog/oven-schoonmaken-zo-ga-je-best-te-werk</ref> *** Doe een ''vaatwastablet'' in een ovenbestendig kommetje water. Ovendeur dicht en laat het geheel tien minuten in een voorverwarmde oven op 200°C staan. Haal het vuil hierna weg met een vochtige doek.&nbsp;<ref>https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken</ref> *** Verwarm de oven tot 200°C en plaats daarna een hittebestendig bakje met heet water en een scheut ''schoonmaakazijn'' in de oven (verhouding: (1/4 kopje azijn op 1 kopje water). Schakel het ovenprogramma uit en sluit de ovendeur. Na enkele uren kan de ovendeur weer worden geopend en kunnen de aangekoekte etensresten verwijderd worden met een stukje keukenpapier.&nbsp;<ref>https://www.superkeukens.nl/inspiratie/weblog/grootmoeders-tips-zo-maak-je-de-oven-schoon</ref> *** Snijd een halve ''citroen'' in partjes, doe deze in een ovenbestendig bakje gevuld met een bodempje water en pers de andere helft uit boven de ovenschaal. Plaats dat bakje gedurende tien minuten in een voorverwarmde oven op 200 °C. De warmte zorgt ervoor dat het citroensap verdampt. Na ongeveer tien minuten de viezigheid wegpoetsen met een vochtige doek.&nbsp;<ref>[https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken De Witgoed-outlet] gecombineerd met [https://njam.tv/blog/oven-schoonmaken-zo-ga-je-best-te-werk NJAM.tv]</ref> *** Speciaal om hardnekkige vetresten te verwijderen: Verwarm de oven tot 200 °C en zet dan de oven uit. Pak een stuk ''groene zeep'', maak deze nat en wrijf de zeep over het vette oppervlak van de oven. Zet vervolgens een hittebestendig bakje met heet water in het midden en sluit de ovendeur. Na enkele uren is het vet eenvoudig te verwijderen met een stuk keukenpapier.&nbsp;<ref>https://www.superkeukens.nl/inspiratie/weblog/grootmoeders-tips-zo-maak-je-de-oven-schoon</ref> *** Voor het rooster van de oven (of barbecue): Gebruik een metaalborstel (of staalborstel) of een Brillo-schuursponsje.&nbsp;<ref>https://www.superkeukens.nl/inspiratie/weblog/grootmoeders-tips-zo-maak-je-de-oven-schoon</ref> :: In alle gevallen geldt: Haal na afloop nog een vaatdoek over de ovenwanden heen, die gedompeld is in een warm sopje met afwasmiddel en vervolgens is uitgewrongen. ::'''Waarschuwing''': Meng nooit verschillende schoonmaakmiddelen door elkaar, dit kan een onaangename chemische reactie veroorzaken!! * '''Koelkast''' schoonmaken: minstens eenmaal per 3 maanden. Zie [https://www.consumentenbond.nl/koelkast/koelkast-schoonmaken ''Koelkast schoonmaken'' door Consumentenbond] * Draag een schort tijdens het koken, dat voorkomt dat bovenkleding vies wordt. * Uiteraard werkt u met schoon kookgerei, zoals pannen, keukenmessen en pollepels. * Groente en fruit: altijd wassen voor gebruik, tenzij het gaat om voorverpakte gewassen groente, voorverpakt geschild fruit of fruit dat nog geschild wordt, zoals bananen, meloen en kiwi's (doe dat dan wel met schone handen). * Vries voedingswaren die u niet direct gebruikt snel in, zoals kip, vlees, vleeswaren, vis, brood, extra porties, kliekjes en uiteraard gekochte diepvriesproducten. Zet de vriezer op -18° C. Zorg er wel voor dat ingevroren voedingsmiddelen op tijd worden opgemaakt, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/koken-en-bewaren/hoelang-is-eten-houdbaar-in-de-diepvries.aspx Bewaartermijnen van het Voedingscentrum]. * Was ten minste één ker per dag af (afhankelijke van de grootte van het huishouden vaker) of zet vuile vaat direct in de vaatwasser. ** Vul lege pannen met een klein laagje water zodat ze niet aankoeken. Dan zijn ze later gemakkelijker af te wassen. ** Verwijder direct etensresten van borden en schalen. Sommige restjes kunnen bewaard worden en later worden opgewarmd als lunch- of bijgerecht, andere gaan in de vuilnisbak (groenbak). ** Zie [[Huishouden/Hygiëne#Afwassen|Afwassen]] in het hoofdstuk Hygiëne voor methoden van afwassen. * Zie het hoofdstuk [[Huishouden/Hygiëne]] voor meer hygiëne in huis. === Keukenuitrusting === Om te kunnen koken, maaltijden bereiden, voedingsmiddelen bewaren en hygiëne te betrachten, zijn allerhande voorwerpen nodig. Minimaal nodig zijn: * kooktoestel met minimaal twee pitten * koelkast met een vriesvak of een aparte vriezer * twee kookpannen, een steelpan en een koekenpan, alle met dikke bodem en een deksel; als het budget en de ruimte in de keuken dat toelaten ook een braadpan en een snelkookpan; het materiaal van pannen is afhankelijk van de warmtebron die je gebruikt (gas, inductie, keramisch, etc.), let daarop bij het kopen; ook handig: pannen en koekenpannen die ook in de oven kunnen: dan kun je een gerecht eerst op de kookplaat voorbereiden en het voor het vervolg direct in de oven plaatsen; roestvrijstalen pannen zijn prima voor een efficiënt huishouden: ze kunnen in de afwasmachine en zijn slijtvast; een koekenpan kan ook van roestvrijstaal zijn, mits hij een dikke bodem heeft; braadpannen zijn vaak geëmailleerd, die mogen in prinicpe in de de vaatwasser, maar moeten wel voorzichtig behandeld worden, er kunnen gemakkelijk schilfers afgestoten worden; koop daarom geen complete pannenset: verschillende soorten pannen kunnen beter van verschillende materialen worden gekocht, steeds wat het beste materiaal is voor de soort pan; let bij het gebruik wel op: ** zure gerechten (zoals appelmoes en rabarber) mogen niet lang in roestvrijstalen pannen blijven staan, doe ze zo snel mogelijk na het koken over in bijvoorbeeld een glazen schaal die niet direct op een koud aanrecht staat (zet er een onderzetter of pannenlap onder) ** warme geëemailleerde pannen mogen niet op een koud aanrecht worden gezet of in koud water worden gedompeld ** voor zowel roestvrijstalen als geëmailleerde pannen geldt: gebruik geen metalen pannensponsjes en schuurpoeder; beide soorten kunnen wel worden uitgekookt met soda * keukentextiel: (katoenen) vaatdoeken, theedoeken, keukenhanddoeken, dweil, waarvan de aantallen afhankelijk zijn van de frequentie van verschoning en wassen; daarnaast pannenlappen en een schort * een rek voor het drogen en ophangen van vaatdoeken, hand- en theedoeken * vergiet, zeef (in verschillende groottes, van theezeefje tot die voor zeven van bloem), rasp, trechter * keukenweegschaal (met een verfijnde schaal, tot 500g à 1 kg en handig op te bergen), maatbeker van een liter, kookwekker; de eerste twee zorgen ervoor dat er op maat wordt gekookt: niet te weinig maar ook niet te veel wat tot verspilling zou leiden * snijplank * bestek: bestekbak, lepels, vorken, messen, theelepels, zowel om in de keuken te gebruiken als voor aan tafel: vleesmes, gekarteld mes met een lang lemmet (voor het snijden van brood en groente), (aardappel)schilmesje met een klein lemmet, dunschiller, houten pollepel, bakspatel (om voedsel in een koekenpan om te keren), garde, pannenkoekenmes, als er budget is: ook een flessenlikker/flessenschraper (om het laatste restje slasaus en andere dikke vloeistoffen uit flessen te kunnen halen), flessenuitdruiper, aardappelstamper, schuimspaan, tang voor vlees en groente; opscheplepels voor soep, jus, aardappelen en groente; de aantallen zijn steeds afhankelijk van het aantal huisgenoten en de frequentie van afwassen; bestek: van roestvrij staal, die kunnen in de afwasmachine * (handmatige) blikopener&nbsp;<ref>Een elektrische blikopener is voor mensen van wie de handen niet meer sterk genoeg zijn voor een handmatige blikopener; bovendien hebben de meeste blikken tegenwoordig een lipje waarmee ze kunnen worden opengetrokken en is er nog maar zelden een blikopener nodig</ref>, flessenopener, kurkentrekker, dekselopener, schaar * serviesgoed: diepe en platte borden (grote platte borden voor de warme maaltijd en kleinere voor de broodmaaltijd), mokken, koppen en schotels, waterglazen, schalen in diverse maten, waarvan ten minste één ovenschaal, dessertschaaltjes, citruspers, eierdoppen * theepot, aparte koffiepot of thermoskan (die alleen voor koffie wordt gebruikt in verband met achterblijvende koffiegeur/-smaak), (keramieke, metalen of plastic) koffiefilter, thee-ei als u losse thee gebruikt, theemuts * onderzetters voor hete pannen * goed afsluitbare voorraadbussen en/of -potten voor beschuit, crackers/knäckebröd, soepstengels, macaroni, rijst, havermout, volkorenmeel, peulvruchten, koffie, thee, suiker en andere droge voedingsmiddelen, koelkastdozen; mede afhankelijk van voorkeuren * goed afsluitbare bewaarbakjes, die zowel in de koelkast als in de vriezer bewaard kunnen worden; eventueel ook vershoudfolie * voorraad: zilvervliesrijst, volkoren macaroni, spaghetti en/of mie, volkoren soepstengels, diverse soorten gedroogde peulvruchten, tuinkruiden, specerijen; volkoren crackers en beschuit, volkoren ontbijtgranen zonder suiker (zoals havermout en Brinta), diverse soorten noten, pindakaas, zonnebloemolie, thee, koffie, papieren koffiefilters; noodvoorraad met conserven (potten en blikken groente, soep, vis, peulvruchten, bouillon), flessen water en pakken lang houdbare melk (zorg er wel voor dat deze producten binnen de houdbaarheidsdatum worden opgemaakt en steeds vervangen); daarnaast sneller bedervende voedingsmiddelen zoals brood, aardappelen, groente, fruit, vlees, vis, melkproducten, kaas, eieren, halvarine ** een basisvoorraad tuinkruiden en specerijen kan bestaan uit: tijm, rozemarijn, bieslook, basilicum, laurierblad, oregano, dille, bonenkruid, peper, paprikapoeder, kerrie, nootmuskaat, (hele) kruidnagel en gemberpoeder; desgewenst aangevuld met dragon, kervel, majoraan/marjolein, peterselie, munt, venkelzaad, karwij, kaneel (poeder of stokjes), foelie, kurkuma/geelwortel, chilipoeder en wat u verder nog tegenkomt in de kruidenkraam op de weekmarkt of in de Aziatische winkel; experimenteer ermee: koop af en toe iets onbekends, zoek er recepten bij en als het u bevalt, houdt u het in uw basisvoorraad en anders koopt u de volgende keer weer iets anders; ** andere veelgebruikte smaakmakers zijn sojasaus of ketjap, azijn, tomatenpuree, mosterd en vanillestokjes * schoonmaakmiddelen voor in de keuken, zoals zeep en een zeepbakje waarin nat zeep kan uitlekken, afwasmiddel, schuurmiddel, afwasborstel, afwasteil, afdruiprek, schuurspons, boenborstel, keukenrol of een rol WC-papier (die goedkoper in het gebruik is) met houder * dienblad/theeblad * basis-kookboek (zoals {{Wp|Het nieuwe Haagse kookboek|Het nieuwe Haagse kookboek}}, {{Wp| Wannée kookboek|Wannée kookboek}} of het Margriet kookboek). Naar gelang budget, ruimte en behoefte kunnen zowel de soorten als de aantallen worden uitgebreid, zie {{Wp|Categorie:Keukengerei|Categorie:Keukengerei}} en {{Wp|Categorie:Keukenapparatuur|Categorie:Keukenapparatuur}} in Wikipedia voor inspiratie. Let er bij het '''kopen''' van vaatwerk op, bijvoorbeeld servies, bestek en pannen, dat ze in de vaatwasser mogen. Het gaat in ieder geval om plastic (zoals spatels, koelkastdozen, opbergbussen, litermaat, beslagkom), metalen en keramische voorwerpen (pannen, koekenpannen, bestek), natuurstenen voorwerpen (zoals marmeren snijplanken, overschalen), delicaat glas en porselein. Ook al heeft u nu nog geen vaatwasser, dat kan in de toekomst veranderen. Een keukenuitrusting kost veel geld, zelfs als je die tot het minimum beperkt. Het sparen voor een ouderwetse {{Wp|Uitzet (uitrusting)|uitzet}} was nog niet zo'n slecht idee. Begin er als tiener al mee, oriënteer je op wat handig is, op kwaliteit en prijzen, vraag advies aan volwassenen die bedreven zijn in het huishouden (zoals je ouders), weet wat je wilt, zet dat op een verlanglijstje, koop beetje bij beetje voorwerpen die naar je zin zijn, vraag ze als cadeau voor je verjaardag of andere gelegenheden (Sinterklaas, kerst) en sla ze op in een doos op je kamer of op zolder bij je ouders totdat je ze nodig hebt. Ze hoeven niet allemaal nieuw te zijn, de kringloopwinkel of andere tweedehandswinkel kunnen ook uitkomst bieden en zorgen ervoor dat de kosten laag blijven (en het afvalprobleem binnen de perken blijft). En: schaf liever iets aan dat een levenlang meegaat en wat duurder is, dan goedkope spullen die snel kapot gaan of slijten of toch niet zo handig in gebruik zijn. Probeer het aantal apparaten zoveel mogelijk te beperken. Ze nemen ruimte in, hebben onderhoud nodig, gaan beperkte tijd mee, kosten geld en grondstoffen en leveren afvalproblemen op. Oplossingen: * Water koken kan in een fluitketel of steelpan met een deksel, dan is er geen waterkoker en/of koffiezetapparaat nodig. * Koffie zetten kan met een thermoskan en een koffiefilter. * Fijnmalen van ingrediënten kan ook met een roerzeef in plaats van met een keukenmachine. <gallery widths="140" heights="140"> Filters, അരിപ്പ.JPG|Verschillende maten zeven Schälmesser.jpg|Schilmesje en twee soorten dunschillers Flessenschraper, objectnr KB 2615.tif|Flessenschraper en houder voor het laten uitlekken van flessen Pfannenwender-1.jpg|Pannenkoekenmes (boven) en bakspatel (onder) Citrus-hand juicer. (8178990049).jpg|Citruspers Manual coffee preperation.jpg|Koffie zetten met een koffiefilter en koffiepot Passe-legumes.JPG|Roerzeef met drie verschillende zeven/bodems Terka.jpg|Verschillende soorten raspen Râpe à fromage - démontée.jpg|Handraspmolen 18-03-25-Küchenutensil-DSCF1421.jpg|Messenslijper </gallery> === Noodpakket === Het is verstandig om een [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/eten-kopen-en-keurmerken/moet-ik-een-noodpakket-met-eten-en-drinken-in-huis-hebben.aspx noodvoorraad] in huis te hebben voor een plotselinge ramp of andere noodsituatie; dat kan ook al hevige sneeuwval of ijzel zijn, of, zoals aan het begin van de coronacrisis, dat plotseling de flessen bakolie en pakken wc-papier waren uitverkocht. Ga er daarbij van uit dat water, gas en elektra niet beschikbaar zijn. Zorg ook voor gereedschap om verpakkingen open te maken, zoals een schaar, blik- en flesopener indien die van toepassing zijn. Voedsel kun je buiten verwarmen op een campinggasbrander of barbecue die op houtskool (+ aanmaakblokjes + lucifers) werkt. Let er wel op om dit pakket jaarlijks te verversen en oude spullen op tijd op te maken of weg te doen.<br> Officiële website voor Nederland: [https://www.denkvooruit.nl/bereid-je-voor/stel-je-noodpakket-samen Denkvooruit.nl]. == Meer externe bronnen == * [https://www.voedingswaardetabel.nl/ Voedingswaardetabel] voedingswaarde (voedingsstoffen) per voedingsmiddel == Bronnen, noten en/of referenties == {{Appendix}} {{Sub}} [[Categorie:Voeding]] 7kxqppr84g6dcyq72h1y79m8vftnnho 0 43931 421884 415839 2026-04-08T13:04:11Z Erik Baas 2193 link Kookboek/Grillen 421884 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Bratwurst 2015100901.jpg|thumb|Braadworstjes in een koekenpan]] '''Braadworst''' is een soort worst die gemaakt is van varkens-, runder- en/of kalfsgehakt, kruiden en specerijen, met een omhulsel van schoongemaakte dierlijke darmen, zoals van varkens en schapen. Braadworsten kunnen verschillende vormen hebben, van langerekt en dun tot korter en gedrongen. Dit artikel is voor al deze soorten, inclusief '''saucijzen''' (korter en gedrongen) en '''verse worst''' (die soms iets dikker en in opgerolde vorm bij slagers verkrijgbaar is, zeker als je ze van tevoren bestelt). Een braadworst is geschikt om te braden of te [[Kookboek/Grillen|grillen]]: * Braden in een koekenpan of braadpan. Smelt er een klontje boter of margarine in, leg de braadworst(en) er in en schroei beide zijden dicht. Braad de worst daarna in circa 15 minuten gaar, op een laag vuur en met een deksel of spatdeksel op de pan, en keer de worsten enkele malen. * Vooraf aan de bereiding op de barbecue is het aan te raden braadworsten eerst half gaar te koken vanwege het risico op onvolledige gaarheid op de barbecue, waardoor ziektekiemen niet voldoende worden gedood. Leg de worsten daarna op de grill en keer ze regelmatig, totdat aan beide zijden bruin zijn. Braadworstjes worden vaak opgediend met stamppotten, vele andere aardappel- met groentengerechten, in broodjes, maar passen in stukjes gesneden ook goed in een rijst- of pastagerecht, in plaats van bijvoorbeeld gehakt. Braadworst is lekker met ketchup, mosterd en/of gebakken uien. == Fotogalerij == <gallery widths="180" heights="180"> Bratwürste (abgepackt) 3.jpg|Rauwe saucijzen Bratwurst long.jpg|Rauwe braadworst in opgerolde vorm Bratwurst on the grill.jpg|Braadworst op een grill/barbecue Bratwurst at Antell Martintalo.jpg|Braadworsten met zuurkool en aardappelpuree Wildbratwürste Blecksteinhaus.jpg|Braadworst met rode kool en gebakken aardappelen Bratwurst in a London bloomer.jpg|Braadworst met een broodje Boterham met gebakken appel en verse worst 2026.jpg|Boterham met gebakken appel en verse worst </gallery> == Recepten met braadworst == <DynamicPageList> category= KB-braadworst mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> == Bewaren == * Rauw: ** Voorverpakt: zie de houdbaarheidsdatum op de verpakking. ** Van de slager of een aangebroken verpakking: 2 dagen in de koelkast, goed afgedekt. ** 1 maand in de vriezer. * Gaar/gebakken of gegrild, mits direct afgekoeld en goed afgedekt: ** 2 dagen in de koelkast. ** 3 maanden in de vriezer. [[Categorie:Worst|Braadworst]] {{Sub}} qgl9fn3ufkpe0d0xo8e3rj4n81sa4rx 0 44114 421947 399527 2026-04-08T22:31:02Z Erik Baas 2193 {{Kolommen automatisch 421947 wikitext text/x-wiki [[File:Tomato pure.jpg|thumb|Blikje tomatenpuree; meestal wordt dit formaat blikje bedoeld in een recept]] '''Tomatenpuree''' is een puree die verkregen is uit fijngemaakte tomaten en vervolgens is ingedikt. Het is verkrijgbaar in blikken en in tubes. == Gebruik == Tomatenpuree is het lekkerst als het even wordt meegefruit. Het kan in talloze gerechten worden gebruikt, van pasta's en soepen tot rijstgerechten. == Bewaren == * Onaangebroken: zie de houdbaarheidsdatum op de verpakking. * Aangebroken tubes: met de dop op de tube: in de koelkast, maximaal 3 maanden. ==Recepten met tomatenpuree== {{Kolommen automatisch |inhoud= <DynamicPageList> category=KB-tomatenpuree mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> }} [[Categorie:Smaakmaker|Tomatenpuree]] {{Sub}} ieq6upishfjhld5yleolfhdqgldmpmc 10 44583 421948 413117 2026-04-08T22:54:03Z Erik Baas 2193 +lat=Latijn 421948 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#Switch:{{Lc:{{{1|}}}}}<!-- *** deze lijst is alfabetisch gesorteerd op de taalcode *** --> |count=55<!-- handmatig in te vullen; zonder default-waarde en foutmeldingen --> |ab=Abchazisch |af=Afrikaans |an=Aragonees |ar=Arabisch |ast=Asturisch<!-- ISO 639-2--> |az=Azerbeidzjaans |be=Wit-Russisch |bi=Bislama |bn=Bengaals |ca=Catalaans |cs=Tsjechisch |da=Deens |de=Duits |en=Engels |eo=Esperanto |es=Spaans |fa=Perzisch (Farsi) |fi=Fins |fr=Frans |gl=Galicisch |grc=Oudgrieks |hr=Kroatisch |id=Indonesisch |is=IJslands |it=Italiaans |ja=Japans |kn=Kannada |ko=Koreaans |la=Latijn |lat=Latijn<!-- ISO 639-2--> |lt=Litouws |lv=Lets |mg=Plateaumalagasi |mwl=Mirandees<!-- ISO 639-2--> |nds=Nederduits<!-- ISO 639-2--> |nl=Nederlands |nn=Nynorsk |no=Noors |nov=Novial |or=Odia (Oriya) |pi=Pali |pih=Norfuk |pl=Pools |pt=Portugees |ro=Roemeens |ru=Russisch |sco=Schots<!-- ISO 639-2--> |sv=Zweeds |tpi=Tok Pisin |tr=Turks |uk=Oekraïens |vi=Vietnamees |wa=Waals |yi=Jiddisch |yue=Chinees (Kantonees)<!--nl.wikipedia--> |zh=Chinees |#default={{Fout|Onbekende taalcode "{{{1}}}"; voeg deze aub. toe aan [[Sjabloon:Taalcode]]}}<!-- -->[[Categorie:Wikibooks:Pagina's met technische fout(en)]] }}<!-- --></includeonly><noinclude>{{Sjablooninfo|1= ;Doel :Deze sjabloon bevat {{Hover|tekst={{Taalcode|count}}|hovertekst=(dd. 13 augustus 2025)}} twee- en drieletterige taalcodes met de naam van de taal; de meeste volgens [[w:Lijst van ISO 639-codes|ISO 639-1]]. Bedoeld voor categorieën als bv. [[:Categorie:Gebruiker nl]], maar ook elders inzetbaar. Niet hoofdlettergevoelig. ;Voorbeeld {{Sjabdemo|Taalcode|en}} {{Sjabdemo|Taalcode|FR}} }} [[Categorie:Sjablonen]] [[Categorie:Sjablonen data]] </noinclude> 3lwkx4w0p3xu4tf5uz9n6z7sfyu26i6 0 45062 421977 419910 2026-04-09T09:57:57Z JopkeB 18060 /* Criteria */ Gebaseerd op oude Schijf van Vijf 421977 wikitext text/x-wiki Een '''dagmenu''' biedt suggesties voor een hoofdmaaltijd op een bepaalde dag, het geeft antwoord op de vraag: Wat eten we vandaag? (of wat kunnen we vandaag eten?). Op de voorpagina van het [[Kookboek]] staat elke dag een ander dagmenu. ==Meer dagmenu's== Alle dagmenu's zijn opgenomen in visuele overzichten: '''Dagmenu's in [[Kookboek/Dagmenu's kwartaal 1|Kwartaal 1]] - [[Kookboek/Dagmenu's kwartaal 2|Kwartaal 2]] - [[Kookboek/Dagmenu's kwartaal 3|Kwartaal 3]] - [[Kookboek/Dagmenu's kwartaal 4|Kwartaal 4]]&nbsp;<ref>Omdat een jaaroverzicht technisch niet uitvoerbaar is (de plaatjes en links stoppen in mei), worden overzichten van de dagmenu's per kwartaal getoond. Gekopieerd van [[Gebruiker:Vangelis/Dagrecept]]</ref> en [[Kookboek/Feestmenu's|Feestmenu's]]'''.<br> Op deze manier kunnen bijvoorbeeld gemakkelijk weekmenu's worden samengesteld, of voor enkele dagen vooruit boodschappen worden gedaan. Ook vergemakkelijkt het de keuze voor een feestelijk menu. == Over de dagmenu's == Deze dagmenu's bieden uitdrukkelijk suggesties. Iedereen kan ze voor zichzelf aanpassen naar eigen smaak, voorkeuren en budget, of ze overslaan en eigen favoriete gerechten inplannen. De recepten gaan in het algemeen uit van zelf alles bereiden, maar uiteraard is iedereen vrij om kant-en-klare ingrediënten te gebruiken; let dan wel op de versheid en op overbodige toevoegingen als zout, suiker, vet en E-nummers; in de regel geldt: hoe minder (onbekende) ingrediënten, hoe beter.<br> Maar dit is in de eerste plaats een kookboek in Wikibooks, een leerboek bedoeld voor het aanleren van kooktechnieken, het aanbieden van recepten voor gerechten die buiten de comfortzone van de gemiddelde Nederlander/Vlaming/Surinamer vallen en het stimuleren om zelf gezonde gerechten samen te stellen; daarom wordt zo min mogelijk gebruik gemaakt van gemaksvoedsel. === Criteria === Bij het samenstellen van de dagmenu's in dit Kookboek zijn de volgende criteria gehanteerd: # Er is naar gestreefd zoveel mogelijk '''verse ingrediënten van het seizoen''' op te nemen. Als "seizoen" geldt de periode waarin een ingrediënt een groot aanbod kent en goed verkrijgbaar is in de Lage Landen bij de Noordzee (Nederland, België); in andere werelddelen kan de verkrijgbaarheid anders zijn. # Elk dagmenu bevat ten minste:&nbsp;<ref>Met de verschijning van het [https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(25)01201-2/fulltext EAT-rapport] op 2-10-2025 zijn de aanbevolen hoeveelheden aanzienlijk veranderd (p. 8 van het rapport): gemiddeld<br> *per dag (niet alleen voor diner, maar ook inclusief ontbijt, lunch en tussendoortjes): **210 g volkoren granen (incl. zilvervliesrijst) **300 g groenten en 50 g knollen (wortels, knolselderij, koolraap, e.d.) **200 g fruit ** 50 g noten en pinda's **250 g melk en melkproducten * per week: ** 525 g (75 g per dag) gedroogde peulvruchten (dat is zo'n 5x per week 100 g, incl. vegaproducten) ** 210 g kip en ander gevogelte (2x per week 100 g) ** 210 g vis en zeevruchten (2x per week 100 g) ** 105 g eieren (zo'n 2 per week) ** 105 g runder-, varkens- of lamsvlees (1x per week 105 g, incl. vleeswaren) Opmerkingen: * De vraag is wel of we dan nog alle benodigde mineralen en vitamines binnen krijgen. * Aangezien de dagmenu's in dit Wiki-Kookboek al vóór deze datum zijn samengesteld en dat heel veel tijd heeft gekost, worden ze voorlopig niet op deze nieuwe inzichten aangepast. Bovendien moet er dan wel een tweejaarlijkse cyclus komen om alle vleesrecepten aan bod te laten komen, en vele recepten zullen dan ook afvallen omdat ze zelf al niet aan de aanbevelingen voldoen. ''[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], 3-10-2025''</ref> ## 200-250 g verse '''groente''' van het seizoen.&nbsp;<ref>Voor het bepalen van seizoensgroente is gebruik gemaakt van de [https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Consumenten/Veelgestelde%20vragen/Voedingscentrum%20seizoengroente-%20en%20fruitkalender.pdf Groente- en fruitkalender van het Voedingscentrum]</ref> ## '''Gezonde koolhydraten''', zoals zilvervliesrijst, aardappelen, volkorenpasta, peulvruchten en/of een gerecht met volkorenmeel, bijvoorbeeld volkorenbrood, roggebrood of platbrood. Als niet uitdrukkelijk in een recept bij de ingrediënten een volkoren-ingrediënt vermeld staat, wees dan zelf zo wijs om daar wel voor te kiezen. Uitzonderingen kunnen speciale gerechten zijn, zoals risotto en rijstepudding. ## '''Eiwitten''', zoals vlees, vleeswaren, kip of ander gevogelte, vis&nbsp;<ref>Voor het bepalen van de beschikbaarheid van vissoorten en andere zeevruchten, is gebruik gemaakt van de [https://vispaleistexel.nl/viskalender.pdf Viskalender van het Nederlands Visbureau]</ref>, schaal- of schelpdieren, peulvruchten, noten, kaas, eieren, tofu en/of een [[Kookboek/Kant-en-klare vleesvervanger|kant-en-klare vleesvervanger]]. ## Een '''zuivel'''product, zoals melk, kaas, karnemelk, yoghurt of kwark. #:Dit betekent dat een dagmenu een wisselend aantal gerechten bevat: de ene keer een voorgerecht, hoofdgerecht, bijgerecht en/of dessert, een andere keer alleen een hoofdgerecht dat alle vier de onderdelen bevat. U kunt uiteraard altijd zelf een licht voorgerecht of dessert (met bijvoorbeeld fruit) opnemen als die ontbreken. # Alle recepten in dit Kookboek die zijn vermeld in het overzicht met [[Kookboek/Recepten|Recepten]] en geschikt zijn voor een hoofdmaaltijd, zijn ten minste één keer opgenomen in een dagmenu, ongeacht of ze wel of niet binnen de [[Huishouden/Voeding#De Schijf van Vijf (voedingsmiddelen)|Schijf van Vijf]] passen. ## In sommige dagmenu's wordt gevraagd om zelf extra groenten of eiwitten aan een gerecht toe te voegen omdat een recept daarin tekortschiet. ## Het kan ook betekenen dat sommige gerechten buiten uw comfortzone kunnen liggen. Bijvoorbeeld omdat: ### Ze ingrediënten bevatten die u niet eerder hebt geprobeerd; tip: probeer ze toch één keer in uw leven en houd voor de zekerheid een alternatief achter de hand. ### U en/of uw disgenoten ze wel eerder hebben geprobeerd, maar niet lekker vinden; tip: vervang ze door andere ingrediënten die u wel lekker vindt. Als u bijvoorbeeld niet van pittig/heet eten houdt: laat de rode peper en sambal weg en gebruik in plaats daarvan wat zwarte of witte peper. ### Buiten uw budget vallen: vervang ze door soortgelijke ingrediënten die wel binnen uw budget vallen, of schuif het recept door naar een feestelijke gelegenheid. ### De recepten teveel tijd kosten om te maken; tip: schuif zo'n recept door naar een vrije dag of een rustig weekend of ga er creatief mee om, door alternatieven te gebruiken die minder tijd kosten. ### Ze buiten de Schijf van Vijf vallen: een deel van de recepten in dit Kookboek, en dus ook in de menu's, voldoet niet aan de eisen van de Schijf van Vijf. Niet of wel binnen de Schijf van Vijf vallen: zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet.aspx#overzicht__wat_staat_wel_en_niet_in_de_schijf Wat staat er (niet) in de Schijf van Vijf]. De Schijf van Vijf biedt echter ook [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/ruimte-buiten-de-schijf-van-vijf.aspx uitzonderingen]. Beoordeel zelf of een recept voor u aanvaardbaar is en vervang het gerust door een soortgelijk gerecht dat wèl aan uw eisen voldoet. # '''Afwisseling''', zodat gerechten slechts één of enkele malen per jaar op een dagmenu staan. Uitzonderingen zijn in ieder geval algemene gerechten zoals gekookte aardappelen en rijst; voor andere recepten die meerdere keren voorkomen, zoals [[Kookboek/Vis uit de oven|vis uit de oven]], is geprobeerd er telkens een andere twist aan te geven (bijvoorbeeld een andere vissoort). Opmerkingen: ## Er is naar gestreefd om wekelijks: ### maximaal twee gerechten met aardappelen, rijst en pasta op te nemen en precies een keer peulvruchten; ### maximaal twee gerechten met vlees op te nemen, maximaal een keer kaas en verder één keer vis, kip, peulvruchten, tofu/vleesvervanger en ei&nbsp;<ref>Deze aantallen waren gebaseerd op de oude Schijf van Vijf uit 2016, waarmee ernaar werd gestreefd het eten van vlees te beperken, zie bijvoorbeeld [https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vlees.aspx,#blokwat-is-het-voedingsadvies-voor-vlees? Voedingsadvies voor vlees van het Voedingscentrum]; het advies uit 2026 is strenger, met slechts 1x vlees, kip en vis per week, in totaal maximaal 300g, maar hierop zijn de dagmenu's niet aangepast</ref>; ### een groentesoort maximaal één keer week op te nemen. ##:Dat is niet in alle gevallen gelukt: ## Er zijn in het Kookboek veel meer recepten met aardappelen en gerechten waarbij aardappelen beter passen dan rijst of pasta. Bovendien gaan de aanwezige pastarecepten vaak vergezeld van verse tomaten en/of paprika, die echte zomergroenten zijn. Hierdoor zijn er meerdere weken waarin drie keer aardappelgerechten op het menu staan en in de zomer meerdere keren tomaten of paprika. ## Doordat er in het Kookboek veel meer recepten met vlees en kip zijn dan vegetarische recepten en recepten met vis en zeevruchten, zijn recepten uit de laatste categorie veel vaker herhaald dan die uit de eerste categorie om de wekelijkse variëteit in eiwitten te halen. ## Doordat er in het Kookboek veel recepten met tomaten en paprika zijn en die slechts in vijf resp. vier zomermaanden seizoensgroenten zijn, moesten al die recepten in die beperkte tijdspanne worden "gepropt". In de wintermaanden (november-april) zijn slechts een beperkt aantal seizoensgroenten beschikbaar, waardoor die wintergroenten in de dagmenu's voor die maanden relatief vaker zijn opgenomen. ## Bij het gebruik van ingrediënten is in beperkte mate gelet op prijs. ### Dure vissoorten zijn zoveel mogelijk vermeden; het gaat o.a. om heilbot (toch 1x opgenomen), griet, harder, zwaardvis, snoekbaars, tarbot en tongschar. Als u er wel budget voor heeft: probeer ze gerust uit! Visfilet kan gemakkelijk in [[Kookboek/Vis uit de oven|Ovengerecht]] worden bereid, andere vissoorten kunnen worden gebakken, zie [[Kookboek/Gebakken visfilet|Gebakken visfilet]]. Vraag eventueel aan de visboer om een recept of goede bereidingswijze. ### Andere dure ingrediënten zijn alleen in zogenaamde "''[[Kookboek/Feestmenu's|Feestmenu's]]''" opgenomen. Dit zijn menu's die er uit springen, voor speciale gelegenheden, als er iets te vieren valt, zoals verjaardagen, geslaagd voor een belangrijk examen en (religieuze) feestdagen. Deze menu's zijn bovendien in de regel niet (geheel) conform de Schijf van Vijf en moeten dus tot de uitzonderingen horen. Ze kunnen uiteraard ook op andere kalenderdagen worden gebruikt dan de dag waarop ze zijn opgenomen in een dagmenu, maar meestal wel alleen binnen dezelfde kalendermaand. # Geen twee dagen achtereen '''nitraatrijke groenten'''.&nbsp;<ref>Zie [https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/nitraat.aspx Nitraat van het Voedingscentrum] voor de risico's</ref> === Overige opmerkingen en tips === '''Diëten en restjes'''<br> Er is bij het samenstellen van de dagmenu's is geen rekening gehouden met: * Diëten en vegetariërs. Sommige recepten zullen geschikt zijn voor een speciaal dieet, maar de meeste zijn dat niet. Hiervoor zal men een eigen plan moeten trekken. * Restjes, kliekjes of ingrediënten die niet helemaal opgebruikt worden. Het is ondoenlijk om dat wel te doen. De menu's zijn bovendien suggesties, trek vooral uw eigen plan en vervang dagmenu-recepten door andere recepten om restjes op te maken. (Zoek bijvoorbeeld via het zoekvenster met ''Kookboek'' en de combinatie van ingrediënten die u wilt opmaken.) Zie ook: [[Kookboek/Koken met kliekjes|Koken met kliekjes]]. '''Porties'''<br> Het aantal porties per recept kan aanzienlijk verschillen, van 1 tot meer dan 10, ook binnen dagmenu's. Reken daarom steeds elk recept afzonderlijk om naar het aantal mee-eters. De porties in recepten zijn in het algemeen voor gemiddelde eters. Als u te maken heeft met grote of juist kleine eters, pas dan ook de hoeveelheden op hen aan. '''Alcohol'''<br> In een vorige versie was bij bijna elk dagmenu een glas wijn, bier of andere alcoholische drank opgenomen. Maar dagelijks een glas alcoholische drank is niet meer van deze tijd en past niet in een gezond menu, zie [https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/alcohol.aspx Alcohol van Voedingscentrum]. Daarom is in deze versie een glas wijn beperkt tot hoogtijdagen. '''Zelf een menu samenstellen'''<br> Zie [[Kookboek/Maaltijden samenstellen|Maaltijden samenstellen]]. '''Over de foto's'''<br> De foto's in de dagmenu's geven in de meeste gevallen slechts een indicatie waar een recept over gaat. Volg een bijbehorend recept vooral naar eigen inzichten en trek u weinig aan van de foto. Voor foto's zijn we afhankelijk van [[c:Hoofdpagina|Wikimedia Commons]], de beeldbank voor Wikibooks (en Wikipedia en meer). Als u betere (zelf gemaakte) foto's heeft, upload ze dan in Wikimedia Commons (zie [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden]]) en vervang de oorspronkelijke foto in het dagmenu en/of het recept. == Overzichten/vindbaarheid == * Het dagmenu van vandaag staat op de voorpagina van het [[Kookboek]]. * Overzichten met alle dagmenu's, zoals ze op die voorpagina verschijnen, met plaatjes, staan [[Kookboek/Dagmenu#Meer dagmenu's|bovenaan]]. Handig om weekmenu's samen te stellen. Dagmenu's kunnen worden gewisseld binnen een kalendermaand&nbsp;<ref>Een uitzondering zijn witte asperges die in de laatste week van juni niet meer verkrijgbaar zijn, maar wel in een dagmenu eerder in juni zijn opgenomen</ref>, daar buiten is het afhankelijk van de beschikbaarheid van de ingrediënten. * Om te weten in welke dagmenu's een bepaald gerecht/recept is opgenomen (bijvoorbeeld voor suggesties voor bijgerechten): ga naar het betreffende recept (zie [[Kookboek/Recepten|Recepten]] voor een overzicht), klik aan de rechterkant op "Hulpmiddelen", vervolgens op "Links naar deze pagina" en tenslotte op de links die beginnen met "''Sjabloon:Kookboek''". == Een dagmenu veranderen == Het stelsel van dagmenu's is zorgvuldig samengesteld aan de hand van bovenvermelde criteria. Dat was vaak een hele puzzel. Maar als je een recept voor een hoofdmaaltijd hebt toegevoegd, is het wel wenselijk dat het ook in een dagmenu wordt opgenomen. Dagmenu's kunnen daarom gewijzigd worden, dit is immers een wiki, maar doe dat wel zorgvuldig, en dit kan even tijd kosten: * Uitsluitend recepten die passen in een '''hoofdmaaltijd''' worden opgenomen in een dagmenu. * '''Vervang niet een recept dat verder in geen ander dagmenu voorkomt'''. Dit kun je checken door naar het recept te gaan, aan de rechterkant te klikken op "Hulpmiddelen" en vervolgens op "Links naar deze pagina". Als daar maar één link staat die begint met "''Sjabloon:Kookboek''" gevolgd door een datum, mag dit recept niet vervangen worden. Bijna alle vleesrecepten kunnen hierdoor niet worden vervangen omdat die maar één keer voorkomen. * Vervang een recept altijd door een soortgelijk recept (of recepten), met dezelfde functie (voorgerecht, hoofdgerecht, bijgerecht, dessert) en met dezelfde soort ingrediënten: vervang bijvoorbeeld: ** een rijstgerecht door een rijstgerecht, een pastagerecht door een andere pastagerecht, een aardappelgerecht door een ander aardappelgerecht en een gerecht met peulvruchten door een ander met peulvruchten; ** een groentenrecept door een ander groentenrecept en let daarbij op het seizoen, zie [https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Consumenten/Veelgestelde%20vragen/Voedingscentrum%20seizoengroente-%20en%20fruitkalender.pdf Seizoenskalender van Voedingscentrum]; let er ook op dat de nieuwe groente niet al op andere dagen van dezelfde week voorkomt en dat [https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/nitraat.aspx groenten met veel nitraat] niet op twee opeenvolgende dagen worden gegeten; ** een visgerecht door een ander visgerecht, zie de [https://vispaleistexel.nl/viskalender.pdf Viskalender] voor de verkrijgbaarheid; ** een kipgerecht door een ander gerecht met gevogelte; de gevogelterecepten met ander gevogelte dan kip zijn slechts één keer opgenomen, dus die kunnen niet veranderd worden. * Enkele recepten die gemakkelijk kunnen worden vervangen door betere of specifieke recepten, mits passend bij de rest van het menu:<br> **In het algemeen: *** Vegetarische gerechten, in het bijzonder die waarbij [[Kookboek/Tofu|tofu]] en [[Kookboek/Kant-en-klare vleesvervanger|Kant-en-klare vleesvervangers/vegaproducten]] als apart gerecht (met een eigen foto zijn) in een dagmenu zijn opgenomen. *** Eiergerechten. *** Pastarecepten zonder tomaten en paprika voor de periode november-juni. **In het bijzonder: *** [[Kookboek/Saladerecept#Zelf_een_salade_samenstellen|Salades]] en [[Kookboek/Vruchtensalade|Vruchtensalade]] waarbij geen specifiek recept is vermeld, maar alleen een aanduiding/aanwijzing. Zorg dan wel voor weer een rauwkost- resp. vruchtensalade, maar dan specifiek. *** [[Kookboek/Gekookte aardappel|Gekookte aardappelen]] *** [[Kookboek/Geroosterde groenten|Geroosterde groenten]] *** [[Kookboek/Preistoofpot|Preistoofpot]] *** [[Kookboek/Stamppot boerenkool|Stamppot boerenkool]] *** [[Kookboek/Kidneybonen met gestoofde groenten|Kidneybonen met gestoofde groenten]] *** Makreel en zalm, maar vervang die dan wel door een andere vette vissoort. *** [[Kookboek/Zuiveldessert|Zuiveldessert]] Als je vragen hebt, of niet zeker bent, neem dan contact op via de Overlegpagina van deze pagina of, als je binnen een week geen antwoord krijgt, met de [[Wikibooks:Lerarenkamer|Lerarenkamer]]. === Instructie dagmenu veranderen === * Ga naar het betreffende sjabloon en klik op ''Bewerken''. * Vul velden in achter het betreffende =-teken. * Velden worden als volgt ingevuld: ** ''koptekst='' aanduiding van de dag of menu, bijvoorbeeld "Bevrijdingsdag" of "Een veganistisch menu op Werelddierendag". Deze tekst verschijnt in een groter lettertype. ** ''koptekst2 ='' Nadere toelichting op het dagmenu of de specifieke dag, zie bijvoorbeeld [[Sjabloon:Kookboek 16 oktober|16 oktober]]. ** ''voettekst ='' Instructies voor de kok over aanvullingen van of weglatingen uit het recept ** ''gerechtN'' = Titel van het recept zoals dat in het kookboek voorkomt, maar zonder "Kookboek/" ** ''fotoN ='' Titel van een foto uit Wikimedia Commons die zo goed mogelijk het recept verbeeldt, maar zonder "File:". Zie [[Handboek Wikimedia Commons]] voor toelichtingen en instructies over het vinden en uploaden van afbeeldingen ** ''tekstN ='' Aanduiding van het gerecht. Extra informatie svp in de ''voettekst'' vermelden. == Bronnen, noten en referenties == <references /> {{Sub}} [[Categorie:Kookboek/Dagmenu| ]] jhnnht9u0q624hdmjkhtcat7tqmruaz 2 45170 421875 414009 2026-04-08T12:01:22Z Erik Baas (mobiel) 20436 421875 css text/css li#pt-userpage { background-color: yellow!important; padding-right: 3px!important; } /* Recente wijzigingen */ span.mw-changeslist-line-inner-tags, span.mw-tag-markers, span.cdx-message__icon, .mw-changeslist-line-inner::before, X.mw-changeslist-line-inner::after, a.mw-thanks-thank-link { display: none!important; } main#content { line-height: 1.2; } main#content li::after, main#content span::after { display: none; } ul.special li { line-height: 1.2; min-height: 20px; border: none; padding: .5em; margin: .5em; /* ? */ } fxug5n7orhr4itfd1cpjb1zja9tdstl 421876 421875 2026-04-08T12:02:45Z Erik Baas (mobiel) 20436 421876 css text/css li#pt-userpage { background-color: yellow!important; padding-right: 3px!important; } /* Recente wijzigingen */ span.mw-changeslist-line-inner-tags, span.mw-tag-markers, span.cdx-message__icon, X.mw-changeslist-line-inner::before, .mw-changeslist-line-inner::after, a.mw-thanks-thank-link { display: none!important; } main#content { line-height: 1.2; } main#content li::after, main#content span::after { display: none; } ul.special li { line-height: 1.2; min-height: 20px; border: none; padding: .5em; margin: .5em; /* ? */ } 8mrdfj2d9hga9iwul5b948k7etfqdyq 421877 421876 2026-04-08T12:05:17Z Erik Baas (mobiel) 20436 421877 css text/css li#pt-userpage { background-color: yellow!important; padding-right: 3px!important; } /* Recente wijzigingen */ span.mw-changeslist-line-inner-tags, span.mw-tag-markers, span.cdx-message__icon, .mw-changeslist-line-inner::before, .mw-changeslist-line-inner::after, a.mw-thanks-thank-link { Xdisplay: none!important; } .mw-changeslist-line-inner {border-bottom: 3px solid red;} .mw-changeslist-line-inner-tags {border-bottom: 3px solid green;} a.mw-thanks-thank-link {border-bottom: 3px solid blue;} main#content { line-height: 1.2; } main#content li::after, main#content span::after { display: none; } ul.special li { line-height: 1.2; min-height: 20px; border: none; padding: .5em; margin: .5em; /* ? */ } 8muroep73howngpg8zwf3lg2c3g1irn 421878 421877 2026-04-08T12:08:58Z Erik Baas (mobiel) 20436 421878 css text/css li#pt-userpage { background-color: yellow!important; padding-right: 3px!important; } /* Recente wijzigingen */ span.mw-changeslist-line-inner-tags, span.mw-tag-markers, span.cdx-message__icon, .mw-changeslist-line-inner::before, .mw-changeslist-line-inner::after, a.mw-thanks-thank-link { Xdisplay: none!important; } span.mw-changeslist-line-inner-comment {border-bottom: 3px solid red;} span.comment {border-bottom: 3px solid green;} main#content { line-height: 1.2; } main#content li::after, main#content span::after { display: none; } ul.special li { line-height: 1.2; min-height: 20px; border: none; padding: .5em; margin: .5em; /* ? */ } 8es3ddcfv99em779skgj6l28bv0jp50 421879 421878 2026-04-08T12:13:43Z Erik Baas (mobiel) 20436 421879 css text/css li#pt-userpage { background-color: yellow!important; padding-right: 3px!important; } /* Recente wijzigingen */ span.mw-changeslist-line-inner-tags, span.mw-tag-markers, span.cdx-message__icon, .mw-changeslist-line-inner::before, .mw-changeslist-line-inner::after, a.mw-thanks-thank-link { Xdisplay: none!important; } /* ~ span.comment {border-bottom: 3px solid green;} */ tr {border-bottom: 3px solid red;} main#content { line-height: 1.2; } main#content li::after, main#content span::after { display: none; } ul.special li { line-height: 1.2; min-height: 20px; border: none; padding: .5em; margin: .5em; /* ? */ } 2hkxk1gmpp96a7es1dwjdqhrwicbr3r 421880 421879 2026-04-08T12:14:35Z Erik Baas (mobiel) 20436 421880 css text/css li#pt-userpage { background-color: yellow!important; padding-right: 3px!important; } /* Recente wijzigingen */ span.mw-changeslist-line-inner-tags, span.mw-tag-markers, span.cdx-message__icon, .mw-changeslist-line-inner::before, .mw-changeslist-line-inner::after, a.mw-thanks-thank-link { Xdisplay: none!important; } /* ~ span.comment {border-bottom: 3px solid green;} */ td {border-bottom: 3px solid red;} main#content { line-height: 1.2; } main#content li::after, main#content span::after { display: none; } ul.special li { line-height: 1.2; min-height: 20px; border: none; padding: .5em; margin: .5em; /* ? */ } lb21wc72piu36jxhvmkl5mzjvlvhw1b 421881 421880 2026-04-08T12:17:28Z Erik Baas (mobiel) 20436 421881 css text/css li#pt-userpage { background-color: yellow!important; padding-right: 3px!important; } /* Recente wijzigingen */ span.mw-changeslist-line-inner-tags, span.mw-tag-markers, span.cdx-message__icon, .mw-changeslist-line-inner::before, .mw-changeslist-line-inner::after, a.mw-thanks-thank-link { Xdisplay: none!important; } /* ~ span.comment {border-bottom: 3px solid green;} */ .mw-changeslist-line-inner-watchingUsers {border-bottom: 3px solid red;} main#content { line-height: 1.2; } main#content li::after, main#content span::after { display: none; } ul.special li { line-height: 1.2; min-height: 20px; border: none; padding: .5em; margin: .5em; /* ? */ } iugseka9112p77piofb6lkzl50jl7k7 421882 421881 2026-04-08T12:49:29Z Erik Baas (mobiel) 20436 421882 css text/css li#pt-userpage { background-color: yellow!important; padding-right: 3px!important; } /* Recente wijzigingen */ span.mw-changeslist-line-inner-tags, span.mw-tag-markers, span.cdx-message__icon, .mw-changeslist-line-inner::before, .mw-changeslist-line-inner::after, a.mw-thanks-thank-link { Xdisplay: none!important; } /* ~ span.comment {border-bottom: 3px solid green;} */ td {border-bottom: 3px solid red;} span {border-bottom: 3px solid green;} div {border-bottom: 3px solid blue;} main#content { line-height: 1.2; } main#content li::after, main#content span::after { display: none; } ul.special li { line-height: 1.2; min-height: 20px; border: none; padding: .5em; margin: .5em; /* ? */ } pioebmlbdzfi9e23n9dwme3zm61vbew 421883 421882 2026-04-08T12:51:50Z Erik Baas (mobiel) 20436 421883 css text/css li#pt-userpage { background-color: yellow!important; padding-right: 3px!important; } /* Recente wijzigingen */ span.mw-changeslist-line-inner-tags, span.mw-tag-markers, span.cdx-message__icon, .mw-changeslist-line-inner::before, .mw-changeslist-line-inner::after, a.mw-thanks-thank-link { display: none!important; } span.comment {border-bottom: 7px solid black;} /* td {border-bottom: 3px solid red;} span {border-bottom: 3px solid green;} div {border-bottom: 3px solid blue;} */ main#content { line-height: 1.2; } main#content li::after, main#content span::after { display: none; } ul.special li { line-height: 1.2; min-height: 20px; border: none; padding: .5em; margin: .5em; /* ? */ } 04qdmbx1srkbx2vx57bm9iyxncooaji 4 46188 421956 418885 2026-04-08T23:18:45Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Lijst van artikelen van Pvt pauline op nl.wikipedia]] hernoemd naar [[Wikibooks:Lijst van artikelen van Pvt pauline op nl.wikipedia]] zonder een doorverwijzing achter te laten: hoort niet in hoofdnaamruimte 418885 wikitext text/x-wiki Titels van de 1995 artikelen die op nl.wikipedia verwijderd gaan worden: {{Kolommen automatisch |inhoud= <poem style="font-size: smaller; line-height: 1.3;"> 's-Gravenhaagsche_Melkinrichting_De_Sierkan Ángel_Fernández_(golfer) Aaron_Townsend Abraham_Turfreijer Adam_Gee Adam_Hunter Adan_Sowa Adilson_Da_Silva Adrien_Mörk Adrien_Saddier Ai_Miyazato Al_Maaden_Classic Al_Maaden_Golf Al_Watrous Alan_Dunbar Alan_Murray Alastair_Forsyth Albarella_Golf_Club Albatross_Golf_Resort Albert_Willem_Hoeth Albertus_François_Stroink_(1876-1956) Alejandro_Cañizares Alexander_Knappe Alexander_Lévy Alexandre_Kaleka Alf_Perry Alfonso_Angelini Alfredo_García_Heredia Algemeene_Landsdrukkerij Alison_Nicholas All_India_Amateur_Championship Allen_Lard Allianz_Challenge_de_France Allianz_Golf_Tour Allianz_Open_de_Strasbourg Almaden_Open Alvaro_Quiros Alvaro_Salto Alvaro_Velasco Amata_Spring_Country_Club Amerikaans_amateurkampioenschap_golf Amerikaanse_Golffederatie Amerikaanse_PGA_Tour_2010 Ammunitiehaven An_Byeong-hun Anders_Hansen Anders_Schmidt_Hansen Andre_Stolz Andrea_Pavan Andreas_Hartø Andrew_Chandler Andrew_Coltart Andrew_Dodt Andrew_Johnston Andrew_McArthur Andrew_McLardy Andrew_Murray_(golfer) Andrew_Oldcorn Andrew_Strath Andrew_Tampion André_Bossert Andy_North Andy_Sullivan Angel_de_la_Torre Angel_Franco Angenis_Hooft Anirban_Lahiri Anja_Monke Anna_Paulownaplein Annabelle_Haxhe Anne-Lise_Caudal Anne_van_Dam Annie_Verlee Anthony_Adama_Zijlstra Anthony_Kang Anthony_Kim Anthony_Snobeck Anthony_Wall Anton_Haig Anton_Schrader Antonio_Garrido_(golfer) Antti_Ahokas Archie_Compston Argentijnse_Masters Arie_Dirk_Bestebreurtje Ariel_Cañete Arjun_Atwal Arnold_Palmer_Invitational Arnond_Vongvanij Art_Starratt Arthur_Lacey Artillerie_Schietkamp Asean_PGA Ashley_Hall Ashun_Wu Astor_Trophy Atlanta_Athletic_Club Aubrey_Boomer August_van_Weezel_Errens Australian_Senior_Open Azahara_Muñoz Baden_Württemberg_Open Badhuisstraat_(Scheveningen) Balistraat_109 BallenIsles_Country_Club Balthazar_Heldring Bangalore_Golf_Club Bart_Bredero Bart_Kooning Bastiaan_van_der_Rest Bayreuth_Open Beau_Hossler Becky_Brewerton Belgian_International_Amateur Ben_Crane Ben_Crenshaw Ben_Curtis Ben_Leong Ben_Reynders Ben_Ruesink Ben_Ubbink Benahavís_Senior_Masters Benjamin_Hebert Benjamin_Vincent_Thomlinson Berenberg_Masters Berend_Roorda Bernard_Gallacher Bernard_Hunt Bernd_Wiesberger Bert_Gadd Bertus_Heij Bethlehemkliniek Biarritz_Cup Bij_de_Westermolens Bill_Haas Bill_Hyndman Bill_Longmuir Billy_Joe_Patton Binhai_Lake_Golf_Club Black_Mountain_Golf_Club_Hua_Hin Black_Mountain_Masters Bled_Golf_&_Country_Club Blickling_Hall Bob_Boyd Bob_Byman Bob_Cameron Bob_Charles_(golfer) Bob_Estes Bob_Ferguson Bob_Haye Bob_Tuohy Bobby_Cole Bobby_Lincoln Bobby_Verwey Bohemia_Franzensbad_Classic Bonallack_Trophy Boonchu_Ruangkit Booz_Allen_Classic Bossenstein_Golf_en_Polo_Club Boy_Thomann Brabants_Open Brabazon_Trophy Brad_Kennedy Bradley_Dredge Bram_Erasmus Bram_Leenards Brandon_Pieters Brandon_Stone Brandt_Snedeker Brasschaat_Open_Golf_&_Country_Club Brastagi Brazil_Open Brendan_Steele Brendon_de_Jonge Brian_Gay Brian_Huggett Brian_Waites Brian_Watts Bridgestone_Open British_Amateur_Strokeplay_Championship British_Boys_Championship Brits_Dames_Amateur_Kampioenschap Brits_PGA_Kampioenschap_2010 Brits_PGA_Kampioenschap_2011 Brits_PGA_Kampioenschap_2012 Brits_PGA_Kampioenschap_2013 Bro_Hof_Slott_Golf_Club Bruce_Devlin Bruce_Vaughan Brunei_Open Bryce_Easton Bryden_Macpherson Bubba_Dickerson Buick_Open Bushveld_Classic Byron_Nelson_Championship Cabo_de_Buena_Esperanza_(schip,_1921) California_State_Open Cameron_Tringale Campo_de_Golfe_da_Madeira Canadees_amateurkampioenschap_golf Canadian_Professional_Golf_Tour Canadian_Tour_Players_Cup Canadian_Women's_Open Cantaloupenburg Cape_Town_Open Carel_Wessel_Theodorus_van_Boetzelaer Carin_Koch Carl_Heinrich_Wilhelm_Anthing Carl_Mason Carl_Suneson Carlos_Del_Moral Carlos_Franco_Invitational Carlos_Pigem Carlos_Rodiles Carlota_Ciganda Carly_Booth Caroline_Afonso Caroline_Hedwall Caroline_Martens_(golfer) Caroline_Masson Carolus_Everhardus_Josephus_Franciscus_van_Nispen_van_Pannerden Carton_House_Golf_Club Casey_Wittenberg Casio_World_Open Castanea_Resort_Open Castelgandolfo_Country_Club Castello_di_Roncade Castle_Stuart_Golf_Links Catherine_Lacoste Cecil_Denny Cecil_Ewing Celtic_Manor_Resort Chad_Campbell Challenge_de_Catalunya Challenge_of_Ireland Challenge_Provincia_di_Varese Challenge_Tour_Championship Challenge_Tour_Grand_Final Champions_Challenge_(golf) Chan_Kim_(golfer) Chapchai_Nirat Charles_Christiaan_Pouwels Charles_Howell_III Charles_Lawrie Charles_MacDonald Charles_Schwab_Challenge Charles_Schwab_Cup_Championship Charles_Whitcombe Charley_Hoffman Charley_Hull Charlie_Ford Charlie_Ward_(golfer) Charlie_Wi Chengdu_Wolong_Valley_International_Golf_Club Cheyenne_Woods Chez_Reavie Chi-huang_Tsai Chicago_Golf_Club Chick_Evans Chih-bing_Lam Chili_Open China_LPGA_Tour China_Masters China_Women's_Open Ching-Po_Chen Chinnarat_Phadungsil Chinnaswamy_Muniyappa Chiragh_Kumar Chloé_Leurquin Cho_Min-gyu Choi_Kyung-ju Chris_DiMarco Chris_Doak Chris_Gane Chris_Lloyd Chris_Moody Chris_Paisley Chris_Williams_(Amerikaans_golfer) Chris_Williams_(Brits_golfer) Chris_Wood_(golfer) Christiaan_Gutteling Christian_Cévaër Christnach_Classic Christoph_Günther Christopher_Mivis Chronos_Cup Cimar_Open_Samanah CIMB_Classic Circolo_Golf_Bogogno Circolo_Rapallo_Golf_Open Clan_Moncreiffe Cleydael_Golf_&_Country_Club Clinton_Whitelaw Club_de_Campo_del_Mediterráneo Club_de_Golf_Hacienda_del_Alamo Clément_Sordet Coast_Open Coburg_Brose_Open Coca-Cola_Charity_Championship Coen_de_Iongh Colgate_Far_East_Open Collingtree_Park_Golf_Club Colm_Moriarty Colombia_Masters Colombia_Open Colony_Club_Gutenhof Colony_Club_Gutenhof_Himberg Colorado_Open Combinatietunnel Comité_tot_steun_van_Nederlandse_Oorlogsslachtoffers_in_België Comète Congressional_Country_Club Connie_Chen Constance_Belle_Mare_Plage Cor_Sporre Corey_Pavin Corinne_Reybroeck Cornelis_Eliza_van_Hulsteijn Cornelis_Krulder Cornelis_Plaatzer Cornelis_van_der_Vegte Cornerhouse Cortijo_Grande_Club_de_Golf Costa_Ballena_Ocean_Club_de_Golf Costa_Rica_Open Costantino_Rocca Coventry_Golf_Club Cox_Classic Craig_Lee Craig_Maltman Craig_Parry Craig_Stadler Craig_Watson_(golfer) Crail_Golfing_Society Credit_Suisse_Challenge Curtis_Cup César_Monasterio Cyril_Tolley D.J._Trahan D_A_Points Daan_Otten Daan_Slooter Dai_Rees Daily_Mail_Tournament Daisuke_Maruyama Dale_Hayes Damien_McGrane Damien_Perrier Damme_Golf_&_Country_Club Dan_Forsman Dan_Soutar Daniel_Brooks Daniel_Denison Daniel_Gaunt Daniel_Im Daniel_Vancsik Danish_Ladies_Open Daniël_Johannes_Kooy Danny_Chia Darren_Beck Dave_Barr Dave_Thomas David_Chung David_Creamer David_Dixon David_Drysdale David_Duval David_Eger David_Feherty David_Frost_(golfer) David_Gilford David_Gleeson David_Good David_Graham_(golfer) David_Hearn David_Higgins David_Horsey David_J_Russell David_Jones_(golfer) David_Law David_Lipsky David_Lynn David_McKenzie_(golfer) David_Toms David_Vanegas Dawie_van_der_Walt De_Bataaf_(tennispark) De_Haagsche_Effectensociëteit De_Nieuwe_Honsel De_Vere_Northumberland_Seniors_Classic Deauville_Pro-Am Deens_amateurkampioenschap_golf Deens_Open Delfland_Invitational Delgany_Golf_Club Delhi_Golf_Club Delihofje Delroy_Cambridge Den_Haag_Strandmarathon Denis_Durnian Denis_O'Sullivan Denneweghofje Derek_Ernst Derrick_Cooper Des_Smyth Des_Terblanche Deutsche_Bank_Championship Dewi_Weber Diamond_Country_Club Diamond_Cup_Golf Diana_Luna Dick_Mast Dick_Timmers_Verhoeven Dick_van_den_Honert Dienst_Identificatie_en_Berging Dillard_Pruitt Dinard_Golf Dirab_Golf_&_Country_Club Dirk_Hagemeijer Dirk_Jan_Postel Dirk_Theodorus_Geerlings DLF_Golf_&_Country_Club Dolf_Scherpbier Domingo_Hospital Dominic_Foos Don_Cherry_(golfer) Donald_Harradine Donald_Swaelens Dongfeng_Nissan_Cup Doral_Open Dragon_Lake_Golf_Club Drew_Kittleson Dubliner_Challenge Duits_amateurkampioenschap_golf Dulwich_&_Sydenham_Hill_Golf_Club Dummy_Smit Dundonald_Links_Golf_Course Dunlop_Ladies_Open Dunlop_Masters Dunlop_Phoenix Dunlop_Phoenix_Tournament Durban_Country_Club Dutch_Harrison Dutch_Junior_Masters Dutch_Junior_Open Dynasty_Cup Eamonn_Darcy East_African_Golf_Tour Eaton_Square Ed_Barten Ed_Furgol Eddie_Asselberghs Eddie_Pepperell Eddie_Polland Edoardo_Molinari Eduard_Nicolaas_Rahusen Eduard_Schmidt_von_der_Launitz Eduard_Willem_Rutteman Eduardo_Romero Edward_van_Hootegem Eerste_Nederlandse_Vrije_Studio Egyptisch_Open Eisenhower_Trophy Ekurhuleni_Open El_Bosque_Open El_Saler_Campo_de_Golf Elandplein Elina_Nummenpaa Elly_Nauta-Moret Elske_Dijkstra-Kruize Emanuele_Canonica Emilio_Rodriguez_(golfer) Emma_Cabrera_Bello Engelbrecht_van_Nassaukazerne Engels_amateurkampioenschap_golf Engels_Seniors_Open Enk_Feldhaus_van_Ham Epson_Grand_Prix_of_Europe Eric_Brown Eric_Cremin Erik_Compton Ernest_Whitcombe Eschauzier_Cup Espirito_Santo_Trophy Esso_Golden_Tournament EurAsia_Cup_2014 European_Masters_Senior_Championship European_Nations_Cup_(golf) European_Young_Masters Europese_Challenge_Tour_1990 Europese_Challenge_Tour_1991 Europese_Challenge_Tour_1992 Europese_Challenge_Tour_1993 Europese_Challenge_Tour_1994 Europese_Challenge_Tour_1995 Europese_Challenge_Tour_2007 Europese_Challenge_Tour_2008 Europese_Challenge_Tour_2009 Europese_Challenge_Tour_2010 Europese_Challenge_Tour_2011 Europese_Challenge_Tour_2012 Europese_Challenge_Tour_2013 Europese_PGA_Tour_1972 Europese_PGA_Tour_1973 Europese_PGA_Tour_1974 Europese_PGA_Tour_1975 Europese_PGA_Tour_1989 Europese_PGA_Tour_1991 Europese_PGA_Tour_1992 Europese_PGA_Tour_1995 Europese_PGA_Tour_2003 Europese_PGA_Tour_2006 Europese_PGA_Tour_2007 Europese_PGA_Tour_2009 Europese_PGA_Tour_2010 Europese_PGA_Tour_2012 Europese_PGA_Tour_2013 Europese_PGA_Tour_2014 Europese_Senior_Masters Evelyn_Orley Evert_Pieter_van_Marken F.G._van_den_Heuvel Fairmont_Hotels_and_Resorts Faldo_Series Fancourt Fanling Farmers_Insurance_Open Federico_Colombo Felicity_Johnson Felipe_Aguilar Felix_René_Mari_Ausems Ferry_Meijnderts Filipijns_Open Finca_Cortesin Finca_El_Cortesin_Club_de_Golf Fins_Open Finse_Masters Firestone_Country_Club Fleesensee_Golf_&_Country_Club Florence_Descampe Florence_Golf_Club_Ugolino Florentyna_Parker Florian_Fritsch Florian_Praegant Floris_de_Vries Focke_&_Meltzer Fontana_Golf_Club Formby_Golf_Club Formby_Hall_Challenge FortaRock_golftoernooi Fortis_International_Challenge Foshan_Open Frances_Bondad Francis_Ouimet Francis_Truman_Goodfellow Francisco_Valera Frans_amateurkampioenschap_golf Frans_Louis_Johannes_Hamilton Frans_Senior_Open Frans_Spits François_(schip,_1869) François_Calmels François_Delamontagne Fred_Boot Frederik_Cornelis_Rab Frederik_Hendrikplein Frederik_Johan_Bijvoet Frederik_Kruimink Freek_Rouwerd French_Riviera_Masters Frida_Holleman Frilford_Heath_Golf_Club Fubon_Senior_Open Fujisankei_Classic Fulford_Golf_Club Gösser_Open Günther_Hamburg_Classics Gaganjeet_Bhullar Galeria_Kaufhof_Pokal_Challenge Ganton_Golf_Club Garda_Golf_&_Country_Club Garden_City_Golf_Club Gareth_Maybin Gareth_Paddison Garrelt_van_Borssum_Buisman Garrick_Porteous Garry_Houston Garth_McGimpsey Garth_Mulroy Gary_Boyd Gary_Emerson Gary_Lockerbie Gary_Murphy Gary_Orr Gary_Stal Gary_Wolstenholme Gary_Woodland Gaurav_Ghei Gavan_Levenson Gavin_Kyle_Green Gavin_Moynihan Gecko_Pro_Tour Geert_Adrianus_Cornelis_Overgaauw Gemeentelijke_Plantsoenendienst_Den_Haag Gene_Sarazen Gene_Sauers Genzon_Golf_Club Geoff_Parslow George_Herlé George_Lodewijk_Ruseler George_Murray_(golfer) George_Ryall Georgia_Open Ger_van_der_Weerd Gerald_Micklem Gerbrand_IJspelder German_Masters_(golf) Gerrit_Dessing Gerry_Norquist Gibraltar_tijdens_de_Tweede_Wereldoorlog Gila_River_Golf_Classic Gilles_Monville Giuseppe_Cali Glasgow_Open Glen_Day Glenmarie_Golf_&_Country_Club Glenn_Ralph Glenna_Collett Godard_Adriaan_van_Reede Golf_&_Country_Club_de_Bonmont Golf_&_Country_Club_Henri-Chapelle Golf_&_Country_Club_Regthuys Golf_Barrière_de_Deauville Golf_Barrière_de_Saint-Julien Golf_Blue_Green_de_Pléneuf_Val_André Golf_Château_de_la_Tournette Golf_Château_de_Preisch Golf_Club_Crans-sur-Sierre Golf_Club_d'Hulencourt Golf_Club_de_la_Wantzenau Golf_Club_de_Lausanne Golf_Club_de_Louvain-La-Neuve Golf_Club_de_Nîmes_Campagne Golf_Club_de_Toulouse-Palmola Golf_Club_della_Montecchia Golf_Club_di_Zoate Golf_Club_du_Domaine_Impériale Golf_Club_Gut_Lärchenhof Golf_Club_Hamburg_Wendlohe Golf_Club_Hardenberg Golf_Club_Lugano Golf_Club_Mergelhof Golf_Club_of_Georgia Golf_Club_Seilh_Toulouse Golf_d'Hardelot Golf_de_7_Fontaines Golf_de_Chantilly Golf_de_Divonne Golf_de_Durbuy Golf_de_Fontainebleau Golf_de_Joyenval Golf_de_la_Gruyère Golf_de_l’Océan Golf_de_Luxembourg Golf_de_Mogador Golf_de_Moliets Golf_de_Rigenée Golf_de_Terre_Blanche Golf_Del_Sur Golf_du_Bercuit Golf_du_Mont_Garni Golf_du_Médoc Golf_du_Palais_Royal Golf_du_Touquet Golf_Gerre_Losone Golf_Illustrated_Gold_Vase Golf_in_China Golf_in_Nepal Golf_in_Rusland Golf_in_Turkije Golf_International_Barrière_La_Baule Golf_Nippon_Series_JT_Cup Golf_PGA_France_du_Vaudreuil Golf_Platja_de_Pals Golf_Sempachersee Golf_und_Land_Club_Köln Golf4Holland_Amateur_Tour Golfbaan_De_Stok Golfbaan_de_Swinkelsche Golfbaan_Delfland Golfbaan_Het_Woold Golfbaan_Landgoed_Bleijenbeek Golfbaan_Spierdijk Golfclub_am_Mondsee Golfclub_Augsburg Golfclub_De_Haenen Golfclub_Duurswold Golfclub_Föhrenwald Golfclub_Hofgut_Praforst Golfclub_Hoogland_Amersfoort Golfclub_Lenzerheide Golfclub_München_Eichenried Golfclub_Schloss_Finkenstein Golfclub_Stippelberg Golfclub_Wörthsee Golfplatz_Sagogn-Schluein Gonzalo_Fernández-Castaño Goodyear_Classic Gordon_Brand_jr. Gordon_Manson Govert_Steen Graeme_Storm Graham_DeLaet Graham_Marsh Grand_Ducal_Golf_Club Grand_Slam_of_Golf Grant_Forrest Great_North_Open Greater_Manchester_Open Green_Lakes_State_Park_Golf_Club Greenbrier_Classic GreenEagle_Classic Greg_Chalmers Greg_Norman_Holden_International Greg_Owen Greig_Hutcheon Groep_Packard Grootmeester_(hofhouding) Grote_Pyr_(schoolgebouw) Grégory_Bourdy Grégory_Havret Gu_Lang_Yu_Piano_Museum Guatemala_Open Guido_van_der_Valk Gujarat_Kensville_Challenge Gulf_Coast_Classic Géry_Watine Gustaaf_Joekes Guup_Krayenhoff Guy_Hunt Guy_Wolstenholme Gwladys_Nocera H.J._Whigham Haagsche_Club Haagsche_Schoolvereeniging Haagse_riool Hagenaar_(paaltje) Hale_Irwin Halmstad_Golf_Club Hamburger_Golf_Club Han_Jordaan Handa_Cup Handa_Senior_Masters Hans_Bos Hans_Plesman Harderwold_Classic Harold_Hilton Harris_English Harrison_Frazar Harry_Bradshaw Harry_Cooper Harry_Hack Harry_Howden Harry_Weetman Harry_Williams Hartog_Parfumeur Hassan_Hassanein Haugschlag_NÖ_Open Haus_Bey_Classic Hawaii_State_Open Haydn_Porteous Heath_Slocum Hein_Fuchter Hein_Kaars_Sijpesteijn Heineken_Classic Heinrich_Klatte Helen_Cooper Hendrik_Cohen_(Engelandvaarder) Henk_Baxmeier Henk_Deinum Henk_Westerduin Hennessy_Cognac_Cup Hennessy_Cup Henri_de_Lamaze Herbert_de_Losinga Herbert_Jolly Herman_Friedhoff Het_Haagsche_Lyceum Hette_Wijtze_Hettema Hidde_Leegstra Himmat_Rai Himmerland_Golf_Klub Hiroshima_Open Hiroyuki_Fujita Hoff_van_Zeelandt_(schip,_1642) Hofje_van_Hoogelande Hofje_van_Kortekaas Hofje_van_Lammers Hoge_Militaire_Vierschaar Hogewal Holly_Clyburn Honda_Open Hong_Kong_Golf_Club Hooigracht_(Den_Haag) Hooters_Tour Horacio_Carbonetti Horton_Smith Howard_Clark Hoylake_Golf_Club Hubert_Green Hubertus_Paulus_van_Tuyll_van_Serooskerken Huddersfield_Golf_Club Hugh_Jackson Hugo_van_Lennep Hugo_van_Roon Huishoudschool_De_Branding Huishoudschool_Laan_van_Meerdervoort Huntingdale_Golf_Club Hur_Suk-ho Husarenregiment_Königin_Wilhelmina_der_Niederlande Iain_Steel Ian_Mosey Ian_Poulter Iben_Tinning Iers_amateurkampioenschap_golf Iers_Senior_Open Ignacio_Garrido Ike_Championship Il_Copa_Antioquia Il_Picciolo_Golf_Club Innemee_&_Zonen Inter_Maritime_Pro-Am Interlaken_Golf_Club Interlaken_Open International_Federation_of_PGA_Tours Invitational Invitational_Sega_Sammy_Cup Inwood_Hill_Park Isabelle_Beisiegel Isao_Aoki ISPS_Handa_Ladies_European_Masters Italiaans_amateurkampioenschap_golf Italiaans_Seniors_Open Italian_Challenge Ivo_Whitton J.B._Holmes J.J._Henry Jaap_Boll Jaap_van_Hamel Jaap_van_Mesdag Jack_Kerkhoff Jack_White_(golfer) Jaco_van_Zyl Jacob_de_Reus Jacob_Frans_Drijfhout_van_Hooff Jacob_Gerard_Patijn Jacobus_Johannes_Cornelis_Korthals_Altes Jacques_Jaquet Jacques_Lemans_Golfclub_St.Veit-Längsee Jacques_Levi_Lassen Jacques_Léglise_Trophy Jade_Schaeffer James_Braid_(golfer) James_Driscoll James_Heath James_Kamte James_Kingston James_Morrison_(golfer) Jamie_Donaldson Jamie_Elson Jamie_McLeary Jamie_Spence Jan-Willem_van_Hoof Jan_Bastiaan Jan_Bruno_de_Langen Jan_David_Anton_van_Schelle Jan_de_Korver Jan_Emmer Jan_Helmers Jan_Kouwenberg Jan_Lodewijk_van_der_Weyden Jan_ter_Doest Jan_van_Arkel_(vliegenier) Jan_van_Borssum_Buisman Jan_Willem_Bosboom Jan_Willem_van_Driel Japan_Golf_Tour Japan_Golf_Tour_2010 Japan_Golf_Tour_Championship Japan_LPGA_Championship Japan_Senior_Masters Jarrod_Lyle Jason_Day Jason_Dufner Jason_Scrivener Jay_Sigel Jaypee_Greens_Golf_Club Jbe'_Kruger Jean-Baptiste_Gonnet Jean-François_Lucquin Jean_François_Remesy Jean_Garaïalde Jean_Pierre_Bolten Jeev_Milkha_Singh Jeff_Hawkes Jeff_Overton Jeff_Roth Jeff_Sluman Jelke_Bosch Jeppe_Huldahl Jerome_Travers Jersey_Open Jersey_Seniors_Classic Jersey_Seniors_Open Jesús_Amaya Jesús_María_Arruti Jess_Sweetser Jeyes_Pro-Am Jhonattan_Vegas Jim_Furyk Jim_Holtgrieve Jim_Rhodes Jim_Thompson_(zakenman) Jim_Turnesa Jimmy_Bruen Jimmy_Martin_(golfer) Jimmy_Prentice Joachim_B._Hansen Joan_van_de_Kraats Joanna_Klatten Joaquin_Estevez Joe_Carr Joe_Ogilvie Joe_Ozaki Joe_Stansberry Joe_Turnesa Johan_Anton_Stroeve Johan_Jacob_Belinfante Johan_Jeronimus_Balthazar_Bosch_van_Rosenthal Johannes_Jacobus_Delia Johannes_Jansen_(Engelandvaarder) John_Abraham_Tinne John_Bickerton John_Burton John_Chillas John_Chilver-Stainer John_Cook John_Daly_(golfer) John_Deere_Classic John_Hahn John_Huh John_Jacobs John_Mashego John_Merrick_(golfer) John_Morgan_(golfer) John_O'Leary_(golfer) John_Osten John_Panton John_Parry John_Peterson_(golfer) John_Rollins John_Senden Johnny_Miller Johnson_Wagner Jonathan_Byrd Jonathan_Caldwell Jonathan_Lomas Jonathan_Moore Joonas_Granberg Joop_de_Heus Joop_Luijkenaar Joop_van_der_Meij Joop_van_Werkhoven Jordan_Niebrugge Jordi_García_del_Moral Jordi_García_Pinto Jorge_Ledesma Joseph_Bukkens Joseph_McMicking José-Filipe_Lima José_Manuel_Carriles José_Manuel_Lara_(golfer) José_Maria_Cañizares José_Rivero Juan_Quiros Jules_Goossens Julien_Clément Junior_Golf_Championship Junior_Ryder_Cup Jérôme_Theunis Justin_Walters Juvic_Pagunsan Jyoti_Randhawa K.D._Bagga Kansai_Open Karel_de_Munter Karel_Hendrik_Derkzen_van_Angeren Karen_Country_Club Karen_Lunn Kasteel_Grevenbroek Katsuyoshi_Tomori Kazakhstan_Open Keegan_Bradley Kees_Koole Kees_van_Brink Keith_Horne Kel_Nagle Kelly_Kraft Ken_Venturi Kenichi_Kuboya Kenneth_Ferrie Kenny_Perry Kensville_Golf_Club Kevin_Chappell Kevin_Na Kevin_Phelan Kevin_Streelman Kharkov_Superior_Cup Kiev_Golf_Club Killarney_Golf_&_Fishing_Club Kim_Kyung-tae Kinderpaleis_van_Peking Kingsbarns_Golf_Links Kiradech_Aphibarnrat KJ_Choi_Invitational Klaas_Postma KLM_Open_2012 KLM_Open_2013 KLM_Open_2014 Knut_Børsheim Koki_Idoki Koningin_Emma_Fonds Koninginnegracht Koninklijke_Golf_Club_Oostende Koninklijke_Nederlandsche_Kantwerkschool Korn_Ferry_Tour Kärnten_Golf_Open Korps_Insulinde Korte_Voorhout Koumei_Oda Krijn_Kleijn Kristian_Krogh_Johannessen Kristianstads_Golf_Club Kristie_Smith Kuala_Lumpur_Golf_&_Country_Club Kungsängen_Golf_Club Kweekschool_voor_de_Zeevaart_(Amsterdam) Kyle_Stanley Kyron_Sullivan L'Empereur_(golfclub) La_Cala_Golf_&_Country_Club La_Moraleja_Golf La_Moye_Golf_Club La_Quinta_Golf_&_Country_Club La_Sella_Club_de_Golf Ladies_British_Masters Ladies_European_Tour_2011 Ladies_European_Tour_2014 Ladies_Norwegian_Challenge Laguna_Golf_&_Country_Club Lake_Macquarie_Amateur_Kampioenschap Lake_Malaren_Golf_Club Lake_Nona_Golf_&_Country_Club Lamar-universiteit Land_Fleesensee_Classic Landgoed_Hoevelaken Landgoed_Rosendoorn Lange_Beestenmarkt Larry_Mize Larry_Montes Las_Colinas_Golf_&_Country_Club LaSalle_Bank_Open Laura_Gonzales-Escallon Lauren_Taylor Laurens_Hoogteiling Laurent_Richard Lawrence_Batley_Seniors Le_Golf_du_Gouverneur Lee-Anne_Pace Lee_Dong-hwan Lee_Slattery Leen_Hellenberg Leo_van_Lamsweerde Leona_Maguire Leopard_Creek_Golf_Club Leopoldo_Ruiz LET_Money_List Lewiston_(New_York) Lexus_Cup Liam_Bond Lijst_van_golfbanen_in_Engeland Lijst_van_golfbanen_in_Ierland Lijst_van_golfbanen_in_Spanje Lijst_van_golfbanen_ontworpen_door_Jack_Nicklaus Lijst_van_State_Open-golftoernooien Limburg_Golf_&_Country_Club Line-crosser_(Biesbosch) Line_Vedel Linkshandige_golfer Linna_Golf_Club Lion_Israel_Enthoven Lisa_Maguire Liselotte_Neumann Lloyd_Saltman Loch_Lomond_Golf_Club Lodie_Voûte London_Golf_Club London_Senior_Masters Lora_Fairclough Lorenzo_Gagli Lou_Meijers Louis_de_Jager Louis_Guillaume_Diepenheim Louis_van_den_Bossche Louise_Larsson Louise_Stahle Lowlands_Pro_Golf_Tour Luang_Prabang_Laos_Open Luis_Carbonetti Luke_Guthrie Lumine_Golf_Club Lydia_Hall Lyoness_Open_2012 Lyoness_Open_2013 Lyoness_Open_2014 Lytham_Trophy Maarten_Carel_Le_Poole Maarten_Hendrick_Rutteman Maatschappij_tot_Exploitatie_van_Onroerende_Goederen_Laan_van_Meerdervoort Maddermarket_Theatre Madrid_Open Mads_Vibe-Hastrup Mahmoud_Rabbani Makoto_Inoue Malaysian_Ladies_Open Maleisisch_Open_2011 Maleisisch_Open_2012 Maleisisch_Open_2013 Maleisisch_Open_2014 MAN_NÖ_Open Manuel_Moreno_(golfer) Manuel_Piñero Manuel_Villegas Marc_Blees Marc_Leishman Marc_Pendariès Marc_van_Uhm Marc_Warren_(golfer) Marcel_Haremza Marcel_Siem Marcella_Neggers Marco_Crespi Marco_Ruiz Marcus_Both Mardan_Mamat Margara_Golf_Open Maria_Vertsjenova Marianne_Skarpnord Marie-Laure_de_Lorenzi Marie_Johan_Teixeira_de_Mattos Marion_Ricordeau Mark_Calcavecchia Mark_Davis_(golfer) Mark_F._Haastrup Mark_Foster_(golfer) Mark_McNulty Mark_Mouland Mark_O'Meara Mark_Pilkington Mark_Roe Mark_Tullo Mark_Wiebe Mark_Wilson_(golfer) Markus_Brier Marley_Spearman Marriott_St_Pierre_Golf Martin_Laird Martin_Wiegele Martini_International Martinus_Gerardus_Timmers_Verhoeven Masahiro_Kawamura Masahiro_Kuramoto Masashi_Ozaki Massachusetts_Amateur_Kampioenschap Massimo_Scarpa Masters_13 Masters_26_Dijon-Bourgogne Matt_Haines Matteo_Manassero Matthew_Baldwin Matthew_Fitzpatrick Matthew_Nixon Matthew_Richardson_(golfer) Matthew_Southgate Matthias_Schwab Maurice_Bembridge Mauritius_Open Max_Faulkner Max_Kramer Maximilian_Kieffer Medinah_Country_Club Meeuwen_Makrelen_Loop Meg_Mallon Melissa_Reid Mendoza_Open Mentmore_Golf_&_Country_Club Metropole_Tuschinski Metropolitan_Amateur Mexicaans_Open Michael_Bonallack Michael_Campbell_(golfer) Michael_Hendry Michael_Hoey Michael_Kim Michael_King Michael_McCoy Michael_Scott_(golfer) Michael_Sim Michael_Thompson Michaël_Lorenzo-Vera Michel_Herman_Meijer_de_Jong Michiel_van_der_Vaart Mickey_Walker Mikaela_Parmlid Mike_Clayton Mike_Cunning Mike_Harwood Mike_Hulbert Mike_Reid_(golfer) Mike_Turnesa Mikko_Korhonen Milano_Open Miles_Tunnicliff Minnekus_Verbaan Mission_Hills_Golf_Club_(China) Mizuno_Open Modena_Classic_Open Mohd_Siddikur Molenstichting_Land_van_Heusden_en_Altena Moller_Villa Montecastillo_Golf_Club Montecchia_Open Monticello_Golf_Club Moor_Park_Golf_Club Moritz_Lampert Moroccan_Golf_Classic Morten_Ørum_Madsen Moscow_Country_Club Mount_Edgecombe_Country_Club Mount_Juliet_Golf_Club Márton_Markó Muermans_Vastgoed_Cup Muthaiga_Country_Club Myopia_Hunt_Club Nanning_van_Foreest_(1914-1945) Nashua_Masters Nassaulaan_(Den_Haag) Natal_Open Nathalie_Gulbis Nathan_Kimsey National_Golf_Club_Antalya National_Golf_Links_of_America NCC_Open Nederlands_Bridge_Museum Nederlandse_Studenten_Federatie Neil_Coles Neuchâtel_Open New_Zealand_Open Newport_Country_Club Niall_Kearney Nicholas_Fung Nicholas_Thompson Nick_Cullen Nick_Dougherty Nick_Flanagan Nick_Watney Nico_van_Bohemen Nicolas_Meitinger Nicolas_Vanhootegem Nicole_Gergely Nieuw-Zeelands_amateurkampioenschap_golf Nieuwe_Scheveningse_Bosjes Nieuwe_Uitleg Noel_Ratcliffe Noh_Seung-yul Nomura_Cup Nooit_Volmaakt_(schip,_1917) Noord-Iers_Amateur_Open Nora_Angehrn Nordea_Masters_2011 Nordea_Masters_2012 Nordea_Masters_2013 Nordea_Masters_2014 Nordic_Open_(golf) Norman_Von_Nida Normandy_Campaign_Medal North_&_South_Amateur_Golf_Championship_(heren) Northamptonshire_County_Golf_Club Northeast_Amateur Northern_California_Open Northern_Ireland_Challenge Northern_Ireland_Open_(golf) Northern_Open Norwegian_Challenge Nr_31_Elementary_Flying_Training_School NTA_Golf_Tour Nunzio_Daniele_Lombardi Oak_Hill_Golf_Club Oceânico_Golf Olgiata_Golf_Club Olin_Browne Oliver_Fisher Oliver_Goss Oliver_Wilson Olivier_Barras_Memorial Olivier_Edmond Olympic_Club Omnium_(Zwitserland) Omnium_de_France Oostenrijks_Ladies_Open Oostenrijks_Open_2010 Oostenrijks_Open_2011 Open_Dar_Es_Salam Open_de_Andalucía_2010 Open_de_Andalucía_2011 Open_de_Andalucía_2012 Open_de_Bordeaux Open_de_Dijon_Bourgogne Open_de_España_Femenino Open_de_France_Dames Open_de_la_Mirabelle_d'Or Open_de_Sevilla Open_de_Toulouse Open_des_Volcans Open_International_de_Normandie Open_Lixus Open_Madaef Open_Mediterrania Open_Mogador Open_Novotel_Perrier Oranjehaven Oranjewacht Oscar_F._Willing Ossie_Moore Oude_Molstraat Pablo_Larrazábal Pablo_Martín_Benavides Paddy_Skerritt Pakistaans_Open Palabora_Classic Palazzo_Lantieri Panama_Championship Panasonic_Open_(Japan) Parador_de_Málaga_Golf_Club Pariya_Junhasavasdikul Parkstraat_(Den_Haag) Pascal_Edmond Pat_Bradley Pat_Doyle Patriotic_School Paul-Philippe_Hohenzollern Paul_Broadhurst Paul_Casey Paul_Curry Paul_Josso Paul_Lawrie Paul_McGinley Paul_Way Paul_Wesselingh Pedro_Figueiredo Pedro_Linhart Pedro_Oriol Penfold_Tournament Pensacola_Classic Pensacola_Open Percy_Boomer Perrier_Pro-Am Pete_Brown_(golfer) Pete_Cooper Pete_Dye Pete_Oakley Peter_Butler Peter_Erofejeff Peter_Fowler Peter_Harradine Peter_Karmis Peter_Lonard Peter_McEvoy Peter_Mitchell_(golfer) Peter_Paxton Peter_Senior Peter_Thomson Peter_Toogood Peter_Townsend_(golfer) Peter_Uihlein Petrus_Josephus_de_Sonnaville Petrus_Simeon_Noyon Peugeot_Tour Pfaffing_Golf_Classic PGA_Benelux PGA_Benelux_Trophy PGA_Championship_(Australië) PGA_Championship_2010 PGA_Cup PGA_Holland PGA_Holland_Tour PGA_Kampioenschap_(Argentinië) PGA_Kampioenschap_(Duitsland) PGA_Kampioenschap_(Frankrijk) PGA_Kampioenschap_(Ierland) PGA_Kampioenschap_(Indonesië) PGA_Kampioenschap_(Italië) PGA_Kampioenschap_(Japan) PGA_Kampioenschap_(Nieuw-Zeeland) PGA_Kampioenschap_(Rusland) PGA_Kampioenschap_(Spanje) PGA_Kampioenschap_(Thailand) PGA_Kampioenschap_(Wales) PGA_Kampioenschap_(Zweden) PGA_National_Golf_Club PGA_of_Sweden_National PGA_Player_of_the_Year PGA_Seniors_Championship_(Verenigd_Koninkrijk) PGA_Sweden_National PGA_Tour_Latinoamérica PGA_Trophy Philadelphia_Open Philip_Jacobs Philip_Parkin Philippe_Pierre_Robert_Kruis Philippe_Toussaint Phillip_Price Piazza_dell'Unità_d'Italia Piccadilly_Medal Piemonte_Open Pierre_Cazenave Pierre_François_Marie_van_de_Lint Pierre_van_der_Veer Piet_Kerssens Pieter_de_Vos Pieter_François_Timmers_Verhoeven Pieter_Jacobus_de_Beer Pieter_Wattez Pinehurst_Golf_&_Country_Club Plan_Holland Players_Amateur Poeloe_Brayan Polish_Open Pon_Senior_Open Pools_Open Port_El_Kantaoui_Golf_Club Port_Hedland_Classic Port_Hedland_Golf_Club Porter_Cup Portmarnock_Golf_Club Porto_Santo_Golfe Portugal_Masters_2010 Portugal_Masters_2011 Portugal_Masters_2012 Portugal_Masters_2013 Portugees_amateurkampioenschap_golf_(strokeplay) Portugees_Senior_Open Prayad_Marksaeng Preis_des_Hardenberg_GolfResort Prem_Gopal_Sethi Prince's_Golf_Club Prinses_Beatrix_(schip,_1939) Prinses_Beatrix_Lyceum Pro-am Pro_Golf_Tour_Championship Prom_Meesawat Prosper_Golf_Resort Pullman_(bedrijf) Putra_Cup Qingdao_Golf_Open Queen's_Cup Queensland_Open_(golf) RAF_Scampton Rafa_Cabrera_Bello Rafa_Echenique Rahil_Gangjee Ralph_Guldahl Ralph_Miller_(golfer) Ralph_Moffitt Ramón_Sota Ramlösa_Open Raphaël_Jacquelin Raul_Quiros Raymond_Burns Raymond_Russell Raymond_Scheffer Real_Club_de_Golf_de_Sevilla Real_Club_de_Golf_El_Prat Real_Club_de_Golf_Guadalmina Real_Club_de_la_Puerta_de_Hierro Rebecca_Codd Rebecca_Hudson Red_Sea_Ain_Sokhna_Open Red_Sea_Egyptian_Classic Referee_(golf) Reg_Whitcombe Regiment_Huzaren_van_Sytzama Rein_Bangma Reinier_Saxton René_Borgerhoff_Mulder Retief_Goosen Rhys_Davies Ricardo_González Richard_Barmé Richard_Bland Richard_Boxall Richard_Burton_(golfer) Richard_Green Richard_McEvoy Richard_Sterne Richard_T._Lee Richie_Ramsay Rick_Gibson Rick_Kulacz Rickie_Fowler Rijkeluishofje Rijksbureau_voor_Papier Rijksbureau_voor_Voedselvoorziening_in_Oorlogstijd Rijkstuinbouwschool_(Lisse) Rijsbergse_Golfclub_De_Turfvaert Riversdale_Cup Robert_Allenby Robert_Dinwiddie Robert_Garrigus Robert_Rock Robin_Kind Rocco_Mediate Rod_Spittle Rodger_Davis Rodolfo_Cazaubon Roehampton_Invitation Roger_Chapman_(golfer) Rohan_Blizard Roland_Steiner Romain_Wattel Ronald_Fream Ronan_Rafferty Ronnie_Shade Roope_Kakko Ross_Bain Ross_Drummond Ross_Fisher Rotterdam_International_Open Rotterdamsche_Schutterij Roxburghe_Golf_Club Royal_Aberdeen_Golf_Club Royal_Antwerp_Golf_Club Royal_Birkdale_Golf_Club Royal_Blackheath_Golf_Club Royal_Calcutta_Golf_Club Royal_Cape_Golf_Club Royal_Cinque_Ports_Golf_Club Royal_Copenhagen_Golf_Club Royal_County_Down_Golf_Club Royal_Drottningholm_Golf_Club Royal_Durban_Golf_Club Royal_Golf_Club Royal_Golf_Club_des_Fagnes Royal_Golf_Club_du_Hainaut Royal_Golf_Dar_Es_Salam Royal_Johannesburg_&_Kensington_Golf_Club Royal_Johor_Country_Club Royal_Melbourne_Golf_Club Royal_Montreal_Golf_Club Royal_Musselburgh_Golf_Club Royal_Nairobi_Golf_Club Royal_North_Devon_Golf_Club Royal_Park_I_Roveri Royal_Perth_Golf_Club Royal_Perth_Golfing_Society_and_County_&_City_Club Royal_Portrush_Golf_Club Royal_Selangor_Golf_Club Royal_St._David's_Golf_Club Royal_St_George's_Golf_Club Royal_Swazi_Sun_Open Royal_Trophy_2006 Royal_Trophy_2007 Royal_Trophy_2009 Royal_Trophy_2010 Royal_Trophy_2011 Royal_Trophy_2012 Royal_Trophy_2013 Rudi_van_Daalen_Wetters Rudy_Albert_Blatt Rudy_Burgwal Russ_Cochran Russell_Henley Russian_Challenge_Cup Russisch_Seniors_Open Rusthof Ryan_Moore Ryan_Palmer Ryo_Ishikawa Ryuji_Imada SAIL-SBI_Open Sam_Hutsby Sam_King Sam_Little Sam_Torrance San_Domenico_Golf San_Francisco_Open San_Nicolò_dei_Greci Sanderson_Farms_Championship Sandra_Eggermont Sandro_Piaget Santiago_Luna Santo_da_Serra_Golf_Club Sanya_Open Sanyo_Open Sarazen_World_Open SAS_Championship SAS_Masters_2010 Sberbank_Golf_Masters Scandinavian_TPC_hosted_by_Annika Scandinavisch_Senior_Open Schüco_Open Schloss_Moyland_Golfresort_Classic Schots_amateurkampioenschap_golf Schots_Open_2010 Schots_Open_2011 Schots_Open_2012 Schots_Open_2013 Scott_Arnold Scott_Drummond Scott_Hend Scott_Henderson_(golfer) Scott_Henry Scott_Hoch Scott_Jamieson Scott_Piercy Scott_Pinckney Scott_Simpson Scott_Stallings Scott_Strange Scott_Verplank Scottish_Challenge Sean_O'Hair Seinpostduin Selangor_Masters Senior_German_Open Senior_Open_de_Portugal Senior_Players_Championship Seniors_Tour_Championship Sentosa_Golf_Club Serengeti_Golf_Club Seve_Benson Sewsunker_Sewgolum Seymour_Dunn Shane_Lowry Shaun_Norris Sherri_Steinhauer Sherry_Golf_Club Sheshan_Golf_Club Shigeki_Maruyama Shingo_Katayama Shiv_Kapur Shunsuke_Sonoda Sietse_Rienksma Silvia_Cavalleri Simola_Golf_&_Country_Estate Simon_Cox Simon_Dyson Simon_Khan Simon_Owen Simon_P_Brown Simon_Thornton Simon_Wakefield Singapore_Island_Country_Club Singapore_Masters Singapore_Open_2010 Singapore_Open_2011 Singapore_Open_2012 Sion_E._Bebb Sir_Henry_Cooper_Junior_Masters Sirene_Classic Sjoerd_Wilhelm_Soeters Skibo_Castle Smidswater Sokhna_Golf_Club Sony_Open_in_Hawaii Sophie_Sandolo Sophie_Walker South_Australian_Open South_of_Ireland_Amateur_Open Southern_Amateur Spaans_amateurkampioenschap_golf Spaans_Challenge_Open Spaans_Open_2010 Spaans_Open_2011 Spaans_Open_2012 Spaans_Seniors_Open Sprowston_Manor_Golf_Club Spuistraat_(Den_Haag) SSP_Chowrasia St._Mellion_International_Resort St._Petersburg_Open_Invitational St_Andrews_Links_Trophy St_Andrews_Trophy St_Mellion_Trophy Stacey_Keating Stadsherstel_Den_Haag Statendam_(schip,_1929) Steen_Tinning Stefan_Boschmans Stefania_Croce Stephen_Ames Stephen_Bennett Stephen_Dodd Stephen_Gallacher Stephen_Leaney Stephen_McAllister Steve_Lewton Steve_Marnoch Steve_van_Vuuren Steve_Webster_(golfer) Steven_Fox Steven_O'Hara Steven_Richardson Steven_Tiley Stockholm_Golfclub Stonebrae_Classic Stubbings_House Stéphanie_Arricau Sébastien_Delagrange Sujjan_Singh Sumatrastraat_268-310 Sun_Chlorella_Classic Sunningdale_Artisans_Golf_Club Sunningdale_Golf_Club Suntory_Open Suzhou_Jinji_Lake_International_Golf_Club Sven_Strüver Sweelinckplein Swiss_Golf_Bubikon Swiss_PGA Sybrandus_Johannes_van_der_Hoeven Tadahiro_Takayama Taiheiyo_Masters Tailhade_Cup Taimur_Hussain Taiwan_Open Tano_Goya Tapio_Pulkkanen Tasmanian_Open Tavistock_Cup TC_Charamba TCL_Classic Ted_Potter_Jr Ted_Ray Tegelberg_(schip,_1938) Telegraaf_Dunhill_Golf_Trophy Telia_Grand_Prix Tenerife_Ladies_Open Tennisclub_WW Ternesse_Golf_&_Country_Club Terre_Blanche_Ladies_Open Terry_Gale Terry_Pilkadaris Terry_Waite Tetsuji_Hiratsuka Thailand_Golf_Championship Thailand_Open Thailand_Senior_Masters Thaworn_Wiratchant The_American_Express The_Barclays The_Belfry_Golf_Club The_Country_Club The_Crowns The_Duncan_Putter The_Edinburgh_Burgess_Golfing_Society The_Els_Club_at_Copperleaf The_Gujarat_Kensville_Challenge The_Heritage_(Europese_Tour) The_Heritage_(PGA_Tour) The_Honda_Classic The_International_(Amsterdam) The_International_(golf) The_K_Club The_Mines_Resort_&_Golf_Club The_Montgomerie_Maxx_Royal The_Players_Championship The_Princess_(golf) The_Royal_Dublin_Golf_Club The_Royal_Trophy The_San_Roque_Club The_Spirit_(golftoernooi) The_Tour_Championship Theo_Daalhuyzen Theo_Hondius Theo_van_Wijngaarden Theodorus_Johannes_Maria_Gruter Thomas_Bjørn Thomas_Feyrsinger Thomas_Levet Thongchai_Jaidee Thys_Risselada Tianlang_Guan Tim_Herron Tim_Simpson Tim_Thelen Timothy_O'Neal Tina_Fischer Tjeerd_Staal Tobago_Plantations_Seniors_Open Todd_Hamilton Token_Homemate_Cup Tom_Dunn Tom_Haliburton Tom_Kite Tom_Lehman Tom_Pernice_Jr Tom_Simpson_(golfbaanarchitect) Tomekichi_Miyamoto Tommy_Armour Tommy_Bolt Tommy_Horton_(golfer) Toni_Karjalainen Tony_Jacklin Tony_Johnstone Tony_van_Otterloo Toon_Bergmans Torakichi_Nakamura Toren_van_Oud Torras_Hostench_(golf) Toru_Taniguchi Toscaans_Open Toshin_Golf_Tournament TOUR_Championship_of_Canada Tour_de_las_Americas Tournament_of_Champions_(PGA_Tour) Tournament_Players_Club Tournooiveld TPC_Eagle_Trace TPC_of_Europe TPC_River_Highlands TPC_San_Antonio Transvaal_Open Travelers_Championship Travis_Perkins_Masters Trekvlietplein Trevor_Dodds Trevor_Fisher Trish_Johnson Tseleevo_Golf_&_Polo_Club Tsjechisch_Senior_Open Tsuneyuki_Nakajima Tsuruya_Open Tucson_Open Tuinmuseum_van_Suzhou Tulpenrallye Tunesisch_Open Turespaña_Masters Turkish_Airlines_Challenge Turkish_Ladies_Open Turkish_Seniors_Open Turnberry_Golf_Club Tyrrell_Hatton Udorn_Duangdecha Ullna_Golf_Club Ursula_Wikström US_Junior_Amateur_Kampioenschap US_Senior_Open US_Women's_Amateur V.C.L.H.C. Vagliano_Trophy Valderrama_Golf_Club Valenciennekant Valle_Romano_Golf Valérie_Van_Ryckeghem Van_Leydenhof Van_Wielik Varkenmarkt_(Gorinchem) Verzet_van_Delftse_studenten_en_docenten_tijdens_de_Tweede_Wereldoorlog Victor_Riu Victorian_Open Victorian_PGA_Championship Villa_d'Este_Circolo_Golf Vincent_Tshabalala Virginie_Lagoutte-Clément Visby_Golf_Club Vivien_Saunders Vliegkamp_Morokrembangan Vodacom_Championship Vodacom_Origins_of_Golf_Tour Vodafone_Challenge Volkswagen_Masters-China Volvo_Golf_Champions_2011 Volvo_Golf_Champions_2012 Volvo_Golf_Champions_2013 Volvo_Golf_Champions_2014 Västerås_Open Waalsdorperweg Wack_Wack_Golf_&_Country_Club Waco_Turner_Open Waldorf_Astoria_Amsterdam Wales_Challenge Wales_Ladies_Championship_of_Europe Wales_Seniors_Open Walter_George_Tarrant Walter_Travis Walton_Heath_Golf_Club Wanchupaviljoen Waterloo_Open_Golf_Classic Wayne_Grady Wayne_Riley Wayne_Westner Web.com_Tour_Championship Webb_Simpson Wei-chih_Lu Wei-tze_Yeh Wells_Fargo_Championship Welsh_Amateur Welwyn_Garden_City_Golf_Club Wen-chong_Liang Wen-tang_Lin Wentworth_Senior_Masters Wereldkampioenschap_matchplay_2009 Wereldkampioenschap_matchplay_2011 Wereldkampioenschap_matchplay_2012 Wereldkampioenschap_matchplay_2013 Western_Amateur Western_Australian_Open Western_Gailes_Golf_Club Western_Open WGC_-_Bridgestone_Invitational_2010 WGC_-_Bridgestone_Invitational_2011 WGC_-_Bridgestone_Invitational_2012 WGC_-_Bridgestone_Invitational_2013 WGC_-_CA_Kampioenschap_2010 WGC_-_CA_Kampioenschap_2011 WGC_-_CA_Kampioenschap_2012 WGC_-_CA_Kampioenschap_2013 WGC_-_CA_Kampioenschap_2014 WGC_-_HSBC_Champions_2010 WGC_-_HSBC_Champions_2011 WGC_-_HSBC_Champions_2012 WGC_-_HSBC_Champions_2013 WGC_-_Matchplay_2010 WGC_-_Matchplay_2011 WGC_-_Matchplay_2012 WGC_-_Matchplay_2013 WGC_-_Matchplay_2014 Wiffy_Cox Wijbert_Lindeman Wijnand_Langeraar Willem_Boissevain Willem_Cornelis_Mary_de_Jonge_van_Ellemeet_(1811-1888) Willem_Daniël_Cramer Willem_de_Waard Willem_Hamminga Willem_Helmers Willem_Hendrik_'t_Hart Willem_Royaardsplein William_C._Fownes Willie_Macfarlane Willie_Nolan Willie_Turnesa Witius_Henrik_de_Savornin_Lohman_(1917-2004) Wittebrug_(Den_Haag) WNB_Golf_Classic Woburn_Golf_Club Women's_British_Open_2010 Women's_British_Open_2011 Women's_World_Cup_of_Golf World_Challenge_(golf) World_Cup_of_Golf_2009 World_Cup_of_Golf_2011 World_Golf_Championships World_Ladies_Golf_Tournament Wouter_de_Vries Wouter_Pleijsier Wychwood_Park_Hotel_&_Golf_Club Wyndham_Championship Xavier_Ruiz_Fonhof Yang_Yong-eun Yih-shin_Chan Yoshinori_Fujimoto Yuta_Ikeda Yvette_(boot) Ze-cheng_Dou Zuid-Afrikaans_Amateur_Kampioenschap Zuid-Afrikaans_Open_2010 Zuid-Afrikaans_Open_2011 Zuid-Afrikaans_Open_2012 Zuid-Afrikaans_Open_2013 Zuzana_Kamasova Zweedse_Weg Zwitserse_Weg </poem> }} 71ru4iqiabzgdob85l7o5h7ee1invmt 0 46353 421925 421144 2026-04-08T15:05:49Z Erik Baas 2193 ik hoop dat ze beter zijn in wandelen dan in communiceren :-( 421925 wikitext text/x-wiki __NOTOC__[[Afbeelding:Markering geel-blauw.svg|thumb|200px|Markering KWbN-paden]]De '''Koninklijke Wandelbond Nederland''' (KWbN) is een Nederlandse sportbond voor beoefenaars van de wandelsport. De bond is op 1 januari 2015 ontstaan uit een fusie van de Nederlandse Wandelsport Bond (NWB, opgericht in augustus 1940) en de Koninklijke Nederlandse Bond voor Lichamelijke Opvoeding (KNBLO-NL). De NWB overkoepelde tot dat moment acht zelfstandige regionale wandelsportbonden. Met ruim honderdduizend leden (105.948 in 2015) is de KWbN een grote sportbond binnen de {{Wp|NOC*NSF}}. Door de fusie werd een van de laatste gevallen van verzuiling en versplintering in de Nederlandse sportwereld opgeheven. Het huidige ledental ⁽²⁰²⁶⁾ is niet bekend. Sinds december 2019 mag de bond het predikaat "Koninklijke" voeren.&nbsp;<ref>https://www.koninklijkhuis.nl/onderwerpen/onderscheidingen/predicaat-koninklijk/overzicht-predicaat-koninklijk</ref> ===Wandelroutes=== *[[Vakantiereizen/Wandelvakantie/Wandelroutes|Lijst van wandelroutes]] in binnen- en buitenland. <!-- * Veluweweg: [[Harderwijk (Gelderland)|Harderwijk]] - [[Deventer]] 58&nbsp;km * IJsselweg: Deventer - [[Dieren (Gelderland)|Dieren]] 58&nbsp;km * 't Jagerspad: [[Apeldoorn (stad)|Apeldoorn]] - [[Hoenderloo]] - [[Loenen aan de Vecht|Loenen]] - Apeldoorn 60&nbsp;km * Jac. Gazenbeekweg: Harderwijk - [[Arnhem]] 65&nbsp;km * Zuid-Limburgroute: [[Meerssen (plaats)|Meerssen]] - [[Heerlen]] 73&nbsp;km * Walcherenroute: [[Vlissingen]] - [[Middelburg (Zeeland)|Middelburg]] 70&nbsp;km * Duinweg: [[Castricum (plaats)|Castricum]] - [[Bergen aan Zee]] - [[Schoorl]] - Castricum 72&nbsp;km * Rondom de Dom: [[Zeist]] - [[Nieuwegein]] - [[Breukelen (Utrecht)|Breukelen]] - Zeist 128&nbsp;km * Stichtse Dorpenpad: [[Driebergen]] - [[Rhenen]] 50&nbsp;km * De Omringdijk: [[Alkmaar (Nederland)|Alkmaar]] - [[Schagen (plaats)|Schagen]] - [[Enkhuizen]] 58&nbsp;km * Tielerwaard: Tiel - [[Gorinchem]] - [[Leerdam]] - [[Tiel]] 120&nbsp;km Wandelroutes uitgebracht als LAW: * Marskramerpad 1: [[Oldenzaal]] - Deventer 95&nbsp;km (waarin opgenomen de Hanzeweg) * Marskramerpad 2: [[Deventer]] - Amersfoort 100&nbsp;km * Marskramerpad 3: [[Amersfoort]] - [[Den Haag]] 128&nbsp;km * Graafschapspad: [[Zutphen (stad)|Zutphen]] - [[Borculo]] - [[Doetinchem (stad)|Doetinchem]] - Zutphen 116&nbsp;km * Visserspad (opgegaan in het [[Hollands Kustpad]]) * Lingepad: Beek-Ubbergen - Leerdam --> ===Bronnen=== *{{Wp|Nederlandse Wandelsport Bond}} *{{Wp|Koninklijke Wandel Bond Nederland}} ===Referenties=== <references /> ===Externe link=== *[https://www.kwbn.nl/ Koninklijke Wandelbond Nederland] {{Sub}} ghg03sncpc4os18vji5fxgrfttw4vqz 0 46414 421936 2026-04-08T17:01:23Z Erik Baas 2193 {{Subpagina's}} {{Links}} 421936 wikitext text/x-wiki {{Subpagina's}} {{Links}} 8q7obqwcs1y60g9tv6q7isnrhl4xuz0 10 46416 421949 2026-04-08T22:54:20Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '{{Taalaanduiding|la}}<noinclude>{{Sjablooninfo|1= == Doel == Dit taalsjabloon is bedoeld om bij externe links aan te geven in welke taal die website is geschreven. Gebruik taalsjablonen alleen tussen <code><nowiki>&nbsp;<ref></nowiki></code> en <code><nowiki></ref></nowiki></code>, bij bronvermelding en bij externe links. Voeg een taalsjabloon toe <u>vooraan</u> aan de regel vlak voor de externe link (na het eventuele opsommingsteken). * '''Taalsjablonen dien…' 421949 wikitext text/x-wiki {{Taalaanduiding|la}}<noinclude>{{Sjablooninfo|1= == Doel == Dit taalsjabloon is bedoeld om bij externe links aan te geven in welke taal die website is geschreven. Gebruik taalsjablonen alleen tussen <code><nowiki>&nbsp;<ref></nowiki></code> en <code><nowiki></ref></nowiki></code>, bij bronvermelding en bij externe links. Voeg een taalsjabloon toe <u>vooraan</u> aan de regel vlak voor de externe link (na het eventuele opsommingsteken). * '''Taalsjablonen dienen nooit in de lopende tekst gebruikt te worden.''' }} [[Categorie:Sjablonen taalaanduiding| ]] </noinclude> a7t78w00jbz67lx8wk0r22f6r70lw7b 0 46417 421973 2026-04-09T00:52:32Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '{{Kolommen automatisch |inhoud= *[[Wikijunior:Aardrijkskunde|Aardrijkskunde]] *[[Wikijunior:Afval|Afval]] *[[Wikijunior:Beroepen van de wereld|Beroepen van de wereld]] *[[Wikijunior:Bus en trein|Bus en trein]] *[[Wikijunior:De elementen|De elementen]] *[[Wikijunior:Dierenalfabet|Dierenalfabet]] *[[Wikijunior:Elektriciteitsproefjes|Elektriciteitsproefjes]] *[[Wikijunior:Energiebronnen|Energiebronnen]] *[[Wikijunior:Engels|Engels]] *[[Wikijunior:Frans|Frans]] *[…' 421973 wikitext text/x-wiki {{Kolommen automatisch |inhoud= *[[Wikijunior:Aardrijkskunde|Aardrijkskunde]] *[[Wikijunior:Afval|Afval]] *[[Wikijunior:Beroepen van de wereld|Beroepen van de wereld]] *[[Wikijunior:Bus en trein|Bus en trein]] *[[Wikijunior:De elementen|De elementen]] *[[Wikijunior:Dierenalfabet|Dierenalfabet]] *[[Wikijunior:Elektriciteitsproefjes|Elektriciteitsproefjes]] *[[Wikijunior:Energiebronnen|Energiebronnen]] *[[Wikijunior:Engels|Engels]] *[[Wikijunior:Frans|Frans]] *[[Wikijunior:Het lichaam|Het lichaam]] *[[Wikijunior:Informatica|Informatica]] *[[Wikijunior:Kleuren|Kleuren]] *[[Wikijunior:Kriebelbeestjes|Kriebelbeestjes]] *[[Wikijunior:Leren|Leren]] *[[Wikijunior:Mens en maatschappij|Mens en maatschappij]] *[[Wikijunior:Natuurkunde|Natuurkunde]] *[[Wikijunior:Ondernemend leren|Ondernemend leren]] *[[Wikijunior:Onderwijs|Onderwijs]] *[[Wikijunior:Schaken voor beginners|Schaken voor beginners]] *[[Wikijunior:Tijdreizen|Tijdreizen]] *[[Wikijunior:Tijdrekenen|Tijdrekenen]] *[[Wikijunior:Toekomst|Toekomst]] *[[Wikijunior:Topografie|Topografie]] *[[Wikijunior:Wereldbeelden|Wereldbeelden]] *[[Wikijunior:Wereldwonderen|Wereldwonderen]] *[[Wikijunior:Zonnestelsel|Zonnestelsel]] }} {{Navigatie boekenplanken}} [[Categorie:Boekenplanken| ]] 6l6uxz7rb10rzi6sljjm9t9304nvv9u